View source for JSON:Katha/Vyakhya/VedeshatirthaVivarana

{
	"schema": 1,
	"doc": {
		"slug": "Katha/Vyakhya/VedeshatirthaVivarana",
		"title": "श्रीवेदेशतीर्थविरचितविवरणम्",
		"type": "teeka",
		"docId": "VedeshatirthaVivarana",
		"parentDoc": "Katha",
		"parentDocId": "KKN",
		"pageTitle": "Katha/Vyakhya/VedeshatirthaVivarana",
		"related": [],
		"nextId": 205,
		"author": "श्रीवेदेशतीर्थाः",
		"docType": "Teeka",
		"category": "टीका",
		"order": 3
	},
	"blocks": [
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-1",
			"oldKey": null,
			"type": "section",
			"parent": null,
			"chapter": null,
			"verseType": "topic",
			"text": "श्रीवेदेशतीर्थविरचितविवरणम्",
			"lines": [
				"श्रीवेदेशतीर्थविरचितविवरणम्"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-2",
			"oldKey": null,
			"type": "teeka",
			"parent": "KKN_C01_S01_V01",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"text": "\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रणम्य वामनं देवं श्रियं मध्वं गुरूंस्तथा ।\u003C/span\u003E\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकाठकोपनिषद्भाष्यव्याख्यानं क्रियते मया ॥\u003C/span\u003E\nइह हि विषयविरक्तस्य शमदमादिमतो मुमुक्षोरधिकारिण आत्यन्तिकानिष्टनिवृत्तीष्टप्राप्तिहेतुभगवत्स्वरूपज्ञापनाय प्रवृत्ताऽपि काठकोपनिषद् अन्यथाव्याख्यानावरुद्धत्वेन न तज्ज्ञापनसमर्थेति मन्यमानो भगवान् आनन्दतीर्थमुनिस्तां यथावत् व्याचिख्यासुः प्रारिप्सितपरिसमाप्त्यादिप्रयोजनतया शिष्टाचारावगताम् एतदुपनिषत्प्रतिपाद्यदेवताप्रणतिं शिष्यशिक्षणार्थम् आदौ निबध्नाति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनम इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभगवते\u003C/span\u003E ऐश्वर्यादिषड्गुणसम्पन्नाय \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतस्मै\u003C/span\u003E वेदादिप्रसिद्धाय \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवामनाय नम\u003C/span\u003E इति परोक्षतो नमस्कृत्य, अपरोक्षतोऽपि नमस्करोति- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eते वामनाय नमो नम इति।\u003C/span\u003E अपरोक्षीकृते भगवद्रूपे भक्त्यतिशयद्योतनाय \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनमो नम\u003C/span\u003E इति द्विरुक्तिः । नम्यत्वोपपादकविशिष्टत्वोपपादनाय \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसर्वतः परमाय\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्युक्तम् । सर्वतः इन्द्रियादेरव्यक्तान्तात् सर्वतः । परमत्वं च न राजादिवन्मन्तव्यमित्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसर्वेति\u003C/span\u003E ॥ सर्वतःपरमस्योपासनार्थं न दूरे गन्तव्यमिति वाऽऽह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसर्वेति\u003C/span\u003E ॥ उपनिषत्प्रतिपाद्यभगवन्मूर्तिकथनम्–\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवामनायेति\u003C/span\u003E ॥ वक्ष्यते च \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eईशानो \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-7\"\u003Eभूतभव्यस्य\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिना ऐश्वर्यादिरूपं भगवत्त्वम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003E\u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-8\"\u003Eब्रह्मजज्ञम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यत्र \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eब्रह्मज\u003C/span\u003Eइत्यनेन वेदादिप्रसिद्धत्वम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइन्द्रियेभ्यः परा \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-9\"\u003Eह्यर्थाः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिना सर्वतः परमत्वम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविद्धि त्वमेतं निहितं \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-10\"\u003Eगुहायाम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिना सर्वप्राणिहृदिस्थत्वम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमध्ये \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-11\"\u003Eवामनमासीनम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यनेन वामनत्वं च ज्ञातव्यम् ।\nननु ऋषिदेवताच्छन्दोब्राह्मणपरिज्ञान एव विद्या फलति। अन्यथाऽनर्थोक्तेः। तथा हि श्रुतिः - \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयो ह वा \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-12\"\u003Eअविदितार्षच्छन्दो-दैवतब्राह्मणेन\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादि। ततः तद् अत्र वक्तव्यम् इति चेत्, सत्यम्। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवामनाय\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यनेन देवतोक्तैव। यमादेः स्पष्टं ऋषित्वावगमाद्, अक्षरपरिगणनया छन्दःपरिज्ञानसम्भवात् । विनियोजकवाक्यपर-ब्राह्मणपदोपलक्षितार्थज्ञानस्य व्याख्यानादेव सम्भवात् तदनुक्तिरिति ।\nअत्र वामनस्य विषयत्वोक्त्यैव यत् परैरुक्तम् - 'अस्या विद्यायाः परब्रह्म प्रत्यगात्मभूतं विषयः\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति तद् अपि परास्तम् । यथा चैतत् तथा वक्ष्यत्याचार्यः स्वयमेव । अत्र \u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउशन् ह वै वाजश्रवसः\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इत्याख्यायिका विद्याप्रशंसया श्रोतॄणां श्रद्धाऽतिशयजननार्थम् । स्मर्यते हि श्रद्धादीनां तत्त्वज्ञानहेतुत्वम्- \u003C/span\u003Eश्रद्धावान् लभते \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-13\"\u003Eज्ञानम्\u003C/span\u003E' इति ॥\nननु \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वर्गे लोके न भयं \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-14\"\u003Eकिञ्चनास्ति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिना स्वर्गलोकं प्रशस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस त्वमग्निं स्वर्ग्यमध्येषि \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-15\"\u003Eमृत्यो\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यत्राग्नेः स्वर्गसाधनत्वमुच्यते तदयुक्तम्। अग्निमात्रस्य स्वर्गसाधनत्वेऽकृताग्निचयनस्यापि स्वर्गप्राप्त्यापत्तेः। न च \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयोऽग्निं नाचिकेतं \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-16\"\u003Eचिनुते\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति यजुर्वेदोक्तिबलाद् अत्राप्यग्निचयनस्यैव स्वर्ग्यत्वं विवक्षितमिति वाच्यम् । अग्निचयनस्यापि स्वर्गमात्रं प्रति हेतुत्वसम्भवेऽपि \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वर्गलोका अमृतत्वं \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-17\"\u003Eभजन्ते\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्युक्तस्य स्वर्गप्राप्त्यनन्तरं मोक्षं प्रति हेतुत्वस्यानुपपत्तेः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतमेवं \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-18\"\u003Eविद्वान्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिश्रुतिविरोधाद्, इत्यतः प्रमाणेन तद् व्याचष्टे – \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअग्नाविति\u003C/span\u003E ॥ अत एव नाग्निचयनमात्रेण पूर्यत इति भावेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय एवं विद्वांश्चिनुते \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-19\"\u003Eनाचिकेतम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्युत्तरत्र, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eय उ चैनमेवं \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-20\"\u003Eवेद\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति शाखान्तरेऽप्युक्तमिति भावः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eत्रिशश्चयीत\u003C/span\u003E इति सम्बन्धः। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003E\u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-21\"\u003Eत्रिनाचिकेतः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिप्रयोगात् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eत्रिशः\u003C/span\u003E इत्युक्तम् । तत्र \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभयातिगः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यनेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वर्गे लोके न भयं \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-22\"\u003Eकिञ्चनास्ति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यस्य तात्पर्यमुक्तम्।\n\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन तत्र \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-23\"\u003Eत्वम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति स्वर्गलोके मृत्योरभाव उक्तः, स न युक्तः? पुनरावृत्तिसद्भावेन सर्वथा मरणाभावायोगाद् इत्यत उक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eउष्य मन्वन्तरं कालमिति\u003C/span\u003E ॥ तथा च \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमन्वन्तरकालपर्यन्तं न तत्र त्वम्\u003C/span\u003E इति व्याख्येयमिति भावः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वर्गलोका अमृतत्वं \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-24\"\u003Eभजन्ते\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यस्यार्थमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअमृतत्वमिति\u003C/span\u003E॥ मोक्षमित्यर्थः । ब्रह्मणा सहैव मोक्षप्राप्तेः स्वर्गप्राप्त्यनन्तरमेव तदभावात् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eक्रमाद्\u003C/span\u003E इत्युक्तम् । एतेन- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वर्गलोका अमृतत्वम्= अमरणतां= देवत्वं भजन्ते\u003C/span\u003E इत्येतद् अपव्याख्यानम् इत्युक्तं भवति। प्राप्तस्वर्गलोकानां सर्वथा मरणाभावस्य बाधात् । मन्वन्तरादिकालमात्रवासित्वं चेन्न \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतत्र त्वम्\u003C/span\u003E इत्यनेनैव गतार्थत्वात् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअमरणतां= देवत्वं भजन्ते\u003C/span\u003E इत्यर्थ इति चेद्, न। तस्य योग्यतामात्रसाध्यत्वेन कर्ममात्रस्य तदभावात् । मोक्षोऽपि योग्यमात्रसाध्य एवेति चेत्; सत्यम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअग्नौ विष्णुं सदा \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-25\"\u003Eध्यायन्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति समाख्याबलान्मोक्षयोग्यपरत्वस्य कल्पनात्। न च तथा त्वत्पक्षे किञ्चिज्ज्ञापकमस्ति, इति ॥\nननु \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउशन् ह वै वाजश्रवसः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादि प्रथमत एवाव्याख्याय, मध्यमवाक्यं किमर्थम् आदौ व्याख्यायते ? न च स्पष्टत्वात् तद् उपेक्ष्येदं वाक्यं व्याकृतम् इति वाच्यम् । उत्तरत्राऽदितोऽपि व्याख्यानात् । उच्यते- शङ्करेण हि स्वभाष्ये \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअथ काठकोपनिषद्वल्लीनां सुखार्थप्रतिबोधनार्थम् अल्पग्रन्थावृत्तिरारभ्यते\u003C/span\u003E इति प्रतिज्ञाय, उपनिषच्छब्दार्थविचारः कृतः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eउपनिषद्\u003C/span\u003E इति उप-निपूर्वस्य सदेर्विशरण-गत्यवसादनार्थकस्य क्विप्प्रत्ययान्तस्य रूपम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eउपनिषद्\u003C/span\u003E इति व्याचिख्यासितग्रन्थप्रतिपादितवेद्यवस्तुविषया विद्या उच्यते । कस्मात्? ये मुमुक्षवोऽपि दृष्टानुश्राविकविषयवितृष्णाः सन्त उपनिषच्छब्देन वाच्यां वक्ष्यमाणलक्षणां विद्यामुपगम्य तन्निष्ठतया निश्चयेन शीलयन्ति तेषाम् अविद्यादेः संसारबीजस्य विशरणाद्= विनाशाद् ब्रह्मविद्या \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eउपनिषद्\u003C/span\u003E इत्युच्यते । तथा च वक्ष्यते- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनिचाय्य तं मृत्युमुखात् \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-26\"\u003Eप्रमुच्यते\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति। 'पूर्वोक्तविशेषणान् मुमुक्षून् एतद् ब्रह्म गमयति\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति गमयितृत्वेन योगेन वा ब्रह्मविद्या \u003C/span\u003Eउपनिषद्\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइत्युच्यते । तथा च वक्ष्यति– \u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eब्रह्मप्राप्तो विरजोऽभूद् \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-27\"\u003Eविमृत्युः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति । लोकादिर्ब्रह्मजो योऽग्निस्तद्विषयाया विद्याया द्वितीयेन वरेण प्रार्थ्यमानायाः स्वर्गलोकफलप्राप्तिहेतुत्वेन गर्भवासजन्मजराद्युपद्रवसम्बन्धस्य लोकान्तरे पौनःपुन्येन प्रवृत्तस्यावसादयितृत्वेन शैथिल्यापादनेन योगेन साऽपि विद्योपनिषद् इत्युच्यते । तथा च वक्ष्यति– \u003C/span\u003Eस्वर्गलोका अमृतत्वं \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-28\"\u003Eभजन्ते\u003C/span\u003E' इत्यादीनि ॥\nतदेतद् दूषयितुं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति वाक्यतात्पर्यम् आदावेवोक्तम् । तथा हि- यद् उक्तं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eलोकादिर्ब्रह्मजो योऽग्निः\u003C/span\u003E इत्यादि तद् अयुक्तम् । स्मृतिसमाख्यया द्वितीयवरेण प्रार्थ्यमानाया अपि विद्याया अग्निस्थविष्णुविषयतया तस्या अपि मोक्षहेतुत्वेन स्वर्गमात्रहेतुत्वाभावात्। किञ्च \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eउपनिषद् इति ग्रन्थप्रतिपादितवेद्यवस्तुविषया विद्या उच्यते\u003C/span\u003E इत्यसत्। विद्यायाम् उपनिषच्छब्दप्रयोगादर्शनात् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसर्वासु शाखास्वारणमावर्तयेद् आरणमावर्तयेद्, उपनिषदमावर्तयेद्, \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-29\"\u003Eउपनिषदमावर्तयेद्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिश्रुतौ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eउपनिषदमधीमहे अध्यापयामः\u003C/span\u003E इति लौकिकव्यवहारे उपनिषच्छब्दस्य ग्रन्थ एव प्रयोगाच्च । न च संसारहेत्वविद्यादि-विशरणादेर्धात्वर्थस्य ग्रन्थमात्रेऽसम्भवाद्, विद्यायां च सम्भवाद् विद्यायामेवोपनिषच्छब्दो मुख्यः; ग्रन्थस्य तु तादर्थ्येन तच्छब्द इति वाच्यम्। ग्रन्थस्यापि ज्ञानद्वाराऽविद्यानिवृत्त्यादिहेतुत्वसद्भावात् । न हि \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयत्र प्रयोगो वर्तते तत्र शब्दोऽमुख्यः, यत्र तु स नास्ति तत्र मुख्यः\u003C/span\u003E इति दृष्टचरम् इति ।\nएवं परकीयादिभाष्यनिरासाय \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते\u003C/span\u003E इति वाक्यमादौ व्याख्याय, इदानीम् अप्रतिपत्ति-विप्रतिपत्तिनिरासायाऽदित एव व्याचक्षाणस्तावद् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउशन् ह वै\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति प्रथमवाक्यं प्रमाणेनैव व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइच्छन्निति\u003C/span\u003E ॥ उशन् इत्यस्यार्थः– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइच्छन्निति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवश=इच्छायाम्\u003C/span\u003E इति धातोः, वकारस्योकारः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eउश= इच्छायाम्\u003C/span\u003E इत्येव वा धातुः। उक्तं च– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eउश इच्छा \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-30\"\u003Eप्रकीर्तिता\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवश= कान्तौ\u003C/span\u003E, \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-31\"\u003Eकान्तिरिच्छा\u003C/span\u003E इति वा । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वर्गलोकमिच्छन्\u003C/span\u003E इत्यन्वयः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वर्गलोकम्\u003C/span\u003E इति श्रुतौ शेषोक्तिः ।\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवाजश्रवोनप्ता\u003C/span\u003E इत्यनेन '\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E \u003C/span\u003Eवाजश्रवा\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति कश्चिदृषिः, तस्यापत्यं वाजश्रवसः\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति व्याख्यानमसद् इत्युक्तं भवति । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसर्ववेदसम्\u003C/span\u003E इत्यस्यार्थः– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसर्वस्वदक्षिणामिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eउद्दालको\u003C/span\u003E नामतः । कथं तर्हि \u003C/span\u003Eऔद्दालकिः\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इत्युत्तरत्र प्रयोगः ? \u003C/span\u003Eउद्दालक एवौद्दालकिः\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति व्याख्यानात् । यद्वा- एतत्पितुरपि उद्दालक इति नाम । अतो नानुपपत्तिः। \u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसर्ववेदसं ददौ\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इत्येतदनन्तरम् अध्याहार्यमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eददाविति\u003C/span\u003E॥ \u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनिरिन्द्रियाः\u003C/span\u003E' इति वक्ष्यमाणविशेषणोपलक्षणम् । अन्यथा दक्षिणासु नीयमानासु कुमारस्य श्रद्धाप्रवेशे कारणाभावप्रसङ्गः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपीतोदका\u003C/span\u003E इत्याद्यनुवादासम्भवश्चेति भावः ॥\nननु सर्वस्वदक्षिणादानावसरे देयकोटौ प्रवेशाभावात् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतात कस्मै मां दास्यसि\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति वचने किं निमित्तम्? इत्यतस्तदभिप्रायमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमामिति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eते\u003C/span\u003E त्वया \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eईदृशा\u003C/span\u003E ईदृश्यो गावो न दातव्याः । न चैवं गोदानप्रतिज्ञाभङ्गः। मां दत्त्वाऽपि तस्याः पूरणीयत्वादित्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस होवाच पितरम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यस्यार्थः – \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eउवाचेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतं होवाच मृत्यवे त्वा ददानि\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति वाक्यस्य यथाश्रुतमात्रार्थप्रतीतिनिरासायाभिप्रेतमर्थमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eत्वं म्रियस्व । मृत्वा मृत्योर्गृहान् गच्छ । तदपि प्रवसन्तं मृत्युं प्रति गन्ताऽसि । तस्य गृहे तिस्रो रात्रीरनश्नन्नेव वसताद्\u003C/span\u003E इत्यादि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशशाप\u003C/span\u003E इत्यर्थः ।\nतथा चोक्तं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयजुर्वेदकाठके\u003C/span\u003E – 'स होवाच । तात कस्मै मां दास्यसीति। द्वितीयं तृतीयम् । तं ह परीत उवाच मृत्यवे त्वा ददानीति । परेहि मृत्योर्गृहान् मृत्यवे त्वाऽदामिति । तं वै प्रवसन्तं गन्ताऽसीति होवाच।\nतस्य स्म तिस्रो रात्रीरनश्नन् गृहे प्रवसतात् । स यदि त्वा पृच्छेत् कुमार कति रात्रीरवात्सीरिति तिस्र इति प्रतिब्रूतात् । किं प्रथमां रात्रिमाश्ना इति प्रजां त इति । किं द्वितीयामिति पशूंस्त इति । किं तृतीयामिति साधुकृत्यां त \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-32\"\u003Eइति\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति । एवं चात्र श्रुतौ \u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्यवे त्वा ददानि\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति उपलक्षणम् । अत एव शाखान्तरोक्तस्यापि संग्रहाभिप्रायेणैव \u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतं शशाप\u003C/span\u003E' इति सामान्येनोक्तम् ॥",
			"lines": [
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रणम्य वामनं देवं श्रियं मध्वं गुरूंस्तथा ।\u003C/span\u003E",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकाठकोपनिषद्भाष्यव्याख्यानं क्रियते मया ॥\u003C/span\u003E",
				"इह हि विषयविरक्तस्य शमदमादिमतो मुमुक्षोरधिकारिण आत्यन्तिकानिष्टनिवृत्तीष्टप्राप्तिहेतुभगवत्स्वरूपज्ञापनाय प्रवृत्ताऽपि काठकोपनिषद् अन्यथाव्याख्यानावरुद्धत्वेन न तज्ज्ञापनसमर्थेति मन्यमानो भगवान् आनन्दतीर्थमुनिस्तां यथावत् व्याचिख्यासुः प्रारिप्सितपरिसमाप्त्यादिप्रयोजनतया शिष्टाचारावगताम् एतदुपनिषत्प्रतिपाद्यदेवताप्रणतिं शिष्यशिक्षणार्थम् आदौ निबध्नाति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनम इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभगवते\u003C/span\u003E ऐश्वर्यादिषड्गुणसम्पन्नाय \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतस्मै\u003C/span\u003E वेदादिप्रसिद्धाय \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवामनाय नम\u003C/span\u003E इति परोक्षतो नमस्कृत्य, अपरोक्षतोऽपि नमस्करोति- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eते वामनाय नमो नम इति।\u003C/span\u003E अपरोक्षीकृते भगवद्रूपे भक्त्यतिशयद्योतनाय \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनमो नम\u003C/span\u003E इति द्विरुक्तिः । नम्यत्वोपपादकविशिष्टत्वोपपादनाय \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसर्वतः परमाय\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्युक्तम् । सर्वतः इन्द्रियादेरव्यक्तान्तात् सर्वतः । परमत्वं च न राजादिवन्मन्तव्यमित्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसर्वेति\u003C/span\u003E ॥ सर्वतःपरमस्योपासनार्थं न दूरे गन्तव्यमिति वाऽऽह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसर्वेति\u003C/span\u003E ॥ उपनिषत्प्रतिपाद्यभगवन्मूर्तिकथनम्–\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवामनायेति\u003C/span\u003E ॥ वक्ष्यते च \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eईशानो \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-7\"\u003Eभूतभव्यस्य\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिना ऐश्वर्यादिरूपं भगवत्त्वम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003E\u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-8\"\u003Eब्रह्मजज्ञम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यत्र \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eब्रह्मज\u003C/span\u003Eइत्यनेन वेदादिप्रसिद्धत्वम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइन्द्रियेभ्यः परा \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-9\"\u003Eह्यर्थाः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिना सर्वतः परमत्वम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविद्धि त्वमेतं निहितं \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-10\"\u003Eगुहायाम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिना सर्वप्राणिहृदिस्थत्वम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमध्ये \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-11\"\u003Eवामनमासीनम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यनेन वामनत्वं च ज्ञातव्यम् ।",
				"ननु ऋषिदेवताच्छन्दोब्राह्मणपरिज्ञान एव विद्या फलति। अन्यथाऽनर्थोक्तेः। तथा हि श्रुतिः - \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयो ह वा \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-12\"\u003Eअविदितार्षच्छन्दो-दैवतब्राह्मणेन\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादि। ततः तद् अत्र वक्तव्यम् इति चेत्, सत्यम्। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवामनाय\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यनेन देवतोक्तैव। यमादेः स्पष्टं ऋषित्वावगमाद्, अक्षरपरिगणनया छन्दःपरिज्ञानसम्भवात् । विनियोजकवाक्यपर-ब्राह्मणपदोपलक्षितार्थज्ञानस्य व्याख्यानादेव सम्भवात् तदनुक्तिरिति ।",
				"अत्र वामनस्य विषयत्वोक्त्यैव यत् परैरुक्तम् - 'अस्या विद्यायाः परब्रह्म प्रत्यगात्मभूतं विषयः\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति तद् अपि परास्तम् । यथा चैतत् तथा वक्ष्यत्याचार्यः स्वयमेव । अत्र \u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउशन् ह वै वाजश्रवसः\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इत्याख्यायिका विद्याप्रशंसया श्रोतॄणां श्रद्धाऽतिशयजननार्थम् । स्मर्यते हि श्रद्धादीनां तत्त्वज्ञानहेतुत्वम्- \u003C/span\u003Eश्रद्धावान् लभते \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-13\"\u003Eज्ञानम्\u003C/span\u003E' इति ॥",
				"ननु \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वर्गे लोके न भयं \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-14\"\u003Eकिञ्चनास्ति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिना स्वर्गलोकं प्रशस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस त्वमग्निं स्वर्ग्यमध्येषि \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-15\"\u003Eमृत्यो\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यत्राग्नेः स्वर्गसाधनत्वमुच्यते तदयुक्तम्। अग्निमात्रस्य स्वर्गसाधनत्वेऽकृताग्निचयनस्यापि स्वर्गप्राप्त्यापत्तेः। न च \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयोऽग्निं नाचिकेतं \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-16\"\u003Eचिनुते\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति यजुर्वेदोक्तिबलाद् अत्राप्यग्निचयनस्यैव स्वर्ग्यत्वं विवक्षितमिति वाच्यम् । अग्निचयनस्यापि स्वर्गमात्रं प्रति हेतुत्वसम्भवेऽपि \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वर्गलोका अमृतत्वं \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-17\"\u003Eभजन्ते\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्युक्तस्य स्वर्गप्राप्त्यनन्तरं मोक्षं प्रति हेतुत्वस्यानुपपत्तेः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतमेवं \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-18\"\u003Eविद्वान्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिश्रुतिविरोधाद्, इत्यतः प्रमाणेन तद् व्याचष्टे – \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअग्नाविति\u003C/span\u003E ॥ अत एव नाग्निचयनमात्रेण पूर्यत इति भावेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय एवं विद्वांश्चिनुते \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-19\"\u003Eनाचिकेतम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्युत्तरत्र, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eय उ चैनमेवं \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-20\"\u003Eवेद\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति शाखान्तरेऽप्युक्तमिति भावः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eत्रिशश्चयीत\u003C/span\u003E इति सम्बन्धः। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003E\u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-21\"\u003Eत्रिनाचिकेतः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिप्रयोगात् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eत्रिशः\u003C/span\u003E इत्युक्तम् । तत्र \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभयातिगः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यनेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वर्गे लोके न भयं \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-22\"\u003Eकिञ्चनास्ति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यस्य तात्पर्यमुक्तम्।",
				"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन तत्र \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-23\"\u003Eत्वम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति स्वर्गलोके मृत्योरभाव उक्तः, स न युक्तः? पुनरावृत्तिसद्भावेन सर्वथा मरणाभावायोगाद् इत्यत उक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eउष्य मन्वन्तरं कालमिति\u003C/span\u003E ॥ तथा च \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमन्वन्तरकालपर्यन्तं न तत्र त्वम्\u003C/span\u003E इति व्याख्येयमिति भावः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वर्गलोका अमृतत्वं \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-24\"\u003Eभजन्ते\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यस्यार्थमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअमृतत्वमिति\u003C/span\u003E॥ मोक्षमित्यर्थः । ब्रह्मणा सहैव मोक्षप्राप्तेः स्वर्गप्राप्त्यनन्तरमेव तदभावात् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eक्रमाद्\u003C/span\u003E इत्युक्तम् । एतेन- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वर्गलोका अमृतत्वम्= अमरणतां= देवत्वं भजन्ते\u003C/span\u003E इत्येतद् अपव्याख्यानम् इत्युक्तं भवति। प्राप्तस्वर्गलोकानां सर्वथा मरणाभावस्य बाधात् । मन्वन्तरादिकालमात्रवासित्वं चेन्न \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतत्र त्वम्\u003C/span\u003E इत्यनेनैव गतार्थत्वात् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअमरणतां= देवत्वं भजन्ते\u003C/span\u003E इत्यर्थ इति चेद्, न। तस्य योग्यतामात्रसाध्यत्वेन कर्ममात्रस्य तदभावात् । मोक्षोऽपि योग्यमात्रसाध्य एवेति चेत्; सत्यम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअग्नौ विष्णुं सदा \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-25\"\u003Eध्यायन्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति समाख्याबलान्मोक्षयोग्यपरत्वस्य कल्पनात्। न च तथा त्वत्पक्षे किञ्चिज्ज्ञापकमस्ति, इति ॥",
				"ननु \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउशन् ह वै वाजश्रवसः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादि प्रथमत एवाव्याख्याय, मध्यमवाक्यं किमर्थम् आदौ व्याख्यायते ? न च स्पष्टत्वात् तद् उपेक्ष्येदं वाक्यं व्याकृतम् इति वाच्यम् । उत्तरत्राऽदितोऽपि व्याख्यानात् । उच्यते- शङ्करेण हि स्वभाष्ये \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअथ काठकोपनिषद्वल्लीनां सुखार्थप्रतिबोधनार्थम् अल्पग्रन्थावृत्तिरारभ्यते\u003C/span\u003E इति प्रतिज्ञाय, उपनिषच्छब्दार्थविचारः कृतः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eउपनिषद्\u003C/span\u003E इति उप-निपूर्वस्य सदेर्विशरण-गत्यवसादनार्थकस्य क्विप्प्रत्ययान्तस्य रूपम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eउपनिषद्\u003C/span\u003E इति व्याचिख्यासितग्रन्थप्रतिपादितवेद्यवस्तुविषया विद्या उच्यते । कस्मात्? ये मुमुक्षवोऽपि दृष्टानुश्राविकविषयवितृष्णाः सन्त उपनिषच्छब्देन वाच्यां वक्ष्यमाणलक्षणां विद्यामुपगम्य तन्निष्ठतया निश्चयेन शीलयन्ति तेषाम् अविद्यादेः संसारबीजस्य विशरणाद्= विनाशाद् ब्रह्मविद्या \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eउपनिषद्\u003C/span\u003E इत्युच्यते । तथा च वक्ष्यते- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनिचाय्य तं मृत्युमुखात् \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-26\"\u003Eप्रमुच्यते\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति। 'पूर्वोक्तविशेषणान् मुमुक्षून् एतद् ब्रह्म गमयति\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति गमयितृत्वेन योगेन वा ब्रह्मविद्या \u003C/span\u003Eउपनिषद्\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइत्युच्यते । तथा च वक्ष्यति– \u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eब्रह्मप्राप्तो विरजोऽभूद् \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-27\"\u003Eविमृत्युः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति । लोकादिर्ब्रह्मजो योऽग्निस्तद्विषयाया विद्याया द्वितीयेन वरेण प्रार्थ्यमानायाः स्वर्गलोकफलप्राप्तिहेतुत्वेन गर्भवासजन्मजराद्युपद्रवसम्बन्धस्य लोकान्तरे पौनःपुन्येन प्रवृत्तस्यावसादयितृत्वेन शैथिल्यापादनेन योगेन साऽपि विद्योपनिषद् इत्युच्यते । तथा च वक्ष्यति– \u003C/span\u003Eस्वर्गलोका अमृतत्वं \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-28\"\u003Eभजन्ते\u003C/span\u003E' इत्यादीनि ॥",
				"तदेतद् दूषयितुं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति वाक्यतात्पर्यम् आदावेवोक्तम् । तथा हि- यद् उक्तं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eलोकादिर्ब्रह्मजो योऽग्निः\u003C/span\u003E इत्यादि तद् अयुक्तम् । स्मृतिसमाख्यया द्वितीयवरेण प्रार्थ्यमानाया अपि विद्याया अग्निस्थविष्णुविषयतया तस्या अपि मोक्षहेतुत्वेन स्वर्गमात्रहेतुत्वाभावात्। किञ्च \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eउपनिषद् इति ग्रन्थप्रतिपादितवेद्यवस्तुविषया विद्या उच्यते\u003C/span\u003E इत्यसत्। विद्यायाम् उपनिषच्छब्दप्रयोगादर्शनात् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसर्वासु शाखास्वारणमावर्तयेद् आरणमावर्तयेद्, उपनिषदमावर्तयेद्, \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-29\"\u003Eउपनिषदमावर्तयेद्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिश्रुतौ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eउपनिषदमधीमहे अध्यापयामः\u003C/span\u003E इति लौकिकव्यवहारे उपनिषच्छब्दस्य ग्रन्थ एव प्रयोगाच्च । न च संसारहेत्वविद्यादि-विशरणादेर्धात्वर्थस्य ग्रन्थमात्रेऽसम्भवाद्, विद्यायां च सम्भवाद् विद्यायामेवोपनिषच्छब्दो मुख्यः; ग्रन्थस्य तु तादर्थ्येन तच्छब्द इति वाच्यम्। ग्रन्थस्यापि ज्ञानद्वाराऽविद्यानिवृत्त्यादिहेतुत्वसद्भावात् । न हि \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयत्र प्रयोगो वर्तते तत्र शब्दोऽमुख्यः, यत्र तु स नास्ति तत्र मुख्यः\u003C/span\u003E इति दृष्टचरम् इति ।",
				"एवं परकीयादिभाष्यनिरासाय \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते\u003C/span\u003E इति वाक्यमादौ व्याख्याय, इदानीम् अप्रतिपत्ति-विप्रतिपत्तिनिरासायाऽदित एव व्याचक्षाणस्तावद् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउशन् ह वै\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति प्रथमवाक्यं प्रमाणेनैव व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइच्छन्निति\u003C/span\u003E ॥ उशन् इत्यस्यार्थः– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइच्छन्निति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवश=इच्छायाम्\u003C/span\u003E इति धातोः, वकारस्योकारः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eउश= इच्छायाम्\u003C/span\u003E इत्येव वा धातुः। उक्तं च– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eउश इच्छा \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-30\"\u003Eप्रकीर्तिता\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवश= कान्तौ\u003C/span\u003E, \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-31\"\u003Eकान्तिरिच्छा\u003C/span\u003E इति वा । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वर्गलोकमिच्छन्\u003C/span\u003E इत्यन्वयः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वर्गलोकम्\u003C/span\u003E इति श्रुतौ शेषोक्तिः ।",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवाजश्रवोनप्ता\u003C/span\u003E इत्यनेन '\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E \u003C/span\u003Eवाजश्रवा\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति कश्चिदृषिः, तस्यापत्यं वाजश्रवसः\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति व्याख्यानमसद् इत्युक्तं भवति । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसर्ववेदसम्\u003C/span\u003E इत्यस्यार्थः– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसर्वस्वदक्षिणामिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eउद्दालको\u003C/span\u003E नामतः । कथं तर्हि \u003C/span\u003Eऔद्दालकिः\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इत्युत्तरत्र प्रयोगः ? \u003C/span\u003Eउद्दालक एवौद्दालकिः\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति व्याख्यानात् । यद्वा- एतत्पितुरपि उद्दालक इति नाम । अतो नानुपपत्तिः। \u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसर्ववेदसं ददौ\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इत्येतदनन्तरम् अध्याहार्यमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eददाविति\u003C/span\u003E॥ \u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनिरिन्द्रियाः\u003C/span\u003E' इति वक्ष्यमाणविशेषणोपलक्षणम् । अन्यथा दक्षिणासु नीयमानासु कुमारस्य श्रद्धाप्रवेशे कारणाभावप्रसङ्गः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपीतोदका\u003C/span\u003E इत्याद्यनुवादासम्भवश्चेति भावः ॥",
				"ननु सर्वस्वदक्षिणादानावसरे देयकोटौ प्रवेशाभावात् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतात कस्मै मां दास्यसि\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति वचने किं निमित्तम्? इत्यतस्तदभिप्रायमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमामिति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eते\u003C/span\u003E त्वया \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eईदृशा\u003C/span\u003E ईदृश्यो गावो न दातव्याः । न चैवं गोदानप्रतिज्ञाभङ्गः। मां दत्त्वाऽपि तस्याः पूरणीयत्वादित्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस होवाच पितरम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यस्यार्थः – \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eउवाचेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतं होवाच मृत्यवे त्वा ददानि\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति वाक्यस्य यथाश्रुतमात्रार्थप्रतीतिनिरासायाभिप्रेतमर्थमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eत्वं म्रियस्व । मृत्वा मृत्योर्गृहान् गच्छ । तदपि प्रवसन्तं मृत्युं प्रति गन्ताऽसि । तस्य गृहे तिस्रो रात्रीरनश्नन्नेव वसताद्\u003C/span\u003E इत्यादि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशशाप\u003C/span\u003E इत्यर्थः ।",
				"तथा चोक्तं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयजुर्वेदकाठके\u003C/span\u003E – 'स होवाच । तात कस्मै मां दास्यसीति। द्वितीयं तृतीयम् । तं ह परीत उवाच मृत्यवे त्वा ददानीति । परेहि मृत्योर्गृहान् मृत्यवे त्वाऽदामिति । तं वै प्रवसन्तं गन्ताऽसीति होवाच।",
				"तस्य स्म तिस्रो रात्रीरनश्नन् गृहे प्रवसतात् । स यदि त्वा पृच्छेत् कुमार कति रात्रीरवात्सीरिति तिस्र इति प्रतिब्रूतात् । किं प्रथमां रात्रिमाश्ना इति प्रजां त इति । किं द्वितीयामिति पशूंस्त इति । किं तृतीयामिति साधुकृत्यां त \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-32\"\u003Eइति\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति । एवं चात्र श्रुतौ \u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्यवे त्वा ददानि\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति उपलक्षणम् । अत एव शाखान्तरोक्तस्यापि संग्रहाभिप्रायेणैव \u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतं शशाप\u003C/span\u003E' इति सामान्येनोक्तम् ॥"
			],
			"lineAlign": [
				null,
				null,
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify"
			],
			"_verified": true,
			"teekaLabel": null,
			"covers": [
				"KKN_C01_S01_V01",
				"KKN_C01_S01_V02",
				"KKN_C01_S01_V03"
			],
			"footnotes": [
				{
					"id": "fn-7",
					"kind": "pathantara",
					"quote": "भूतभव्यस्य",
					"text": "अ.२,व.१,श्लो.१३"
				},
				{
					"id": "fn-8",
					"kind": "pathantara",
					"quote": "ब्रह्मजज्ञम्",
					"text": "अ.१,व.१,श्लो.१६"
				},
				{
					"id": "fn-9",
					"kind": "pathantara",
					"quote": "ह्यर्थाः",
					"text": "अ.१,व.३,श्लो.१०"
				},
				{
					"id": "fn-10",
					"kind": "pathantara",
					"quote": "गुहायाम्",
					"text": "अ.१,व.१,श्लो.१३"
				},
				{
					"id": "fn-11",
					"kind": "pathantara",
					"quote": "वामनमासीनम्",
					"text": "अ.२,व.२,श्लो.०३"
				},
				{
					"id": "fn-12",
					"kind": "note",
					"quote": "अविदितार्षच्छन्दो-दैवतब्राह्मणेन",
					"text": "??????????????"
				},
				{
					"id": "fn-13",
					"kind": "locus",
					"quote": "ज्ञानम्",
					"text": "भ.गी.४-३९"
				},
				{
					"id": "fn-14",
					"kind": "pathantara",
					"quote": "किञ्चनास्ति",
					"text": "अ.१,व.१,श्लो.११"
				},
				{
					"id": "fn-15",
					"kind": "pathantara",
					"quote": "मृत्यो",
					"text": "अ.१,व.१,श्लो.१२"
				},
				{
					"id": "fn-16",
					"kind": "note",
					"quote": "चिनुते",
					"text": "तैत्तिरीय.ब्रा.का.३.प्रघ.७.श्लो.२"
				},
				{
					"id": "fn-17",
					"kind": "pathantara",
					"quote": "भजन्ते",
					"text": "अ.१,व.१,श्लो.१२"
				},
				{
					"id": "fn-18",
					"kind": "locus",
					"quote": "विद्वान्",
					"text": "तै.आ.३.१२.७"
				},
				{
					"id": "fn-19",
					"kind": "pathantara",
					"quote": "नाचिकेतम्",
					"text": "अ.१,व.१,श्लो.१७"
				},
				{
					"id": "fn-20",
					"kind": "locus",
					"quote": "वेद",
					"text": "तै.ब्रा.३.११.८"
				},
				{
					"id": "fn-21",
					"kind": "pathantara",
					"quote": "त्रिनाचिकेतः",
					"text": "अ.१,व.१,श्लो.१७"
				},
				{
					"id": "fn-22",
					"kind": "pathantara",
					"quote": "किञ्चनास्ति",
					"text": "अ.१,व.१,श्लो.११"
				},
				{
					"id": "fn-23",
					"kind": "pathantara",
					"quote": "त्वम्",
					"text": "अ.१,व.१,श्लो.११"
				},
				{
					"id": "fn-24",
					"kind": "pathantara",
					"quote": "भजन्ते",
					"text": "अ.१,व.१,श्लो.१२"
				},
				{
					"id": "fn-25",
					"kind": "note",
					"quote": "ध्यायन्",
					"text": "ब्रह्मसारे,का.भा.आरम्भे"
				},
				{
					"id": "fn-26",
					"kind": "pathantara",
					"quote": "प्रमुच्यते",
					"text": "अ.१,व.३.श्लो.१५"
				},
				{
					"id": "fn-27",
					"kind": "pathantara",
					"quote": "विमृत्युः",
					"text": "अ.२,व.३.श्लो.१८"
				},
				{
					"id": "fn-28",
					"kind": "pathantara",
					"quote": "भजन्ते",
					"text": "अ.१,व.१.श्लो.१२"
				},
				{
					"id": "fn-29",
					"kind": "locus",
					"quote": "उपनिषदमावर्तयेद्",
					"text": "छाम्.भा.३.५.४"
				},
				{
					"id": "fn-30",
					"kind": "locus",
					"quote": "प्रकीर्तिता",
					"text": "छां.भा.३.१५.१"
				},
				{
					"id": "fn-31",
					"kind": "pathantara",
					"quote": "कान्तिरिच्छा",
					"text": "सि.कौ"
				},
				{
					"id": "fn-32",
					"kind": "locus",
					"quote": "इति",
					"text": "तै.ब्र.३.११.८"
				}
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-3",
			"oldKey": null,
			"type": "section",
			"parent": null,
			"chapter": null,
			"verseType": "topic",
			"text": "खण्डार्थः",
			"lines": [
				"खण्डार्थः"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-4",
			"oldKey": null,
			"type": "teeka",
			"parent": "KKN_C01_S01_V01",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"text": "ततश्च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउशन् ह वा\u003C/span\u003E इत्यादेरेवमक्षरयोजना – \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउशन्\u003C/span\u003E स्वर्गलोकमिच्छन् वाजश्रवसो नप्ता \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवाजश्रवोनप्ता सर्ववेदसं\u003C/span\u003E सर्वस्वदक्षिणां \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eददौ\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eह वा\u003C/span\u003E इति निपातौ वृत्तार्थस्मरणार्थौ । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनिरिन्द्रिया गाश्च\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eददौ\u003C/span\u003E इति शेषः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतस्य\u003C/span\u003E ऋषेर्\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनचिकेता नाम पुत्र आस ह\u003C/span\u003E किल । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतं सन्तं कुमारं\u003C/span\u003E तासु गोषु \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदक्षिणासु नीयमानासु\u003C/span\u003E दक्षिणात्वेन दीयमानासु सतीषु \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eश्रद्धा\u003C/span\u003E पितुर्हितकामप्रयुक्तास्तिक्यबुद्धिः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआविवेश\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eह\u003C/span\u003E इत्याश्चर्ये । कुमारस्यापि श्रद्धा जातेति ॥ १ ॥\n\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस\u003C/span\u003E आविष्टश्रद्धो नचिकेता एवम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअमन्यत\u003C/span\u003E, कथम्? \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपीतमेव, न तु पातव्यम् उदकं याभिस्ताः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपीतोदकाः\u003C/span\u003E, जग्धं= भक्षितमेव, न तु भक्षणीयं तृणं यासां ता \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजग्धतृणाः\u003C/span\u003E, दुह्यत इति दोहः= क्षीरं, दुग्धमेव दोहः, न तु दोह्यमस्ति यासां तास्तथोक्ताः, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनिरिन्द्रियाः\u003C/span\u003E चक्षुःपादादीन्द्रियशून्याः, अप्रजननसमर्था वा या गावः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eता ददत्\u003C/span\u003E प्रयच्छन् यः पुरुषः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस\u003C/span\u003E ये \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eते\u003C/span\u003E प्रसिद्धा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनन्दा नाम लोकास्तान् गच्छति\u003C/span\u003E इति। अत्र प्रामादिकैकगोदानव्यावृत्त्यर्थं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपीतोदका\u003C/span\u003E इत्यादि बहुवचनम् । नन्वन्यत्र अनन्दशब्दस्तमःपरतया व्याख्यातः । यथोक्तम्– \u003C/span\u003Eनित्यदुःखस्वरूपत्वाद् अनन्दं तत् तमो \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-33\"\u003Eमतम्\u003C/span\u003E' इति । तत् कथम् एतादृग्गोदानमात्रेण तमःप्राप्तिः? इति । सत्यम्, अत्रापि गोदानकर्तुस्तमोयोग्यत्वेऽनन्दशब्दस्य तमःपरत्वम्, अन्यथा तादृगनित्यनरकपरत्वम् इत्यङ्गीकाराद् इति ॥ २ ॥\nएतादृशगोदानकर्तुरेवमनर्थः । अयं च तादृशीरेव गाः प्रयच्छति। अतोऽस्यानर्थो भविष्यति । पुत्रेण च सता मया स परिहर्तव्य इति मन्यमानः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस\u003C/span\u003E कुमारो \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमां दत्त्वाऽपि ते न गावो दातव्या ईदृश्य\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति भावेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपितरमुवाच\u003C/span\u003E । किमिति ? हे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतात मां कस्मै दास्यसीति\u003C/span\u003E । एवमुक्ते \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eबालकत्वाद् यत्किञ्चिद् वदति\u003C/span\u003Eइति मन्यमानेन पित्रोपेक्ष्यमाणः स \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eद्वितीयं तृतीयं\u003C/span\u003E द्विवारं त्रिवारमप्येवमेवोवाच ।\nनायं बालकस्वभाव इति मत्वा क्रुद्धः सन् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतं\u003C/span\u003E कुमारं प्रति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउवाच\u003C/span\u003E। किमिति? \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्वा\u003C/span\u003E त्वां \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्यवे\u003C/span\u003E यमाय दास्यामीति त्वं म्रियस्वेति \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशशाप\u003C/span\u003E। उपलक्षणमेतद्- '\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमृत्वा मृत्योर्गृहान् गच्छ । तदाऽपि प्रवसन्तं मृत्युं प्रति गन्ताऽसि । तस्य गृहे तिस्रो रात्रीरनश्नन्नेव वसतात् । स देशान्तराद् आगतो यमो यदि त्वां पृच्छेत्- \u003C/span\u003Eकुमार! कति रात्रीरवात्सीः ?\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति । तदा \u003C/span\u003Eतिस्रः\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति प्रतिब्रूयात् । \u003C/span\u003Eकिं प्रथमरात्रावाश्नाः ?\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति यदि पृच्छेत्, तदा \u003C/span\u003Eते प्रजाम्\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति प्रतिब्रूतात् । \u003C/span\u003Eकिं द्वितीयरात्रावाश्नाः ?\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति पृच्छेत् तदा \u003C/span\u003Eपशूंस्ते\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति प्रतिब्रूयात् । \u003C/span\u003Eकिं तृतीयरात्रावाश्नाः ?\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति पृच्छेत् \u003C/span\u003Eसाधुकृत्यां ते\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति प्रतिब्रूताद्\u003C/span\u003E' इति शशाप इति ग्राह्यम् । एतादृशं पुत्रं प्रत्यपि साक्षात् पिताऽप्येवमुक्तवान् इति आश्चर्यद्योतनाय \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eह\u003C/span\u003E इत्युक्तम् ॥ ३ ॥",
			"lines": [
				"ततश्च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउशन् ह वा\u003C/span\u003E इत्यादेरेवमक्षरयोजना – \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउशन्\u003C/span\u003E स्वर्गलोकमिच्छन् वाजश्रवसो नप्ता \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवाजश्रवोनप्ता सर्ववेदसं\u003C/span\u003E सर्वस्वदक्षिणां \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eददौ\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eह वा\u003C/span\u003E इति निपातौ वृत्तार्थस्मरणार्थौ । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनिरिन्द्रिया गाश्च\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eददौ\u003C/span\u003E इति शेषः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतस्य\u003C/span\u003E ऋषेर्\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनचिकेता नाम पुत्र आस ह\u003C/span\u003E किल । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतं सन्तं कुमारं\u003C/span\u003E तासु गोषु \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदक्षिणासु नीयमानासु\u003C/span\u003E दक्षिणात्वेन दीयमानासु सतीषु \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eश्रद्धा\u003C/span\u003E पितुर्हितकामप्रयुक्तास्तिक्यबुद्धिः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआविवेश\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eह\u003C/span\u003E इत्याश्चर्ये । कुमारस्यापि श्रद्धा जातेति ॥ १ ॥",
				"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस\u003C/span\u003E आविष्टश्रद्धो नचिकेता एवम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअमन्यत\u003C/span\u003E, कथम्? \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपीतमेव, न तु पातव्यम् उदकं याभिस्ताः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपीतोदकाः\u003C/span\u003E, जग्धं= भक्षितमेव, न तु भक्षणीयं तृणं यासां ता \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजग्धतृणाः\u003C/span\u003E, दुह्यत इति दोहः= क्षीरं, दुग्धमेव दोहः, न तु दोह्यमस्ति यासां तास्तथोक्ताः, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनिरिन्द्रियाः\u003C/span\u003E चक्षुःपादादीन्द्रियशून्याः, अप्रजननसमर्था वा या गावः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eता ददत्\u003C/span\u003E प्रयच्छन् यः पुरुषः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस\u003C/span\u003E ये \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eते\u003C/span\u003E प्रसिद्धा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनन्दा नाम लोकास्तान् गच्छति\u003C/span\u003E इति। अत्र प्रामादिकैकगोदानव्यावृत्त्यर्थं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपीतोदका\u003C/span\u003E इत्यादि बहुवचनम् । नन्वन्यत्र अनन्दशब्दस्तमःपरतया व्याख्यातः । यथोक्तम्– \u003C/span\u003Eनित्यदुःखस्वरूपत्वाद् अनन्दं तत् तमो \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-33\"\u003Eमतम्\u003C/span\u003E' इति । तत् कथम् एतादृग्गोदानमात्रेण तमःप्राप्तिः? इति । सत्यम्, अत्रापि गोदानकर्तुस्तमोयोग्यत्वेऽनन्दशब्दस्य तमःपरत्वम्, अन्यथा तादृगनित्यनरकपरत्वम् इत्यङ्गीकाराद् इति ॥ २ ॥",
				"एतादृशगोदानकर्तुरेवमनर्थः । अयं च तादृशीरेव गाः प्रयच्छति। अतोऽस्यानर्थो भविष्यति । पुत्रेण च सता मया स परिहर्तव्य इति मन्यमानः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस\u003C/span\u003E कुमारो \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमां दत्त्वाऽपि ते न गावो दातव्या ईदृश्य\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति भावेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपितरमुवाच\u003C/span\u003E । किमिति ? हे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतात मां कस्मै दास्यसीति\u003C/span\u003E । एवमुक्ते \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eबालकत्वाद् यत्किञ्चिद् वदति\u003C/span\u003Eइति मन्यमानेन पित्रोपेक्ष्यमाणः स \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eद्वितीयं तृतीयं\u003C/span\u003E द्विवारं त्रिवारमप्येवमेवोवाच ।",
				"नायं बालकस्वभाव इति मत्वा क्रुद्धः सन् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतं\u003C/span\u003E कुमारं प्रति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउवाच\u003C/span\u003E। किमिति? \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्वा\u003C/span\u003E त्वां \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्यवे\u003C/span\u003E यमाय दास्यामीति त्वं म्रियस्वेति \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशशाप\u003C/span\u003E। उपलक्षणमेतद्- '\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमृत्वा मृत्योर्गृहान् गच्छ । तदाऽपि प्रवसन्तं मृत्युं प्रति गन्ताऽसि । तस्य गृहे तिस्रो रात्रीरनश्नन्नेव वसतात् । स देशान्तराद् आगतो यमो यदि त्वां पृच्छेत्- \u003C/span\u003Eकुमार! कति रात्रीरवात्सीः ?\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति । तदा \u003C/span\u003Eतिस्रः\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति प्रतिब्रूयात् । \u003C/span\u003Eकिं प्रथमरात्रावाश्नाः ?\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति यदि पृच्छेत्, तदा \u003C/span\u003Eते प्रजाम्\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति प्रतिब्रूतात् । \u003C/span\u003Eकिं द्वितीयरात्रावाश्नाः ?\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति पृच्छेत् तदा \u003C/span\u003Eपशूंस्ते\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति प्रतिब्रूयात् । \u003C/span\u003Eकिं तृतीयरात्रावाश्नाः ?\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति पृच्छेत् \u003C/span\u003Eसाधुकृत्यां ते\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति प्रतिब्रूताद्\u003C/span\u003E' इति शशाप इति ग्राह्यम् । एतादृशं पुत्रं प्रत्यपि साक्षात् पिताऽप्येवमुक्तवान् इति आश्चर्यद्योतनाय \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eह\u003C/span\u003E इत्युक्तम् ॥ ३ ॥"
			],
			"lineAlign": [
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify"
			],
			"_verified": true,
			"teekaLabel": null,
			"covers": [
				"KKN_C01_S01_V01",
				"KKN_C01_S01_V02",
				"KKN_C01_S01_V03"
			],
			"footnotes": [
				{
					"id": "fn-33",
					"kind": "locus",
					"quote": "मतम्",
					"text": "बृ.भा.६.४.११"
				}
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-5",
			"oldKey": null,
			"type": "section",
			"parent": null,
			"chapter": null,
			"verseType": "topic",
			"text": "वेदेशीयम्",
			"lines": [
				"वेदेशीयम्"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-6",
			"oldKey": null,
			"type": "teeka",
			"parent": "KKN_C01_S01_V04",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"text": "यथाश्रुते सङ्गत्यदर्शनाद् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवैश्वानरः प्रविशति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यतः प्रागध्याहार्यमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस जगाम\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिना \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयमं सा\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यन्तेन ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयमं\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रवसन्तम्\u003C/span\u003E इति शेषः। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतं वै प्रवसन्तं जगाम\u003C/span\u003E इति शाखान्तरोक्तेः । अत एव \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयमस्य पत्न्या सम्पूज्यमानोऽपि\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्युक्तम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअर्घ्यादिकं न जग्राह\u003C/span\u003E । पित्रा \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयमलोकं प्रति गत्वाऽपि तस्य गृहे त्रिरात्रं न भोक्तव्यम्\u003C/span\u003E इत्युक्तत्वात्। तथा चोक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतस्य स्म तिस्रो रात्रीः\u003C/span\u003E इत्यादि । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eहर\u003C/span\u003E अपहर\u003C/span\u003E इति प्रतीतिनिवारणाय \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहर वैवस्वतोदकम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यस्यार्थमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eउदकमाहरेति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003E\u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-47\"\u003Eइत्युक्तः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइति\u003C/span\u003E इतिशब्दस्य पूर्वोत्तराभ्यां सम्बन्धः। अनेन- '\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E \u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवैश्वानरः\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इत्यादिकं यम-अमात्यादिकानां वचनम्\u003C/span\u003E' इत्येतद् अपव्याख्यानमित्युक्तं भवति ॥\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E(वे.खं )\u003C/span\u003E एवं शप्तः पुत्र आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eबहूनामिति\u003C/span\u003E ॥ यद्यप्यहमद्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबहूनां\u003C/span\u003E पुरुषाणां मध्ये \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रथमो\u003C/span\u003E मुख्यःसन् यमम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएमि\u003C/span\u003E वर्तमानसामीप्याद् वर्तमानव्यपदेशः । एवं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबहूनां\u003C/span\u003E पुरुषाणां \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमध्यमः\u003C/span\u003E सन् वा यमम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएमि\u003C/span\u003E। तथाऽपि यमो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमया यत् करिष्यति\u003C/span\u003E तत् कर्तव्यं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयमस्य किंस्वित्\u003C/span\u003E किमेव? न किमपि । तथा च व्यर्थमेव त्वदीयं दानमिति भावः । अप्रयोजकतया गमने त्वया न तस्य प्रयोजनम् ? इत्यत उक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रथमः\u003C/span\u003E सन् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएमीति\u003C/span\u003E ॥ मुख्यत्वेनाऽगतस्य शुश्रूषाद्यनङ्गतया न तस्य त्वया प्रयोजनम्? इत्यत उक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमध्यमः सन्निति\u003C/span\u003E ॥ तच्छुश्रूषकाणां नियतत्वेन तन्मध्ये मम प्रवेशायोगादिति भावः ॥ ४ ॥\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eत्वदीयं दानं व्यर्थं भवति\u003C/span\u003E इत्येव मम क्लेशः; न तु मम मरणं दत्तमिति । देहिनां मरणस्य नियतत्वाद् इति भावेनाऽह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनुपश्येति\u003C/span\u003E ॥ हे पितः! त्वं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथा पूर्वे\u003C/span\u003E देहिनः सर्वे मृता अभवन् तद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनुपश्य\u003C/span\u003E विजानीहि । पूर्वेषां मृतत्वेऽप्यपरेषां मरणं कुतः? इति चेद्, यथा पूर्वे मृताः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतथाऽपरे\u003C/span\u003E मरिष्यन्तीति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रतिपश्य\u003C/span\u003E विजानीहि, देहित्वाविशेषादिति भावः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदेहिनां मरणं नियतम्\u003C/span\u003E इत्येतमर्थं दृष्टान्तेन साधयति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसस्यमिवेति\u003C/span\u003E ॥ यथा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसस्यं पच्यते\u003C/span\u003E परिपक्वं भवति, ततश्च जीर्यते । एवं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमर्त्योऽपि\u003C/span\u003E जराऽऽदिना परिपक्वस्सन् नश्यतीत्यर्थः । न घटादिवत् देहिनः सर्वथा नाश इति लभ्यते सस्य दृष्टान्तकथनेन ।\nयद्वा- देहिनां मरणस्य नियतत्वेऽपि बाल्यावस्थायामेवेति नियमाभावाद् बालकस्य मम त्वया मरणं दत्तमित्यपि न क्लेश इति भावेनाऽह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसस्यमिवेति\u003C/span\u003E ॥ अवश्यम्भाविन्यर्थे का व्यथा! इति भावः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस बाल एवं पितृसन्निधावुक्त्वा तं प्रवसन्तं यमं प्रति जगाम । यमे प्रवासाय गते तद्गृहं प्रति जगामेति यावत् । अतस्तस्य पत्न्या सम्पूज्यमानोऽप्यर्घ्यादिकं न जग्राह । स च यमागमनमेवावेक्षमाणस्तस्य गृहे तिस्रो रात्रीरनश्नन्नेवोवास । ततो यमो लोकान्तरादागतः\u003C/span\u003E इति मध्ये वक्तव्यम् ॥५॥\nआगते तु यमे यमभार्या यमं प्रत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवैश्वानर इति\u003C/span\u003E ॥ हे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवैवस्वत!\u003C/span\u003E सूर्यस्य पुत्र! \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअतिथिर्ब्राह्मणः\u003C/span\u003E गृहिणां \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगृहान् वैश्वानरो\u003C/span\u003E अग्निः सन् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रविशति\u003C/span\u003E । अतः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतस्य\u003C/span\u003E अतिथिरूपवैश्वानरस्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतां\u003C/span\u003E श्रुत्याद्युक्ताम् अर्घ्यादिरूपां \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशान्तिं\u003C/span\u003E शान्तिकारणं कुर्वन्ति । अन्यथा वैश्वानरेणेवातिथिना दाहः स्यात् । अतो अर्घ्यार्थम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउदकं हर\u003C/span\u003E आहर ॥ ६ ॥\nकिञ्च- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनश्नन् ब्राह्मणो यस्य\u003C/span\u003E अल्पमेधसः पुरुषस्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगृहे वसति एतद्\u003C/span\u003E एतस्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआशाप्रतीक्षे\u003C/span\u003E अप्राप्तस्य प्राप्त्यर्थमिच्छा \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआशा\u003C/span\u003E, इदम् एतस्मिन् काले सिध्यति इति निश्चित्य तत्कालप्रतीक्षणं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रतीक्षा\u003C/span\u003E, ते आशाप्रतीक्षे \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसङ्गतं\u003C/span\u003E सुहृत्सङ्गतं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसूनृतां\u003C/span\u003E च साध्वीं वाणीम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइष्टापूर्ते\u003C/span\u003E इष्टापूर्तजन्यं फलं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसर्वान् पुत्रपशूंश्च वृङ्क्ते\u003C/span\u003E छेदयति । अयं च मत्कृतां पूजाम् अगृह्णन्नेवाऽस्त इति ॥ ७ ॥",
