View source for Katha/Vyakhya/VaradatirthaCommentary

<div class="gr-doc-title" data-parent-doc="Katha">श्रीवरदतीर्थविरचितकाठकभाष्यसम्बन्धः</div>
<div class="gr-back-to-moola">[[Katha|← मूलम्]]</div>
__TOC__
<span id="VaradatirthaCommentary-1-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="श्रीवरदतीर्थविरचितकाठकभाष्यसम्बन्धः"></span>
=== श्रीवरदतीर्थविरचितकाठकभाष्यसम्बन्धः ===
<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-2" id="VaradatirthaCommentary-2" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V01" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V01 KKN_C01_S01_V02 KKN_C01_S01_V03"><div class="teeka-body"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">नत्वा नारायणं देवं पूर्णबोधान् अथो गुरून् ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">काठकोपनिषद्भाष्यसम्बन्धः कथ्यते मनाक् ॥</span></span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(भाष्यार्थः)</span> काठकोपनिषद्भाष्यं व्याकरिष्यन्नाचार्योऽविघ्नेन ग्रन्थसमाप्त्यादिप्रयोजनार्थम् एतदुपनिषत्प्रतिपादितं भगवन्तं नमस्करोति- <span class="gr-prateeka">नम इति</span> ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify">नन्वत्र <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">स त्वमग्निं स्वर्गमध्येषि <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-45">मृत्यो</span></span></span> इत्यारभ्य <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते</span></span>४ इत्यादिवाक्येन यत् कर्ममात्रस्यैव मोक्षसाधनत्वं निगद्यते तन्न युज्यते । <span class="gr-prateeka">नान्यः <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-46">पन्थाः</span></span> इत्यादिविरोधाद् इत्यतः, तत् परम्परयैव, न त्व्यवधानेन कर्मणैव मोक्षसाधनत्वमुच्यते । अतो न विरोध इति भावेनाऽह- <span class="gr-prateeka">अग्नाविति</span> ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">नाचिकेताग्निज्ञानेन मोक्षो भवति</span> इत्यत्र <span class="gr-prateeka">नाचिकेताग्निस्थितविष्णुज्ञानेन मोक्षो विवक्षित</span> इति व्याख्या न युज्यते? स्वर्ग्याग्निमात्रस्यैव नचिकेतसा पृष्टत्वेन विष्णोरत्र प्रवेशासम्भवाद्, इत्यतः <span class="gr-prateeka">तेनाप्यग्निस्थितो हरिरेव पृष्टः</span> इत्यत्र प्रमाणं वक्तुम् आदित एवोपनिषद्वाक्यं प्रमाणवचनेन व्याचष्टे- <span class="gr-prateeka">इच्छन्निति</span> ॥ १.१.१ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(खण्डार्थः)</span> अथाऽदित एवाऽरभ्य क्वचिद्भाष्यावगतोऽर्थः सम्प्रधार्य कथ्यते । तथा हि- <span class="gr-prateeka">परमेश्वरापरिज्ञानेन विविधसांसारिकदुःखोपप्लुतानाम् अधिकारिजनानां तत्स्वरूपोपदेशेन तद्दुःखोपशान्त्यर्थं प्रवृत्तेयं काठकोपनिषत्, तत्स्वरूपज्ञानेऽपि विषयाभिलाषरहितस्यैव अधिकारः, न विषयकामनायुक्तस्य</span> इति ज्ञापयितुम् आदावाख्यायिकामाह- <span class="gr-mulaprateeka-block">उशन् ह वै वाजश्रवस इत्यादि</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">उशन्</span> स्वर्गलोकमिच्छन् वाजश्रवसोऽन्वये जात ऋषिः <span class="gr-mulaprateeka-block">सर्ववेदसं</span> सर्वस्वदक्षिणां दत्तवान्॥ १.१.१ ॥</span></span></div></div>
<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-3" id="VaradatirthaCommentary-3" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V02" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V01 KKN_C01_S01_V02 KKN_C01_S01_V03"><div class="teeka-body"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-mulaprateeka-block">पीतोदका</span> इत्यस्यायमर्थः - याभिर्गोभिरुदकं पीतमेव, न त्वितः परं पातव्यमुदकमस्ति । स्वजीवने यावदुदकं पातव्यं तस्य सर्वस्यापि पीतत्वात्। एवं <span class="gr-mulaprateeka-block">जग्धतृणा</span> इत्यादावपि द्रष्टव्यम् । य एवम्भूता<span class="gr-mulaprateeka-block">स्ता</span> गा <span class="gr-mulaprateeka-block">ददत्</span> पुरुषः <span class="gr-mulaprateeka-block">स तान् अनन्दा</span> नन्दः= सुखम्, तद्रहितत्वाद् <span class="gr-mulaprateeka-block">अनन्दा नाम लोकास्तान्</span> प्राप्नोतीति ॥ १.१.२ ॥</span></span></div></div>
<span id="VaradatirthaCommentary-4-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="वरदतीर्थीयखण्डार्थः"></span>
=== वरदतीर्थीयखण्डार्थः ===
<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-5" id="VaradatirthaCommentary-5" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V04" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V04 KKN_C01_S01_V05 KKN_C01_S01_V06 KKN_C01_S01_V07"><div class="teeka-body"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify">मरणं नामास्माकम् अकिञ्चित्करमित्याह- <span class="gr-mulaprateeka-block">बहूनामिति</span> ॥ अहं <span class="gr-mulaprateeka-block">बहूनां</span> पुरुषाणां मध्ये <span class="gr-mulaprateeka-block">प्रथमो</span> भूत्वा यमम् <span class="gr-mulaprateeka-block">एमि</span> प्राप्तवानस्मि । केषुचित्कालेषु <span class="gr-mulaprateeka-block">बहूनां</span> पुरुषाणां <span class="gr-mulaprateeka-block">मध्यमः</span> सन् यमम् <span class="gr-mulaprateeka-block">एमि</span> प्राप्तवानस्मि । तदा <span class="gr-mulaprateeka-block">किंस्विद्यमस्य कर्तव्यम्</span> मया किं कर्तव्यमासीत् ? तन्न किमपीत्यर्थः । अद्य मृतेन मया यत्कृत्यं करिष्यते तथाविधं कार्यं पूर्वं किंस्विदासीद् ? इत्यर्थः ॥ १.१.४ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify">इतोऽपि तव शापेन न मे महती हानिः, मरणस्य सर्वेषाम् अवश्यम्भावित्वादित्याह- <span class="gr-mulaprateeka-block">अनुपश्येति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">यथा पूर्वे</span> पुरुषाः सर्वे मृता अभवन्, अपरेऽपि तथा मरिष्यन्तीति <span class="gr-mulaprateeka-block">प्रतिपश्य</span> जानीहि । तत् कथम्? इत्यत आह- <span class="gr-mulaprateeka-block">सस्यमिवेति</span> ॥ यथा प्ररूढं शाल्यादि <span class="gr-mulaprateeka-block">सस्यं पच्यते</span> कालेन परिपक्वं भवति। परिपक्वं च पश्चाज्जीर्यति । पुनरथ <span class="gr-mulaprateeka-block">जायते</span> उत्पद्यते । एवमुत्पत्तिनाशौ प्राप्नोति । तथा जीवोऽपि । अतो नात्र महती हानिरित्यर्थः ॥ १.१.५ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify">सोऽयं नचिकेता अपि तत्सन्निधावेवम् अभिधाय, स्वयमेव यमस्य सदनमभिससार । तदनन्तरं च यमपत्न्या दीयमानम् अर्घ्यादिकम् अस्वीकुर्वाणो यमागमनमेव प्रत्यैक्षत । आगते च यमे यमपत्नी भर्तारम् इत्थमावेदयति स्म । कथम् ? <span class="gr-mulaprateeka-block">वैश्वानर इति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">अतिथिः ब्राह्मणो</span> गृहाश्रमिणां <span class="gr-mulaprateeka-block">गृहान्</span> प्रविशन् <span class="gr-mulaprateeka-block">वैश्वानरः प्रविशति</span> । क्षुधाऽऽदिना वैश्वानरवत् दीप्यवपुरेव प्रविशतीत्यर्थः । <span class="gr-mulaprateeka-block">तस्य</span> अतिथिरूपवैश्वानरस्य <span class="gr-mulaprateeka-block">एतां</span> जलाहरणादिरूपां <span class="gr-mulaprateeka-block">शान्तिं</span> शमनस्य कारणभूतां पूजां <span class="gr-mulaprateeka-block">कुर्वन्ति</span> विद्वांसः । तस्मात् त्वमपि अस्मा अतिथये जलमाहरेति ॥ १.१.६ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify">अतिथिपूजाऽकरणे किं भवति ? इत्यत इत्यत उच्यते- <span class="gr-mulaprateeka-block">आशेति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">आशा</span> नामाप्राप्तस्य प्राप्त्यर्थमिच्छा । <span class="gr-prateeka">सिध्यति</span> इति निश्चितार्थस्य यत् कालप्रतीक्षणं सा <span class="gr-mulaprateeka-block">प्रतीक्षा</span> । सुहृद्भिर्या सङ्गतिः सा <span class="gr-mulaprateeka-block">सङ्गतम्</span> । <span class="gr-mulaprateeka-block">सूनृता</span> साध्वी वाणी ॥ १.१.७ ॥</span></span></div></div>
<span id="VaradatirthaCommentary-6-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="वरदतीर्थीयभाष्यार्थः"></span>
=== वरदतीर्थीयभाष्यार्थः ===
<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-7" id="VaradatirthaCommentary-7" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V08" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V08 KKN_C01_S01_V09 KKN_C01_S01_V10 KKN_C01_S01_V11 KKN_C01_S01_V12 KKN_C01_S01_V13"><div class="teeka-body"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify">अत्र <span class="gr-prateeka">नाचिकेताग्निगं हरिम्</span> इत्यनेनाग्निस्थितो भगवान् पृच्छ्यत इति ज्ञायते । <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">प्र ते ब्रवीमि तदु मे निबोध</span> </span> इति परिहारवाक्यं व्याचष्टे- <span class="gr-prateeka">अग्र्यत्वादिति</span> ॥ <span class="gr-prateeka"><span class="gr-prateeka">लोको विष्णोः</span></span> इत्यनेन <span class="gr-prateeka">अनन्तत्वं</span> लोकस्य विष्णोश्चोभयोरपि विशेषणम् इति सूचितं भवति । अनन्तस्य लोकः अनन्तलोकः, अनन्तश्चासौ लोकश्चेति वा अनन्तलोकः, आप्यते येन असौ आनन्तलोकाप्तिः इत्युभयथाऽप्यर्थोपपत्तेरिति ॥ १.१.१३ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-mulaprateeka-block">लोकादिमग्निम्</span> इत्यस्यार्थः- <span class="gr-prateeka">स एव सर्वलोकादिरिति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">स मृत्युपाशान् पुरतः प्रणोद्य शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके</span> इत्यस्यार्थः- <span class="gr-prateeka">तं ज्ञात्वा मुच्यते इति</span> ॥</span></span></div></div>
<span id="VaradatirthaCommentary-8-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="वरदतीर्थीयखण्डार्थः"></span>
=== वरदतीर्थीयखण्डार्थः ===
<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-9" id="VaradatirthaCommentary-9" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V08" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V08 KKN_C01_S01_V09 KKN_C01_S01_V10 KKN_C01_S01_V11 KKN_C01_S01_V12 KKN_C01_S01_V13"><div class="teeka-body"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify">एवं पत्न्या बोधितो यमोऽतिथिं प्रत्याह- <span class="gr-mulaprateeka-block">तिस्र इति</span> ॥ १.१.८ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify">नचिकेता ब्रवीति- <span class="gr-mulaprateeka-block">शान्त इति</span> ॥ <span class="gr-prateeka">पुत्रो मृतो भवेद्</span> इति यः सङ्कल्पः, मत्पिता तत्सङ्कल्पात् शान्तिमान् भवेद्' इति <span class="gr-mulaprateeka-block">शान्तसङ्कल्प</span>शब्दार्थः ॥ १.१.९॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">तथा भवतु</span> इत्याह यमः- <span class="gr-mulaprateeka-block">यथा पुरस्तादिति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">औद्दालकिरारुणिः</span> तव पिता <span class="gr-mulaprateeka-block">पुरस्तात्</span> पूर्वं <span class="gr-mulaprateeka-block">त्वां</span> प्रति <span class="gr-mulaprateeka-block">यथा</span> येन प्रकारेण अवर्तत, अथ <span class="gr-mulaprateeka-block">मत्प्रसृष्टः</span> मया प्रेरित उत्तरत्रापि <span class="gr-mulaprateeka-block">त्वां</span> प्रति तथा भवितेत्यर्थः ॥ १.१.१०॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify">द्वितीयं वरं प्रार्थयितुम् उपोद्घातं रचयति- <span class="gr-mulaprateeka-block">स्वर्गे लोक इति</span> ॥१.१.११॥</span></span></div></div>
<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-10" id="VaradatirthaCommentary-10" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V12" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V08 KKN_C01_S01_V09 KKN_C01_S01_V10 KKN_C01_S01_V11 KKN_C01_S01_V12 KKN_C01_S01_V13"><div class="teeka-body"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">स त्वमग्निं स्वर्गमध्येषि</span></span> इति स्वर्गसाधनमग्निष्टोमयज्ञं जानासीत्यर्थः। ॥ १.१.१२ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify">यम आह- <span class="gr-mulaprateeka-block">प्र ते ब्रवीमीति</span> ॥ अहं त्वत्प्रसृष्टं वस्तु <span class="gr-mulaprateeka-block">ते</span> तुभ्यं <span class="gr-mulaprateeka-block">प्रब्रवीमि</span> प्रकर्षेण वदामि । <span class="gr-mulaprateeka-block">तद्</span> वस्तु <span class="gr-mulaprateeka-block">मे निबोध</span> मत्सकाशाज्जानीहि । कथम्भूतोऽहं ब्रवीमि? <span class="gr-mulaprateeka-block">स्वर्ग्यमग्निं प्रजानन्</span> प्रकर्षेण जानान उपदिशन्नप्यहं न केवलं कर्ममात्रं ते ब्रवीमि; किन्तु? तद्गतत्वेन भगवत्स्वरूपञ्चोपदिशामीत्याह- <span class="gr-mulaprateeka-block">अनन्तेति</span> ॥ १.१.१३ ॥</span></span></div></div>
