बृहदारण्यकोपनिषत्
तृतीयोऽध्यायः
अश्वब्राह्मणम्
उषा वा अश्वस्य मेध्यस्य शिरः सूर्यश्चक्षुर्वातः प्राणो व्यात्तमग्निर्वैश्वानरः संवत्सर आत्माऽश्वस्य मेध्यस्य द्यौः पृष्ठमन्तरिक्षमुदरं पृथिवी पाजस्यं दिशः पार्श्वे अवान्तरदिशः पर्शव ऋतवोऽङ्गानि मासाश्चार्धमासाश्च पर्वाण्यहोरात्राणि प्रतिष्ठा नक्षत्राण्यस्थीनि नभो माꣳसानि ऊवध्यꣳ सिकताः सिन्धवो गुदा यकृच्च क्लोमानश्च पर्वता ओषधयश्च वनस्पतयश्च लोमान्युद्यन् पूर्वार्धो निम्लोचन् जघनार्धो यद् विजृम्भते तद् विद्योतते यद् विधूनुते तत्स्तनयति यन्मेहति तद्वर्षति वागेवास्य वाक् ॥ १ ॥
इति प्रथममश्वब्राह्मणम्
श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यप्रणीतं बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यम्
प्राणादेरीशितारं परमसुखनिधिं सर्वदोषव्यपेतं सर्वान्तस्थं सुपूर्णं प्रकृतिपतिमजं सर्वबाह्यं सुनित्यम् ।
सर्वज्ञं सर्वशक्तिं सुरमुनिमनुजाद्यैः सदा सेव्यमानं विष्णुं वन्दे सदाऽहं सकलजगदनाद्यन्तमानन्ददं तम् ॥ १ ॥
यथा तुष्टाव लक्ष्मीशं सर्गादौ चतुराननः ।
तथा जगाद सूर्याय याज्ञवल्क्याय सोऽब्रवीत् ॥ २ ॥
वाजिरूपेण सूर्येण प्रोक्तं वाजसनेयकम् ।
कण्वाय याज्ञवल्क्योऽदात् काण्वं तेन प्रकीर्तितम् ॥ इति वाराहे ।
अश्वस्वरूपो ब्रह्माऽभूदश्वरूपाज्जनार्दनात् ।
तत्र सन्निहितो विष्णुरश्वरूपः स्वयं प्रभुः ॥
तयोश्च प्रतिमा मेध्यो यतोऽश्वोऽयं श्रुतौ श्रुतः ।
सर्वं जगत्तदङ्गेषु तस्मात् सन्निहितं स्मृतम्(श्रुतम्. हृ) ॥
तयोरङ्गेष्विदं यस्मात् जगत्सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ इति प्रध्याने ।
उच्चैःश्रवाः सन्निहितो मेध्येऽश्वे तत्र केशवः ।
तस्मिन्निदं जगत्सर्वं ब्रह्मा चोच्चैःश्रवःस्थितः ॥ इति सौपर्णे ।
पर्वताः सिकताश्चैव नद्यः कूपाः सरांसि च ।
हविः कपालयूपाद्या देवता एव सर्वशः ॥
तत्तन्नामैव नामैषां भिन्नानामभिमानतः ।
नामानि तान्यपि हरेः स हि सर्वगुणाधिकः ॥ इति नारदीये ।
उषाः शिरो ब्रह्मनाम तत्त्वमस्यादयोऽखिलाः ।
सप्तम्यर्थाः समुद्दिष्टाः पञ्चम्यर्थास्तथा श्रुताः ॥
षष्ठ्यर्थाश्च चतुर्थ्यर्थास्तृतीयार्थाश्च सर्वशः ।
तदैक्यवाचिवच्छब्दा अपि तद्गत्ववाचकाः ॥
ऐक्यार्था नैव ते सर्वे भिन्नरूपाः यतः सदा ।
ईशाङ्गवाचिनो वा स्युस्तेषामेव तदर्थतः ॥