			"lines": [
				"यथाश्रुते सङ्गत्यदर्शनाद् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवैश्वानरः प्रविशति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यतः प्रागध्याहार्यमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस जगाम\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिना \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयमं सा\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यन्तेन ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयमं\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रवसन्तम्\u003C/span\u003E इति शेषः। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतं वै प्रवसन्तं जगाम\u003C/span\u003E इति शाखान्तरोक्तेः । अत एव \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयमस्य पत्न्या सम्पूज्यमानोऽपि\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्युक्तम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअर्घ्यादिकं न जग्राह\u003C/span\u003E । पित्रा \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयमलोकं प्रति गत्वाऽपि तस्य गृहे त्रिरात्रं न भोक्तव्यम्\u003C/span\u003E इत्युक्तत्वात्। तथा चोक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतस्य स्म तिस्रो रात्रीः\u003C/span\u003E इत्यादि । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eहर\u003C/span\u003E अपहर\u003C/span\u003E इति प्रतीतिनिवारणाय \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहर वैवस्वतोदकम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यस्यार्थमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eउदकमाहरेति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003E\u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-47\"\u003Eइत्युक्तः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइति\u003C/span\u003E इतिशब्दस्य पूर्वोत्तराभ्यां सम्बन्धः। अनेन- '\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E \u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवैश्वानरः\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इत्यादिकं यम-अमात्यादिकानां वचनम्\u003C/span\u003E' इत्येतद् अपव्याख्यानमित्युक्तं भवति ॥",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E(वे.खं )\u003C/span\u003E एवं शप्तः पुत्र आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eबहूनामिति\u003C/span\u003E ॥ यद्यप्यहमद्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबहूनां\u003C/span\u003E पुरुषाणां मध्ये \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रथमो\u003C/span\u003E मुख्यःसन् यमम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएमि\u003C/span\u003E वर्तमानसामीप्याद् वर्तमानव्यपदेशः । एवं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबहूनां\u003C/span\u003E पुरुषाणां \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमध्यमः\u003C/span\u003E सन् वा यमम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएमि\u003C/span\u003E। तथाऽपि यमो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमया यत् करिष्यति\u003C/span\u003E तत् कर्तव्यं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयमस्य किंस्वित्\u003C/span\u003E किमेव? न किमपि । तथा च व्यर्थमेव त्वदीयं दानमिति भावः । अप्रयोजकतया गमने त्वया न तस्य प्रयोजनम् ? इत्यत उक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रथमः\u003C/span\u003E सन् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएमीति\u003C/span\u003E ॥ मुख्यत्वेनाऽगतस्य शुश्रूषाद्यनङ्गतया न तस्य त्वया प्रयोजनम्? इत्यत उक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमध्यमः सन्निति\u003C/span\u003E ॥ तच्छुश्रूषकाणां नियतत्वेन तन्मध्ये मम प्रवेशायोगादिति भावः ॥ ४ ॥",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eत्वदीयं दानं व्यर्थं भवति\u003C/span\u003E इत्येव मम क्लेशः; न तु मम मरणं दत्तमिति । देहिनां मरणस्य नियतत्वाद् इति भावेनाऽह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनुपश्येति\u003C/span\u003E ॥ हे पितः! त्वं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथा पूर्वे\u003C/span\u003E देहिनः सर्वे मृता अभवन् तद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनुपश्य\u003C/span\u003E विजानीहि । पूर्वेषां मृतत्वेऽप्यपरेषां मरणं कुतः? इति चेद्, यथा पूर्वे मृताः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतथाऽपरे\u003C/span\u003E मरिष्यन्तीति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रतिपश्य\u003C/span\u003E विजानीहि, देहित्वाविशेषादिति भावः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदेहिनां मरणं नियतम्\u003C/span\u003E इत्येतमर्थं दृष्टान्तेन साधयति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसस्यमिवेति\u003C/span\u003E ॥ यथा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसस्यं पच्यते\u003C/span\u003E परिपक्वं भवति, ततश्च जीर्यते । एवं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमर्त्योऽपि\u003C/span\u003E जराऽऽदिना परिपक्वस्सन् नश्यतीत्यर्थः । न घटादिवत् देहिनः सर्वथा नाश इति लभ्यते सस्य दृष्टान्तकथनेन ।",
				"यद्वा- देहिनां मरणस्य नियतत्वेऽपि बाल्यावस्थायामेवेति नियमाभावाद् बालकस्य मम त्वया मरणं दत्तमित्यपि न क्लेश इति भावेनाऽह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसस्यमिवेति\u003C/span\u003E ॥ अवश्यम्भाविन्यर्थे का व्यथा! इति भावः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस बाल एवं पितृसन्निधावुक्त्वा तं प्रवसन्तं यमं प्रति जगाम । यमे प्रवासाय गते तद्गृहं प्रति जगामेति यावत् । अतस्तस्य पत्न्या सम्पूज्यमानोऽप्यर्घ्यादिकं न जग्राह । स च यमागमनमेवावेक्षमाणस्तस्य गृहे तिस्रो रात्रीरनश्नन्नेवोवास । ततो यमो लोकान्तरादागतः\u003C/span\u003E इति मध्ये वक्तव्यम् ॥५॥",
				"आगते तु यमे यमभार्या यमं प्रत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवैश्वानर इति\u003C/span\u003E ॥ हे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवैवस्वत!\u003C/span\u003E सूर्यस्य पुत्र! \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअतिथिर्ब्राह्मणः\u003C/span\u003E गृहिणां \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगृहान् वैश्वानरो\u003C/span\u003E अग्निः सन् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रविशति\u003C/span\u003E । अतः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतस्य\u003C/span\u003E अतिथिरूपवैश्वानरस्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतां\u003C/span\u003E श्रुत्याद्युक्ताम् अर्घ्यादिरूपां \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशान्तिं\u003C/span\u003E शान्तिकारणं कुर्वन्ति । अन्यथा वैश्वानरेणेवातिथिना दाहः स्यात् । अतो अर्घ्यार्थम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउदकं हर\u003C/span\u003E आहर ॥ ६ ॥",
				"किञ्च- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनश्नन् ब्राह्मणो यस्य\u003C/span\u003E अल्पमेधसः पुरुषस्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगृहे वसति एतद्\u003C/span\u003E एतस्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआशाप्रतीक्षे\u003C/span\u003E अप्राप्तस्य प्राप्त्यर्थमिच्छा \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआशा\u003C/span\u003E, इदम् एतस्मिन् काले सिध्यति इति निश्चित्य तत्कालप्रतीक्षणं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रतीक्षा\u003C/span\u003E, ते आशाप्रतीक्षे \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसङ्गतं\u003C/span\u003E सुहृत्सङ्गतं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसूनृतां\u003C/span\u003E च साध्वीं वाणीम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइष्टापूर्ते\u003C/span\u003E इष्टापूर्तजन्यं फलं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसर्वान् पुत्रपशूंश्च वृङ्क्ते\u003C/span\u003E छेदयति । अयं च मत्कृतां पूजाम् अगृह्णन्नेवाऽस्त इति ॥ ७ ॥"
			],
			"lineAlign": [
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify"
			],
			"_verified": true,
			"teekaLabel": null,
			"covers": [
				"KKN_C01_S01_V04",
				"KKN_C01_S01_V05",
				"KKN_C01_S01_V06",
				"KKN_C01_S01_V07"
			],
			"footnotes": [
				{
					"id": "fn-47",
					"kind": "note",
					"quote": "इत्युक्तः",
					"text": "उत्तरभाष्यस्थ गतिसारवाक्ये ।"
				}
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-7",
			"oldKey": null,
			"type": "section",
			"parent": null,
			"chapter": null,
			"verseType": "topic",
			"text": "वेदेशीयम्",
			"lines": [
				"वेदेशीयम्"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-8",
			"oldKey": null,
			"type": "teeka",
			"parent": "KKN_C01_S01_V08",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"text": "\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनमस्तेऽस्तु ब्रह्मन्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिकं कस्य वचनम् इति न ज्ञायते। विशेषानुक्तेर्यमभार्यावचनम् इति च प्रतीयते । अत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइत्युक्त इति\u003C/span\u003E ॥ तथा चोक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनमस्ते अस्तु भवत इति होवाच\u003C/span\u003E इति । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतमागत्य पप्रच्छ\u003C/span\u003E इति पूर्वं यमस्य प्रस्तुतत्वेन यमवाक्यमिदम् । किं तद्वरत्रयम् ? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसौमनस्यमिति\u003C/span\u003E ॥ एवशब्दः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eच\u003C/span\u003Eशब्दार्थो \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eहरिम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यनेन सम्बन्धः। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइति तेन याचितम्\u003C/span\u003E इति शेषः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसौमनस्यं पितुः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यनेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशान्तसङ्कल्पः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिप्रथमप्रश्नवाक्यम्, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयथा पुरस्ताद् भविता प्रतीतः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति परिहारवाक्यं चोक्ततात्पर्यकम्। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनाचिकेताग्निं हरिम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यनेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eद्वितीयप्रश्न-प्रतिवचनयोरग्निमात्रविषयत्वम् असद्\u003C/span\u003E इत्युक्तं भवति । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eहरिं\u003C/span\u003E हरिज्ञानमित्यर्थः । एवमुत्तरत्रापि । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयेयं प्रेते \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-55\"\u003Eविचिकित्सा\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिप्रश्न-परिहारवाक्यतात्पर्यम् अन्यथाप्रतीतिनिरासायाऽह – \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमुक्ते स्थितमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमृते स्थितम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति क्वचित् पाठः ॥",
			"lines": [
				"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनमस्तेऽस्तु ब्रह्मन्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिकं कस्य वचनम् इति न ज्ञायते। विशेषानुक्तेर्यमभार्यावचनम् इति च प्रतीयते । अत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइत्युक्त इति\u003C/span\u003E ॥ तथा चोक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनमस्ते अस्तु भवत इति होवाच\u003C/span\u003E इति । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतमागत्य पप्रच्छ\u003C/span\u003E इति पूर्वं यमस्य प्रस्तुतत्वेन यमवाक्यमिदम् । किं तद्वरत्रयम् ? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसौमनस्यमिति\u003C/span\u003E ॥ एवशब्दः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eच\u003C/span\u003Eशब्दार्थो \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eहरिम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यनेन सम्बन्धः। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइति तेन याचितम्\u003C/span\u003E इति शेषः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसौमनस्यं पितुः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यनेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशान्तसङ्कल्पः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिप्रथमप्रश्नवाक्यम्, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयथा पुरस्ताद् भविता प्रतीतः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति परिहारवाक्यं चोक्ततात्पर्यकम्। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनाचिकेताग्निं हरिम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यनेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eद्वितीयप्रश्न-प्रतिवचनयोरग्निमात्रविषयत्वम् असद्\u003C/span\u003E इत्युक्तं भवति । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eहरिं\u003C/span\u003E हरिज्ञानमित्यर्थः । एवमुत्तरत्रापि । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयेयं प्रेते \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-55\"\u003Eविचिकित्सा\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिप्रश्न-परिहारवाक्यतात्पर्यम् अन्यथाप्रतीतिनिरासायाऽह – \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमुक्ते स्थितमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमृते स्थितम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति क्वचित् पाठः ॥"
			],
			"lineAlign": [
				"justify"
			],
			"_verified": true,
			"teekaLabel": null,
			"covers": [
				"KKN_C01_S01_V08",
				"KKN_C01_S01_V09",
				"KKN_C01_S01_V10",
				"KKN_C01_S01_V11",
				"KKN_C01_S01_V12",
				"KKN_C01_S01_V13"
			],
			"footnotes": [
				{
					"id": "fn-55",
					"kind": "locus",
					"quote": "विचिकित्सा",
					"text": "१.१.१९"
				}
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-9",
			"oldKey": null,
			"type": "teeka",
			"parent": "KKN_C01_S01_V12",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"text": "\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस त्वमग्निं स्वर्ग्यम्\u003C/span\u003E इत्यादिद्वितीयप्रश्नपरिहारयोः श्रूयमाणः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअग्नि\u003C/span\u003Eशब्दस्तदन्तर्गतभगवत्पर इत्युक्तम् । तत् केन निमित्तेन? इत्याशङ्कां परिहरन्, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनन्तलोकाप्तिम्\u003C/span\u003E इति वाक्यं प्रसिद्धाग्निपरम्\u003C/span\u003E इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय स्मृत्यैव व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअग्र्यत्वादिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअग्र्यत्वाद्\u003C/span\u003E अग्रे भवत्वाद्= उत्तमत्वादिति यावत् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअग्र\u003C/span\u003Eशब्दात् सप्तमीसमर्थाद् भवार्थे \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनि\u003C/span\u003Eप्रत्यये \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eर\u003C/span\u003Eशब्दलोपश्चेति भावः ।",
			"lines": [
				"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस त्वमग्निं स्वर्ग्यम्\u003C/span\u003E इत्यादिद्वितीयप्रश्नपरिहारयोः श्रूयमाणः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअग्नि\u003C/span\u003Eशब्दस्तदन्तर्गतभगवत्पर इत्युक्तम् । तत् केन निमित्तेन? इत्याशङ्कां परिहरन्, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनन्तलोकाप्तिम्\u003C/span\u003E इति वाक्यं प्रसिद्धाग्निपरम्\u003C/span\u003E इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय स्मृत्यैव व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअग्र्यत्वादिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअग्र्यत्वाद्\u003C/span\u003E अग्रे भवत्वाद्= उत्तमत्वादिति यावत् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअग्र\u003C/span\u003Eशब्दात् सप्तमीसमर्थाद् भवार्थे \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनि\u003C/span\u003Eप्रत्यये \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eर\u003C/span\u003Eशब्दलोपश्चेति भावः ।"
			],
			"lineAlign": [
				"justify"
			],
			"_verified": true,
			"teekaLabel": null,
			"covers": [
				"KKN_C01_S01_V08",
				"KKN_C01_S01_V09",
				"KKN_C01_S01_V10",
				"KKN_C01_S01_V11",
				"KKN_C01_S01_V12",
				"KKN_C01_S01_V13"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-10",
			"oldKey": null,
			"type": "teeka",
			"parent": "KKN_C01_S01_V13",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"text": "\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनन्तलोकाप्तिम्\u003C/span\u003E इत्यस्यार्थमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eलोक इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनन्तस्य\u003C/span\u003E इत्यनुवादेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविष्णोः\u003C/span\u003E इति व्याख्यानम् । अनेन- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनन्तस्य लोक आप्यते येन सोऽनन्तलोकाप्तिः\u003C/span\u003E इति विग्रह इत्युक्तं भवति । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनन्तो लोक आप्यते येन सोऽनन्तलोकाप्तिः\u003C/span\u003E इत्यपि विग्रहं दर्शयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनित्य इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनित्यो लोकः\u003C/span\u003E इत्यन्वयः । स्वरूपसतस्तस्य अनन्तलोकाप्तिसाधनत्वेऽपि प्रसङ्गात् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतज्ज्ञानाद्\u003C/span\u003E इत्युक्तम्।एतेन- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनन्तलोकाप्तिम्=स्वर्गलोकफलप्राप्तिसाधनम्\u003C/span\u003E इति व्याख्यानम् अपास्तम्। स्वर्गलोकस्य अनन्तलोकत्वाभावात् । स्वर्गलोकोऽपि अनन्तस्य देशतोऽपरिच्छिन्नस्य लोको भवत्येव? इति चेद्, अथाप्यसाधारण्येनैव व्यपदेशाद्, अनन्तत्वाभावाच्चार्थान्तराङ्गीकारो युक्तः ।\n\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रतिष्ठा\u003C/span\u003Eशब्देन धारकत्वमुक्तम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रतिष्ठा धारकः \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-56\"\u003Eपुमान्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति वचनात्।\nतत् कस्य धारकः? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रतिष्ठेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनिहितं गुहायाम्\u003C/span\u003E इत्यस्यार्थमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस विष्णुरिति\u003C/span\u003E ॥ एतेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनिहितं गुहायाम्\u003C/span\u003E इत्यस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविदुषां बुद्धौ प्रविष्टम्\u003C/span\u003E इति व्याख्यानमपास्तम् । किञ्च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआत्माऽस्य जन्तोर्निहितो \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-57\"\u003Eगुहायाम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादावुत्तरत्र आत्मनो जीवहृद्गुहानिहितत्वमेवोच्यते, त्वयाऽपि तथैव व्याख्यानात् । एवं च \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअत्रापि हृद्गुहानिहितत्वमेवोच्यते\u003C/span\u003E इति किं न व्याक्रियते ? न च अग्नौ तस्यासम्भवाद् एवं व्याख्यानमिति वाच्यम् । तत एव विष्णुपरत्वाङ्गीकारौचित्यात् । अन्यथा प्रायपाठविरोधादिति ॥\n\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eलोकादिम्\u003C/span\u003E इत्यस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eलोकानाम् आदिं प्रथमशरीरत्वाद्\u003C/span\u003E इति व्याख्यानमसत् । अग्नेः प्रथमशरीरत्वे मानाभावात् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-58\"\u003Eतत्तेजोऽसृजत\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति श्रुतिरस्तीति चेद्, न । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मन आकाशः \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-59\"\u003Eसम्भूतः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यपि विद्यमानत्वादिति भावेन व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस एवेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्रिभिरेत्य सन्धिम्, तरति जन्ममृत्यू, निचाय्येमां \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-60\"\u003Eशान्तिमत्यन्तमेति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादेस्तात्पर्यमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतं ज्ञात्वेति\u003C/span\u003E ॥\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E(वे.खं)\u003C/span\u003E एवमुक्तो यमस्तं कुमारं पप्रच्छ- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकुमार! कति रात्रीरवात्सीः\u003C/span\u003E इति । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतिस्रः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति प्रत्युवाच । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकिं प्रथमां रात्रिम् आश्नाः? इति, प्रजां त इति; किं द्वितीयाम्? इति, पशूंस्त इति; किं तृतीयाम्? इति, साधुकृत्यां त इति\u003C/span\u003E इति शाखान्तरोक्तं ग्राह्यम् । एवं कुमारोक्तो यम आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतिस्र इति\u003C/span\u003E ॥ हे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eब्रह्मन्! नमस्यो\u003C/span\u003E नमस्कारार्हः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअतिथिः\u003C/span\u003E त्वं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयद्\u003C/span\u003E यस्माद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमे\u003C/span\u003E मम \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगृहे तिस्रो रात्रीरनश्नन्नेवावात्सीः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E वासम् अकार्षीः तस्माद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहे ब्रह्मन्! ते\u003C/span\u003E तुभ्यं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनमोऽस्तु, मे\u003C/span\u003E मह्यं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वस्त्यस्तु\u003C/span\u003E मङ्गलमस्तु \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रति\u003C/span\u003E तस्य प्रतीकाराय \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्रीन् वरान् वृणीष्व\u003C/span\u003E ॥ ८ ॥\nएवमुक्तो नचिकेताः प्रथमं वरं वृणोति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशान्तसङ्कल्प इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्यो! गौतमो\u003C/span\u003E गोतमगोत्रापत्यं मम पिता \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमाऽभि\u003C/span\u003E मां प्रति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवीतमन्युः\u003C/span\u003E विगत- कोपः, अत एव मदनिष्ठे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशान्तसङ्कल्पः सुमनाः\u003C/span\u003E प्रसन्नमनाश्च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथा स्यात्\u003C/span\u003E । किञ्च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्वत्प्रसृष्टं\u003C/span\u003E त्वया प्रेषितं मां \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रतीतः\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस एवायं पुत्रः\u003C/span\u003E इति प्रत्यभिजानन् यथा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअभिवदेत्\u003C/span\u003E सम्यग् वदेत् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतत्\u003C/span\u003E पूर्वोक्त\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्रयाणां\u003C/span\u003E वराणां मध्ये \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रथमं वरं वृणे\u003C/span\u003E ॥ ९ ॥\nएवमुक्तो यमस्तथा भवत्वित्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयथेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eऔद्दालकिः\u003C/span\u003E उद्दालक एव औद्दालकिः, उद्दालकस्यापत्यं पुमानिति वा । औद्दालकिः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआरुणिः\u003C/span\u003E अरुणाया अपत्यं पुमान् आरुणिः, तव पिता \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्युमुखात् प्रमुक्तं त्वां ददृशिवान्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E पश्यन् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमत्प्रसृष्टो\u003C/span\u003E मत्प्रेरितो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवीतमन्युः\u003C/span\u003E सन् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपुरस्तात्\u003C/span\u003E पूर्वं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्वां\u003C/span\u003E प्रति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथा\u003C/span\u003E येन प्रकारेणावर्तत तथा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभविता\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रतीतः\u003C/span\u003E प्रत्यभिज्ञावांश्च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभविता\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eरात्रीः सुखं शयिता\u003C/span\u003E । अत्र \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथा पुरस्ताद् भविता\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यनेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसुखं रात्रीः शयिता\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यनेन च शान्तसङ्कल्पत्वं सुमनस्कत्वं चोक्तं भवति ॥ १० ॥\nनचिकेता द्वितीयं वरं प्रार्थयितुमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वर्ग इति\u003C/span\u003E ॥ हे मृत्यो! \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वर्गे लोके भयं किञ्चन\u003C/span\u003E किमपि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनास्ति\u003C/span\u003E । क्षुद्रभयाभावेऽपि मरणं स्याद्? इत्यत उक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन तत्र त्वमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन तत्र\u003C/span\u003E मन्वन्तरकालपर्यन्तं मृत्युरस्तीत्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजरया न बिभेति\u003C/span\u003E । अशितुमिच्छा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअशनाया,\u003C/span\u003E पातुमिच्छा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपिपासा ते उभे तीर्त्वा\u003C/span\u003E शोकमतिक्रम्य गच्छतीति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशोकातिगः स्वर्गलोके मोदते\u003C/span\u003E ॥ ११ ॥\nकिं ततः? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस त्वमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eहे\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्यो! स त्वं\u003C/span\u003E मम वरदाता त्वं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वर्ग्यं\u003C/span\u003E पूर्वोक्तमाहात्म्यवत्-स्वर्गसाधनीभूतम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअग्निम्\u003C/span\u003E अग्निस्थम्, अग्र्यत्वाद् अग्निनामानं विष्णुम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअध्येषि\u003C/span\u003E अधिकं जानासि। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतं श्रद्दधानाय मह्यं प्रब्रूहि\u003C/span\u003E सम्यक् कथय, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइत्येतद् द्वितीयेन वरेण वृणे\u003C/span\u003E । न केवलं ज्योतिष्टोमाग्निस्थविष्णुज्ञानिनः स्वर्ग एव फलम् ; किन्तु? स्वर्गप्राप्त्यनन्तरं मोक्षोऽपीत्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वर्गलोका इति\u003C/span\u003E ॥ स्वर्गो लोको येषां ते \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वर्गलोकाः\u003C/span\u003E स्वर्गे विद्यमाना जना वा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअमृतत्वं\u003C/span\u003E मोक्षं क्रमाद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभजन्ते\u003C/span\u003E ॥ १२ ॥\nएवमुक्तो यम आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्र ते ब्रवीमीति\u003C/span\u003E ॥ हे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनचिकेतः! स्वर्ग्यं\u003C/span\u003E स्वर्गसाधनीभूतम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअग्निम्\u003C/span\u003E अग्निस्थम् अग्निनामकं भगवन्तं प्रकर्षेण जानन्नहं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eते\u003C/span\u003E तं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eब्रवीमि\u003C/span\u003E । त्वं तु \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमे\u003C/span\u003E मम सकाशात् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतत्\u003C/span\u003E त्वदीप्सितं वस्तु \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनिबोध\u003C/span\u003E विजानीहि। एवं प्रतिज्ञायाग्निस्थभगवत्स्वरूपमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनन्तेति\u003C/span\u003E ॥ हे नचिकेतः! त्वम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतं\u003C/span\u003E त्वया पृष्टम् अग्निस्थम् अग्निनामकं भगवन्तम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनन्तलोकाप्तिम्\u003C/span\u003E अनन्तस्य लोक आप्यते येनेति, अनन्तलोक आप्यते येनेति वा अनन्तलोकाप्तिः, तम् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअथो\u003C/span\u003E इति विशेषणान्तरसमुच्चयार्थः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रतिष्ठां\u003C/span\u003E सर्वलोकस्य धारकं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगुहायां\u003C/span\u003E सर्वेषां हृद्गुहायां \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनिहितं विद्धि\u003C/span\u003E जानीहि ॥ १३ ॥",
			"lines": [
				"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनन्तलोकाप्तिम्\u003C/span\u003E इत्यस्यार्थमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eलोक इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनन्तस्य\u003C/span\u003E इत्यनुवादेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविष्णोः\u003C/span\u003E इति व्याख्यानम् । अनेन- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनन्तस्य लोक आप्यते येन सोऽनन्तलोकाप्तिः\u003C/span\u003E इति विग्रह इत्युक्तं भवति । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनन्तो लोक आप्यते येन सोऽनन्तलोकाप्तिः\u003C/span\u003E इत्यपि विग्रहं दर्शयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनित्य इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनित्यो लोकः\u003C/span\u003E इत्यन्वयः । स्वरूपसतस्तस्य अनन्तलोकाप्तिसाधनत्वेऽपि प्रसङ्गात् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतज्ज्ञानाद्\u003C/span\u003E इत्युक्तम्।एतेन- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनन्तलोकाप्तिम्=स्वर्गलोकफलप्राप्तिसाधनम्\u003C/span\u003E इति व्याख्यानम् अपास्तम्। स्वर्गलोकस्य अनन्तलोकत्वाभावात् । स्वर्गलोकोऽपि अनन्तस्य देशतोऽपरिच्छिन्नस्य लोको भवत्येव? इति चेद्, अथाप्यसाधारण्येनैव व्यपदेशाद्, अनन्तत्वाभावाच्चार्थान्तराङ्गीकारो युक्तः ।",
				"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रतिष्ठा\u003C/span\u003Eशब्देन धारकत्वमुक्तम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रतिष्ठा धारकः \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-56\"\u003Eपुमान्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति वचनात्।",
				"तत् कस्य धारकः? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रतिष्ठेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनिहितं गुहायाम्\u003C/span\u003E इत्यस्यार्थमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस विष्णुरिति\u003C/span\u003E ॥ एतेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनिहितं गुहायाम्\u003C/span\u003E इत्यस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविदुषां बुद्धौ प्रविष्टम्\u003C/span\u003E इति व्याख्यानमपास्तम् । किञ्च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआत्माऽस्य जन्तोर्निहितो \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-57\"\u003Eगुहायाम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादावुत्तरत्र आत्मनो जीवहृद्गुहानिहितत्वमेवोच्यते, त्वयाऽपि तथैव व्याख्यानात् । एवं च \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअत्रापि हृद्गुहानिहितत्वमेवोच्यते\u003C/span\u003E इति किं न व्याक्रियते ? न च अग्नौ तस्यासम्भवाद् एवं व्याख्यानमिति वाच्यम् । तत एव विष्णुपरत्वाङ्गीकारौचित्यात् । अन्यथा प्रायपाठविरोधादिति ॥",
				"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eलोकादिम्\u003C/span\u003E इत्यस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eलोकानाम् आदिं प्रथमशरीरत्वाद्\u003C/span\u003E इति व्याख्यानमसत् । अग्नेः प्रथमशरीरत्वे मानाभावात् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-58\"\u003Eतत्तेजोऽसृजत\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति श्रुतिरस्तीति चेद्, न । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मन आकाशः \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-59\"\u003Eसम्भूतः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यपि विद्यमानत्वादिति भावेन व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस एवेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्रिभिरेत्य सन्धिम्, तरति जन्ममृत्यू, निचाय्येमां \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-60\"\u003Eशान्तिमत्यन्तमेति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादेस्तात्पर्यमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतं ज्ञात्वेति\u003C/span\u003E ॥",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E(वे.खं)\u003C/span\u003E एवमुक्तो यमस्तं कुमारं पप्रच्छ- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकुमार! कति रात्रीरवात्सीः\u003C/span\u003E इति । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतिस्रः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति प्रत्युवाच । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकिं प्रथमां रात्रिम् आश्नाः? इति, प्रजां त इति; किं द्वितीयाम्? इति, पशूंस्त इति; किं तृतीयाम्? इति, साधुकृत्यां त इति\u003C/span\u003E इति शाखान्तरोक्तं ग्राह्यम् । एवं कुमारोक्तो यम आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतिस्र इति\u003C/span\u003E ॥ हे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eब्रह्मन्! नमस्यो\u003C/span\u003E नमस्कारार्हः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअतिथिः\u003C/span\u003E त्वं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयद्\u003C/span\u003E यस्माद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमे\u003C/span\u003E मम \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगृहे तिस्रो रात्रीरनश्नन्नेवावात्सीः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E वासम् अकार्षीः तस्माद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहे ब्रह्मन्! ते\u003C/span\u003E तुभ्यं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनमोऽस्तु, मे\u003C/span\u003E मह्यं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वस्त्यस्तु\u003C/span\u003E मङ्गलमस्तु \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रति\u003C/span\u003E तस्य प्रतीकाराय \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्रीन् वरान् वृणीष्व\u003C/span\u003E ॥ ८ ॥",
				"एवमुक्तो नचिकेताः प्रथमं वरं वृणोति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशान्तसङ्कल्प इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्यो! गौतमो\u003C/span\u003E गोतमगोत्रापत्यं मम पिता \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमाऽभि\u003C/span\u003E मां प्रति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवीतमन्युः\u003C/span\u003E विगत- कोपः, अत एव मदनिष्ठे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशान्तसङ्कल्पः सुमनाः\u003C/span\u003E प्रसन्नमनाश्च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथा स्यात्\u003C/span\u003E । किञ्च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्वत्प्रसृष्टं\u003C/span\u003E त्वया प्रेषितं मां \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रतीतः\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस एवायं पुत्रः\u003C/span\u003E इति प्रत्यभिजानन् यथा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअभिवदेत्\u003C/span\u003E सम्यग् वदेत् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतत्\u003C/span\u003E पूर्वोक्त\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्रयाणां\u003C/span\u003E वराणां मध्ये \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रथमं वरं वृणे\u003C/span\u003E ॥ ९ ॥",
				"एवमुक्तो यमस्तथा भवत्वित्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयथेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eऔद्दालकिः\u003C/span\u003E उद्दालक एव औद्दालकिः, उद्दालकस्यापत्यं पुमानिति वा । औद्दालकिः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआरुणिः\u003C/span\u003E अरुणाया अपत्यं पुमान् आरुणिः, तव पिता \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्युमुखात् प्रमुक्तं त्वां ददृशिवान्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E पश्यन् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमत्प्रसृष्टो\u003C/span\u003E मत्प्रेरितो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवीतमन्युः\u003C/span\u003E सन् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपुरस्तात्\u003C/span\u003E पूर्वं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्वां\u003C/span\u003E प्रति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथा\u003C/span\u003E येन प्रकारेणावर्तत तथा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभविता\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रतीतः\u003C/span\u003E प्रत्यभिज्ञावांश्च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभविता\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eरात्रीः सुखं शयिता\u003C/span\u003E । अत्र \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथा पुरस्ताद् भविता\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यनेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसुखं रात्रीः शयिता\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यनेन च शान्तसङ्कल्पत्वं सुमनस्कत्वं चोक्तं भवति ॥ १० ॥",
				"नचिकेता द्वितीयं वरं प्रार्थयितुमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वर्ग इति\u003C/span\u003E ॥ हे मृत्यो! \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वर्गे लोके भयं किञ्चन\u003C/span\u003E किमपि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनास्ति\u003C/span\u003E । क्षुद्रभयाभावेऽपि मरणं स्याद्? इत्यत उक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन तत्र त्वमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन तत्र\u003C/span\u003E मन्वन्तरकालपर्यन्तं मृत्युरस्तीत्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजरया न बिभेति\u003C/span\u003E । अशितुमिच्छा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअशनाया,\u003C/span\u003E पातुमिच्छा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपिपासा ते उभे तीर्त्वा\u003C/span\u003E शोकमतिक्रम्य गच्छतीति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशोकातिगः स्वर्गलोके मोदते\u003C/span\u003E ॥ ११ ॥",
				"किं ततः? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस त्वमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eहे\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्यो! स त्वं\u003C/span\u003E मम वरदाता त्वं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वर्ग्यं\u003C/span\u003E पूर्वोक्तमाहात्म्यवत्-स्वर्गसाधनीभूतम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअग्निम्\u003C/span\u003E अग्निस्थम्, अग्र्यत्वाद् अग्निनामानं विष्णुम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअध्येषि\u003C/span\u003E अधिकं जानासि। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतं श्रद्दधानाय मह्यं प्रब्रूहि\u003C/span\u003E सम्यक् कथय, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइत्येतद् द्वितीयेन वरेण वृणे\u003C/span\u003E । न केवलं ज्योतिष्टोमाग्निस्थविष्णुज्ञानिनः स्वर्ग एव फलम् ; किन्तु? स्वर्गप्राप्त्यनन्तरं मोक्षोऽपीत्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वर्गलोका इति\u003C/span\u003E ॥ स्वर्गो लोको येषां ते \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वर्गलोकाः\u003C/span\u003E स्वर्गे विद्यमाना जना वा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअमृतत्वं\u003C/span\u003E मोक्षं क्रमाद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभजन्ते\u003C/span\u003E ॥ १२ ॥",
				"एवमुक्तो यम आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्र ते ब्रवीमीति\u003C/span\u003E ॥ हे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनचिकेतः! स्वर्ग्यं\u003C/span\u003E स्वर्गसाधनीभूतम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअग्निम्\u003C/span\u003E अग्निस्थम् अग्निनामकं भगवन्तं प्रकर्षेण जानन्नहं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eते\u003C/span\u003E तं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eब्रवीमि\u003C/span\u003E । त्वं तु \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमे\u003C/span\u003E मम सकाशात् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतत्\u003C/span\u003E त्वदीप्सितं वस्तु \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनिबोध\u003C/span\u003E विजानीहि। एवं प्रतिज्ञायाग्निस्थभगवत्स्वरूपमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनन्तेति\u003C/span\u003E ॥ हे नचिकेतः! त्वम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतं\u003C/span\u003E त्वया पृष्टम् अग्निस्थम् अग्निनामकं भगवन्तम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनन्तलोकाप्तिम्\u003C/span\u003E अनन्तस्य लोक आप्यते येनेति, अनन्तलोक आप्यते येनेति वा अनन्तलोकाप्तिः, तम् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअथो\u003C/span\u003E इति विशेषणान्तरसमुच्चयार्थः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रतिष्ठां\u003C/span\u003E सर्वलोकस्य धारकं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगुहायां\u003C/span\u003E सर्वेषां हृद्गुहायां \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनिहितं विद्धि\u003C/span\u003E जानीहि ॥ १३ ॥"
			],
			"lineAlign": [
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify"
			],
			"_verified": true,
			"teekaLabel": null,
			"covers": [
				"KKN_C01_S01_V08",
				"KKN_C01_S01_V09",
				"KKN_C01_S01_V10",
				"KKN_C01_S01_V11",
				"KKN_C01_S01_V12",
				"KKN_C01_S01_V13"
			],
			"footnotes": [
				{
					"id": "fn-56",
					"kind": "locus",
					"quote": "पुमान्",
					"text": "बृ.भा.६.१.७"
				},
				{
					"id": "fn-57",
					"kind": "locus",
					"quote": "गुहायाम्",
					"text": "१.२.२०"
				},
				{
					"id": "fn-58",
					"kind": "locus",
					"quote": "तत्तेजोऽसृजत",
					"text": "छां.६.२.३"
				},
				{
					"id": "fn-59",
					"kind": "locus",
					"quote": "सम्भूतः",
					"text": "तै.उ.२.१"
				},
				{
					"id": "fn-60",
					"kind": "locus",
					"quote": "शान्तिमत्यन्तमेति",
					"text": "श्लो.१.१.१६"
				}
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-11",
			"oldKey": null,
			"type": "section",
			"parent": null,
			"chapter": null,
			"verseType": "topic",
			"text": "वेदेशीयम्",
			"lines": [
				"वेदेशीयम्"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-12",
			"oldKey": null,
			"type": "teeka",
			"parent": "KKN_C01_S01_V14",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"text": "‘या इष्टकाः श्रोतव्याः स्वरूपेण ताश्चोवाच’ इति व्याख्यानमसत्। इष्टकास्वरूपस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वेनावक्तव्यत्वाद् इति भावेन तद् अनूद्य व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eया इति ॥\u003C/span\u003E किञ्च ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्रिनाचिकेतस्त्रयमेतद् विदित्वा\u003C/span\u003E’, ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशान्तिम् अत्यन्तमेति\u003C/span\u003E’ इत्युत्तरत्र ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्रयमेतद् विदित्वा\u003C/span\u003E’ इत्यनेन ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eया इष्टका\u003C/span\u003E’ इत्याद्युक्तत्रयपरिज्ञानिनो मोक्षःफलत्वेनोच्यते । न च प्रसिद्धेष्टकाग्रहणे तद् उपपद्यते । ननु इष्टकादेवताग्रहणेऽपि कथं तदुपपत्तिः ? अन्यदेवताज्ञानेन मोक्षासम्भवाद्, इत्यतः स्मृत्यैवेष्टकादेवतास्वरूपं निरूपयन्, ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयावतीर्वा\u003C/span\u003E’ इत्युक्तेष्टकादेवतासङ्ख्यां च दर्शयन्, ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथा वा\u003C/span\u003E’ इत्युक्तं विवृणोति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइष्टकादेवतामिति ॥\u003C/span\u003E\nयद्यप्यन्यत्र ‘अशीत्युत्तरसहस्ररूपम् इष्टकासु संस्थितम्’ इत्युक्तम्। ‘अशीत्युत्तरसहस्ररूपं वर्णेषु \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-79\"\u003Eसंस्थितम्\u003C/span\u003E’ इत्युपक्रम्य, ‘रूपाणि विष्णोस्तावन्ति चेष्टकासु पृथक् पृथक्’ इति \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eऐतरेयभाष्ये\u003C/span\u003E उक्तत्वाद् ‘अशीतिसहस्रं \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-80\"\u003Eवाऽर्कलिन\u003C/span\u003E’ इति श्रुतेश्च । तथाऽपि तत् कौण्ठरव्यमतमाश्रित्योक्तम् । ‘अथ कौण्ठरव्य’ इत्युपक्रम्य ‘अशीतिसहस्रं वा अर्कलिन’ इत्युक्तत्वात् । ऋषिमतान्तरमाश्रित्य इदमुक्तम् इत्यविरोधः। यद्वा- प्रत्येकम् एकैकेष्टकायाम् अशीत्युत्तरसहस्ररूपपरं तद्वचनम् । अत एव ‘पृथक् पृथग्’ इत्युक्तम् । अत्र तु इष्टकानां षष्ट्युत्तरशतत्रयसङ्ख्याकत्वात् तत्तद्गतैकैकरूपविवक्षया \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eषष्ट्युत्तरशतत्रिकम्\u003C/span\u003E इत्युक्तम् इत्यविरोधः ।",
			"lines": [
				"‘या इष्टकाः श्रोतव्याः स्वरूपेण ताश्चोवाच’ इति व्याख्यानमसत्। इष्टकास्वरूपस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वेनावक्तव्यत्वाद् इति भावेन तद् अनूद्य व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eया इति ॥\u003C/span\u003E किञ्च ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्रिनाचिकेतस्त्रयमेतद् विदित्वा\u003C/span\u003E’, ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशान्तिम् अत्यन्तमेति\u003C/span\u003E’ इत्युत्तरत्र ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्रयमेतद् विदित्वा\u003C/span\u003E’ इत्यनेन ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eया इष्टका\u003C/span\u003E’ इत्याद्युक्तत्रयपरिज्ञानिनो मोक्षःफलत्वेनोच्यते । न च प्रसिद्धेष्टकाग्रहणे तद् उपपद्यते । ननु इष्टकादेवताग्रहणेऽपि कथं तदुपपत्तिः ? अन्यदेवताज्ञानेन मोक्षासम्भवाद्, इत्यतः स्मृत्यैवेष्टकादेवतास्वरूपं निरूपयन्, ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयावतीर्वा\u003C/span\u003E’ इत्युक्तेष्टकादेवतासङ्ख्यां च दर्शयन्, ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथा वा\u003C/span\u003E’ इत्युक्तं विवृणोति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइष्टकादेवतामिति ॥\u003C/span\u003E",
				"यद्यप्यन्यत्र ‘अशीत्युत्तरसहस्ररूपम् इष्टकासु संस्थितम्’ इत्युक्तम्। ‘अशीत्युत्तरसहस्ररूपं वर्णेषु \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-79\"\u003Eसंस्थितम्\u003C/span\u003E’ इत्युपक्रम्य, ‘रूपाणि विष्णोस्तावन्ति चेष्टकासु पृथक् पृथक्’ इति \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eऐतरेयभाष्ये\u003C/span\u003E उक्तत्वाद् ‘अशीतिसहस्रं \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-80\"\u003Eवाऽर्कलिन\u003C/span\u003E’ इति श्रुतेश्च । तथाऽपि तत् कौण्ठरव्यमतमाश्रित्योक्तम् । ‘अथ कौण्ठरव्य’ इत्युपक्रम्य ‘अशीतिसहस्रं वा अर्कलिन’ इत्युक्तत्वात् । ऋषिमतान्तरमाश्रित्य इदमुक्तम् इत्यविरोधः। यद्वा- प्रत्येकम् एकैकेष्टकायाम् अशीत्युत्तरसहस्ररूपपरं तद्वचनम् । अत एव ‘पृथक् पृथग्’ इत्युक्तम् । अत्र तु इष्टकानां षष्ट्युत्तरशतत्रयसङ्ख्याकत्वात् तत्तद्गतैकैकरूपविवक्षया \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eषष्ट्युत्तरशतत्रिकम्\u003C/span\u003E इत्युक्तम् इत्यविरोधः ।"
			],
			"lineAlign": [
				"justify",
				"justify"
			],
			"_verified": true,
			"teekaLabel": null,
			"covers": [
				"KKN_C01_S01_V14",
				"KKN_C01_S01_V15",
				"KKN_C01_S01_V16",
				"KKN_C01_S01_V17",
				"KKN_C01_S01_V18"
			],
			"footnotes": [
				{
					"id": "fn-79",
					"kind": "pathantara",
					"quote": "संस्थितम्",
					"text": "ऐ.भा.आ.३,अ.२,खं.२"
				},
				{
					"id": "fn-80",
					"kind": "locus",
					"quote": "वाऽर्कलिन",
					"text": "ऐतरेयोपनिषत्.३.२.२"
				}
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-13",
			"oldKey": null,
			"type": "teeka",
			"parent": "KKN_C01_S01_V16",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"text": "‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्रिभिरेत्य सन्धिम्\u003C/span\u003E’ इत्येतद् अप्रतीतेरनूद्य तात्पर्यमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eत्रिभिरिति॥\u003C/span\u003E ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्रिभिः\u003C/span\u003E ऋग्यजुःसामाथर्वाख्यैः वेदैः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसन्धिं\u003C/span\u003E सम्बन्धम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएत्य\u003C/span\u003E प्राप्य’ इत्यक्षरार्थमभिप्रेत्य तत्तात्पर्यमुक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवेदैरविरुद्ध इति ॥\u003C/span\u003E वेदविरुद्धत्वे वेदैः सह सम्बन्धायोगादिति भावः । ननु वेदाविरुद्धत्वं वेदाध्ययनवत्त्वम्, तदुक्तकर्मानुष्ठानवत्त्वं वा वाच्यम् । अन्यस्यासम्भवात् । न च तद्युक्तम्। अज्ञानामपि वेदाध्ययनादिसत्त्वेन जन्ममृत्यूत्तरणप्रसङ्गाद् इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवेदेति ॥\u003C/span\u003E तथा च ‘त्रिनाचिकेतस्त्रिकर्मकृज्जन्ममृत्यू तरति’ इत्युक्ते भगवज्ज्ञानेनैव मोक्षश्रवणात् कथमेतद्? इत्याशङ्कायां ज्ञानद्वारैव कर्मणो मोक्षसाधनत्वम् अभिप्रेतम्, न साक्षाद् इति भावेन ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्रिभिरेत्य सन्धिम्\u003C/span\u003E’ इत्युक्तम् इति भावः ।\nएतेन- ‘त्रिभिः= मातापित्राचार्यैः सन्धिम्= सम्बन्धम् एत्य, मात्राद्यनुशासनं यथावत् प्राप्य’ इत्यर्थ इत्येतद् अपव्याख्यानम् इत्युक्तं भवति । तस्यापि कर्ममात्रत्वेन साक्षाज्जन्ममृत्यूत्तरणहेतुत्वासम्भवात् । ‘त्रिकर्मकृत्= इज्याध्ययनदानानां कर्ता’ इति व्याख्यानम् असद् इति भावेन तद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eत्रिकर्मकृदिति ॥\u003C/span\u003E परोक्त एवार्थः किं न स्याद्? इत्यतो यज्ञ-दान-तपसाम् आवश्यकत्वस्मरणाद् इति भावेनाऽह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयज्ञेति॥\u003C/span\u003E अध्ययनमपि न त्याज्यम् इति चेद्, न । अत्र ‘तपः’शब्दस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E‘देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम् ।\u003C/span\u003E\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते ॥\u003C/span\u003E\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् ।\u003C/span\u003E\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते ॥\u003C/span\u003E\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः ।\u003C/span\u003E\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभावसंशुद्धिरित्येतत् तपो \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-81\"\u003Eमानसमुच्यते\u003C/span\u003E ॥’\u003C/span\u003E इत्युक्तत्रिविधतपःपरत्वेनाध्ययनस्यापि तदन्तर्गतत्वादिति भावः ॥",
			"lines": [
				"‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्रिभिरेत्य सन्धिम्\u003C/span\u003E’ इत्येतद् अप्रतीतेरनूद्य तात्पर्यमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eत्रिभिरिति॥\u003C/span\u003E ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्रिभिः\u003C/span\u003E ऋग्यजुःसामाथर्वाख्यैः वेदैः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसन्धिं\u003C/span\u003E सम्बन्धम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएत्य\u003C/span\u003E प्राप्य’ इत्यक्षरार्थमभिप्रेत्य तत्तात्पर्यमुक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवेदैरविरुद्ध इति ॥\u003C/span\u003E वेदविरुद्धत्वे वेदैः सह सम्बन्धायोगादिति भावः । ननु वेदाविरुद्धत्वं वेदाध्ययनवत्त्वम्, तदुक्तकर्मानुष्ठानवत्त्वं वा वाच्यम् । अन्यस्यासम्भवात् । न च तद्युक्तम्। अज्ञानामपि वेदाध्ययनादिसत्त्वेन जन्ममृत्यूत्तरणप्रसङ्गाद् इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवेदेति ॥\u003C/span\u003E तथा च ‘त्रिनाचिकेतस्त्रिकर्मकृज्जन्ममृत्यू तरति’ इत्युक्ते भगवज्ज्ञानेनैव मोक्षश्रवणात् कथमेतद्? इत्याशङ्कायां ज्ञानद्वारैव कर्मणो मोक्षसाधनत्वम् अभिप्रेतम्, न साक्षाद् इति भावेन ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्रिभिरेत्य सन्धिम्\u003C/span\u003E’ इत्युक्तम् इति भावः ।",
				"एतेन- ‘त्रिभिः= मातापित्राचार्यैः सन्धिम्= सम्बन्धम् एत्य, मात्राद्यनुशासनं यथावत् प्राप्य’ इत्यर्थ इत्येतद् अपव्याख्यानम् इत्युक्तं भवति । तस्यापि कर्ममात्रत्वेन साक्षाज्जन्ममृत्यूत्तरणहेतुत्वासम्भवात् । ‘त्रिकर्मकृत्= इज्याध्ययनदानानां कर्ता’ इति व्याख्यानम् असद् इति भावेन तद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eत्रिकर्मकृदिति ॥\u003C/span\u003E परोक्त एवार्थः किं न स्याद्? इत्यतो यज्ञ-दान-तपसाम् आवश्यकत्वस्मरणाद् इति भावेनाऽह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयज्ञेति॥\u003C/span\u003E अध्ययनमपि न त्याज्यम् इति चेद्, न । अत्र ‘तपः’शब्दस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E‘देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम् ।\u003C/span\u003E",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते ॥\u003C/span\u003E",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् ।\u003C/span\u003E",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते ॥\u003C/span\u003E",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः ।\u003C/span\u003E",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभावसंशुद्धिरित्येतत् तपो \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-81\"\u003Eमानसमुच्यते\u003C/span\u003E ॥’\u003C/span\u003E इत्युक्तत्रिविधतपःपरत्वेनाध्ययनस्यापि तदन्तर्गतत्वादिति भावः ॥"
			],
			"lineAlign": [
				"justify",
				"justify",
				null,
				null,
				null,
				null,
				null
			],
			"_verified": true,
			"teekaLabel": null,
			"covers": [
				"KKN_C01_S01_V14",
				"KKN_C01_S01_V15",
				"KKN_C01_S01_V16",
				"KKN_C01_S01_V17",
				"KKN_C01_S01_V18"
			],
			"footnotes": [
				{
					"id": "fn-81",
					"kind": "locus",
					"quote": "मानसमुच्यते",
					"text": "भ.गी.१७.१४-१७ ।"
				}
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-14",
			"oldKey": null,
			"type": "teeka",