<span id="VaradatirthaCommentary-11-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="वरदतीर्थीयभाष्यार्थः"></span>
=== वरदतीर्थीयभाष्यार्थः ===
<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-12" id="VaradatirthaCommentary-12" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V14" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V14 KKN_C01_S01_V15 KKN_C01_S01_V16 KKN_C01_S01_V17 KKN_C01_S01_V18"><div class="teeka-body"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify">ननु <span class="gr-prateeka">यज्ञोपयोगिन्य इष्टका एतावत्यः</span> इति इष्टकानां संख्यावत् परिमाणविशेषं वा अनुक्त्वा कथं <span class="gr-mulaprateeka-block">या इष्टकास्तांश्चोवाच</span> इति वचनं सङ्गच्छते ? प्रकारान्तरेणेष्टकानां कथनस्यासम्भवाद्, इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">या इति</span> ॥ ननु भवेदेवम् इष्टकाभिमानिदेवतासद्भावस्य प्रामाणिकत्वे, तदेव कुतः? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">इष्टकेति</span> ॥ १.१.१४ ॥</span></span></div></div>
<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-13" id="VaradatirthaCommentary-13" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V16" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V14 KKN_C01_S01_V15 KKN_C01_S01_V16 KKN_C01_S01_V17 KKN_C01_S01_V18"><div class="teeka-body"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-mulaprateeka-block">त्रिनाचिकेतस्त्रिभिरेत्य सन्धिम्</span> इत्येतद् दुर्गमार्थत्वाद् व्याचष्टे- <span class="gr-mulaprateeka-block">त्रिभिरिति</span>॥ वेदैरविरुद्धत्वं केन प्रकारेण? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">वेदेति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">त्रिकर्मकृद्</span> इत्युक्तानि त्रीणि कर्माणि कानि? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">त्रिकर्मकृदिति</span> ॥ यजनयाजनाद्यनेकेषु कर्मसु सत्सु <span class="gr-prateeka">यज्ञदानतपसामेव कर्ता</span> इति किं विशिष्याभिधीयते? इत्यतस्तेषामेव विशेषतः कर्तव्यत्वविधेरेव इत्याह- <span class="gr-prateeka">यज्ञदानेति</span> ॥ १.१.१६॥</span></span></div></div>
<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-14" id="VaradatirthaCommentary-14" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V17" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V14 KKN_C01_S01_V15 KKN_C01_S01_V16 KKN_C01_S01_V17 KKN_C01_S01_V18"><div class="teeka-body"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-mulaprateeka-block">त्रयमेतद्विदित्वा</span> इत्यत्र त्रीणि वस्तूनि प्रस्तुतानि । तानि कानि? इत्यत आह- <span class="gr-mulaprateeka-block">त्रयमेतदिति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">ब्रह्मजज्ञं देवमीड्यम्</span> (१.१६) इत्येतद् दुर्गमार्थत्वाद् व्याचष्टे- <span class="gr-prateeka">ब्रह्मेतीति</span> ॥<span class="gr-mulaprateeka-block">सृङ्कां चेमामनेकरूपाम्</span> (१.१५) इत्यत्र <span class="gr-prateeka">सृङ्काया अनेकरूपत्वं नीलपीताद्यनेकसम्बन्धेन</span> इति प्रतीति- निरासायाऽह- <span class="gr-prateeka">अनेकेति</span>॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">अनेकरूप</span> शब्दस्य सुवर्णार्थत्वेऽभिधानमाह- <span class="gr-prateeka">बहुरूपमिति</span> ॥ अस्तु <span class="gr-prateeka">बहुरूप</span>शब्दस्य सुवर्णेऽपि वाचकत्वशक्तिः । तथाप्यत्र <span class="gr-prateeka">अनेकरूप</span>शब्देन तद् विवक्षितमिति कुतः? इत्यत्राऽह- <span class="gr-prateeka">यम इति</span> ॥ एवं <span class="gr-prateeka">बाह्यप्रमाणैः स्वर्ग्याग्निप्रकरणे विष्णुः प्रतिपाद्यते</span> इत्युक्तम् । आन्तरोपपत्तिभिश्च तदेतत्समर्थयते- <span class="gr-prateeka">लोकादिरिति</span> ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify">किञ्च यमेन नाचिकेतसप्रशंसायां क्रियमाणायां <span class="gr-prateeka">त्वं मयोपदिष्टं स्वर्ग्याग्निसंज्ञकं स्तोम महदुरुगायं दृष्ट्वा विषयभोगान् अत्यस्राक्षीः</span> इति पूर्वोपदिष्टे स्वर्ग्याग्नौ <span class="gr-prateeka">उरुगाय</span>शब्दप्रयोगाच्च असौ अग्निर्हरिरेव इत्याह- <span class="gr-prateeka">स्तोमेति</span> ॥ ननु <span class="gr-prateeka">उरुगाय</span>शब्देन कथं विष्णुत्वसिद्धिः? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">भगवत इति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">विद्धि त्वमेतं निहितं गुहायाम्</span> इति गुहानिहितत्वलिङ्गाच्च विष्णुरित्याह- <span class="gr-prateeka">गुहानिहितत्वं चेति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">लोकादिः, प्रतिष्ठा, ब्रह्मजज्ञः, अनन्तलोकाप्तिः</span> इत्यादिविशेषणबलाद् विष्णुरेव प्रतिपाद्यत इत्युक्तम् । इदानीं तेषां विशेषणानां विष्णोरन्यत्राप्रवृत्तिमाह- <span class="gr-prateeka">न चेति</span> ॥ उपलक्षणमेतद्- <span class="gr-prateeka">लोकादित्वं च अश्वादीनां नास्ति</span> इत्यवगन्तव्यम्। <span class="gr-prateeka">भगवज्ज्ञानमन्तरेण अनन्तलोकाप्तिर्नास्ति</span> इत्यत्र श्रुतिमाह- <span class="gr-prateeka">तद्वा एतदिति</span>॥ न च अश्वादिज्ञानेन मुख्यतोऽनन्तलोकाप्तिर्न घटते चेद्, औपचारिकी साऽस्तु? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">न चेति</span> ॥ १.१.१८ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> न केवलम् अहमेक एवैतमग्निं तव नाम्ना प्रवक्ष्यामि, अन्ये जना अपि एतम् अग्निम् अग्निष्टोमं तव नाम्ना लोके प्रवक्ष्यन्तीत्याह- <span class="gr-prateeka">एतमग्निमिति</span> ॥ १.१.१८ ॥</span></span></div></div>
<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-15" id="VaradatirthaCommentary-15"><div class="teeka-body"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify">(वरद.भा.) तृतीयवरस्वीकारार्थं पृच्छति- <span class="gr-mulaprateeka-block">येयं प्रेत इत्यादि</span> ॥ तत्र प्रश्न-वाक्याभिप्रायमाह- <span class="gr-prateeka">प्रेत इति</span> ॥ नन्वस्य प्रश्नवाक्यस्य <span class="gr-prateeka">मुक्तजीवे हरिर्नियामकत्वेन वर्तते, न वा</span> इत्येवमेवार्थ इत्येतत् कुतः? इत्यत्राऽह- <span class="gr-prateeka">अस्येति</span> ॥ अत्रैवोपदिष्टाद् अस्य= जीवस्य विस्रंसमानस्य देहवियोगवतो देहाद् विमुच्यमानस्य= विशेषेण मुच्यमानस्य मुक्तस्य सत इति यावद्, अस्मिन् मुक्ते नियामकत्वेन <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">किं</span> ब्रह्म <span class="gr-mulaprateeka-block">परिशिष्यते</span> किं वा न परिशिष्यते?</span> इति प्रश्नानन्तरं <span class="gr-prateeka">परिशिष्यत एव</span> इति परिहारवचनात् प्रागपि प्रश्नवाक्ये मुक्ते स्थितो विष्णुर्विचार्य इति सिद्धमित्यर्थः । नन्वस्मिन् वाक्ये मुक्तविषयत्वज्ञापकं किमस्ति? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">देहादिति।</span></span><span class="shloka-line gr-align-justify">नन्वथाप्यस्य प्रश्नवाक्यस्य मुक्तविषयत्वं न सङ्गच्छते? <span class="gr-mulaprateeka-block">नचिकेतो मरणं माऽनुप्राक्षीः</span> इति <span class="gr-prateeka">मरणविषये प्रश्नो न कर्तव्यः</span> इति प्रश्नवाक्यस्य मरणविषयत्वप्रतीतेः, इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">मुक्तेरपीति</span> ॥ ननु <span class="gr-prateeka">देहाद्विमुच्यमानस्य</span> इत्येतत्पदबलेन मुक्तविषयत्वं कल्पयितुं न शक्यते? <span class="gr-prateeka">देहाद्विमुच्यमानस्य</span> इत्यस्य <span class="gr-prateeka">म्रियमाणस्य</span> इत्यर्थोपपत्तेः, इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">स्थूलेति</span> ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify">ननु <span class="gr-prateeka">द्वितीयतृतीयप्रश्नयोरुभयोरपि परमात्मविषयत्वम्</span> इति यद् उक्तं तन्न युज्यते? तथात्वे द्वितीयचोद्यस्य झटिति परिहाराभिधानम्, तृतीयस्य तु अतिकृच्छ्रेणेति विमुक्तजीवनियामकं विष्णुरूपं किमिति कृच्छ्रेण कथनीयम्, इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">तस्येति</span> ॥ ननु मुक्तजीवनियामकहरिरूपविज्ञानं चेन्मुक्तिसाधनं तर्हि अग्निस्थहरिरूपनिरूपणं किमर्थं कर्तव्यम्? तस्य मुक्तिसाधनत्वाभावाद् इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">तथाऽपीति</span> ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">केचित्तु</span> <span class="gr-mulaprateeka-block">येयं प्रेते विचिकित्सा</span> इत्यस्यैवमर्थमाहुः । कथम् ? <span class="gr-mulaprateeka-block">प्रेते</span> मृते जीवे <span class="gr-mulaprateeka-block">येयं विचिकित्सा</span> सन्देहः= मृतं जीवमुद्दिश्य योऽयं संशय इति यावत्, कथम् ? <span class="gr-mulaprateeka-block">अस्तीत्येके</span> एके= वैशेषिकादयः, अयं जीवो मरणानन्तरमप्यस्तीत्याहुः । एके चार्वाकादयस्तु मरणसमये जीवोऽपि नश्यति, मरणानन्तरं त्वयं जीवः नास्तीत्याहुः । एतद् अहं ज्ञास्यामि इति; तदेतद्व्याख्यानं निराकरोति- <span class="gr-prateeka">स्थाणुमिति</span> ॥ अत्र हि <span class="gr-mulaprateeka-block">हन्त त इदं प्रवक्ष्यामि</span> इत्यारभ्य परिहारवाक्ये <span class="gr-mulaprateeka-block">स्थाणुमन्येऽनु संयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम्</span> इति प्राणिनां कर्मज्ञानानुसारेण स्थावरजङ्गमभावः प्रतिपादितः । तदनन्तरं तु तेषु जीवेषु स्वप्नावस्थानिर्मातृत्वेन जीवान्तर्नियामकत्वेन भगवत्स्वरूपं निरूप्यते । अतः परिहारानानुगुण्यात् चोद्यवाक्यस्याप्येवमेवार्थः कल्पनीय इति भावः ।</span><span class="shloka-line gr-align-justify">ननु <span class="gr-mulaprateeka-block">य एषु सुप्तेषु जागर्ति</span> इत्यत्र संसारिजीवेषु नियामकतया ब्रह्म निरूप्यते । प्रश्नवाक्ये तु <span class="gr-prateeka">मुक्तजीवे हरिर्नियामकतया वर्तत उत न</span> इति विचार्यते । अतः प्रश्नाननुगुणम् इदं मुक्तजीवे ब्रह्मणोऽवस्थानकथनम् इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">मृतेति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">य एषु सुप्तेषु जागर्ति</span> इत्यस्य विष्णुविषयत्वे वचनान्तरसंवादमप्याह- <span class="gr-prateeka">गुह्यमिति</span> ॥ १.१.१९ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-mulaprateeka-block">नहि सुज्ञेयोऽणुरेष धर्मः</span> इत्यत्र धर्मशब्दस्य विवक्षितार्थमाह- <span class="gr-prateeka">धारकत्वादिति</span> ॥ १.१.२० ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> नचिकेतसः स्थैर्यनिरीक्षणार्थं विषयैस्तं प्रलोभयति यमः- <span class="gr-prateeka">शतायुष इत्यादिना</span> ॥ १.१.२२ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">एतत्तुल्यमिति</span> ॥ तव <span class="gr-mulaprateeka-block">वरं यद्येतत्तुल्यम्</span> एतस्य मया दत्तस्य वित्तस्य <span class="gr-mulaprateeka-block">तुल्यं</span> समं मन्यसे तर्हि <span class="gr-mulaprateeka-block">तं वरं वृणीष्व</span> न चेत् पुनश्च <span class="gr-mulaprateeka-block">वित्तं</span> चिर<span class="gr-mulaprateeka-block">जीविकाश्च</span> वृणीष्व <span class="gr-mulaprateeka-block">महाभूमौ</span> महाराष्ट्रभूमौ <span class="gr-mulaprateeka-block">एधि</span> तिष्ठ ॥ १.१.२३ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.भा.)</span> <span class="gr-mulaprateeka-block">आभिर्मत्प्रत्ताभिः परिचारयस्व नचिकेतो मरणं मानुप्राक्षीः</span> इत्यत्र मरणशब्दस्य विवक्षितमर्थमाह- <span class="gr-prateeka">मरणे स्थितमिति</span> ॥ १.१.२४ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> भो <span class="gr-mulaprateeka-block">अन्तक!</span> यम ! <span class="gr-mulaprateeka-block">एतत्</span> ते पदार्था त्वया दित्सिताः <span class="gr-mulaprateeka-block">श्वोऽभावा</span> यतः श्वः अभावः= नाशो येषाम्, अनित्या इति यावत् । अत एते विषया नोपादेयाः। <span class="gr-mulaprateeka-block">अपि</span> वस्त्वसद्भावदशायां च <span class="gr-mulaprateeka-block">सर्वेन्द्रियाणां तेजः</span> सामर्थ्यं स्ववृद्धयक्षमार्थचिन्तया <span class="gr-mulaprateeka-block">जरयन्ति</span> । <span class="gr-mulaprateeka-block">जीवितं च</span> त्वया दत्तं <span class="gr-mulaprateeka-block">सर्वमप्यल्पमेव</span>। निरवधिकजीवितस्य मोक्षादन्यत्रासम्भवात् ॥ १.१.२५ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify">इतोऽपि न वित्तदानेन तोषणीयो मनुष्य इत्याह- <span class="gr-mulaprateeka-block">न वित्तेनेति</span> ॥ महति वित्ते दत्तेऽपि मनुष्यस्य परितोषादर्शनादित्यर्थः । इतोऽपि त्वद्विधेभ्यो देवेभ्यो वित्तादिप्रार्थनं न कर्तव्यम् । नान्तरीयकतया लाभादित्याह- <span class="gr-mulaprateeka-block">लप्स्यामह इति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">त्वाम् अद्राक्ष्म चेत्</span> त्वद्दर्शनसामर्थ्यादेव <span class="gr-mulaprateeka-block">वित्तं लप्स्यामहे</span> ; न पुनस्तदर्थं पृथक्प्रयत्नः कर्तव्य इत्यर्थः । जीवनार्थमपि न पृथक्प्रार्थनं कर्तव्यम्, त्वत्सन्निधिमात्रेणैव तस्य सिद्धेरित्याह- <span class="gr-mulaprateeka-block">जीविष्याम इति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">त्वं</span> यावन्तं कालम् <span class="gr-mulaprateeka-block">ईशिष्यसि</span> समर्थो वर्तसे तावन्तं कालं वयमपि त्वदनुग्रहेण <span class="gr-mulaprateeka-block">जीविष्यामः</span> । अतस्तद् अस्माभिः पृथङ् न प्रार्थनीयमित्यर्थः ॥१.१.२६ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify">एतदेव विवृणोति- <span class="gr-mulaprateeka-block">अजीर्यतामिति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">अजीर्यताम्</span> अजराणाम् <span class="gr-mulaprateeka-block">अमृतानां</span> मृतिरहितानां देवानाम् <span class="gr-mulaprateeka-block">उप</span> समीपम् <span class="gr-mulaprateeka-block">एत्य</span> प्राप्य <span class="gr-mulaprateeka-block">जीर्यन्</span> जीर्णो भवन् <span class="gr-mulaprateeka-block">मर्त्यः</span> क्वास्ति ? एवम् <span class="gr-mulaprateeka-block">अधःस्थः</span> अधस्थश्च नरकाद्यधोदेशे स्थितश्च मर्त्यः क्वास्ति? न कुत्राप्यस्तीत्यर्थः । <span class="gr-mulaprateeka-block">प्रजानन्</span> इति यमस्य सम्बोधनम् । बहुकालजीवनरूपो यो वरो दित्सितस्त्वया सोऽनर्थहेतुश्चेत्याह- <span class="gr-mulaprateeka-block">अभिध्यायन्निति</span> ॥ अत्र वर्णशब्देन सौकुमार्यादिरूपविशेष उच्यते । रतिस्तु= क्रीडा, प्रमोदः= तदुत्थसुखविशेषः । अतिदीर्घकालजीवने हि स्वजीवनमध्ये एवान्यपदार्थानां विनाशःस्यात् ।तेषामतिदीर्घकालजीवनाभावात् । ततश्च तन्नाशानन्तरं तेषां स्मरणेन दुःखं स्यात् । अतोऽतिदीर्घजीवनमपि न पुरुषार्थः ॥ १.१.२७ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-mulaprateeka-block">यस्मिन्निदं विचिकित्सन्ति मृत्यो साम्पराये महति ब्रूहि नस्तत्</span> इत्यत्र महासाम्परायशब्दार्थमाह- <span class="gr-mulaprateeka-block">महतीति</span> ॥ १.१.२८ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-center"><span class="gr-prateeka">॥ इति प्रथमाध्यायस्य प्रथमा वल्ली ॥</span></span><span class="shloka-line gr-align-center"><span class="gr-prateeka">अथ प्रथमे द्वितीया वल्ली</span></span></span></div></div>
<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-16" id="VaradatirthaCommentary-16" data-parent-verse="KKN_C01_S02_V02" data-covers-verses="KKN_C01_S02_V01 KKN_C01_S02_V02 KKN_C01_S02_V03 KKN_C01_S02_V04 KKN_C01_S02_V05 KKN_C01_S02_V06 KKN_C01_S02_V07"><div class="teeka-body"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify">(वरद.खं.) एवं नचिकेतसो विषयाभिलाषराहित्याद् <span class="gr-prateeka">अयं ब्रह्मविद्यायोग्य</span> इति भावेन विषयकामनायुक्तस्य तद्रहितस्य च फलं निरूपयति यमः- <span class="gr-mulaprateeka-block">अन्यदिति</span>।। <span class="gr-mulaprateeka-block">श्रेयः</span> प्रेयसः सकाशाद् <span class="gr-mulaprateeka-block">अन्यद्</span> विलक्षणम् । एवं <span class="gr-mulaprateeka-block">प्रेयश्च</span> श्रेयसो<span class="gr-mulaprateeka-block">ऽन्यद्</span> विलक्षणम् । कथं श्रेयःप्रेयसोः परस्परं वैलक्षण्यम्? इत्यत उच्यते- <span class="gr-mulaprateeka-block">ते उभे इति</span> ।। श्रेयःप्रेयसी <span class="gr-mulaprateeka-block">नानार्थे</span> भिन्नप्रयोजने <span class="gr-mulaprateeka-block">पुरुषं</span> जीवं <span class="gr-mulaprateeka-block">सिनीतः</span> बध्नीतः, आश्रित्य वर्तेते इति यावत् । <span class="gr-mulaprateeka-block">तयोः</span> श्रेयसः प्रेयसश्च मध्ये यः पुरुषः <span class="gr-mulaprateeka-block">श्रेय</span> एवाऽदत्ते, न तु प्रेयः, तस्य पुरुषस्य <span class="gr-mulaprateeka-block">साधु भवति</span> भद्रं भवति । <span class="gr-mulaprateeka-block">य</span> उपासकः पुरुषः <span class="gr-mulaprateeka-block">प्रेयः</span> प्रियसाधनविषयादिकमेव <span class="gr-mulaprateeka-block">वृणीते</span> सो<span class="gr-mulaprateeka-block">ऽर्थाद्</span> मोक्षादिप्रयोजनाद् हीनो भवति ।। १.२.१ ।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify">(वरद.खं.) एतच्छ्लोकार्थमेव विवृणोति- <span class="gr-mulaprateeka-block">श्रेयश्च प्रेयश्चेति</span> ।। श्रेयःप्रेयसी <span class="gr-mulaprateeka-block">मनुष्यं</span> पुरुषम् <span class="gr-mulaprateeka-block">एत</span> आ= समन्ताद् इतः= प्राप्नुतः । <span class="gr-mulaprateeka-block">धीरस्तु</span> पुरुषः <span class="gr-mulaprateeka-block">तौ सम्परीत्य</span> ते श्रेयःप्रेयसी सम्= सम्यक् <span class="gr-mulaprateeka-block">परीत्य</span> परित इत्वा, ज्ञात्वेति यावत्, <span class="gr-mulaprateeka-block">विविनक्ति</span> विवेचयति । <span class="gr-prateeka">इदं पुरुषार्थस्य साधनम् इदं न</span> इति विवेचनानन्तरं च <span class="gr-mulaprateeka-block">धीरः</span> पुरुषः <span class="gr-mulaprateeka-block">प्रेयसः श्रेय एवाभिवृणुते</span> । <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">प्रेयसः</span></span> इति ल्यब्लोपनिमित्ता पञ्चमी, प्रेयः परित्यज्य श्रेय एव अभिवृणुत इत्यर्थः । प्रेयःस्वरूपं निरूपयन्नेव अधीरपुरुषस्तु नैवमित्याह- <span class="gr-mulaprateeka-block">प्रेय इति</span> ।। <span class="gr-mulaprateeka-block">मन्दः</span> अल्पः पुरुषो योगक्षेमलक्षणं <span class="gr-mulaprateeka-block">प्रेय</span> एव <span class="gr-mulaprateeka-block">वृणीते,</span> नान्यदित्यर्थः ।। १.२.२ ।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify">(वरद.भा) <span class="gr-prateeka">शृङ्कां चेमाम्</span> इत्यत्र शृङ्काशब्दस्याप्रतीयमानार्थत्वाद् अर्थमाह- <span class="gr-mulaprateeka-block">शृङ्कामिति</span> ।। १.२.३ ।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify">(वरद.खं.) इदानीं श्रेयसः स्वरूपं निरूपयन्नेव <span class="gr-mulaprateeka-block">नानार्थे</span> इत्युक्तमेव विवृणोति- <span class="gr-mulaprateeka-block">दूरमिति</span> ।। <span class="gr-mulaprateeka-block">एते</span> श्रेयःप्रेयसी <span class="gr-mulaprateeka-block">दूरं विपरीते</span> अतिविरुद्धे ? कथम् ? <span class="gr-mulaprateeka-block">विषूची</span> विरुद्धगती । <span class="gr-mulaprateeka-block">या</span> अविद्या सा प्रेय इत्युच्यते <span class="gr-mulaprateeka-block">या च विद्येति</span> विद्वद्भिः <span class="gr-mulaprateeka-block">ज्ञाता सा</span> श्रेय इत्युच्यत इत्यर्थः ।। १.२.४ ।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify">(वरद.खं.) <span class="gr-mulaprateeka-block">दन्द्रम्यमाणा</span> विरुद्धगतिमन्तः ।। १.२.५ ।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify">(वरद.खं.) <span class="gr-mulaprateeka-block">अयं लोकः अस्ति न तु पर</span>लोकः अस्तीति यो मन्यते स <span class="gr-mulaprateeka-block">मे वशमापद्यत</span> इत्यर्थः ।। १.२.६ ।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify">(वरद.खं.) <span class="gr-mulaprateeka-block">अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः</span> इत्यादिना परमेश्वरः प्राणिनां न प्रतिभातीत्युक्तम् । तत्र कारणमाह- <span class="gr-mulaprateeka-block">श्रवणेति</span> ।। सर्वेषां प्राणिनां भगवद्विषय-श्रवणमेव नास्ति । श्रवणवतामपि सर्वेषां तद्विषययथार्थज्ञानं न जायते । श्रवणे कृतेऽपि विपरीतज्ञानिन एव भवन्ति । अतः सर्वेषां भगवज्ज्ञानं न भवतीत्यर्थः। ज्ञानाभावे कारणान्तरं चाऽह- <span class="gr-mulaprateeka-block">आश्चर्य इति</span> ।। <span class="gr-mulaprateeka-block">अस्य वक्ता</span> व्याख्याता पुरुष <span class="gr-mulaprateeka-block">आश्चर्यः,</span> अपूर्व इति यावत् । एवं विष्णोः <span class="gr-mulaprateeka-block">लब्धा</span>ऽपि <span class="gr-mulaprateeka-block">ज्ञाता</span>ऽपि पुरुषो दुर्लभः । श्रोतृषु सत्स्वपि कुशलानुशिष्टत्वेन सम्यज्ज्ञाता पुरुष आश्चर्यः ।। १.२.७ ।।</span></span></div></div>
<span id="VaradatirthaCommentary-17-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="वरदतीर्थीयभाष्यार्थः"></span>
=== वरदतीर्थीयभाष्यार्थः ===
<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-18" id="VaradatirthaCommentary-18" data-parent-verse="KKN_C01_S02_V08" data-covers-verses="KKN_C01_S02_V08 KKN_C01_S02_V09"><div class="teeka-body"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-mulaprateeka-block">अनन्यप्रोक्ते</span> इत्यत्र <span class="gr-prateeka">अन्येन= गुर्वादिना अप्रोक्ते= अनुपदिष्टे अत्र= अस्मिन् ब्रह्मणि गतिः= ज्ञानं नास्ति= न भवति</span> इत्यन्यथाप्रतीति-निरासायार्थमाह- <span class="gr-prateeka">अन्य इति</span> ॥ कुत एवमर्थकल्पना? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">प्रोक्तेति</span> ॥ केनचित् व्याख्याने कृते सत्येव ब्रह्मज्ञानं भवति; न तु स्वयमेव ग्रन्थनिरीक्षणादिना भवतीत्येवमस्य वाक्यस्य व्याख्या नोपपद्यते । एतन्निगमनात्मके <span class="gr-mulaprateeka-block">प्रोक्ताऽन्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्ठ</span> इति वाक्यशेषे <span class="gr-prateeka">ज्ञानविशिष्टेन प्रोक्तैव सुज्ञानाय भवति</span> इत्युक्तत्वाद् । <span class="gr-prateeka">यथाप्रोक्तैव सुज्ञानाय प्रेष्ठ</span> इत्येतावता पूर्णत्वेन <span class="gr-prateeka">अन्य</span>पदवैयर्थ्यप्रसङ्गात्, <span class="gr-prateeka">प्रोक्ता</span>इत्यनेनैवान्यप्रोक्तत्वसिद्धेरित्यर्थः । अस्मिन्नेव व्याख्याने वचनान्तरमाह- <span class="gr-prateeka">जीवानामिति</span> ॥ १.२.८ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> ननु मनुष्या व्याख्यातारो भवन्ति । अतः कथं वक्तुरपूर्वत्वम् ? इत्यत आह- <span class="gr-mulaprateeka-block">न नरेणेति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">एष</span> हरिः <span class="gr-mulaprateeka-block">नरेण</span> मनुष्येण <span class="gr-mulaprateeka-block">प्रोक्तः</span> व्याख्यातः <span class="gr-mulaprateeka-block">सुज्ञेयो न</span> भवति । कुतः?- <span class="gr-mulaprateeka-block">अवरप्रोक्त इति</span> ॥ यतो मनुष्या अवरत्वेन हरिं प्रतिपादयन्ति, अतो मनुष्येभ्यो यथार्थज्ञानं हरिविषये दुर्लभमित्यर्थः । किञ्च बहुधा च मनुष्या हरिं मन्यन्ते- <span class="gr-prateeka">केचिन्निर्गुणत्वेन, केचिदष्टगुणत्वेन</span> इत्यादि; नत्वेकप्रकारेणैव हरिमुपदिशन्ति । अतश्च नरेभ्यो हरिज्ञानं सम्यङ् न भवतीत्याह- <span class="gr-mulaprateeka-block">बहुधेति</span> ॥ नन्वेवं सति किं सर्वथा हरिज्ञानं न भवत्येव? नेत्याह- <span class="gr-mulaprateeka-block">अनन्येति</span> ॥ १.२.८ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> <span class="gr-mulaprateeka-block">यां त्वमाप इति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">त्वं यां</span> भगवद्विषयां मतिम् <span class="gr-mulaprateeka-block">आपः</span> प्राप्तवानसि सा <span class="gr-mulaprateeka-block">मतिस्तर्केणापनेया न</span> भवति इत्यर्थः । <span class="gr-mulaprateeka-block">सत्यधृतिः</span> समीचीनधैर्यवानसि ॥१.२.९॥</span></span></div></div>
