Anuvyakhyana/Moola
अनुव्याख्यानम् — मूलम्
प्रथमाध्यायः
ओतत्ववाची ह्योङ्कारो वक्त्यसौ तद्गुणोतताम् ।
अन्तस्समुद्रगं विश्वप्रसूतेः कारणं तु यत् ।
एवं धर्मानिति श्रुत्या तदभेदोऽप्युदीर्यते ।
उपक्रमादिलिङ्गेभ्यो नान्या स्यादनुमा ततः ।
ईक्षणीयत्वतो विष्णुर्वाच्य एव न चान्यथा ॥121॥
एवं शास्त्रवगम्यत्वे विभागेन समन्वयम् ॥154॥
............ देवानां तत्र शक्तताम् ।
चेष्टा हि चेतनानां या सा भवेत् तत्प्रसादतः ।
.............अध्यात्ममन्वयव्यतिरेकतः ॥246॥
नित्यत्वादेव शब्दस्य तत्स्वभावः कथं हरेः ।
.........बाहुल्ये श्रुतिलिङ्गयोः ॥249॥
लिङ्गात्मकानां शब्दानां वृत्तिर्नारायणे परे ॥ १ ॥
अनित्यत्वात् क्रियाणां तु कथमेव स्वरूपता ।
........ द्वित्वं चैकस्य युज्यते ।
अन्तःस्थित्वा रमणकृदन्तरः समुदाहृतः ।
रमणं नातियत्नस्य विक्षेपादेव युज्यते ॥15॥
गुणक्रियादयो भावा यदि वा स्युरभेदिनः ॥17॥
विष्णावेवात्मशब्दस्य रूढत्वान्न शिवादिकान् ।
...............भूमा विष्णुः सुखाधिकः ॥2॥
अतो विरुद्धवद्भातमपि व्याख्याय तत्त्वतः ।
लिङ्गं साधारणं शब्दौ स्थानं लिङ्गमनुग्रहः ।
तत्फलाय विधिः सिद्धे चोपासाया निराकृतः ।
दुःखिबद्धावराद्यास्तु तदधीनत्वहेतुतः ॥1॥
जातमोतं हरौ यस्माज्ज्योतिः, षः प्राणरूपतः ॥12॥
स्त्रीशब्दाश्च निषेधार्थाः सर्वेऽपि ब्रह्मवाचकाः ।
द्वितीयोध्यायः
आप्तैः प्रत्यक्षतो दृष्ट्वा प्रोक्तमर्थं कथं श्रुतिः ।
........ नित्यत्वात् पुरुषोद्भवैः ।
तथापि मृज्जलादीनां बुद्धिवागादिवाचकः ॥62॥
अल्पवाक्ययुता युक्तिर्बहुलैव विरोधिनी ।
नान्यदन्यत्वमापन्नं क्वचिद् दृष्टं कथञ्चन ॥86॥
...... कथं च तदनन्यता ।
अनंशस्यापि जीवस्य किञ्चित् सामर्थ्ययोजनम् ।
तस्य त्वशेषशक्तित्वाद्युज्यते सर्वमेव च ॥101॥
सदा प्रवृत्तिरीशस्य स्वभावादेव केवलम् ॥104॥
वैषम्यं चैव नैघृण्यं वेदाप्रामाण्यकारणम् ॥112॥
यदधीना गुणाश्चैव दोषा अपि हि सर्वशः ॥113॥
चेतनाचेतनं तत्त्वद्वयमेव निरीश्वराः ।
साङ्ख्यस्तु सेश्वरो ब्रूते क्षेत्रानुग्रहशक्तिमान् ॥32॥
चार्वकैरुच्यते मानमक्षजं नापरं क्वचित् ॥40॥
सन्निधानाच्चेतनस्य वर्तते यद्यचेतनम् ॥46॥
अङ्गित्वं यदि तस्यैव स्वातन्त्र्यं चेन्न चाखलिम् ।
नित्यज्ञानप्रयत्नेच्छं सङ्ख्याद्यैरपि पञ्चभिः ॥53॥
वैभाषिकाश्च सौत्रान्ताः स्वरसक्षणिकं जगत् ।
अपरः शून्यमखिलं मनोवाचामगोचरम् ।