			"parent": "KKN_C01_S01_V17",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"text": "\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्रयमेतद्\u003C/span\u003E इत्यत्रोक्तं त्रयं किम्? इति न ज्ञायते, अत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eत्रयमेतदिति ॥\u003C/span\u003E ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eब्रह्मजज्ञम्\u003C/span\u003E’ इत्येतस्य ‘ब्रह्मणः= हिरण्यगर्भाज्जायत इति ब्रह्मजः, स चासौ ज्ञश्च’ इति तथोक्त इति व्याख्यानम् असदिति भावेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eब्रह्मजज्ञ\u003C/span\u003Eपदं स्मृत्यैव व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eब्रह्मेतीति ॥\u003C/span\u003E\n‘अनेकरूपाम्= विचित्राम्’ इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय तदनूद्य व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनेकरूपामिति ॥\u003C/span\u003E ‘अनेकरूप’शब्दस्य सुवर्णवाचित्वेऽभिधानमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eबहुरूपमिति ॥\u003C/span\u003E ‘बहु’शब्दोऽनेकपरः । अस्त्वनेकरूपशब्दः सुवर्णवाची, तथाऽपि प्रकृते सुवर्णपर इति कुतः? इत्याशङ्कां परिहरन्, ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस चापि तत्प्रत्यवदद् यथोक्तम्\u003C/span\u003E’ इत्यारभ्य ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसृङ्कां चेमामनेकरूपां गृहाण\u003C/span\u003E’ इत्यन्तवाक्यव्याख्यानरूपां स्मृतिं पठति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयम इति ॥\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसृङ्काम्\u003C/span\u003E इत्यनुवादेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकण्ठमालाम्\u003C/span\u003E इति व्याख्यानम् । अनेन- ‘सृङ्काम्= शब्दवतीम्’ इत्येतद् अपव्याख्यानमित्युक्तं भवति ।\nएवं स्वर्ग्याग्निप्रकरणं तदन्तर्गतभगवत्परम् इत्यागमेन साधितम् । इदानीम् आन्तरोपपत्तिभिश्च तत् साधयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eलोकादिरित्यादिना ॥\u003C/span\u003E यद्वा- नन्वस्त्वेतत् प्रकरणं विष्णुपरम् । प्रसिद्धाग्निपरमपि किं न स्यात्? उभयपरत्वे बाधकाभावात् । न च सर्वेषां शब्दानां भगवन्नामत्वेन अग्निशब्दस्यापि भगवद्वाचकत्वाद् अन्यत्र \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-82\"\u003Eअवृत्तिः\u003C/span\u003E । समाकर्षन्यायेन अन्यत्रापि शब्दस्य वृत्त्यङ्गीकाराद्, इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eलोकादिरिति ॥\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआदि\u003C/span\u003Eपदेन गुहानिहितत्व-जन्ममृत्यूत्तरणादिमोक्षहेतुज्ञानविषयत्वादीनां ग्रहणम् । ‘च’शब्देनोक्तागमसमुच्चयः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभगवानेव\u003C/span\u003E ‘एतत्प्रकरणप्रतिपाद्यः’ इति शेषः । ‘एव’शब्देनाग्निव्यावृत्तिः । सत्यम् ‘अन्यत्रापि शब्दप्रवृत्तिरङ्गीक्रियते’ इति। तथाऽपि यत्र अन्यग्रहणे बाधकाभावस्तत्रैव । यथा ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअव्यक्तात् पुरुषः \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-83\"\u003Eपरः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E’ इत्यादौ अव्यक्तादिशब्दानां प्रकृत्यादिपरत्वम् । यत्र बाधकसद्भावस्तत्र भगवन्मात्रपरत्वम् । यथा ‘जीवाद् भवन्ति \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-84\"\u003Eभूतानि\u003C/span\u003E’ इत्यादौ जीवादि- शब्दानाम् । ततश्च प्रकृतेऽपि एतत्प्रकरणस्य अग्निपरत्वाङ्गीकारे बाधकसद्भावाद् भगवानेवात्र प्रतिपाद्यः । लोकादित्वादीनां भगवत्येव सम्भावाद् अग्नावसम्भवादिति भावः ।\nनन्वेतेषां विशेषणानां भगवत्परत्वमेव कुतः? इति चेद्, न । उदाहृतवचनैस्तथा व्याख्यातत्वात् । किञ्च- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E‘\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकामस्याऽग्निं जगतः प्रतिष्ठां क्रतोरानन्त्यमभयस्य पारम्।\u003C/span\u003E\n\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्तोम महदुरुगायं प्रतिष्ठां दृष्ट्वा ॥\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E’\u003C/span\u003E इत्युत्तरमन्त्रे ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनन्तलोकाप्तिमथो प्रतिष्ठाम्\u003C/span\u003E’ इत्यादि अत्रोक्तमेव परामृश्यते । ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजगतः प्रतिष्ठाम्\u003C/span\u003E’ इत्यनेन ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअथो प्रतिष्ठाम्\u003C/span\u003E’ इत्यस्य, ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eक्रतोरानन्त्यम्\u003C/span\u003E’ इत्यनेन ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनन्तलोकाप्तिम्\u003C/span\u003E’ इत्यस्य ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअम्भस्य पारम्\u003C/span\u003E’ इत्यनेन ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतरति जन्ममृत्यू\u003C/span\u003E’, ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशान्तिम् अत्यन्तमेति\u003C/span\u003E’ इत्यादेः, ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्तोममहद्\u003C/span\u003E’ इत्यनेन ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eब्रह्मजं\u003C/span\u003E’ इत्यस्य, ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रतिष्ठाम्\u003C/span\u003E’ इत्यनेन ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमोदते स्वर्गलोकम्\u003C/span\u003E’ इत्यस्य परामर्शात् । तत्र चैतानि हि ‘उरुगाय’विशेषणानि कथ्यन्ते । अतोऽत्रापि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनन्तलोकाप्तिम्\u003C/span\u003E इत्यादीनि भगवत एव विशेषणानि; नाग्नेरित्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्तोमेति ॥ इति\u003C/span\u003E ‘वाक्ये प्रतिष्ठात्व-अनन्तलोकाप्तित्वादीनाम्’ इति शेषः। यद्यप्यादित एव उदाहर्तव्या । तथाऽपि ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकामस्याऽग्निम्\u003C/span\u003E’ इत्यनेन कस्याप्यपरामर्शात् पूर्वार्धे उरुगायपदाभावात् सर्वोदाहरणे गौरवप्रसङ्गाच्चैतदेवोदाहृतम् ।\nननु ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजगतः प्रतिष्ठाम्\u003C/span\u003E’ इत्यादीनां उरुगायविशेषणत्वेऽपि भगवद्विशेषणत्वं कुतः? इति चेद्, न ।\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E‘\u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-85\"\u003E...........................विचक्रमाणस्त्रेधोरुगायः\u003C/span\u003E ।’\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E‘अत्राऽह तदुरुगायस्य वृष्णः परमं पदमवभाति \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-86\"\u003Eभूरि\u003C/span\u003E ।’\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E‘यः पार्थिवानि त्रिभिरिद्विगामभिरुरुक्रमिष्ठोरुगायाय \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-87\"\u003Eजीवसे\u003C/span\u003E ।’\u003C/span\u003E इति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविष्णुसूक्ते\u003C/span\u003E, ‘ऊर्जं पृथिव्या \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-88\"\u003Eभक्तवायोरुगायमुपासते\u003C/span\u003E ।’ ‘त्वं विष्णुरुरुगायो \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-89\"\u003Eनमस्य\u003C/span\u003E’ इति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eश्रुत्यन्तरे\u003C/span\u003E, ‘श्रीर्यत्र रूपिण्युरुगायपादयोः करोति मानं बहुधा \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-90\"\u003Eविभूतिभिः\u003C/span\u003E’ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइति भागवते\u003C/span\u003E चोरुगायशब्दस्य भगवत्येव प्रसिद्धत्वेन तेषामुरुगायविशेषणत्वे भगवद्विशेषणत्वस्यैव प्राप्तेरित्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभगवत इति ॥\u003C/span\u003E हिशब्दो हेतौ ।\nयद् उक्तम्- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइत्यादिविशेषणैः\u003C/span\u003E इत्यनेन ‘गुहानिहितत्वविशेषणेन भगवानेव’ इति तद् अयुक्तम् । जाठराग्निरूपेणाग्नेरपि गुहानिहितत्वसम्भवात्। अग्नेरपि देवत्वेन शरीरत्वाच्च तत्सम्भवः । तत् किं भगवतः? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eगुहेति ॥ तस्यैव\u003C/span\u003E भगवत एव । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रसिद्धं\u003C/span\u003E- ‘यो वेद निहितं \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-91\"\u003Eगुहायाम्\u003C/span\u003E’ इत्यादिषु । ‘हृदि ह्येष \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-92\"\u003Eआत्मा\u003C/span\u003E’ इति जीवेऽपि हृद्गुहानिहितत्वप्रसिद्धेः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविशेषतः\u003C/span\u003E इत्युक्तम् । सत्यम् ‘अग्नेरपि हृद्गुहानिहितत्वं प्रसिद्धम्’ इति । तथाऽपि विशेषतः श्रुत्यादौ भगवत एव प्रसिद्धम्। विशेषतः प्रसिद्धमेव हि ग्राह्यम् । न हि ‘मैथिलः’, ‘पाञ्चालः’ इत्युक्ते यः कोऽपि मिथिलायाम्, पञ्चालेषु वा भवो गृह्यते; किन्तु? प्रसिद्धस्तदधिपतिरेवेति भावः ।\nएवं प्रतिष्ठा-ब्रह्मजज्ञ-अनन्तलोकाप्तिः इत्यादिविशेषणानां भगवत्परत्वम् उपपाद्य, अन्यत्रासम्भवप्रदर्शनायोपलक्षणत्वेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनन्तलोकाप्तिः\u003C/span\u003E इति विशेषणस्य अग्नावसम्भवं दर्शयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन चेति\u003C/span\u003E ॥ भगवदधिष्ठानत्वादिना अग्निपरिज्ञानस्यापि मोक्षहेतुत्वाद् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमात्र\u003C/span\u003Eपदम् । तद्व्यवच्छेद्यमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभगवज्ज्ञानं विनेति\u003C/span\u003E ॥ ननु भगवज्ज्ञानाभावेऽपि अग्निपरिज्ञानपूर्वकं यज्ञादिकरणेनानन्तलोकाप्त्युपपत्तेः अग्नावप्यनन्तलोकाप्तित्वं सावकाशम्? इत्यतस्तदभावे श्रुतिमाह – \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतद्वा इति\u003C/span\u003E ॥ हे \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eगार्गि! तदेतदक्षरम् अविदित्वा यद् अस्मिन् लोके जुहोति\u003C/span\u003E वैश्वदेवादिकान् होमान् करोति \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयजते\u003C/span\u003E अश्वमेधादियज्ञांश्च करोति \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eबहूनि वर्षसहस्राणि तपस्तप्यते अस्य\u003C/span\u003E भगवदज्ञानिनः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतद्\u003C/span\u003E होमादिकं सर्वम् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअन्तवदेव\u003C/span\u003E अन्तवत्फलमेव भवतीत्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजुहोति\u003C/span\u003E ददाति । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयजते\u003C/span\u003E यज्ञादिकं करोतीति वा । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजुहोति\u003C/span\u003E यज्ञादिकं करोति, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयजति\u003C/span\u003E ददातीति वाऽर्थः ॥\nनन्वग्निपरिज्ञानमात्रेणापि अनन्तलोकाप्तिरस्त्येव? मोक्षप्राप्तेरभावेऽपि स्वर्गप्राप्तेः सत्त्वात् । न चास्यानन्तभावः । बहुकालावस्थानमात्रेण तथा व्यवहारोपपत्तेः इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन चेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसति\u003C/span\u003E सम्भवतीत्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनन्तलोक\u003C/span\u003Eशब्दस्य मोक्षो हि मुख्यार्थः, स्वर्गस्त्वमुख्यार्थः । न हि बाधकाभावेन मुख्यार्थे सम्भवत्यमुख्यार्थो युज्यत इत्यर्थः । नन्वस्तु \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनन्तलोक\u003C/span\u003Eशब्दो मोक्षपर एव । तथाऽपि अग्निपरिज्ञानस्य अनन्तलोकाप्तिसाधनत्वम् अस्त्येव? साक्षान्मोक्षसाधनत्वाभावेऽपि परम्परया तत्साधनत्वाद्, इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन चेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमुख्ये\u003C/span\u003E साक्षात् साधनत्वे।\nननु \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनन्तलोकाप्तिः\u003C/span\u003E इति विशेषणस्य अग्नावसम्भवेऽपि \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eलोकादिः\u003C/span\u003E इत्यादिविशेषणानि सम्भवन्त्येव । तथाहि- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eलोकानामादिः, प्रथमशरीरत्वात्। प्रतिष्ठा= जगत आश्रयः । ब्रह्मजो= हिरण्यगर्भजः, ज्ञः= सर्वज्ञश्च इति ब्रह्मजज्ञः, गुहानिहितः= विदुषां बुद्धौ प्रविष्टः\u003C/span\u003E इति। तत् कथम् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएतैर्विशेषणैर्भगवानेव अत्र प्रतिपाद्यः\u003C/span\u003E इति निश्चयः? इति चेद्, न ।\nअग्नेरपि मुख्यतो लोकादित्वविशेषणासम्भवात् । यथाकथञ्चित् सम्भवति? इति चेत्, तत्राऽह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन चेति\u003C/span\u003E ॥\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E(वे.खं )\u003C/span\u003E श्रुतिः स्वयमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eलोकादिमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतं\u003C/span\u003E नचिकेतसा पृष्टं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eलोकादिं\u003C/span\u003E सर्वलोकादिम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअग्निम्\u003C/span\u003E अग्निस्थं भगवन्तं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतस्मै\u003C/span\u003E नचिकेतसे यम \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउवाच\u003C/span\u003E । न केवलमेतावत्; किन्तु? \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइष्टका\u003C/span\u003E इष्टकादेवता \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eया\u003C/span\u003E यत्स्वरूपाः, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयावतीः\u003C/span\u003E यावत्यः = यावत्सङ्ख्याकाः, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथा वा\u003C/span\u003E येनैव प्रकारेण ज्ञातव्याः, यत्परिमाणका वा तत्सर्वमप्युवाचेत्यर्थः । एवम् उपदिष्टः स बालो नचिकेताः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतद्\u003C/span\u003E मृत्युप्रोक्तं भगवत्स्वरूपं मृत्युना यथोक्तं तथैव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रत्यवदद्\u003C/span\u003E अनूदितवांश्च । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअथ\u003C/span\u003E अनुवादानन्तरम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्य\u003C/span\u003E नचिकेतसः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतुष्टः\u003C/span\u003E प्रसन्नो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्युः पुनराह\u003C/span\u003E ॥ १४ ॥\nकिमाह ? इत्यत उक्तमनुवदन्नाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतमिति\u003C/span\u003E ॥ यद्वा- यद् आह तत् प्रीत्यनन्तरमेवाऽह, न तु कालान्तर इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रीयमाणो महात्मा\u003C/span\u003E यमः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतं\u003C/span\u003E नचिकेतसं प्रति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअब्रवीत्\u003C/span\u003E । किम् ? \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतवाद्येह\u003C/span\u003E प्रीतिनिमित्तं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवरं भूयो ददामि\u003C/span\u003E । तं वरं दर्शयति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतवैवेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअयं\u003C/span\u003E मदुपदिष्टः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअग्निस्तवैव नाम्ना\u003C/span\u003E प्रसिद्धो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभविता\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइमाम् अनेकरूपां\u003C/span\u003E स्वर्णमयीं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसृङ्कां\u003C/span\u003E कण्ठमालां च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगृहाण\u003C/span\u003E इति वरमदात् ॥१५ ॥\n\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनन्तलोकाप्तिम्\u003C/span\u003E इत्यनेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअग्निस्थभगवज्ज्ञानम् अनन्तलोकाप्तिसाधनम्\u003C/span\u003E इत्युक्तम् । तत्र तज्ज्ञानमेव कथं स्याद्? इत्याशङ्कां परिहरन्, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनन्तलोकाप्तिम्\u003C/span\u003E इत्युक्तं विवृणोति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्रिनाचिकेत इति\u003C/span\u003E ॥ नचिकेतसोऽयं नाचिकेतः, त्रिशः चितो नाचिकेतोऽग्निर्येन सः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्रिनाचिकेतः त्रिकर्मकृद्\u003C/span\u003E यज्ञदानतपःकर्ता \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्रिभिः\u003C/span\u003E ऋग्यजुःसामाख्यैर्वेदैः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसन्धिं\u003C/span\u003E सन्धानम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएत्य\u003C/span\u003E वेदैरविरुद्धो भूत्वा, वेदोक्तप्रकारेण भगवत्तत्त्वादिकं ज्ञात्वेति यावद्, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजन्ममृत्यू तरति\u003C/span\u003E ।\nन वेदोक्तप्रकारेण भगवज्ज्ञानमपि साक्षान्मोक्षसाधनम्; किन्तु? मननादिद्वारैव । मोक्षोऽपि न जन्ममृत्यूत्तरणरूप एव; किन्तु? सुखरूपश्च इति भावेन प्रकारान्तरेणापि अग्निस्थभगवज्ज्ञानं मोक्षसाधनम् इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eब्रह्मजज्ञमिति\u003C/span\u003E ॥ ब्रह्मणः= वेदाद् जायते= अभिव्यज्यत इति ब्रह्मजः, सर्वं जानातीति ज्ञः, ब्रह्मजश्चासौ ज्ञश्चेति ब्रह्मजज्ञः, तं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदेवं\u003C/span\u003E क्रीडादिगुणसम्पन्नम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eईड्यं\u003C/span\u003E स्तुत्यं तं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविदित्वा निचाय्य\u003C/span\u003E विचार्य तथाऽपरोक्षतो निश्चित्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइमाम् अत्यन्तशान्तिम्\u003C/span\u003E आत्यन्तिकसुखरूपां शान्तिं मुक्तिम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएति\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमोक्षश्शान्तिश्च शरणं निर्वाणं \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-93\"\u003Eचाभिधीयते\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति वचनात् ॥ १६ ॥\nन केवलम् अग्निस्थभगवज्ज्ञानमेव मोक्षसाधनम्; किन्तु? \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eया इष्टकाः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्याद्युक्तेष्टकादेवताज्ञानमपीत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्रिनाचिकेत इति\u003C/span\u003E ॥ त्रिवारकृतनाचिकेतः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्रयमेतद्\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eया इष्टका यावतीर्वा यथा वा\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्युक्तेष्टकादेवतां विष्णुं तत्सङ्ख्यां षष्ट्युत्तरशतत्रयलक्षणां तत्परिमाणं च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविदित्वा\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशान्तिम् अत्यन्तमेति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति पूर्वेण सम्बन्धः । इदानीमुक्तरीत्या जानन् कर्मकर्ता योग्यश्चेद् भवति सायुज्यं च तस्य फलमित्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय एवमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयः\u003C/span\u003E अधिकारी \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएवम्\u003C/span\u003E उक्तप्रकारेणाग्निस्थविष्णुं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविद्वान् नाचिकेतम्\u003C/span\u003E अग्निं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eचिनुते\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eत्रिशः\u003C/span\u003E इति शेषः, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस पुरतः\u003C/span\u003E प्रथमतो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्युपाशान्\u003C/span\u003E संसारमिति यावत्, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रणोद्य शोकातिगः\u003C/span\u003E सन् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वर्गलोके\u003C/span\u003E आनन्दज्ञानप्रकाशरूपे विष्णौ प्रविष्टः सन् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमोदते\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्तोममहदुरुगायं प्रतिष्ठाम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्युत्तरत्र मोक्षे प्रवेशार्थक\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रतिष्ठा\u003C/span\u003Eशब्दस्य पूर्वोक्तपरामर्शरूपत्वस्य भाष्ये उक्तत्वाद् अन्यस्य तत्परामृश्यस्य पूर्वम् अभावात् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वर्गलोके\u003C/span\u003E इत्येतदेव तत्परामृश्यमिति एवं व्याख्यातम् । यद्वा- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयः\u003C/span\u003E अधिकारी उक्तरीत्या \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविद्वान्\u003C/span\u003E कर्म करोति तस्य सर्वस्याप्युक्तं फलं भवतीत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएवमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वर्गलोके\u003C/span\u003E प्रसिद्धे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमोदते\u003C/span\u003E । तदनन्तरं क्रमात् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वर्गलोके\u003C/span\u003E विष्णुलोके \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमोदत\u003C/span\u003E इति व्याख्येयम् । न चायं स्वर्गलोकः प्रसिद्ध एव। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्युपक्रमात् ॥१७॥\nप्रीत्या स्वदत्तं वरमवधारयति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएष इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्वं यं द्वितीयवरेणावृणीथा एष स्वर्ग्योऽग्निर्नाचिकेत\u003C/span\u003E इति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eते\u003C/span\u003E तव नाम्ना प्रसिद्धो भविता । कथम् ? \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतमग्निं तवैव\u003C/span\u003E नाम्ना \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजनासो\u003C/span\u003E जनाः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रवक्ष्यन्ति\u003C/span\u003E । एवं द्वितीयं वरं दत्त्वा प्रीत्या स्वदत्तं वरं चावधार्य, इदानीं तृतीयं वरं प्रार्थयेत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतृतीयमिति\u003C/span\u003E ॥ १८ ॥",
			"lines": [
				"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्रयमेतद्\u003C/span\u003E इत्यत्रोक्तं त्रयं किम्? इति न ज्ञायते, अत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eत्रयमेतदिति ॥\u003C/span\u003E ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eब्रह्मजज्ञम्\u003C/span\u003E’ इत्येतस्य ‘ब्रह्मणः= हिरण्यगर्भाज्जायत इति ब्रह्मजः, स चासौ ज्ञश्च’ इति तथोक्त इति व्याख्यानम् असदिति भावेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eब्रह्मजज्ञ\u003C/span\u003Eपदं स्मृत्यैव व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eब्रह्मेतीति ॥\u003C/span\u003E",
				"‘अनेकरूपाम्= विचित्राम्’ इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय तदनूद्य व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनेकरूपामिति ॥\u003C/span\u003E ‘अनेकरूप’शब्दस्य सुवर्णवाचित्वेऽभिधानमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eबहुरूपमिति ॥\u003C/span\u003E ‘बहु’शब्दोऽनेकपरः । अस्त्वनेकरूपशब्दः सुवर्णवाची, तथाऽपि प्रकृते सुवर्णपर इति कुतः? इत्याशङ्कां परिहरन्, ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस चापि तत्प्रत्यवदद् यथोक्तम्\u003C/span\u003E’ इत्यारभ्य ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसृङ्कां चेमामनेकरूपां गृहाण\u003C/span\u003E’ इत्यन्तवाक्यव्याख्यानरूपां स्मृतिं पठति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयम इति ॥\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसृङ्काम्\u003C/span\u003E इत्यनुवादेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकण्ठमालाम्\u003C/span\u003E इति व्याख्यानम् । अनेन- ‘सृङ्काम्= शब्दवतीम्’ इत्येतद् अपव्याख्यानमित्युक्तं भवति ।",
				"एवं स्वर्ग्याग्निप्रकरणं तदन्तर्गतभगवत्परम् इत्यागमेन साधितम् । इदानीम् आन्तरोपपत्तिभिश्च तत् साधयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eलोकादिरित्यादिना ॥\u003C/span\u003E यद्वा- नन्वस्त्वेतत् प्रकरणं विष्णुपरम् । प्रसिद्धाग्निपरमपि किं न स्यात्? उभयपरत्वे बाधकाभावात् । न च सर्वेषां शब्दानां भगवन्नामत्वेन अग्निशब्दस्यापि भगवद्वाचकत्वाद् अन्यत्र \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-82\"\u003Eअवृत्तिः\u003C/span\u003E । समाकर्षन्यायेन अन्यत्रापि शब्दस्य वृत्त्यङ्गीकाराद्, इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eलोकादिरिति ॥\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआदि\u003C/span\u003Eपदेन गुहानिहितत्व-जन्ममृत्यूत्तरणादिमोक्षहेतुज्ञानविषयत्वादीनां ग्रहणम् । ‘च’शब्देनोक्तागमसमुच्चयः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभगवानेव\u003C/span\u003E ‘एतत्प्रकरणप्रतिपाद्यः’ इति शेषः । ‘एव’शब्देनाग्निव्यावृत्तिः । सत्यम् ‘अन्यत्रापि शब्दप्रवृत्तिरङ्गीक्रियते’ इति। तथाऽपि यत्र अन्यग्रहणे बाधकाभावस्तत्रैव । यथा ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअव्यक्तात् पुरुषः \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-83\"\u003Eपरः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E’ इत्यादौ अव्यक्तादिशब्दानां प्रकृत्यादिपरत्वम् । यत्र बाधकसद्भावस्तत्र भगवन्मात्रपरत्वम् । यथा ‘जीवाद् भवन्ति \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-84\"\u003Eभूतानि\u003C/span\u003E’ इत्यादौ जीवादि- शब्दानाम् । ततश्च प्रकृतेऽपि एतत्प्रकरणस्य अग्निपरत्वाङ्गीकारे बाधकसद्भावाद् भगवानेवात्र प्रतिपाद्यः । लोकादित्वादीनां भगवत्येव सम्भावाद् अग्नावसम्भवादिति भावः ।",
				"नन्वेतेषां विशेषणानां भगवत्परत्वमेव कुतः? इति चेद्, न । उदाहृतवचनैस्तथा व्याख्यातत्वात् । किञ्च- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E‘\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकामस्याऽग्निं जगतः प्रतिष्ठां क्रतोरानन्त्यमभयस्य पारम्।\u003C/span\u003E",
				"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्तोम महदुरुगायं प्रतिष्ठां दृष्ट्वा ॥\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E’\u003C/span\u003E इत्युत्तरमन्त्रे ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनन्तलोकाप्तिमथो प्रतिष्ठाम्\u003C/span\u003E’ इत्यादि अत्रोक्तमेव परामृश्यते । ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजगतः प्रतिष्ठाम्\u003C/span\u003E’ इत्यनेन ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअथो प्रतिष्ठाम्\u003C/span\u003E’ इत्यस्य, ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eक्रतोरानन्त्यम्\u003C/span\u003E’ इत्यनेन ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनन्तलोकाप्तिम्\u003C/span\u003E’ इत्यस्य ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअम्भस्य पारम्\u003C/span\u003E’ इत्यनेन ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतरति जन्ममृत्यू\u003C/span\u003E’, ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशान्तिम् अत्यन्तमेति\u003C/span\u003E’ इत्यादेः, ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्तोममहद्\u003C/span\u003E’ इत्यनेन ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eब्रह्मजं\u003C/span\u003E’ इत्यस्य, ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रतिष्ठाम्\u003C/span\u003E’ इत्यनेन ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमोदते स्वर्गलोकम्\u003C/span\u003E’ इत्यस्य परामर्शात् । तत्र चैतानि हि ‘उरुगाय’विशेषणानि कथ्यन्ते । अतोऽत्रापि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनन्तलोकाप्तिम्\u003C/span\u003E इत्यादीनि भगवत एव विशेषणानि; नाग्नेरित्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्तोमेति ॥ इति\u003C/span\u003E ‘वाक्ये प्रतिष्ठात्व-अनन्तलोकाप्तित्वादीनाम्’ इति शेषः। यद्यप्यादित एव उदाहर्तव्या । तथाऽपि ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकामस्याऽग्निम्\u003C/span\u003E’ इत्यनेन कस्याप्यपरामर्शात् पूर्वार्धे उरुगायपदाभावात् सर्वोदाहरणे गौरवप्रसङ्गाच्चैतदेवोदाहृतम् ।",
				"ननु ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजगतः प्रतिष्ठाम्\u003C/span\u003E’ इत्यादीनां उरुगायविशेषणत्वेऽपि भगवद्विशेषणत्वं कुतः? इति चेद्, न ।",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E‘\u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-85\"\u003E...........................विचक्रमाणस्त्रेधोरुगायः\u003C/span\u003E ।’\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E‘अत्राऽह तदुरुगायस्य वृष्णः परमं पदमवभाति \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-86\"\u003Eभूरि\u003C/span\u003E ।’\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E‘यः पार्थिवानि त्रिभिरिद्विगामभिरुरुक्रमिष्ठोरुगायाय \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-87\"\u003Eजीवसे\u003C/span\u003E ।’\u003C/span\u003E इति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविष्णुसूक्ते\u003C/span\u003E, ‘ऊर्जं पृथिव्या \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-88\"\u003Eभक्तवायोरुगायमुपासते\u003C/span\u003E ।’ ‘त्वं विष्णुरुरुगायो \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-89\"\u003Eनमस्य\u003C/span\u003E’ इति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eश्रुत्यन्तरे\u003C/span\u003E, ‘श्रीर्यत्र रूपिण्युरुगायपादयोः करोति मानं बहुधा \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-90\"\u003Eविभूतिभिः\u003C/span\u003E’ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइति भागवते\u003C/span\u003E चोरुगायशब्दस्य भगवत्येव प्रसिद्धत्वेन तेषामुरुगायविशेषणत्वे भगवद्विशेषणत्वस्यैव प्राप्तेरित्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभगवत इति ॥\u003C/span\u003E हिशब्दो हेतौ ।",
				"यद् उक्तम्- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइत्यादिविशेषणैः\u003C/span\u003E इत्यनेन ‘गुहानिहितत्वविशेषणेन भगवानेव’ इति तद् अयुक्तम् । जाठराग्निरूपेणाग्नेरपि गुहानिहितत्वसम्भवात्। अग्नेरपि देवत्वेन शरीरत्वाच्च तत्सम्भवः । तत् किं भगवतः? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eगुहेति ॥ तस्यैव\u003C/span\u003E भगवत एव । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रसिद्धं\u003C/span\u003E- ‘यो वेद निहितं \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-91\"\u003Eगुहायाम्\u003C/span\u003E’ इत्यादिषु । ‘हृदि ह्येष \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-92\"\u003Eआत्मा\u003C/span\u003E’ इति जीवेऽपि हृद्गुहानिहितत्वप्रसिद्धेः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविशेषतः\u003C/span\u003E इत्युक्तम् । सत्यम् ‘अग्नेरपि हृद्गुहानिहितत्वं प्रसिद्धम्’ इति । तथाऽपि विशेषतः श्रुत्यादौ भगवत एव प्रसिद्धम्। विशेषतः प्रसिद्धमेव हि ग्राह्यम् । न हि ‘मैथिलः’, ‘पाञ्चालः’ इत्युक्ते यः कोऽपि मिथिलायाम्, पञ्चालेषु वा भवो गृह्यते; किन्तु? प्रसिद्धस्तदधिपतिरेवेति भावः ।",
				"एवं प्रतिष्ठा-ब्रह्मजज्ञ-अनन्तलोकाप्तिः इत्यादिविशेषणानां भगवत्परत्वम् उपपाद्य, अन्यत्रासम्भवप्रदर्शनायोपलक्षणत्वेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनन्तलोकाप्तिः\u003C/span\u003E इति विशेषणस्य अग्नावसम्भवं दर्शयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन चेति\u003C/span\u003E ॥ भगवदधिष्ठानत्वादिना अग्निपरिज्ञानस्यापि मोक्षहेतुत्वाद् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमात्र\u003C/span\u003Eपदम् । तद्व्यवच्छेद्यमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभगवज्ज्ञानं विनेति\u003C/span\u003E ॥ ननु भगवज्ज्ञानाभावेऽपि अग्निपरिज्ञानपूर्वकं यज्ञादिकरणेनानन्तलोकाप्त्युपपत्तेः अग्नावप्यनन्तलोकाप्तित्वं सावकाशम्? इत्यतस्तदभावे श्रुतिमाह – \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतद्वा इति\u003C/span\u003E ॥ हे \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eगार्गि! तदेतदक्षरम् अविदित्वा यद् अस्मिन् लोके जुहोति\u003C/span\u003E वैश्वदेवादिकान् होमान् करोति \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयजते\u003C/span\u003E अश्वमेधादियज्ञांश्च करोति \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eबहूनि वर्षसहस्राणि तपस्तप्यते अस्य\u003C/span\u003E भगवदज्ञानिनः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतद्\u003C/span\u003E होमादिकं सर्वम् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअन्तवदेव\u003C/span\u003E अन्तवत्फलमेव भवतीत्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजुहोति\u003C/span\u003E ददाति । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयजते\u003C/span\u003E यज्ञादिकं करोतीति वा । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजुहोति\u003C/span\u003E यज्ञादिकं करोति, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयजति\u003C/span\u003E ददातीति वाऽर्थः ॥",
				"नन्वग्निपरिज्ञानमात्रेणापि अनन्तलोकाप्तिरस्त्येव? मोक्षप्राप्तेरभावेऽपि स्वर्गप्राप्तेः सत्त्वात् । न चास्यानन्तभावः । बहुकालावस्थानमात्रेण तथा व्यवहारोपपत्तेः इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन चेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसति\u003C/span\u003E सम्भवतीत्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनन्तलोक\u003C/span\u003Eशब्दस्य मोक्षो हि मुख्यार्थः, स्वर्गस्त्वमुख्यार्थः । न हि बाधकाभावेन मुख्यार्थे सम्भवत्यमुख्यार्थो युज्यत इत्यर्थः । नन्वस्तु \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनन्तलोक\u003C/span\u003Eशब्दो मोक्षपर एव । तथाऽपि अग्निपरिज्ञानस्य अनन्तलोकाप्तिसाधनत्वम् अस्त्येव? साक्षान्मोक्षसाधनत्वाभावेऽपि परम्परया तत्साधनत्वाद्, इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन चेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमुख्ये\u003C/span\u003E साक्षात् साधनत्वे।",
				"ननु \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनन्तलोकाप्तिः\u003C/span\u003E इति विशेषणस्य अग्नावसम्भवेऽपि \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eलोकादिः\u003C/span\u003E इत्यादिविशेषणानि सम्भवन्त्येव । तथाहि- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eलोकानामादिः, प्रथमशरीरत्वात्। प्रतिष्ठा= जगत आश्रयः । ब्रह्मजो= हिरण्यगर्भजः, ज्ञः= सर्वज्ञश्च इति ब्रह्मजज्ञः, गुहानिहितः= विदुषां बुद्धौ प्रविष्टः\u003C/span\u003E इति। तत् कथम् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएतैर्विशेषणैर्भगवानेव अत्र प्रतिपाद्यः\u003C/span\u003E इति निश्चयः? इति चेद्, न ।",
				"अग्नेरपि मुख्यतो लोकादित्वविशेषणासम्भवात् । यथाकथञ्चित् सम्भवति? इति चेत्, तत्राऽह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन चेति\u003C/span\u003E ॥",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E(वे.खं )\u003C/span\u003E श्रुतिः स्वयमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eलोकादिमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतं\u003C/span\u003E नचिकेतसा पृष्टं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eलोकादिं\u003C/span\u003E सर्वलोकादिम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअग्निम्\u003C/span\u003E अग्निस्थं भगवन्तं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतस्मै\u003C/span\u003E नचिकेतसे यम \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउवाच\u003C/span\u003E । न केवलमेतावत्; किन्तु? \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइष्टका\u003C/span\u003E इष्टकादेवता \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eया\u003C/span\u003E यत्स्वरूपाः, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयावतीः\u003C/span\u003E यावत्यः = यावत्सङ्ख्याकाः, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथा वा\u003C/span\u003E येनैव प्रकारेण ज्ञातव्याः, यत्परिमाणका वा तत्सर्वमप्युवाचेत्यर्थः । एवम् उपदिष्टः स बालो नचिकेताः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतद्\u003C/span\u003E मृत्युप्रोक्तं भगवत्स्वरूपं मृत्युना यथोक्तं तथैव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रत्यवदद्\u003C/span\u003E अनूदितवांश्च । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअथ\u003C/span\u003E अनुवादानन्तरम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्य\u003C/span\u003E नचिकेतसः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतुष्टः\u003C/span\u003E प्रसन्नो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्युः पुनराह\u003C/span\u003E ॥ १४ ॥",
				"किमाह ? इत्यत उक्तमनुवदन्नाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतमिति\u003C/span\u003E ॥ यद्वा- यद् आह तत् प्रीत्यनन्तरमेवाऽह, न तु कालान्तर इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रीयमाणो महात्मा\u003C/span\u003E यमः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतं\u003C/span\u003E नचिकेतसं प्रति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअब्रवीत्\u003C/span\u003E । किम् ? \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतवाद्येह\u003C/span\u003E प्रीतिनिमित्तं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवरं भूयो ददामि\u003C/span\u003E । तं वरं दर्शयति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतवैवेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअयं\u003C/span\u003E मदुपदिष्टः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअग्निस्तवैव नाम्ना\u003C/span\u003E प्रसिद्धो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभविता\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइमाम् अनेकरूपां\u003C/span\u003E स्वर्णमयीं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसृङ्कां\u003C/span\u003E कण्ठमालां च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगृहाण\u003C/span\u003E इति वरमदात् ॥१५ ॥",
				"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनन्तलोकाप्तिम्\u003C/span\u003E इत्यनेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअग्निस्थभगवज्ज्ञानम् अनन्तलोकाप्तिसाधनम्\u003C/span\u003E इत्युक्तम् । तत्र तज्ज्ञानमेव कथं स्याद्? इत्याशङ्कां परिहरन्, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनन्तलोकाप्तिम्\u003C/span\u003E इत्युक्तं विवृणोति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्रिनाचिकेत इति\u003C/span\u003E ॥ नचिकेतसोऽयं नाचिकेतः, त्रिशः चितो नाचिकेतोऽग्निर्येन सः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्रिनाचिकेतः त्रिकर्मकृद्\u003C/span\u003E यज्ञदानतपःकर्ता \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्रिभिः\u003C/span\u003E ऋग्यजुःसामाख्यैर्वेदैः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसन्धिं\u003C/span\u003E सन्धानम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएत्य\u003C/span\u003E वेदैरविरुद्धो भूत्वा, वेदोक्तप्रकारेण भगवत्तत्त्वादिकं ज्ञात्वेति यावद्, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजन्ममृत्यू तरति\u003C/span\u003E ।",
				"न वेदोक्तप्रकारेण भगवज्ज्ञानमपि साक्षान्मोक्षसाधनम्; किन्तु? मननादिद्वारैव । मोक्षोऽपि न जन्ममृत्यूत्तरणरूप एव; किन्तु? सुखरूपश्च इति भावेन प्रकारान्तरेणापि अग्निस्थभगवज्ज्ञानं मोक्षसाधनम् इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eब्रह्मजज्ञमिति\u003C/span\u003E ॥ ब्रह्मणः= वेदाद् जायते= अभिव्यज्यत इति ब्रह्मजः, सर्वं जानातीति ज्ञः, ब्रह्मजश्चासौ ज्ञश्चेति ब्रह्मजज्ञः, तं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदेवं\u003C/span\u003E क्रीडादिगुणसम्पन्नम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eईड्यं\u003C/span\u003E स्तुत्यं तं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविदित्वा निचाय्य\u003C/span\u003E विचार्य तथाऽपरोक्षतो निश्चित्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइमाम् अत्यन्तशान्तिम्\u003C/span\u003E आत्यन्तिकसुखरूपां शान्तिं मुक्तिम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएति\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमोक्षश्शान्तिश्च शरणं निर्वाणं \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-93\"\u003Eचाभिधीयते\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति वचनात् ॥ १६ ॥",
				"न केवलम् अग्निस्थभगवज्ज्ञानमेव मोक्षसाधनम्; किन्तु? \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eया इष्टकाः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्याद्युक्तेष्टकादेवताज्ञानमपीत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्रिनाचिकेत इति\u003C/span\u003E ॥ त्रिवारकृतनाचिकेतः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्रयमेतद्\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eया इष्टका यावतीर्वा यथा वा\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्युक्तेष्टकादेवतां विष्णुं तत्सङ्ख्यां षष्ट्युत्तरशतत्रयलक्षणां तत्परिमाणं च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविदित्वा\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशान्तिम् अत्यन्तमेति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति पूर्वेण सम्बन्धः । इदानीमुक्तरीत्या जानन् कर्मकर्ता योग्यश्चेद् भवति सायुज्यं च तस्य फलमित्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय एवमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयः\u003C/span\u003E अधिकारी \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएवम्\u003C/span\u003E उक्तप्रकारेणाग्निस्थविष्णुं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविद्वान् नाचिकेतम्\u003C/span\u003E अग्निं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eचिनुते\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eत्रिशः\u003C/span\u003E इति शेषः, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस पुरतः\u003C/span\u003E प्रथमतो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्युपाशान्\u003C/span\u003E संसारमिति यावत्, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रणोद्य शोकातिगः\u003C/span\u003E सन् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वर्गलोके\u003C/span\u003E आनन्दज्ञानप्रकाशरूपे विष्णौ प्रविष्टः सन् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमोदते\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्तोममहदुरुगायं प्रतिष्ठाम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्युत्तरत्र मोक्षे प्रवेशार्थक\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रतिष्ठा\u003C/span\u003Eशब्दस्य पूर्वोक्तपरामर्शरूपत्वस्य भाष्ये उक्तत्वाद् अन्यस्य तत्परामृश्यस्य पूर्वम् अभावात् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वर्गलोके\u003C/span\u003E इत्येतदेव तत्परामृश्यमिति एवं व्याख्यातम् । यद्वा- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयः\u003C/span\u003E अधिकारी उक्तरीत्या \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविद्वान्\u003C/span\u003E कर्म करोति तस्य सर्वस्याप्युक्तं फलं भवतीत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएवमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वर्गलोके\u003C/span\u003E प्रसिद्धे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमोदते\u003C/span\u003E । तदनन्तरं क्रमात् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वर्गलोके\u003C/span\u003E विष्णुलोके \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमोदत\u003C/span\u003E इति व्याख्येयम् । न चायं स्वर्गलोकः प्रसिद्ध एव। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्युपक्रमात् ॥१७॥",
				"प्रीत्या स्वदत्तं वरमवधारयति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएष इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्वं यं द्वितीयवरेणावृणीथा एष स्वर्ग्योऽग्निर्नाचिकेत\u003C/span\u003E इति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eते\u003C/span\u003E तव नाम्ना प्रसिद्धो भविता । कथम् ? \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतमग्निं तवैव\u003C/span\u003E नाम्ना \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजनासो\u003C/span\u003E जनाः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रवक्ष्यन्ति\u003C/span\u003E । एवं द्वितीयं वरं दत्त्वा प्रीत्या स्वदत्तं वरं चावधार्य, इदानीं तृतीयं वरं प्रार्थयेत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतृतीयमिति\u003C/span\u003E ॥ १८ ॥"
			],
			"lineAlign": [
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				null,
				"justify",
				null,
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify"
			],
			"_verified": true,
			"teekaLabel": null,
			"covers": [
				"KKN_C01_S01_V14",
				"KKN_C01_S01_V15",
				"KKN_C01_S01_V16",
				"KKN_C01_S01_V17",
				"KKN_C01_S01_V18"
			],
			"footnotes": [
				{
					"id": "fn-82",
					"kind": "locus",
					"quote": "अवृत्तिः",
					"text": "ब्र.सू.१.४.१६"
				},
				{
					"id": "fn-83",
					"kind": "locus",
					"quote": "परः",
					"text": "१.३.११"
				},
				{
					"id": "fn-84",
					"kind": "locus",
					"quote": "भूतानि",
					"text": "ब्र.सू.भा. २.१.१३"
				},
				{
					"id": "fn-85",
					"kind": "locus",
					"quote": "...........................विचक्रमाणस्त्रेधोरुगायः",
					"text": "ऋ.सं.१.१५४.१"
				},
				{
					"id": "fn-86",
					"kind": "locus",
					"quote": "भूरि",
					"text": "ऋ.सं.१.१५४.६"
				},
				{
					"id": "fn-87",
					"kind": "locus",
					"quote": "जीवसे",
					"text": "ऋ.सं.१.१५५.४"
				},
				{
					"id": "fn-88",
					"kind": "locus",
					"quote": "भक्तवायोरुगायमुपासते",
					"text": "ऋ.सं.१०.१०९.७"
				},
				{
					"id": "fn-89",
					"kind": "locus",
					"quote": "नमस्य",
					"text": "ऋ.सं.२.१.३"
				},
				{
					"id": "fn-90",
					"kind": "locus",
					"quote": "विभूतिभिः",
					"text": "भाग.२.९.१३"
				},
				{
					"id": "fn-91",
					"kind": "locus",
					"quote": "गुहायाम्",
					"text": "तै.उ.२.१"
				},
				{
					"id": "fn-92",
					"kind": "locus",
					"quote": "आत्मा",
					"text": "ष.प्र.३.४"
				},
				{
					"id": "fn-93",
					"kind": "locus",
					"quote": "चाभिधीयते",
					"text": "ब्राह्मे,भाग.ता.नि.२.६.६"
				}
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-15",
			"oldKey": null,
			"type": "section",
			"parent": null,
			"chapter": null,
			"verseType": "topic",
			"text": "वेदेशीयम्",
			"lines": [
				"वेदेशीयम्"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-16",
			"oldKey": null,
			"type": "teeka",
			"parent": null,
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"text": "“\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयेयं प्रेते\u003C/span\u003E इति तृतीयप्रश्नवाक्यस्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइयं\u003C/span\u003E विचिकित्सा= संशयः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रेते मनुष्ये अस्ति\u003C/span\u003E ‘शरीर- इन्द्रिय-मनो-बुद्धिव्यतिरिक्तो देहान्तरसम्बन्ध्यात्मा’ इति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएके, नायम्\u003C/span\u003E एवंविधः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्तीत्येके\u003C/span\u003E । अत्र चास्माकं न प्रत्यक्षेण, नाप्यनुमानेन निर्णयो युज्यते” इति व्याख्यानम् असदिति भावेन स्वयं तद्वाक्यं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रेत इति\u003C/span\u003E ॥ ‘प्रेत’शब्दस्य मृतसामान्यवाचकत्वेऽपि तद्विशेषो मुक्तोऽत्र ग्राह्य इति भावेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमुक्ते\u003C/span\u003E इत्युक्तम् । मनुष्यशब्दश्चेतनपरः। अज्ञानामपि केषाञ्चिन्मते भगवतो व्याप्तत्वाङ्गीकारेण मुक्ते मनुष्ये आकाशादिवत् सत्त्वमात्रमङ्गीक्रियत इत्यतो \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनियामकत्वेन\u003C/span\u003E इत्युक्तम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनास्तीत्यज्ञा\u003C/span\u003E इत्यनेन ‘ज्ञानिनामेवायं विवाद उच्यते’ इति यथाश्रुतप्रतीतिरपि परास्ता । एवं वदतां ज्ञानित्वाभावात् ।\nननु ‘मुक्तनियामकत्वेन भगवान् अस्ति इति ज्ञानिनो वदन्ति नास्तीत्यज्ञाः’ इति जानतो नचिकेतसः संशयो निवृत्त एव । ज्ञानिमतस्यैव ग्राह्यत्वेन मुक्ते नियामकतया भगवानस्तीत्येव सिद्धत्वात्। अत \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्विद्याम्\u003C/span\u003E इति किं प्रार्थ्यते ? इत्यतस्तद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतस्येति\u003C/span\u003E ॥ एतच्छब्दार्थः– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतस्य नियामकस्य स्वरूपमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतस्य\u003C/span\u003E संशयविषयीभूतस्येत्यर्थः । नात्र नचिकेतसा मुक्ते नियामकतया भगवानस्ति न वेति संशयसत्त्वात् तन्निर्णयः कथम् ? इति प्रार्थ्यते; किन्तु? मुक्ते नियामकत्वेन भगवानस्तीति सिद्धमेव। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतस्य नियामकस्य\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वरूपं यथावद् विद्याम्\u003C/span\u003E इत्येव प्रार्थ्यते, अतो नानुपपत्तिरित्यर्थः ॥\nननु कुत एवं व्याख्येयम्, परोक्त एवार्थः किं न स्याद् ? इत्यतस्तज्ज्ञापकमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअस्येति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकिमत्र परिशिष्यते\u003C/span\u003E इत्यतः परम् १. \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएतद्विद्याम्\u003C/span\u003E इत्यत्र \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएतत्प्रश्नविषयस्यैवानुवादात्\u003C/span\u003E इति शेषः । तेन चशब्दोपपत्तिः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयेयं प्रेते विचिकित्सा\u003C/span\u003E इत्युक्तोक्तस्यैव उत्तरत्र \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्य विस्रंसमानस्य\u003C/span\u003E इत्यनेनानुवादे सति, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003E\u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-111\"\u003Eएतद्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यनेन यत् पृष्टं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतद् \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-112\"\u003Eएतद्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति प्रतिज्ञाय \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन प्राणेन \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-113\"\u003Eनापानेन\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिना जीवनहेतुत्वादिना भगवत्स्वरूपस्यैवोक्तत्वाद् अत्रापि मुक्तस्थो भगवान् पृच्छ्यत इति सिद्धमित्यर्थः। स्यादेतद् यदि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्य विस्रंसमानास्य\u003C/span\u003E इत्येतदेव मुक्तपरं स्यात्, तदेव कुतः? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदेहादिति\u003C/span\u003E ।। अन्यथा \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवि\u003C/span\u003Eशब्दस्य वैयर्थ्यादिति भावः ।\nनन्वथापि अस्य प्रश्नवाक्यस्य मुक्तविषयत्वं नोपपद्यते ? \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनचिकेतः! मरणं माऽनुप्राक्षीः\u003C/span\u003E इति मरणविषये प्रश्नो न कर्तव्यः\u003C/span\u003E इत्युक्त्या प्रश्नवाक्यस्य मरणविषयत्वप्रतीतेः, इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमुक्तेरपीति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभवति\u003C/span\u003E उपपद्यते । यद् उक्तम्- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदेहाद् विशेषेण मोचनं नाम मुक्तिरेव\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति तद् अयुक्तम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदेहाद्\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविमुच्यमानस्य\u003C/span\u003E इत्यस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्थूलशरीरं त्यजतः\u003C/span\u003E इत्यर्थोपपत्तेः इति चेद्, न । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविस्रंसमानस्य\u003C/span\u003E इत्यनेनैव अस्यार्थस्योक्तत्वेन पौनरुक्त्यापाताद् इति भावेनाऽऽह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्थूलेति\u003C/span\u003E ।। व्याख्यानव्याख्येयभावस्त्व-गतिका गतिरिति भावः ।।\nयद् उक्त- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eद्वितीय-तृतीययोरुभयोरपि प्रश्नयोर्भगवद्विषयत्वम्\u003C/span\u003E इति तद् अयुक्तम् । तथा सति \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eद्वितीयप्रश्नस्य झटिति परिहाराभिधानम्, तृतीयप्रश्नस्य त्वतिकृच्छ्रेण परिहाराभिधानम्\u003C/span\u003E इति विशेषासम्भवात् । न च उभयोरपि प्रश्नयोर्भगवद्विषयत्वे एकस्य झटिति परिहाराभिधानेऽपरस्य कृच्छ्रेण तदभिधाने कारणमस्ति, इत्यतस्तत्र कारणविशेषं प्रमाणेनाऽऽह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअग्निस्थमिति\u003C/span\u003E ।। अग्निस्थस्यैव परमात्मनो वक्ष्यमाणविशेषणप्रकारकज्ञानं भवत्येव मोक्षहेतुः, अत उक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसामान्यादिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतु\u003C/span\u003Eशब्दोऽवधारणार्थः, सामान्यादेवेति सम्बन्धः ।\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eच\u003C/span\u003Eशब्दात् संसारे च जीवान्तःस्थत्वं नाऽऽकाशसाधारण्येनेत्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनियामकं चेति ।। तथा हरेः सर्वोत्तमत्वादीन् गुणान्\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था\u003C/span\u003E इत्यादिनोक्तान् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअविज्ञाय\u003C/span\u003E स्थितस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनैव मुक्तिर्भवेद्\u003C/span\u003E इत्यर्थः। अत एव यमेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतं दुर्दर्शं \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-114\"\u003Eगूढमनुप्रविष्टम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिना वक्ष्यमाणविद्याप्रशंसा क्रियते । मुक्तजीवनियामकहरिज्ञानम् अन्तरेण मोक्षप्राप्त्यभावेऽपि तद्रूपं किम् ? इति कृच्छ्रेण वक्तव्यम् इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतस्येति\u003C/span\u003E ।। तर्ह्यग्निस्थ-भगवन्निरूपणं पृथङ् न कार्यं स्यात् ? तज्ज्ञानस्य मुक्तिसाधनत्वाभावेन व्यर्थत्वाद्, इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतथाऽपीति\u003C/span\u003E ।। संसारनिवृत्तिलक्षण-मोक्षहेतुत्वाभावेऽपीत्यर्थः । एवं च \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअमृतत्वं भजेत् क्रमाद्\u003C/span\u003E इति पूर्वत्र '\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E \u003C/span\u003Eअमृतत्व\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशब्दो मौक्तसुखाधिक्यपरतया व्याख्येय\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति न तद्विरोध इति मन्तव्यम् । अनेन- \u003C/span\u003Eपरव्याख्याने जीवस्यातिगोप्यत्वाभावात् कृच्छ्रेण परिहारोक्तिर्न स्याद्' इति बाधकं सूचितम् ।\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eईश्वरविषय एव तृतीयप्रश्न\u003C/span\u003E इत्यत्र ज्ञापकान्तरमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्थाणुमिति\u003C/span\u003E।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय एषु सुप्तेषु\u003C/span\u003E इत्युत्तरवाक्ये जीवेषु स्थितस्य भगवत एव कथनात् प्रश्नवाक्येऽपि जीवेषु स्थितो भगवानेव विषय इति वक्तव्यम् । अन्यथा प्रश्नोत्तरयोरनानुगुण्यापातात् । न च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएषु सुप्तेषु\u003C/span\u003E इत्यस्य जीवपरत्वं कुत इति वाच्यम् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्थाणुमन्येऽनुसंयन्ति\u003C/span\u003E इत्यव्यवहितपूर्ववाक्ये जीवानां प्रस्तुतत्वेन तेषामेव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएषु\u003C/span\u003E इत्यनेन परामर्शादित्यर्थः। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय एषु सुप्तेषु\u003C/span\u003E इत्यत्र संसारिजीवस्थब्रह्मस्वरूपं निरूप्यते; प्रश्नवाक्ये तु मुक्तस्य नियामको हरिर्विषयः, तथा च प्रश्न-परिहारयोरनानुगुण्यमेव? इत्यतो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजीवेषु\u003C/span\u003E इति सामान्येनोक्तम् । मुक्तामुक्त-जीवमात्रस्थितभगवतः प्रश्नविषयत्वाद् अत्र अमुक्तजीवस्थभगवन्निरूपणं न प्रश्नाननुगुणमिति भावः ।।\nनन्वेतत् पूर्वोत्तरविरुद्धम् ? \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमुक्ते स्थितो भगवान् पृच्छ्यते\u003C/span\u003E इति प्राग् उक्तम् ; इदानीं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीवेषु स्थितो भगवान् पृच्छ्यते\u003C/span\u003E इत्युच्यते, इत्यतस्तं विरोधं प्रश्नवाक्याभिप्रायकथनेन परिहरति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमृतेति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविवक्षितः\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयेयं प्रेते\u003C/span\u003E इति प्रश्नवाक्ये\u003C/span\u003E इति शेषः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रेत\u003C/span\u003Eशब्दस्योभयसाधारणत्वादिति भावः । न केवलं प्रश्नानानुगुण्याभावः; किन्तु? विरोधश्च नास्तीति \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eच\u003C/span\u003Eशब्दार्थः ।\nयद्वा- यदि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयेयं प्रेते\u003C/span\u003E इत्यत्र मुक्तनियामकभगवत्स्वरूपं प्रश्नविषयः स्यात्, तर्हि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहन्त त इदं प्रवक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्म सनातनम् ।\u003C/span\u003E\n\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथा च मरणं प्राप्य आत्मा भवति \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-115\"\u003Eगोतम\u003C/span\u003E ।।\u003C/span\u003E\nइति म्रियमाणजीवस्थभगवत्स्वरूपवचने प्रतिज्ञा विरुद्धा स्यात् ? पृष्टस्यैव वक्तव्यत्वाद्, इति चेद्, न । मुक्तेरपि मरणात्मकत्वाद् इत्युक्तन्यायेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमरणं प्राप्य\u003C/span\u003E इति मरणशब्दस्यापि मुक्तिपरत्वोपपत्तेर्विरोधाभावात् । प्रकारान्तरेणापि अविरोधमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमृतजीव इति\u003C/span\u003E ।। पूर्वोक्तपरिहारसमुच्चयार्थः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eच\u003C/span\u003Eशब्दः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअविरोधो\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमरणं प्राप्य\u003C/span\u003E इति वचनस्य प्रश्नवाक्येन\u003C/span\u003E इति शेषः ।।\nननु यद् उक्तम्- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय एषु सुप्तेषु\u003C/span\u003E इति वचनात् प्रश्नवाक्यस्य भगवद्विषयत्वम्\u003C/span\u003E इति ; तद् असत् । तस्यैव वाक्यस्येश्वरविषयत्वाभावात्। न हि तत्रेश्वरज्ञापकं किञ्चिदस्तीति चेत्? न । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसुप्तेषु जागर्ति\u003C/span\u003E इतीश्वरलिङ्गश्रवणात्, स्वाप्नपदार्थनिर्मातृत्वश्रवणाच्च । न च तत्र निर्मातृत्वमात्रश्रवणेऽपि स्वाप्नपदार्थनिर्मातृत्वं न श्रूयत इति वाच्यम्। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभुञ्जानो नोत्सृजेद् वाचम्\u003C/span\u003E इत्यादाविव प्रकरणप्राप्तत्वात् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहन्त त इदं प्रवक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्म सनातनम्\u003C/span\u003E इति प्रतिज्ञातस्यैवात्र कथनाच्च । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतदेव शुक्रं तद् ब्रह्म\u003C/span\u003E इति वाक्यशेषाच्च ।\nननु वाक्यशेषे \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयः= जीवः, एषु= प्राणेषु सुप्तेषु कामं कामं= तं तमभिप्रेतं स्त्र्याद्यर्थम् अविद्यया निर्ममाणो जागर्ति= न स्वपिति, तदेव शुक्रं= शुद्धं ब्रह्म, नान्यद् गुह्यं ब्रह्मास्ति\u003C/span\u003E इति ब्रह्मैक्यमेव जीवस्योच्यत इति कथं तत्साधकम्? इति चेद्, न । तस्य दूष्यत्वात्। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतस्मिन् लोकाः श्रिताः \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-116\"\u003Eसर्वे\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्युक्तविशिष्टे जीवैक्यानङ्गीकाराच्च । लक्षणा चागतिका गतिः।\nकिञ्च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएषु सुप्तेषु\u003C/span\u003E इत्यत्र इदंशब्देन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्थाणुमन्ये\u003C/span\u003E इत्यव्यवहितपूर्ववाक्यप्रकृतजीवपरामर्श इत्येव युक्तम् ; न तु सर्वात्मनाऽप्रकृतप्राणपरामर्श इति । न च ग्रन्थप्रकृतपरामर्शे सम्भवति बुद्धिस्थपरामर्शो युक्तः । अत एवोक्तं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्थाणुमन्येऽनुसंयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम्\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइत्युक्त्वा\u003C/span\u003E इति।।\nननु \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहन्त त इदं प्रवक्ष्यामि\u003C/span\u003E इति प्रतिज्ञावाक्ये \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eगुह्यं सनातनं ब्रह्म स्वाविद्यया मरणं प्राप्याऽत्मा संसारी यथा भवति तथा प्रवक्ष्यामि\u003C/span\u003Eइत्युक्तत्वेन, अत्रापि तदेव बोध्यत इति व्याख्येयम् ? इति चेद्, न । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमरणं प्राप्य\u003C/span\u003E इत्यस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eम्रियमाणं जीवं प्राप्य\u003C/span\u003E इत्यर्थोपपत्तेरिति भावेन श्रुत्यर्थनिश्चायकं प्रमाणमाह–\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eगुह्यमिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअपि\u003C/span\u003Eशब्दौ चशब्दार्थौ वाक्यद्वयार्थसमुच्चयार्थौ । यद्वा- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eम्रियमाणमपि\u003C/span\u003E इत्यन्वयः । तेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजायमानम्\u003C/span\u003E इत्यस्य समुच्चयः । एतेन- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगुह्यं तत्परमं ब्रह्म\u003C/span\u003E इत्यारभ्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयोनिमन्ये\u003C/span\u003E इत्यादेस्तात्पर्यमुक्तम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वपितेष्वपि जीवेषु जागर्ति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यनेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय एषु सुप्तेषु\u003C/span\u003E इति वाक्यार्थ उक्तो भवति । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसुप्तेषु जीवेषु\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इत्युक्त्या \u003C/span\u003Eएषु= प्राणेषु\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इत्येतद् अपव्याख्यानम् इत्युक्तं भवति । न केवलं जागरितेषु; सुप्तेष्वपि इति \u003C/span\u003Eअपि'शब्दः।