<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-19" id="VaradatirthaCommentary-19" data-parent-verse="KKN_C01_S02_V10" data-covers-verses="KKN_C01_S02_V10 KKN_C01_S02_V11 KKN_C01_S02_V12 KKN_C01_S02_V13"><div class="teeka-body"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.भा.)</span> <span class="gr-mulaprateeka-block">जानाम्यहं शेवधिरित्यनित्यम्</span> इत्येतद् दुर्गमार्थत्वाद् व्याचष्टे- <span class="gr-prateeka">आख्यमिति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">अनित्यैर्द्रव्यैः प्राप्तवानस्मि नित्यम्</span> इत्येतद् व्याचष्टे- <span class="gr-prateeka">नित्यमिति</span> ॥ अनेन - <span class="gr-prateeka">अकारवाच्ये विष्णौ नित्यैः= सर्वदा वर्तमानैः मनआदिभिः</span> इति निर्वचनमुक्तं भवति । <span class="gr-mulaprateeka-block">अनित्यैः द्रव्यैः</span> इत्यस्य प्रकारान्तरेणापि निर्वचनमाह- <span class="gr-prateeka">आख्येति</span> ॥ अनेन- <span class="gr-prateeka">अश्वासौ नित्यश्च इति भगवान् अनित्यः, तद्विषयत्वाद् द्रव्याण्यप्यनित्यद्रव्याणि</span> इति निर्वचनं सूचितं भवति । <span class="gr-mulaprateeka-block">न ह्यध्रुवैः प्राप्यते हि ध्रुवं तद्</span> इत्यस्यार्थः - <span class="gr-prateeka">ध्रुवो भगवानिति</span> ॥ १.२.१०॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> अहं तु मूर्खलोकवत् ब्रह्मज्ञानरहितो न भवामीत्याह- <span class="gr-mulaprateeka-block">जानाम्यहमिति</span> ॥ १.२.१० ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.भा.)</span> <span class="gr-mulaprateeka-block">क्रतोरानन्त्यमभयस्य पारम्</span> इत्येतद्व्याचष्टे- <span class="gr-prateeka">क्रतोरिति</span> ॥ स्तोमाः= वेदाः, तैः प्राप्तुमशक्यत्वात् स्तोमेभ्यो महानित्यर्थः । एतन्मन्त्रोक्त-विशेषणसामर्थ्याच्च न तृतीयप्रश्नस्य जीवमात्रविषयत्वमित्याह- <span class="gr-prateeka">उरुगायमिति</span>॥ न चैतत् स्वर्ग्याग्नेरेव विशेषणमिति वाच्यम् । तृतीयप्रश्नविषयस्य परमात्मनो विशेषणत्वे बाधकाभावात् । नन्वेतानि विशेषणानि जीवेऽपि घटन्ते ? तस्य ब्रह्मैक्याद् , इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">शर इत्यादि</span> ॥ इतोऽपि तृतीयप्रश्नविषयो हरिरेवेत्याह- <span class="gr-prateeka">नाचिकेतमिति</span> ॥ विष्णुस्तावन्नाचिकेताग्नौ स्थित इत्युपपादितम् । एतत्प्रकरणप्रतिपाद्येऽपि <span class="gr-prateeka">नाचिकेतम्</span> इति विशेषणात् पूर्वप्रकरणप्रतिपाद्यो हरिरेवात्र प्रतिपाद्यत इति सिद्धम् । <span class="gr-mulaprateeka-block">कामस्याऽप्तिं जगतः प्रतिष्ठाम्</span> <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-151">इत्यत्र</span> <span class="gr-prateeka">अतिसर्जनकर्मणोऽप्रतीतेः तं निरूपयति- <span class="gr-prateeka">उरुगायमिति</span> ॥ इतोऽपि </span>मृत्यनन्तरं जीवोऽवशिष्यते, न वा' इत्येवं प्रश्नवाक्यस्यार्थ इत्येवं न युज्यत इत्याह- <span class="gr-prateeka">न चेति</span> ॥ १.२.११ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.भा.)</span> <span class="gr-mulaprateeka-block">गह्वरेष्ठ</span>पदार्थस्य दुर्गमत्वात्तमाह- <span class="gr-prateeka">गह्वर इति</span> ॥ जनागम्यस्थानं हि <span class="gr-prateeka">गह्वरम्</span> इत्युच्यते । लोके मुक्तजीवोऽप्यस्मदादि जनैरगम्यत्वाद् <span class="gr-prateeka">गह्वरम्</span> उच्यते । तस्मिन् स्थितमित्यर्थः ॥ १.२.१२ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> परमेश्वरज्ञाने सति किं फलं भवति? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">तं दुर्दर्शमिति</span>॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">गूढं</span> गूढत्वम् । <span class="gr-mulaprateeka-block">अध्यात्मयोगाधिगमेनेति</span> ॥ अधिकात्मविषयाष्टाङ्गयोगेन ॥१.२.१२ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.भा.)</span> <span class="gr-mulaprateeka-block">प्रवृह्य धर्ममणुमेनमाप्य</span> इत्यत्र <span class="gr-mulaprateeka-block">प्रवृह्य</span>पदस्यार्थमाह- <span class="gr-prateeka">प्रवृह्येति</span> ॥ अस्मिन्नेव मन्त्रार्थे प्रमाणान्तरसंवादमाह- <span class="gr-prateeka">मुक्त इति</span> ॥ ॥ १.२.१३ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> <span class="gr-mulaprateeka-block">एतद्</span> ब्रह्म <span class="gr-mulaprateeka-block">श्रुत्वा सम्परिगृह्य</span> सम्यगवधार्य । <span class="gr-mulaprateeka-block">विवृतं सद्म नचिकेतसं मन्ये</span> इति नचिकेतसं त्वां प्रति सद्म ब्रह्मसदनं विवृतं विस्तृतं मन्य इत्यर्थः ॥ १.२.१३ ॥</span></span></div></div>
<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-20" id="VaradatirthaCommentary-20" data-parent-verse="KKN_C01_S02_V14" data-covers-verses="KKN_C01_S02_V14 KKN_C01_S02_V15 KKN_C01_S02_V16 KKN_C01_S02_V17 KKN_C01_S02_V18 KKN_C01_S02_V19 KKN_C01_S02_V20"><div class="teeka-body"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> अलं प्रशंसया, ब्रह्मोपदिशेत्याह नचिकेताः- <span class="gr-mulaprateeka-block">अन्यत्रेति</span> ॥ कृतम्= कार्यम् अकृतम्= अकार्यम्, कार्यस्यैव प्रभेदौ भूतभव्यौ ॥१.२.१४॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify">ब्रह्मोपदेशार्थं प्रतिजानीते यमः- <span class="gr-mulaprateeka-block">सर्वे वेदा इति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">सर्वाणि तपांसि यद्</span> ‘ब्रह्म प्रति कर्तव्यम्’ इति <span class="gr-mulaprateeka-block">वदन्ति</span> इत्यर्थः ॥ १.२.१५ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.भा.)</span> अत्र <span class="gr-mulaprateeka-block">ओमित्येतद्</span> उपदेशानन्तरम् उपदिष्टवस्तुनः प्रशंसा क्रियते-<span class="gr-mulaprateeka-block">एतदिति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">एतद्ध्येवाक्षरं ब्रह्म</span> इत्यादिना तत्र ‘ब्रह्मत्वादिकं प्राणमात्रस्य विधीयते’ इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय व्याचष्टे- <span class="gr-mulaprateeka-block">एतदिति</span> ॥ १.२.१६-१७ ॥</span></span></div></div>
<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-21" id="VaradatirthaCommentary-21" data-parent-verse="KKN_C01_S02_V17" data-covers-verses="KKN_C01_S02_V14 KKN_C01_S02_V15 KKN_C01_S02_V16 KKN_C01_S02_V17 KKN_C01_S02_V18 KKN_C01_S02_V19 KKN_C01_S02_V20"><div class="teeka-body"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-mulaprateeka-block">एतदालम्बनं ज्ञात्वा ब्रह्मलोके महीयते</span> इत्युक्तम् । तत्र कियत्कालं महीयत इत्युच्यते- <span class="gr-mulaprateeka-block">न जायते म्रियते वा विपश्चिद् इत्यादि</span> ॥ तद्व्याचष्टे- <span class="gr-mulaprateeka-block">देहेति</span> ॥ ‘यौ देहोत्पत्तिदेहनाशलक्षणा उद्भवाभवौ तौ ज्ञानिनोऽपि न स्तः’ इति योजना । ‘न केवलम् ईश्वरस्यैव तौ न स्तः; किन्तु? ज्ञानिनोऽपि’ इति ‘अपि’शब्दः । ‘ज्ञानिन उद्भवाभवौ किमिति न स्तः?’ इत्यतो <span class="gr-mulaprateeka-block">नायं</span> <span class="gr-mulaprateeka-block">कुतश्चिद्</span> इत्येतद् व्याचष्टे- <span class="gr-prateeka">यत इति</span> ॥ अत्र ‘न’ इति पदमध्याहर्तव्यम् । ‘विष्णुर्न जायते यतः, अतः <span class="gr-prateeka">तदीक्षणात्</span> तज्ज्ञानात् कारणाद् विदुषोऽपि तौ <span class="gr-prateeka">भावाभावौ न</span> स्तः । ‘यादृशो भावितस्त्वीशस्तादृशो जीव <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-162">आभवेद्</span>’ इति वचनादित्यर्थः। मुक्तस्य जन्ममरणे न स्त इत्यत्र निमित्तान्तरमुच्यते- <span class="gr-mulaprateeka-block">कुतश्चिन्न बभूव कश्चिद् इति</span> ॥ तद्व्याख्याति- <span class="gr-prateeka">यस्मादिति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">यस्मात् कश्चन</span> संसार्यपि जीवः <span class="gr-prateeka">स्वरूपेण न जायते न म्रियते च</span> । अपि तर्हि ? जीवसम्बन्धेनैव जायते म्रियते च । मुक्तस्य देहसम्बन्धाभावान्न जननं मरणं चेत्यर्थः । स्वरूपेण जीवो न जायते चेत्, कथम्भूतश्च मे स्वरूपम् ? इत्यत आह- <span class="gr-mulaprateeka-block">अज इति</span> ॥ मुक्तानां जन्ममरणाभावे प्रमाणवचनोक्तां युक्तिं स्ववाक्येन विवृणोति- <span class="gr-prateeka">अयमिति</span> ॥ ‘विपश्चितस्तु देहसम्बन्धाभावात्, स विपश्चिन्न जायते न म्रियते च’ इत्यर्थः ॥ १.२.१८ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify">ननु <span class="gr-mulaprateeka-block">उभौ तौ न विजानीतः</span> इत्यनेन ‘‘ ‘मुक्तस्य अयं हन्ता अस्ति’ इति मन्यमानो न जानाति’’ इति यदुच्यते तन्न युज्यते ? ‘मुक्तस्य हन्ताऽस्ति’ इत्यस्यैव केनाप्यनाशङ्कितत्वेन तद्धेतुः अज्ञानित्वकथनासम्भवाद् इत्यतः तद् अमुक्तविषयमित्याह- <span class="gr-prateeka">जीवस्येति</span> ॥ अमुक्तजीवस्यापि देहसम्बन्धेन निमित्तेन विना <span class="gr-mulaprateeka-block">स्वतो मरणाभावात्</span> ‘तस्य कश्चिद्धन्ताऽस्ति’ इति ज्ञाता, ‘केनचिद्धतः’ इति ज्ञाता च <span class="gr-prateeka">न विजानीत</span> इत्युक्तविषयमेवैतद्वाक्यमित्यर्थः । न च अमुक्तजीवस्य पूर्वम् अप्रकृतत्वाद् दोषः । <span class="gr-mulaprateeka-block">कुतश्चिन्न बभूव कश्चिद्</span> इत्यमुक्तजीवस्यापि प्रकृतत्वात् ॥ १.२.१९ ॥</span></span></div></div>
<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-22" id="VaradatirthaCommentary-22" data-parent-verse="KKN_C01_S02_V20" data-covers-verses="KKN_C01_S02_V14 KKN_C01_S02_V15 KKN_C01_S02_V16 KKN_C01_S02_V17 KKN_C01_S02_V18 KKN_C01_S02_V19 KKN_C01_S02_V20"><div class="teeka-body"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-mulaprateeka-block">आत्माऽस्य जन्तोर्निहितो गुहायाम्</span> इत्यत्रैव ‘नित्यो यो जीवः योऽस्य जन्तोर्गुहायां निहितः’ इत्येवमर्थो विवक्षित इति प्रतीतिनिरासायार्थमाह- <span class="gr-prateeka">एवमिति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">अक्रतुः</span> इति ‘कर्मरहितः’ इति प्रतीतिनिरासायार्थमाह- <span class="gr-prateeka">एव-</span> <span class="gr-prateeka">मिति</span>॥ इदमपि व्याख्यानं न युक्तम् ? साक्षात्कर्मणो ज्ञानसाधनत्वाभावाद्, इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">तदिति</span> ॥ ‘क्रतु’शब्दस्य निश्चयार्थत्वाङ्गीकारात् नैतच्चोद्यावकाश इति ॥१.२.२०॥</span></span></div></div>
<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-23" id="VaradatirthaCommentary-23"><div class="teeka-body"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.भा.)</span> <span class="gr-mulaprateeka-block">महिमानमात्मन</span> इति <span class="gr-prateeka">स्वस्य माहात्म्यं च</span> इत्यर्थ इति प्रतीतिनिरासायाऽह- <span class="gr-prateeka">ऐश्वर्यादिति</span> ॥ अस्मिन्नेव व्याख्याने संवादं चाऽह- <span class="gr-prateeka">आसीन इति</span> ॥ १.२.२१ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> <span class="gr-mulaprateeka-block">मदामदमिति</span> ॥ सुजनानां सुखकारणत्वात् मदम्, दुर्जनानां दुःखकारणत्वाद् अमदम् ॥ १.२.२१ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-mulaprateeka-block">अशरीरं</span> स्वयं शरीररहितम् । <span class="gr-mulaprateeka-block">अनवस्थेषु</span> अनित्येषु शरीरेषु <span class="gr-mulaprateeka-block">अवस्थितम् आत्मानं मत्वा न शोचति</span> ॥ १.२.२२ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify">दर्शनं च भक्त्यैव भवतीत्याह- <span class="gr-mulaprateeka-block">नायमात्मेति</span> ॥ १.२.२३ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify">न चैवम् अन्यसाधनानां वैयर्थ्यम् इत्याह- <span class="gr-mulaprateeka-block">नाविरत इति</span> ॥१.२.२४॥</span><span class="shloka-line gr-align-center"><span class="gr-prateeka">॥ इति प्रथमाध्यायस्य द्वितीया वल्ली ॥</span></span><span class="shloka-line gr-align-center"><span class="gr-prateeka">॥ इति द्वितीयाध्यायः॥</span></span></span></div></div>
<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-24" id="VaradatirthaCommentary-24" data-parent-verse="KKN_C01_S03_V01" data-covers-verses="KKN_C01_S03_V01 KKN_C01_S03_V02"><div class="teeka-body"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.भा.)</span> <span class="gr-mulaprateeka-block">ऋतं पिबन्तौ</span> इत्यत्र <span class="gr-prateeka">जीवेश्वरौ प्रतिपाद्यौ</span> इति व्याख्यानिरासाय व्याचष्टे- <span class="gr-prateeka">आत्मेति</span> ।। १.३.१ ।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> <span class="gr-mulaprateeka-block">अध्यात्मयोगाधिगमेन</span> इत्युक्तोऽध्यात्मयोगो निरूप्यते- <span class="gr-mulaprateeka-block">ऋतं पिबन्तावित्यादिना</span> ।। <span class="gr-mulaprateeka-block">यौ</span> परमात्मानौ <span class="gr-mulaprateeka-block">सुकृतस्य लोके</span> शरीरे <span class="gr-mulaprateeka-block">परमे</span> उत्तमे <span class="gr-mulaprateeka-block">परार्द्धे</span> परेभ्योऽपि आ= समन्ताद् ऋद्धरूपे प्राणे हृदयगुहायां <span class="gr-mulaprateeka-block">प्रविष्टौ</span> वर्तेते। <span class="gr-mulaprateeka-block">ब्रह्मविदो</span> ब्रह्मज्ञानिनः तौ आत्मानौ <span class="gr-mulaprateeka-block">छायातपौ वदन्ति</span> ।। १.३.१।।</span><span class="shloka-line">१. <span class="gr-prateeka">द्युपर्जन्यपृथिवीपुरुषयोषिद्रूपपञ्चाग्निनिष्ठविद्याः</span> (पा.) २. ब्र.सू.१.२.१२ तस्य महिमानमाह- <span class="gr-mulaprateeka-block">यस्सेतुरिति</span> ।। <span class="gr-mulaprateeka-block">नाचिकेतं शकेमसि</span> इति नाचिकेताग्निस्थितं हरिं ज्ञातुं शक्तोऽस्मीत्यर्थः ।। १.३.२ ।।</span></span></div></div>