सप्तसु प्रथमा यस्मात् तत्तद्योग्यार्थता भवेत् ॥ इति ब्रह्मतर्के ।
अङ्गप्रत्यङ्गशो व्याप्तो विष्णुरेव तुरङ्गमे ।
अतो विष्ण्वङ्गगं सर्वं मेध्याङ्गस्थमुदीरितम् ॥ इति च ।
पुनरप्यश्वस्य मेध्यस्येति वचनं कस्यचिदश्वस्यैवमासीदितीतिहासरूपेण नोच्यते किन्तु सर्वमेध्यानामेवमिति ज्ञापनार्थम् ।
सर्वव्यक्तिष्वभिव्याप्त्यै(सर्वव्यक्तिष्वपि. हृ) तात्पर्याधिक्यवित्तये ।
प्रतीतानुपपत्तेरप्यभासत्वविवक्षया ॥
पुनर्वचनमुद्दिष्टं शतशोऽपि पृथक् पृथक् ॥ इति च ।
विष्णोः पुरीषस्थानीया काठिन्यात् पृथिवी स्मृता ।
तत्स्थत्वात्सिकताः सर्वा ऊवध्यस्थाः प्रकीर्तिताः ॥
उर्व्यास्तु पादगत्वेऽपि नोवध्यत्वं विरुध्यते ।
यतस्तदभिमानिन्यो देवता अनुकीर्तिताः ॥
तासां च बहुरूपत्वादैश्वर्याच्च परेशितुः । इति च ।
अवान्तरदिशो विष्णोरस्थिपुच्छान्युदाहृताः ।
पूर्वपश्चार्धभेदेन दिशः पार्श्वे प्रकीर्तिते ॥
शिरश्च पादमूलानि पुच्छं षडृतवः स्मृताः ।
संवत्सराभिमानी च ब्रह्मा सर्वशरीरगः ॥
क्लोमानश्च यकृच्चैव मांसौ गिर्यभिमानिनः ।
आन्त्रेषु नद्यः सर्वाश्च सोऽयं विष्णुः सनातनः ॥ इति च ।
नभोऽभिमानी विघ्नेशो विष्णोर्मांसाश्रितः सदा ।
अन्तरिक्षाभिमानी च तत्सूनुरुदरे स्थितः ॥ इति च ॥ १ ॥
अहर्वा अश्वं पुरस्ताद् महिमाऽन्वजायत तस्य पूर्वे समुद्रे योनी रात्रिरेनं पश्चान्महिमाऽन्वजायत तस्यापरे समुद्रे योनिरेतौ वा अश्वं महिमानावभितः सम्बभूवतुः । हयो भूत्वा देवानवहद् वाजी गन्धर्वानर्वाऽसुरानश्वो मनुष्यान् । समुद्र एवास्य बन्धुः समुद्रो योनिः ॥ २ ॥
अश्वपूर्वापरौ होम्यौ महिमानौ ग्रहौ स्मृतौ ।
अहोरात्राभिमन्तारौ तयोरप्यभिमानिनौ ॥
कामश्चाथ रतिश्चैव विष्णुब्रह्मशरीरजौ ।
समुद्रेकात् समुद्रस्तु विष्णुः पूर्वमुदाहृतः ॥
उपचारेण तूद्रेकादपरश्च चतुर्मुखः ।
स विष्णुर्हयनामा सन् देववाहेेषु संस्थितः ॥
वाजिनामा तु गन्धर्वेष्वर्वनामाऽसुरेषु च ।
मनुष्येष्वश्वनामाऽसौ तद्बन्धुः स्वयमेव सः ॥
तस्मादेवोत्थितिस्तस्य रूपभेदो न तस्य च ।
ऐश्वर्यात् स तथाऽपीशो व्यक्तिभावं गमिष्यति ॥
हत्वा याति यतः शत्रून् हरिस्तस्मात् हयः स्मृतः ।
सर्वदा युद्धकर्तृत्वाद् वाजी चापि प्रकीर्तितः ॥
अर्वाऽभिगमनादुक्त आशुत्वादश्व उच्यते ॥ इति वैहायसे ।
तेषां तेषां वाहनेषु स्थित्वा तत्तत्कर्मकर्तृत्वात् तत्तन्नामा ।
पतन्ति नियतं हन्तुं देवाश्वाः शत्रुमूर्धसु ।