\nननु \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद् विद्यामनुशिष्टस्त्वयाऽहम्\u003C/span\u003E इति नचिकेतसा जीवगतभगवत्स्वरूपे पृष्टे, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन हि सुज्ञेयोऽणुरेष धर्म\u003C/span\u003E इति यमेन धर्मस्याणुत्वेन सुज्ञेयत्वाभावकथनम् असङ्गतम् ? न हि धर्मस्वरूपं नचिकेतसा पृष्टम्? इत्यतो \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eधर्म\u003C/span\u003Eशब्दं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eधारकत्वादिति\u003C/span\u003E ।। 'सर्वं पृथिवीधर्मः= भूधरः = पर्वतः, तस्य मूर्धनि = शिखरे इत्यर्थः जगद् धत्ते\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति \u003C/span\u003Eधर्मः\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E । \u003C/span\u003Eपृथिवीधर्ममूर्धनि\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E१ इति प्रयोगान्मोक्षधर्मे । \u003C/span\u003Eधर्मो वा इदमग्र \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-117\"\u003Eअसीत्\u003C/span\u003E' इत्यादिश्रुतेश्चेति भावः ।\nननु \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनचिकेतो मरणं माऽनुप्राक्षीः\u003C/span\u003E इति यमेन मरणं न प्रष्टव्यम् इति कथमुच्यते ? न हि नचिकेतसा मरणं पृष्टम्; किन्तु? मृतस्थो मुक्तस्थो वा भगवानेव, इत्यतस्तदपि यथावत् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमरण इति\u003C/span\u003E।। म्रियमाण इत्यर्थः । एतेन- '\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमरणं\u003C/span\u003E मरणसम्बन्धिप्रश्नम् \u003C/span\u003Eअस्ति नास्ति\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इत्येवंरूपं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमाऽनुप्राक्षीः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति व्याख्यानम् असदित्युक्तं भवति । \u003C/span\u003Eमरण\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशब्दस्य लाक्षणिकत्वापातात्। अस्मत्पक्षे तु \u003C/span\u003Eमरण\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशब्दस्य तदन्तर्गतभगवद्वाचकत्वात् । प्रश्नस्य प्रश्नविषयत्वाभावेन \u003C/span\u003Eप्रश्नं माऽनुप्राक्षीः' इत्यस्यायोगाच्चेति ।\nकिञ्च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद् विद्यामनुशिष्टस्त्वयाऽहम्\u003C/span\u003E इत्यत्र मुक्तस्थो भगवानेव विषय इत्यङ्गीकर्तव्यम् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयस्मिन्निदं विचिकित्सन्ति मृत्यो साम्पराये महति ब्रूहि नस्तद्\u003C/span\u003E इत्युत्तरवाक्ये '\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयस्मिन् महति साम्पराये \u003C/span\u003Eइदं ब्रह्मास्ति न वा\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति विचिकित्सन्ति तद् ब्रूहि\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति प्रार्थनाद् इति भावेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमहति साम्पराये\u003C/span\u003E इत्यस्यार्थमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमहतीति\u003C/span\u003E ।। \u003C/span\u003Eसाम्पराय'शब्दस्य श्रेयोमात्रवाचकत्वेऽपि महच्छब्दसमानाधिकृतस्य मुक्तिवाचकत्वोपपत्तेरित्यर्थः।।\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइति प्रथमाध्यायस्य प्रथमा वल्ली ।। १ ।। १ ।।\u003C/span\u003E\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E(वे.खं )\u003C/span\u003E एवमुक्तो नचिकेताः तृतीयं वरं वृणोति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयेयमिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रेते\u003C/span\u003E मुक्ते मृते वा मनुष्ये \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअयं\u003C/span\u003E भगवान् नियामकत्वेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्तीत्येके\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eज्ञानिनो वदन्ति\u003C/span\u003E इति शेषः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनास्ति\u003C/span\u003E इत्यज्ञा वदन्ति । अतो विप्रतिपत्तेः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविचिकित्सा\u003C/span\u003E संशयोऽस्ति । किमिति ? \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रेते मनुष्येऽयं भगवान्नियामकत्वेनास्ति न वा?\u003C/span\u003E इति । किं ततः ? \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइयं\u003C/span\u003E विचिकित्सा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eया\u003C/span\u003E यद्विषया \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतत्\u003C/span\u003E संशयविषयीभूतस्य मुक्तामुक्तनियामकस्य स्वरूपं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्वयाऽनुशिष्टो\u003C/span\u003E यथावत् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविद्यां\u003C/span\u003E जानीयाम् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएष\u003C/span\u003E एव त्वद्दत्तानां वराणां मध्ये \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतृतीयो\u003C/span\u003E वरो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवृतो\u003C/span\u003E मया प्रार्थितः ।। १९ ।।\nएवमुक्तो यमो 'मुक्तामुक्तजीवनियामकभगवज्ज्ञानमेव मोक्षसाधनम्, तच्चातिगोप्यम् । अतः श्रोतुर्बुद्धिदार्ढ्याभावे न वक्तव्यम् इति भावेन तद्बुद्धिपरीक्षणाय तस्य दुर्ज्ञेयत्वमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदेवैरिति\u003C/span\u003E ।। हे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनचिकेतः! पुरा\u003C/span\u003E पूर्वम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअत्र\u003C/span\u003E मुक्तामुक्तजीवनियामकभगवद्विषये \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदेवैरपि विचिकित्सितम्\u003C/span\u003E। कुतः ? \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहि\u003C/span\u003E यस्माद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएष धर्मो\u003C/span\u003E धारकत्वाद्धर्मनामा भगवान् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसुज्ञेयो न\u003C/span\u003E । कुतः ? यतः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअणुः\u003C/span\u003E सूक्ष्मः तस्माद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअन्यं वरं वृणीष्व\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमा\u003C/span\u003E मां \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमोपरोत्सीः\u003C/span\u003E इदं वक्तव्यमेव इत्युपरोधं मा कार्षीः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमा\u003C/span\u003E मां प्रति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएनं\u003C/span\u003E वरम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअतिसृज\u003C/span\u003E विमुञ्चेत्यर्थः ।। २० ।।\nएवमुक्तो नचिकेता आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदेवैरिति\u003C/span\u003E ।। हे मृत्यो! \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्वम्\u003C/span\u003E एव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयद्\u003C/span\u003E यस्माद् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदेवैरपि अत्र विचिकित्सितं किल\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति पुरावृत्तद्योतनार्थः। अत एव भगवत्स्वरूपं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसुज्ञेयं न\u003C/span\u003E भवतीति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआत्थ\u003C/span\u003E । तस्मात् स एव वरो मयाऽर्थितः; नान्यः । कुतः? इत्यत एतत्सदृशस्याभावाद् इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनान्य इति\u003C/span\u003E ।। अयमेव वरोऽन्यस्मात् सम्पाद्यताम् ? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवक्ता चेति\u003C/span\u003E ।। २१ ।।\nएवमुक्तो यमः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसर्वात्मना विषयविरक्तस्यैव मोक्षशास्त्रेऽधिकार\u003C/span\u003E इति ज्ञापनाय, नचिकेतसः स्थैर्यनिरीक्षणाय नानाविषयैस्तं प्रलोभयति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशतायुष इत्यादिना\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशतं वर्षाण्यायूंषि येषां ते\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशतायुषस्तान् पुत्रपौत्रान् वृणीष्व\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबहून् पशून्\u003C/span\u003E गोमहिष्यादिरूपान् हस्ती हिरण्यं च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहस्तिहिरण्यम्\u003C/span\u003E इति द्वन्द्वैकवद्भावः, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअश्वान्, भूमेर्महदायतनं\u003C/span\u003E च, भूमेरिति पञ्चमी सप्तम्यर्थे, महद्= विस्तीर्णम् आयतनम्= आश्रयं महाराज्याधिपत्यम् इति यावद्, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवृणीष्व\u003C/span\u003E । न केवलं पुत्रपौत्राणामेव शतायुष्ट्वम्; किन्तु? \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वयं च यावद्\u003C/span\u003E जीवितुम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइच्छसि\u003C/span\u003E तावतीः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशरदो जीव\u003C/span\u003E । सर्वमेतद् अनर्थकम्, स्वयं चेद् अल्पायुः? इत्यतो वाऽऽह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वयं चेति\u003C/span\u003E ।। २२ ।।\nनन्वेवं त्वद्दत्तो वरो मृषैव जातः? मत्प्रार्थितस्य त्वयाऽदानाद् इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतत्तुल्यमिति\u003C/span\u003E ।। त्वदीयं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवरम् एतत्तुल्यम्\u003C/span\u003E एतस्य= मया दीयमानस्य समं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदि मन्यसे\u003C/span\u003E तर्हि दीयमानं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवित्तं चिरजीविकां च\u003C/span\u003E दीर्घजीवनहेतुक्षेत्रं दीर्घजीवनं वा उक्तोपलक्षणमेतद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवृणीष्व\u003C/span\u003E । न चेद् अन्यदपि दास्यामीत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमहाभूमाविति\u003C/span\u003E ।। हे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनचिकेतः! त्वं महाभूमौ\u003C/span\u003E निमित्तसप्तमीयम्, महाराज्याधिपत्ये सतीति यावत्, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएधि\u003C/span\u003E अभिवृद्धो भव । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्वां कामानां\u003C/span\u003E काम्यानां मध्ये \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकामितभाजं करोमि\u003C/span\u003E इत्यर्थः ।। २३ ।।\nएतदेव विवृणोति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eये य इति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकामाः\u003C/span\u003E काम्याः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eछन्दत\u003C/span\u003E इच्छानुसारेण। तानेव विशिष्याऽह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइमा इति\u003C/span\u003E ।। रथेन सह वर्तन्त इति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसरथाः सतूर्याः\u003C/span\u003E सवादित्रा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइमा\u003C/span\u003E रूपादिगुणवतीः मल्लोकस्था वा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eरामा\u003C/span\u003E रमणीयाः स्त्रियः प्रार्थयस्व । तासु विशेषमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन हीदृशा इति\u003C/span\u003E ।। तर्ह्येतादृशीभिः किं मे प्रयोजनम्? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआभिरिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमत्प्रत्ताभिः\u003C/span\u003E मद्दत्ताभिः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआभिः\u003C/span\u003E स्त्रीभिः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरिचारयस्व\u003C/span\u003E नृत्तगानादिनाऽऽत्मनः परिचर्यां कारय । हे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनचिकेतः! मरणं\u003C/span\u003E मरणे स्थितं म्रियमाणजीवस्थितं भगवन्तं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमाऽनुप्राक्षीः\u003C/span\u003E ।। २४ ।।\nएवं प्रलोभितो नचिकेताः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशतायुष\u003C/span\u003E इत्यादेरुत्तरमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eश्वोऽभावा इति\u003C/span\u003E।। हे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअन्तक! मर्त्यस्य\u003C/span\u003E मरणशीलस्य पुरुषस्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदेतद्\u003C/span\u003E य एते पुत्रपौत्रपश्वादयस्ते \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eश्वोऽभावाः\u003C/span\u003E श्वोऽपि न विद्यते भावः= सत्ता येषां ते श्वोऽभावाः= क्षिप्रविनाशा इति यावत् । न केवलमेतावत् ; किन्तु? स्वसद्भावदशायां च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसर्वेन्द्रियाणां तेजः\u003C/span\u003E सामर्थ्यं स्ववृद्धिक्षयचिन्तया \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजरयन्ति\u003C/span\u003E च । तस्मान्न ते मया प्रार्थ्याः। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वयं च जीव शरदो यावदिच्छसि\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यस्योत्तरमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअपि सर्वमिति\u003C/span\u003E।।\n\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसर्वमपि जीवितं\u003C/span\u003E ब्रह्मकल्पपर्यन्तं जीवनम् अपि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअल्पमेव\u003C/span\u003E, तस्यापि पर्यवसानात् । निरवधिकजीवनस्य मोक्षादन्यत्राभावात् । तस्मात् तदपि न प्रार्थये । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइमा रामाः सरथाः सतूर्याः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादेरुत्तरमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतवैवेति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवाहा\u003C/span\u003E रथाः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतवैव\u003C/span\u003E तिष्ठन्तु ।। २५ ।।\n\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवृणीष्व वित्तम्\u003C/span\u003E इत्यस्योत्तरमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन वित्तेनेति\u003C/span\u003E ।। महावित्तलाभेऽपि मनुष्यस्य तृप्त्यदर्शनादित्यर्थः । किञ्च त्वद्विधेभ्यो वित्तादिप्रार्थनं च न कार्यम्। तस्य नान्तरीयकतया सिद्धत्वादित्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eलप्स्यामह इति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eचेद्\u003C/span\u003E यदि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्वामद्राक्ष्म\u003C/span\u003E तर्हि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवित्तं लप्स्यामहे\u003C/span\u003E प्राप्स्यामह एव । त्वद्दर्शनमात्रेण वित्तलाभो भविष्यतीति न पृथक् प्रार्थनीयमिति भावः। जीवनमपि न पृथक् प्रार्थनीयम् । तस्य त्वदधीनत्वादित्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजीविष्याम इति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्वं यावदीशिष्यसि\u003C/span\u003E रक्षयिष्यसि तावद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजीविष्यामः\u003C/span\u003E अतो नायं वरो वरणीयः; किन्तु? \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमे\u003C/span\u003E मया \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवरणीयस्तु वरः स एव\u003C/span\u003E यः प्राक् प्रार्थित इत्यर्थः ।। २६ ।।\nकुत एवं निर्बन्धः? इति चेद्, यतस्त्वादृशगुरुप्राप्तावपि भगवत्स्वरूपम् अविज्ञाय पुत्रपौत्रादिकं वृण्वतो मे तम एव भविष्यति । तथाहि श्रुतिः– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइह चेदवेदीदथ \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-118\"\u003Eसत्यमस्ति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिका । तस्मादेवं जानता मया न तत्प्रार्थ्यत इति भावेनाऽह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअजीर्यतामिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रजानन् मर्त्यः अजीर्यतां\u003C/span\u003E जराशून्यानाम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअमृतानां\u003C/span\u003E मरणशून्यानां त्वद्विधानां देवानाम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउप\u003C/span\u003E समीपम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएत्य\u003C/span\u003E भगवदुपदेशमप्राप्यैव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजीर्यन्\u003C/span\u003E विनश्यमानः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eक्व?\u003C/span\u003E न क्वापीत्यर्थः । जीवस्य स्वरूपतो नाशाभावात् । देहवियोगस्य भगवज्ज्ञानिनोऽपि सत्त्वाद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजीर्यन्\u003C/span\u003E इत्युक्तं विवृणोति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eक्वाधस्थः इति\u003C/span\u003E।। अन्धन्तमसादि-अधोगतिस्थः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eक्व?\u003C/span\u003E न क्वापीत्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रजानन्!\u003C/span\u003E इति यमस्य सम्बोधनं वा ।\nदुःखहेतुत्वाच्च न दीर्घजीवनं वरणीयमित्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअभिध्यायन्निति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवर्ण\u003C/span\u003E इत्यतः पूर्वं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्त्रीपुत्रादीनाम्\u003C/span\u003E इति शेषः । वर्णः= स्त्रीपुत्रादिरूप-विशेषः, रतिः= क्रीडा, प्रमोदः= तदुत्थः सुखविशेषः, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवर्णरतिप्रमोदान्\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनिवृत्तान्\u003C/span\u003E इति शेषः । अतिदीर्घकालजीवने हि स्वजीवनमध्य एवान्येषां विनाशःस्यात् । तेषामतिदीर्घकालजीवननियमाभावात् । ततश्च तन्नाशे तेषां स्मरणेन तु दुःखं स्यात् । अतो न दीर्घजीवनं पुरुषार्थः, प्रत्युत अनर्थहेतुरिति भावः ॥ २७ ॥\nपूर्वोक्तमेव निर्धारयति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयस्मिन्निति\u003C/span\u003E ॥ हे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्यो! महति साम्पराये\u003C/span\u003E मुक्तौ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनियामकतयेदं ब्रह्मास्ति न वा?\u003C/span\u003E इति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयस्मिन् विचिकित्सन्ति तद्\u003C/span\u003E मुक्तनियामकभगवत्स्वरूपमेव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनो ब्रूहि\u003C/span\u003E इति योजना। श्रुतिः स्वयमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयोऽयं वरो गूढं\u003C/span\u003E गूढत्वम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनुप्रविष्टः\u003C/span\u003E प्राप्तस्तमेव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनचिकेता वृणीते,\u003C/span\u003E न तस्मादन्यमित्यर्थः ॥ २८ ॥\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E॥ इति प्रथमाध्यायस्य प्रथमवल्ली ॥\u003C/span\u003E",
			"lines": [
				"“\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयेयं प्रेते\u003C/span\u003E इति तृतीयप्रश्नवाक्यस्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइयं\u003C/span\u003E विचिकित्सा= संशयः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रेते मनुष्ये अस्ति\u003C/span\u003E ‘शरीर- इन्द्रिय-मनो-बुद्धिव्यतिरिक्तो देहान्तरसम्बन्ध्यात्मा’ इति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएके, नायम्\u003C/span\u003E एवंविधः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्तीत्येके\u003C/span\u003E । अत्र चास्माकं न प्रत्यक्षेण, नाप्यनुमानेन निर्णयो युज्यते” इति व्याख्यानम् असदिति भावेन स्वयं तद्वाक्यं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रेत इति\u003C/span\u003E ॥ ‘प्रेत’शब्दस्य मृतसामान्यवाचकत्वेऽपि तद्विशेषो मुक्तोऽत्र ग्राह्य इति भावेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमुक्ते\u003C/span\u003E इत्युक्तम् । मनुष्यशब्दश्चेतनपरः। अज्ञानामपि केषाञ्चिन्मते भगवतो व्याप्तत्वाङ्गीकारेण मुक्ते मनुष्ये आकाशादिवत् सत्त्वमात्रमङ्गीक्रियत इत्यतो \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनियामकत्वेन\u003C/span\u003E इत्युक्तम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनास्तीत्यज्ञा\u003C/span\u003E इत्यनेन ‘ज्ञानिनामेवायं विवाद उच्यते’ इति यथाश्रुतप्रतीतिरपि परास्ता । एवं वदतां ज्ञानित्वाभावात् ।",
				"ननु ‘मुक्तनियामकत्वेन भगवान् अस्ति इति ज्ञानिनो वदन्ति नास्तीत्यज्ञाः’ इति जानतो नचिकेतसः संशयो निवृत्त एव । ज्ञानिमतस्यैव ग्राह्यत्वेन मुक्ते नियामकतया भगवानस्तीत्येव सिद्धत्वात्। अत \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्विद्याम्\u003C/span\u003E इति किं प्रार्थ्यते ? इत्यतस्तद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतस्येति\u003C/span\u003E ॥ एतच्छब्दार्थः– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतस्य नियामकस्य स्वरूपमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतस्य\u003C/span\u003E संशयविषयीभूतस्येत्यर्थः । नात्र नचिकेतसा मुक्ते नियामकतया भगवानस्ति न वेति संशयसत्त्वात् तन्निर्णयः कथम् ? इति प्रार्थ्यते; किन्तु? मुक्ते नियामकत्वेन भगवानस्तीति सिद्धमेव। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतस्य नियामकस्य\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वरूपं यथावद् विद्याम्\u003C/span\u003E इत्येव प्रार्थ्यते, अतो नानुपपत्तिरित्यर्थः ॥",
				"ननु कुत एवं व्याख्येयम्, परोक्त एवार्थः किं न स्याद् ? इत्यतस्तज्ज्ञापकमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअस्येति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकिमत्र परिशिष्यते\u003C/span\u003E इत्यतः परम् १. \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएतद्विद्याम्\u003C/span\u003E इत्यत्र \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएतत्प्रश्नविषयस्यैवानुवादात्\u003C/span\u003E इति शेषः । तेन चशब्दोपपत्तिः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयेयं प्रेते विचिकित्सा\u003C/span\u003E इत्युक्तोक्तस्यैव उत्तरत्र \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्य विस्रंसमानस्य\u003C/span\u003E इत्यनेनानुवादे सति, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003E\u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-111\"\u003Eएतद्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यनेन यत् पृष्टं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतद् \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-112\"\u003Eएतद्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति प्रतिज्ञाय \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन प्राणेन \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-113\"\u003Eनापानेन\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिना जीवनहेतुत्वादिना भगवत्स्वरूपस्यैवोक्तत्वाद् अत्रापि मुक्तस्थो भगवान् पृच्छ्यत इति सिद्धमित्यर्थः। स्यादेतद् यदि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्य विस्रंसमानास्य\u003C/span\u003E इत्येतदेव मुक्तपरं स्यात्, तदेव कुतः? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदेहादिति\u003C/span\u003E ।। अन्यथा \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवि\u003C/span\u003Eशब्दस्य वैयर्थ्यादिति भावः ।",
				"नन्वथापि अस्य प्रश्नवाक्यस्य मुक्तविषयत्वं नोपपद्यते ? \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनचिकेतः! मरणं माऽनुप्राक्षीः\u003C/span\u003E इति मरणविषये प्रश्नो न कर्तव्यः\u003C/span\u003E इत्युक्त्या प्रश्नवाक्यस्य मरणविषयत्वप्रतीतेः, इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमुक्तेरपीति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभवति\u003C/span\u003E उपपद्यते । यद् उक्तम्- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदेहाद् विशेषेण मोचनं नाम मुक्तिरेव\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति तद् अयुक्तम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदेहाद्\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविमुच्यमानस्य\u003C/span\u003E इत्यस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्थूलशरीरं त्यजतः\u003C/span\u003E इत्यर्थोपपत्तेः इति चेद्, न । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविस्रंसमानस्य\u003C/span\u003E इत्यनेनैव अस्यार्थस्योक्तत्वेन पौनरुक्त्यापाताद् इति भावेनाऽऽह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्थूलेति\u003C/span\u003E ।। व्याख्यानव्याख्येयभावस्त्व-गतिका गतिरिति भावः ।।",
				"यद् उक्त- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eद्वितीय-तृतीययोरुभयोरपि प्रश्नयोर्भगवद्विषयत्वम्\u003C/span\u003E इति तद् अयुक्तम् । तथा सति \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eद्वितीयप्रश्नस्य झटिति परिहाराभिधानम्, तृतीयप्रश्नस्य त्वतिकृच्छ्रेण परिहाराभिधानम्\u003C/span\u003E इति विशेषासम्भवात् । न च उभयोरपि प्रश्नयोर्भगवद्विषयत्वे एकस्य झटिति परिहाराभिधानेऽपरस्य कृच्छ्रेण तदभिधाने कारणमस्ति, इत्यतस्तत्र कारणविशेषं प्रमाणेनाऽऽह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअग्निस्थमिति\u003C/span\u003E ।। अग्निस्थस्यैव परमात्मनो वक्ष्यमाणविशेषणप्रकारकज्ञानं भवत्येव मोक्षहेतुः, अत उक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसामान्यादिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतु\u003C/span\u003Eशब्दोऽवधारणार्थः, सामान्यादेवेति सम्बन्धः ।",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eच\u003C/span\u003Eशब्दात् संसारे च जीवान्तःस्थत्वं नाऽऽकाशसाधारण्येनेत्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनियामकं चेति ।। तथा हरेः सर्वोत्तमत्वादीन् गुणान्\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था\u003C/span\u003E इत्यादिनोक्तान् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअविज्ञाय\u003C/span\u003E स्थितस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनैव मुक्तिर्भवेद्\u003C/span\u003E इत्यर्थः। अत एव यमेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतं दुर्दर्शं \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-114\"\u003Eगूढमनुप्रविष्टम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिना वक्ष्यमाणविद्याप्रशंसा क्रियते । मुक्तजीवनियामकहरिज्ञानम् अन्तरेण मोक्षप्राप्त्यभावेऽपि तद्रूपं किम् ? इति कृच्छ्रेण वक्तव्यम् इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतस्येति\u003C/span\u003E ।। तर्ह्यग्निस्थ-भगवन्निरूपणं पृथङ् न कार्यं स्यात् ? तज्ज्ञानस्य मुक्तिसाधनत्वाभावेन व्यर्थत्वाद्, इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतथाऽपीति\u003C/span\u003E ।। संसारनिवृत्तिलक्षण-मोक्षहेतुत्वाभावेऽपीत्यर्थः । एवं च \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअमृतत्वं भजेत् क्रमाद्\u003C/span\u003E इति पूर्वत्र '\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E \u003C/span\u003Eअमृतत्व\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशब्दो मौक्तसुखाधिक्यपरतया व्याख्येय\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति न तद्विरोध इति मन्तव्यम् । अनेन- \u003C/span\u003Eपरव्याख्याने जीवस्यातिगोप्यत्वाभावात् कृच्छ्रेण परिहारोक्तिर्न स्याद्' इति बाधकं सूचितम् ।",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eईश्वरविषय एव तृतीयप्रश्न\u003C/span\u003E इत्यत्र ज्ञापकान्तरमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्थाणुमिति\u003C/span\u003E।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय एषु सुप्तेषु\u003C/span\u003E इत्युत्तरवाक्ये जीवेषु स्थितस्य भगवत एव कथनात् प्रश्नवाक्येऽपि जीवेषु स्थितो भगवानेव विषय इति वक्तव्यम् । अन्यथा प्रश्नोत्तरयोरनानुगुण्यापातात् । न च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएषु सुप्तेषु\u003C/span\u003E इत्यस्य जीवपरत्वं कुत इति वाच्यम् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्थाणुमन्येऽनुसंयन्ति\u003C/span\u003E इत्यव्यवहितपूर्ववाक्ये जीवानां प्रस्तुतत्वेन तेषामेव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएषु\u003C/span\u003E इत्यनेन परामर्शादित्यर्थः। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय एषु सुप्तेषु\u003C/span\u003E इत्यत्र संसारिजीवस्थब्रह्मस्वरूपं निरूप्यते; प्रश्नवाक्ये तु मुक्तस्य नियामको हरिर्विषयः, तथा च प्रश्न-परिहारयोरनानुगुण्यमेव? इत्यतो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजीवेषु\u003C/span\u003E इति सामान्येनोक्तम् । मुक्तामुक्त-जीवमात्रस्थितभगवतः प्रश्नविषयत्वाद् अत्र अमुक्तजीवस्थभगवन्निरूपणं न प्रश्नाननुगुणमिति भावः ।।",
				"नन्वेतत् पूर्वोत्तरविरुद्धम् ? \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमुक्ते स्थितो भगवान् पृच्छ्यते\u003C/span\u003E इति प्राग् उक्तम् ; इदानीं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीवेषु स्थितो भगवान् पृच्छ्यते\u003C/span\u003E इत्युच्यते, इत्यतस्तं विरोधं प्रश्नवाक्याभिप्रायकथनेन परिहरति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमृतेति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविवक्षितः\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयेयं प्रेते\u003C/span\u003E इति प्रश्नवाक्ये\u003C/span\u003E इति शेषः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रेत\u003C/span\u003Eशब्दस्योभयसाधारणत्वादिति भावः । न केवलं प्रश्नानानुगुण्याभावः; किन्तु? विरोधश्च नास्तीति \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eच\u003C/span\u003Eशब्दार्थः ।",
				"यद्वा- यदि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयेयं प्रेते\u003C/span\u003E इत्यत्र मुक्तनियामकभगवत्स्वरूपं प्रश्नविषयः स्यात्, तर्हि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहन्त त इदं प्रवक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्म सनातनम् ।\u003C/span\u003E",
				"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथा च मरणं प्राप्य आत्मा भवति \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-115\"\u003Eगोतम\u003C/span\u003E ।।\u003C/span\u003E",
				"इति म्रियमाणजीवस्थभगवत्स्वरूपवचने प्रतिज्ञा विरुद्धा स्यात् ? पृष्टस्यैव वक्तव्यत्वाद्, इति चेद्, न । मुक्तेरपि मरणात्मकत्वाद् इत्युक्तन्यायेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमरणं प्राप्य\u003C/span\u003E इति मरणशब्दस्यापि मुक्तिपरत्वोपपत्तेर्विरोधाभावात् । प्रकारान्तरेणापि अविरोधमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमृतजीव इति\u003C/span\u003E ।। पूर्वोक्तपरिहारसमुच्चयार्थः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eच\u003C/span\u003Eशब्दः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअविरोधो\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमरणं प्राप्य\u003C/span\u003E इति वचनस्य प्रश्नवाक्येन\u003C/span\u003E इति शेषः ।।",
				"ननु यद् उक्तम्- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय एषु सुप्तेषु\u003C/span\u003E इति वचनात् प्रश्नवाक्यस्य भगवद्विषयत्वम्\u003C/span\u003E इति ; तद् असत् । तस्यैव वाक्यस्येश्वरविषयत्वाभावात्। न हि तत्रेश्वरज्ञापकं किञ्चिदस्तीति चेत्? न । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसुप्तेषु जागर्ति\u003C/span\u003E इतीश्वरलिङ्गश्रवणात्, स्वाप्नपदार्थनिर्मातृत्वश्रवणाच्च । न च तत्र निर्मातृत्वमात्रश्रवणेऽपि स्वाप्नपदार्थनिर्मातृत्वं न श्रूयत इति वाच्यम्। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभुञ्जानो नोत्सृजेद् वाचम्\u003C/span\u003E इत्यादाविव प्रकरणप्राप्तत्वात् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहन्त त इदं प्रवक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्म सनातनम्\u003C/span\u003E इति प्रतिज्ञातस्यैवात्र कथनाच्च । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतदेव शुक्रं तद् ब्रह्म\u003C/span\u003E इति वाक्यशेषाच्च ।",
				"ननु वाक्यशेषे \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयः= जीवः, एषु= प्राणेषु सुप्तेषु कामं कामं= तं तमभिप्रेतं स्त्र्याद्यर्थम् अविद्यया निर्ममाणो जागर्ति= न स्वपिति, तदेव शुक्रं= शुद्धं ब्रह्म, नान्यद् गुह्यं ब्रह्मास्ति\u003C/span\u003E इति ब्रह्मैक्यमेव जीवस्योच्यत इति कथं तत्साधकम्? इति चेद्, न । तस्य दूष्यत्वात्। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतस्मिन् लोकाः श्रिताः \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-116\"\u003Eसर्वे\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्युक्तविशिष्टे जीवैक्यानङ्गीकाराच्च । लक्षणा चागतिका गतिः।",
				"किञ्च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएषु सुप्तेषु\u003C/span\u003E इत्यत्र इदंशब्देन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्थाणुमन्ये\u003C/span\u003E इत्यव्यवहितपूर्ववाक्यप्रकृतजीवपरामर्श इत्येव युक्तम् ; न तु सर्वात्मनाऽप्रकृतप्राणपरामर्श इति । न च ग्रन्थप्रकृतपरामर्शे सम्भवति बुद्धिस्थपरामर्शो युक्तः । अत एवोक्तं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्थाणुमन्येऽनुसंयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम्\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइत्युक्त्वा\u003C/span\u003E इति।।",
				"ननु \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहन्त त इदं प्रवक्ष्यामि\u003C/span\u003E इति प्रतिज्ञावाक्ये \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eगुह्यं सनातनं ब्रह्म स्वाविद्यया मरणं प्राप्याऽत्मा संसारी यथा भवति तथा प्रवक्ष्यामि\u003C/span\u003Eइत्युक्तत्वेन, अत्रापि तदेव बोध्यत इति व्याख्येयम् ? इति चेद्, न । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमरणं प्राप्य\u003C/span\u003E इत्यस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eम्रियमाणं जीवं प्राप्य\u003C/span\u003E इत्यर्थोपपत्तेरिति भावेन श्रुत्यर्थनिश्चायकं प्रमाणमाह–\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eगुह्यमिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअपि\u003C/span\u003Eशब्दौ चशब्दार्थौ वाक्यद्वयार्थसमुच्चयार्थौ । यद्वा- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eम्रियमाणमपि\u003C/span\u003E इत्यन्वयः । तेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजायमानम्\u003C/span\u003E इत्यस्य समुच्चयः । एतेन- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगुह्यं तत्परमं ब्रह्म\u003C/span\u003E इत्यारभ्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयोनिमन्ये\u003C/span\u003E इत्यादेस्तात्पर्यमुक्तम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वपितेष्वपि जीवेषु जागर्ति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यनेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय एषु सुप्तेषु\u003C/span\u003E इति वाक्यार्थ उक्तो भवति । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसुप्तेषु जीवेषु\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इत्युक्त्या \u003C/span\u003Eएषु= प्राणेषु\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इत्येतद् अपव्याख्यानम् इत्युक्तं भवति । न केवलं जागरितेषु; सुप्तेष्वपि इति \u003C/span\u003Eअपि'शब्दः।",
				"ननु \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद् विद्यामनुशिष्टस्त्वयाऽहम्\u003C/span\u003E इति नचिकेतसा जीवगतभगवत्स्वरूपे पृष्टे, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन हि सुज्ञेयोऽणुरेष धर्म\u003C/span\u003E इति यमेन धर्मस्याणुत्वेन सुज्ञेयत्वाभावकथनम् असङ्गतम् ? न हि धर्मस्वरूपं नचिकेतसा पृष्टम्? इत्यतो \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eधर्म\u003C/span\u003Eशब्दं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eधारकत्वादिति\u003C/span\u003E ।। 'सर्वं पृथिवीधर्मः= भूधरः = पर्वतः, तस्य मूर्धनि = शिखरे इत्यर्थः जगद् धत्ते\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति \u003C/span\u003Eधर्मः\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E । \u003C/span\u003Eपृथिवीधर्ममूर्धनि\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E१ इति प्रयोगान्मोक्षधर्मे । \u003C/span\u003Eधर्मो वा इदमग्र \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-117\"\u003Eअसीत्\u003C/span\u003E' इत्यादिश्रुतेश्चेति भावः ।",
				"ननु \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनचिकेतो मरणं माऽनुप्राक्षीः\u003C/span\u003E इति यमेन मरणं न प्रष्टव्यम् इति कथमुच्यते ? न हि नचिकेतसा मरणं पृष्टम्; किन्तु? मृतस्थो मुक्तस्थो वा भगवानेव, इत्यतस्तदपि यथावत् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमरण इति\u003C/span\u003E।। म्रियमाण इत्यर्थः । एतेन- '\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमरणं\u003C/span\u003E मरणसम्बन्धिप्रश्नम् \u003C/span\u003Eअस्ति नास्ति\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इत्येवंरूपं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमाऽनुप्राक्षीः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति व्याख्यानम् असदित्युक्तं भवति । \u003C/span\u003Eमरण\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशब्दस्य लाक्षणिकत्वापातात्। अस्मत्पक्षे तु \u003C/span\u003Eमरण\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशब्दस्य तदन्तर्गतभगवद्वाचकत्वात् । प्रश्नस्य प्रश्नविषयत्वाभावेन \u003C/span\u003Eप्रश्नं माऽनुप्राक्षीः' इत्यस्यायोगाच्चेति ।",
				"किञ्च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद् विद्यामनुशिष्टस्त्वयाऽहम्\u003C/span\u003E इत्यत्र मुक्तस्थो भगवानेव विषय इत्यङ्गीकर्तव्यम् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयस्मिन्निदं विचिकित्सन्ति मृत्यो साम्पराये महति ब्रूहि नस्तद्\u003C/span\u003E इत्युत्तरवाक्ये '\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयस्मिन् महति साम्पराये \u003C/span\u003Eइदं ब्रह्मास्ति न वा\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति विचिकित्सन्ति तद् ब्रूहि\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति प्रार्थनाद् इति भावेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमहति साम्पराये\u003C/span\u003E इत्यस्यार्थमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमहतीति\u003C/span\u003E ।। \u003C/span\u003Eसाम्पराय'शब्दस्य श्रेयोमात्रवाचकत्वेऽपि महच्छब्दसमानाधिकृतस्य मुक्तिवाचकत्वोपपत्तेरित्यर्थः।।",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइति प्रथमाध्यायस्य प्रथमा वल्ली ।। १ ।। १ ।।\u003C/span\u003E",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E(वे.खं )\u003C/span\u003E एवमुक्तो नचिकेताः तृतीयं वरं वृणोति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयेयमिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रेते\u003C/span\u003E मुक्ते मृते वा मनुष्ये \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअयं\u003C/span\u003E भगवान् नियामकत्वेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्तीत्येके\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eज्ञानिनो वदन्ति\u003C/span\u003E इति शेषः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनास्ति\u003C/span\u003E इत्यज्ञा वदन्ति । अतो विप्रतिपत्तेः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविचिकित्सा\u003C/span\u003E संशयोऽस्ति । किमिति ? \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रेते मनुष्येऽयं भगवान्नियामकत्वेनास्ति न वा?\u003C/span\u003E इति । किं ततः ? \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइयं\u003C/span\u003E विचिकित्सा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eया\u003C/span\u003E यद्विषया \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतत्\u003C/span\u003E संशयविषयीभूतस्य मुक्तामुक्तनियामकस्य स्वरूपं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्वयाऽनुशिष्टो\u003C/span\u003E यथावत् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविद्यां\u003C/span\u003E जानीयाम् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएष\u003C/span\u003E एव त्वद्दत्तानां वराणां मध्ये \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतृतीयो\u003C/span\u003E वरो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवृतो\u003C/span\u003E मया प्रार्थितः ।। १९ ।।",
				"एवमुक्तो यमो 'मुक्तामुक्तजीवनियामकभगवज्ज्ञानमेव मोक्षसाधनम्, तच्चातिगोप्यम् । अतः श्रोतुर्बुद्धिदार्ढ्याभावे न वक्तव्यम् इति भावेन तद्बुद्धिपरीक्षणाय तस्य दुर्ज्ञेयत्वमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदेवैरिति\u003C/span\u003E ।। हे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनचिकेतः! पुरा\u003C/span\u003E पूर्वम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअत्र\u003C/span\u003E मुक्तामुक्तजीवनियामकभगवद्विषये \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदेवैरपि विचिकित्सितम्\u003C/span\u003E। कुतः ? \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहि\u003C/span\u003E यस्माद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएष धर्मो\u003C/span\u003E धारकत्वाद्धर्मनामा भगवान् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसुज्ञेयो न\u003C/span\u003E । कुतः ? यतः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअणुः\u003C/span\u003E सूक्ष्मः तस्माद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअन्यं वरं वृणीष्व\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमा\u003C/span\u003E मां \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमोपरोत्सीः\u003C/span\u003E इदं वक्तव्यमेव इत्युपरोधं मा कार्षीः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमा\u003C/span\u003E मां प्रति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएनं\u003C/span\u003E वरम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअतिसृज\u003C/span\u003E विमुञ्चेत्यर्थः ।। २० ।।",
				"एवमुक्तो नचिकेता आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदेवैरिति\u003C/span\u003E ।। हे मृत्यो! \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्वम्\u003C/span\u003E एव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयद्\u003C/span\u003E यस्माद् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदेवैरपि अत्र विचिकित्सितं किल\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति पुरावृत्तद्योतनार्थः। अत एव भगवत्स्वरूपं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसुज्ञेयं न\u003C/span\u003E भवतीति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआत्थ\u003C/span\u003E । तस्मात् स एव वरो मयाऽर्थितः; नान्यः । कुतः? इत्यत एतत्सदृशस्याभावाद् इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनान्य इति\u003C/span\u003E ।। अयमेव वरोऽन्यस्मात् सम्पाद्यताम् ? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवक्ता चेति\u003C/span\u003E ।। २१ ।।",
				"एवमुक्तो यमः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसर्वात्मना विषयविरक्तस्यैव मोक्षशास्त्रेऽधिकार\u003C/span\u003E इति ज्ञापनाय, नचिकेतसः स्थैर्यनिरीक्षणाय नानाविषयैस्तं प्रलोभयति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशतायुष इत्यादिना\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशतं वर्षाण्यायूंषि येषां ते\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशतायुषस्तान् पुत्रपौत्रान् वृणीष्व\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबहून् पशून्\u003C/span\u003E गोमहिष्यादिरूपान् हस्ती हिरण्यं च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहस्तिहिरण्यम्\u003C/span\u003E इति द्वन्द्वैकवद्भावः, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअश्वान्, भूमेर्महदायतनं\u003C/span\u003E च, भूमेरिति पञ्चमी सप्तम्यर्थे, महद्= विस्तीर्णम् आयतनम्= आश्रयं महाराज्याधिपत्यम् इति यावद्, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवृणीष्व\u003C/span\u003E । न केवलं पुत्रपौत्राणामेव शतायुष्ट्वम्; किन्तु? \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वयं च यावद्\u003C/span\u003E जीवितुम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइच्छसि\u003C/span\u003E तावतीः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशरदो जीव\u003C/span\u003E । सर्वमेतद् अनर्थकम्, स्वयं चेद् अल्पायुः? इत्यतो वाऽऽह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वयं चेति\u003C/span\u003E ।। २२ ।।",
				"नन्वेवं त्वद्दत्तो वरो मृषैव जातः? मत्प्रार्थितस्य त्वयाऽदानाद् इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतत्तुल्यमिति\u003C/span\u003E ।। त्वदीयं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवरम् एतत्तुल्यम्\u003C/span\u003E एतस्य= मया दीयमानस्य समं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदि मन्यसे\u003C/span\u003E तर्हि दीयमानं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवित्तं चिरजीविकां च\u003C/span\u003E दीर्घजीवनहेतुक्षेत्रं दीर्घजीवनं वा उक्तोपलक्षणमेतद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवृणीष्व\u003C/span\u003E । न चेद् अन्यदपि दास्यामीत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमहाभूमाविति\u003C/span\u003E ।। हे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनचिकेतः! त्वं महाभूमौ\u003C/span\u003E निमित्तसप्तमीयम्, महाराज्याधिपत्ये सतीति यावत्, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएधि\u003C/span\u003E अभिवृद्धो भव । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्वां कामानां\u003C/span\u003E काम्यानां मध्ये \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकामितभाजं करोमि\u003C/span\u003E इत्यर्थः ।। २३ ।।",
				"एतदेव विवृणोति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eये य इति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकामाः\u003C/span\u003E काम्याः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eछन्दत\u003C/span\u003E इच्छानुसारेण। तानेव विशिष्याऽह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइमा इति\u003C/span\u003E ।। रथेन सह वर्तन्त इति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसरथाः सतूर्याः\u003C/span\u003E सवादित्रा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइमा\u003C/span\u003E रूपादिगुणवतीः मल्लोकस्था वा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eरामा\u003C/span\u003E रमणीयाः स्त्रियः प्रार्थयस्व । तासु विशेषमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन हीदृशा इति\u003C/span\u003E ।। तर्ह्येतादृशीभिः किं मे प्रयोजनम्? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआभिरिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमत्प्रत्ताभिः\u003C/span\u003E मद्दत्ताभिः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआभिः\u003C/span\u003E स्त्रीभिः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरिचारयस्व\u003C/span\u003E नृत्तगानादिनाऽऽत्मनः परिचर्यां कारय । हे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनचिकेतः! मरणं\u003C/span\u003E मरणे स्थितं म्रियमाणजीवस्थितं भगवन्तं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमाऽनुप्राक्षीः\u003C/span\u003E ।। २४ ।।",
				"एवं प्रलोभितो नचिकेताः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशतायुष\u003C/span\u003E इत्यादेरुत्तरमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eश्वोऽभावा इति\u003C/span\u003E।। हे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअन्तक! मर्त्यस्य\u003C/span\u003E मरणशीलस्य पुरुषस्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदेतद्\u003C/span\u003E य एते पुत्रपौत्रपश्वादयस्ते \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eश्वोऽभावाः\u003C/span\u003E श्वोऽपि न विद्यते भावः= सत्ता येषां ते श्वोऽभावाः= क्षिप्रविनाशा इति यावत् । न केवलमेतावत् ; किन्तु? स्वसद्भावदशायां च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसर्वेन्द्रियाणां तेजः\u003C/span\u003E सामर्थ्यं स्ववृद्धिक्षयचिन्तया \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजरयन्ति\u003C/span\u003E च । तस्मान्न ते मया प्रार्थ्याः। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वयं च जीव शरदो यावदिच्छसि\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यस्योत्तरमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअपि सर्वमिति\u003C/span\u003E।।",
				"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसर्वमपि जीवितं\u003C/span\u003E ब्रह्मकल्पपर्यन्तं जीवनम् अपि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअल्पमेव\u003C/span\u003E, तस्यापि पर्यवसानात् । निरवधिकजीवनस्य मोक्षादन्यत्राभावात् । तस्मात् तदपि न प्रार्थये । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइमा रामाः सरथाः सतूर्याः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादेरुत्तरमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतवैवेति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवाहा\u003C/span\u003E रथाः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतवैव\u003C/span\u003E तिष्ठन्तु ।। २५ ।।",
				"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवृणीष्व वित्तम्\u003C/span\u003E इत्यस्योत्तरमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन वित्तेनेति\u003C/span\u003E ।। महावित्तलाभेऽपि मनुष्यस्य तृप्त्यदर्शनादित्यर्थः । किञ्च त्वद्विधेभ्यो वित्तादिप्रार्थनं च न कार्यम्। तस्य नान्तरीयकतया सिद्धत्वादित्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eलप्स्यामह इति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eचेद्\u003C/span\u003E यदि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्वामद्राक्ष्म\u003C/span\u003E तर्हि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवित्तं लप्स्यामहे\u003C/span\u003E प्राप्स्यामह एव । त्वद्दर्शनमात्रेण वित्तलाभो भविष्यतीति न पृथक् प्रार्थनीयमिति भावः। जीवनमपि न पृथक् प्रार्थनीयम् । तस्य त्वदधीनत्वादित्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजीविष्याम इति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्वं यावदीशिष्यसि\u003C/span\u003E रक्षयिष्यसि तावद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजीविष्यामः\u003C/span\u003E अतो नायं वरो वरणीयः; किन्तु? \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमे\u003C/span\u003E मया \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवरणीयस्तु वरः स एव\u003C/span\u003E यः प्राक् प्रार्थित इत्यर्थः ।। २६ ।।",
				"कुत एवं निर्बन्धः? इति चेद्, यतस्त्वादृशगुरुप्राप्तावपि भगवत्स्वरूपम् अविज्ञाय पुत्रपौत्रादिकं वृण्वतो मे तम एव भविष्यति । तथाहि श्रुतिः– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइह चेदवेदीदथ \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-118\"\u003Eसत्यमस्ति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिका । तस्मादेवं जानता मया न तत्प्रार्थ्यत इति भावेनाऽह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअजीर्यतामिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रजानन् मर्त्यः अजीर्यतां\u003C/span\u003E जराशून्यानाम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअमृतानां\u003C/span\u003E मरणशून्यानां त्वद्विधानां देवानाम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउप\u003C/span\u003E समीपम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएत्य\u003C/span\u003E भगवदुपदेशमप्राप्यैव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजीर्यन्\u003C/span\u003E विनश्यमानः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eक्व?\u003C/span\u003E न क्वापीत्यर्थः । जीवस्य स्वरूपतो नाशाभावात् । देहवियोगस्य भगवज्ज्ञानिनोऽपि सत्त्वाद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजीर्यन्\u003C/span\u003E इत्युक्तं विवृणोति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eक्वाधस्थः इति\u003C/span\u003E।। अन्धन्तमसादि-अधोगतिस्थः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eक्व?\u003C/span\u003E न क्वापीत्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रजानन्!\u003C/span\u003E इति यमस्य सम्बोधनं वा ।",
				"दुःखहेतुत्वाच्च न दीर्घजीवनं वरणीयमित्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअभिध्यायन्निति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवर्ण\u003C/span\u003E इत्यतः पूर्वं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्त्रीपुत्रादीनाम्\u003C/span\u003E इति शेषः । वर्णः= स्त्रीपुत्रादिरूप-विशेषः, रतिः= क्रीडा, प्रमोदः= तदुत्थः सुखविशेषः, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवर्णरतिप्रमोदान्\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनिवृत्तान्\u003C/span\u003E इति शेषः । अतिदीर्घकालजीवने हि स्वजीवनमध्य एवान्येषां विनाशःस्यात् । तेषामतिदीर्घकालजीवननियमाभावात् । ततश्च तन्नाशे तेषां स्मरणेन तु दुःखं स्यात् । अतो न दीर्घजीवनं पुरुषार्थः, प्रत्युत अनर्थहेतुरिति भावः ॥ २७ ॥",
				"पूर्वोक्तमेव निर्धारयति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयस्मिन्निति\u003C/span\u003E ॥ हे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्यो! महति साम्पराये\u003C/span\u003E मुक्तौ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनियामकतयेदं ब्रह्मास्ति न वा?\u003C/span\u003E इति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयस्मिन् विचिकित्सन्ति तद्\u003C/span\u003E मुक्तनियामकभगवत्स्वरूपमेव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनो ब्रूहि\u003C/span\u003E इति योजना। श्रुतिः स्वयमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयोऽयं वरो गूढं\u003C/span\u003E गूढत्वम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनुप्रविष्टः\u003C/span\u003E प्राप्तस्तमेव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनचिकेता वृणीते,\u003C/span\u003E न तस्मादन्यमित्यर्थः ॥ २८ ॥",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E॥ इति प्रथमाध्यायस्य प्रथमवल्ली ॥\u003C/span\u003E"
			],
			"lineAlign": [
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				null,
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"center",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"center"
			],
			"_verified": true,
			"teekaLabel": null,
			"footnotes": [
				{
					"id": "fn-111",
					"kind": "locus",
					"quote": "एतद्",
					"text": "१.२.१२"
				},
				{
					"id": "fn-112",
					"kind": "note",
					"quote": "एतद्",
					"text": "एतद्वै तद् इत्यत्र"
				},
				{
					"id": "fn-113",
					"kind": "locus",
					"quote": "नापानेन",
					"text": "२.२.५"
				},
				{
					"id": "fn-114",
					"kind": "locus",
					"quote": "गूढमनुप्रविष्टम्",
					"text": "२.२.६"
				},
				{
					"id": "fn-115",
					"kind": "locus",
					"quote": "गोतम",
					"text": "२.२.८"
				},
				{
					"id": "fn-116",
					"kind": "note",
					"quote": "सर्वे",
					"text": "म.भा.१२.३६०.१२(कुम्भ.), गी.प्रे.१२.३५०.१२, पुणे.१२.३३८.१२"
				},
				{
					"id": "fn-117",
					"kind": "locus",
					"quote": "असीत्",
					"text": "सामवेदे, बाभ्रव्यशाखायाम्, गी.भा.९.२"
				},
				{
					"id": "fn-118",
					"kind": "locus",
					"quote": "सत्यमस्ति",
					"text": "तल.उ.२.५"
				}
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-17",
			"oldKey": null,
			"type": "section",
			"parent": null,
			"chapter": null,
			"verseType": "topic",
			"text": "वेदेशीयम्",
			"lines": [
				"वेदेशीयम्"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-18",
			"oldKey": null,
			"type": "teeka",