ज्ञानमेवैकमखिलज्ञेयाकारं प्रभासते ।
आह क्षपणको विश्वं सदसद्द्वयमद्वयम् ।
सर्वज्ञत्वादिकैः सर्वैर्गुणैर्युक्तं सदाशिवम् ॥266॥
निराकृतौ विशेषस्य भावाच्छक्तिमतं पृथक् ।
प्रकृतिः पुरुषः कालो वेदास्तदभिमानिनः(देवास्तदभिमानिनः) ॥9॥
एवं प्रलयकालेऽपि प्रतिभातपरावरः ।
...... स्वतन्त्रत्वात् परात्मनः ॥24॥
अच्छेद्यस्यापि जीवस्य विभागं बहुधा हरिः ॥25॥
एवं स्थितेऽपि जीवैक्यं केचिदाहुः परात्मना ।
भेदस्य मुक्तौ वचनादापि तत्पक्षनिग्रहः ॥81॥
तृतीयाध्यायस्य
वासनाः सर्ववस्तूनामनाद्यनुभवागताः ।
सृष्ट्वैव वासनाभिश्च प्रपञ्चं स्वाप्नमीश्वरः ।
सुषुप्तिबोधमोहांश्च स्ववशस्तद्वशं सदा ।
न स्थानतोभेदतोऽप्यस्य भेदः कश्चित् परेशितुः ।
यत आभासतामेव श्रुतिरस्य वदत्यलम् ।
प्रतिबिम्बवदप्येषामानन्दोऽन्यगुणा यथा ॥163॥
..... सृष्टिनाशौ तदधीनावितीरिते ।
अव्यक्तोऽपि स्वशक्यैव भक्तानां दृश्यते हरिः ॥167॥
तदभिन्ना गुणा नित्यमपि सर्वे विशेषतः ।
.... ते चाखलिवलिक्षणाः ।
स एवाशेषजीवस्थनिःसङ्ख्यानादिकालिकान् ॥213॥
यथाशक्त्यखिलान् वेदान् विज्ञायोपासनं भवेत् ।
कृत्वाऽथ कुर्वन्नपि वा निदिध्यासनमाचरेत् ॥97॥
विषयेषु च संसर्गात् शाश्वतस्य च संशयात् ।
नैव मोक्ष इति प्राहुर्लोकायतमते स्थिताः ॥122॥
अधिकारविशेषेण भक्तिज्ञानसुखादिभिः ।
उषाः स्वाहा च पर्जन्यो मित्रोऽग्निर्वरुणो विधुः ॥192॥
..... दृष्टिरिति योग्यानुसारतः ॥203॥
सम्यग्गुरुप्रसादश्च मुख्यतो दृष्टिकारणम् ।
श्रवणादि च कर्तव्यं नान्यथा दर्शनं क्वचित् ॥204॥
गुणाधिकं गुरुं प्राप्य तद्धीनं नाप्नुयात् क्वचित् ।
साधनेभ्योऽधिका भक्तिर्नैवान्यत् तादृशं क्वचित् ॥209॥
विकर्मलेपो नैवस्ति सम्यग्दृष्टिमतां क्वचित् ।
अनादियोग्यता चैव कलिवाणीश्वरावधिम् ॥111॥
स्वातन्त्र्यतारतम्येन फलं हि फलिनां भवेत् ।
ज्ञानदा अपि चाचार्या विशेषात् फलमाप्नुयुः ।
चतुर्थाध्यायस्य
‘आत्मा ब्रह्म महांस्तारः परमेशः शुचिश्रवाः ।
प्रतीकविषयत्वेन न कार्या विष्णुभावना ॥19॥
ब्रह्मेति च सदा ध्येयो भगवान् विष्णुरञ्जसा ।
तथोपास्यञ्जसा दृष्टं ब्रह्म पापं च भस्मसात् ॥63॥
प्रधानवायुस्त्विह वायुनामा भूतेष्विति प्रोक्तगतोऽपि युक्त्या ।
तस्मिन् लयं यान्ति भूतान्यशेषक्रमाविरोधेन स एव विष्णौ ॥131॥
सिद्धान्तनिर्णीतिकराः प्रतीकं देहादिकं तद्गतमेव ये नराः ।
अनन्यभृत्यत्वमिहोदितेभ्यस्त्वन्यस्य भृत्यत्वनिवारणाय ॥3॥