वेगाधिका आसुराश्वा वेगमात्रं नृवाहने ॥ इति स्कान्दे ।
गन्धर्वास्तु सदा युद्धं ते देवानुगा यतः ।
तदशक्तौ तु देवानां युद्धं ते स्वामिनो यतः ॥
केचिद् गानरता नित्यं गन्धर्वा नर्तकाः परे ।
केचिद् वाद्यरता नित्यं चारणा देवचारकाः ॥ इति च ॥
इति अश्वब्राह्मणम्
अथ अश्वमेधब्राह्मणम्
नैवेह किञ्चनाग्र आसीत् मृत्युनैवेदमावृतमासीद् अशनाया हि मृत्युस्तन्मनोऽकुरुतात्मन्वी स्यामिति । सोऽर्चन्नचरत् तस्यार्चत आपोऽजायन्तार्चतो ह वै मे कमभूदिति तदेवार्कस्यार्कत्वं कꣳह वा अस्मै भवति य एवमेतदर्कस्यार्कत्वं वेद ॥ १ ॥
सर्वसंहारकं विष्णुं देवीं जीवांस्तथैव च ।
कालं त्रिगुणसाम्यं च कर्माणि प्राणमिन्द्रियम् ॥
संस्कारं चैव वेदांश्च नर्ते किञ्चिल्लये त्वभूत् ॥ इति ब्रह्मतर्के ।
लयकाले परमात्मनैवाऽवृतमासीत् ।
अशनं जगदेतद्यन्नयत्यात्मेच्छया हरिः ।
अशनाया ततः प्रोक्त उदन्या कर्मनामकः ॥ इति ब्राह्मे ।
अन्यत्र नेतृत्वप्रतीतावपि श्रुतिप्रसिद्धेः स एव नेतेत्याह- अशनाया हि मृत्युरिति ॥ तत्तत एव मनोऽकुरुत यतः स्वयमेवासीन्नान्यत् । आत्मवान् स्यामित्यैच्छत् । शरीरवान् स्यामिति । अप्सृष्ट्यर्थं मनोऽकुरुत ।
ऐच्छद्विष्णुरदेहः सन् देहवान् स्यामिति प्रभुः ।
यतो देह इदं सर्वं तस्य विष्णोरदेहिनः ॥
तद्वशत्वात् स्वयं देवश्चिदानन्दशरीरकः ।
सोत्मानमर्चन्नचरदप्सृष्ट्यर्थं जनार्दनः ॥
यत्कुर्वन् यत्सृजेदीशस्तद्भवेद्धि तदात्मकम् ।
अतोऽर्चतो यतो जाता आपोऽतोऽर्चनसाधनाः ॥
अन्यथा कर्तुमीशोऽपि क्रीडया तत्तदात्मकम् ।
कर्तुं तत्तत्प्रवृत्तिः संस्तत्करोति स्वयं प्रभुः ॥ इति ब्रह्माण्डे ।
मे सर्वाहेयस्य विष्णोः ।
अस्मच्छब्दगतैर्विष्णुर्वाच्यः सप्तविभक्तिभिः ।
सर्वाहेयत्वतस्त्वेकः सर्वस्य प्रतियोगितः ॥
युष्मच्छब्दाभिधेयश्च तच्छब्दैश्च परोक्षतः ।
स एव बहुरूपत्वाद् बहुशब्दाभिधानवान् ॥
जीवेस्थितेन रूपेण हृद्गतेन द्विधोच्यते ।
भिन्नोऽपि सर्वजीवेभ्यः सर्ववस्तुभ्य एव च ॥
पूर्णानन्दादिरूपस्य कुतोऽल्पसुखिनैकता ॥ इति ब्रह्मतर्के ।
उदकं सुखहेतुत्वात् कमित्येवाभिधीयते ।
तदेव ह्यर्चतो जातमतोऽर्क इति कीर्त्यते ॥ इति व्यासनिरुक्ते ।
अर्चतो जातं सुखसाधनं चेत्यर्क इत्यर्थः । कं सुखमस्मै भवति ।
अपां हि सुखहेतूनां वेद विष्णोर्जनिं हि यः ।
स मुक्तः सुखभागेव स्याद् विष्णोस्तु प्रसादतः ॥ इति माहात्म्ये ॥ १