			"parent": "KKN_C01_S02_V01",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"text": "एवं नचिकेतसो विषयाभिलाषराहित्यद् अयं ब्रह्मविद्यायोग्य इति भावेन विषयकामनायुक्तस्य तद्रहितस्य च स्वरूपं निरूपयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअन्यदित्यादिना\u003C/span\u003E॥ अत्र \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनैतां सृङ्कां वित्तमयीमवाप्तः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यत्राप्रतीतेः शृङ्काशब्दार्थमाह – \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशृङ्कामिति\u003C/span\u003E ॥ यद्यपि \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशृङ्कां चेमामनेकरूपां \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-126\"\u003Eगृहाण\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यत्र शृङ्काशब्दः कण्ठमालापरतया व्याख्यातः । तथाऽप्यनुवादसन्तुष्ट-यमदत्तकण्ठमालाया नचिकेतसा प्राप्तत्वात्, तृतीयवरत्वेन कण्ठमालाया यमेनादत्तत्वाद्, नचिकेतसा \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमाऽस्तु\u003C/span\u003E इत्यनुक्तत्वाच्च \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनैतां शृङ्कां वित्तमयीमवाप्तः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्युक्त्ययोगाद्, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयस्यां मज्जन्ति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्युक्त-सर्वमनुष्यबन्धकत्वायोगाच्चात्र शृङ्खलापरत्वेन व्याख्यात इत्यवधेयम् ॥\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E(वे.खं)\u003C/span\u003E दीयमानमपि पुत्रादिकं परित्यज्य ब्रह्मविद्याम् अर्थयमानं नचिकेतसं स्तोतुं तदुभयस्वरूपमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअन्यदिति\u003C/span\u003E ॥ अत्र \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eश्रेय\u003C/span\u003E इति ब्रह्मविद्योच्यते, निःश्रेयससाधनत्वात् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रेय\u003C/span\u003E इति प्रीतिविषयपुत्रादि काम्यम् उच्यते । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउत\u003C/span\u003Eशब्दः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eच\u003C/span\u003Eशब्दार्थः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइव\u003C/span\u003Eशब्दोऽवधारणार्थः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eश्रेयोऽन्यद्\u003C/span\u003E विलक्षणमेव \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रेयसः\u003C/span\u003E इति शेषः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रेयश्च\u003C/span\u003E श्रेयसोऽन्यदेव। जानतां श्रेयःप्रेयसोरेकत्वं सूचयितुं वा \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइव\u003C/span\u003Eशब्दः ।\nकथं श्रेयःप्रेयसोः परस्परवैलक्षण्यम्? इत्यत आह–\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eते उभे इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eते उभे\u003C/span\u003E श्रेयःप्रेयसी \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनानार्थे\u003C/span\u003E मोक्ष-तदितराख्यविलक्षणप्रयोजनविषये \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपुरुषं\u003C/span\u003E जीवं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसिनीतो\u003C/span\u003E बध्नीतः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eषिञ्=बन्धने\u003C/span\u003E इति धातोः । किं ततः? इत्यतः तदुभयम् आददानस्य फलमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतयोरिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतयोः\u003C/span\u003E श्रेयःप्रेयसोर्मध्ये यः पुरुषः श्रेय एवाऽदत्ते तस्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसाधु\u003C/span\u003E भद्रं मोक्षाख्यं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभवति\u003C/span\u003E इत्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय उ\u003C/span\u003E यश्च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रेय\u003C/span\u003E एव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवृणीते\u003C/span\u003E स \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअर्थाद्\u003C/span\u003E मोक्षाख्यप्रयोजनाद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहीयते\u003C/span\u003E हीनो भवति ॥ १ ॥\nतदेव विशदमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eश्रेयश्चेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eश्रेयश्च प्रेयश्च\u003C/span\u003E इत्येतौ कर्मवशान्\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमनुष्यम् एतः\u003C/span\u003E प्राप्नुतः । तदा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eधीरः\u003C/span\u003E पुरुषस्तौ प्राप्तौ श्रेयःप्रेयोरूपार्थौ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसम्परीत्य\u003C/span\u003E सम्यग् ज्ञात्वा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविविनक्ति\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइदं पुरुषार्थप्रदमिदं न\u003C/span\u003E इति विवेचयति। एवं विवेकानन्तरं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eधीरः प्रेयसः\u003C/span\u003E प्रेयः परित्यज्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eश्रेय\u003C/span\u003E एव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवृणीते\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमन्दः\u003C/span\u003E तु \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयोगक्षेमान्\u003C/span\u003E अप्राप्तलाभो योगः, प्राप्तपरिपालनं क्षेमः । योगक्षेमात्मकं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रेय\u003C/span\u003E एव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवृणीते\u003C/span\u003E ॥२॥\nयत्प्रशंसार्थम् एतदुक्तं तम् इदानीं प्रशंसति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस इति\u003C/span\u003E ॥ हे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनचिकेतः!\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस\u003C/span\u003E मया प्रलोभितोऽपि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्वं प्रियान्\u003C/span\u003E तत्र हेतुः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रियरूपान्\u003C/span\u003E मनोहररूपान् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकामान्\u003C/span\u003E काम्यान् मया दत्तानपि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअभिध्यायन्\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतेषामनित्यत्वादिदोषान्\u003C/span\u003E इति शेषः, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअत्यस्राक्षीः\u003C/span\u003E अतिसृष्टवानसि । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतां\u003C/span\u003E मया दत्तां \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवित्तमयीं\u003C/span\u003E सुवर्णमयीं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशृङ्कां\u003C/span\u003E शृङ्खलां \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनैवावाप्तः\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयद्यन्येऽपि नैवाऽप्ताः तर्हि को विशेषोऽस्य?\u003C/span\u003E इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयस्यामिति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयस्यां\u003C/span\u003E वित्तमय्यां शृङ्खलायां \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबहवो मनुष्या मज्जन्ति\u003C/span\u003E तया शृङ्खलयाऽऽत्मानं बध्नन्तीत्यर्थः ॥ ३ ॥\nश्रेयःप्रेयसोः स्वरूपं निरूपयन्, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eते उभे नानार्थे\u003C/span\u003E इत्युक्तमेव विवृणोति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदूरमेते इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eया\u003C/span\u003E प्रेयोरूपा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअविद्या\u003C/span\u003E विद्याविरुद्धेति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eज्ञाता\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eया च\u003C/span\u003E श्रेयोरूपा विद्येति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eज्ञाता\u003C/span\u003E विद्वद्भिः ते \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएते\u003C/span\u003E श्रेयःप्रेयसी \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदूरं विपरीते\u003C/span\u003E अतिविरुद्धे । विरुद्धत्वमेव विवृणोति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविषूची इति\u003C/span\u003E ॥ विरुद्धगतिहेतू इत्यर्थः । तत्राहं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनचिकेतसं विद्याभीप्सितम्\u003C/span\u003E एव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमन्ये\u003C/span\u003E। कुतः? \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्वा\u003C/span\u003E त्वां \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबहवः कामा न लोलुपन्तः\u003C/span\u003E न लोलुपन्ति, न प्रलोभयन्तीति यावत् ॥ ४ ॥\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eश्रेयःकाम एव श्रेष्ठः\u003C/span\u003E इति भावेन प्रेयःकामान् निन्दति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअविद्यायामिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअविद्यायां\u003C/span\u003E पुत्रपौत्रादिलक्षणायाम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअन्तरे\u003C/span\u003E मध्ये \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवर्तमानाः स्वयं धीराः\u003C/span\u003E स्वात्मानं स्वयमेव धीरान् वदन्तः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपण्डितम्\u003C/span\u003E आगमाभिज्ञं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमन्यमाना\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदन्द्रम्यमाणा\u003C/span\u003E वक्रगतयो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमूढाः परियन्ति\u003C/span\u003E प्रवर्तन्ते । ननु बहूनाम् एवं प्रवृत्तेः कथमियं मूढप्रवृत्तिः स्याद्? इत्यतस्तत्र दृष्टान्तमाह–\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअन्धेनैवेति\u003C/span\u003E ॥५॥\nनित्यपुमर्थमोक्षसाधनं श्रेयः परित्यज्य, अनित्यं काम्यं पुत्रपौत्रादिकं प्रेयोऽपरनामकं किमिति कामयन्ते? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसाम्परायो\u003C/span\u003E मोक्षः, तत्साधनीभूतो भगवान् इति यावद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवित्तमोहेन मूढम्\u003C/span\u003E अत एव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रमाद्यन्तं\u003C/span\u003E बालं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रति न भाति\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअयम्\u003C/span\u003E एव लोकोऽस्ति\u003C/span\u003E इत्यभिमानी \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपुनःपुनर्मे वशमापद्यते\u003C/span\u003E ॥ ६ ॥\nयदा श्रवणादिप्रयत्नवतोऽपि न साम्परायः प्रतिभाति; किमुत प्रमादादिमतः? इति भावेनाऽह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eश्रवणायापीति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबहुभिः श्रवणायापि\u003C/span\u003E श्रोतुमपि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन लभ्यः\u003C/span\u003E प्राणिनां मध्ये बहूनां प्राणिनां भगवद्विषयकश्रवणमपि नास्तीत्यर्थः । अस्ति केषाञ्चित् श्रवणम्; तथाऽपि न साम्परायस्तेषां यथार्थतः प्रतिभातीत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशृण्वन्तोऽपीति\u003C/span\u003E ॥ कुतः? इत्यतो वक्तृश्रोतृदौर्लभ्यादित्याह–\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआश्चर्य इति\u003C/span\u003E ॥ कुशलेन गुरुणाऽनुशिष्टो\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eऽस्य\u003C/span\u003E भगवतो यथार्थतो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eज्ञाता\u003C/span\u003E ज्ञानानुसारेण, अस्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवक्ता आश्चर्यो\u003C/span\u003E दुर्लभः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकुशलोऽस्य\u003C/span\u003E भगवतो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eलब्धा\u003C/span\u003E गुरूक्तप्रकारेण ज्ञाता श्रोताऽप्याश्चर्य इति योजना ॥ ७ ॥",
			"lines": [
				"एवं नचिकेतसो विषयाभिलाषराहित्यद् अयं ब्रह्मविद्यायोग्य इति भावेन विषयकामनायुक्तस्य तद्रहितस्य च स्वरूपं निरूपयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअन्यदित्यादिना\u003C/span\u003E॥ अत्र \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनैतां सृङ्कां वित्तमयीमवाप्तः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यत्राप्रतीतेः शृङ्काशब्दार्थमाह – \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशृङ्कामिति\u003C/span\u003E ॥ यद्यपि \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशृङ्कां चेमामनेकरूपां \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-126\"\u003Eगृहाण\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यत्र शृङ्काशब्दः कण्ठमालापरतया व्याख्यातः । तथाऽप्यनुवादसन्तुष्ट-यमदत्तकण्ठमालाया नचिकेतसा प्राप्तत्वात्, तृतीयवरत्वेन कण्ठमालाया यमेनादत्तत्वाद्, नचिकेतसा \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमाऽस्तु\u003C/span\u003E इत्यनुक्तत्वाच्च \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनैतां शृङ्कां वित्तमयीमवाप्तः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्युक्त्ययोगाद्, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयस्यां मज्जन्ति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्युक्त-सर्वमनुष्यबन्धकत्वायोगाच्चात्र शृङ्खलापरत्वेन व्याख्यात इत्यवधेयम् ॥",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E(वे.खं)\u003C/span\u003E दीयमानमपि पुत्रादिकं परित्यज्य ब्रह्मविद्याम् अर्थयमानं नचिकेतसं स्तोतुं तदुभयस्वरूपमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअन्यदिति\u003C/span\u003E ॥ अत्र \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eश्रेय\u003C/span\u003E इति ब्रह्मविद्योच्यते, निःश्रेयससाधनत्वात् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रेय\u003C/span\u003E इति प्रीतिविषयपुत्रादि काम्यम् उच्यते । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउत\u003C/span\u003Eशब्दः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eच\u003C/span\u003Eशब्दार्थः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइव\u003C/span\u003Eशब्दोऽवधारणार्थः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eश्रेयोऽन्यद्\u003C/span\u003E विलक्षणमेव \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रेयसः\u003C/span\u003E इति शेषः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रेयश्च\u003C/span\u003E श्रेयसोऽन्यदेव। जानतां श्रेयःप्रेयसोरेकत्वं सूचयितुं वा \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइव\u003C/span\u003Eशब्दः ।",
				"कथं श्रेयःप्रेयसोः परस्परवैलक्षण्यम्? इत्यत आह–\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eते उभे इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eते उभे\u003C/span\u003E श्रेयःप्रेयसी \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनानार्थे\u003C/span\u003E मोक्ष-तदितराख्यविलक्षणप्रयोजनविषये \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपुरुषं\u003C/span\u003E जीवं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसिनीतो\u003C/span\u003E बध्नीतः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eषिञ्=बन्धने\u003C/span\u003E इति धातोः । किं ततः? इत्यतः तदुभयम् आददानस्य फलमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतयोरिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतयोः\u003C/span\u003E श्रेयःप्रेयसोर्मध्ये यः पुरुषः श्रेय एवाऽदत्ते तस्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसाधु\u003C/span\u003E भद्रं मोक्षाख्यं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभवति\u003C/span\u003E इत्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय उ\u003C/span\u003E यश्च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रेय\u003C/span\u003E एव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवृणीते\u003C/span\u003E स \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअर्थाद्\u003C/span\u003E मोक्षाख्यप्रयोजनाद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहीयते\u003C/span\u003E हीनो भवति ॥ १ ॥",
				"तदेव विशदमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eश्रेयश्चेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eश्रेयश्च प्रेयश्च\u003C/span\u003E इत्येतौ कर्मवशान्\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमनुष्यम् एतः\u003C/span\u003E प्राप्नुतः । तदा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eधीरः\u003C/span\u003E पुरुषस्तौ प्राप्तौ श्रेयःप्रेयोरूपार्थौ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसम्परीत्य\u003C/span\u003E सम्यग् ज्ञात्वा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविविनक्ति\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइदं पुरुषार्थप्रदमिदं न\u003C/span\u003E इति विवेचयति। एवं विवेकानन्तरं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eधीरः प्रेयसः\u003C/span\u003E प्रेयः परित्यज्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eश्रेय\u003C/span\u003E एव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवृणीते\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमन्दः\u003C/span\u003E तु \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयोगक्षेमान्\u003C/span\u003E अप्राप्तलाभो योगः, प्राप्तपरिपालनं क्षेमः । योगक्षेमात्मकं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रेय\u003C/span\u003E एव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवृणीते\u003C/span\u003E ॥२॥",
				"यत्प्रशंसार्थम् एतदुक्तं तम् इदानीं प्रशंसति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस इति\u003C/span\u003E ॥ हे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनचिकेतः!\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस\u003C/span\u003E मया प्रलोभितोऽपि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्वं प्रियान्\u003C/span\u003E तत्र हेतुः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रियरूपान्\u003C/span\u003E मनोहररूपान् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकामान्\u003C/span\u003E काम्यान् मया दत्तानपि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअभिध्यायन्\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतेषामनित्यत्वादिदोषान्\u003C/span\u003E इति शेषः, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअत्यस्राक्षीः\u003C/span\u003E अतिसृष्टवानसि । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतां\u003C/span\u003E मया दत्तां \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवित्तमयीं\u003C/span\u003E सुवर्णमयीं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशृङ्कां\u003C/span\u003E शृङ्खलां \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनैवावाप्तः\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयद्यन्येऽपि नैवाऽप्ताः तर्हि को विशेषोऽस्य?\u003C/span\u003E इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयस्यामिति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयस्यां\u003C/span\u003E वित्तमय्यां शृङ्खलायां \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबहवो मनुष्या मज्जन्ति\u003C/span\u003E तया शृङ्खलयाऽऽत्मानं बध्नन्तीत्यर्थः ॥ ३ ॥",
				"श्रेयःप्रेयसोः स्वरूपं निरूपयन्, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eते उभे नानार्थे\u003C/span\u003E इत्युक्तमेव विवृणोति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदूरमेते इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eया\u003C/span\u003E प्रेयोरूपा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअविद्या\u003C/span\u003E विद्याविरुद्धेति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eज्ञाता\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eया च\u003C/span\u003E श्रेयोरूपा विद्येति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eज्ञाता\u003C/span\u003E विद्वद्भिः ते \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएते\u003C/span\u003E श्रेयःप्रेयसी \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदूरं विपरीते\u003C/span\u003E अतिविरुद्धे । विरुद्धत्वमेव विवृणोति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविषूची इति\u003C/span\u003E ॥ विरुद्धगतिहेतू इत्यर्थः । तत्राहं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनचिकेतसं विद्याभीप्सितम्\u003C/span\u003E एव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमन्ये\u003C/span\u003E। कुतः? \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्वा\u003C/span\u003E त्वां \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबहवः कामा न लोलुपन्तः\u003C/span\u003E न लोलुपन्ति, न प्रलोभयन्तीति यावत् ॥ ४ ॥",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eश्रेयःकाम एव श्रेष्ठः\u003C/span\u003E इति भावेन प्रेयःकामान् निन्दति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअविद्यायामिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअविद्यायां\u003C/span\u003E पुत्रपौत्रादिलक्षणायाम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअन्तरे\u003C/span\u003E मध्ये \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवर्तमानाः स्वयं धीराः\u003C/span\u003E स्वात्मानं स्वयमेव धीरान् वदन्तः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपण्डितम्\u003C/span\u003E आगमाभिज्ञं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमन्यमाना\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदन्द्रम्यमाणा\u003C/span\u003E वक्रगतयो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमूढाः परियन्ति\u003C/span\u003E प्रवर्तन्ते । ननु बहूनाम् एवं प्रवृत्तेः कथमियं मूढप्रवृत्तिः स्याद्? इत्यतस्तत्र दृष्टान्तमाह–\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअन्धेनैवेति\u003C/span\u003E ॥५॥",
				"नित्यपुमर्थमोक्षसाधनं श्रेयः परित्यज्य, अनित्यं काम्यं पुत्रपौत्रादिकं प्रेयोऽपरनामकं किमिति कामयन्ते? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसाम्परायो\u003C/span\u003E मोक्षः, तत्साधनीभूतो भगवान् इति यावद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवित्तमोहेन मूढम्\u003C/span\u003E अत एव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रमाद्यन्तं\u003C/span\u003E बालं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रति न भाति\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअयम्\u003C/span\u003E एव लोकोऽस्ति\u003C/span\u003E इत्यभिमानी \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपुनःपुनर्मे वशमापद्यते\u003C/span\u003E ॥ ६ ॥",
				"यदा श्रवणादिप्रयत्नवतोऽपि न साम्परायः प्रतिभाति; किमुत प्रमादादिमतः? इति भावेनाऽह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eश्रवणायापीति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबहुभिः श्रवणायापि\u003C/span\u003E श्रोतुमपि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन लभ्यः\u003C/span\u003E प्राणिनां मध्ये बहूनां प्राणिनां भगवद्विषयकश्रवणमपि नास्तीत्यर्थः । अस्ति केषाञ्चित् श्रवणम्; तथाऽपि न साम्परायस्तेषां यथार्थतः प्रतिभातीत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशृण्वन्तोऽपीति\u003C/span\u003E ॥ कुतः? इत्यतो वक्तृश्रोतृदौर्लभ्यादित्याह–\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआश्चर्य इति\u003C/span\u003E ॥ कुशलेन गुरुणाऽनुशिष्टो\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eऽस्य\u003C/span\u003E भगवतो यथार्थतो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eज्ञाता\u003C/span\u003E ज्ञानानुसारेण, अस्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवक्ता आश्चर्यो\u003C/span\u003E दुर्लभः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकुशलोऽस्य\u003C/span\u003E भगवतो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eलब्धा\u003C/span\u003E गुरूक्तप्रकारेण ज्ञाता श्रोताऽप्याश्चर्य इति योजना ॥ ७ ॥"
			],
			"lineAlign": [
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify"
			],
			"_verified": true,
			"teekaLabel": null,
			"covers": [
				"KKN_C01_S02_V01",
				"KKN_C01_S02_V02",
				"KKN_C01_S02_V03",
				"KKN_C01_S02_V04",
				"KKN_C01_S02_V05",
				"KKN_C01_S02_V06",
				"KKN_C01_S02_V07"
			],
			"footnotes": [
				{
					"id": "fn-126",
					"kind": "locus",
					"quote": "गृहाण",
					"text": "१.१.१५"
				}
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-19",
			"oldKey": null,
			"type": "section",
			"parent": null,
			"chapter": null,
			"verseType": "topic",
			"text": "वेदेशीयम्",
			"lines": [
				"वेदेशीयम्"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-20",
			"oldKey": null,
			"type": "teeka",
			"parent": "KKN_C01_S02_V08",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"text": "\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनन्यप्रोक्ते गतिरत्र नास्ति\u003C/span\u003E इत्यस्य '\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनन्येनैव= अपृथग्दर्शिनाऽऽचार्येण प्रतिपाद्यब्रह्मभूतेन प्रोक्ते अत्र= आत्मनि गतिः= \u003C/span\u003Eअनेकधाऽस्ति नास्तीत्यादिलक्षणा\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E चिन्ता नास्ति\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति व्याख्यानम् असत् । वक्ष्यमाणरीत्या ब्रह्मात्मैकत्वस्य बाधितत्वेन, वस्तुत आचार्यस्य प्रतिपाद्यब्रह्मभूतत्वायोगाद् ज्ञानमात्रव्युत्पन्ने \u003C/span\u003Eगति\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशब्देन तद्विशेषसंशय-अपरपर्यायचिन्तारूपार्थग्रहणायोगाच्च इति भावेनाऽह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअन्य इति\u003C/span\u003E ।। वस्तुगत्याऽनन्यत्वं बाधितमित्येवं व्याख्यातम् । \u003C/span\u003Eतद्विपरीतं च जानन्' इत्यपि ग्राह्यम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eज्ञानं\u003C/span\u003E सम्यग् ज्ञानम् ।\nननु ज्ञानवाचकगतिशब्दस्य तद्विशेषपरत्वं भवतामप्यावश्यकम् । अतः संशयपरत्वमेव किं न स्याद् इति चेन्न । प्रमा-संशययोः प्रमाया अतिशयितत्वेन तद्ग्रहणस्यैवोचितत्वाद्, वक्ष्यमाणदोषाच्चेति । कुत एवं व्याख्येयम्? परोक्त एवार्थः किं न स्याद्? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रोक्तेति\u003C/span\u003E।। वाक्यशेषे \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअन्येनैव\u003C/span\u003E जीवेश्वरभेदज्ञानिनाऽऽचार्येण \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रोक्ता\u003C/span\u003E वेदप्रवचनोत्पादितैव मतिः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसुज्ञानाय\u003C/span\u003E साक्षात्काराय भवति इत्युक्तत्वेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनन्यप्रोक्ते\u003C/span\u003E इति वाक्यमपि \u003C/span\u003Eजीवेश्वरभेदाज्ञानिना, तदभेदज्ञानिना च प्रोक्ते ज्ञानं ना-स्ति\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इत्येव व्याख्येयम्, न तु \u003C/span\u003Eअपृथग्दर्शिना प्रोक्ते आत्मनि उक्तप्रकारसंशयो नास्ति' इति । वाक्यशेषविरोधादिति भावः ।।\nननु वाक्यशेषस्थस्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअन्येन\u003C/span\u003E इत्यस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआगमाभिज्ञेन\u003C/span\u003E इत्यर्थकत्वाच्च विरोध इति चेन्न । तथा सति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनन्यप्रोक्ते\u003C/span\u003E इत्यस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआगमानभिज्ञप्रोक्ते\u003C/span\u003E इति व्याख्येयत्वेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअपृथग्दर्शिप्रोक्ते\u003C/span\u003E इति व्याख्यानायोगात् । एतेन- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनन्यप्रोक्ते गतिरत्र नास्ति\u003C/span\u003E इत्यत्र \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअगतिः\u003C/span\u003Eइति पदच्छेदम् अभ्युपेत्य '\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनन्येन= प्रोच्यमानब्रह्मभूतेन आचार्येण प्रोक्ते सति आत्मनि अगतिः= अनवगतिः= अनवबोधो नास्ति । भवत्येवावगतिस्तद्विषया श्रोतुः \u003C/span\u003Eतदनन्योऽहम्\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति आचार्यस्येव इत्यर्थः\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति यत् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपरकीयं\u003C/span\u003E व्याख्यानान्तरं तदपि परास्तम् । आचार्यस्य वस्तुतः प्रोच्यमानब्रह्मभूतत्वस्य बाधितत्वात् । \u003C/span\u003Eअपृथग्दर्शिना\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इत्यर्थाङ्गीकारेऽपि ऐक्यज्ञानिना प्रोक्ते श्रोतुरैक्यज्ञानसम्भवेऽपि, तस्य ज्ञानस्य भ्रान्तित्वेन सम्यग्ज्ञानत्वाभावात्। ऐक्यज्ञानस्य भ्रान्तित्वं कुतः? इति चेद्, वाक्यशेषे \u003C/span\u003Eजीवेश्वरभेदज्ञानिनाऽऽचार्येण वेदप्रवचनोत्पादिता मतिः सुज्ञानाय भवति इत्युक्त्या भेदज्ञानस्यैव सम्यग्ज्ञानत्वावगमादिति भावः ।\nयच्चोक्तम् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनन्ये= स्वात्मभूते आत्मनि प्रोक्ते सति गतिः अवगतिः अन्या सम्पाद्या नास्ति । ऐक्यादन्यस्य ज्ञेयस्याभावात् । ज्ञानस्यैषा निष्ठा यदात्मैकत्वविज्ञानम्\u003C/span\u003E इति, तदप्यसत् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनन्यप्रोक्ते\u003C/span\u003E इत्यस्य समस्तत्वेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनन्ये= आत्मनि\u003C/span\u003E इति व्याख्यानायोगात् । बुद्ध्या विवेकेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनन्य\u003C/span\u003E इत्यस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअत्र\u003C/span\u003E इत्यनेन अन्वयं कृत्वा व्याख्यायत इति चेद्, न । यथाश्रुतानुपपत्तौ तथा व्याख्येयत्वात् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रोक्ते\u003C/span\u003E इत्यत्र कर्त्रनुक्तिप्रसङ्गात् । अन्यावगतिः इत्यन्यशब्दाध्याहारप्रसङ्गात् । वाक्यशेषपर्यालोचनया भेदज्ञानस्यैवावश्यसम्पाद्यत्वावगमेन तद्विरोधाच्चेति । प्रमाणविरोधाच्च न परव्याख्यानं युक्तम् ; किन्तु? स्वकृतमेवेति भावेन श्रुत्यर्थनिश्चायकं प्रमाणमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीवानामिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअभिदां च वेत्ति\u003C/span\u003E इति ग्राह्यम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eज्ञानं\u003C/span\u003E सम्यग्ज्ञानम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन जायत एव\u003C/span\u003E इति सम्बन्धः ।।\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E(वे.खं )\u003C/span\u003E ननु शैवादिशास्त्रव्याख्यातॄणां बहूनाम् उपलम्भेन त एवास्य वक्तारो भविष्यन्ति; इति कथं दुर्लभः इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन नरेणेति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनरेण\u003C/span\u003E मनुष्येण शैव-ब्राह्म-सौर-गाणपत्यादिना \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रोक्त एष सुज्ञेयो न\u003C/span\u003E भवति । यतस्तेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअवरः प्रोक्तः\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशिवादिरेव सर्वोत्तमः, भगवांस्तदपेक्षयाऽवरः\u003C/span\u003E इत्युक्तः । तर्हि तदुक्तप्रकारेणायमवर एव किं न स्याद्? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबहुधेति\u003C/span\u003E ।। बहुगुणत्वेन पूर्णगुणत्वेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eचिन्त्यमानो\u003C/span\u003E वेदादिभिर्यतः, अतो नायं तेन तथोक्तोऽप्यवरः, तस्य मिथ्याज्ञानित्वादिति भावः ।\nतर्हि माऽस्तु शैवादिरस्य वक्ता, अद्वैतवादी तु भविष्यति इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनन्येति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअन्यो भगवान्, अन्योऽहम्\u003C/span\u003E इत्यजानन्, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस एव अहम्\u003C/span\u003E इति जानंश्चानन्यः, तेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रोक्ते अत्र\u003C/span\u003E ब्रह्मणि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगतिः\u003C/span\u003E ज्ञानं= सम्यग् ज्ञानं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन\u003C/span\u003E जायते । कुतः ? जीवेश्वरयोर्विरुद्धधर्माधिकरणत्वेन भिन्नत्वात् तदभेदज्ञानिनो मिथ्याज्ञानित्वादिति भावेनाऽह - \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअणुप्रमाणाद्\u003C/span\u003E अपि जीवाद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअणीयान् हि\u003C/span\u003E इति ।। तस्माद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्य\u003C/span\u003E यथार्थतो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eज्ञाता, कुशलानुशिष्टो वक्ता आश्चर्य\u003C/span\u003E इति ध्येयम् । एवं व्याख्यात्रभावेनाऽगमात् तज्ज्ञानासम्भवेऽपि, प्रत्यक्षेण तज्ज्ञानं सम्भवति? इत्यतस्तदविषयत्वं चाऽह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअणीयानिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअणुप्रमाणादप्यणीयान् हि\u003C/span\u003E यस्माद् अतः प्रत्यक्षं न भवति ।। तर्हि अनुमानेन तन्निश्चयो भविष्यति? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअतर्क्यमिति\u003C/span\u003E ।। ८ ।।\nतदेव विवृणोति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनैषेति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआ अप\u003C/span\u003E इति विरुद्धार्थकोपसर्गयोः क्रमेण सम्बन्धः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएषा\u003C/span\u003E ब्रह्मविषया \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमतिस्तर्केण\u003C/span\u003E केवलानुमानेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआनेया\u003C/span\u003E उत्पाद्या \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअपनेया\u003C/span\u003Eनिराकार्या च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन\u003C/span\u003Eभवति।तस्य प्रतिपक्षादिग्रस्तत्वेनाप्रमाणत्वात् । आगमानुकूलतर्कश्चाऽगमव्याख्यात्रभावेन न निश्चायक इति भावः । तर्हि भगवज्ज्ञानोपायाभावेन मोक्षाभावात् शास्त्रवैयर्थ्यमेव स्याद्? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रोक्तेति\u003C/span\u003E ।। हे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रेष्ठ!\u003C/span\u003E प्रीतिविषय नचिकेतः! \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअन्येनैव\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअन्यो भगवान् अन्योऽहम्\u003C/span\u003E इति ज्ञानवान् यो भेदज्ञानी, तेनैव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रोक्ता\u003C/span\u003E वेदप्रवचनोत्पादिता \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमतिः सुज्ञानाय\u003C/span\u003E साक्षात्काराय भवति । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएषा मतिः\u003C/span\u003E इत्युक्ता मतिः का? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयामिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्वं यां\u003C/span\u003E मतिम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआपः\u003C/span\u003E प्राप्तवानसि एषा इति पूर्वेणान्वयः । तस्माद् हे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनचिकेतः!\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्वं सत्यधृतिः\u003C/span\u003E अचाल्यधैर्यवान् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअसि\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबत\u003C/span\u003E इत्यास्वादने । अतः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्वादृक् प्रष्टा नो भूयाद्\u003C/span\u003E न भविष्यतीत्यर्थः ॥ ९ ॥",
			"lines": [
				"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनन्यप्रोक्ते गतिरत्र नास्ति\u003C/span\u003E इत्यस्य '\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनन्येनैव= अपृथग्दर्शिनाऽऽचार्येण प्रतिपाद्यब्रह्मभूतेन प्रोक्ते अत्र= आत्मनि गतिः= \u003C/span\u003Eअनेकधाऽस्ति नास्तीत्यादिलक्षणा\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E चिन्ता नास्ति\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति व्याख्यानम् असत् । वक्ष्यमाणरीत्या ब्रह्मात्मैकत्वस्य बाधितत्वेन, वस्तुत आचार्यस्य प्रतिपाद्यब्रह्मभूतत्वायोगाद् ज्ञानमात्रव्युत्पन्ने \u003C/span\u003Eगति\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशब्देन तद्विशेषसंशय-अपरपर्यायचिन्तारूपार्थग्रहणायोगाच्च इति भावेनाऽह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअन्य इति\u003C/span\u003E ।। वस्तुगत्याऽनन्यत्वं बाधितमित्येवं व्याख्यातम् । \u003C/span\u003Eतद्विपरीतं च जानन्' इत्यपि ग्राह्यम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eज्ञानं\u003C/span\u003E सम्यग् ज्ञानम् ।",
				"ननु ज्ञानवाचकगतिशब्दस्य तद्विशेषपरत्वं भवतामप्यावश्यकम् । अतः संशयपरत्वमेव किं न स्याद् इति चेन्न । प्रमा-संशययोः प्रमाया अतिशयितत्वेन तद्ग्रहणस्यैवोचितत्वाद्, वक्ष्यमाणदोषाच्चेति । कुत एवं व्याख्येयम्? परोक्त एवार्थः किं न स्याद्? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रोक्तेति\u003C/span\u003E।। वाक्यशेषे \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअन्येनैव\u003C/span\u003E जीवेश्वरभेदज्ञानिनाऽऽचार्येण \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रोक्ता\u003C/span\u003E वेदप्रवचनोत्पादितैव मतिः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसुज्ञानाय\u003C/span\u003E साक्षात्काराय भवति इत्युक्तत्वेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनन्यप्रोक्ते\u003C/span\u003E इति वाक्यमपि \u003C/span\u003Eजीवेश्वरभेदाज्ञानिना, तदभेदज्ञानिना च प्रोक्ते ज्ञानं ना-स्ति\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इत्येव व्याख्येयम्, न तु \u003C/span\u003Eअपृथग्दर्शिना प्रोक्ते आत्मनि उक्तप्रकारसंशयो नास्ति' इति । वाक्यशेषविरोधादिति भावः ।।",
				"ननु वाक्यशेषस्थस्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअन्येन\u003C/span\u003E इत्यस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआगमाभिज्ञेन\u003C/span\u003E इत्यर्थकत्वाच्च विरोध इति चेन्न । तथा सति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनन्यप्रोक्ते\u003C/span\u003E इत्यस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआगमानभिज्ञप्रोक्ते\u003C/span\u003E इति व्याख्येयत्वेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअपृथग्दर्शिप्रोक्ते\u003C/span\u003E इति व्याख्यानायोगात् । एतेन- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनन्यप्रोक्ते गतिरत्र नास्ति\u003C/span\u003E इत्यत्र \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअगतिः\u003C/span\u003Eइति पदच्छेदम् अभ्युपेत्य '\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनन्येन= प्रोच्यमानब्रह्मभूतेन आचार्येण प्रोक्ते सति आत्मनि अगतिः= अनवगतिः= अनवबोधो नास्ति । भवत्येवावगतिस्तद्विषया श्रोतुः \u003C/span\u003Eतदनन्योऽहम्\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति आचार्यस्येव इत्यर्थः\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति यत् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपरकीयं\u003C/span\u003E व्याख्यानान्तरं तदपि परास्तम् । आचार्यस्य वस्तुतः प्रोच्यमानब्रह्मभूतत्वस्य बाधितत्वात् । \u003C/span\u003Eअपृथग्दर्शिना\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इत्यर्थाङ्गीकारेऽपि ऐक्यज्ञानिना प्रोक्ते श्रोतुरैक्यज्ञानसम्भवेऽपि, तस्य ज्ञानस्य भ्रान्तित्वेन सम्यग्ज्ञानत्वाभावात्। ऐक्यज्ञानस्य भ्रान्तित्वं कुतः? इति चेद्, वाक्यशेषे \u003C/span\u003Eजीवेश्वरभेदज्ञानिनाऽऽचार्येण वेदप्रवचनोत्पादिता मतिः सुज्ञानाय भवति इत्युक्त्या भेदज्ञानस्यैव सम्यग्ज्ञानत्वावगमादिति भावः ।",
				"यच्चोक्तम् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनन्ये= स्वात्मभूते आत्मनि प्रोक्ते सति गतिः अवगतिः अन्या सम्पाद्या नास्ति । ऐक्यादन्यस्य ज्ञेयस्याभावात् । ज्ञानस्यैषा निष्ठा यदात्मैकत्वविज्ञानम्\u003C/span\u003E इति, तदप्यसत् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनन्यप्रोक्ते\u003C/span\u003E इत्यस्य समस्तत्वेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनन्ये= आत्मनि\u003C/span\u003E इति व्याख्यानायोगात् । बुद्ध्या विवेकेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनन्य\u003C/span\u003E इत्यस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअत्र\u003C/span\u003E इत्यनेन अन्वयं कृत्वा व्याख्यायत इति चेद्, न । यथाश्रुतानुपपत्तौ तथा व्याख्येयत्वात् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रोक्ते\u003C/span\u003E इत्यत्र कर्त्रनुक्तिप्रसङ्गात् । अन्यावगतिः इत्यन्यशब्दाध्याहारप्रसङ्गात् । वाक्यशेषपर्यालोचनया भेदज्ञानस्यैवावश्यसम्पाद्यत्वावगमेन तद्विरोधाच्चेति । प्रमाणविरोधाच्च न परव्याख्यानं युक्तम् ; किन्तु? स्वकृतमेवेति भावेन श्रुत्यर्थनिश्चायकं प्रमाणमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीवानामिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअभिदां च वेत्ति\u003C/span\u003E इति ग्राह्यम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eज्ञानं\u003C/span\u003E सम्यग्ज्ञानम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन जायत एव\u003C/span\u003E इति सम्बन्धः ।।",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E(वे.खं )\u003C/span\u003E ननु शैवादिशास्त्रव्याख्यातॄणां बहूनाम् उपलम्भेन त एवास्य वक्तारो भविष्यन्ति; इति कथं दुर्लभः इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन नरेणेति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनरेण\u003C/span\u003E मनुष्येण शैव-ब्राह्म-सौर-गाणपत्यादिना \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रोक्त एष सुज्ञेयो न\u003C/span\u003E भवति । यतस्तेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअवरः प्रोक्तः\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशिवादिरेव सर्वोत्तमः, भगवांस्तदपेक्षयाऽवरः\u003C/span\u003E इत्युक्तः । तर्हि तदुक्तप्रकारेणायमवर एव किं न स्याद्? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबहुधेति\u003C/span\u003E ।। बहुगुणत्वेन पूर्णगुणत्वेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eचिन्त्यमानो\u003C/span\u003E वेदादिभिर्यतः, अतो नायं तेन तथोक्तोऽप्यवरः, तस्य मिथ्याज्ञानित्वादिति भावः ।",
				"तर्हि माऽस्तु शैवादिरस्य वक्ता, अद्वैतवादी तु भविष्यति इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनन्येति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअन्यो भगवान्, अन्योऽहम्\u003C/span\u003E इत्यजानन्, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस एव अहम्\u003C/span\u003E इति जानंश्चानन्यः, तेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रोक्ते अत्र\u003C/span\u003E ब्रह्मणि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगतिः\u003C/span\u003E ज्ञानं= सम्यग् ज्ञानं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन\u003C/span\u003E जायते । कुतः ? जीवेश्वरयोर्विरुद्धधर्माधिकरणत्वेन भिन्नत्वात् तदभेदज्ञानिनो मिथ्याज्ञानित्वादिति भावेनाऽह - \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअणुप्रमाणाद्\u003C/span\u003E अपि जीवाद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअणीयान् हि\u003C/span\u003E इति ।। तस्माद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्य\u003C/span\u003E यथार्थतो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eज्ञाता, कुशलानुशिष्टो वक्ता आश्चर्य\u003C/span\u003E इति ध्येयम् । एवं व्याख्यात्रभावेनाऽगमात् तज्ज्ञानासम्भवेऽपि, प्रत्यक्षेण तज्ज्ञानं सम्भवति? इत्यतस्तदविषयत्वं चाऽह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअणीयानिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअणुप्रमाणादप्यणीयान् हि\u003C/span\u003E यस्माद् अतः प्रत्यक्षं न भवति ।। तर्हि अनुमानेन तन्निश्चयो भविष्यति? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअतर्क्यमिति\u003C/span\u003E ।। ८ ।।",
				"तदेव विवृणोति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनैषेति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआ अप\u003C/span\u003E इति विरुद्धार्थकोपसर्गयोः क्रमेण सम्बन्धः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएषा\u003C/span\u003E ब्रह्मविषया \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमतिस्तर्केण\u003C/span\u003E केवलानुमानेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआनेया\u003C/span\u003E उत्पाद्या \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअपनेया\u003C/span\u003Eनिराकार्या च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन\u003C/span\u003Eभवति।तस्य प्रतिपक्षादिग्रस्तत्वेनाप्रमाणत्वात् । आगमानुकूलतर्कश्चाऽगमव्याख्यात्रभावेन न निश्चायक इति भावः । तर्हि भगवज्ज्ञानोपायाभावेन मोक्षाभावात् शास्त्रवैयर्थ्यमेव स्याद्? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रोक्तेति\u003C/span\u003E ।। हे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रेष्ठ!\u003C/span\u003E प्रीतिविषय नचिकेतः! \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअन्येनैव\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअन्यो भगवान् अन्योऽहम्\u003C/span\u003E इति ज्ञानवान् यो भेदज्ञानी, तेनैव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रोक्ता\u003C/span\u003E वेदप्रवचनोत्पादिता \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमतिः सुज्ञानाय\u003C/span\u003E साक्षात्काराय भवति । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएषा मतिः\u003C/span\u003E इत्युक्ता मतिः का? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयामिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्वं यां\u003C/span\u003E मतिम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआपः\u003C/span\u003E प्राप्तवानसि एषा इति पूर्वेणान्वयः । तस्माद् हे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनचिकेतः!\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्वं सत्यधृतिः\u003C/span\u003E अचाल्यधैर्यवान् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअसि\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबत\u003C/span\u003E इत्यास्वादने । अतः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्वादृक् प्रष्टा नो भूयाद्\u003C/span\u003E न भविष्यतीत्यर्थः ॥ ९ ॥"
			],
			"lineAlign": [
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify"
			],
			"_verified": true,
			"teekaLabel": null,
			"covers": [
				"KKN_C01_S02_V08",
				"KKN_C01_S02_V09"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-21",
			"oldKey": null,
			"type": "section",
			"parent": null,
			"chapter": null,
			"verseType": "topic",
			"text": "वेदेशीयम्",
			"lines": [
				"वेदेशीयम्"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-22",
			"oldKey": null,
			"type": "teeka",
			"parent": "KKN_C01_S02_V10",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"text": "\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजानाम्यहं शेवधिः\u003C/span\u003E इत्यादिकं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपरेण\u003C/span\u003E एवं व्याख्यातम्- '\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपुनरपि तुष्टो यम आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजानामीति\u003C/span\u003E ॥ \u003C/span\u003Eअहं शेवधिः= कर्मफललक्षणो निधिरनित्यः\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति जानामि । हि= यस्माद् अध्रुवैः= अनित्यैर्द्रव्यैः यत ध्रुवम्= नित्यं पारमार्ख्यं पारमार्ख्यं शेवधिस्तन्न हि प्राप्यते । यस्त्वनित्यसुखात्मकः शेवधिः स एव अनित्यैर्द्रव्यैः प्राप्यते । हि= यतः ततो मया \u003C/span\u003Eअनित्यसाधनैर्नित्यं न प्राप्यते\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति जानताऽपि अनित्यद्रव्यैः पश्वादिभिर्नाचिकेतोऽग्निः= स्वर्गसुखसाधनीभूतोऽग्निश्चितः, तेन अहमधिकारापन्नो नित्यम्= आपेक्षिकनित्यं याम्यस्थानं स्वर्गाख्यं प्राप्तवानस्मि\u003C/span\u003E' इति ।\nतत्र तावद् आदिवाक्यव्याख्यानम् असत्- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनह्यध्रुवैः\u003C/span\u003E इत्युत्तरवाक्यैः नित्यब्रह्मप्राप्तेः अनित्यद्रव्यसाध्यत्वकथनस्य असङ्गतत्वात् । तुष्टेन यमेन तत्पृष्टब्रह्मस्वरूपस्यैव वक्तव्यतया कर्मफलानित्यत्वकथनस्यासङ्गतत्वात् । तस्माद् इदं ब्रह्मपरमेव ।\nतर्हि तस्य नित्यत्वेन कथम् अनित्यत्वम् उपपन्नं स्यात् ? ज्ञापकाभावेनेदं ब्रह्मपरमेवेति वा कथं निर्धारणम् ? इत्यतस्तद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआख्यमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअः इति \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-139\"\u003Eब्रह्म\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिश्रुतेरिति भावः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनित्यं\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवस्तु\u003C/span\u003E इति शेषः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशेवधिः\u003C/span\u003E सुखनिधिः ॥\nनन्वेवं तर्हि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eततो मया नाचिकेतश्चितोऽग्निरनित्यैर्द्रव्यैः\u003C/span\u003E इत्युत्तरवाक्यम् अनुपपन्नम्- तर्हि अनित्यद्रव्यैः पश्वादिभिः अनुष्ठितस्य अग्निचयनस्य नित्यभगवत्प्राप्तिहेतुत्वमस्ति? इत्यतः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनित्यद्रव्यैः\u003C/span\u003E इत्येतद् यथावद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनित्यमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनित्यद्रव्यैः\u003C/span\u003E इत्यत्र नित्यपदस्य व्यत्यासः। ततश्च \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनित्य-अद्रव्यैः\u003C/span\u003E इति लभ्यते । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअस्य द्रव्याणि अद्रव्याणि\u003C/span\u003E इति षष्ठीसमासः, षष्ठ्यर्थश्च विषयविषयिभाव इति भावेनोक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआख्यविष्णुविषयैरिति\u003C/span\u003E ॥ नित्यं विष्णुविषयैरिति सम्बन्धः । ततश्च नित्यत्वं षष्ठ्यर्थविषयीकरणरूप-क्रियाविशेषणम् इत्युक्तं भवति । अन्येषां द्रव्याणां सविषयकत्वाभावाद् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमन आदिभिः\u003C/span\u003E इत्युक्तम् ।\nएवम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनित्यद्रव्यैः\u003C/span\u003E इत्यत्र नित्यपदस्य व्यत्यासेन क्रियाविशेषणत्वम् अभ्युपेत्य व्याख्यातम् । इदानीं तदनाश्रयेण \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअश्चासौ नित्यश्च अनित्यः, तस्य द्रव्याणि\u003C/span\u003E इति विग्रहमभिप्रेत्य व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआख्येति\u003C/span\u003E ॥ तदेव विशदयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविष्ण्वाख्येति\u003C/span\u003E ॥ ततश्च केवलाग्निचयनमात्रस्य भगवत्-प्राप्तिहेतुत्वाभावेऽपि, सर्वदा निर्दोष-गुणपूर्ण-जीवभिन्न-नित्य-भगवद्विषय-मनआदिपूर्वम् अनुष्ठितस्य तत्प्राप्तिहेतुत्वोपपत्तिरिति भावः ।\nननु \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनित्यद्रव्यैः\u003C/span\u003E इति प्रसिद्धार्थकमेव किं न स्यात् ? न च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्राप्तवानस्मि नित्यम्\u003C/span\u003E इत्येतदनुरोधेन तथा व्याख्यायत इति वाच्यम्। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनित्यम् आपेक्षिकनित्यं याम्यं स्थानं स्वर्गाख्यं प्राप्तवान् अस्मि\u003C/span\u003E इत्यर्थोपपत्तेः इत्यतस्तद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनित्यमिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनित्य\u003C/span\u003Eशब्दस्य मुख्यार्थग्रहणोपपत्तौ अमुख्यार्थग्रहणायोगात् । याम्यस्थानस्यापि ज्ञानमात्रसाध्यत्वेन विनाशिद्रव्यानुष्ठित-अग्निचयनमात्रसाध्यत्वाभावाच्च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वर्ग्यमग्निम्\u003C/span\u003E इत्यादौ अग्निचयनस्य स्वर्गसाधनत्वेनोक्तत्वात्, यमस्थानप्राप्तिहेतुत्वासम्भवाच्च । न च यमस्थानं स्वर्ग इत्युच्यते , प्रमाणाभावादिति भावः ।।\nकिञ्च- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन ह्यध्रुवैः प्राप्यते हि ध्रुवं तद्\u003C/span\u003E इति पूर्ववाक्ये \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eध्रुव\u003C/span\u003Eशब्दाभिधेयत्वेन भगवानेव प्रस्तुतः ; त्वयाऽपि \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eध्रुव\u003C/span\u003Eशब्दस्य ब्रह्मपरत्वाङ्गीकारात् । एवं च अत्रापि \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनित्य\u003C/span\u003Eशब्दो ब्रह्मपर एवास्तु इति भावेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअध्रुवैः\u003C/span\u003E इत्यस्य परोक्तार्थनिरासाय तद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eध्रुव इति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतद्भक्तिवर्जितैः\u003C/span\u003E तद्भक्तिदार्ढ्यशून्यैरित्यर्थः । अन्यथा अनित्यैरेव ज्ञानादिभिरस्मदादिभिर्वा ध्रुवस्य प्राप्यत्वाद् अनुपपत्तिः ।\nयद्वा- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनित्यद्रव्यैः\u003C/span\u003E इत्यस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनित्यम् आख्यविष्णुविषयद्रव्यैः मनआदिभिः\u003C/span\u003E इत्यादि व्याख्यानम् अयुक्तम् ? तथात्वे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eततो मया नचिकेतश्चितोऽग्निः\u003C/span\u003E, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनित्यद्रव्यैः\u003C/span\u003E इत्यत्र \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतत\u003C/span\u003E इत्यनेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन ह्यध्रुवैः\u003C/span\u003E इति पूर्वोक्तार्थस्य हेतुत्वेन परामर्शायोगाद्, इत्यतो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन ह्यध्रुवैः\u003C/span\u003E इति वाक्यं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eध्रुव इति\u003C/span\u003E ।। ततश्च 'ध्रुवः= भगवान् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअध्रुवैः तद्भक्तिवर्जितैः\u003C/span\u003E माहात्म्यज्ञानपूर्वकस्नेहवर्जितैः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन प्राप्यते हि\u003C/span\u003E यस्मात् तस्मात् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eततो\u003C/span\u003E नित्यभगवद्विषयमनआदिभिरेव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमयाऽग्निश्चित\u003C/span\u003E इति हेतुहेतुमद्भावोऽपि सङ्गच्छत इति भावः ।\nप्रत्युत त्वत्पक्ष एव हेतुहेतुमद्भावानुपपत्तिः - \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन ह्यनित्यैः नित्यं न प्राप्यते यस्मात् ततो मया अनित्यद्रव्यैः पश्वादिभिरग्निश्चितः\u003C/span\u003E इति हेतुहेतुमद्भावः सम्भवति, विरोधात् । न च \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयतोऽनित्यसाधनैर्नित्यं न प्राप्यते, यश्च अनित्यसुखात्मकः शेवधिः स एव अनित्यद्रव्यैः प्राप्यते, ततो मया नाचिकेतश्चितोऽग्निः\u003C/span\u003E इति हेतुहेतुमद्भावोपपत्तिरिति वाच्यम्। अश्रुतकल्पनाप्रसङ्गादिति भावः ।।१०।।",
			"lines": [
				"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजानाम्यहं शेवधिः\u003C/span\u003E इत्यादिकं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपरेण\u003C/span\u003E एवं व्याख्यातम्- '\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपुनरपि तुष्टो यम आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजानामीति\u003C/span\u003E ॥ \u003C/span\u003Eअहं शेवधिः= कर्मफललक्षणो निधिरनित्यः\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति जानामि । हि= यस्माद् अध्रुवैः= अनित्यैर्द्रव्यैः यत ध्रुवम्= नित्यं पारमार्ख्यं पारमार्ख्यं शेवधिस्तन्न हि प्राप्यते । यस्त्वनित्यसुखात्मकः शेवधिः स एव अनित्यैर्द्रव्यैः प्राप्यते । हि= यतः ततो मया \u003C/span\u003Eअनित्यसाधनैर्नित्यं न प्राप्यते\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति जानताऽपि अनित्यद्रव्यैः पश्वादिभिर्नाचिकेतोऽग्निः= स्वर्गसुखसाधनीभूतोऽग्निश्चितः, तेन अहमधिकारापन्नो नित्यम्= आपेक्षिकनित्यं याम्यस्थानं स्वर्गाख्यं प्राप्तवानस्मि\u003C/span\u003E' इति ।",
				"तत्र तावद् आदिवाक्यव्याख्यानम् असत्- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनह्यध्रुवैः\u003C/span\u003E इत्युत्तरवाक्यैः नित्यब्रह्मप्राप्तेः अनित्यद्रव्यसाध्यत्वकथनस्य असङ्गतत्वात् । तुष्टेन यमेन तत्पृष्टब्रह्मस्वरूपस्यैव वक्तव्यतया कर्मफलानित्यत्वकथनस्यासङ्गतत्वात् । तस्माद् इदं ब्रह्मपरमेव ।",
				"तर्हि तस्य नित्यत्वेन कथम् अनित्यत्वम् उपपन्नं स्यात् ? ज्ञापकाभावेनेदं ब्रह्मपरमेवेति वा कथं निर्धारणम् ? इत्यतस्तद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआख्यमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअः इति \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-139\"\u003Eब्रह्म\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिश्रुतेरिति भावः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनित्यं\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवस्तु\u003C/span\u003E इति शेषः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशेवधिः\u003C/span\u003E सुखनिधिः ॥",
				"नन्वेवं तर्हि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eततो मया नाचिकेतश्चितोऽग्निरनित्यैर्द्रव्यैः\u003C/span\u003E इत्युत्तरवाक्यम् अनुपपन्नम्- तर्हि अनित्यद्रव्यैः पश्वादिभिः अनुष्ठितस्य अग्निचयनस्य नित्यभगवत्प्राप्तिहेतुत्वमस्ति? इत्यतः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनित्यद्रव्यैः\u003C/span\u003E इत्येतद् यथावद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनित्यमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनित्यद्रव्यैः\u003C/span\u003E इत्यत्र नित्यपदस्य व्यत्यासः। ततश्च \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनित्य-अद्रव्यैः\u003C/span\u003E इति लभ्यते । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअस्य द्रव्याणि अद्रव्याणि\u003C/span\u003E इति षष्ठीसमासः, षष्ठ्यर्थश्च विषयविषयिभाव इति भावेनोक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआख्यविष्णुविषयैरिति\u003C/span\u003E ॥ नित्यं विष्णुविषयैरिति सम्बन्धः । ततश्च नित्यत्वं षष्ठ्यर्थविषयीकरणरूप-क्रियाविशेषणम् इत्युक्तं भवति । अन्येषां द्रव्याणां सविषयकत्वाभावाद् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमन आदिभिः\u003C/span\u003E इत्युक्तम् ।",
				"एवम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनित्यद्रव्यैः\u003C/span\u003E इत्यत्र नित्यपदस्य व्यत्यासेन क्रियाविशेषणत्वम् अभ्युपेत्य व्याख्यातम् । इदानीं तदनाश्रयेण \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअश्चासौ नित्यश्च अनित्यः, तस्य द्रव्याणि\u003C/span\u003E इति विग्रहमभिप्रेत्य व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआख्येति\u003C/span\u003E ॥ तदेव विशदयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविष्ण्वाख्येति\u003C/span\u003E ॥ ततश्च केवलाग्निचयनमात्रस्य भगवत्-प्राप्तिहेतुत्वाभावेऽपि, सर्वदा निर्दोष-गुणपूर्ण-जीवभिन्न-नित्य-भगवद्विषय-मनआदिपूर्वम् अनुष्ठितस्य तत्प्राप्तिहेतुत्वोपपत्तिरिति भावः ।",
				"ननु \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनित्यद्रव्यैः\u003C/span\u003E इति प्रसिद्धार्थकमेव किं न स्यात् ? न च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्राप्तवानस्मि नित्यम्\u003C/span\u003E इत्येतदनुरोधेन तथा व्याख्यायत इति वाच्यम्। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनित्यम् आपेक्षिकनित्यं याम्यं स्थानं स्वर्गाख्यं प्राप्तवान् अस्मि\u003C/span\u003E इत्यर्थोपपत्तेः इत्यतस्तद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनित्यमिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनित्य\u003C/span\u003Eशब्दस्य मुख्यार्थग्रहणोपपत्तौ अमुख्यार्थग्रहणायोगात् । याम्यस्थानस्यापि ज्ञानमात्रसाध्यत्वेन विनाशिद्रव्यानुष्ठित-अग्निचयनमात्रसाध्यत्वाभावाच्च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वर्ग्यमग्निम्\u003C/span\u003E इत्यादौ अग्निचयनस्य स्वर्गसाधनत्वेनोक्तत्वात्, यमस्थानप्राप्तिहेतुत्वासम्भवाच्च । न च यमस्थानं स्वर्ग इत्युच्यते , प्रमाणाभावादिति भावः ।।",
				"किञ्च- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन ह्यध्रुवैः प्राप्यते हि ध्रुवं तद्\u003C/span\u003E इति पूर्ववाक्ये \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eध्रुव\u003C/span\u003Eशब्दाभिधेयत्वेन भगवानेव प्रस्तुतः ; त्वयाऽपि \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eध्रुव\u003C/span\u003Eशब्दस्य ब्रह्मपरत्वाङ्गीकारात् । एवं च अत्रापि \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनित्य\u003C/span\u003Eशब्दो ब्रह्मपर एवास्तु इति भावेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअध्रुवैः\u003C/span\u003E इत्यस्य परोक्तार्थनिरासाय तद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eध्रुव इति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतद्भक्तिवर्जितैः\u003C/span\u003E तद्भक्तिदार्ढ्यशून्यैरित्यर्थः । अन्यथा अनित्यैरेव ज्ञानादिभिरस्मदादिभिर्वा ध्रुवस्य प्राप्यत्वाद् अनुपपत्तिः ।",
				"यद्वा- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनित्यद्रव्यैः\u003C/span\u003E इत्यस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनित्यम् आख्यविष्णुविषयद्रव्यैः मनआदिभिः\u003C/span\u003E इत्यादि व्याख्यानम् अयुक्तम् ? तथात्वे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eततो मया नचिकेतश्चितोऽग्निः\u003C/span\u003E, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनित्यद्रव्यैः\u003C/span\u003E इत्यत्र \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतत\u003C/span\u003E इत्यनेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन ह्यध्रुवैः\u003C/span\u003E इति पूर्वोक्तार्थस्य हेतुत्वेन परामर्शायोगाद्, इत्यतो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन ह्यध्रुवैः\u003C/span\u003E इति वाक्यं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eध्रुव इति\u003C/span\u003E ।। ततश्च 'ध्रुवः= भगवान् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअध्रुवैः तद्भक्तिवर्जितैः\u003C/span\u003E माहात्म्यज्ञानपूर्वकस्नेहवर्जितैः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन प्राप्यते हि\u003C/span\u003E यस्मात् तस्मात् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eततो\u003C/span\u003E नित्यभगवद्विषयमनआदिभिरेव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमयाऽग्निश्चित\u003C/span\u003E इति हेतुहेतुमद्भावोऽपि सङ्गच्छत इति भावः ।",
				"प्रत्युत त्वत्पक्ष एव हेतुहेतुमद्भावानुपपत्तिः - \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन ह्यनित्यैः नित्यं न प्राप्यते यस्मात् ततो मया अनित्यद्रव्यैः पश्वादिभिरग्निश्चितः\u003C/span\u003E इति हेतुहेतुमद्भावः सम्भवति, विरोधात् । न च \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयतोऽनित्यसाधनैर्नित्यं न प्राप्यते, यश्च अनित्यसुखात्मकः शेवधिः स एव अनित्यद्रव्यैः प्राप्यते, ततो मया नाचिकेतश्चितोऽग्निः\u003C/span\u003E इति हेतुहेतुमद्भावोपपत्तिरिति वाच्यम्। अश्रुतकल्पनाप्रसङ्गादिति भावः ।।१०।।"
			],
			"lineAlign": [
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify"
			],
			"_verified": true,
			"teekaLabel": null,
			"covers": [
				"KKN_C01_S02_V10",
				"KKN_C01_S02_V11",
				"KKN_C01_S02_V12",
				"KKN_C01_S02_V13"
			],
			"footnotes": [
				{
					"id": "fn-139",
					"kind": "locus",
					"quote": "ब्रह्म",
					"text": "ऐ.उ.२.२.८"
				}
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-23",
			"oldKey": null,
			"type": "teeka",
