अथ प्रथमः खण्डः
अनन्तगुणपूर्णत्वाद् अगम्याय सुरैरपि ।
सर्वेष्टदात्रे देवानां नमो नारायणाय ते ॥
केनेषितं पतति प्रेषितं मनः केन प्राणः प्रथमः प्रैति युक्तः ।केनेषितां वाचमिमां वदन्ति चक्षुः श्रोत्रं क उ देवो युनक्ति ॥ १ ॥
श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनो यद् वाचो ह वाचं स उ प्राणस्य प्राणः ।चक्षुषश्चक्षुरतिमुच्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥ २ ॥
न तत्र चक्षुर्गच्छति न वाग् गच्छति नो मनः ।न विद्म न विजानीमो यथैतदनुशिष्यात् ॥ ३ ॥
अन्यदेव तद् विदितादथो अविदितादधि ।इति शुश्रुम पूर्वेषां ये नस्तद् व्याचचक्षिरे ॥ ४ ॥
यद् वाचाऽनभ्युदितं येन वागभ्युद्यते ।तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपास ते ॥ ५ ॥
यन्मनसा न मनुते येनाऽहुर्मनो मतम् ।तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपास ते ॥ ६ ॥
यच्चक्षुषा न पश्यति येन चक्षूंषि पश्यति ।तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपास ते ॥ ७ ॥
यच्छ्रोत्रेण न शृणोति येन श्रोत्रमिदं श्रुतम् ।तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपास ते ॥ ८ ॥
यत् प्राणेन न प्राणिति येन प्राणः प्रणीयते ।तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपास ते ॥ ९ ॥
इति प्रथमः खण्डः
॥ इति प्रथमः खण्डः ॥
वैजयन्ते समासीनम् एकान्ते चतुराननम् ।
विष्णोर्विविदिषुस्तत्त्वं पर्यपृच्छत् सदाशिवः ॥
यदिदं पुरुषावश्यं(यदि सत्पुरुषावश्यं. हृ) तत्र तत्र पतेन्मनः ।
केन तत् प्रेरितं याति प्राणः सर्वोत्तमस्तथा ॥
चक्षुःश्रोत्रं तथा वाचं को देवो विनियोजयेत् ।
इति पृष्टस्तदा ब्रह्मा प्राह देवमुमापतिम् ॥
ध्यात्वा नारायणं देवं सर्वाधारमनूपमम् ।
सर्वज्ञं सर्वशक्तिं च सर्वदोषविवर्जितम् ॥
यः प्राणस्य प्रणेता च चक्षुरादेश्च सर्वशः ।
अगम्यस्सर्वदेवैश्च(अगम्यं सर्वदेवैश्च. हृ) परिपूर्णत्वहेतुतः ॥
प्राणादीनां प्रणेता च सर्ववेत्ता च सर्वशः ।
सर्वोत्तमश्च सर्वत्र स विष्णुरिति धार्यताम् ॥
॥ इति प्रथमखण्डभाष्यम् ॥
अथ द्वितीयः खण्डः
यदि मन्यसे सुवेदेति दहरमेवापि(दह्रमेवापि) नूनं त्वं वेत्थ ब्रह्मणो रूपम् ।यदस्य त्वं यदस्य देवेष्वथ नु मीमांस्यमेव ते मन्ये(ऽ) विदितम्॥ १ ॥
नाहमन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वेद च ।यो नस्तद् वेद तद् वेद नो न वेदेति वेद च ॥ २ ॥
यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः ।अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानताम् ॥ ३ ॥