<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-25" id="VaradatirthaCommentary-25" data-parent-verse="KKN_C01_S03_V04" data-covers-verses="KKN_C01_S03_V03 KKN_C01_S03_V04 KKN_C01_S03_V05 KKN_C01_S03_V06 KKN_C01_S03_V07 KKN_C01_S03_V08 KKN_C01_S03_V09 KKN_C01_S03_V10 KKN_C01_S03_V11 KKN_C01_S03_V12"><div class="teeka-body"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> <span class="gr-mulaprateeka-block">आत्मेन्द्रियमनोयुक्तम् इति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">इन्द्रियमनोयुक्तम्</span> आत्मानं <span class="gr-mulaprateeka-block">भोक्तेत्याहुः</span> इत्यर्थः ॥ १.३.४ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify">योगैकदेशं प्रत्याहारं निरूपयति- <span class="gr-mulaprateeka-block">यस्त्वविज्ञानवानिति</span> ॥ अविज्ञानवत्त्वेन अवशीकृतेन्द्रियस्य, विज्ञानवत्त्वेन वशीकृतेन्द्रियस्य च किं फलं भवेद्? इत्यतः तयोः क्रमेण फलमाह- <span class="gr-mulaprateeka-block">यस्त्वविज्ञानवान् भवति</span> <span class="gr-prateeka">इत्यादिश्लोक-द्वयेन</span> ॥ १.३.७-८ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-mulaprateeka-block">तत्पदमाप्नोति</span> इत्युक्तं पदं किम्? इत्यत आह- <span class="gr-mulaprateeka-block">विज्ञान-सारथिरिति</span>॥१.३.९॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.भा.)</span> वशीकृतेन्द्रियाश्वस्य मनोनियमयुक्तस्य पुरुषस्य ध्यातव्यमुच्यते- <span class="gr-prateeka">इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था इत्यादिना</span> ॥ तदभिप्रायं प्रमाणवचनेनैवाऽह- <span class="gr-prateeka">देवेभ्य इति</span> ॥ सोमः श्रोत्रस्य, वित्तपः स्पर्शस्य, सूर्यश्चक्षुषः, अप्पो रसनस्य, अश्विनौ घ्राणस्य, अग्निर्वाचः, इन्द्रः पाण्योः, इन्द्रसूनुः पादयोः, यमः पाय्वोः, दक्षो गुह्यस्य । द्वौ च द्वौ च एकश्च द्विद्व्येके, तेषां देवता <span class="gr-prateeka">द्विद्व्येकदेवता</span> इति विग्रहः । तत्र सुपर्णी शब्दस्पर्शयोरुभयोरभिमानिनी, वारुणी रूपरसयोः, उमा गन्धस्येति तद्विवेकः ॥ १.३.१०-११ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> एवं प्रत्याहारं निरूप्य ध्यानार्थं ध्येयं वस्तु निरूपयति- <span class="gr-mulaprateeka-block">इन्द्रियेभ्य इति</span> ॥ १.३.१० ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify">पुरुषस्य माहात्म्यमाह- <span class="gr-mulaprateeka-block">एष इति</span> ॥ य <span class="gr-mulaprateeka-block">एष</span> पुरुषशब्दोक्त आत्मा स <span class="gr-mulaprateeka-block">सर्वेषु</span> जीवेषु भूतनामकेषु वर्तते । तर्हि दृश्येत? इत्यत आह- <span class="gr-mulaprateeka-block">गूढ इति</span> ॥ परमात्मा न प्रकाशते चेद् अनिर्मोक्षः ? इत्यत आह- <span class="gr-mulaprateeka-block">दृश्यत इति</span> ॥ १.३.१२ ॥</span></span></div></div>
<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-26" id="VaradatirthaCommentary-26"><div class="teeka-body"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.भा.)</span> एवं ध्यातव्यस्वरूपमुक्तम् । ततश्च किम्? इत्यत उच्यते- <span class="gr-mulaprateeka-block">यच्छेद्वाङ्मनसीत्यादि</span> ॥ तस्यार्थः - <span class="gr-prateeka">तस्माद्वागात्मिका देवीरित्यादि</span> ॥ <span class="gr-prateeka">शिवादीन् ब्रह्मवाय्वोर्नियच्छेद्</span> इति विज्ञानद्वारा, उपनिषदि <span class="gr-mulaprateeka-block">तद्यच्छेज्ज्ञान आत्मनि</span> इत्युक्तत्वात् । ननु देवानां नियमनं नाम किम्? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">तद्वशत्वेनेति</span> ॥ किमर्थम् एवम् ? आज्ञाप्रधानमेव किं न स्याद्? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">कुत इति</span> ॥१.३.१३॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span>- भवेद् इन्द्रियादीनाम् एकैकस्माद् एकैकस्योत्तमत्वम्, ततः किम् ? इत्यत आह- <span class="gr-mulaprateeka-block">यच्छेदिति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">वाग्</span> इति प्रथमा द्वितीयार्थे । वागभिमानिनीं देवतां मनोऽभिमानिनि देवे <span class="gr-mulaprateeka-block">यच्छेद्</span> अधीनत्वेन चिन्तयेदित्यर्थः ॥१.३.१३॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify">वेदपुरुषः प्राणिनां हितमुपदिशति- <span class="gr-mulaprateeka-block">उत्तिष्ठतेति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">परान्</span> पुरुषान् प्राप्य। किमर्थं बोध आपादनीयः ? इत्यत आह- <span class="gr-mulaprateeka-block">क्षुरस्येति</span> ॥ संसाराख्य<span class="gr-mulaprateeka-block">क्षुरस्य धारा निशिता</span> ज्ञानमन्तरेण <span class="gr-mulaprateeka-block">दुरत्यया</span> अत्येतुमशक्या <span class="gr-mulaprateeka-block">तत्पथः</span> तं पन्थानं <span class="gr-mulaprateeka-block">कवयो</span> दुर्गं <span class="gr-mulaprateeka-block">वदन्ति</span> । येन मार्गेण प्रकारेण भगवान् प्राप्यते तं मार्गं दुरधिगमं वदन्तीत्यर्थः ॥ १.३.१४ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.भा.)</span> <span class="gr-mulaprateeka-block">अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवम्</span> इत्यत्र अव्यक्तादपि परत्वं भगवतो वक्तव्यम्; तत् किमिति नोक्तम् ? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">स्वभार्याया इति</span> ॥ १.३.१५ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> परमेश्वरप्राप्तिमार्गस्य दुर्गमत्वे कथं तज्ज्ञानेन मोक्षः स्याद् ? इत्यत आह- <span class="gr-mulaprateeka-block">अशब्दमिति</span> ॥ शब्दो न भवतीति <span class="gr-mulaprateeka-block">अशब्दम्</span> । एवम् <span class="gr-mulaprateeka-block">अस्पर्शम् अरूपम् अरसम्</span> इत्यादावपि द्रष्टव्यम् । अनेन शब्दादिभ्यो भेद उक्तः । अथवा 'न विद्यन्ते शब्द-स्पर्श-रूप-रसा यस्य तद् अशब्द-अस्पर्श-अरूप-अरसशब्देनोच्यते- <span class="gr-mulaprateeka-block">अगन्धवदिति</span> ॥ यद् गन्धसमवायि पृथिव्याख्यं वस्तु तन्न भवतीत्यर्थः । अनेन पञ्चभूतेभ्यो भेद उक्तः । तेषां शब्दादिगुणवत्त्वात्। <span class="gr-mulaprateeka-block">निचाय्येति</span> ॥ शास्त्रमुखतो निश्चित्येत्यर्थः ॥ १.३.१५ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify">अध्यायसमाप्तौ विद्यायाः फलमाह- <span class="gr-mulaprateeka-block">नाचिकेतमिति</span> ॥१.३.१६॥</span><span class="shloka-line gr-align-center"><span class="gr-prateeka">॥ इति प्रथमाध्यायस्य तृतीया वल्ली ॥</span></span><span class="shloka-line gr-align-center"><span class="gr-prateeka">॥ इति काठकोपनिषदि प्रथमोऽध्यायः ॥</span></span><span class="shloka-line gr-align-center"><span class="gr-prateeka">अथ द्वितीयोऽध्यायः</span></span></span></div></div>
<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-27" id="VaradatirthaCommentary-27" data-parent-verse="KKN_C02_S01_V01"><div class="teeka-body"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.भा.)</span> एवं प्रथमाध्याये विषयविरक्तिप्रतिपादनपूर्वकं ब्रह्मस्वरूपं निरूपितम् । अस्मिन्नध्याये विषयाभिलाषनिराकरणपूर्वकं परब्रह्मनिरूपणविशेषः क्रियते- <span class="gr-mulaprateeka-block">पराञ्चि खानि व्यतृणादित्यादिना</span> ॥ तत्र <span class="gr-prateeka">व्यतृणाद्</span> इति पदस्याप्रसिद्धार्थत्वात् तज्ज्ञापनाय धातुं पठति- <span class="gr-prateeka">तृणु कात्कार इति</span> ॥ कात्कारो नाम कुत्सितत्वेन करणम् । इन्द्रियाणां पराङ्मुखत्वापादनेन कुत्सितं कर्माकरोदित्यर्थः । न हीन्द्रियाणां विषयाभिमुखत्वापादनलक्षणं सत्कर्म, मोक्षविरोधित्वाद् इति ॥ २ १.१ ॥</span></span></div></div>
<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-28" id="VaradatirthaCommentary-28" data-parent-verse="KKN_C02_S01_V07" data-covers-verses="KKN_C02_S01_V02 KKN_C02_S01_V03 KKN_C02_S01_V04 KKN_C02_S01_V05 KKN_C02_S01_V06 KKN_C02_S01_V07"><div class="teeka-body"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> <span class="gr-mulaprateeka-block">पराञ्चि खानि व्यतृणाद्</span> इति श्लोकार्थं तत्फलं च विवृणोति- <span class="gr-mulaprateeka-block">पराच इति</span> ॥ ये <span class="gr-mulaprateeka-block">बाला</span> अज्ञानिपुरुषाः <span class="gr-mulaprateeka-block">पराचः</span> पराग्भूतान् बहिष्ठान् इति यावत्, <span class="gr-mulaprateeka-block">अनुयन्ति</span> प्राप्नुवन्ति <span class="gr-mulaprateeka-block">ते</span> पुरुषा <span class="gr-mulaprateeka-block">विततस्य</span> विस्तृतस्य <span class="gr-mulaprateeka-block">मृत्योः</span> संसारस्य <span class="gr-mulaprateeka-block">पाशं यन्ति</span> । <span class="gr-mulaprateeka-block">अथ</span> ये <span class="gr-mulaprateeka-block">धीराः</span> पुरुषास्ते <span class="gr-mulaprateeka-block">अमृतत्वं</span> मोक्षं <span class="gr-mulaprateeka-block">ध्रुवं</span> पुरुषार्थं <span class="gr-mulaprateeka-block">विदित्वा</span> नित्यम् इति यावद् <span class="gr-mulaprateeka-block">अध्रुवेषु</span> पुरुषार्थेषु <span class="gr-mulaprateeka-block">न प्रार्थयन्ते</span> । ‘<span class="gr-mulaprateeka-block">हन्त त इदं प्रवक्ष्यामि</span>’ इति वक्ष्यमाणं सार्धश्लोकत्रयम् एतदनन्तरभावीति ज्ञातव्यम् । तथा च अस्य श्लोकार्थस्यैवं पूर्वोक्तेनैव सङ्गतिः ॥ २.१.२ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify">यत एवम् अधीरा एवं विषयाभिरताः, धीरास्तु मोक्षाभिरता एव । त्वं च धीरोऽसि । अत उत्कृष्टपुरुषार्थसिद्ध्यर्थे ‘<span class="gr-mulaprateeka-block">ब्रह्म ते प्रवक्ष्यामि</span>’इति समाप्तो ब्रह्मोपदेश इति शङ्कया पुनरपि विशेषज्ञानार्थं पृच्छति नचिकेताः - <span class="gr-mulaprateeka-block">येनेति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">येन</span> एतेन भगवता रूपादिविषयान् अनुभवति पुरुषः स भगवान् <span class="gr-mulaprateeka-block">अत्र</span> मुक्तजीवनियामकतयाऽवशिष्यते किम् ? इति चोद्यार्थः । परिहारमाह- <span class="gr-mulaprateeka-block">परिशिष्यत एतद्वै तदिति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">परिशिष्यते</span> इति पदं चोद्य-परिहारयोः साधारणम् । <span class="gr-mulaprateeka-block">तदेतद्</span> ब्रह्म मुक्तजीवे नियामकतया परिशिष्यत एवेति परिहाराभिप्रायः । यथावज्जानीयाम् इति ॥ २.१.३ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify">‘माहात्म्यज्ञानपूर्वकं जानीयाम्’ इति नचिकेतसा प्रार्थितत्वात् तन्माहात्म्यं निरूपयति- <span class="gr-mulaprateeka-block">स्वप्नान्तमित्यादिना</span> ॥ स्वप्नान्तः स्वप्नावस्था, जागरितान्तो जाग्रदवस्था, <span class="gr-mulaprateeka-block">स्वप्नान्तं जागरितान्तं च</span> इति <span class="gr-mulaprateeka-block">उभौ</span> अन्तौ <span class="gr-mulaprateeka-block">येन</span> हरिणा <span class="gr-mulaprateeka-block">पश्यति</span> जीवः तं <span class="gr-mulaprateeka-block">महान्तं</span> विष्णुं ज्ञात्वा <span class="gr-mulaprateeka-block">धीरो न शोचति</span> इत्यर्थः ॥२.१.४॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.भा.)</span> यद्यपि जीवेशभेदस्त्वनेन साक्षान्न जिज्ञासितः । तथाऽपि यथावत् ब्रह्मज्ञानस्य जिज्ञासितत्वाद् यथावज्ज्ञानान्तर्भूतो जीवेशभेदोऽपि जिज्ञासित एवेति भावः । ‘<span class="gr-mulaprateeka-block">य इदं मध्वदं वेदाऽत्मानं जीवमन्तिकाद्</span>’ इत्यत्र ‘आत्मानमेव जीवम्’ इति सामानाधिकरण्यप्रतीतिनिरासार्थमाह- <span class="gr-mulaprateeka-block">जीवस्येति</span> ॥ अनेन <span class="gr-mulaprateeka-block">जीवम्</span> इति द्वितीया षष्ठ्यर्थ इति सूचितम् । अन्यथा ‘अन्तिकाद्’ इत्यस्यान्वयाभाव इति । ‘आत्मानं जीवम्’ इति सामानाधिकरण्यमेव किं न स्याद्? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">न हीति</span> ॥ कुतो न भवति? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">वस्त्वन्तरस्येति</span> ॥ २.१.५ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> <span class="gr-mulaprateeka-block">इदं मध्वदं</span> सुखभोक्तारम् <span class="gr-mulaprateeka-block">आत्मानं</span> विष्णुं <span class="gr-mulaprateeka-block">जीवमन्तिकाद्</span> जीवस्य समीपे <span class="gr-mulaprateeka-block">यो वेद</span> स <span class="gr-mulaprateeka-block">ततो</span> विष्णोरन्यमात्मानं <span class="gr-mulaprateeka-block">गोप्तुं नेच्छति</span> इत्यर्थः ॥ २.१.५ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.भा.)</span> ‘<span class="gr-mulaprateeka-block">यः पूर्वं तपसो जातमद्भ्यः पूर्वमजायत</span>’ इत्येतद् व्याचष्टे- <span class="gr-prateeka">अम्नामभ्य इति</span> ॥ ‘पूर्वमजातम्’ इति विशेषणस्य कृत्यमाह- <span class="gr-prateeka">यथेति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">अजायत</span> इत्यस्य <span class="gr-prateeka">जनयामास</span> इत्यर्थः कथम् इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">अजायतेति</span> ॥ २.१.६ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify">‘<span class="gr-mulaprateeka-block">या प्राणेन संविशत्यदितिर्देवतामयी</span>’ इत्येतद् व्याचष्टे- <span class="gr-prateeka">अदनादिति</span>॥ एवं प्रमाणवचनेन व्याख्यातं श्लोकं स्ववाक्येन व्याख्याति- <span class="gr-prateeka">देवतेति</span> ॥२.१.७॥</span></span></div></div>