			"parent": "KKN_C01_S02_V11",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"text": "\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eक्रतोरानन्त्यम्\u003C/span\u003E इति कथम् ? क्रतुस्वरूपस्याऽशुतरविनाशित्वात् । न च आनन्त्यम्= अनन्तफलत्वम् इति वाच्यम् । तथाऽपि तस्य भगवद्विशेषणत्वासम्भवाद्, इत्यतस्तद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eक्रतोरिति\u003C/span\u003E ।। क्रतोः= ज्ञानस्य । एवं च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनन्तलोकाप्तिम्\u003C/span\u003E इत्युक्तानुवादरूपत्वम् एतस्य सम्भवतीति भावः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्तोममहद्\u003C/span\u003E इत्यस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्तोमम्= अणिमाद्यैश्वर्याद्यनेक-गुणसहितं च महद्= निरतिशयं च इति स्तोममहद्\u003C/span\u003E इति व्याख्यानमसत् ? । एतस्य प्रागनुक्तत्वेन अनुवादासम्भवाद् इति भावेन तत्तात्पर्यं तावदाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्तोमैरिति\u003C/span\u003E ।। वेदसमूहैरित्यर्थः । प्राप्तुं ज्ञातुम्। किमु प्रत्यक्षादिभिः! इति \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअपि\u003C/span\u003Eशब्दः । तर्हि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसर्वे वेदा \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-140\"\u003Eयत्पदमामनन्ति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति वक्ष्यमाणविरोधः? इत्यत उक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसर्वात्मनेति\u003C/span\u003E ।। एवं च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eब्रह्मजज्ञ\u003C/span\u003E इत्युक्तानुवादरूपम् एतदिति भावः ।\nननु \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्तोममहद्\u003C/span\u003E इत्यस्मात् पदात् कथमेषोऽर्थो लब्धः? इत्यतः तत्पदार्थमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्तोमेभ्योऽपीति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउरुगायम्\u003C/span\u003E इत्यस्य पुंल्लिङ्गत्वेन श्रुतौ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमहद्\u003C/span\u003E इति लिङ्गव्यत्यास इति भावेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमहान्तम्\u003C/span\u003E इत्युक्तम् । वेदसमूहापेक्षया महत्त्वं नाम साकल्येन तदप्रतिपाद्यत्वमेव । स्वरूपमहत्त्वस्याल्पत्वादिति भावः । तृतीयप्रश्नस्य जीवविषयकत्वं वदन्तं प्रति एतद्वाक्यगतमपि बाधकमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eउरुगायमिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eउरुगाय\u003C/span\u003Eशब्दस्य भगवत्परत्वं साधितमेवेति भावः ।।\nननु \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन जीवविषयोऽयं प्रश्नः\u003C/span\u003E इत्यनुपपन्नम् ? जीवपरत्वे बाधकाभावात्। न च ब्रह्मपरश्रुतिलिङ्गाद्यनुपपत्तिः । तस्य ब्रह्माभिन्नत्वेन स्वरूपापेक्षया जीवेऽपि सम्भवाद्, इति चेन्न । स्यादेवं यदि जीवेश्वराभेद एव स्यात्। न च सोऽस्ति । अप्रामाणिकत्वात् । प्रमाणविरुद्धत्वाच्चेत्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशर इति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मा\u003C/span\u003E जीवः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशर\u003C/span\u003Eस्थानीयः, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eब्रह्म\u003C/span\u003E लक्ष्यस्थानीयम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतन्मयः\u003C/span\u003E तत्र संलग्नचेताः । न हि शर-लक्ष्ययोरभेदोऽस्तीति भावः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअभयम्\u003C/span\u003E इत्यादेरर्थो वक्ष्यते । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआदि\u003C/span\u003Eपदेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनन्यप्रोक्ते गतिरत्र \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-141\"\u003Eनास्ति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअन्यत्र \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-142\"\u003Eधर्मात्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनित्यो \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-143\"\u003Eनित्यानाम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिवाक्यग्रहणम् ।\nजीवब्रह्माभेदनिरासाय \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअभयं तितीर्षतां पारम्\u003C/span\u003E इति वाक्योदाहरणेन स्मारितं द्वितीयप्रश्नस्य भगवद्विषयत्वे युक्त्यन्तरमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनाचिकेतमिति\u003C/span\u003E।।\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E'यस्सेतुरीजानानामक्षरं ब्रह्म तत्परम् ।\u003C/span\u003E\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअभयं तितीर्षतां पारं नाचिकेतं \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-144\"\u003Eशकेमसि\u003C/span\u003E ।।'\u003C/span\u003E इति नाचिकेताग्रेः अक्षरत्व-परब्रह्मत्व-अभयत्वादिकथनाद् नाचिकेताग्निस्थो भगवानेवात्र \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वर्ग्यमग्निम्\u003C/span\u003E इत्यादावुच्यत इति सिद्धम्। प्रसिद्धाग्नौ तेषामसम्भवाद् विष्णौ तु सम्भवादिति भावः । अपव्याख्यानं तूत्तरत्र निराकरिष्यामः ।।\n\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकामस्याऽप्तिम्\u003C/span\u003E इत्यत्र \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजगतः प्रतिष्ठाम्\u003C/span\u003E इत्यादिवत् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकामस्याऽप्तिम्\u003C/span\u003E इत्येतदपि \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eउरुगाय\u003C/span\u003Eविशेषणम् इति व्याख्यानमसत् । पूर्वं तस्य अनुक्तत्वेनानुवादायोगात्; \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअत्यस्राक्षीः\u003C/span\u003E इत्यस्य कर्मानुक्तिप्रसङ्गाच्च । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसंसारभोगजातम्\u003C/span\u003E इति अध्याहारस्त्वगतिका गतिरिति भावेन तद्वाक्यं योजयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eउरुगायमिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकामस्य\u003C/span\u003E काम्यस्य ।\nतृतीयप्रश्नस्य मृतविषयत्वे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयेयं प्रेते विचिकित्सा\u003C/span\u003E इति वाक्यार्थ एव न युज्यत इति बाधकान्तरमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन चेति\u003C/span\u003E ।। मरणानन्तरमपि जीवसद्भावस्य स्वस्मिन्नेव प्रत्यक्षेण निश्चितत्वाद्, निश्चिते संशयायोगादिति भावः । न च नचिकेतसो मरणमेव कुतः सिद्धम्? सशरीरस्यैव मृत्युं प्रति गमनोपपत्तेरिति वाच्यम् । तथा सति तस्य शापरूपत्वायोगात्। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपितरमेव \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-145\"\u003Eजीवन्नयानि\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति शाखान्तरे \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीवन्\u003C/span\u003E इत्युक्त्ययोगाच्च । न हि पूर्वममृतत्वे \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीवन्\u003C/span\u003E इत्येतत् स्वरसम् । न च नचिकेतसः संशयाभावेऽप्यन्येषां संशयः स्यादेव , वादिविप्रतिपत्तेः । न ह्यत्र \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनचिकेतसः\u003C/span\u003E इति विशिष्योच्यत इति वाच्यम् । अत्र च \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअस्माकं न प्रत्यक्षेण, नाप्यनुमानेन निर्णयो युज्यते\u003C/span\u003E इति त्वयैवोक्तत्वेन नचिकेतस एव संशयाभ्युपगमात् । स्वस्य संशयाभावे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्विद्यामनुशिष्टस्त्वयाऽहम्\u003C/span\u003E इति प्रार्थनायोगाच्च । न च प्रेक्षावद्भिर्महतां वरोऽल्पप्रयोजनाय व्ययीक्रियत इति भावः ।।११।।",
			"lines": [
				"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eक्रतोरानन्त्यम्\u003C/span\u003E इति कथम् ? क्रतुस्वरूपस्याऽशुतरविनाशित्वात् । न च आनन्त्यम्= अनन्तफलत्वम् इति वाच्यम् । तथाऽपि तस्य भगवद्विशेषणत्वासम्भवाद्, इत्यतस्तद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eक्रतोरिति\u003C/span\u003E ।। क्रतोः= ज्ञानस्य । एवं च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनन्तलोकाप्तिम्\u003C/span\u003E इत्युक्तानुवादरूपत्वम् एतस्य सम्भवतीति भावः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्तोममहद्\u003C/span\u003E इत्यस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्तोमम्= अणिमाद्यैश्वर्याद्यनेक-गुणसहितं च महद्= निरतिशयं च इति स्तोममहद्\u003C/span\u003E इति व्याख्यानमसत् ? । एतस्य प्रागनुक्तत्वेन अनुवादासम्भवाद् इति भावेन तत्तात्पर्यं तावदाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्तोमैरिति\u003C/span\u003E ।। वेदसमूहैरित्यर्थः । प्राप्तुं ज्ञातुम्। किमु प्रत्यक्षादिभिः! इति \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअपि\u003C/span\u003Eशब्दः । तर्हि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसर्वे वेदा \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-140\"\u003Eयत्पदमामनन्ति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति वक्ष्यमाणविरोधः? इत्यत उक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसर्वात्मनेति\u003C/span\u003E ।। एवं च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eब्रह्मजज्ञ\u003C/span\u003E इत्युक्तानुवादरूपम् एतदिति भावः ।",
				"ननु \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्तोममहद्\u003C/span\u003E इत्यस्मात् पदात् कथमेषोऽर्थो लब्धः? इत्यतः तत्पदार्थमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्तोमेभ्योऽपीति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउरुगायम्\u003C/span\u003E इत्यस्य पुंल्लिङ्गत्वेन श्रुतौ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमहद्\u003C/span\u003E इति लिङ्गव्यत्यास इति भावेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमहान्तम्\u003C/span\u003E इत्युक्तम् । वेदसमूहापेक्षया महत्त्वं नाम साकल्येन तदप्रतिपाद्यत्वमेव । स्वरूपमहत्त्वस्याल्पत्वादिति भावः । तृतीयप्रश्नस्य जीवविषयकत्वं वदन्तं प्रति एतद्वाक्यगतमपि बाधकमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eउरुगायमिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eउरुगाय\u003C/span\u003Eशब्दस्य भगवत्परत्वं साधितमेवेति भावः ।।",
				"ननु \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन जीवविषयोऽयं प्रश्नः\u003C/span\u003E इत्यनुपपन्नम् ? जीवपरत्वे बाधकाभावात्। न च ब्रह्मपरश्रुतिलिङ्गाद्यनुपपत्तिः । तस्य ब्रह्माभिन्नत्वेन स्वरूपापेक्षया जीवेऽपि सम्भवाद्, इति चेन्न । स्यादेवं यदि जीवेश्वराभेद एव स्यात्। न च सोऽस्ति । अप्रामाणिकत्वात् । प्रमाणविरुद्धत्वाच्चेत्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशर इति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मा\u003C/span\u003E जीवः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशर\u003C/span\u003Eस्थानीयः, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eब्रह्म\u003C/span\u003E लक्ष्यस्थानीयम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतन्मयः\u003C/span\u003E तत्र संलग्नचेताः । न हि शर-लक्ष्ययोरभेदोऽस्तीति भावः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअभयम्\u003C/span\u003E इत्यादेरर्थो वक्ष्यते । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआदि\u003C/span\u003Eपदेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनन्यप्रोक्ते गतिरत्र \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-141\"\u003Eनास्ति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअन्यत्र \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-142\"\u003Eधर्मात्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनित्यो \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-143\"\u003Eनित्यानाम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिवाक्यग्रहणम् ।",
				"जीवब्रह्माभेदनिरासाय \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअभयं तितीर्षतां पारम्\u003C/span\u003E इति वाक्योदाहरणेन स्मारितं द्वितीयप्रश्नस्य भगवद्विषयत्वे युक्त्यन्तरमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनाचिकेतमिति\u003C/span\u003E।।",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E'यस्सेतुरीजानानामक्षरं ब्रह्म तत्परम् ।\u003C/span\u003E",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअभयं तितीर्षतां पारं नाचिकेतं \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-144\"\u003Eशकेमसि\u003C/span\u003E ।।'\u003C/span\u003E इति नाचिकेताग्रेः अक्षरत्व-परब्रह्मत्व-अभयत्वादिकथनाद् नाचिकेताग्निस्थो भगवानेवात्र \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वर्ग्यमग्निम्\u003C/span\u003E इत्यादावुच्यत इति सिद्धम्। प्रसिद्धाग्नौ तेषामसम्भवाद् विष्णौ तु सम्भवादिति भावः । अपव्याख्यानं तूत्तरत्र निराकरिष्यामः ।।",
				"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकामस्याऽप्तिम्\u003C/span\u003E इत्यत्र \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजगतः प्रतिष्ठाम्\u003C/span\u003E इत्यादिवत् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकामस्याऽप्तिम्\u003C/span\u003E इत्येतदपि \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eउरुगाय\u003C/span\u003Eविशेषणम् इति व्याख्यानमसत् । पूर्वं तस्य अनुक्तत्वेनानुवादायोगात्; \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअत्यस्राक्षीः\u003C/span\u003E इत्यस्य कर्मानुक्तिप्रसङ्गाच्च । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसंसारभोगजातम्\u003C/span\u003E इति अध्याहारस्त्वगतिका गतिरिति भावेन तद्वाक्यं योजयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eउरुगायमिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकामस्य\u003C/span\u003E काम्यस्य ।",
				"तृतीयप्रश्नस्य मृतविषयत्वे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयेयं प्रेते विचिकित्सा\u003C/span\u003E इति वाक्यार्थ एव न युज्यत इति बाधकान्तरमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन चेति\u003C/span\u003E ।। मरणानन्तरमपि जीवसद्भावस्य स्वस्मिन्नेव प्रत्यक्षेण निश्चितत्वाद्, निश्चिते संशयायोगादिति भावः । न च नचिकेतसो मरणमेव कुतः सिद्धम्? सशरीरस्यैव मृत्युं प्रति गमनोपपत्तेरिति वाच्यम् । तथा सति तस्य शापरूपत्वायोगात्। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपितरमेव \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-145\"\u003Eजीवन्नयानि\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति शाखान्तरे \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीवन्\u003C/span\u003E इत्युक्त्ययोगाच्च । न हि पूर्वममृतत्वे \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीवन्\u003C/span\u003E इत्येतत् स्वरसम् । न च नचिकेतसः संशयाभावेऽप्यन्येषां संशयः स्यादेव , वादिविप्रतिपत्तेः । न ह्यत्र \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनचिकेतसः\u003C/span\u003E इति विशिष्योच्यत इति वाच्यम् । अत्र च \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअस्माकं न प्रत्यक्षेण, नाप्यनुमानेन निर्णयो युज्यते\u003C/span\u003E इति त्वयैवोक्तत्वेन नचिकेतस एव संशयाभ्युपगमात् । स्वस्य संशयाभावे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्विद्यामनुशिष्टस्त्वयाऽहम्\u003C/span\u003E इति प्रार्थनायोगाच्च । न च प्रेक्षावद्भिर्महतां वरोऽल्पप्रयोजनाय व्ययीक्रियत इति भावः ।।११।।"
			],
			"lineAlign": [
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				null,
				null,
				"justify",
				"justify"
			],
			"_verified": true,
			"teekaLabel": null,
			"covers": [
				"KKN_C01_S02_V10",
				"KKN_C01_S02_V11",
				"KKN_C01_S02_V12",
				"KKN_C01_S02_V13"
			],
			"footnotes": [
				{
					"id": "fn-140",
					"kind": "locus",
					"quote": "यत्पदमामनन्ति",
					"text": "१.२.१५"
				},
				{
					"id": "fn-141",
					"kind": "locus",
					"quote": "नास्ति",
					"text": "१.२.८"
				},
				{
					"id": "fn-142",
					"kind": "locus",
					"quote": "धर्मात्",
					"text": "१.२.१४"
				},
				{
					"id": "fn-143",
					"kind": "locus",
					"quote": "नित्यानाम्",
					"text": "२.२.१३"
				},
				{
					"id": "fn-144",
					"kind": "locus",
					"quote": "शकेमसि",
					"text": "१.३.२"
				},
				{
					"id": "fn-145",
					"kind": "locus",
					"quote": "जीवन्नयानि",
					"text": "तै.ब्रा.३.११.८"
				}
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-24",
			"oldKey": null,
			"type": "teeka",
			"parent": "KKN_C01_S02_V12",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"text": "\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगह्वरेष्ठं\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eगह्वरे= विषमे अनेकानर्थसङ्कटे तिष्ठतीति गह्वरेष्ठम्\u003C/span\u003E इति व्याख्यानमसदिति भावेन तद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eगह्वर इति\u003C/span\u003E ।। मुक्तजीवस्य शास्त्रं विना संसार्यगम्यत्वाद् गह्वरत्वम् । तस्य जीवपरत्वे दुर्दर्शत्वमनुपपन्नम् । तस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-146\"\u003Eयत्तदद्रेश्यम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E , \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअदृश्यत्वादिगुणको \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-147\"\u003Eधर्मोक्तेः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति ब्रह्मण्येव श्रवणात् । गुहानिहितत्वं च भगवत एवेत्युक्तम् । न च जीवज्ञानाद् हर्षशोकत्यागरूपो मोक्षः सम्भवतीति भावः ।।१२।।",
			"lines": [
				"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगह्वरेष्ठं\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eगह्वरे= विषमे अनेकानर्थसङ्कटे तिष्ठतीति गह्वरेष्ठम्\u003C/span\u003E इति व्याख्यानमसदिति भावेन तद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eगह्वर इति\u003C/span\u003E ।। मुक्तजीवस्य शास्त्रं विना संसार्यगम्यत्वाद् गह्वरत्वम् । तस्य जीवपरत्वे दुर्दर्शत्वमनुपपन्नम् । तस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-146\"\u003Eयत्तदद्रेश्यम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E , \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअदृश्यत्वादिगुणको \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-147\"\u003Eधर्मोक्तेः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति ब्रह्मण्येव श्रवणात् । गुहानिहितत्वं च भगवत एवेत्युक्तम् । न च जीवज्ञानाद् हर्षशोकत्यागरूपो मोक्षः सम्भवतीति भावः ।।१२।।"
			],
			"lineAlign": [
				"justify"
			],
			"_verified": true,
			"teekaLabel": null,
			"covers": [
				"KKN_C01_S02_V10",
				"KKN_C01_S02_V11",
				"KKN_C01_S02_V12",
				"KKN_C01_S02_V13"
			],
			"footnotes": [
				{
					"id": "fn-146",
					"kind": "locus",
					"quote": "यत्तदद्रेश्यम्",
					"text": "आथ.१.६"
				},
				{
					"id": "fn-147",
					"kind": "locus",
					"quote": "धर्मोक्तेः",
					"text": "ब्र.सू.१.२.२१"
				}
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-25",
			"oldKey": null,
			"type": "teeka",
			"parent": "KKN_C01_S02_V13",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"text": "\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रवृह्य= शरीरादेः पृथक्कृत्य\u003C/span\u003E इति व्याख्याननिरासाय तत्पदमनूद्य व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रवृह्येति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपृथक्कृत्य\u003C/span\u003E पृथग्ज्ञात्वेत्यर्थः । शरीरादेः पृथक्करणं च किं जीवस्य, भगवतो वा ? नाऽद्यः - \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएनमाप्य स मोदते\u003C/span\u003E इति मुक्तप्राप्यत्वव्यपदेशायोगात् । न द्वितीयः - भगवतः संसारिशरीराद्यभेदस्य केनापि वादिनाऽनङ्गीकृतत्वेन तन्निषेधायोगादिति भावः । ननु नात्र मुक्तज्ञापकमस्ति ? येनायं मुक्तप्राप्यत्वव्यपदेशः स्याद् इत्यतो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगह्वरेष्ठं प्रवृह्य\u003C/span\u003E इति पदद्वयस्योक्तार्थत्वे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएनमाप्य स मोदते मोदनीयं लब्ध्वा\u003C/span\u003E इत्यस्य मुक्तपरत्वे च प्रमाणमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमुक्तेति\u003C/span\u003E ।।\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E(वे.खं )\u003C/span\u003E नाहं त्वत्पृष्टं वक्तुमसमर्थः, त्वां विषयैः प्रलोभितवान्; किन्तु? त्वत्परीक्षणार्थमेव । यतस्त्वत्पृष्टं जानामीत्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजानामीति\u003C/span\u003E।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनित्यम्\u003C/span\u003E आख्यविष्ण्वाख्यनित्यं वस्तु \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशेवधिः\u003C/span\u003E सुखनिधिः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइति जानामि\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतद् ध्रुवं\u003C/span\u003E नित्यं विष्ण्वाख्यम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअध्रुवैः\u003C/span\u003E तद्भक्तिदार्ढ्यशून्यैः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन प्राप्यते हि\u003C/span\u003E यस्मात् ततो मयैवं जानता \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनित्यद्रव्यैः\u003C/span\u003E नित्यम् आख्यविष्णुविषयद्रव्यैः मनआदिभिः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनाचिकेतोऽग्निश्चितः\u003C/span\u003E तेनाहं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनित्यं\u003C/span\u003E भगवन्तं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्राप्तवानस्मि\u003C/span\u003E इत्यर्थः ।। १० ।।\n\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस त्वं प्रियान् प्रियरूपांश्च कामानभिध्यायन् नचिकेतोऽत्यस्राक्षीः\u003C/span\u003E इत्युक्तम् । तत्र नचिकेतसः कामविसर्जने किंनिमित्तम् ? इत्यतो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनन्तलोकाप्तिम्\u003C/span\u003E इत्याद्युक्तप्रकारेण मुक्तनियामकभगवत्स्वरूपज्ञानमेव इत्याशयवानाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकामस्येति\u003C/span\u003E ।। हे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनचिकेतः!\u003C/span\u003E त्वं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजगतः\u003C/span\u003E स्वर्गलोकस्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रतिष्ठां\u003C/span\u003E धारकं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eक्रतोरानन्त्यम्\u003C/span\u003E आनन्त्यहेतुम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअभयस्य पारं\u003C/span\u003E मोक्षहेतुम् इति यावत् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रतिष्ठां\u003C/span\u003E मोक्षे प्रवेशम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमोक्षे यस्मिन् प्रवेशः स्यात् स प्रतिष्ठा \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-148\"\u003Eहि\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्युक्तेः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्तोममहत्\u003C/span\u003E स्तोमेभ्यः= वेदसमूहेभ्यो महान्तम्, वेदसमूहैरपि सर्वात्मना प्रतिपादयितुमशक्यमिति यावत् । अत एव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउरुगायम्\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eउरुभिर्वेदैः, उरुभिर्ब्रह्मादिभिः, उरुत्वेन= सर्वोत्कृष्टत्वेन गीयते\u003C/span\u003E इत्युरुगायनामानं भगवन्तं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदृष्ट्वा धृत्या\u003C/span\u003E धैर्येण \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकामस्याऽप्तिमत्यस्राक्षीः\u003C/span\u003E ।। ११ ।।\nवक्ष्यमाणरीत्या मुक्तनियामकभगवत्स्वरूपज्ञानेनैव मोक्षप्राप्तिः । सामान्यादग्निस्थभगवज्ज्ञानेऽपि वक्ष्यमाणरीत्या मुक्तनियामकभगवज्ज्ञानाभावे मोक्षासम्भवात् । अत एव तत्स्वरूपकथने ममातिकृच्छ्रेति भावेन मुक्तस्थितभगवज्ज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतमिति\u003C/span\u003E ।। धीरोऽधिकारी गह्वरे मुक्तजीवे तिष्ठतीति गह्वरेष्ठम् । तत्रापि गुहाहितं मुक्तजीवहृद्गुहानिहितम् । अत एव गूढं गूढत्वमनुप्रविष्टं प्राप्तम् अत एव दुर्दर्शं पुराणं सनातनम् अनाद्यनन्तकालेषु मुक्तस्थत्वोपादकमेतत् । देवं क्रीडादिगुणसम्पन्नं भगवन्तं मत्वा ध्यात्वा अध्यात्मयोगाधिगमेन अधिकश्चासावात्मा चाध्यात्मा स एव योगो मोक्षोपाय इत्यध्यात्मयोगस्तस्याधिगमस्तदपरोक्षज्ञानं तेन । अध्यात्मयोगो ध्यानयोगस्तज्जन्याधिगमेन वा । हर्षशोकौ जहाति ।। १२ ।।\nननु \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहर्षशोकौ जहाति\u003C/span\u003E इति सुखप्रहाणिरुच्यते । तदयुक्तम् ? तुल्यायव्ययफलत्वेन अपुरुषार्थत्वप्रसङ्गाद्, इत्याशङ्कां परिहरन् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमत्वा\u003C/span\u003E इत्युक्तमननसाधनं च दर्शयन् भगवतो जीवाद् भेदेन ज्ञानमपि मोक्षसाधनमित्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएतच्छ्रुत्वेति\u003C/span\u003E ।। यो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमर्त्यो\u003C/span\u003E मरणशीलोऽधिकारी \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन श्रवणादिविषये प्रमदितव्यम्\u003C/span\u003E इति भावेनैतदुक्तम् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस एतद्\u003C/span\u003E मुक्तनियामकभगवत्स्वरूपं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eश्रुत्वा\u003C/span\u003E कुशलानुशिष्टाचार्येभ्यः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसम्परिगृह्य\u003C/span\u003E सम्यगवधार्य, सम्यङ् मत्वा इति यावत् , \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रवृह्य\u003C/span\u003E जीवात् पृथक्कृत्य= पृथक्त्वेन निश्चित्य, निदिध्यासन-अपरोक्षज्ञानद्वारा मुक्तः सन् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eधर्म्यं\u003C/span\u003E धारकत्वाद् धर्मः, धर्म एव धर्म्यः, तम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअणुं\u003C/span\u003E परमसूक्ष्मम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएनं\u003C/span\u003E भगवन्तम् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआप्य\u003C/span\u003E मोदते इत्यर्थः । वैषयिकहर्षप्रहाणिरेव प्राग् विवक्षितेति भावः। एतादृशो भगवांस्त्वया पृष्टः, अतस्तवापि मोक्षो निश्चित एवेत्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमोदनीयमिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमोदनीयं\u003C/span\u003E सन्तोषणीयं भगवन्तं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eलब्ध्वा\u003C/span\u003E ज्ञात्वा स्थितं नचिकेतसं प्रति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसद्म\u003C/span\u003E वैकुण्ठादिस्थितब्रह्मसदनं विवृतम् अपावृतं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहि\u003C/span\u003E निश्चितमिति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमन्ये\u003C/span\u003E ।। १३ ।।",
			"lines": [
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रवृह्य= शरीरादेः पृथक्कृत्य\u003C/span\u003E इति व्याख्याननिरासाय तत्पदमनूद्य व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रवृह्येति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपृथक्कृत्य\u003C/span\u003E पृथग्ज्ञात्वेत्यर्थः । शरीरादेः पृथक्करणं च किं जीवस्य, भगवतो वा ? नाऽद्यः - \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएनमाप्य स मोदते\u003C/span\u003E इति मुक्तप्राप्यत्वव्यपदेशायोगात् । न द्वितीयः - भगवतः संसारिशरीराद्यभेदस्य केनापि वादिनाऽनङ्गीकृतत्वेन तन्निषेधायोगादिति भावः । ननु नात्र मुक्तज्ञापकमस्ति ? येनायं मुक्तप्राप्यत्वव्यपदेशः स्याद् इत्यतो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगह्वरेष्ठं प्रवृह्य\u003C/span\u003E इति पदद्वयस्योक्तार्थत्वे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएनमाप्य स मोदते मोदनीयं लब्ध्वा\u003C/span\u003E इत्यस्य मुक्तपरत्वे च प्रमाणमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमुक्तेति\u003C/span\u003E ।।",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E(वे.खं )\u003C/span\u003E नाहं त्वत्पृष्टं वक्तुमसमर्थः, त्वां विषयैः प्रलोभितवान्; किन्तु? त्वत्परीक्षणार्थमेव । यतस्त्वत्पृष्टं जानामीत्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजानामीति\u003C/span\u003E।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनित्यम्\u003C/span\u003E आख्यविष्ण्वाख्यनित्यं वस्तु \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशेवधिः\u003C/span\u003E सुखनिधिः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइति जानामि\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतद् ध्रुवं\u003C/span\u003E नित्यं विष्ण्वाख्यम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअध्रुवैः\u003C/span\u003E तद्भक्तिदार्ढ्यशून्यैः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन प्राप्यते हि\u003C/span\u003E यस्मात् ततो मयैवं जानता \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनित्यद्रव्यैः\u003C/span\u003E नित्यम् आख्यविष्णुविषयद्रव्यैः मनआदिभिः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनाचिकेतोऽग्निश्चितः\u003C/span\u003E तेनाहं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनित्यं\u003C/span\u003E भगवन्तं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्राप्तवानस्मि\u003C/span\u003E इत्यर्थः ।। १० ।।",
				"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस त्वं प्रियान् प्रियरूपांश्च कामानभिध्यायन् नचिकेतोऽत्यस्राक्षीः\u003C/span\u003E इत्युक्तम् । तत्र नचिकेतसः कामविसर्जने किंनिमित्तम् ? इत्यतो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनन्तलोकाप्तिम्\u003C/span\u003E इत्याद्युक्तप्रकारेण मुक्तनियामकभगवत्स्वरूपज्ञानमेव इत्याशयवानाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकामस्येति\u003C/span\u003E ।। हे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनचिकेतः!\u003C/span\u003E त्वं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजगतः\u003C/span\u003E स्वर्गलोकस्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रतिष्ठां\u003C/span\u003E धारकं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eक्रतोरानन्त्यम्\u003C/span\u003E आनन्त्यहेतुम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअभयस्य पारं\u003C/span\u003E मोक्षहेतुम् इति यावत् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रतिष्ठां\u003C/span\u003E मोक्षे प्रवेशम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमोक्षे यस्मिन् प्रवेशः स्यात् स प्रतिष्ठा \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-148\"\u003Eहि\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्युक्तेः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्तोममहत्\u003C/span\u003E स्तोमेभ्यः= वेदसमूहेभ्यो महान्तम्, वेदसमूहैरपि सर्वात्मना प्रतिपादयितुमशक्यमिति यावत् । अत एव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउरुगायम्\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eउरुभिर्वेदैः, उरुभिर्ब्रह्मादिभिः, उरुत्वेन= सर्वोत्कृष्टत्वेन गीयते\u003C/span\u003E इत्युरुगायनामानं भगवन्तं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदृष्ट्वा धृत्या\u003C/span\u003E धैर्येण \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकामस्याऽप्तिमत्यस्राक्षीः\u003C/span\u003E ।। ११ ।।",
				"वक्ष्यमाणरीत्या मुक्तनियामकभगवत्स्वरूपज्ञानेनैव मोक्षप्राप्तिः । सामान्यादग्निस्थभगवज्ज्ञानेऽपि वक्ष्यमाणरीत्या मुक्तनियामकभगवज्ज्ञानाभावे मोक्षासम्भवात् । अत एव तत्स्वरूपकथने ममातिकृच्छ्रेति भावेन मुक्तस्थितभगवज्ज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतमिति\u003C/span\u003E ।। धीरोऽधिकारी गह्वरे मुक्तजीवे तिष्ठतीति गह्वरेष्ठम् । तत्रापि गुहाहितं मुक्तजीवहृद्गुहानिहितम् । अत एव गूढं गूढत्वमनुप्रविष्टं प्राप्तम् अत एव दुर्दर्शं पुराणं सनातनम् अनाद्यनन्तकालेषु मुक्तस्थत्वोपादकमेतत् । देवं क्रीडादिगुणसम्पन्नं भगवन्तं मत्वा ध्यात्वा अध्यात्मयोगाधिगमेन अधिकश्चासावात्मा चाध्यात्मा स एव योगो मोक्षोपाय इत्यध्यात्मयोगस्तस्याधिगमस्तदपरोक्षज्ञानं तेन । अध्यात्मयोगो ध्यानयोगस्तज्जन्याधिगमेन वा । हर्षशोकौ जहाति ।। १२ ।।",
				"ननु \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहर्षशोकौ जहाति\u003C/span\u003E इति सुखप्रहाणिरुच्यते । तदयुक्तम् ? तुल्यायव्ययफलत्वेन अपुरुषार्थत्वप्रसङ्गाद्, इत्याशङ्कां परिहरन् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमत्वा\u003C/span\u003E इत्युक्तमननसाधनं च दर्शयन् भगवतो जीवाद् भेदेन ज्ञानमपि मोक्षसाधनमित्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएतच्छ्रुत्वेति\u003C/span\u003E ।। यो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमर्त्यो\u003C/span\u003E मरणशीलोऽधिकारी \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन श्रवणादिविषये प्रमदितव्यम्\u003C/span\u003E इति भावेनैतदुक्तम् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस एतद्\u003C/span\u003E मुक्तनियामकभगवत्स्वरूपं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eश्रुत्वा\u003C/span\u003E कुशलानुशिष्टाचार्येभ्यः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसम्परिगृह्य\u003C/span\u003E सम्यगवधार्य, सम्यङ् मत्वा इति यावत् , \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रवृह्य\u003C/span\u003E जीवात् पृथक्कृत्य= पृथक्त्वेन निश्चित्य, निदिध्यासन-अपरोक्षज्ञानद्वारा मुक्तः सन् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eधर्म्यं\u003C/span\u003E धारकत्वाद् धर्मः, धर्म एव धर्म्यः, तम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअणुं\u003C/span\u003E परमसूक्ष्मम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएनं\u003C/span\u003E भगवन्तम् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआप्य\u003C/span\u003E मोदते इत्यर्थः । वैषयिकहर्षप्रहाणिरेव प्राग् विवक्षितेति भावः। एतादृशो भगवांस्त्वया पृष्टः, अतस्तवापि मोक्षो निश्चित एवेत्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमोदनीयमिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमोदनीयं\u003C/span\u003E सन्तोषणीयं भगवन्तं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eलब्ध्वा\u003C/span\u003E ज्ञात्वा स्थितं नचिकेतसं प्रति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसद्म\u003C/span\u003E वैकुण्ठादिस्थितब्रह्मसदनं विवृतम् अपावृतं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहि\u003C/span\u003E निश्चितमिति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमन्ये\u003C/span\u003E ।। १३ ।।"
			],
			"lineAlign": [
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify"
			],
			"_verified": true,
			"teekaLabel": null,
			"covers": [
				"KKN_C01_S02_V10",
				"KKN_C01_S02_V11",
				"KKN_C01_S02_V12",
				"KKN_C01_S02_V13"
			],
			"footnotes": [
				{
					"id": "fn-148",
					"kind": "locus",
					"quote": "हि",
					"text": "छां.भा.७.१४."
				}
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-26",
			"oldKey": null,
			"type": "section",
			"parent": null,
			"chapter": null,
			"verseType": "topic",
			"text": "वेदेशीयम्",
			"lines": [
				"वेदेशीयम्"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-27",
			"oldKey": null,
			"type": "teeka",
			"parent": "KKN_C01_S02_V14",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"text": "किञ्च- नेदं प्रकरणं जीवपरम् । तथा सति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति\u003C/span\u003E इति सर्ववेदप्रतिपाद्यत्वोक्त्ययोगात् । तस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतत्तु \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-157\"\u003Eसमन्वयाद्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति सूत्रकृता ब्रह्मण्येवोक्तत्वात् । न च जीवे समन्वयोऽभिधीयते । न चात्र जीवेशाभेदो विवक्षित इति सर्वस्याप्युपपत्तिरिति वाच्यम् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्माद्\u003C/span\u003E इति धर्माधर्मकार्यकारण-भूत-भविष्यद्-वर्तमानप्रपञ्चभिन्नत्वस्यैवोक्तत्वात् । न चात्र जीवाद् भेदो नोक्त इति वाच्यम् । धर्माधर्मपदाभ्यामेव पुण्यपापात्मनां जीवानां ग्रहणात्।\nकिञ्च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eओमित्येतद्\u003C/span\u003E इति तस्य ओंनामकत्वमुच्यते । तच्च ब्रह्मण, एव न जीवस्य । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eओमिति \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-158\"\u003Eब्रह्म\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति श्रुतेः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eओंतत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-159\"\u003Eस्मृतः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिस्मृतेश्च । किञ्च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्ध्येवाक्षरं ब्रह्म एतद्ध्येवाक्षरं परम्\u003C/span\u003E इति परब्रह्मत्वादिव्यपदेशाद् विष्णुरेव, न जीवः।\nननु \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eओमित्येतद्\u003C/span\u003E इति पूर्वम् आत्मतत्त्वस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eओम्\u003C/span\u003Eशब्दवाच्यत्वम्, तत्प्रतीकत्वं चोक्तम् । अत्र तु 'एतदेवाक्षरम्= ओमित्यक्षरं ब्रह्म अपरम्, एतदेवाक्षरं परं च ब्रह्म\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति तस्यैवोङ्कारस्य परापरब्रह्मत्वमुच्यत इति कथमिदं साधकम् ? इति चेन्न । ओंकारस्य शब्दात्मकस्य जडत्वेन परापरब्रह्मत्वाभावात् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतदालम्बनम्\u003C/span\u003E इत्युक्तसर्वाश्रयत्वासम्भवाच्च । न च अविद्यमानमपि उपासनार्थमुच्यत इति वाच्यम् । \u003C/span\u003Eतत्त्वमसि' इत्यादावपि अविद्यमानमेवैक्यम् उपासनार्थमुच्यत इत्यापातात् । अविद्यमानोपासनस्यानर्थफलत्वाच्च ।।१४-१५।।\nप्रमाणविरोधाच्च नैवं व्याख्यानं युक्तम् इति भावेन मन्त्रद्वयार्थनिश्चायकं प्रमाणमुदाहरति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्ध्येवेति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरम्\u003C/span\u003E इत्यत्रापि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्ध्येवाक्षरम्\u003C/span\u003E इति सम्बध्यते । एवं च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्ध्येवाक्षरं ब्रह्म एतद्ध्येवाक्षरं परम्\u003C/span\u003E इति अनुवादेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविष्णवाख्यम्\u003C/span\u003E इति व्याख्यानम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअक्षरशब्दार्थः– अव्ययमिति\u003C/span\u003E।।\nननु यद् उक्तम् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइदं प्रकरणं विष्णुपरमेव\u003C/span\u003E इति, तन्न । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन जायते\u003C/span\u003E इति मन्त्रे जीवस्य जननमरणाभावोक्तेः, तस्य जीवविषयकत्वावगमात्। तथा हि- '\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविपश्चिद्= अविपरिलुप्तज्ञानस्वभावो न जायते न म्रियते च । नायमात्मा कुतश्चित् कारणाद् बभूव, स्वस्माच्च न बभूव कश्चित् पदार्थः । अतः \u003C/span\u003Eअयमात्मा अजो नित्यश्च शाश्वतः= अपक्षयवर्जितः, अत एव पुराणः= पुरातन एव\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति । न चैतत्प्रकरणस्य विष्णु-परत्वे मन्त्रः संगच्छते, असङ्गतत्वाद्\u003C/span\u003E' इति चेद् ।\nमैवम्। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविपश्चित्\u003C/span\u003E शब्दस्य ज्ञानिमात्रे निरूढस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअविपरिलुप्तज्ञानस्वभावः\u003C/span\u003E इति ज्ञानि-अज्ञानिसाधारण्यकरणायोगात् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकुतश्चिन्न जायते\u003C/span\u003E इत्येतावता पूर्तेः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनायम्\u003C/span\u003E इत्यस्य वैयर्थ्यात् । कारणान्तराभावेऽपि स्वस्मादेव उत्पत्तिर्भवतु इत्याशङ्काया एवानुदयेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन बभूव कश्चिद्\u003C/span\u003E इत्यस्य अवक्तव्यत्वाच्च । कारणमात्रस्यापि \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकुतश्चिद्\u003C/span\u003E इत्यनेन निषेधसम्भवात्। न चास्माकम् असङ्गतिदोषः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतदालम्बनं ज्ञात्वा\u003C/span\u003E इति प्रकृतज्ञानिनो जननमरणाभावलक्षण-फलप्रतिपादकत्वेन संगतत्वाद्, इति भावेन मन्त्रार्थनिश्चायकं प्रमाणमेवोदाहरति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदेहेति\u003C/span\u003E ।।\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन केवलं भगवतः; किन्तु? ज्ञानिनोऽपि\u003C/span\u003E इत्यर्थः\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअपि\u003C/span\u003Eशब्दः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउद्भवाभवौ\u003C/span\u003E उत्पत्तिविनाशौ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यस्य पूर्वोत्तराभ्यां सम्बन्धः । मुक्तिदशायामेतद्। अनेन मन्त्रतात्पर्यमुक्तं भवति। ननु देहोत्पत्तिविनाशाख्यौ उत्पत्तिविनाशौ यदि भगवत इव ज्ञानिनोऽपि न स्तः, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतर्हि भगवद्-विपश्चितोरविशेषः स्याद्\u003C/span\u003E इति शेषः । विपश्चित उत्पत्तिविनाशाभावयोः भगवज्ज्ञानसाध्यत्वाद् इत्यभिप्रेत्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन जायते म्रियते वा विपश्चिद्\u003C/span\u003E इत्यत्र \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनायं कुतश्चिद्\u003C/span\u003E इति हेतुप्रतिपादकम् इति भावेन तद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकुतश्चिदिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eम्रियते च\u003C/span\u003Eइति ग्राह्यम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभावाभावौ\u003C/span\u003E देहोत्पत्तिविनाशौ । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयादृशो भावितस्तवीशस्तादृशो जीव \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-160\"\u003Eआभवेत्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादेरित्यर्थः ।\nननु भगवद्विपश्चितोरुभयोरपि देहोत्पत्तिविनाशाभावमङ्गीकृत्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविपश्चितस्तदभावो भगवज्ज्ञानसाध्यः\u003C/span\u003E इति तयोर्विशेषः कुतः समर्थनीयः? \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eज्ञानिनः स्वरूपत एवोत्पत्तिविनाशाभाव, भगवतस्तु देहतोऽपि उत्पत्तिविनाशाख्यौ उद्भवाभवौ न स्तः\u003C/span\u003E इति कुतो न व्याख्यायते? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयस्मादिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतस्माद् देहतोऽप्युत्पत्तिविनाशाख्यौ एवोद्भवाभवौ ज्ञानिनो न स्तः\u003C/span\u003E इति व्याख्येयम्, न तु स्वरूपोत्पत्ति-विनाशाख्यौ । तदभावस्य सर्वसाधारण्येन ज्ञानिनो विशेषाभावप्रसङ्गादित्यर्थः।\nननु देहिनो जीवस्य कथं स्वरूपेण जननमरणाभावः? इत्यतः प्राप्तम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणः\u003C/span\u003E इति वाक्यं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअज इति\u003C/span\u003E।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वरूपेण\u003C/span\u003Eइति वर्तते । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपुरम्= देहम्= अणञ्चपि\u003C/span\u003E इत्यनेन देहित्वस्य अप्रयोजकत्वमुक्तम् । अनेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहन्यमानेऽपि\u003C/span\u003E इति \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअपि\u003C/span\u003Eशब्दस्य पुराण-शब्देनापि सम्बन्ध इत्युक्तं भवति ।।\nएवं प्रमाणमुदाहृत्य स्ववचनेनापि विवृण्वन् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनायं कुतश्चिद्\u003C/span\u003E इत्यत्र प्रकृतविपश्चित एव परामर्श इति भ्रमं वारयन्, पूर्वत्रायं हेतुरिति भावेन तद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअयं भगवानिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकुतोऽपि\u003C/span\u003E कारणात् । उपलक्षणमेतद्- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन म्रियते\u003C/span\u003E इत्यपि ग्राह्यम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eम्रियते च\u003C/span\u003E इत्यनेन \u003Ci\u003Eवा\u003C/i\u003Eशब्दः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eच\u003C/span\u003Eशब्दार्थ इत्युक्तं भवति । अत्र \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eज्ञानिनो जननमरणाभावौ देहोत्पत्तिविनाशाभावाख्यावेव विवक्षितौ, न तु स्वरूपेण जननमरणाभावौ\u003C/span\u003E इत्यभिप्रेत्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन बभूव कश्चिद्\u003C/span\u003E इति वाक्यं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयत इति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वतः\u003C/span\u003E स्वरूपेण । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eम्रियते न च\u003C/span\u003E इति ग्राह्यम् ।\nतर्हि का गतिर्जीवोत्पत्त्यादिवाक्यानाम् ? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदेहसम्बन्धादिति\u003C/span\u003E।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदेहवियोगाद् म्रियते च\u003C/span\u003E इति ग्राह्यम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eहि\u003C/span\u003Eशब्दः प्रमाणप्रसिद्धिमाह, हेतौ वा - \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयस्माद् देहसम्बन्धादेव जायते, तस्मात् कश्चिदपि स्वतो न बभूव\u003C/span\u003E इति । अस्त्वेवं सर्वेषां जीवानां स्वरूपेणोत्पत्तिविनाशाभावौ, किं ततः? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविपश्चितस्त्विति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतु\u003C/span\u003Eशब्दोऽज्ञानिभ्यो विशेषद्योतकः - \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयतः कश्चिदपि जीवः स्वतो न बभूव, अतो विपश्चितो मुक्त्यनन्तरं कर्मनिर्मितदेहसम्बन्धाभावान्न जायते, तद्वियोगाभावान्न म्रियते\u003C/span\u003E इत्येव वक्तव्यम् । न तु स्वरूपोत्पत्तिविनाशाभावेन । तस्य सर्वजीवसाधारणत्वेन ज्ञानफलत्वानुपपत्तेरिति भावः ।।\nननु \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउभौ तौ न विजानीतः\u003C/span\u003E इति हन्तृत्व-हतत्वज्ञानस्य भ्रान्तित्वम् उक्त्वा, तत्र \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनायं हन्ति न हन्यते\u003C/span\u003E इत्यर्थाभावो हेतुरुच्यते । तदयुक्तम् ? देहविनाशरूपहननकर्मत्वस्य तत्कर्तृत्वस्य च सत्त्वाद्, इत्यतो हेतुहेतुमद्भावं स्फोरयन् हेतुवाक्यं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीवस्यापीति\u003C/span\u003E ।। देहविनाशाख्यमरणवत्त्वेन प्रसिद्धस्यापि इति \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअपि\u003C/span\u003Eशब्दः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वतः\u003C/span\u003E स्वरूपेण । ननु \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअणोरणीयान्\u003C/span\u003E इति मन्त्रो जीवपर एव ? \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहन्ता चेन्मन्यते हन्तुम्\u003C/span\u003E इति जीवस्यैव प्रकृतत्वात् । अन्यथा मध्ये जीवनित्यत्वकथनस्य असङ्गतत्वाद्, इत्यतः तस्योपयोगं दर्शयन् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्य जन्तोर्निहितो गुहायाम्\u003C/span\u003E इति वाक्यं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएवमिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्य\u003C/span\u003E इत्यस्यैवार्थः – \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएवं नित्यस्येति\u003C/span\u003E ।। तथा च परमात्मनो नित्यभूतजीवहृद्गतत्वं वक्तुं जीवस्य नित्यत्वम् उक्तमिति नासङ्गतिरिति भावः ।\nन च जीवस्य अणोरणीयस्त्वम्, महतो महीयस्त्वं वा युज्यते, तस्याणुत्वात् । न च अणु महद्वा यद् लोकेऽस्ति तत् तदात्मकत्वेन तथा व्यवहारः । तर्हि \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअणुः, महान्\u003C/span\u003E इत्येव वक्तव्यत्वापातात् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअणोरणीयान् महतो महीयान्\u003C/span\u003E इति अणु-महद्भिन्नत्वस्यैवावगमाच्च । न च अणोः श्यामाकादेः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअणीयान्\u003C/span\u003E इति श्यामाकाद्यपेक्षया सूक्ष्मवस्त्वात्मकत्वम्, महतः पृथिव्यादेरपि महान् इति पृथिव्याद्यपेक्षया स्थूलवस्त्वात्मकत्वम् उच्यत इति वाच्यम् । पञ्चम्यन्ताणुमहच्छब्दयोः सामान्यशब्दत्वेन सर्वाणुमहद्विषयत्वात् । न च बाधकं विना सामान्यशब्दो विशेषपरोऽङ्गीकर्तुमुचितः । न च एकस्याऽऽत्मनो विरुद्धपरिणामद्वय-असम्भवाद् एवमङ्गीकारः । अणुमहत्पदार्थात्मकत्वस्य सुतरां विरुद्धत्वात् । यथा च न विरोधस्तथोपपादितमन्यत्राऽऽचार्यैः । वक्ष्यते च विरुद्धधर्मघटकमैश्वर्यं भगवतः ।\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअक्रतुः\u003C/span\u003E अकामः= दृष्टादृष्टविषयोपरतः\u003C/span\u003E इति व्याख्यानम् असत् । दृष्टादृष्टविषयवैराग्यस्य साक्षाद् दर्शनहेतुत्वाभावाद् इति भावेन तद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eए विष्णाविति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअ\u003C/span\u003E इत्यस्य सप्तमी \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eए\u003C/span\u003E इति । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअ\u003C/span\u003Eशब्दो ब्रह्मवाची । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअः इति ब्रह्म\u003C/span\u003E इति श्रुतेरिति भावः । अनेन- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअक्रतुः= क्रतूपलक्षितकर्मरहितः\u003C/span\u003E इति यथाश्रुतप्रतीतिरप्यपास्ता । तर्हि \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविष्णुविषयक्रतुमान् पश्यति\u003C/span\u003E इति कथम् ? क्रतोः कर्मात्मकत्वेन तस्य साक्षाद् अपरोक्षज्ञानसाधनत्वाभावाद् इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतन्निश्चय इति\u003C/span\u003E ।। श्रवणादिरूपनिश्चय एव क्रतुशब्दार्थ इति भावः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मनः= स्वस्य महिमानम्= माहात्म्यम्\u003C/span\u003E इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमहिमानमात्मनः\u003C/span\u003E इत्येतद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मन इति\u003C/span\u003E ।। षष्ठीभ्रमवारणाय \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसकाशाद्\u003C/span\u003E इत्युक्तम्, जीवादित्यर्थः । अन्यथा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवीतशोको भवति\u003C/span\u003E इत्यस्यानुपपत्तिः । प्रमाणविरोधाच्च नान्यथा व्याख्यानं युक्तमिति भावेन तदर्थनिश्चायकं प्रमाणमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीवादिति\u003C/span\u003E ।। श्रुतौ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमहिमानमात्मनः\u003C/span\u003E इत्यस्याम् ।।\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E(वे.खं )\u003C/span\u003E एवं यमेनोक्तो नचिकेता \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअलं प्रशंसया, तत्त्वं ब्रूहि\u003C/span\u003E इति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रवृह्य\u003C/span\u003E इत्यनेनोक्तं जीवाद् भेदं सविशेषम् अनुवदन् प्रार्थयते– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअन्यत्रेति\u003C/span\u003E ।। अव्ययानाम् अनेकार्थत्वाद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअन्यत्र\u003C/span\u003E इत्यस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअन्यद्\u003C/span\u003E इत्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eधर्मात्\u003C/span\u003E पुण्यात्मनो जीवाद् अन्यद्, अधर्मात्मनो जीवादन्यद्। न केवलं चेतनादेव; किन्तु? \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकृताकृतात्\u003C/span\u003E कार्याकार्याद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअचेतनाद्\u003C/span\u003E अप्यन्यत् । न केवलं वर्तमानादेव; किन्तु? \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभूताद् भव्याच्च\u003C/span\u003E अन्यत्। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतद्\u003C/span\u003E मुक्तनियामकं ब्रह्म \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयद्\u003C/span\u003E येन प्रकारेण त्वं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपश्यसि तत्\u003C/span\u003E तेन प्रकारेण \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवद\u003C/span\u003E इत्यर्थः ।। १४ ।।\nएवं प्रार्थितो यमो बुद्ध्यारोहार्थं संग्रहेण भगवत्स्वरूपवचनं प्रतिजानीते– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसर्व इति\u003C/span\u003E ।। संग्रहेण कथनस्यानुपादेयताशङ्कापरिहाराय \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसर्वे वेदा\u003C/span\u003E इत्याद्युक्तम् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसर्वे वेदा\u003C/span\u003E ऋगाद्या \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयत्पदं\u003C/span\u003E यस्य स्वरूपम्- stray bracket-like glyph at line start \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआमनन्ति, तपांसि च यत्\u003C/span\u003E प्रति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवदन्ति\u003C/span\u003E वेदाः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयज्ज्ञानम् इच्छन्तो ब्रह्मचर्यं\u003C/span\u003E गुरुकुलवासादिरूपम्, गुह्येन्द्रियनियमनं वा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eचरन्ति तत्पदं\u003C/span\u003E भगवत्स्वरूपं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eते\u003C/span\u003E तव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसंग्रहेण ब्रवीमि\u003C/span\u003E । एवं प्रतिज्ञातं भगवत्स्वरूपं उपदिशति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eओमित्येतदिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतत्\u003C/span\u003E त्वया पृष्टं भगवत्स्वरूपं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eओं\u003C/span\u003E गुणपूर्णत्वाद् ओंनामकम् इति \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eउपासीत\u003C/span\u003E इति शेषः । उपदेशसमाप्तौ वा \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइति\u003C/span\u003Eशब्दः, अन्यथाभावनिवृत्त्यर्थं वा । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-161\"\u003Eइतिशब्दोऽन्यथाभावनिवृत्त्यर्थमुदाहृतः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्युक्तेः ।। १५ ।।\nओंनामकस्यैव भगवतो माहात्म्यमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतदिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतदेव\u003C/span\u003E ओंनामकमेव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअक्षरम्\u003C/span\u003E अव्ययम्= देहादिनाशशून्यं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eब्रह्म\u003C/span\u003E गुणपूर्णं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहि\u003C/span\u003E। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतदेवाक्षरं परं\u003C/span\u003E सर्वोत्तमं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहि\u003C/span\u003E । अत एव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतदेवाक्षरं ज्ञात्वा यो\u003C/span\u003Eऽधिकारी \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदिच्छति तस्य तद्\u003C/span\u003E भवति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहि\u003C/span\u003E प्रसिद्धमित्यर्थः ।। १६ ।।\n\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्\u003C/span\u003E ओंनामकं ब्रह्म \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eश्रेष्ठमालम्बनं\u003C/span\u003E मुख्यतः सर्वाश्रयः । न राजादिवदाश्रय इत्याह- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतत् परं\u003C/span\u003E विलक्षणम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआलम्बनम्\u003C/span\u003E इति । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eब्रह्मलोके\u003C/span\u003E सत्यलोके, विष्णुलोके वा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमहीयते\u003C/span\u003E पूज्यते स्वावरैः ।।१७।।\nननु ब्रह्मलोकं प्राप्तस्यापि ज्ञानिनो यदि जनिमृती तदा न तद् अतिशयितं फलम्? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन जायत इति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविपश्चिद्\u003C/span\u003E ज्ञानी ब्रह्मलोकं प्राप्तो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन जायते न म्रियते\u003C/span\u003E च। कुतः? यतोऽयं भगवान् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकुतो\u003C/span\u003Eऽपि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन बभूव\u003C/span\u003E । उपलक्षणमेतद्- न म्रियते च । अतस्तद्वेत्ताऽपि न जायते न म्रियते च । अत्र विपश्चितो जननमरण-राहित्यं नाम देहोत्पत्तिविनाशशून्यत्वमेव; न तु स्वरूपोत्पत्तिविनाशशून्यत्वम्, तस्य सर्वजीवसाधारणत्वादिति भावेनाऽह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन बभूवेति\u003C/span\u003E ।।\nयतः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकश्चिद्\u003C/span\u003E अपि जीवः स्वरूपेण \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन बभूव\u003C/span\u003E न जातो न जायते न जनिष्यते च । अत एव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन म्रियते च\u003C/span\u003E ; किन्तु? देहसम्बन्धादेव जायते म्रियते च । अतो विपश्चिद् देहोत्पत्तिविनाशशून्यत्वादेव न जायते न म्रियते चेत्यर्थः । ननु जीवस्य देहित्वात् कथं स्वरूपेण जननाद्यभावः? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअज इति\u003C/span\u003E ।। जीवः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपुराणो\u003C/span\u003Eऽपि पुरम्= देहम् अणञ्चपि स्वरूपेण \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअजो नित्यः शाश्वतो\u003C/span\u003Eऽविकारश्च । नित्यत्वमेव स्पष्टमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन हन्यत इति\u003C/span\u003E ।। देहे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहन्यमानेऽपि\u003C/span\u003E जीवः स्वरूपेण \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन हन्यते\u003C/span\u003E तस्य ततो भिन्नत्वादिति भावः ।। १८ ।।\nनन्वेतत् कथम्? जीवहननस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअहं हन्ता\u003C/span\u003E, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतेनाहं हतः\u003C/span\u003E इत्यादि-प्रत्यक्षसिद्धत्वाद्, इत्यतस्तस्य भ्रान्तित्वमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहन्तेति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहन्ता\u003C/span\u003E मैत्रदेहहननकर्ता चैत्रः स्वात्मानं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहन्तुं हन्तारं\u003C/span\u003E मैत्रजीवस्वरूपहननकर्तारं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमन्यते चेद्\u003C/span\u003E हतश्च मैत्रः स्वस्वरूपं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहतं मन्यते चेत्\u003C/span\u003E तर्हि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतौ उभौ न विजानीतो\u003C/span\u003E न सम्यग् जानीतः, भ्रान्ताविति यावत् । कुतः? इत्यतस्तत्रार्थाभावं हेतुमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनायमिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअयं\u003C/span\u003E चैत्रो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन हन्ति\u003C/span\u003E मैत्रस्वरूपम्, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअयं\u003C/span\u003E मैत्रो वा स्वरूपेण \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन हन्यते\u003C/span\u003E यतोऽतो देहविनाशनिमित्तकोऽयं भ्रम इत्यर्थः ।। १९ ।।\nउपदेशप्रकारमेवाऽह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअणोरिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआत्मा\u003C/span\u003E भगवान् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअणोरणीयान्\u003C/span\u003E सूक्ष्मादपि सूक्ष्मतरः, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमहतो महीयान्\u003C/span\u003E स्थूलादपि स्थूलतरः । स्थूलस्यैवाणुप्रतियोगित्वाद् अणोरणीयस्त्वमेव लेशेन दर्शयति । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्य\u003C/span\u003E एवं नित्यस्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजन्तोः\u003C/span\u003E जीवस्य परमसूक्ष्मस्यापि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगुहायां\u003C/span\u003E हृदये \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनिहित\u003C/span\u003E इति । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्ध्येवाक्षरं ज्ञात्वा\u003C/span\u003E इत्यत्र न ज्ञानमात्रं विवक्षितम्; किन्तु अपरोक्षज्ञानमेव इति भावेन तत्साधनं दर्शयन् तस्य फलमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतमिति\u003C/span\u003E।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअक्रतुः\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअ\u003C/span\u003Eशब्दो विष्णुवाची, ए= विष्णौ क्रतुः= निश्चयो यस्यासौ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअक्रतुः\u003C/span\u003E तन्निश्चयवान् अधिकारी \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआत्मनो\u003C/span\u003E जीवाद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमहिमानं\u003C/span\u003E महि= महद्, मानम्= गुणपरिमाणं यस्य स महिमानः, तं परमात्मानम्, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eधातुः\u003C/span\u003E धारकस्य परमात्मनः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रसादात् पश्यति\u003C/span\u003E । ततश्च धातुः प्रसादादेव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवीतशोको\u003C/span\u003E भवतीत्यर्थः ।। २० ।।",
			"lines": [
				"किञ्च- नेदं प्रकरणं जीवपरम् । तथा सति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति\u003C/span\u003E इति सर्ववेदप्रतिपाद्यत्वोक्त्ययोगात् । तस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतत्तु \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-157\"\u003Eसमन्वयाद्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति सूत्रकृता ब्रह्मण्येवोक्तत्वात् । न च जीवे समन्वयोऽभिधीयते । न चात्र जीवेशाभेदो विवक्षित इति सर्वस्याप्युपपत्तिरिति वाच्यम् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्माद्\u003C/span\u003E इति धर्माधर्मकार्यकारण-भूत-भविष्यद्-वर्तमानप्रपञ्चभिन्नत्वस्यैवोक्तत्वात् । न चात्र जीवाद् भेदो नोक्त इति वाच्यम् । धर्माधर्मपदाभ्यामेव पुण्यपापात्मनां जीवानां ग्रहणात्।",
				"किञ्च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eओमित्येतद्\u003C/span\u003E इति तस्य ओंनामकत्वमुच्यते । तच्च ब्रह्मण, एव न जीवस्य । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eओमिति \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-158\"\u003Eब्रह्म\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति श्रुतेः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eओंतत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-159\"\u003Eस्मृतः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिस्मृतेश्च । किञ्च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्ध्येवाक्षरं ब्रह्म एतद्ध्येवाक्षरं परम्\u003C/span\u003E इति परब्रह्मत्वादिव्यपदेशाद् विष्णुरेव, न जीवः।",