प्रतिबोधविदितं मतममृतत्वं हि विन्दते ।आत्मना विन्दते वीर्यं विद्यया विन्दतेऽमृतम् ॥ ४ ॥
इह चेदवेदीदथ सत्यमस्ति न चेदिहावेदीन्महती विनष्टिः ।भूतेषु भूतेषु विचिन्त्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥ ५ ॥
इति द्वितीयः खण्डः ॥
॥ इति द्वितीयः खण्डः॥
यं सम्यङ् नैव जानाति कश्चिन्निरवशेषतः ।
सर्वात्मना विजानामीति तु यस्य मतं भवेत् ॥
तस्याज्ञातस्स भगवान् यो नैवं मन्यते सदा ।
ज्ञातस्तस्य तथाऽस्यैव निश्शेषं मननं कृतम् ॥
इति यो मन्यते नास्य मतः स पुरुषोत्तमः ।
नातिवेद्यो न चावेद्यस्तस्मात् स परमेश्वरः ॥
नेदं जीवस्वरूपं तद् ब्रह्म विष्ण्वाख्यमव्ययम् ।
किन्तु यत् ते समीपस्थ मास ते विनियामकम् ॥
तदेव ब्रह्म विद्धि त्वं विष्ण्वाख्यं परमव्ययम् ।
नियामकं तद् देवानां मर्त्यानां किमुतोत्तमम् ॥
तत्प्रसादं विना जीवे मन्तव्या न प्रवृत्तयः ।
किमु जीवस्य तद्भावो न मन्तव्य इतीर्यते ॥
॥ इति द्वितीयखण्डभाष्यम्॥
अथ तृतीयः खण्डः
ब्रह्म ह देवेभ्यो विजिग्ये । तस्य ह ब्रह्मणो विजये देवा अमहीयन्त । त ऐक्षन्तास्माकमेवायं विजयोऽस्माकमेवायं महिमेति तद्धैषां विजज्ञौ ॥ १ ॥
तेभ्यो ह प्रादुर्बभूव । तन्न व्यजानन्त किमिदं यक्षमिति । तेऽग्निमब्रुवन् जातवेद एतद् विजानीहि किमेतद् यक्षमिति । तथेति तदभ्यद्रवत् । तमभ्यवदत् कोऽसीति । अग्निर्वा अहमस्मीत्यब्रवीज्जातवेदा वा अहमस्मीति । तस्मिन्, त्वयि किं वीर्यमित्यपि(वीर्यमिति । अपीदम्) । इदं सर्वं दहेयं यदिदं पृथिव्यामिति । तस्मै तृणं निदधावेतद् दहेति । तदुपप्रेयाय सर्वजवेन । तन्न शशाक दग्धुम् । स तत एव निववृते । नैतदशकं विज्ञातुं यदेतद् यक्षमिति॥ २ ॥
अथ वायुमब्रुवन् वायवेतद् विजानीहि किमेतद् यक्षमिति । तथेति । तदभ्यद्रवत् । तमभ्यवदत् कोऽसीति । वायुर्वा अहमस्मीत्यब्रवीन्मातरिश्वा वा अहमस्मीति । तस्मिंस्त्वयि किं वीर्यमित्यपि । इदं सर्वमाददीयं यदिदं पृथिव्यामिति । तस्मै तृणं निदधावेतदादत्स्वेति । तदुपप्रेयाय सर्वजवेन । तन्न शशाकाऽदातुम् । स तत एव निववृते नैतदशकं विज्ञातुं यदेतद् यक्षमिति ॥अथेन्द्रमब्रुवन्(अथवेन्द्रमब्रुवन्)- मघवन्नेतद् विजानीहि किमेतद् यक्षमिति । तथेति तदभ्यद्रवत् । तस्मात् तिरोदधे । स तस्मिन्नेवाऽकाशे स्त्रियमाजगाम बहु शोभमानामुमां हैमवतीम् । तां होवाच किमेतद् यक्षमिति ॥ ३ ॥
इति तृतीयः खण्डः ॥
॥ इति तृतीयः खण्डः ॥
इत्यत्राख्यायिकां वच्मि शृणु तां त्वं महेश्वर ।
स्थित्वा देवेषु तद् ब्रह्म व्यजयद् दैत्यदानवान् ॥