<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-29" id="VaradatirthaCommentary-29" data-parent-verse="KKN_C02_S01_V08" data-covers-verses="KKN_C02_S01_V08 KKN_C02_S01_V09 KKN_C02_S01_V10 KKN_C02_S01_V11"><div class="teeka-body"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.भा.)</span> ‘<span class="gr-mulaprateeka-block">अरण्योर्निहितो जातवेदाः</span>’ इत्यस्यार्थः- <span class="gr-prateeka">सर्वज्ञ इति</span> ॥ कथं गुरुशिष्ययोररणीत्वम्? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">अर्यत इति</span> ॥ <span class="gr-prateeka">ण</span> इति सुखस्वरूपो हरिरुच्यते ॥ २.१.८ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> <span class="gr-mulaprateeka-block">सूर्यो यतो</span> विष्णोरुदयास्तमयौ <span class="gr-mulaprateeka-block">एति सर्वे देवास्तं</span> विष्णुम् <span class="gr-mulaprateeka-block">अर्पिताः</span> प्राप्ताः । <span class="gr-mulaprateeka-block">एतद्वै तद्</span> इत्यस्य सर्वत्रापि यद् <span class="gr-prateeka">एतद्</span> ब्रह्म मुक्ते नियामकतयाऽवशिष्यत एवेत्यर्थः ॥ २.१.९ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.भा.)</span> ‘<span class="gr-mulaprateeka-block">या भूतेभिर्व्यजायत</span>’ इत्यनेन भगवतो नानारूपेण सृष्टिकर्तृत्वमुक्तम् । न च तेषां रूपाणां परस्परभेदः शङ्कनीय इत्युच्यते- <span class="gr-mulaprateeka-block">यदेवेह तदमुत्र इत्यादिना</span> ॥ तद्व्याचष्टे- <span class="gr-prateeka">य इति</span> ॥ <span class="gr-prateeka">गुणतः स्वरूपत इति</span>॥ ‘अस्य रूपस्य अयं गुणोऽस्ति, अस्य तु नास्ति’ इति <span class="gr-prateeka">विशेषं पश्यति</span> रूपयोरेव वा विशेषम्= भेदं पश्यतीत्यर्थः ॥ २.१.१० ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">वरद.भा.-</span> एवं भगवद्रूपाणां परस्परभेदं निषिध्य तद्गुणकर्मादीनामपि तेन सह भेदो निषिध्यते- <span class="gr-mulaprateeka-block">मनसैवेदमाप्तव्यमिति</span> ॥ तद्व्याचष्टे- <span class="gr-prateeka">तथैवेति</span> ॥ ‘<span class="gr-prateeka">अत्यल्पमपि मृत्वा स तमोऽन्धं यात्यसंशयम्</span>’ इत्यत्र अल्पम्= नानात्वम्, भेदाभेदश्च <span class="gr-prateeka">इत्युभयं</span> ‘<span class="gr-mulaprateeka-block">य इह नानेव पश्यति</span>’ इत्यत्र ‘एव’शब्देन विधीयत इत्युक्तम् । इदानीम् ‘इव’शब्दस्य तदर्थत्वं कुतः? इत्यतः तत्र नियामकमाह- <span class="gr-prateeka">भवेदिति</span> ॥ ‘इव’शब्दस्य अस्तु भेदाभेदाद्यर्थत्वम्, तथा च किं प्रकृते ? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">अत इति</span> ॥ ईषद्भेदविषयश्च इति ‘च’शब्दस्यार्थः । ‘<span class="gr-mulaprateeka-block">मृत्योस्स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति</span>’ इत्यादिस्थानत्रयेऽप्यनर्थ उच्यते । स किं भेददर्शिन एव, उतान्यस्यापि? इत्यतः, तद् विविच्य दर्शयति- <span class="gr-prateeka">प्रथममित्यादिना</span> ॥ रूपाणां भेदनिषेधानन्तरमपि <span class="gr-mulaprateeka-block">किञ्चन नाना नास्ति</span> इति ‘किञ्चन’शब्दप्रयोगात् तेन परमात्मना गुणक्रियादीनां भेदो निषिध्यत इति ज्ञायत इत्यर्थः । एवं चेद् ‘<span class="gr-mulaprateeka-block">एवं धर्मान् पृथक्पश्यन्</span>’ इत्यत्रोक्तोऽनर्थः कस्य? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">भेदाभेदेति</span> ॥ २.१.११ ॥</span></span></div></div>
<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-30" id="VaradatirthaCommentary-30"><div class="teeka-body"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify">(वरद.भा.) <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">मृत्योस्स मृत्युमाप्नोति</span></span> इत्यत्रानर्थकथनेन गुणक्रियादीनां भगवता भेदाभेद एव निषिध्यते; न तु गुणादीनां भगवत्प्रतियोगिकभेददर्शने कश्चिदनर्थ उक्तः । अतो गुणादीनां भगवता भेद एव इति अयं पक्षः साधीयान् एव ? इति कस्यचिच्छङ्का स्यात् तां निवर्तयितुं <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">एवं धर्मान्</span></span> इति तृतीयानर्थकथनमित्यर्थः । एवम् <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">एवं धर्मान्</span></span> इत्यस्य सङ्गतिमुक्त्वा अथ तद्व्याचष्टे- <span class="gr-prateeka">पर्वतेष्विति</span> ॥ २.१.१४ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify">(वरद.भा.) ननु मुक्त्यनन्तरं मुक्तानां भगवत्प्रतियोगिकभेदाभावान्मुक्तावपि भगवान् नियामकत्वेनावशिष्यत इत्येवं न युज्यते? इत्याशङ्क्योच्यते- <span class="gr-prateeka">यथोदक-मिति</span> ॥ तत्र <span class="gr-mulaprateeka-block">विजानतो</span> <span class="gr-mulaprateeka-block">मुनेरात्मा</span> कः? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">विजानतो मुनेरिति</span>॥ अत्रैव प्रमाणं चाऽह- <span class="gr-prateeka">सर्वेषामिति</span> ॥ <span class="gr-prateeka">आत्मा</span> स्वामी । वायोरैक्याभावे अन्येषामैक्यं कुतो न भवेद्? इत्यत्राऽह- <span class="gr-prateeka">आभासेति</span> ॥ २.१.१५ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-center"><span class="gr-prateeka">॥ इति द्वितीयाध्यायस्य प्रथमा वल्ली ॥</span></span><span class="shloka-line gr-align-center"><span class="gr-prateeka">द्वितीयाध्यायस्य द्वितीया वल्ली</span></span></span></div></div>
<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-31" id="VaradatirthaCommentary-31" data-parent-verse="KKN_C02_S02_V01"><div class="teeka-body"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.भा.)</span> प्रकारान्तरेण भगवतो माहात्म्यं निरूप्यते- <span class="gr-mulaprateeka-block">पुरमेकादशद्वार-मिति</span> ॥ तत्र <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">अवक्रचेतसोऽजस्य</span> परमेश्वरस्य यद् <span class="gr-mulaprateeka-block">एकादशद्वारं</span> तदधिष्ठानमात्रेण जीवस्य शोको न भवति</span> इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय व्याचष्टे- <span class="gr-prateeka">इदमिति</span> ॥ अत्र पुरस्य भगवदधीनत्वं केन पदेनोच्यते? भगवदधीनत्वेन पुरस्यानुष्ठानं च कथम् ? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">अजस्येदमिति</span> ॥ अनेन- <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">अजस्य</span> इति षष्ठ्यन्तं पदमेव पुरस्य भगवदधीनत्वज्ञापकम्</span> इत्युक्तं भवति । अनुष्ठानं च मत्या भावनमेव । बन्धस्य मिथ्यात्वाद् <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">विमुक्तश्च विमुच्यते</span></span> इति वचनम् ? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">विमुक्त इति</span> ॥ २.२.१ ॥</span></span></div></div>
<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-32" id="VaradatirthaCommentary-32"><div class="teeka-body"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.भा.)</span> <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">हंसः शुचिषद्</span></span> इति मन्त्रं दुर्गमत्वाद् व्याचष्टे- <span class="gr-prateeka">नित्यमिति</span>॥ अनेन- <span class="gr-prateeka">हं चासौ सश्चेति हंसः</span> इत्युक्तं भवति । <span class="gr-prateeka">ओ हाक्= त्यागे</span> इति धातोः <span class="gr-prateeka">ह</span>शब्दो दोषत्यागवाची । <span class="gr-prateeka">वर्श्वासौ सुखरूपश्चेति <span class="gr-mulaprateeka-block">वसुः</span></span> इत्यर्थः । <span class="gr-prateeka">अद्भ्यो जाताः पदार्था <span class="gr-mulaprateeka-block">अब्जाः</span></span>, <span class="gr-prateeka">गवि= पृथिव्यां जाता <span class="gr-mulaprateeka-block">गोजाः</span></span>, <span class="gr-prateeka">अद्रेर्जाताः पदार्था <span class="gr-mulaprateeka-block">अद्रिजाः</span></span>, तेषब्जादिपदार्थेषु स्थितत्वादब्जादिनामक इत्यर्थः । <span class="gr-prateeka">ऋतेषु= मुक्तेषु नियामकतया जात इति <span class="gr-mulaprateeka-block">ऋतजाः</span></span> । कथं मुक्तानाम् ऋतत्वम्? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">गता इति</span> ॥२.२.२॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> <span class="gr-mulaprateeka-block">अब्जा गोजा इत्यादि</span> ॥ <span class="gr-prateeka">गोषा इन्दो नृषा अस्य श्वसा वाजसा <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-301">उत</span></span> इत्यादिवत् प्रथमैकवचनान्तम् । <span class="gr-prateeka">जन-सन-खन-क्रम-गमो <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-302">विट्</span></span> इति <span class="gr-prateeka">विट्</span>प्रत्ययान्तत्वात् ॥ २.२.२ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.भा.)</span> ननु प्राण-अपान-ग्रन्थिजीवनहेतुत्वम् अनेकप्रमाणसिद्धम्, अतः कथं <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">न प्राणेन नापानेन</span></span> इत्यादि युज्यते? इत्यतोऽविरोधेन व्याख्याति- <span class="gr-prateeka">न केवलमिति</span> ॥ २.२.५ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> अत्र <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">स्वप्नान्तं जागरितान्तं च</span></span> इत्यारभ्य <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">हन्त त इदं प्रवक्ष्यामि</span></span> इत्यन्तं वाक्यजातं विष्णुमाहात्म्यप्रतिपादनपरम् इति परस्परसम्बन्धोऽन्वेषणीयः । विष्णोरपि पुरुषत्वाविशेषात् ॥ २.२.६ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.भा.)</span> <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">य एषु सुप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुषो निर्मिमाणः</span></span> इति जीवानां यद् ब्रह्मनियामकत्वमुक्तं तदेव दृष्टान्तेनोपपाद्यते- <span class="gr-mulaprateeka-block">अग्निर्यथैक इति</span>॥ तद्व्याख्याति- <span class="gr-prateeka">अग्निरिति</span> ॥ जीवस्य ईश्वरप्रतिबिम्बत्वे तदभेदः स्यात्? बिम्बप्रतिबिम्बयोरैक्याद्, इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">बहिश्चेति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">ततः</span> परमेश्वरस्य सर्वगतत्वात् । कथं जीवो बहिः? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">बाह्या इति</span> ॥ <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">प्रतिरूपो बभूव</span></span> इति लिटो प्रयोगबलेन प्रतिबिम्बस्य कादाचित्कत्वम्, एकवचनप्रयोगाच्चैकस्यैव जीवस्य प्रतिबिम्बत्वम्; न सर्वजीवानाम्? इति शङ्का स्याद्, एतदाशङ्काद्वयं निवर्तयितुमाह- <span class="gr-prateeka">अनादीति</span> ॥ २.२.९-१०॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify">परमेश्वरस्य सर्वभूतेष्ववस्थितत्वे तत्तद्दोषेण दोषित्वं स्याद् इत्यत उच्यते- <span class="gr-prateeka">सूर्य इति</span> ॥ तद्व्याचष्टे- <span class="gr-prateeka">सूर्य इति</span> ॥ दुःखकारणे सत्यपि दुःखालेपस्य किं कारणम् ? इत्यत उक्तम्- <span class="gr-prateeka">स्वतन्त्रत्वादिति</span> ॥ २.२.११॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> कथं लोकदुःखेन लेपाभावः? इत्यत आह- <span class="gr-mulaprateeka-block">एको वशीति</span> ॥ २.२.१२॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.भा.)</span> परमेश्वरस्य स्वातन्त्र्यमेव कुतः? इत्यत उच्यते- <span class="gr-mulaprateeka-block">नित्यो नित्यानामिति</span> ॥ तद्व्याचष्टे- <span class="gr-prateeka">चेतनाभासक इति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">हरिः परमश्चेतनो यतः</span> <span class="gr-prateeka">अतः स्वतन्त्रः</span> इति शेषः । स्वतन्त्रत्वाद् असौ विष्णुः दोषैर्न लिप्यते। तत् कुतः? इत्यतः स्वतन्त्रत्व-दोषलेपाभावयोर्व्याप्तिः इत्याह- <span class="gr-prateeka">स्वतन्त्रो हीति</span> ॥ '<span class="gr-prateeka"> </span>एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा<span class="gr-prateeka"> इत्यनेन सर्वशरीरेष्वेक एव जीव इति प्रतिपाद्यते</span><span class="gr-prateeka"> इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय प्रमाणवचनेनोक्तमप्यर्थं स्ववाक्येन विशदयति - <span class="gr-prateeka">स एक इति</span> ॥ जीवस्य परमात्मनो नितरां भिन्नत्वे युक्तिमाह- <span class="gr-prateeka">परतन्त्रत्वादिति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">बभूव</span> इति लिट्प्रयोगे प्रतिबिम्बस्य कादाचित्कत्वं न भवति इत्यत्र प्रयोगं दर्शयति- <span class="gr-prateeka">आत्मैवेदमिति</span> ॥ यथा </span><span class="gr-mulaprateeka-block">आत्मैवेदमग्र <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-303">आसीद्</span></span><span class="gr-prateeka"> इत्यत्र लङ्प्रयोगेन सत्तायाः कादाचित्कत्वप्रतीतावपि सार्वकालिकत्वं तस्य अङ्गीक्रियते, एवं <span class="gr-mulaprateeka-block">बभूव</span> इत्यत्रापीत्यर्थः । ननु किमर्थम् एवं व्याख्यायते? </span>सर्वाद्वैतं प्रतिपाद्यते<span class="gr-prateeka"> इत्येवार्थः किं न स्याद्? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">आत्मनि स्थमिति</span>॥ </span><span class="gr-prateeka"> </span>तदेतदिति मन्यन्तेऽनिर्देश्यं परमं सुखम्<span class="gr-prateeka"> इत्यत्र </span>तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम्<span class="gr-prateeka"> इति पूर्वप्रस्तुतं ज्ञानिसुखं परामृश्यते</span>' इति प्रतीतिनिरासायाऽह- <span class="gr-prateeka">एतदिति</span> ॥ ननु किमर्थम् एवम् ? ज्ञानिसुखमेव परामृश्यत इति किं न स्याद्? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">ज्ञानीति</span> ॥ तत् कुतः? इत्यत्राऽह- <span class="gr-prateeka">ब्रह्मादीनामिति</span> ॥ २.२.१३॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीराः</span></span> इत्युक्तं फलं विशदयति- <span class="gr-mulaprateeka-block">नित्यो नित्यानामिति</span> ॥ चतुर्विधानां भावानां <span class="gr-mulaprateeka-block">नित्यानां नित्यः</span> । तच्चोक्तम्- <span class="gr-prateeka">'अनित्यत्वं देहहानिः दुःखप्राप्तिरपूर्णता ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">नाशश्चतुर्विधः प्रोक्तस्तदभावो <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-304">हरेस्सदा</span> ॥'</span><span class="gr-prateeka"> इति ।</span></span><span class="shloka-line gr-align-justify">सर्वज्ञत्वात् <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">चेतनानां चेतनः</span></span> ॥ २.२.१३ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-center"><span class="gr-prateeka">॥ इति द्वितीयाध्यायस्य द्वितीया वल्ली ॥</span> <span class="gr-prateeka">—०—</span> <span class="gr-prateeka">अथ द्वितीये तृतीया वल्ली</span></span></span></div></div>
<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-33" id="VaradatirthaCommentary-33" data-parent-verse="KKN_C02_S03_V01" data-covers-verses="KKN_C02_S03_V01 KKN_C02_S03_V02 KKN_C02_S03_V03 KKN_C02_S03_V04 KKN_C02_S03_V05"><div class="teeka-body"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.भा.)</span> सर्वस्यापि परमेश्वराधीनत्वं प्रकारान्तरेण निरूप्यते- <span class="gr-prateeka">ऊर्ध्वमूल-मित्यादिना</span> ॥ तद् दुर्गमार्थत्वाद्व्याचष्टे- <span class="gr-prateeka">सर्वोच्च इति</span> ॥ ननु जगद्-वृक्षस्याश्वत्थत्वं कथम् ? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">सोऽश्व इति</span> ॥ ननु उत्पत्तिविनाशवतः प्रपञ्चस्य सनातनत्वं कथम् ?इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">प्रवाहत इति</span> ॥ कुतः प्रवाहतोऽनादित्वमङ्गीकर्तव्यम्, मुख्यत एव किन्न स्याद् ? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">मुख्यामृत इति</span> ॥ तदेव विवृणोति- <span class="gr-prateeka">जगदिति</span> ॥ यदि जगतो मुख्यामृतत्वं तर्हि विष्णोरेव मुख्यामृतत्वमिति वेदादिप्रसिद्धिर्विरुद्धा स्यात् । अतः प्रवाहत एव जगतो नित्यत्वं न मुख्यत इत्यर्थः ॥ २.३.१ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> सर्वस्यापि हर्यधीनत्वं प्रकारान्तरेण निरूप्यते- <span class="gr-mulaprateeka-block">ऊर्ध्वमूलोऽवाक्शाख</span> इत्यारभ्य <span class="gr-mulaprateeka-block">यथाऽऽदर्शे तथाऽऽत्मनि</span> इत्यन्तेन प्रबन्धेन ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">एष सनातनोऽवाक्शाखोऽश्वत्थो यदूर्ध्वमूलः</span> यद्विष्ण्वाख्यो- त्तमवस्तुमूलवान् <span class="gr-mulaprateeka-block">तद्वस्तु शुक्रम्</span> इत्यादिशब्दैरभिधीयत इत्यर्थः ॥ २.३.१ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.भा.)</span> <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">यदिदं किञ्च जगत्सर्वं प्राण एजति निस्सृतम्</span></span> इत्यस्यार्थः- <span class="gr-prateeka">प्राणाख्य इति</span> ॥ <span class="gr-prateeka">हरौ</span> इति निमित्तसप्तमी ॥२.३.२ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> <span class="gr-prateeka">एतच्च विष्णुज्ञानं मनुष्यजन्मप्राप्तावेव सम्पादनीयम् अन्यत्र अलाभाद्</span> इति भावेन तस्य फलमाह- <span class="gr-mulaprateeka-block">इहेति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">इह</span> मनुष्यजन्मनि <span class="gr-mulaprateeka-block">शरीरस्य विस्रसः प्राक्</span> शरीरविस्रंसात् पूर्वमेव <span class="gr-mulaprateeka-block">बोद्धुं</span> हरितत्त्वं ज्ञातुम् <span class="gr-mulaprateeka-block">अशकच्चेत्</span> समर्थो भवेच्चेत् <span class="gr-mulaprateeka-block">ततः</span> तस्मादेव ज्ञानाद्= ज्ञानसामर्थ्यात् <span class="gr-mulaprateeka-block">स्वर्गेषु लोकेषु</span> वैकुण्ठादिलोकेषु <span class="gr-mulaprateeka-block">शरीरत्वाय</span> दिव्यशरीरत्वाय <span class="gr-mulaprateeka-block">कल्पत</span> इत्यर्थः ॥ २.३.४ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.भा.)</span> परमेश्वरज्ञानं च नानाविधमित्युच्यते- <span class="gr-prateeka">यथाऽऽदर्श इत्यादिना</span> ॥ तस्यार्थः- <span class="gr-prateeka">जीवे स्थितस्तु भगवान् इति</span> ॥ २.३.५ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">अशकद्बोद्धुम्</span></span> इत्यत्र बोधः प्रसक्तः । स च नानाविध इत्याह- <span class="gr-mulaprateeka-block">यथाऽऽदर्श इति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">यथाऽप्सु परीव दृश्यत इति</span> ॥ यथा जले प्रतिबिम्बं <span class="gr-mulaprateeka-block">परि</span> परितः सर्वात्मना दृश्यते , गन्धर्वलोके स्थितैः पुरुषैः तथा दृश्यते भगवान् । च्छायातपयोरिति सप्तमीद्विवचनान्तम् ॥ २.३.५ ॥</span></span></div></div>
<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-34" id="VaradatirthaCommentary-34" data-parent-verse="KKN_C02_S03_V09" data-covers-verses="KKN_C02_S03_V06 KKN_C02_S03_V07 KKN_C02_S03_V08 KKN_C02_S03_V09 KKN_C02_S03_V10 KKN_C02_S03_V11 KKN_C02_S03_V12 KKN_C02_S03_V13 KKN_C02_S03_V14 KKN_C02_S03_V15 KKN_C02_S03_V16"><div class="teeka-body"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> यज्ज्ञानं मोक्षसाधनत्वेनोक्तं तन्निरूपयति- <span class="gr-mulaprateeka-block">इन्द्रियाणामिति</span>।। <span class="gr-mulaprateeka-block">पृथग्भावो</span> नामान्योन्यविलक्षणता । <span class="gr-mulaprateeka-block">उदयास्तमयौ</span> उत्पत्तिनाशौ । <span class="gr-mulaprateeka-block">पृथगुत्पद्यमानत्वं</span> नाम विषये पृथक्पृथग्वर्तमानत्वम् । <span class="gr-mulaprateeka-block">यद्</span> इत्यस्य यौ इत्यर्थः । <span class="gr-mulaprateeka-block">धीरः</span> पुरुष <span class="gr-mulaprateeka-block">इन्द्रियाणां</span> चक्षुरादीनां यदुत्पत्तिनाशौ तौ च तेषां पृथग्भावं च <span class="gr-mulaprateeka-block">मत्वा</span> ज्ञात्वा स्थितो <span class="gr-mulaprateeka-block">न शोचति</span> इत्यर्थः ।। २.३.६ ।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify">ननु कथम् उत्पत्त्यादिज्ञानमात्रेण शोकाभावः ? इत्यत, इन्द्रियोत्पत्तिज्ञानं नाम परमेश्वरकृतत्वादिज्ञानमेव, न तु उत्पत्तिमात्रज्ञानमित्याह- <span class="gr-mulaprateeka-block">इन्द्रियेभ्य इति</span> <span class="gr-verse-num">।।७।।</span></span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.भा.)</span> ननु ‘<span class="gr-mulaprateeka-block">इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्थाः</span>’ इत्यादिना तावत्तारतम्यं निरूपितम्, पुनश्च ‘<span class="gr-mulaprateeka-block">इन्द्रियेभ्यः परं मनः</span>’ इत्यादिना तत् किमर्थं निरूप्यते ? इत्यत्राऽह- <span class="gr-mulaprateeka-block">पुनरपीति</span> ।। भवेदेवमुभयत्र तारतम्यकथनस्याभिप्रायकल्पनं ‘देवता-तारतम्यपूर्वकं भगवत्सर्वोत्तमत्वज्ञापन एव सर्वेदानां तात्पर्यम्’ इत्यस्यार्थस्य प्रामाणिकत्वे, तदेव कुतः ? इत्यत आह- <span class="gr-mulaprateeka-block">तारतम्येति</span> ।।२.३.८।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> <span class="gr-mulaprateeka-block">अलिङ्गो</span> अनुमापकधर्मरहितः । तस्य ज्ञानं केनेन्द्रियेण भवति ? इत्यत आह- <span class="gr-mulaprateeka-block">न सन्दृश इति</span> ।। <span class="gr-mulaprateeka-block">तस्य</span> विष्णो रूपं <span class="gr-mulaprateeka-block">सन्दृशे</span> सम्यग्दर्शने= सम्यग्दर्शनविषयतया <span class="gr-mulaprateeka-block">न तिष्ठति</span> । तत् कथम्? इत्यत आह- <span class="gr-mulaprateeka-block">न चक्षुषेति</span>।। कथं तर्हि ज्ञायते ? इत्यत्राऽह- <span class="gr-mulaprateeka-block">हृदेति</span> ।। <span class="gr-mulaprateeka-block">हृदा</span> स्नेहयुक्तया <span class="gr-mulaprateeka-block">मनीषा</span> मनीषया= प्रज्ञया <span class="gr-mulaprateeka-block">मनसा</span> मनइन्द्रियेण <span class="gr-mulaprateeka-block">अभिक्लृप्तो</span> ध्यातः सन्दृश्यत इत्यर्थः । ततश्च किम् ? इत्यत आह- <span class="gr-mulaprateeka-block">य एनमिति</span> ।। अनेन- ‘भक्तिरेव मुख्यसाधनम्’ इत्युक्तं भवति ।। २.३.९ ।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify">ज्ञानस्यावान्तरसाधनमाह- <span class="gr-mulaprateeka-block">यदेति</span> ।। <span class="gr-mulaprateeka-block">यदा</span> यस्यामवस्थायां <span class="gr-mulaprateeka-block">पञ्च ज्ञानानि</span> पञ्चज्ञानेन्द्रियाणि <span class="gr-mulaprateeka-block">मनसा सहावतिष्ठन्त</span> एवं स्थितान्येव भवन्ति, न तु विषयाभिद्रवणं कुर्वन्ति, <span class="gr-mulaprateeka-block">बुद्धिश्च न विचेष्टति</span> न स्वविषयं प्रति चेष्टते, ताम् अवस्थां परमज्ञानसाधनत्वात् <span class="gr-mulaprateeka-block">परमगतिमाहुः</span> ।। २.३.१० ।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.भा.)</span> ‘<span class="gr-mulaprateeka-block">योगो हि प्रभवाप्ययौ</span>’ इत्यत्र सामानाधिकरण्यव्यपदेशाद् उत्पत्तिनाशावेव योग इति प्रतीतिनिरासायाऽह- <span class="gr-mulaprateeka-block">प्रभवेति</span> ।। ननु ‘प्रति’शब्दा-ध्याहारेऽपि कथं प्रभवाप्ययोरेव योगत्वम् ? भगवद्विषयत्वाभावाद् इत्यत आह- <span class="gr-mulaprateeka-block">भगवत इति</span> ।। <span class="gr-mulaprateeka-block">भगवतस्सकाशाद्</span> जगतः <span class="gr-mulaprateeka-block">प्रभवाप्ययौ</span> भवत इत्येवं ज्ञानं योगो भवति । योगश्च धारणा, ध्यानम्, समाधिश्च । तत्र ‘खण्डस्मृतिर्धारणा’, ‘अखण्डा ध्यानम्’, ‘अप्रयत्नेन भगवति मनसोऽभिनिवेशनं <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-336">समाधिः</span>’ इति विवेकः ।। २.३.११ ।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> <span class="gr-mulaprateeka-block">ताम्</span> इन्द्रियधारणात्मिकामवस्थां <span class="gr-mulaprateeka-block">स्थिरां</span> सतीं <span class="gr-mulaprateeka-block">योगम्</span> इति च <span class="gr-mulaprateeka-block">मन्यन्ते</span> महान्तः, धारणा-ध्यान-समाधिरूपस्य योगस्य साधनत्वात्, प्रत्याहाराद्धि धारणादिकं जायते । कथम् इन्द्रियधारणावस्थाया योगसाधनत्वम्? इत्यत आह- <span class="gr-mulaprateeka-block">अप्रमत्त इति</span>।। यस्यामवस्थायामिन्द्रियधारणा जायते <span class="gr-mulaprateeka-block">तदा</span> तस्यामवस्थायाम् <span class="gr-mulaprateeka-block">अप्रमत्तः</span> प्रमादरहितो <span class="gr-mulaprateeka-block">भवति</span> । ततश्च परमेश्वरकर्तृक-सृष्टिसंहारौ प्रति <span class="gr-mulaprateeka-block">योगः</span> ध्यानादिरूपयोगो <span class="gr-mulaprateeka-block">भवति</span> इत्यर्थः ।। २.३.११ ।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.भा.)</span> ‘अस्तीति ब्रुवतोऽन्यत्र कथं तदुपलभ्यते’ इत्यत्र ‘कैरपि धर्मैर्विना अस्तित्वमात्रं यो ब्रह्मण उपदिशति तस्मादेव ब्रह्म ज्ञातुं शक्यते, नान्यस्मात् सगुणब्रह्मोपदेष्टुः’ इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय तद्व्याचष्टे- <span class="gr-prateeka">अधिक इति</span> ।। अत्र ‘अ’कार आधिक्यवाची ‘स’कारः सत्तायुक्तवस्तुवाची, अतः ‘अस्ति’इत्युक्ते ‘स्वतोऽधिकः’ इति सिध्यति । न केवलमस्तीति ज्ञानमात्रेणालम्; किन्तु? चेतनाचेतनात्मक-जगत्स्रष्टृत्वेन च ज्ञातव्य इत्युच्यते ।। २.