				"ननु \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eओमित्येतद्\u003C/span\u003E इति पूर्वम् आत्मतत्त्वस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eओम्\u003C/span\u003Eशब्दवाच्यत्वम्, तत्प्रतीकत्वं चोक्तम् । अत्र तु 'एतदेवाक्षरम्= ओमित्यक्षरं ब्रह्म अपरम्, एतदेवाक्षरं परं च ब्रह्म\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति तस्यैवोङ्कारस्य परापरब्रह्मत्वमुच्यत इति कथमिदं साधकम् ? इति चेन्न । ओंकारस्य शब्दात्मकस्य जडत्वेन परापरब्रह्मत्वाभावात् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतदालम्बनम्\u003C/span\u003E इत्युक्तसर्वाश्रयत्वासम्भवाच्च । न च अविद्यमानमपि उपासनार्थमुच्यत इति वाच्यम् । \u003C/span\u003Eतत्त्वमसि' इत्यादावपि अविद्यमानमेवैक्यम् उपासनार्थमुच्यत इत्यापातात् । अविद्यमानोपासनस्यानर्थफलत्वाच्च ।।१४-१५।।",
				"प्रमाणविरोधाच्च नैवं व्याख्यानं युक्तम् इति भावेन मन्त्रद्वयार्थनिश्चायकं प्रमाणमुदाहरति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्ध्येवेति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरम्\u003C/span\u003E इत्यत्रापि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्ध्येवाक्षरम्\u003C/span\u003E इति सम्बध्यते । एवं च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्ध्येवाक्षरं ब्रह्म एतद्ध्येवाक्षरं परम्\u003C/span\u003E इति अनुवादेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविष्णवाख्यम्\u003C/span\u003E इति व्याख्यानम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअक्षरशब्दार्थः– अव्ययमिति\u003C/span\u003E।।",
				"ननु यद् उक्तम् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइदं प्रकरणं विष्णुपरमेव\u003C/span\u003E इति, तन्न । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन जायते\u003C/span\u003E इति मन्त्रे जीवस्य जननमरणाभावोक्तेः, तस्य जीवविषयकत्वावगमात्। तथा हि- '\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविपश्चिद्= अविपरिलुप्तज्ञानस्वभावो न जायते न म्रियते च । नायमात्मा कुतश्चित् कारणाद् बभूव, स्वस्माच्च न बभूव कश्चित् पदार्थः । अतः \u003C/span\u003Eअयमात्मा अजो नित्यश्च शाश्वतः= अपक्षयवर्जितः, अत एव पुराणः= पुरातन एव\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति । न चैतत्प्रकरणस्य विष्णु-परत्वे मन्त्रः संगच्छते, असङ्गतत्वाद्\u003C/span\u003E' इति चेद् ।",
				"मैवम्। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविपश्चित्\u003C/span\u003E शब्दस्य ज्ञानिमात्रे निरूढस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअविपरिलुप्तज्ञानस्वभावः\u003C/span\u003E इति ज्ञानि-अज्ञानिसाधारण्यकरणायोगात् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकुतश्चिन्न जायते\u003C/span\u003E इत्येतावता पूर्तेः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनायम्\u003C/span\u003E इत्यस्य वैयर्थ्यात् । कारणान्तराभावेऽपि स्वस्मादेव उत्पत्तिर्भवतु इत्याशङ्काया एवानुदयेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन बभूव कश्चिद्\u003C/span\u003E इत्यस्य अवक्तव्यत्वाच्च । कारणमात्रस्यापि \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकुतश्चिद्\u003C/span\u003E इत्यनेन निषेधसम्भवात्। न चास्माकम् असङ्गतिदोषः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतदालम्बनं ज्ञात्वा\u003C/span\u003E इति प्रकृतज्ञानिनो जननमरणाभावलक्षण-फलप्रतिपादकत्वेन संगतत्वाद्, इति भावेन मन्त्रार्थनिश्चायकं प्रमाणमेवोदाहरति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदेहेति\u003C/span\u003E ।।",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन केवलं भगवतः; किन्तु? ज्ञानिनोऽपि\u003C/span\u003E इत्यर्थः\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअपि\u003C/span\u003Eशब्दः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउद्भवाभवौ\u003C/span\u003E उत्पत्तिविनाशौ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यस्य पूर्वोत्तराभ्यां सम्बन्धः । मुक्तिदशायामेतद्। अनेन मन्त्रतात्पर्यमुक्तं भवति। ननु देहोत्पत्तिविनाशाख्यौ उत्पत्तिविनाशौ यदि भगवत इव ज्ञानिनोऽपि न स्तः, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतर्हि भगवद्-विपश्चितोरविशेषः स्याद्\u003C/span\u003E इति शेषः । विपश्चित उत्पत्तिविनाशाभावयोः भगवज्ज्ञानसाध्यत्वाद् इत्यभिप्रेत्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन जायते म्रियते वा विपश्चिद्\u003C/span\u003E इत्यत्र \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनायं कुतश्चिद्\u003C/span\u003E इति हेतुप्रतिपादकम् इति भावेन तद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकुतश्चिदिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eम्रियते च\u003C/span\u003Eइति ग्राह्यम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभावाभावौ\u003C/span\u003E देहोत्पत्तिविनाशौ । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयादृशो भावितस्तवीशस्तादृशो जीव \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-160\"\u003Eआभवेत्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादेरित्यर्थः ।",
				"ननु भगवद्विपश्चितोरुभयोरपि देहोत्पत्तिविनाशाभावमङ्गीकृत्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविपश्चितस्तदभावो भगवज्ज्ञानसाध्यः\u003C/span\u003E इति तयोर्विशेषः कुतः समर्थनीयः? \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eज्ञानिनः स्वरूपत एवोत्पत्तिविनाशाभाव, भगवतस्तु देहतोऽपि उत्पत्तिविनाशाख्यौ उद्भवाभवौ न स्तः\u003C/span\u003E इति कुतो न व्याख्यायते? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयस्मादिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतस्माद् देहतोऽप्युत्पत्तिविनाशाख्यौ एवोद्भवाभवौ ज्ञानिनो न स्तः\u003C/span\u003E इति व्याख्येयम्, न तु स्वरूपोत्पत्ति-विनाशाख्यौ । तदभावस्य सर्वसाधारण्येन ज्ञानिनो विशेषाभावप्रसङ्गादित्यर्थः।",
				"ननु देहिनो जीवस्य कथं स्वरूपेण जननमरणाभावः? इत्यतः प्राप्तम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणः\u003C/span\u003E इति वाक्यं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअज इति\u003C/span\u003E।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वरूपेण\u003C/span\u003Eइति वर्तते । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपुरम्= देहम्= अणञ्चपि\u003C/span\u003E इत्यनेन देहित्वस्य अप्रयोजकत्वमुक्तम् । अनेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहन्यमानेऽपि\u003C/span\u003E इति \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअपि\u003C/span\u003Eशब्दस्य पुराण-शब्देनापि सम्बन्ध इत्युक्तं भवति ।।",
				"एवं प्रमाणमुदाहृत्य स्ववचनेनापि विवृण्वन् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनायं कुतश्चिद्\u003C/span\u003E इत्यत्र प्रकृतविपश्चित एव परामर्श इति भ्रमं वारयन्, पूर्वत्रायं हेतुरिति भावेन तद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअयं भगवानिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकुतोऽपि\u003C/span\u003E कारणात् । उपलक्षणमेतद्- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन म्रियते\u003C/span\u003E इत्यपि ग्राह्यम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eम्रियते च\u003C/span\u003E इत्यनेन \u003Ci\u003Eवा\u003C/i\u003Eशब्दः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eच\u003C/span\u003Eशब्दार्थ इत्युक्तं भवति । अत्र \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eज्ञानिनो जननमरणाभावौ देहोत्पत्तिविनाशाभावाख्यावेव विवक्षितौ, न तु स्वरूपेण जननमरणाभावौ\u003C/span\u003E इत्यभिप्रेत्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन बभूव कश्चिद्\u003C/span\u003E इति वाक्यं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयत इति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वतः\u003C/span\u003E स्वरूपेण । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eम्रियते न च\u003C/span\u003E इति ग्राह्यम् ।",
				"तर्हि का गतिर्जीवोत्पत्त्यादिवाक्यानाम् ? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदेहसम्बन्धादिति\u003C/span\u003E।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदेहवियोगाद् म्रियते च\u003C/span\u003E इति ग्राह्यम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eहि\u003C/span\u003Eशब्दः प्रमाणप्रसिद्धिमाह, हेतौ वा - \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयस्माद् देहसम्बन्धादेव जायते, तस्मात् कश्चिदपि स्वतो न बभूव\u003C/span\u003E इति । अस्त्वेवं सर्वेषां जीवानां स्वरूपेणोत्पत्तिविनाशाभावौ, किं ततः? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविपश्चितस्त्विति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतु\u003C/span\u003Eशब्दोऽज्ञानिभ्यो विशेषद्योतकः - \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयतः कश्चिदपि जीवः स्वतो न बभूव, अतो विपश्चितो मुक्त्यनन्तरं कर्मनिर्मितदेहसम्बन्धाभावान्न जायते, तद्वियोगाभावान्न म्रियते\u003C/span\u003E इत्येव वक्तव्यम् । न तु स्वरूपोत्पत्तिविनाशाभावेन । तस्य सर्वजीवसाधारणत्वेन ज्ञानफलत्वानुपपत्तेरिति भावः ।।",
				"ननु \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउभौ तौ न विजानीतः\u003C/span\u003E इति हन्तृत्व-हतत्वज्ञानस्य भ्रान्तित्वम् उक्त्वा, तत्र \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनायं हन्ति न हन्यते\u003C/span\u003E इत्यर्थाभावो हेतुरुच्यते । तदयुक्तम् ? देहविनाशरूपहननकर्मत्वस्य तत्कर्तृत्वस्य च सत्त्वाद्, इत्यतो हेतुहेतुमद्भावं स्फोरयन् हेतुवाक्यं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीवस्यापीति\u003C/span\u003E ।। देहविनाशाख्यमरणवत्त्वेन प्रसिद्धस्यापि इति \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअपि\u003C/span\u003Eशब्दः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वतः\u003C/span\u003E स्वरूपेण । ननु \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअणोरणीयान्\u003C/span\u003E इति मन्त्रो जीवपर एव ? \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहन्ता चेन्मन्यते हन्तुम्\u003C/span\u003E इति जीवस्यैव प्रकृतत्वात् । अन्यथा मध्ये जीवनित्यत्वकथनस्य असङ्गतत्वाद्, इत्यतः तस्योपयोगं दर्शयन् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्य जन्तोर्निहितो गुहायाम्\u003C/span\u003E इति वाक्यं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएवमिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्य\u003C/span\u003E इत्यस्यैवार्थः – \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएवं नित्यस्येति\u003C/span\u003E ।। तथा च परमात्मनो नित्यभूतजीवहृद्गतत्वं वक्तुं जीवस्य नित्यत्वम् उक्तमिति नासङ्गतिरिति भावः ।",
				"न च जीवस्य अणोरणीयस्त्वम्, महतो महीयस्त्वं वा युज्यते, तस्याणुत्वात् । न च अणु महद्वा यद् लोकेऽस्ति तत् तदात्मकत्वेन तथा व्यवहारः । तर्हि \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअणुः, महान्\u003C/span\u003E इत्येव वक्तव्यत्वापातात् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअणोरणीयान् महतो महीयान्\u003C/span\u003E इति अणु-महद्भिन्नत्वस्यैवावगमाच्च । न च अणोः श्यामाकादेः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअणीयान्\u003C/span\u003E इति श्यामाकाद्यपेक्षया सूक्ष्मवस्त्वात्मकत्वम्, महतः पृथिव्यादेरपि महान् इति पृथिव्याद्यपेक्षया स्थूलवस्त्वात्मकत्वम् उच्यत इति वाच्यम् । पञ्चम्यन्ताणुमहच्छब्दयोः सामान्यशब्दत्वेन सर्वाणुमहद्विषयत्वात् । न च बाधकं विना सामान्यशब्दो विशेषपरोऽङ्गीकर्तुमुचितः । न च एकस्याऽऽत्मनो विरुद्धपरिणामद्वय-असम्भवाद् एवमङ्गीकारः । अणुमहत्पदार्थात्मकत्वस्य सुतरां विरुद्धत्वात् । यथा च न विरोधस्तथोपपादितमन्यत्राऽऽचार्यैः । वक्ष्यते च विरुद्धधर्मघटकमैश्वर्यं भगवतः ।",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअक्रतुः\u003C/span\u003E अकामः= दृष्टादृष्टविषयोपरतः\u003C/span\u003E इति व्याख्यानम् असत् । दृष्टादृष्टविषयवैराग्यस्य साक्षाद् दर्शनहेतुत्वाभावाद् इति भावेन तद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eए विष्णाविति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअ\u003C/span\u003E इत्यस्य सप्तमी \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eए\u003C/span\u003E इति । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअ\u003C/span\u003Eशब्दो ब्रह्मवाची । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअः इति ब्रह्म\u003C/span\u003E इति श्रुतेरिति भावः । अनेन- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअक्रतुः= क्रतूपलक्षितकर्मरहितः\u003C/span\u003E इति यथाश्रुतप्रतीतिरप्यपास्ता । तर्हि \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविष्णुविषयक्रतुमान् पश्यति\u003C/span\u003E इति कथम् ? क्रतोः कर्मात्मकत्वेन तस्य साक्षाद् अपरोक्षज्ञानसाधनत्वाभावाद् इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतन्निश्चय इति\u003C/span\u003E ।। श्रवणादिरूपनिश्चय एव क्रतुशब्दार्थ इति भावः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मनः= स्वस्य महिमानम्= माहात्म्यम्\u003C/span\u003E इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमहिमानमात्मनः\u003C/span\u003E इत्येतद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मन इति\u003C/span\u003E ।। षष्ठीभ्रमवारणाय \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसकाशाद्\u003C/span\u003E इत्युक्तम्, जीवादित्यर्थः । अन्यथा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवीतशोको भवति\u003C/span\u003E इत्यस्यानुपपत्तिः । प्रमाणविरोधाच्च नान्यथा व्याख्यानं युक्तमिति भावेन तदर्थनिश्चायकं प्रमाणमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीवादिति\u003C/span\u003E ।। श्रुतौ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमहिमानमात्मनः\u003C/span\u003E इत्यस्याम् ।।",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E(वे.खं )\u003C/span\u003E एवं यमेनोक्तो नचिकेता \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअलं प्रशंसया, तत्त्वं ब्रूहि\u003C/span\u003E इति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रवृह्य\u003C/span\u003E इत्यनेनोक्तं जीवाद् भेदं सविशेषम् अनुवदन् प्रार्थयते– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअन्यत्रेति\u003C/span\u003E ।। अव्ययानाम् अनेकार्थत्वाद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअन्यत्र\u003C/span\u003E इत्यस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअन्यद्\u003C/span\u003E इत्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eधर्मात्\u003C/span\u003E पुण्यात्मनो जीवाद् अन्यद्, अधर्मात्मनो जीवादन्यद्। न केवलं चेतनादेव; किन्तु? \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकृताकृतात्\u003C/span\u003E कार्याकार्याद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअचेतनाद्\u003C/span\u003E अप्यन्यत् । न केवलं वर्तमानादेव; किन्तु? \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभूताद् भव्याच्च\u003C/span\u003E अन्यत्। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतद्\u003C/span\u003E मुक्तनियामकं ब्रह्म \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयद्\u003C/span\u003E येन प्रकारेण त्वं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपश्यसि तत्\u003C/span\u003E तेन प्रकारेण \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवद\u003C/span\u003E इत्यर्थः ।। १४ ।।",
				"एवं प्रार्थितो यमो बुद्ध्यारोहार्थं संग्रहेण भगवत्स्वरूपवचनं प्रतिजानीते– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसर्व इति\u003C/span\u003E ।। संग्रहेण कथनस्यानुपादेयताशङ्कापरिहाराय \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसर्वे वेदा\u003C/span\u003E इत्याद्युक्तम् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसर्वे वेदा\u003C/span\u003E ऋगाद्या \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयत्पदं\u003C/span\u003E यस्य स्वरूपम्- stray bracket-like glyph at line start \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआमनन्ति, तपांसि च यत्\u003C/span\u003E प्रति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवदन्ति\u003C/span\u003E वेदाः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयज्ज्ञानम् इच्छन्तो ब्रह्मचर्यं\u003C/span\u003E गुरुकुलवासादिरूपम्, गुह्येन्द्रियनियमनं वा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eचरन्ति तत्पदं\u003C/span\u003E भगवत्स्वरूपं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eते\u003C/span\u003E तव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसंग्रहेण ब्रवीमि\u003C/span\u003E । एवं प्रतिज्ञातं भगवत्स्वरूपं उपदिशति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eओमित्येतदिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतत्\u003C/span\u003E त्वया पृष्टं भगवत्स्वरूपं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eओं\u003C/span\u003E गुणपूर्णत्वाद् ओंनामकम् इति \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eउपासीत\u003C/span\u003E इति शेषः । उपदेशसमाप्तौ वा \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइति\u003C/span\u003Eशब्दः, अन्यथाभावनिवृत्त्यर्थं वा । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-161\"\u003Eइतिशब्दोऽन्यथाभावनिवृत्त्यर्थमुदाहृतः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्युक्तेः ।। १५ ।।",
				"ओंनामकस्यैव भगवतो माहात्म्यमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतदिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतदेव\u003C/span\u003E ओंनामकमेव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअक्षरम्\u003C/span\u003E अव्ययम्= देहादिनाशशून्यं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eब्रह्म\u003C/span\u003E गुणपूर्णं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहि\u003C/span\u003E। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतदेवाक्षरं परं\u003C/span\u003E सर्वोत्तमं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहि\u003C/span\u003E । अत एव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतदेवाक्षरं ज्ञात्वा यो\u003C/span\u003Eऽधिकारी \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदिच्छति तस्य तद्\u003C/span\u003E भवति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहि\u003C/span\u003E प्रसिद्धमित्यर्थः ।। १६ ।।",
				"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्\u003C/span\u003E ओंनामकं ब्रह्म \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eश्रेष्ठमालम्बनं\u003C/span\u003E मुख्यतः सर्वाश्रयः । न राजादिवदाश्रय इत्याह- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतत् परं\u003C/span\u003E विलक्षणम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआलम्बनम्\u003C/span\u003E इति । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eब्रह्मलोके\u003C/span\u003E सत्यलोके, विष्णुलोके वा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमहीयते\u003C/span\u003E पूज्यते स्वावरैः ।।१७।।",
				"ननु ब्रह्मलोकं प्राप्तस्यापि ज्ञानिनो यदि जनिमृती तदा न तद् अतिशयितं फलम्? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन जायत इति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविपश्चिद्\u003C/span\u003E ज्ञानी ब्रह्मलोकं प्राप्तो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन जायते न म्रियते\u003C/span\u003E च। कुतः? यतोऽयं भगवान् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकुतो\u003C/span\u003Eऽपि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन बभूव\u003C/span\u003E । उपलक्षणमेतद्- न म्रियते च । अतस्तद्वेत्ताऽपि न जायते न म्रियते च । अत्र विपश्चितो जननमरण-राहित्यं नाम देहोत्पत्तिविनाशशून्यत्वमेव; न तु स्वरूपोत्पत्तिविनाशशून्यत्वम्, तस्य सर्वजीवसाधारणत्वादिति भावेनाऽह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन बभूवेति\u003C/span\u003E ।।",
				"यतः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकश्चिद्\u003C/span\u003E अपि जीवः स्वरूपेण \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन बभूव\u003C/span\u003E न जातो न जायते न जनिष्यते च । अत एव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन म्रियते च\u003C/span\u003E ; किन्तु? देहसम्बन्धादेव जायते म्रियते च । अतो विपश्चिद् देहोत्पत्तिविनाशशून्यत्वादेव न जायते न म्रियते चेत्यर्थः । ननु जीवस्य देहित्वात् कथं स्वरूपेण जननाद्यभावः? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअज इति\u003C/span\u003E ।। जीवः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपुराणो\u003C/span\u003Eऽपि पुरम्= देहम् अणञ्चपि स्वरूपेण \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअजो नित्यः शाश्वतो\u003C/span\u003Eऽविकारश्च । नित्यत्वमेव स्पष्टमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन हन्यत इति\u003C/span\u003E ।। देहे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहन्यमानेऽपि\u003C/span\u003E जीवः स्वरूपेण \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन हन्यते\u003C/span\u003E तस्य ततो भिन्नत्वादिति भावः ।। १८ ।।",
				"नन्वेतत् कथम्? जीवहननस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअहं हन्ता\u003C/span\u003E, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतेनाहं हतः\u003C/span\u003E इत्यादि-प्रत्यक्षसिद्धत्वाद्, इत्यतस्तस्य भ्रान्तित्वमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहन्तेति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहन्ता\u003C/span\u003E मैत्रदेहहननकर्ता चैत्रः स्वात्मानं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहन्तुं हन्तारं\u003C/span\u003E मैत्रजीवस्वरूपहननकर्तारं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमन्यते चेद्\u003C/span\u003E हतश्च मैत्रः स्वस्वरूपं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहतं मन्यते चेत्\u003C/span\u003E तर्हि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतौ उभौ न विजानीतो\u003C/span\u003E न सम्यग् जानीतः, भ्रान्ताविति यावत् । कुतः? इत्यतस्तत्रार्थाभावं हेतुमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनायमिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअयं\u003C/span\u003E चैत्रो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन हन्ति\u003C/span\u003E मैत्रस्वरूपम्, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअयं\u003C/span\u003E मैत्रो वा स्वरूपेण \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन हन्यते\u003C/span\u003E यतोऽतो देहविनाशनिमित्तकोऽयं भ्रम इत्यर्थः ।। १९ ।।",
				"उपदेशप्रकारमेवाऽह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअणोरिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआत्मा\u003C/span\u003E भगवान् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअणोरणीयान्\u003C/span\u003E सूक्ष्मादपि सूक्ष्मतरः, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमहतो महीयान्\u003C/span\u003E स्थूलादपि स्थूलतरः । स्थूलस्यैवाणुप्रतियोगित्वाद् अणोरणीयस्त्वमेव लेशेन दर्शयति । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्य\u003C/span\u003E एवं नित्यस्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजन्तोः\u003C/span\u003E जीवस्य परमसूक्ष्मस्यापि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगुहायां\u003C/span\u003E हृदये \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनिहित\u003C/span\u003E इति । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्ध्येवाक्षरं ज्ञात्वा\u003C/span\u003E इत्यत्र न ज्ञानमात्रं विवक्षितम्; किन्तु अपरोक्षज्ञानमेव इति भावेन तत्साधनं दर्शयन् तस्य फलमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतमिति\u003C/span\u003E।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअक्रतुः\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअ\u003C/span\u003Eशब्दो विष्णुवाची, ए= विष्णौ क्रतुः= निश्चयो यस्यासौ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअक्रतुः\u003C/span\u003E तन्निश्चयवान् अधिकारी \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआत्मनो\u003C/span\u003E जीवाद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमहिमानं\u003C/span\u003E महि= महद्, मानम्= गुणपरिमाणं यस्य स महिमानः, तं परमात्मानम्, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eधातुः\u003C/span\u003E धारकस्य परमात्मनः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रसादात् पश्यति\u003C/span\u003E । ततश्च धातुः प्रसादादेव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवीतशोको\u003C/span\u003E भवतीत्यर्थः ।। २० ।।"
			],
			"lineAlign": [
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify"
			],
			"_verified": true,
			"teekaLabel": null,
			"covers": [
				"KKN_C01_S02_V14",
				"KKN_C01_S02_V15",
				"KKN_C01_S02_V16",
				"KKN_C01_S02_V17",
				"KKN_C01_S02_V18",
				"KKN_C01_S02_V19",
				"KKN_C01_S02_V20"
			],
			"footnotes": [
				{
					"id": "fn-157",
					"kind": "locus",
					"quote": "समन्वयाद्",
					"text": "ब्र.सू.१.१.४"
				},
				{
					"id": "fn-158",
					"kind": "locus",
					"quote": "ब्रह्म",
					"text": "तै.उ.१.१९"
				},
				{
					"id": "fn-159",
					"kind": "locus",
					"quote": "स्मृतः",
					"text": "भ.गी.१७.२३"
				},
				{
					"id": "fn-160",
					"kind": "locus",
					"quote": "आभवेत्",
					"text": "तन्त्रसारे,भाग.ता.नि.३.१०.११"
				},
				{
					"id": "fn-161",
					"kind": "locus",
					"quote": "इतिशब्दोऽन्यथाभावनिवृत्त्यर्थमुदाहृतः",
					"text": "तार्तीय,छां.भा.१.१.३"
				}
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-28",
			"oldKey": null,
			"type": "section",
			"parent": null,
			"chapter": null,
			"verseType": "topic",
			"text": "वेदेशीयम्",
			"lines": [
				"वेदेशीयम्"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-29",
			"oldKey": null,
			"type": "teeka",
			"parent": null,
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"text": "नन्वासीनस्य दूरव्रजनादिकं विरुद्धम्? न हि भगवान् मायावी; येनैन्द्रजालिकक्रियावत् उपपत्तिः स्याद्, इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eऐश्वर्यादेवेति\u003C/span\u003E ॥ तत्र प्रमाणमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआसीन इति\u003C/span\u003E ॥ अनेन- ‘\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअणोरणीयान् महतो महीयान्\u003C/span\u003E इत्येतद् विरुद्धम्’ इति परास्तम् ॥\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E(वे.खं )\u003C/span\u003E पुनरपि तन्माहात्म्यमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआसीन इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआसीन\u003C/span\u003E उपविष्ट एव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदूरं व्रजति\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशयान\u003C/span\u003E एव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसर्वतो याति\u003C/span\u003E, परमैश्वर्यात् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतं मदामदं\u003C/span\u003E मदः= सुखम्, अमदः= दुःखम्, मदसहितोऽमदो येनासौ मदामदः, तं विबुध-असुर-सुख-दुःखकारणमिति यावद्, भगवन्तं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमदन्यः को\u003C/span\u003E वा मद्वत् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eज्ञातुमर्हति\u003C/span\u003E ? न कोऽपीत्यर्थः । यो मदन्यस्तं मदामदं को वा साकल्येन ज्ञातुमर्हति ? न कोऽपीति वा योज्यम् । यद्वा- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमदन्यः को\u003C/span\u003E ब्रह्मैव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतं मदामदं देवं\u003C/span\u003E सकलवेदोक्तप्रकारेण \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eज्ञातुमर्हति\u003C/span\u003E; न त्वन्य इत्यर्थः ॥ २१ ॥\n\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअशरीरं\u003C/span\u003E प्राकृतशरीरशून्यम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनवस्थेषु\u003C/span\u003E नश्वरेष्वपि शरीरेषु \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअवस्थितं महान्तं विभुं\u003C/span\u003E व्याप्तम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआत्मानं धीरो मत्वा न शोचति\u003C/span\u003E ॥ २२॥\n‘धातुः प्रसादो ज्ञानमोक्षहेतुः’ इत्युक्तमयुक्तम्? प्रवचनादिनैव ज्ञानमोक्षयोरुपपत्तेः, इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनायमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअयमात्मा\u003C/span\u003E भगवान् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रवचनेन\u003C/span\u003E वेदव्याख्यानेनैव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eलभ्यो\u003C/span\u003E ज्ञेयः प्राप्यश्च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमेधयैव लभ्यो न\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनापि बहुना श्रुतेनैव\u003C/span\u003E ; किन्तु? \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएष आत्मा प्रसन्नः\u003C/span\u003E सन् ‘मदीयोऽयम्’ इति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयं वृणुते तेन लभ्यो\u003C/span\u003E ज्ञेयः प्राप्यश्च । ततश्च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएष आत्मा तस्य\u003C/span\u003E अधिकारिणः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वां तनुं\u003C/span\u003E स्वस्वरूपं पूर्वम् अविद्यावृतं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविवृणुते\u003C/span\u003E प्रकाशयतीत्यर्थः । यद्वा- ज्ञानमोक्षहेतुः प्रसादोऽपि न प्रवचनादिमात्रसाध्यः ; किन्तु? भक्त्येकसाध्य इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनायमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eलभ्यः\u003C/span\u003E प्रसन्नो भवति । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवृणुत\u003C/span\u003E इत्यनेन भक्तत्वं सूचितम् । ततश्च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतस्य\u003C/span\u003E अधिकारिण \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएष आत्मा\u003C/span\u003E स्वस्वरूपं तद्योग्यतानुसारेण \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविवृणुते\u003C/span\u003E प्रकाशयतीत्यर्थः ॥२३॥\nशमदमादिसाधनैरेव भगवत्प्राप्त्युपपत्तौ किं तज्ज्ञानेन इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनेति\u003C/span\u003E ॥ यो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदुश्चरिताद्\u003C/span\u003E इन्द्रियाणां दुष्टविषयेषु चरणाद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअविरतो\u003C/span\u003E अनिवृत्तो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन\u003C/span\u003E; किन्तु? सर्वात्मना निवृत्त एव, निगृहीतेन्द्रिय एवेति यावत्, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअशान्तो\u003C/span\u003E भगवन्निष्ठबुद्धिरहितो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन\u003C/span\u003E ; किन्तु? तन्निष्ठबुद्धिरेव, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअसमाहितो\u003C/span\u003E यथावस्तुज्ञानादिशून्यो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन\u003C/span\u003E ; किन्तु? यथावस्तुज्ञानादिमानेव, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअशान्तमानसो\u003C/span\u003E विषयालम्बुद्धिशून्यो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन\u003C/span\u003E; किन्तु? विषयालम्बुद्धिमानेव, सोऽपि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रज्ञानेन\u003C/span\u003E एव भगवदपरोक्षज्ञानेनैव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएनं प्राप्नुयाद्\u003C/span\u003E इत्यर्थः ॥२४॥\nभगवतः सर्वसंहारकत्वरूपं माहात्म्यं वदंस्तस्य दुर्ज्ञेयत्वमाह–\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयस्येति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयस्य\u003C/span\u003E भगवतो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eब्रह्म च क्षत्रं च\u003C/span\u003E इति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउभे ओदनः\u003C/span\u003E अशने \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभवतः\u003C/span\u003E, तत्र \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eब्रह्म\u003C/span\u003Eशब्देन ब्राह्मणजात्यभिमानी स्वयं ब्राह्मणश्चतुर्मुखाख्यो ग्राह्यः। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eक्षत्र\u003C/span\u003Eशब्देन क्षत्रजात्यभिमानी स्वयं क्षत्रियो वायुः, यथोक्तम्- ‘विष्णोर्ब्राह्मणजातिः सन् ब्रह्मा जज्ञे \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-163\"\u003Eचतुर्मुखः\u003C/span\u003E’ इत्यादि । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्युः\u003C/span\u003E मारणान्मृत्युनामा रुद्रः, ‘मृत्युनामा तु संहाराद् \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-164\"\u003Eरुद्रः\u003C/span\u003E’ इति वचनात्। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयस्य\u003C/span\u003E भगवत \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउपसेचनं\u003C/span\u003E व्यञ्जनं घृतं वा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतं भगवन्तम् इत्था\u003C/span\u003E उक्तप्रकारेण \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eको वेद\u003C/span\u003E ? न कोऽपि । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयत्र\u003C/span\u003E वैकुण्ठादौ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस\u003C/span\u003E तिष्ठति तच्च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eको वेदेति\u003C/span\u003E योजना । यद्वा- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकः\u003C/span\u003E चतुर्मुख एव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइत्था\u003C/span\u003E वेदोक्तप्रकारेण तं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवेद\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसो\u003C/span\u003Eऽपि किं स्वसामर्थ्येन ? नेत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयत्र स इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयत्र\u003C/span\u003E के ब्रह्मणि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस\u003C/span\u003E परमात्मा तिष्ठति नियामकतया \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस\u003C/span\u003E इत्यन्वयः । एवं च स्वान्तर्गतभगवत्प्रसादादेव वेदेति लभ्यते । यद्वा- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eक\u003C/span\u003E इति किंशब्दो यच्छब्दार्थः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय इत्था वेद स यत्र\u003C/span\u003E स भगवान् यत्र तिष्ठति तत्र तिष्ठतीत्यर्थः ॥ २५ ॥\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E॥ प्रथमाध्यायस्य द्वितीया वल्ली ॥ १ ॥ २ ॥\u003C/span\u003E",
			"lines": [
				"नन्वासीनस्य दूरव्रजनादिकं विरुद्धम्? न हि भगवान् मायावी; येनैन्द्रजालिकक्रियावत् उपपत्तिः स्याद्, इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eऐश्वर्यादेवेति\u003C/span\u003E ॥ तत्र प्रमाणमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआसीन इति\u003C/span\u003E ॥ अनेन- ‘\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअणोरणीयान् महतो महीयान्\u003C/span\u003E इत्येतद् विरुद्धम्’ इति परास्तम् ॥",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E(वे.खं )\u003C/span\u003E पुनरपि तन्माहात्म्यमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआसीन इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआसीन\u003C/span\u003E उपविष्ट एव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदूरं व्रजति\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशयान\u003C/span\u003E एव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसर्वतो याति\u003C/span\u003E, परमैश्वर्यात् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतं मदामदं\u003C/span\u003E मदः= सुखम्, अमदः= दुःखम्, मदसहितोऽमदो येनासौ मदामदः, तं विबुध-असुर-सुख-दुःखकारणमिति यावद्, भगवन्तं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमदन्यः को\u003C/span\u003E वा मद्वत् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eज्ञातुमर्हति\u003C/span\u003E ? न कोऽपीत्यर्थः । यो मदन्यस्तं मदामदं को वा साकल्येन ज्ञातुमर्हति ? न कोऽपीति वा योज्यम् । यद्वा- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमदन्यः को\u003C/span\u003E ब्रह्मैव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतं मदामदं देवं\u003C/span\u003E सकलवेदोक्तप्रकारेण \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eज्ञातुमर्हति\u003C/span\u003E; न त्वन्य इत्यर्थः ॥ २१ ॥",
				"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअशरीरं\u003C/span\u003E प्राकृतशरीरशून्यम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनवस्थेषु\u003C/span\u003E नश्वरेष्वपि शरीरेषु \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअवस्थितं महान्तं विभुं\u003C/span\u003E व्याप्तम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआत्मानं धीरो मत्वा न शोचति\u003C/span\u003E ॥ २२॥",
				"‘धातुः प्रसादो ज्ञानमोक्षहेतुः’ इत्युक्तमयुक्तम्? प्रवचनादिनैव ज्ञानमोक्षयोरुपपत्तेः, इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनायमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअयमात्मा\u003C/span\u003E भगवान् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रवचनेन\u003C/span\u003E वेदव्याख्यानेनैव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eलभ्यो\u003C/span\u003E ज्ञेयः प्राप्यश्च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमेधयैव लभ्यो न\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनापि बहुना श्रुतेनैव\u003C/span\u003E ; किन्तु? \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएष आत्मा प्रसन्नः\u003C/span\u003E सन् ‘मदीयोऽयम्’ इति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयं वृणुते तेन लभ्यो\u003C/span\u003E ज्ञेयः प्राप्यश्च । ततश्च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएष आत्मा तस्य\u003C/span\u003E अधिकारिणः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वां तनुं\u003C/span\u003E स्वस्वरूपं पूर्वम् अविद्यावृतं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविवृणुते\u003C/span\u003E प्रकाशयतीत्यर्थः । यद्वा- ज्ञानमोक्षहेतुः प्रसादोऽपि न प्रवचनादिमात्रसाध्यः ; किन्तु? भक्त्येकसाध्य इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनायमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eलभ्यः\u003C/span\u003E प्रसन्नो भवति । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवृणुत\u003C/span\u003E इत्यनेन भक्तत्वं सूचितम् । ततश्च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतस्य\u003C/span\u003E अधिकारिण \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएष आत्मा\u003C/span\u003E स्वस्वरूपं तद्योग्यतानुसारेण \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविवृणुते\u003C/span\u003E प्रकाशयतीत्यर्थः ॥२३॥",
				"शमदमादिसाधनैरेव भगवत्प्राप्त्युपपत्तौ किं तज्ज्ञानेन इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनेति\u003C/span\u003E ॥ यो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदुश्चरिताद्\u003C/span\u003E इन्द्रियाणां दुष्टविषयेषु चरणाद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअविरतो\u003C/span\u003E अनिवृत्तो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन\u003C/span\u003E; किन्तु? सर्वात्मना निवृत्त एव, निगृहीतेन्द्रिय एवेति यावत्, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअशान्तो\u003C/span\u003E भगवन्निष्ठबुद्धिरहितो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन\u003C/span\u003E ; किन्तु? तन्निष्ठबुद्धिरेव, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअसमाहितो\u003C/span\u003E यथावस्तुज्ञानादिशून्यो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन\u003C/span\u003E ; किन्तु? यथावस्तुज्ञानादिमानेव, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअशान्तमानसो\u003C/span\u003E विषयालम्बुद्धिशून्यो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन\u003C/span\u003E; किन्तु? विषयालम्बुद्धिमानेव, सोऽपि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रज्ञानेन\u003C/span\u003E एव भगवदपरोक्षज्ञानेनैव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएनं प्राप्नुयाद्\u003C/span\u003E इत्यर्थः ॥२४॥",
				"भगवतः सर्वसंहारकत्वरूपं माहात्म्यं वदंस्तस्य दुर्ज्ञेयत्वमाह–\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयस्येति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयस्य\u003C/span\u003E भगवतो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eब्रह्म च क्षत्रं च\u003C/span\u003E इति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउभे ओदनः\u003C/span\u003E अशने \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभवतः\u003C/span\u003E, तत्र \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eब्रह्म\u003C/span\u003Eशब्देन ब्राह्मणजात्यभिमानी स्वयं ब्राह्मणश्चतुर्मुखाख्यो ग्राह्यः। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eक्षत्र\u003C/span\u003Eशब्देन क्षत्रजात्यभिमानी स्वयं क्षत्रियो वायुः, यथोक्तम्- ‘विष्णोर्ब्राह्मणजातिः सन् ब्रह्मा जज्ञे \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-163\"\u003Eचतुर्मुखः\u003C/span\u003E’ इत्यादि । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्युः\u003C/span\u003E मारणान्मृत्युनामा रुद्रः, ‘मृत्युनामा तु संहाराद् \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-164\"\u003Eरुद्रः\u003C/span\u003E’ इति वचनात्। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयस्य\u003C/span\u003E भगवत \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउपसेचनं\u003C/span\u003E व्यञ्जनं घृतं वा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतं भगवन्तम् इत्था\u003C/span\u003E उक्तप्रकारेण \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eको वेद\u003C/span\u003E ? न कोऽपि । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयत्र\u003C/span\u003E वैकुण्ठादौ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस\u003C/span\u003E तिष्ठति तच्च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eको वेदेति\u003C/span\u003E योजना । यद्वा- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकः\u003C/span\u003E चतुर्मुख एव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइत्था\u003C/span\u003E वेदोक्तप्रकारेण तं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवेद\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसो\u003C/span\u003Eऽपि किं स्वसामर्थ्येन ? नेत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयत्र स इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयत्र\u003C/span\u003E के ब्रह्मणि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस\u003C/span\u003E परमात्मा तिष्ठति नियामकतया \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस\u003C/span\u003E इत्यन्वयः । एवं च स्वान्तर्गतभगवत्प्रसादादेव वेदेति लभ्यते । यद्वा- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eक\u003C/span\u003E इति किंशब्दो यच्छब्दार्थः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय इत्था वेद स यत्र\u003C/span\u003E स भगवान् यत्र तिष्ठति तत्र तिष्ठतीत्यर्थः ॥ २५ ॥",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E॥ प्रथमाध्यायस्य द्वितीया वल्ली ॥ १ ॥ २ ॥\u003C/span\u003E"
			],
			"lineAlign": [
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"center"
			],
			"_verified": true,
			"teekaLabel": null,
			"footnotes": [
				{
					"id": "fn-163",
					"kind": "locus",
					"quote": "चतुर्मुखः",
					"text": "वामने, बृ.भा.३.५.५(अव्याकृतब्राह्मणम्)"
				},
				{
					"id": "fn-164",
					"kind": "locus",
					"quote": "रुद्रः",
					"text": "सामसंहिता, छां.भा.२.२२.५"
				}
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-30",
			"oldKey": null,
			"type": "section",
			"parent": null,
			"chapter": null,
			"verseType": "topic",
			"text": "वेदेशीयम्",
			"lines": [
				"वेदेशीयम्"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-31",
			"oldKey": null,
			"type": "teeka",
			"parent": "KKN_C01_S03_V01",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"text": "\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003E\u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-174\"\u003Eअध्यात्मयोगाधिगमेन\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति भगवतो ध्यानमुक्तम् । स कुत्र ध्येयः? इत्यतस्तन्निरूपयन् पुनरपि भगवन्माहात्म्यमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eऋतमित्यादिना\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकेचित्तु\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eऋतं पिबन्तौ\u003C/span\u003E इत्यत्र बुद्धिजीवावुच्येते, द्विवचनश्रुतेः । न च बुद्धौ कर्मफलभोक्तृत्वानुपपत्तिः । जीवस्य भोक्तृत्वेन तत्सहितबुद्धौ छत्रिन्यायेनोपचारोपपत्तेरित्याहुः ।\nतद् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअपरे\u003C/span\u003E न क्षमन्ते- अन्यतरस्य पातृत्वेन जीवत्वे सिद्धे, द्वितीयस्य चेतनतयैव भाव्यत्वात् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअस्य गोर्द्वितीयोऽन्वेष्टव्यः\u003C/span\u003E इत्यादौ सजातीयग्रहणस्यैव लोके दर्शनात् । न चैवं जीवान्तरं ग्राह्यम् । एकस्मिन् शरीरे भोक्तृजीवद्वयायोगात् । तस्माज्जीवेश्वरावेवात्रोच्येते । न चेशस्य कर्मफलभोगायोगः । छत्रिन्यायेन पातृजीवसम्बन्धात् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपिबन्तौ\u003C/span\u003E इत्युपचारादिति ।\nतदसत् । पिबतोर्बुद्धिजीवत्व-जीवेश्वरत्वयोर्हानि-लाभादर्शनात् । पातृत्वस्य जीवनिष्ठत्वस्य तेनाप्यङ्गीकारात् । बुद्धाविवौपचारिकत्वस्येश्वरे त्वयाऽप्यङ्गीकारात् । तस्माद् अयं मन्त्रः ईश्वरमात्रपर एव । तथा सति द्विवचनानुपपत्तिरिति चेन्न । तस्य द्विरूपत्वाभिप्रायेण सावकाशत्वाद् इति भावेन मन्त्रं प्रमाणेनैव व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मा\u003C/span\u003E देहहृदये स्थितः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअन्तरात्मा\u003C/span\u003E जीवहृदये स्थित इत्याहुः। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतत्वप्रकाशिकायां\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-175\"\u003Eतु\u003C/span\u003E- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eद्विरूपतया विष्णुर्देहनिविष्टः\u003C/span\u003E इत्युक्तम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्थितो\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eहृदये\u003C/span\u003E इति शेषः। तेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगुहां प्रविष्टौ\u003C/span\u003E इत्येतद् व्याख्यातम्।\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपरमे परार्द्धे\u003C/span\u003E इत्यस्य बाह्याकाशस्थानापेक्षया परमं परस्य ब्रह्मणः स्थानं परार्द्धम्= हार्दाकाशः, तत्र परब्रह्मोपलभ्यते । तस्मिन् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपरमे परार्द्धे= हार्दाकाशे प्रविष्टौ\u003C/span\u003E इति व्याख्यानमसत् । हार्दाकाशस्य परमत्वाभावात् । बाह्याकाशापेक्षयाऽन्तराकाशस्य परमत्वे नियामकाभावात्। न च तत्र परब्रह्मोपलब्धिर्नियामिका । बाह्याकाशेऽपि योग्यानां परब्रह्मोपलब्धेः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगुहां प्रविष्टौ\u003C/span\u003E इत्यनेनैव हार्दाकाशस्थितिलाभाच्च । प्रमाणविरोधाच्चेति भावेन व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपरम इति\u003C/span\u003E ॥ सर्वजीवोत्तमे इत्यर्थः। परेभ्योऽपि रुद्रादिभ्य ऋद्धरूपकेऽतिपरिपूर्णस्वरूप इत्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस विभुः\u003C/span\u003E विष्णुः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएक एवाऽत्मान्तरात्मेति द्विधा\u003C/span\u003E हृदये, तत्रापि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरमे\u003C/span\u003E परेभ्योऽपि ऋद्धरूपके वायौ स्थित इत्यन्वयः । विष्णुशब्दव्याख्यानं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविभुरिति\u003C/span\u003E ॥\nतथाऽपि कथमयं मन्त्रः ईश्वरपरः? तस्य कर्मफलपातृत्वायोगाद् इति चेन्न। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eरसं पिबति \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-176\"\u003Eकर्मजम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिवचनेनेश्वरस्यापि कर्मफलपातृत्वश्रवणात् । तथा सति दुःखभोगः, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-177\"\u003Eअनश्नन्नन्योऽभिचाकशीति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिश्रुतिविरोधश्च स्याद्, इत्यतः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eऋतं पिबन्तौ\u003C/span\u003E इत्येतद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशुभानिति\u003C/span\u003E ॥ सावधारणमेतत् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपिबति\u003C/span\u003E अनुभवति । भुज्यन्त इति भोगाः= विषयाः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eऋतं सत्यं तथा \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-178\"\u003Eधर्मः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति स्मृतेः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eऋत\u003C/span\u003Eशब्दस्य धर्मवाचकत्वात् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशुभान्\u003C/span\u003E इत्युक्तम् । प्रत्युत जीवपक्ष एवेदमनुपपन्नम् । तस्याधर्मफलं प्रत्यपि भोक्तृत्वात् । न चापूर्णानन्दत्वप्रसङ्गः । अचिन्त्यैश्वर्यबलेन सुखभोगोपपत्तेः । अशुभभोगाभावविषयं तद्वाक्यमिति भावः ।\nनन्वेवमस्येश्वरपरत्वे छायातपत्वविरोधः? तयोर्विद्धदविद्धत्परत्वेन जीवेश्वरपरत्वावगमाद्, इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eछायेवेति\u003C/span\u003E ॥ छायेव सुखकारणमित्यर्थः। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआतप\u003C/span\u003E इत्यत्रापि \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइव\u003C/span\u003Eशब्दोऽनुवर्तते, दुःखकारणमित्यर्थः । न चैवमौपचारिकत्वं दोषः । त्वन्मतेऽपि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eच्छायातपौ\u003C/span\u003E इत्यस्य विद्धद-विद्धद्वाचकत्वाभावेनामुख्यार्थस्य ग्राह्यत्वात् ।\nनन्वेवं किंबलाद् विष्णुमात्रपरत्वेन व्याख्यायते? इति चेद्, गुहाप्रविष्टत्वलिङ्गादेव । तच्च विष्णुमात्रनिष्ठम् इत्युक्तम् । किञ्च- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयस्सेतुः\u003C/span\u003E इति पिबतोरेकवचनेन विशेषणाद् एक एव पाता । अत एव श्रुतौ द्विवचनप्रयोगेऽपि भाष्ये एकवचनप्रयोगः । स च याजकसेतुत्वादिविशेषणाच्च विष्णुरिति भावेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसेतुरीजानानाम्\u003C/span\u003E इति वाक्यं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसर्वेषां याजिनाम्\u003C/span\u003E इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमर्यादेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस द्विस्वरूपको विष्णुः\u003C/span\u003E विष्णुमुद्दिश्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयाजिनां मर्यादा\u003C/span\u003E आश्रय इत्यर्थः ॥\nएतेन- यत् परैरुक्तम् - \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयः सेतुरीजानानां तं नाचिकेतमग्निम्, यच्चाक्षरं परं ब्रह्माभयं पारं संसारपारम्, तितीर्षतामाश्रयश्च तच्च शकेमसि परापरब्रह्मणी कर्मब्रह्मविदाश्रये वेदितव्ये\u003C/span\u003E इति वाक्यार्थ इति तदपि परास्तम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयः सेतुरीजानानाम्, यच्चाक्षरं परं ब्रह्म, तं नाचिकेतमग्निं शकेमसि\u003C/span\u003E इत्येकवाक्यत्वसम्भवे वाक्यभेदाश्रयणायोगात् । त्वत्पक्षे जीवेश्वरस्वरूपनिरूपणावसरेऽग्निस्वरूपनिरूपणस्यासङ्गतत्वाच्च । अपरब्रह्मभूताग्नेः कर्मविदाश्रयस्य ज्ञातव्यत्वस्य प्रागेवोक्तत्वाच्चेति । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसंसारपारं तितीर्षताम्\u003C/span\u003E इति व्याख्यानमसत्- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपारम्\u003C/span\u003E इत्यस्य पृथग्विशेषणत्वे गुणान्तरलाभात् । मुमुक्षूणां संसारपारमोक्षतितीर्षाया अभावाच्चेति भावेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपारम्\u003C/span\u003E इत्येतत् सोपस्करं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसंसारस्येति\u003C/span\u003E।। संसारस्य पारः= मोक्षः तस्मिन् तिष्ठतीत्यर्थः ।। २ ।।\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E(वे.खं )\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसुकृतस्य लोके\u003C/span\u003E सुकृतनिर्मितशरीरे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगुहां\u003C/span\u003E हृदयगुहां \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रविष्टौ\u003C/span\u003E। तत्रापि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरमे\u003C/span\u003E सर्वजीवोत्तमे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरार्द्धे\u003C/span\u003E आ ऋद्धः अर्द्धः, परेभ्योऽर्द्धः परार्द्धः। परेभ्योऽप्यृद्धरूपके= अतिपरिपूर्णे वायौ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रविष्टौ\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eऋतं\u003C/span\u003E सुकृतफलं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपिबन्तौ\u003C/span\u003E भुञ्जानौ आत्मान्तरात्माख्यभगवद्रूपविशेषौ, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eये पञ्चाग्नयः\u003C/span\u003E पञ्चमहायज्ञवन्तः, द्युपर्जन्यादिपञ्चाग्निविद्यानिष्ठा वा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्रिनाचिकेताः\u003C/span\u003E त्रिवारकृतनाचिकेताश्च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eब्रह्मविदः\u003C/span\u003E ते \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eछायातपौ\u003C/span\u003E विद्वदविदुषोः सुखदुःखकारणीभूतौ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवदन्ति\u003C/span\u003E ।। १ ।।\nयत् पूर्वम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनन्तलोकाप्तिम्\u003C/span\u003E१ इत्यादिनाऽग्निस्थभगवत्स्वरूपमुक्तम्, यच्च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eओमित्येतद्\u003C/span\u003E२ इत्यादिना मुक्तनियामकभगवत्स्वरूपमुक्तं तद् उभयमेकमेव, तद्ध्याने चाहमेवाधिकारीत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयः सेतुरिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयः\u003C/span\u003E पूर्वोक्तो द्विरूपको विष्णुः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eईजानानां\u003C/span\u003E विष्णुयाजिनां \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसेतुः\u003C/span\u003E मर्यादा, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयच्च\u003C/span\u003E संसारभयं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतितीर्षतामभयम्\u003C/span\u003E अभयप्रदं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपारं\u003C/span\u003E संसारस्थं मुक्तनियामकमिति यावद् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअक्षरं परं ब्रह्म\u003C/span\u003E तं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनाचिकेतम्\u003C/span\u003E अग्निम् अग्निस्थं भगवन्तं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशकेमसि\u003C/span\u003E ध्यातुं शक्ताः स्मः ।। २ ।।",
			"lines": [
				"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003E\u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-174\"\u003Eअध्यात्मयोगाधिगमेन\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति भगवतो ध्यानमुक्तम् । स कुत्र ध्येयः? इत्यतस्तन्निरूपयन् पुनरपि भगवन्माहात्म्यमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eऋतमित्यादिना\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकेचित्तु\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eऋतं पिबन्तौ\u003C/span\u003E इत्यत्र बुद्धिजीवावुच्येते, द्विवचनश्रुतेः । न च बुद्धौ कर्मफलभोक्तृत्वानुपपत्तिः । जीवस्य भोक्तृत्वेन तत्सहितबुद्धौ छत्रिन्यायेनोपचारोपपत्तेरित्याहुः ।",
				"तद् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअपरे\u003C/span\u003E न क्षमन्ते- अन्यतरस्य पातृत्वेन जीवत्वे सिद्धे, द्वितीयस्य चेतनतयैव भाव्यत्वात् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअस्य गोर्द्वितीयोऽन्वेष्टव्यः\u003C/span\u003E इत्यादौ सजातीयग्रहणस्यैव लोके दर्शनात् । न चैवं जीवान्तरं ग्राह्यम् । एकस्मिन् शरीरे भोक्तृजीवद्वयायोगात् । तस्माज्जीवेश्वरावेवात्रोच्येते । न चेशस्य कर्मफलभोगायोगः । छत्रिन्यायेन पातृजीवसम्बन्धात् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपिबन्तौ\u003C/span\u003E इत्युपचारादिति ।",
				"तदसत् । पिबतोर्बुद्धिजीवत्व-जीवेश्वरत्वयोर्हानि-लाभादर्शनात् । पातृत्वस्य जीवनिष्ठत्वस्य तेनाप्यङ्गीकारात् । बुद्धाविवौपचारिकत्वस्येश्वरे त्वयाऽप्यङ्गीकारात् । तस्माद् अयं मन्त्रः ईश्वरमात्रपर एव । तथा सति द्विवचनानुपपत्तिरिति चेन्न । तस्य द्विरूपत्वाभिप्रायेण सावकाशत्वाद् इति भावेन मन्त्रं प्रमाणेनैव व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मा\u003C/span\u003E देहहृदये स्थितः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअन्तरात्मा\u003C/span\u003E जीवहृदये स्थित इत्याहुः। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतत्वप्रकाशिकायां\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-175\"\u003Eतु\u003C/span\u003E- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eद्विरूपतया विष्णुर्देहनिविष्टः\u003C/span\u003E इत्युक्तम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्थितो\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eहृदये\u003C/span\u003E इति शेषः। तेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगुहां प्रविष्टौ\u003C/span\u003E इत्येतद् व्याख्यातम्।",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपरमे परार्द्धे\u003C/span\u003E इत्यस्य बाह्याकाशस्थानापेक्षया परमं परस्य ब्रह्मणः स्थानं परार्द्धम्= हार्दाकाशः, तत्र परब्रह्मोपलभ्यते । तस्मिन् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपरमे परार्द्धे= हार्दाकाशे प्रविष्टौ\u003C/span\u003E इति व्याख्यानमसत् । हार्दाकाशस्य परमत्वाभावात् । बाह्याकाशापेक्षयाऽन्तराकाशस्य परमत्वे नियामकाभावात्। न च तत्र परब्रह्मोपलब्धिर्नियामिका । बाह्याकाशेऽपि योग्यानां परब्रह्मोपलब्धेः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगुहां प्रविष्टौ\u003C/span\u003E इत्यनेनैव हार्दाकाशस्थितिलाभाच्च । प्रमाणविरोधाच्चेति भावेन व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपरम इति\u003C/span\u003E ॥ सर्वजीवोत्तमे इत्यर्थः। परेभ्योऽपि रुद्रादिभ्य ऋद्धरूपकेऽतिपरिपूर्णस्वरूप इत्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस विभुः\u003C/span\u003E विष्णुः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएक एवाऽत्मान्तरात्मेति द्विधा\u003C/span\u003E हृदये, तत्रापि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरमे\u003C/span\u003E परेभ्योऽपि ऋद्धरूपके वायौ स्थित इत्यन्वयः । विष्णुशब्दव्याख्यानं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविभुरिति\u003C/span\u003E ॥",
				"तथाऽपि कथमयं मन्त्रः ईश्वरपरः? तस्य कर्मफलपातृत्वायोगाद् इति चेन्न। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eरसं पिबति \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-176\"\u003Eकर्मजम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिवचनेनेश्वरस्यापि कर्मफलपातृत्वश्रवणात् । तथा सति दुःखभोगः, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-177\"\u003Eअनश्नन्नन्योऽभिचाकशीति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिश्रुतिविरोधश्च स्याद्, इत्यतः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eऋतं पिबन्तौ\u003C/span\u003E इत्येतद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशुभानिति\u003C/span\u003E ॥ सावधारणमेतत् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपिबति\u003C/span\u003E अनुभवति । भुज्यन्त इति भोगाः= विषयाः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eऋतं सत्यं तथा \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-178\"\u003Eधर्मः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति स्मृतेः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eऋत\u003C/span\u003Eशब्दस्य धर्मवाचकत्वात् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशुभान्\u003C/span\u003E इत्युक्तम् । प्रत्युत जीवपक्ष एवेदमनुपपन्नम् । तस्याधर्मफलं प्रत्यपि भोक्तृत्वात् । न चापूर्णानन्दत्वप्रसङ्गः । अचिन्त्यैश्वर्यबलेन सुखभोगोपपत्तेः । अशुभभोगाभावविषयं तद्वाक्यमिति भावः ।",