देवेभ्योऽर्थाय विजयं ते देवा मेनिरे स्वकम्(ते देवा मेनिरे स्वयम्. हृ) ।
आविष्टा असुरैस्तेषां प्रबोधाय जनार्दनः ॥
यक्षरूपः प्रादुरभूद् उमाशिवसमन्वितः ।
ब्रह्मणा चापि(चैव) सहित एतेभ्योऽपि परो ह्यहम् ॥
एतेऽपि मे भृत्यभूताः परिवार्य व्यवस्थिताः ।
इति ज्ञापयितुं विष्णुः सह तैरप्युपागतः ।
यूयमेतानपि ज्ञातुमशक्ताः किमु मामिति ॥
तज्ज्ञानार्थं हुताशश्च नासिक्यो वायुरेव च ।
इन्द्रश्च क्रमशो जग्मुस्तं ज्ञातुं नैव चाशकन् ।
तत्रेन्द्रोऽधिकबुद्धित्वात् पृच्छतीति जनार्दनः ।
मत्तः शिवाद् ब्रह्मणश्च श्रोतुं नैवापि शक्तिमान् ।
इति ज्ञापयितुं तत्र नादृश्यत स केशवः ।
एषैव ज्ञानदाने ते योग्योमेति व्यदर्शयत् ॥
॥ इति तृतीयखण्डभाष्यम्॥
अथ चतुर्थः खण्डः
ब्रह्मेति होवाच । ब्रह्मणो वा एतद्विजयेऽमहीयध्वमिति । ततो ह वै विदाञ्चकार ब्रह्मेति । तस्माद् वा एते देवा अतितरामिवान्यान् देवान् यदग्निर्वायुरिन्द्रस्ते ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पृशुः ॥ १ ॥
ते ह्येनत् प्रथमो विदाञ्चकार ब्रह्मेति । तस्माद्वा इन्द्रोऽतितरामिवान्यान् देवान् स ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पर्श स ह्येनत् प्रथमो विदाञ्चकार ब्रह्मेति ॥ २ ॥
तस्यैष आदेशो यदेतद् विद्युतो व्यद्युतदा३(व्युद्युतदा)) इति । न्यमीमिषदा३ इत्यधिदैवतम् । अथाध्यात्मम् । यदेतद् गच्छतीव च मनोऽनेन(अनेन चैनदुप स्मरन्ति. हृ) वै तदुपस्मरत्यभीक्ष्णं सङ्कल्पस्तद्ध । तद्वनं नाम । तद्वनमित्युपासितव्यम् ॥ ३ ॥
स य एतदेवं वेदाभि हैनं सर्वाणि भूतानि संवाञ्छन्ति । उपनिषदं भो ब्रूहीति । उक्ता त उपनिषदत् । ब्राह्मीं वाव त उपनिषदमब्रूमेति । तस्यैै तपो दमः कर्मेति प्रतिष्ठा । वेदाः सर्वाङ्गानि सत्यमायतनम् । यो वा एतामेवं वेदापहत्य पाप्मानमनन्ते स्वर्गे लोके ज्येये प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति ॥ ४ ॥
॥ इति चतुर्थः खण्डः ॥
इति तलवकारोपनिषत्
उमा सा सम्यगाचष्ट तस्मै विष्णुं परं पदम् ।
यस्माद् ब्रह्मा च वायुश्च शेषवीन्द्रौ शिवस्तथा ।
सभार्या गर्विणो नाऽसन् सुरेभ्यस्तेऽधिकास्ततः ॥
इन्द्रस्तु प्रथमं ब्रह्म व्यजानात् तेन तूत्तमः ।
दक्षादिभ्यस्तथा कामस्तज्ज्ञातुं (कामः स ज्ञातुम्) पूर्वमुक्तवान् ॥
दक्षो बृहस्पतिश्चैव मनुः कामात्मजस्तथा ।
सूर्याचन्द्रमसौ धर्मो वरुणश्चोचुरोमिति(वरुणश्च पुरोमिति. हृ) ॥
नासिक्यवायुरग्निश्च प्रथमं तदपश्यताम् ।
सर्वदेवाधिकास्तस्मादेते देवाः प्रकीर्तिताः ।
एतेभ्यश्चेन्द्रकामौ तु ताभ्यां ब्रह्मादयोऽधिकाः ॥
एतेषामवमो वह्निः परमो विष्णुरुच्यते ।