आपो वा अर्कस्तद् यदपाꣳशर आसीत् तत्समहन्यत सा पृथिव्यभवत्तस्यामश्राम्यत् तस्य श्रान्तस्य तप्तस्य तेजो रसो निरवर्तताग्निः ॥ २ ॥
अर्कशब्दस्यादित्ये प्रसिद्धत्वादप्शब्दोऽपि तत्रेत्याशङ्कां निवर्तयितुमापो वा अर्क इति पुनर्वचनम् । नाऽदित्येऽप् शब्दः । किन्त्वप्स्वेवार्कशब्द इत्यर्थः । शरो मण्डः ।
फेनरूपस्तु यो मण्डो जलस्थोऽसौ (जलस्यासौ) सुसंहतः ।
पृथिवीत्वं समापन्नस्तस्यां शिश्ये जनार्दनः ॥
ततः स चिन्तयामास स्यादग्निरिति देवराट् ।
तच्चिन्तनात् समुत्पन्नो वायुरग्न्यभिधानवान् ॥
अग्रजत्वादग्रणीत्वाद्वायोरग्नित्वमिष्यते ॥ इति प्रवृत्ते ॥
शक्तिविस्रंसने चापि शयने चापि कीर्तितः ।
श्रमशब्दो हरेर्नैव शक्तिविस्रंसनं क्वचित् ॥
अतो हरेः श्रमो नाम शयनं सम्प्रकीर्तितम् ॥ इति ब्रह्मतर्के ।
तस्यामश्राम्यदिति साधिकरणत्वाच्च शयनं युक्तम् । न हि पृथिव्यां श्रमो नामान्तःकरणधर्मो युज्यते । अधिकरणपरम्पराकल्पनं च क्लिष्टकल्पनम् ।
सृष्ट्वा स पृथिवीं विष्णुः शेतेऽनन्तेऽब्धिमध्यगः ।
तस्यां पृथिव्यां श्वेताख्ये द्वीपे मुक्तैरुपासिते ॥ इति मुक्तिसंहितायाम् ।
तप्त आलोचनायुक्तस्तस्मात् कार्यार्थकामना ।
तप्तता तु हरेरुक्ता कुतो दुःखं हरेः प्रभोः ॥ इति ब्रह्मतर्के ।
तेजोरसः जगतः सामर्थ्यसारभूतः ॥ २ ॥
स त्रेधाऽऽत्मानं व्यकुरुताऽदित्यं तृतीयं वायुं तृतीयं स एष प्राणस्त्रेधा विहितः । तस्य प्राची दिक् शिरोऽसौ चासौ चेर्मौ । अथास्य प्रतीची दिक् पुच्छमसौ चासौ च सक्थ्यौ दक्षिणा चोदीची च पार्श्वे द्यौः पृष्ठमन्तरिक्षमुदरमियमुरस्स एषोऽप्सु प्रतिष्ठितो यत्र क्व चैति तदेव प्रतितिष्ठत्येवं विद्वान् ॥३॥
वायुरग्निरिति प्रोक्तो ह्यग्रणीत्वादथाङ्गिनाम् ।
नेतृत्वाददनाच्चापि तस्य स्रष्टा जनार्दनः ॥
स वायुर्वायुरूपेण जगत्पाति शरीरगः ।
आदित्यस्थेन रूपेण जगद् याति प्रकाशयन् ॥
अग्निस्थेन तु रूपेण हूयते सर्वयष्टृभिः ।
आदाय यात्यायुरिति स एवादित्य उच्यते ॥॥
तत्सम्बन्धात्तु तन्नाम सूर्यस्याग्नेस्तथैव च ।
स एष कूर्मरूपेण वायुरण्डोदके स्थितः ॥
विष्णुना कूर्मरूपेण धारितोऽनन्तधारकः ।
अस्य पादा हि चत्वारो ह्यण्डोदे कोणसंस्थिताः ॥
उरस्तु भूमिसंश्लिष्टमतिरिच्य भुवं पुनः ।
पार्श्वतः पृष्ठतश्चैव शिरश्चोदकसंस्थितम् ॥
आकाशमुदरे तस्य द्यौः पृष्ठे संस्थिता विभोः ।
एव ंविद्वांस्तु यत्रैति तत्रैव प्रतितिष्ठति ॥ इति प्रभञ्जने ।