३.१२ ।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> ‘<span class="gr-mulaprateeka-block">न चक्षुषा पश्यति कश्चिदेनम्</span>’ इत्युक्तम्, तद् उपलक्षणम्- अन्येन्द्रियैरपि तन्न पश्यतीत्याह- <span class="gr-mulaprateeka-block">नैवेति</span> ।। कथं तर्हि तस्य ज्ञानं भवति? इत्यत आह- <span class="gr-mulaprateeka-block">अस्तीति</span> ।। <span class="gr-mulaprateeka-block">तद्</span> ब्रह्म <span class="gr-mulaprateeka-block">अस्ति</span> सर्वस्मादपि सत उत्तम इति यो गुरुरुपदिशति तस्य सकाशादेव <span class="gr-mulaprateeka-block">उपलभ्यते</span> , न तु तस्मात् पुरुषाद् <span class="gr-mulaprateeka-block">अन्यत्र</span> अन्यतो ज्ञातुं शक्यत इति ।। २.३.१२ ।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.भा.)</span> ‘<span class="gr-mulaprateeka-block">अस्तीत्येवोपलब्धव्यस्तत्त्वभावेन चोभयोः</span>’ इति । तस्यार्थः- प्रकृतेः पुरुषाणां चेति ।। परमेश्वरास्तित्वज्ञानस्य फलमुच्यते- <span class="gr-mulaprateeka-block">अस्तीत्येवोप-लब्धस्य तत्त्वभावः प्रसीदतीति</span> ।। ‘उपलब्धस्य’इति उपलब्धिमत इत्यर्थः। प्रसादेन किं भवति? इत्याह- <span class="gr-prateeka">तत्प्रसादादिति</span> ।। <span class="gr-mulaprateeka-block">तद्</span> विष्णोः <span class="gr-mulaprateeka-block">प्रसादात् तस्य</span> विष्णोः प्रसादात् तस्यैव विष्णोः <span class="gr-prateeka">सत्तः</span> सर्वस्मादपि सतः, आधिक्यं ज्ञायते । <span class="gr-prateeka">तथाविदः</span> सर्वस्मादपि सतो विष्णोराधिक्यविदः पुनरपि विष्णोः प्रसादो भवति ।</span><span class="shloka-line gr-align-justify">नन्वेवं सत्यन्योन्याश्रयत्वं स्यात्- ‘प्रसादाद् अधिक्यज्ञानं भवति, आधिक्यज्ञाने सति प्रसादो भवति’ इत्यङ्गीकाराद् इत्यतो नान्योन्याश्रयः, व्यक्तिभेदाङ्गीकारादित्याह- <span class="gr-prateeka">अनादीति</span> ।। अनादिकालम् आरभ्य सामान्याकारेण <span class="gr-prateeka">सर्वस्मादपि</span> विष्णोः <span class="gr-mulaprateeka-block">आधिक्यं जानतः</span> पुरुषस्य प्रसादद्वारा सर्वोत्तमत्वज्ञानं <span class="gr-prateeka">पुनः पुनरभिवृद्धिमेति</span> इति नान्योन्याश्रय इत्यर्थः । ननु <span class="gr-prateeka">अनादिकालाद्</span> इति किमर्थम् ? पूर्वं सामान्याकारेण विष्णोः सर्वोत्तमत्वज्ञानरहितस्यापि पश्चात् तद्विषयज्ञानं भविष्यतीति किं न स्याद् ? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">येषामिति</span>।। ननु मोक्षे योग्यानां केषाञ्चित् पूर्वम् असदपि विष्णोः सर्वोत्तमत्वज्ञानं पश्चादुपजायत एव, अतो नायं नियमः? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">अभिभूतमिति</span> ।। २.३.१३ ।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> न केवलम् ‘अस्ति’ इति ज्ञानेनालम्; किन्तु? सर्वसृष्टिकर्तृत्वेन च ज्ञातव्यमित्याह- <span class="gr-mulaprateeka-block">अस्तीत्येवोपलब्धव्य इति</span> ।। ‘तद् ब्रह्म अस्ति, सर्वस्मादपि उत्तमम्, चेतनाचेतनतत्त्वभावकं च’ इत्युपलब्धव्यम्= ज्ञातव्यमित्यर्थः । ‘अस्ति’ इति ज्ञाने किं फलं भवति ? इत्यत आह- <span class="gr-mulaprateeka-block">अस्तीति</span> ।। <span class="gr-mulaprateeka-block">उपलब्धस्येति</span>।। उपलब्धिमत इत्यर्थः । तत्त्वं भावयतीति <span class="gr-mulaprateeka-block">तत्त्वभावो</span> भगवान् ।। २.३.१३ ।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.भा.)</span> तत्त्वभावप्रसादाच्च अन्तःकरणविकारभूत-कामादिप्रपञ्च-निवृत्तिर्भवतीत्युच्यते- <span class="gr-mulaprateeka-block">यदा सर्वे प्रमुच्यन्त इति</span> ।। ‘तत्र जीवस्य काममात्रनिवृत्तिः कथ्यते’ इति प्रतीतिं निराकुर्वन्नेव कामादिनिवृत्त्यनन्तरम् अमृतो भवतीति कथं युज्यते ? कामादिनिवृत्तिव्यतिरेकेण मोक्षाभावाद् इत्याशङ्कां परिहरति- <span class="gr-prateeka">अन्तःकरणेति</span> ।। २.३.१४ ।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> प्रसादे च सति किं भवति ? इत्यत आह- <span class="gr-mulaprateeka-block">यदेति</span> ।। भगवत्प्रसादे सति मनोमयाः <span class="gr-mulaprateeka-block">कामा</span> निवर्तन्ते । यदा च ते निवर्तन्ते <span class="gr-mulaprateeka-block">अथ</span> तदनन्तरं <span class="gr-mulaprateeka-block">मर्त्यः</span> सन् मरणादिधर्मकस्सन् <span class="gr-mulaprateeka-block">अमृतो भवति</span> मृत्युवर्जितो भवतीत्यर्थः ।।२.३.१४।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.भा.)</span> ननु हृदयस्य परमसूक्ष्मवस्तुत्वात् कथं तस्य ग्रन्थयो भवन्ति? इत्यतः संशयविपर्ययादय एव तस्य ग्रन्थयः, नान्य इत्याह- मिथ्याज्ञानेति ।।२.३.१५।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> भगवज्ज्ञानेन अज्ञानविपर्ययादि-हृदयग्रन्थिनिवृत्तिरपि भवतीत्याह- <span class="gr-mulaprateeka-block">यदेति</span> ।। <span class="gr-mulaprateeka-block">एतावदनुशासनमिति</span> ।। एतावदर्थं सर्वशास्त्राणाम् <span class="gr-mulaprateeka-block">अनुशासनं</span> शिक्षेति विष्णुप्रसादेनाज्ञानविपर्ययादिनिवृत्तौ मोक्षो भवेदिति यतः, अतः सर्वैरपि वेदैस्तस्य गुणोत्कर्षं ज्ञात्वा तत्प्रसादमापादयेदिति । एतदर्थं शास्त्राणामनुशासनमित्यर्थः ।। २.३.१५ ।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify">ज्ञानिनां मोक्षः कदा भवति? इत्यत उच्यते- <span class="gr-mulaprateeka-block">शतं चैका चेत्यादि</span> ।। यदा ब्रह्मनाड्या उत्क्रमणं तदा मोक्षः । अन्यदा नेति परिहाराभिप्रायः ।।२.३.१६।।</span></span></div></div>
<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-35" id="VaradatirthaCommentary-35" data-parent-verse="KKN_C02_S03_V17" data-covers-verses="KKN_C02_S03_V17 KKN_C02_S03_V18 KKN_C02_S03_V19"><div class="teeka-body"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.)</span> भगवदपरोक्षज्ञानार्थं प्रधानसाधनं निरूप्यते- <span class="gr-mulaprateeka-block">अङ्गुष्ठमात्र इति</span> ।। तस्य <span class="gr-prateeka">स्वाच्छरीरात् प्रवृहेद्</span> इति जीवस्य यद् बाह्यं शरीरं तस्माज्जीवात्मानं विवेचयेद् इत्यन्यथाऽर्थनिरासार्थं व्याचष्टे- <span class="gr-prateeka">शरीरेति</span> ।। जीवस्य विष्णुशरीरत्वे बीजमाह- <span class="gr-prateeka">तद्वशग इति</span> ।। बीजान्तरमाह- <span class="gr-prateeka">अधिष्ठित इति</span> ।।। <span class="gr-prateeka">ततः</span> शरीररूपाद् जीवाद् विष्णुं <span class="gr-prateeka">पृथग्</span> भिन्नत्वेन <span class="gr-mulaprateeka-block">जानीयाद्</span> इत्यर्थः । तदेव विवृणोति- <span class="gr-prateeka">स्वाख्यादिति</span> ।। जीवस्य विष्णुशरीरत्वे तदधिष्ठितत्वे च प्रमाणमाह- <span class="gr-prateeka">यस्येत्यादिना</span> ।। इतोऽप्यत्र जीवाद् ईश्वरस्य पृथग्भाव एवोच्यते; न देहात् पृथग्भाव इत्याह- <span class="gr-prateeka">जनानामिति</span> ।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify">ननु <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषः</span></span> इत्येतद् विष्णुपरमिति न युज्यते ? सर्वगतस्य तस्याङ्गुष्ठमात्रत्वायोगाद्, इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">देहेति</span> ।। सर्वगतस्यापि रूपविशेषेणाङ्गुष्ठमात्रत्वं न विरुध्यत इत्यर्थः । अस्तु तर्हि <span class="gr-mulaprateeka-block">जनानां हृदये सन्निविष्ट</span> इत्युक्तत्वात् पूर्वार्धस्य विष्णुविषयत्वम्, तथापि <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">तं स्वाच्छरीरात् प्रवृहेद्</span></span> इत्यस्य <span class="gr-prateeka">जीवस्य देहाद् ईश्वरं पृथक्कुर्याद्</span> इत्येवार्थः किं न स्याद् ? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">संसारीति</span> ।। विष्णोः संसारिशरीरिणा भेदस्य केनापि वादिनाऽनङ्गीकृतत्वेन तद्भेदाभिधानम् असङ्गतमेव भवतीत्यर्थः ।</span><span class="shloka-line gr-align-justify">ननु विष्णोः संसारिशरीरिणा भेदस्य वादिसिद्धत्वाभावेऽपि लोकसिद्धत्वात् तस्य निषेधो सम्भवति श्रुत्यादौ, आरोपितरजतस्येवेत्यत आह- <span class="gr-prateeka">न चेति</span>।। <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">जनानां हृदये</span></span> इत्युक्तत्वात् । पूर्वार्धे <span class="gr-prateeka">जीवातिरिक्तं वस्तु प्रतिपाद्यते</span> इति यद् उक्तं तत्र कथं जीवातिरेकसिद्धिः, इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">जनानामिति</span> ।। जनानां पुरुषं प्रत्याधारत्वेन, पुरुषस्य च <span class="gr-mulaprateeka-block">हृदये सन्निविष्ट</span> इत्याधेयत्वेन प्रतीतेः जीवानां च अङ्गुष्ठप्रमाणकपुरुषस्य च भेदोऽवगम्यत इत्यर्थः । इतोऽपि पूर्वार्धोक्तो न जीव इत्याह- <span class="gr-prateeka">नेति</span> ।। अङ्गुष्ठप्रमाणत्वं हि विष्णोरेव प्रसिद्धम्, न जीवस्य । तस्य बालाग्रशतभागस्थितगोपुच्छलोमशतांशपरिमाणप्रसिद्धेः। अतश्चाङ्गुष्ठपरिमितत्वेनोक्तो हरिरेवेति भावः। स्वव्याख्यानमुपसंहरति- <span class="gr-prateeka">अत इति</span> ।। अशेषोपनिषदर्थमुपसंहरति- <span class="gr-prateeka">अतस्सर्वोत्तम इति</span> ।। २.३.१७ ।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> एतद्विद्यायाः फलमाह- <span class="gr-mulaprateeka-block">मृत्युप्रोक्तामिति</span>।। <span class="gr-mulaprateeka-block">य अन्योऽपि</span> पुरुष <span class="gr-mulaprateeka-block">एवमेव अध्यात्मविद्</span> उक्तप्रकारेणाध्यात्मज्ञानवान् सोऽपि <span class="gr-mulaprateeka-block">ब्रह्म प्राप्तो</span> भवति इत्यर्थः ।। २.३.१८ ।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.भा.)</span> एवं समापितभाष्योऽपि भगवान् भाष्यकारो ग्रन्थावसानेऽपि भगवन्नमस्कारलक्षणं मङ्गलमाचरति- <span class="gr-prateeka">नम इति</span> ।।</span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">इत्थं वरदतीर्थेन यतिना यतचेतसा ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">वाक्पुष्पमालया विष्णुः प्रीतो भवति पूजितः ॥</span></span><span class="shloka-line gr-align-center"><span class="gr-prateeka">॥ इति श्रीवरदतीर्थविरचितकाठकभाष्यसम्बन्धः समाप्तः ॥</span></span></span></div></div>
<div class="gra-qe-footnotes gr-notes-imported">
<ol>
<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-45" data-gra-type="locus"><span class="gra-qe-footnote-num">1</span><span class="gra-qe-footnote-quote">मृत्यो</span><span class="gra-qe-footnote-text">१.१.१२</span></li>
<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-46" data-gra-type="locus"><span class="gra-qe-footnote-num">2</span><span class="gra-qe-footnote-quote">पन्थाः</span><span class="gra-qe-footnote-text">तै.आ.३.१२.७</span></li>
<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-151" data-gra-type="note"><span class="gra-qe-footnote-num">3</span><span class="gra-qe-footnote-quote">इत्यत्र</span><span class="gra-qe-footnote-text">अत्यस्राक्षीः इत्युक्तस्य ।</span></li>
<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-162" data-gra-type="locus"><span class="gra-qe-footnote-num">4</span><span class="gra-qe-footnote-quote">आभवेद्</span><span class="gra-qe-footnote-text">तन्त्रसारे,भाग.ता. ३.१०.११</span></li>
<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-301" data-gra-type="locus"><span class="gra-qe-footnote-num">5</span><span class="gra-qe-footnote-quote">उत</span><span class="gra-qe-footnote-text">ऋ.सं.९.२.१०</span></li>
<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-302" data-gra-type="locus"><span class="gra-qe-footnote-num">6</span><span class="gra-qe-footnote-quote">विट्</span><span class="gra-qe-footnote-text">पा.सू. ३.२.६७ (३४१३)</span></li>
<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-303" data-gra-type="locus"><span class="gra-qe-footnote-num">7</span><span class="gra-qe-footnote-quote">आसीद्</span><span class="gra-qe-footnote-text">बृ.उ.३.४.१</span></li>
<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-304" data-gra-type="locus"><span class="gra-qe-footnote-num">8</span><span class="gra-qe-footnote-quote">हरेस्सदा</span><span class="gra-qe-footnote-text">महावराहे,गी.ता.नि २.१७</span></li>
<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-336" data-gra-type="locus"><span class="gra-qe-footnote-num">9</span><span class="gra-qe-footnote-quote">समाधिः</span><span class="gra-qe-footnote-text">त.सा.सं.४.१५३</span></li>
</ol>
</div>

[[Category:Sanskrit Documents]]
[[Category:Katha]]