अन्तराले स्थितास्त्वन्ये ब्रह्माद्याः पूर्वमीरिताः ॥
अग्निः पश्चाद् व्यजानात् तद् इन्द्रवाक्यात् ततोऽवमः ।
तस्माद् विष्ण्वभिसम्बन्धात् पारावर्यं सुरेष्विदम् ॥
व्यद्योतयद् विद्युदादीन् कपिलाख्यस्तु यो हरिः ।
अक्ष्णोर्निमेषणं(अक्ष्णोर्निमीलनं) कृत्वा यः शेते क्षीरसागरे ॥
स एवैकः परं ब्रह्मेत्येवं तस्योपदेशनम् ।
अधिदैवे तथाऽध्यात्मे यं मनो गच्छतीव च ॥
सम्यङ् न गच्छति क्वापि मनो येन स्मरत्यपि ।
सोऽनिरुद्धाख्य ईशेशः परं ब्रह्मेति कीर्त्यते ॥
स विष्णुस्तद्वनं नाम ततत्वाद् वननीयतः ।
एवमेनं तु यो वेद भवेत् सर्वैरपेक्षितः ॥
एतत् श्रुत्वा हरोऽपृच्छद् ब्रह्माणं पुनरेव तु ।
विद्याकारं मम ब्रूहीत्युक्तो ब्रह्माऽऽह तं पुनः ॥
विद्यावेद्यं तव प्रोक्तम् आस्थानं ते वदाम्यहम् ।
तपोदानस्वधर्मेषु ये स्थितास्तेषु(स्थिरास्तेषु. हृ) तिष्ठति ॥
‘विद्यास्थानानि तस्यास्तु वेदा अङ्गानि निर्णयः ।
‘वेदैतामेवमखिलां यो विष्णौ प्रतितिष्ठति ॥’ इत्यादि ब्रह्मसारे(ब्रह्मपारे. हृ) ॥
विद्युतः सूर्यादिप्रकाशान्(विद्युत्सूर्यादिप्रकाशान्. हृ) । आ समन्ताद् व्यद्युतत् प्राकाशयत्(प्रकाशयत्) ।
‘यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् ।
यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत् तेजो विद्धि मामकम् ॥’ इति वचनात् ।
‘तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति’ इति च ।
न्यमीमिषदा आ समन्तात् निमीलिताक्षम् अभवत्-
‘स वै किलायं पुरुषः पुरातनो य एक आसीदविशेष आत्मनि ।
अग्रे गुणेभ्यो जगदात्मनीश्वरे निमीलितात्मा निशि सुप्तशक्तिषु’ ॥ इति वचनात् ।
पूर्णत्वाच्च आः । अभीक्ष्णं सङ्कल्प इति मनसो विशेषणम्, सङ्कल्पकमित्यर्थः(व्यक्तम्. हृ) ॥
सप्रतिष्ठां सायतनाम् उपनिषदं ब्रूहीत्युक्ते सम्यगेव मयोपनिषत् स्वरूपमुक्तम् । तत्र वक्तव्यं नास्ति ।
तपो दमः कर्म च विद्यायाः प्रतिष्ठा । तद्वत्सु विद्या प्रतितिष्ठतीत्यर्थः । सत्यम् इति मीमांसा ।
‘निर्णीयते यतः सम्यग् इदं सत्यमिति स्फुटम् ।
श्रुतिस्मृत्युदितं सर्वं व्यस्तं (व्यक्तं) मीमांसयैतया ॥
सत्यमित्युच्यते तस्मान्मीमांसा ब्रह्मनिश्चयाः ॥’ इति शब्दनिर्णये ॥
‘ऋग्यजुस्सामाथर्वाख्याः पञ्चरात्रं च भारतम् ।
मूलरामायणं चैव पुराणं भगवत्परम् ॥
वेदा इत्युच्यते सद्भिः शिक्षाद्याः (शीक्षाद्यं) स्मृतयस्तथा ।
अङ्गानि सत्यं मीमांसा तद् विद्यायतनं त्रयम् ॥’ इति विद्यानिर्णये ॥
यश्चिदानन्दसच्छक्तिसम्पूर्णो भगवान् परः ।
नमोऽस्तु विष्णवे तस्मै प्रेयसे मे परात्मने ॥