स्थानेच्छा चेत् तत्रैव प्रतितिष्ठति ।
उपास्ते कूर्मरूपं यो वायुं संस्थितिमाप्नुयात् ।
इच्छया विनिवृत्तिं वा लोकं चावृत्तिवर्जितम् ॥ इत्यध्यात्मे ।
स एष प्राणस्त्रेधा विहित इति वचनाच्च वायुः ।
बिभर्त्यण्डं हरिः कूर्मस्त्वण्डे चाप्युदकं महत् ।
उदके कूर्मरूपस्य वायुः पुच्छं समाश्रितः ॥
वायोः पुच्छं समाश्रित्य शेषस्तु पृथिवीमिमाम् ।
बिभर्ति तस्यां च जगदिदं सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ इति वैभवे ।
वायोस्तु कूर्मरूपस्य पूर्वतश्चोदके मुखम् ।
आग्नेयेशानिगौ बाहू पादौ निर्ऋतिवायुगौ ॥ इति प्रकृष्टे ॥ ३ ॥
सोऽकामयत द्वितीयो म आत्मा जायेतेति स मनसा वाचं मिथुनꣳ समभवदशनायां मृत्युस्तद् यद् रेत आसीत् स संवत्सरोऽभवत् । न ह पुरा ततः संवत्सर आस तमेतावन्तं कालमबिभर्यावान् संवत्सरस्तमेतावतः कालस्य परस्तादसृजत तं जातमभिव्याददात् स भाणमकरोत् सैव वागभवत् ॥ ४ ॥
आत्मा ब्रह्मा मे द्वितीयो जायेतेत्यकामयत । वायुरेव ब्रह्मा भवतीति दर्शयितुं वायोः सृष्टिः प्रथममुक्ता ।
वायुरेव यतो ब्रह्मपदं नियमतो व्रजेत् ।
सहैव जननेऽप्यस्मात्पूर्वं वायोर्जनिं वदेत् ।
क्वचित्तु ब्रह्मणः पूर्वं प्राधान्यात् तत्पदस्य च ॥ इति ब्रह्मतर्के ।
आत्मा विरिञ्चः सुमनाः सुधौतश्चेति कथ्यते ।
ब्रह्मा चतुर्मुखश्चेति पूर्वजो यः प्रजापतिः ॥ इति शब्दनिर्णये ।
स मनसा स्वेच्छया वाचं श्रियं देवीं मिथुनं समभवत् ।
मम द्वितीयो जायेत ब्रह्मेति भगवान् परः ।
वेदाभिमानिनीं देवीं श्रियं समभवत् प्रभुः ॥
स्वेच्छयैव यतः शक्तिस्तां विनाऽपि हरेः सदा ।
ततः संवत्सरो नाम ब्रह्मा समभवत् प्रभोः ॥
तं गर्भमुदरेऽबिभ्रद् यावत्संवत्सरं रमा ।
तं जातमत्तुं स्वमुखं विदार्य पुरुषोत्तमः ॥
श्रुत्वा रावं पुनस्तस्य व्यदधात् सृष्टये प्रभुः ॥ इति कारणविवेके ।
बिन्दुलोपेनाशनाया मृत्युरित्यर्थः । ‘अशनाया हि मृत्युः’ इत्युक्तम् । सर्वाशननेतेत्यर्थे बिन्दुः । आधिक्येऽधिकमिति सूत्रात् । सम्यगात्मनो वत्सभूतान् देवादीन् रमयतीति संवत्सरः ।
ब्रह्मणो भाणिति वचो निःसृतं भयतो मुखात् ।
तस्याभिमानिनी देवी तदैवोत्था चतुर्मुखात् ॥
वागीश्वरीति तामाहुर्वाचं चापि सरस्वतीम् ॥ इति भावतत्त्वे ।
तदभिमानित्वात् सैव वागित्युच्यते । भारूपो णरूपश्चेति भगवान् भाण् । तद्व्यञ्चकत्वाद् भणनं वाक् ॥ ४