				"नन्वेवमस्येश्वरपरत्वे छायातपत्वविरोधः? तयोर्विद्धदविद्धत्परत्वेन जीवेश्वरपरत्वावगमाद्, इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eछायेवेति\u003C/span\u003E ॥ छायेव सुखकारणमित्यर्थः। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआतप\u003C/span\u003E इत्यत्रापि \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइव\u003C/span\u003Eशब्दोऽनुवर्तते, दुःखकारणमित्यर्थः । न चैवमौपचारिकत्वं दोषः । त्वन्मतेऽपि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eच्छायातपौ\u003C/span\u003E इत्यस्य विद्धद-विद्धद्वाचकत्वाभावेनामुख्यार्थस्य ग्राह्यत्वात् ।",
				"नन्वेवं किंबलाद् विष्णुमात्रपरत्वेन व्याख्यायते? इति चेद्, गुहाप्रविष्टत्वलिङ्गादेव । तच्च विष्णुमात्रनिष्ठम् इत्युक्तम् । किञ्च- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयस्सेतुः\u003C/span\u003E इति पिबतोरेकवचनेन विशेषणाद् एक एव पाता । अत एव श्रुतौ द्विवचनप्रयोगेऽपि भाष्ये एकवचनप्रयोगः । स च याजकसेतुत्वादिविशेषणाच्च विष्णुरिति भावेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसेतुरीजानानाम्\u003C/span\u003E इति वाक्यं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसर्वेषां याजिनाम्\u003C/span\u003E इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमर्यादेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस द्विस्वरूपको विष्णुः\u003C/span\u003E विष्णुमुद्दिश्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयाजिनां मर्यादा\u003C/span\u003E आश्रय इत्यर्थः ॥",
				"एतेन- यत् परैरुक्तम् - \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयः सेतुरीजानानां तं नाचिकेतमग्निम्, यच्चाक्षरं परं ब्रह्माभयं पारं संसारपारम्, तितीर्षतामाश्रयश्च तच्च शकेमसि परापरब्रह्मणी कर्मब्रह्मविदाश्रये वेदितव्ये\u003C/span\u003E इति वाक्यार्थ इति तदपि परास्तम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयः सेतुरीजानानाम्, यच्चाक्षरं परं ब्रह्म, तं नाचिकेतमग्निं शकेमसि\u003C/span\u003E इत्येकवाक्यत्वसम्भवे वाक्यभेदाश्रयणायोगात् । त्वत्पक्षे जीवेश्वरस्वरूपनिरूपणावसरेऽग्निस्वरूपनिरूपणस्यासङ्गतत्वाच्च । अपरब्रह्मभूताग्नेः कर्मविदाश्रयस्य ज्ञातव्यत्वस्य प्रागेवोक्तत्वाच्चेति । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसंसारपारं तितीर्षताम्\u003C/span\u003E इति व्याख्यानमसत्- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपारम्\u003C/span\u003E इत्यस्य पृथग्विशेषणत्वे गुणान्तरलाभात् । मुमुक्षूणां संसारपारमोक्षतितीर्षाया अभावाच्चेति भावेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपारम्\u003C/span\u003E इत्येतत् सोपस्करं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसंसारस्येति\u003C/span\u003E।। संसारस्य पारः= मोक्षः तस्मिन् तिष्ठतीत्यर्थः ।। २ ।।",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E(वे.खं )\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसुकृतस्य लोके\u003C/span\u003E सुकृतनिर्मितशरीरे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगुहां\u003C/span\u003E हृदयगुहां \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रविष्टौ\u003C/span\u003E। तत्रापि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरमे\u003C/span\u003E सर्वजीवोत्तमे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरार्द्धे\u003C/span\u003E आ ऋद्धः अर्द्धः, परेभ्योऽर्द्धः परार्द्धः। परेभ्योऽप्यृद्धरूपके= अतिपरिपूर्णे वायौ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रविष्टौ\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eऋतं\u003C/span\u003E सुकृतफलं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपिबन्तौ\u003C/span\u003E भुञ्जानौ आत्मान्तरात्माख्यभगवद्रूपविशेषौ, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eये पञ्चाग्नयः\u003C/span\u003E पञ्चमहायज्ञवन्तः, द्युपर्जन्यादिपञ्चाग्निविद्यानिष्ठा वा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eत्रिनाचिकेताः\u003C/span\u003E त्रिवारकृतनाचिकेताश्च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eब्रह्मविदः\u003C/span\u003E ते \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eछायातपौ\u003C/span\u003E विद्वदविदुषोः सुखदुःखकारणीभूतौ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवदन्ति\u003C/span\u003E ।। १ ।।",
				"यत् पूर्वम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनन्तलोकाप्तिम्\u003C/span\u003E१ इत्यादिनाऽग्निस्थभगवत्स्वरूपमुक्तम्, यच्च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eओमित्येतद्\u003C/span\u003E२ इत्यादिना मुक्तनियामकभगवत्स्वरूपमुक्तं तद् उभयमेकमेव, तद्ध्याने चाहमेवाधिकारीत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयः सेतुरिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयः\u003C/span\u003E पूर्वोक्तो द्विरूपको विष्णुः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eईजानानां\u003C/span\u003E विष्णुयाजिनां \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसेतुः\u003C/span\u003E मर्यादा, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयच्च\u003C/span\u003E संसारभयं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतितीर्षतामभयम्\u003C/span\u003E अभयप्रदं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपारं\u003C/span\u003E संसारस्थं मुक्तनियामकमिति यावद् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअक्षरं परं ब्रह्म\u003C/span\u003E तं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनाचिकेतम्\u003C/span\u003E अग्निम् अग्निस्थं भगवन्तं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशकेमसि\u003C/span\u003E ध्यातुं शक्ताः स्मः ।। २ ।।"
			],
			"lineAlign": [
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify"
			],
			"_verified": true,
			"teekaLabel": null,
			"covers": [
				"KKN_C01_S03_V01",
				"KKN_C01_S03_V02"
			],
			"footnotes": [
				{
					"id": "fn-174",
					"kind": "locus",
					"quote": "अध्यात्मयोगाधिगमेन",
					"text": "१.२.१२"
				},
				{
					"id": "fn-175",
					"kind": "locus",
					"quote": "तु",
					"text": "ब्र.सू. १.२.११"
				},
				{
					"id": "fn-176",
					"kind": "locus",
					"quote": "कर्मजम्",
					"text": "बृहत्संहितायाम्,ब्र.सू.भा.१.२.११"
				},
				{
					"id": "fn-177",
					"kind": "locus",
					"quote": "अनश्नन्नन्योऽभिचाकशीति",
					"text": "आथ.३.१"
				},
				{
					"id": "fn-178",
					"kind": "locus",
					"quote": "धर्मः",
					"text": "गी.भा.७.११"
				}
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-32",
			"oldKey": null,
			"type": "section",
			"parent": null,
			"chapter": null,
			"verseType": "topic",
			"text": "वेदेशीयम्",
			"lines": [
				"वेदेशीयम्"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-33",
			"oldKey": null,
			"type": "teeka",
			"parent": "KKN_C01_S03_V10",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"text": "\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइन्द्रियेभ्य\u003C/span\u003E इति मन्त्रे \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजडानामेव तारतम्यमुच्यते\u003C/span\u003E इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदेवेभ्य इति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइन्द्रियात्मभ्यः\u003C/span\u003E इन्द्रियाभिमानिभ्य इत्यर्थः । अनेन- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eश्रुताविन्द्रियार्थादिशब्दा अभिमान्यधिकरणन्यायेन तदभिमानिपराः\u003C/span\u003E इत्युक्तं भवति । के ते इन्द्रियाभिमानिनो देवाः? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसोमेति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदक्षश्च\u003C/span\u003E इत्येते दश \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइन्द्रियेशाः\u003C/span\u003E । तत्र श्रोत्रस्य सोमः, त्वचो वित्तपः, चक्षुषः सूर्यः, रसनस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-185\"\u003Eअप्पो\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E वरुणः, घ्राणस्याश्विनौ, वाचोऽग्निः, पाण्योरिन्द्रः, पादयोरिन्द्रसूनुर्जयन्तः, पायोर्यमः, गुह्यस्य दक्ष इति विवेकः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eश्रोत्राद्यभिमानिनो बहवः\u003C/span\u003E इति अन्यत्रान्यथोक्तावप्यविरोधः।\nके ते अर्थाभिमानिनः? येषामिन्द्रियदेवेभ्य उत्तमत्वम्, इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसुपर्णीति\u003C/span\u003E ।। ननु शब्दादयः पञ्चार्थाः, सुपर्ण्याद्यास्तु तिस्रः, अतः कथं तासां तदभिमानित्वम्? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eद्विद्व्येकदेवता इति\u003C/span\u003E ।। द्वौ च द्वौ चैकश्च द्विद्व्येके, द्विद्व्येकेषां देवता द्विद्व्येकदेवताः । सुपर्णीवारुण्यौ द्वयोर्द्वयोरभिमानिन्यौ, उमा त्वेकस्येत्यर्थः । तत्र सुपर्णी शब्दस्पर्शयोः, वारुणी रूपरसयोः, उमा गन्धस्य इति विवेकः ।\n\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअर्थेभ्यश्च परं मनः\u003C/span\u003E इति वाक्यं व्याख्यातुं मनोऽभिमानिदेवता आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमनोऽभिमानिन इति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअपिः\u003C/span\u003E अभिव्याप्तौ । इन्द्रकामादिव्यावृत्त्यर्थं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतु\u003C/span\u003Eशब्दोऽवधारणार्थः । इदानीं तद्वाक्यं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eते इति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमनसस्तु परा बुद्धिः\u003C/span\u003E इति वाक्यं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतेभ्य इति\u003C/span\u003E ।। मनोभिमानिभ्यः । लिङ्गवचनव्यत्ययेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eश्रेष्ठा\u003C/span\u003E इत्यनुवर्तते । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबुद्धेरात्मा महान्\u003C/span\u003E इति वैयधिकरण्यप्रतीतिनिरासाय तद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतस्या इति\u003C/span\u003E ।। वायुरपि ग्राह्यः। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमहान्\u003C/span\u003E महत्तत्वाभिमानी । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआत्मा\u003C/span\u003E सर्वजीवस्वामी । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमहतः परमव्यक्तम्\u003C/span\u003E इत्येतद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतत इति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअव्यक्तात् पुरुषः परः\u003C/span\u003E इत्येतद् वाक्यं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतस्यास्त्विति\u003C/span\u003E ।। पुरुषशब्दप्रवृत्तिनिमित्तमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपूर्णत्वादिति\u003C/span\u003E।। पूर्णषड्गुणत्वादित्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपुरुषान्न परं किञ्चित् सा काष्ठा सा परा गतिः\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति \u003C/span\u003Eपुरुषाच्छ्रेष्ठो नास्ति\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इत्युक्तम् । तत् कैमुत्येन साधयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनैवेति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकुतश्चित्\u003C/span\u003E कुत्रापि देशे काले वा । ननु रमासमाभावेऽपि तदधिकवत् भगवदधिकोऽपि किं न स्याद् ? इति चेन्न । भगवत एव रमासमस्य सत्त्वात् । न हि \u003C/span\u003Eतदधिकः तत्सदृशगुणवान्\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति युक्तम् । पुरुषादुत्तमस्य पाशुपतादिशास्त्रेषु कथनात् कथमेतद् इत्यत उक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसा कथेति\u003C/span\u003E ।। \u003C/span\u003Eकिमु' इत्यनुवर्तते । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसा कथा\u003C/span\u003E श्रेष्ठोऽस्तीति कथा \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकिमु\u003C/span\u003E कथमुपपन्ना । उक्तयुक्तिविरुद्धत्वादित्यर्थः ।।\n१. अपः पातीति अप्पः ।\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E(वे.खं )\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइन्द्रियनियमनम् अवश्यं सम्पाद्यम्\u003C/span\u003E इति वक्तुं तदुपयुक्तत्वेन किञ्चिदुपदिशति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआत्मानमिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआत्मानं\u003C/span\u003E शरीरिणमेव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eरथिनं\u003C/span\u003E रथस्वामिनं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविद्धि, शरीरं तु रथं विद्धि\u003C/span\u003E अश्वस्थानीयैरिन्द्रियैर्विकृष्यमाणत्वात्। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबुद्धिं तु सारथिं विद्धि\u003C/span\u003E शरीरप्रवर्तकत्वात् । बुद्ध्या विचार्य हि किञ्चित् करोति । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमनः प्रग्रहमेव\u003C/span\u003E रशनामेव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविद्धि\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eच\u003C/span\u003Eशब्दस्तुशब्दार्थः । मनसा प्रगृहीतानां श्रोत्रादीनां प्रवर्तनात् ।। ३ ।।",
			"lines": [
				"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइन्द्रियेभ्य\u003C/span\u003E इति मन्त्रे \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजडानामेव तारतम्यमुच्यते\u003C/span\u003E इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदेवेभ्य इति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइन्द्रियात्मभ्यः\u003C/span\u003E इन्द्रियाभिमानिभ्य इत्यर्थः । अनेन- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eश्रुताविन्द्रियार्थादिशब्दा अभिमान्यधिकरणन्यायेन तदभिमानिपराः\u003C/span\u003E इत्युक्तं भवति । के ते इन्द्रियाभिमानिनो देवाः? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसोमेति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदक्षश्च\u003C/span\u003E इत्येते दश \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइन्द्रियेशाः\u003C/span\u003E । तत्र श्रोत्रस्य सोमः, त्वचो वित्तपः, चक्षुषः सूर्यः, रसनस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-185\"\u003Eअप्पो\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E वरुणः, घ्राणस्याश्विनौ, वाचोऽग्निः, पाण्योरिन्द्रः, पादयोरिन्द्रसूनुर्जयन्तः, पायोर्यमः, गुह्यस्य दक्ष इति विवेकः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eश्रोत्राद्यभिमानिनो बहवः\u003C/span\u003E इति अन्यत्रान्यथोक्तावप्यविरोधः।",
				"के ते अर्थाभिमानिनः? येषामिन्द्रियदेवेभ्य उत्तमत्वम्, इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसुपर्णीति\u003C/span\u003E ।। ननु शब्दादयः पञ्चार्थाः, सुपर्ण्याद्यास्तु तिस्रः, अतः कथं तासां तदभिमानित्वम्? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eद्विद्व्येकदेवता इति\u003C/span\u003E ।। द्वौ च द्वौ चैकश्च द्विद्व्येके, द्विद्व्येकेषां देवता द्विद्व्येकदेवताः । सुपर्णीवारुण्यौ द्वयोर्द्वयोरभिमानिन्यौ, उमा त्वेकस्येत्यर्थः । तत्र सुपर्णी शब्दस्पर्शयोः, वारुणी रूपरसयोः, उमा गन्धस्य इति विवेकः ।",
				"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअर्थेभ्यश्च परं मनः\u003C/span\u003E इति वाक्यं व्याख्यातुं मनोऽभिमानिदेवता आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमनोऽभिमानिन इति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअपिः\u003C/span\u003E अभिव्याप्तौ । इन्द्रकामादिव्यावृत्त्यर्थं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतु\u003C/span\u003Eशब्दोऽवधारणार्थः । इदानीं तद्वाक्यं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eते इति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमनसस्तु परा बुद्धिः\u003C/span\u003E इति वाक्यं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतेभ्य इति\u003C/span\u003E ।। मनोभिमानिभ्यः । लिङ्गवचनव्यत्ययेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eश्रेष्ठा\u003C/span\u003E इत्यनुवर्तते । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबुद्धेरात्मा महान्\u003C/span\u003E इति वैयधिकरण्यप्रतीतिनिरासाय तद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतस्या इति\u003C/span\u003E ।। वायुरपि ग्राह्यः। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमहान्\u003C/span\u003E महत्तत्वाभिमानी । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआत्मा\u003C/span\u003E सर्वजीवस्वामी । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमहतः परमव्यक्तम्\u003C/span\u003E इत्येतद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतत इति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअव्यक्तात् पुरुषः परः\u003C/span\u003E इत्येतद् वाक्यं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतस्यास्त्विति\u003C/span\u003E ।। पुरुषशब्दप्रवृत्तिनिमित्तमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपूर्णत्वादिति\u003C/span\u003E।। पूर्णषड्गुणत्वादित्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपुरुषान्न परं किञ्चित् सा काष्ठा सा परा गतिः\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति \u003C/span\u003Eपुरुषाच्छ्रेष्ठो नास्ति\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इत्युक्तम् । तत् कैमुत्येन साधयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनैवेति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकुतश्चित्\u003C/span\u003E कुत्रापि देशे काले वा । ननु रमासमाभावेऽपि तदधिकवत् भगवदधिकोऽपि किं न स्याद् ? इति चेन्न । भगवत एव रमासमस्य सत्त्वात् । न हि \u003C/span\u003Eतदधिकः तत्सदृशगुणवान्\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति युक्तम् । पुरुषादुत्तमस्य पाशुपतादिशास्त्रेषु कथनात् कथमेतद् इत्यत उक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसा कथेति\u003C/span\u003E ।। \u003C/span\u003Eकिमु' इत्यनुवर्तते । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसा कथा\u003C/span\u003E श्रेष्ठोऽस्तीति कथा \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकिमु\u003C/span\u003E कथमुपपन्ना । उक्तयुक्तिविरुद्धत्वादित्यर्थः ।।",
				"१. अपः पातीति अप्पः ।",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E(वे.खं )\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइन्द्रियनियमनम् अवश्यं सम्पाद्यम्\u003C/span\u003E इति वक्तुं तदुपयुक्तत्वेन किञ्चिदुपदिशति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआत्मानमिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआत्मानं\u003C/span\u003E शरीरिणमेव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eरथिनं\u003C/span\u003E रथस्वामिनं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविद्धि, शरीरं तु रथं विद्धि\u003C/span\u003E अश्वस्थानीयैरिन्द्रियैर्विकृष्यमाणत्वात्। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबुद्धिं तु सारथिं विद्धि\u003C/span\u003E शरीरप्रवर्तकत्वात् । बुद्ध्या विचार्य हि किञ्चित् करोति । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमनः प्रग्रहमेव\u003C/span\u003E रशनामेव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविद्धि\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eच\u003C/span\u003Eशब्दस्तुशब्दार्थः । मनसा प्रगृहीतानां श्रोत्रादीनां प्रवर्तनात् ।। ३ ।।"
			],
			"lineAlign": [
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				null,
				"justify"
			],
			"_verified": true,
			"teekaLabel": null,
			"covers": [
				"KKN_C01_S03_V03",
				"KKN_C01_S03_V04",
				"KKN_C01_S03_V05",
				"KKN_C01_S03_V06",
				"KKN_C01_S03_V07",
				"KKN_C01_S03_V08",
				"KKN_C01_S03_V09",
				"KKN_C01_S03_V10",
				"KKN_C01_S03_V11",
				"KKN_C01_S03_V12"
			],
			"footnotes": [
				{
					"id": "fn-185",
					"kind": "locus",
					"quote": "अप्पो",
					"text": "भाग.१.१८.१६"
				}
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-34",
			"oldKey": null,
			"type": "teeka",
			"parent": "KKN_C01_S03_V04",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"text": "\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइन्द्रियाणि हयानाहुः\u003C/span\u003E शरीराख्यरथाकर्षकत्वात्, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतेषु\u003C/span\u003E तेषामिन्द्रियाणां \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगोचरान्\u003C/span\u003E शब्दादीन् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविषयान्\u003C/span\u003E अश्वसञ्चारदेशान् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआहुः\u003C/span\u003E, तेषु इन्द्रियाणां सञ्चारात् । सन्त्वात्मादयो रथ्यादिरूपाः, किं ततः? इत्यतो \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयथा सारथिशून्यो रथी दुःखभोक्ता एवं बुद्धिशून्य आत्माऽपि\u003C/span\u003E इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआत्मेति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मा\u003C/span\u003E इति द्वितीयाऽर्थे, आत्मानम्= शरीरिणं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइन्द्रियमनोयुक्तं\u003C/span\u003E तन्मात्रयुक्तं बुद्धिशून्यं दुःख\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभोक्तेत्याहुर्मनीषिणः\u003C/span\u003E । यद्वा- अत्र बुद्धिरपि ग्राह्या । तथा च \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रसिद्धरथिवत् सुखभोक्तेत्याहुः\u003C/span\u003E इति व्याख्येयम् ।। ४ ।।\nइदानीम् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअश्वस्थानीयेन्द्रियनियमनं कार्यम्\u003C/span\u003E इति मनोनियमनं विज्ञानं च तत्साधनम् इत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यामाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयस्त्विति\u003C/span\u003E ।। यस्तु \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअविज्ञानवान्\u003C/span\u003E शास्त्रादिजनितविशेषबुद्ध्याख्यविवेकिसारथिशून्यः, अत एव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअयुक्तेन\u003C/span\u003E अनिगृहीतेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमनसा सदा\u003C/span\u003E युक्तो भवति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतस्य\u003C/span\u003E पुरुषस्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइन्द्रियाणि अवश्यानि\u003C/span\u003E भवन्ति । तत्र दृष्टान्तमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदुष्टाश्वा इति\u003C/span\u003E ॥ अनिगृहीताश्वा इत्यर्थः ॥ ५ ॥\nप्राधान्याद् व्यतिरेकमुक्त्वाऽन्वयमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयस्त्विति\u003C/span\u003E ॥ ६ ॥\nअस्त्वेवम् अन्वयव्यतिरेकाभ्याम् इन्द्रियनियमने मनोनियमनादि साधनम्। तदेव किमर्थम् ? इति चेन्न । तस्य परम्परया मोक्षोपयोगित्वादिति भावेन इन्द्रियनियमनाद्यभावे मोक्षाभावं तावदाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयस्त्विति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअमनस्को\u003C/span\u003Eऽगृहीतमनस्कः । अत एवेन्द्रियाणां दुष्टविषयेषु यथेष्टं प्रवृत्त्या निरन्तरम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअशुचिः\u003C/span\u003E ॥ ७ ॥\nइदानीमन्वयमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयस्त्विति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयस्माद्\u003C/span\u003E यत्पदं प्राप्य ॥ ८ ॥\nतदेव विवृणोति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविज्ञानेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअध्वनः\u003C/span\u003E संसाराध्वनः ॥ ९ ॥\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभगवज्ज्ञानं तारतम्यान्तगत्वेन सम्पाद्यम्\u003C/span\u003E इति भावेन देवतातारतम्यमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइन्द्रियेभ्य इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइन्द्रियेभ्यः\u003C/span\u003E श्रोत्रादीन्द्रियाद्यभिमानिदेवेभ्यः इन्द्रादिभ्यो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअर्था\u003C/span\u003E अर्थाभिमानिदेवताः सौपर्णी वारुणी उमा च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरा\u003C/span\u003E उत्तमाः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअर्थेभ्यश्च परं मनः\u003C/span\u003E मनोभिमानिदेवता रुद्रादय उत्तमाः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमनसस्तु परा बुद्धिः\u003C/span\u003E तदभिमानिनी सरस्वती । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबुद्धेर्महानात्मा\u003C/span\u003E महत्तत्त्वमानी ब्रह्मा परः ॥ १० ॥",
			"lines": [
				"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइन्द्रियाणि हयानाहुः\u003C/span\u003E शरीराख्यरथाकर्षकत्वात्, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतेषु\u003C/span\u003E तेषामिन्द्रियाणां \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगोचरान्\u003C/span\u003E शब्दादीन् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविषयान्\u003C/span\u003E अश्वसञ्चारदेशान् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआहुः\u003C/span\u003E, तेषु इन्द्रियाणां सञ्चारात् । सन्त्वात्मादयो रथ्यादिरूपाः, किं ततः? इत्यतो \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयथा सारथिशून्यो रथी दुःखभोक्ता एवं बुद्धिशून्य आत्माऽपि\u003C/span\u003E इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआत्मेति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मा\u003C/span\u003E इति द्वितीयाऽर्थे, आत्मानम्= शरीरिणं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइन्द्रियमनोयुक्तं\u003C/span\u003E तन्मात्रयुक्तं बुद्धिशून्यं दुःख\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभोक्तेत्याहुर्मनीषिणः\u003C/span\u003E । यद्वा- अत्र बुद्धिरपि ग्राह्या । तथा च \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रसिद्धरथिवत् सुखभोक्तेत्याहुः\u003C/span\u003E इति व्याख्येयम् ।। ४ ।।",
				"इदानीम् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअश्वस्थानीयेन्द्रियनियमनं कार्यम्\u003C/span\u003E इति मनोनियमनं विज्ञानं च तत्साधनम् इत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यामाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयस्त्विति\u003C/span\u003E ।। यस्तु \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअविज्ञानवान्\u003C/span\u003E शास्त्रादिजनितविशेषबुद्ध्याख्यविवेकिसारथिशून्यः, अत एव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअयुक्तेन\u003C/span\u003E अनिगृहीतेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमनसा सदा\u003C/span\u003E युक्तो भवति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतस्य\u003C/span\u003E पुरुषस्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइन्द्रियाणि अवश्यानि\u003C/span\u003E भवन्ति । तत्र दृष्टान्तमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदुष्टाश्वा इति\u003C/span\u003E ॥ अनिगृहीताश्वा इत्यर्थः ॥ ५ ॥",
				"प्राधान्याद् व्यतिरेकमुक्त्वाऽन्वयमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयस्त्विति\u003C/span\u003E ॥ ६ ॥",
				"अस्त्वेवम् अन्वयव्यतिरेकाभ्याम् इन्द्रियनियमने मनोनियमनादि साधनम्। तदेव किमर्थम् ? इति चेन्न । तस्य परम्परया मोक्षोपयोगित्वादिति भावेन इन्द्रियनियमनाद्यभावे मोक्षाभावं तावदाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयस्त्विति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअमनस्को\u003C/span\u003Eऽगृहीतमनस्कः । अत एवेन्द्रियाणां दुष्टविषयेषु यथेष्टं प्रवृत्त्या निरन्तरम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअशुचिः\u003C/span\u003E ॥ ७ ॥",
				"इदानीमन्वयमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयस्त्विति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयस्माद्\u003C/span\u003E यत्पदं प्राप्य ॥ ८ ॥",
				"तदेव विवृणोति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविज्ञानेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअध्वनः\u003C/span\u003E संसाराध्वनः ॥ ९ ॥",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभगवज्ज्ञानं तारतम्यान्तगत्वेन सम्पाद्यम्\u003C/span\u003E इति भावेन देवतातारतम्यमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइन्द्रियेभ्य इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइन्द्रियेभ्यः\u003C/span\u003E श्रोत्रादीन्द्रियाद्यभिमानिदेवेभ्यः इन्द्रादिभ्यो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअर्था\u003C/span\u003E अर्थाभिमानिदेवताः सौपर्णी वारुणी उमा च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरा\u003C/span\u003E उत्तमाः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअर्थेभ्यश्च परं मनः\u003C/span\u003E मनोभिमानिदेवता रुद्रादय उत्तमाः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमनसस्तु परा बुद्धिः\u003C/span\u003E तदभिमानिनी सरस्वती । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबुद्धेर्महानात्मा\u003C/span\u003E महत्तत्त्वमानी ब्रह्मा परः ॥ १० ॥"
			],
			"lineAlign": [
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify"
			],
			"_verified": true,
			"teekaLabel": null,
			"covers": [
				"KKN_C01_S03_V03",
				"KKN_C01_S03_V04",
				"KKN_C01_S03_V05",
				"KKN_C01_S03_V06",
				"KKN_C01_S03_V07",
				"KKN_C01_S03_V08",
				"KKN_C01_S03_V09",
				"KKN_C01_S03_V10",
				"KKN_C01_S03_V11",
				"KKN_C01_S03_V12"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-35",
			"oldKey": null,
			"type": "teeka",
			"parent": "KKN_C01_S03_V11",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"text": "\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमहतः परमव्यक्तं\u003C/span\u003E तदभिमानिश्रीतत्त्वम् ,\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअव्यक्तात् पुरुषः\u003C/span\u003E पूर्णषड्गुणो भगवान् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरः\u003C/span\u003E । पुरुषादप्युत्तममस्ति किम् ? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपुरुषान्न परमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपुरुषात् किमपि परं न\u003C/span\u003E । यतः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसा काष्ठा\u003C/span\u003E स एवावधिः। कुतः ? \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसा परा गतिः\u003C/span\u003E गम्यत इति गतिः ॥ ११ ॥\n\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003E\u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-186\"\u003Eसुकृतस्य\u003C/span\u003E लोके\u003C/span\u003E इति भगवतः शरीरस्थत्वमुक्तम् । तर्हि जीववत् कुतो न दृश्यते? इति चेन्न । किं सर्वेषां दर्शनम् आपाद्यते, उत योग्यानामेव? । आद्य आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएष इति\u003C/span\u003E ॥ द्वितीये त्वाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदृश्यत इति\u003C/span\u003E ॥ अग्र्यत्वमेव विशदयति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसूक्ष्मयेति\u003C/span\u003E ॥ सूक्ष्मवस्तुविषयया ॥१२॥",
			"lines": [
				"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमहतः परमव्यक्तं\u003C/span\u003E तदभिमानिश्रीतत्त्वम् ,\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअव्यक्तात् पुरुषः\u003C/span\u003E पूर्णषड्गुणो भगवान् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरः\u003C/span\u003E । पुरुषादप्युत्तममस्ति किम् ? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपुरुषान्न परमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपुरुषात् किमपि परं न\u003C/span\u003E । यतः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसा काष्ठा\u003C/span\u003E स एवावधिः। कुतः ? \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसा परा गतिः\u003C/span\u003E गम्यत इति गतिः ॥ ११ ॥",
				"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003E\u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-186\"\u003Eसुकृतस्य\u003C/span\u003E लोके\u003C/span\u003E इति भगवतः शरीरस्थत्वमुक्तम् । तर्हि जीववत् कुतो न दृश्यते? इति चेन्न । किं सर्वेषां दर्शनम् आपाद्यते, उत योग्यानामेव? । आद्य आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएष इति\u003C/span\u003E ॥ द्वितीये त्वाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदृश्यत इति\u003C/span\u003E ॥ अग्र्यत्वमेव विशदयति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसूक्ष्मयेति\u003C/span\u003E ॥ सूक्ष्मवस्तुविषयया ॥१२॥"
			],
			"lineAlign": [
				"justify",
				"justify"
			],
			"_verified": true,
			"teekaLabel": null,
			"covers": [
				"KKN_C01_S03_V03",
				"KKN_C01_S03_V04",
				"KKN_C01_S03_V05",
				"KKN_C01_S03_V06",
				"KKN_C01_S03_V07",
				"KKN_C01_S03_V08",
				"KKN_C01_S03_V09",
				"KKN_C01_S03_V10",
				"KKN_C01_S03_V11",
				"KKN_C01_S03_V12"
			],
			"footnotes": [
				{
					"id": "fn-186",
					"kind": "locus",
					"quote": "सुकृतस्य",
					"text": "१.३.१"
				}
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-36",
			"oldKey": null,
			"type": "section",
			"parent": null,
			"chapter": null,
			"verseType": "topic",
			"text": "वेदेशीयम्",
			"lines": [
				"वेदेशीयम्"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-37",
			"oldKey": null,
			"type": "teeka",
			"parent": null,
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"text": "\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयच्छेद् वाङ् मनसी प्राज्ञः\u003C/span\u003E इत्यादिकमपि प्रसिद्धजडवागादिपरम् इति प्रतीतिनिरासाय प्रमाणेन व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतस्मादिति\u003C/span\u003E ॥ उक्तरीत्या उमादीनां परस्परनियम्यनियामकभावसत्त्वादित्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवागात्मिका\u003C/span\u003E वागभिमानिनीः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशिवादिषु नियच्छेद्\u003C/span\u003E इत्यन्वयः । यद्यपि प्राग् वागभिमान्यग्निरुक्तः तथाऽपि तस्य साक्षान्मनोभिमानिरुद्रादिनियम्यत्वाभावाद् उमाद्या गृहीताः । अनेन- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयच्छेद् वाङ् मनसी प्राज्ञ\u003C/span\u003E इत्येतद् व्याख्यातम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशिवादीन् ब्रह्मवाय्वोस्तु नियच्छेद्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यत्र \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसरस्वतीद्वारा\u003C/span\u003E इति ग्राह्यम् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतद् यच्छेज्ज्ञान आत्मनि । ज्ञानमात्मनि महति\u003C/span\u003E इत्युक्तत्वात् ।\n\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतद् यच्छेच्छान्त आत्मनि\u003C/span\u003E इति महदभिमानि-ब्रह्मवाय्वोः साक्षाद् भगवन्नियतत्वमुच्यते । तदयुक्तम् ? \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमहतः परमव्यक्तम्\u003C/span\u003E इत्युक्तत्वाद् इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतौ रमायामिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपरानन्द\u003C/span\u003E इति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशान्त\u003C/span\u003Eशब्दार्थः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआत्म\u003C/span\u003Eशब्दार्थः– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपरमात्मनीति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयच्छेद् इत्यनेन वागादीनां मनआदौ नियमनकर्तृत्वं जीवस्योच्यते\u003C/span\u003E इति प्रतीतिनिरासाय तस्य विवक्षितमर्थमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतद्वशत्वेनेति\u003C/span\u003E ॥ प्रतीत एवार्थः किं न स्याद्? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकुतस्त्विति\u003C/span\u003E ॥ तत्र हेतुः – \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविनियामकानिति\u003C/span\u003E ॥\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनाद्यनन्तं महतः परम्\u003C/span\u003E इति वाक्ये अव्यक्तमेव प्रतिपाद्यते, महत्परत्वलिङ्गात् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमहान्तं च समावृत्य प्रधानं \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-195\"\u003Eसमवस्थितम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति वचनात् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमहतः परमव्यक्तम्\u003C/span\u003E इति अव्यक्तस्यैव महतः परत्वेन प्रकृतत्वाच्चेति \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकश्चित्\u003C/span\u003E । तदसत् - तस्य मोक्षार्थं ज्ञेयत्वानुपपत्तेः। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसोऽध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम्\u003C/span\u003E इति वचनाद् अस्य विष्णुप्रकरणत्वाच्च । अत्रोक्तरीत्या पितृसौमनस्य-स्वर्ग्याग्नि-परमात्मनां त्रयाणामेव प्रश्नेन तत्स्वरूपस्यैवोपन्यासाद्, अव्यक्तकथनस्य असङ्गतत्वाच्च । तस्मात् प्राज्ञः परमात्मा हि तत्रोच्यते । न च महतः परत्वलिङ्गानुपपत्तिः । महतोऽपि \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमहीयान्\u003C/span\u003E इति श्रुतेः । सर्वस्मात् परस्य महत्परत्वस्याप्युक्तत्वात् । तर्हि अव्यक्तपरत्वेन प्रकृते परमात्मनि विशिष्य महतः परत्वं कथमुच्यते ? तथोक्तौ विशेषकारणाभावाद् इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वभार्याया इति\u003C/span\u003E ॥\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E(वे.खं )\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइन्द्रियादिदेवेभ्यः अर्थादिदेवा उत्तमत्वेन ध्येयाः\u003C/span\u003E इत्युक्तम्। न केवलमुत्तमत्वेन; किन्तु? पूर्वपूर्वेषाम् उत्तरोत्तरनियतत्वं च ध्येयमित्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयच्छेदिति\u003C/span\u003E ॥ इन्द्रियाभिमानिदेवान् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवाचि\u003C/span\u003E वागभिमानिदेवतासु उमादिषु \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयच्छेद्\u003C/span\u003E इति ग्राह्यम् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवाक्\u003C/span\u003E वाचं वागभिमानिनीं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमनसि\u003C/span\u003E मनोऽभिमानिनि रुद्रादौ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयच्छेत्\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतद्\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयच्छेत् तत्\u003C/span\u003E मनोऽभिमानिरुद्रादिकं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eज्ञान आत्मनि\u003C/span\u003E ज्ञानाभिमानिन्यां सरस्वत्यां \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयच्छेत्\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eज्ञानं\u003C/span\u003E ज्ञानाभिमानिनीं सरस्वतीं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमहत्यात्मनि\u003C/span\u003E महदभिमानिनि ब्रह्मवाय्वोः नि\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयच्छेत्\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमहान्तं चाव्यक्ते श्रीतत्वे नियच्छेद्\u003C/span\u003E इति ग्राह्यम् । तद् अव्यक्तं श्रीतत्वं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशान्ते\u003C/span\u003E परमानन्दे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआत्मनि\u003C/span\u003E परमात्मनि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनियच्छेद्\u003C/span\u003E इत्यर्थः ॥ १३ ॥\nवेदपुरुषः स्वयं साधूनां हितमुपदिशति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउत्तिष्ठतेति\u003C/span\u003E ॥ हे अधिकारिणः! संसार एव निषण्णा यूयम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउत्तिष्ठत\u003C/span\u003E अविद्यासुप्ताश्च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजागृत\u003C/span\u003E कथं जागरणम्? \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवरान्\u003C/span\u003E उत्तमाचार्यान् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्राप्य निबोधत\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभगवत्स्वरूपम्\u003C/span\u003E इति शेषः । किमर्थं भगवद्बोधः सम्पादनीयः? संसारनिवृत्तेः कारणान्तरेणापि सम्भवाद् इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eक्षुरस्येति\u003C/span\u003E ॥ इयं संसृतिः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eक्षुरस्य धारा\u003C/span\u003E इव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनिशिता,\u003C/span\u003E अत एव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदुरत्यया\u003C/span\u003E ज्ञानं विनाऽत्येतुमशक्या। तत् तस्मात् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपथः\u003C/span\u003E पन्थानं मोक्षमार्गं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदुर्गं\u003C/span\u003E ज्ञानं विना गन्तुमशक्यमिति \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकवयो वदन्ति\u003C/span\u003E । भगवज्ज्ञानस्यापि प्रत्यक्षादिनाऽपि सम्भवात् किमाचार्योपदेशेन? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदुर्गमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतं\u003C/span\u003E पन्थानं सुख-हेतुप्राप्तिमन्तम्, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतत्प्राप्तेः सुखहेतुत्वात् पन्था इति हरिः \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-196\"\u003Eस्मृतः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति वचनाद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदुर्गम्\u003C/span\u003E आचार्योपदेशमन्तरेण ज्ञातुमशक्यम् इति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकवयो वदन्ति\u003C/span\u003E ॥ १४ ॥\nकुतः ? शब्दाद्यनात्मकत्वेन श्रोत्राद्यविषयत्वाद् इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअशब्दमिति\u003C/span\u003E॥ यद्वा- दुर्गमत्वमुपपादयितुं तस्येतरवैलक्षण्यं वदन्नाचार्योपदेशेन भगवन्निश्चय एव मोक्षसाधनमित्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअशब्दमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशब्दो न भवतीत्यशब्दम्\u003C/span\u003E इत्यादिना पञ्चतन्मात्रावैलक्षण्यमुच्यते । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअगन्धम्\u003C/span\u003E इत्यपि ग्राह्यम् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअगन्धवत्\u003C/span\u003E इत्यनेनोपलक्षणया पञ्चमहाभूतवैलक्षण्यम् । तत्र हेतुः– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअव्ययमिति\u003C/span\u003E ॥ यद्वा- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन विद्यते शब्दो यस्य तदशब्दम्\u003C/span\u003E इत्यादिना शब्दादिगुणशून्यत्वमुच्यते । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअशब्दम्\u003C/span\u003E इति शब्दाविषयत्वं च । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयत्\u003C/span\u003E शब्दस्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतम्\u003C/span\u003E इत्युत्तरेणान्वयः । \u003C/span\u003Eन विद्यते आदिः= उत्पत्तिः पराधीन-प्राप्त्यादिलक्षणा यस्य सोऽनादिः\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E । \u003C/span\u003Eन विद्यतेऽन्तः= परिच्छेदो देशतः कालतो गुणतो वा यस्य सोऽनन्तः\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E । \u003C/span\u003Eअनादिश्चासावनन्तश्च अनाद्यनन्तः तम्', \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमहतः\u003C/span\u003E चतुर्मुखात् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरं तं\u003C/span\u003E विष्णुं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनिचाय्य\u003C/span\u003E अचार्योपदेशेन निश्चित्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्युमुखात् प्रमुच्यते\u003C/span\u003E ॥ १५ ॥\nवेदपुरुषः पूर्वोक्तां विद्यां स्तौति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनाचिकेतमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसनातनम्\u003C/span\u003E अनादिकालत इत्थमेवाऽगतम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eश्रुत्वा उक्त्वा च\u003C/span\u003E इति योज्यम् ॥१६॥\nदेशकालविशेषे स्तोत्रवत् एतद्विद्यापठितुरानन्त्यं फलम् ; किमु श्रुत्वा व्याख्यातुरुक्तं फलम्! इति भावेनाऽह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतत्\u003C/span\u003E श्रावणम् । श्राद्धं वा । सर्वाध्यायार्थविधारणार्थाऽध्यायान्ते द्विरुक्तिः ॥ १७ ॥\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E॥ इति प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥ ३ ॥\u003C/span\u003E",
			"lines": [
				"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयच्छेद् वाङ् मनसी प्राज्ञः\u003C/span\u003E इत्यादिकमपि प्रसिद्धजडवागादिपरम् इति प्रतीतिनिरासाय प्रमाणेन व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतस्मादिति\u003C/span\u003E ॥ उक्तरीत्या उमादीनां परस्परनियम्यनियामकभावसत्त्वादित्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवागात्मिका\u003C/span\u003E वागभिमानिनीः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशिवादिषु नियच्छेद्\u003C/span\u003E इत्यन्वयः । यद्यपि प्राग् वागभिमान्यग्निरुक्तः तथाऽपि तस्य साक्षान्मनोभिमानिरुद्रादिनियम्यत्वाभावाद् उमाद्या गृहीताः । अनेन- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयच्छेद् वाङ् मनसी प्राज्ञ\u003C/span\u003E इत्येतद् व्याख्यातम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशिवादीन् ब्रह्मवाय्वोस्तु नियच्छेद्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यत्र \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसरस्वतीद्वारा\u003C/span\u003E इति ग्राह्यम् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतद् यच्छेज्ज्ञान आत्मनि । ज्ञानमात्मनि महति\u003C/span\u003E इत्युक्तत्वात् ।",
				"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतद् यच्छेच्छान्त आत्मनि\u003C/span\u003E इति महदभिमानि-ब्रह्मवाय्वोः साक्षाद् भगवन्नियतत्वमुच्यते । तदयुक्तम् ? \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमहतः परमव्यक्तम्\u003C/span\u003E इत्युक्तत्वाद् इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतौ रमायामिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपरानन्द\u003C/span\u003E इति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशान्त\u003C/span\u003Eशब्दार्थः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआत्म\u003C/span\u003Eशब्दार्थः– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपरमात्मनीति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयच्छेद् इत्यनेन वागादीनां मनआदौ नियमनकर्तृत्वं जीवस्योच्यते\u003C/span\u003E इति प्रतीतिनिरासाय तस्य विवक्षितमर्थमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतद्वशत्वेनेति\u003C/span\u003E ॥ प्रतीत एवार्थः किं न स्याद्? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकुतस्त्विति\u003C/span\u003E ॥ तत्र हेतुः – \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविनियामकानिति\u003C/span\u003E ॥",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनाद्यनन्तं महतः परम्\u003C/span\u003E इति वाक्ये अव्यक्तमेव प्रतिपाद्यते, महत्परत्वलिङ्गात् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमहान्तं च समावृत्य प्रधानं \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-195\"\u003Eसमवस्थितम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति वचनात् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमहतः परमव्यक्तम्\u003C/span\u003E इति अव्यक्तस्यैव महतः परत्वेन प्रकृतत्वाच्चेति \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकश्चित्\u003C/span\u003E । तदसत् - तस्य मोक्षार्थं ज्ञेयत्वानुपपत्तेः। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसोऽध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम्\u003C/span\u003E इति वचनाद् अस्य विष्णुप्रकरणत्वाच्च । अत्रोक्तरीत्या पितृसौमनस्य-स्वर्ग्याग्नि-परमात्मनां त्रयाणामेव प्रश्नेन तत्स्वरूपस्यैवोपन्यासाद्, अव्यक्तकथनस्य असङ्गतत्वाच्च । तस्मात् प्राज्ञः परमात्मा हि तत्रोच्यते । न च महतः परत्वलिङ्गानुपपत्तिः । महतोऽपि \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमहीयान्\u003C/span\u003E इति श्रुतेः । सर्वस्मात् परस्य महत्परत्वस्याप्युक्तत्वात् । तर्हि अव्यक्तपरत्वेन प्रकृते परमात्मनि विशिष्य महतः परत्वं कथमुच्यते ? तथोक्तौ विशेषकारणाभावाद् इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वभार्याया इति\u003C/span\u003E ॥",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E(वे.खं )\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइन्द्रियादिदेवेभ्यः अर्थादिदेवा उत्तमत्वेन ध्येयाः\u003C/span\u003E इत्युक्तम्। न केवलमुत्तमत्वेन; किन्तु? पूर्वपूर्वेषाम् उत्तरोत्तरनियतत्वं च ध्येयमित्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयच्छेदिति\u003C/span\u003E ॥ इन्द्रियाभिमानिदेवान् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवाचि\u003C/span\u003E वागभिमानिदेवतासु उमादिषु \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयच्छेद्\u003C/span\u003E इति ग्राह्यम् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवाक्\u003C/span\u003E वाचं वागभिमानिनीं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमनसि\u003C/span\u003E मनोऽभिमानिनि रुद्रादौ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयच्छेत्\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतद्\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयच्छेत् तत्\u003C/span\u003E मनोऽभिमानिरुद्रादिकं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eज्ञान आत्मनि\u003C/span\u003E ज्ञानाभिमानिन्यां सरस्वत्यां \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयच्छेत्\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eज्ञानं\u003C/span\u003E ज्ञानाभिमानिनीं सरस्वतीं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमहत्यात्मनि\u003C/span\u003E महदभिमानिनि ब्रह्मवाय्वोः नि\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयच्छेत्\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमहान्तं चाव्यक्ते श्रीतत्वे नियच्छेद्\u003C/span\u003E इति ग्राह्यम् । तद् अव्यक्तं श्रीतत्वं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशान्ते\u003C/span\u003E परमानन्दे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआत्मनि\u003C/span\u003E परमात्मनि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनियच्छेद्\u003C/span\u003E इत्यर्थः ॥ १३ ॥",
				"वेदपुरुषः स्वयं साधूनां हितमुपदिशति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउत्तिष्ठतेति\u003C/span\u003E ॥ हे अधिकारिणः! संसार एव निषण्णा यूयम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउत्तिष्ठत\u003C/span\u003E अविद्यासुप्ताश्च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजागृत\u003C/span\u003E कथं जागरणम्? \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवरान्\u003C/span\u003E उत्तमाचार्यान् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्राप्य निबोधत\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभगवत्स्वरूपम्\u003C/span\u003E इति शेषः । किमर्थं भगवद्बोधः सम्पादनीयः? संसारनिवृत्तेः कारणान्तरेणापि सम्भवाद् इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eक्षुरस्येति\u003C/span\u003E ॥ इयं संसृतिः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eक्षुरस्य धारा\u003C/span\u003E इव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनिशिता,\u003C/span\u003E अत एव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदुरत्यया\u003C/span\u003E ज्ञानं विनाऽत्येतुमशक्या। तत् तस्मात् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपथः\u003C/span\u003E पन्थानं मोक्षमार्गं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदुर्गं\u003C/span\u003E ज्ञानं विना गन्तुमशक्यमिति \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकवयो वदन्ति\u003C/span\u003E । भगवज्ज्ञानस्यापि प्रत्यक्षादिनाऽपि सम्भवात् किमाचार्योपदेशेन? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदुर्गमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतं\u003C/span\u003E पन्थानं सुख-हेतुप्राप्तिमन्तम्, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतत्प्राप्तेः सुखहेतुत्वात् पन्था इति हरिः \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-196\"\u003Eस्मृतः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति वचनाद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदुर्गम्\u003C/span\u003E आचार्योपदेशमन्तरेण ज्ञातुमशक्यम् इति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकवयो वदन्ति\u003C/span\u003E ॥ १४ ॥",
				"कुतः ? शब्दाद्यनात्मकत्वेन श्रोत्राद्यविषयत्वाद् इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअशब्दमिति\u003C/span\u003E॥ यद्वा- दुर्गमत्वमुपपादयितुं तस्येतरवैलक्षण्यं वदन्नाचार्योपदेशेन भगवन्निश्चय एव मोक्षसाधनमित्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअशब्दमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशब्दो न भवतीत्यशब्दम्\u003C/span\u003E इत्यादिना पञ्चतन्मात्रावैलक्षण्यमुच्यते । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअगन्धम्\u003C/span\u003E इत्यपि ग्राह्यम् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअगन्धवत्\u003C/span\u003E इत्यनेनोपलक्षणया पञ्चमहाभूतवैलक्षण्यम् । तत्र हेतुः– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअव्ययमिति\u003C/span\u003E ॥ यद्वा- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन विद्यते शब्दो यस्य तदशब्दम्\u003C/span\u003E इत्यादिना शब्दादिगुणशून्यत्वमुच्यते । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअशब्दम्\u003C/span\u003E इति शब्दाविषयत्वं च । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयत्\u003C/span\u003E शब्दस्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतम्\u003C/span\u003E इत्युत्तरेणान्वयः । \u003C/span\u003Eन विद्यते आदिः= उत्पत्तिः पराधीन-प्राप्त्यादिलक्षणा यस्य सोऽनादिः\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E । \u003C/span\u003Eन विद्यतेऽन्तः= परिच्छेदो देशतः कालतो गुणतो वा यस्य सोऽनन्तः\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E । \u003C/span\u003Eअनादिश्चासावनन्तश्च अनाद्यनन्तः तम्', \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमहतः\u003C/span\u003E चतुर्मुखात् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरं तं\u003C/span\u003E विष्णुं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनिचाय्य\u003C/span\u003E अचार्योपदेशेन निश्चित्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्युमुखात् प्रमुच्यते\u003C/span\u003E ॥ १५ ॥",
				"वेदपुरुषः पूर्वोक्तां विद्यां स्तौति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनाचिकेतमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसनातनम्\u003C/span\u003E अनादिकालत इत्थमेवाऽगतम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eश्रुत्वा उक्त्वा च\u003C/span\u003E इति योज्यम् ॥१६॥",
				"देशकालविशेषे स्तोत्रवत् एतद्विद्यापठितुरानन्त्यं फलम् ; किमु श्रुत्वा व्याख्यातुरुक्तं फलम्! इति भावेनाऽह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतत्\u003C/span\u003E श्रावणम् । श्राद्धं वा । सर्वाध्यायार्थविधारणार्थाऽध्यायान्ते द्विरुक्तिः ॥ १७ ॥",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E॥ इति प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥ ३ ॥\u003C/span\u003E"
			],
			"lineAlign": [
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"center"
			],
			"_verified": true,
			"teekaLabel": null,
			"footnotes": [
				{
					"id": "fn-195",
					"kind": "locus",
					"quote": "समवस्थितम्",
					"text": "अग्निपुराणे.१२०.१४"
				},
				{
					"id": "fn-196",
					"kind": "locus",
					"quote": "स्मृतः",
					"text": "नारदीये, बृ.भा.६.४.८(शारीरब्राह्मणम्)"
				}
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-38",
			"oldKey": null,
			"type": "section",
			"parent": null,
			"chapter": null,
			"verseType": "topic",
			"text": "वेदेशीयम्",
			"lines": [
				"वेदेशीयम्"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-39",
			"oldKey": null,
			"type": "teeka",
			"parent": "KKN_C02_S01_V01",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"text": "ब्रह्मविद्याधिकारवैराग्यनिरूपणपूर्वं ब्रह्मस्वरूपं प्रपञ्चेनाऽहानेनाध्यायेन। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपराञ्चि खानि व्यतृणाद्\u003C/span\u003E इत्यत्र \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eव्यतृणाद्\u003C/span\u003E इत्यस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eहिंसितवान्= हननं कृतवान्\u003C/span\u003E इति व्याख्यानमसदिति भावेन धातुं पठति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतृण्विति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eधातुः\u003C/span\u003E धातुव्याख्यानमित्यर्थः । कात्करणं नाम कुत्सितत्वेन करणम्। तृणुधातोर्हननार्थत्वस्याश्रुतत्वादिति भावः ॥\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E(वे.खं)\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वयम्भूः\u003C/span\u003E ब्रह्मा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपराञ्चि\u003C/span\u003E पराङ्मुखानि= विषयासक्तानि, लोकेन्द्रियस्वरूपकथनम् एतत्, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eखानि\u003C/span\u003E इन्द्रियाणि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eव्यतृणात्\u003C/span\u003E कात्कृतवान्= विषयव्यावृत्तान्यकरोत् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतस्माद्\u003C/span\u003E विषयव्यावृत्तेन्द्रियत्वात् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपराङ् न पश्यति\u003C/span\u003E विषयासक्तो न भवति; किन्तु ? \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअन्तरात्मनि पश्यति\u003C/span\u003E अन्तरात्मन्येवाऽसक्तो भवतीत्यर्थः । यत एवम् अतः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकश्चिद् धीरो अमृतत्वं\u003C/span\u003E मोक्षम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइच्छन् आवृत्तचक्षुः\u003C/span\u003E विषयव्यावृत्तेन्द्रियः सन् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रत्यगात्मानम्\u003C/span\u003E अन्तरात्मानम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eऐक्षद्\u003C/span\u003E अपश्यत्= पश्येदित्यर्थः ।।१।।",
			"lines": [
				"ब्रह्मविद्याधिकारवैराग्यनिरूपणपूर्वं ब्रह्मस्वरूपं प्रपञ्चेनाऽहानेनाध्यायेन। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपराञ्चि खानि व्यतृणाद्\u003C/span\u003E इत्यत्र \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eव्यतृणाद्\u003C/span\u003E इत्यस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eहिंसितवान्= हननं कृतवान्\u003C/span\u003E इति व्याख्यानमसदिति भावेन धातुं पठति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतृण्विति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eधातुः\u003C/span\u003E धातुव्याख्यानमित्यर्थः । कात्करणं नाम कुत्सितत्वेन करणम्। तृणुधातोर्हननार्थत्वस्याश्रुतत्वादिति भावः ॥",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E(वे.खं)\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वयम्भूः\u003C/span\u003E ब्रह्मा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपराञ्चि\u003C/span\u003E पराङ्मुखानि= विषयासक्तानि, लोकेन्द्रियस्वरूपकथनम् एतत्, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eखानि\u003C/span\u003E इन्द्रियाणि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eव्यतृणात्\u003C/span\u003E कात्कृतवान्= विषयव्यावृत्तान्यकरोत् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतस्माद्\u003C/span\u003E विषयव्यावृत्तेन्द्रियत्वात् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपराङ् न पश्यति\u003C/span\u003E विषयासक्तो न भवति; किन्तु ? \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअन्तरात्मनि पश्यति\u003C/span\u003E अन्तरात्मन्येवाऽसक्तो भवतीत्यर्थः । यत एवम् अतः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकश्चिद् धीरो अमृतत्वं\u003C/span\u003E मोक्षम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइच्छन् आवृत्तचक्षुः\u003C/span\u003E विषयव्यावृत्तेन्द्रियः सन् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रत्यगात्मानम्\u003C/span\u003E अन्तरात्मानम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eऐक्षद्\u003C/span\u003E अपश्यत्= पश्येदित्यर्थः ।।१।।"
			],
			"lineAlign": [
				"justify",
				"justify"
			],
			"_verified": true,
			"teekaLabel": null
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-40",
			"oldKey": null,
			"type": "section",
			"parent": null,
			"chapter": null,
			"verseType": "topic",
			"text": "वेदेशीयम्",
			"lines": [
				"वेदेशीयम्"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-41",
			"oldKey": null,
			"type": "teeka",
			"parent": "KKN_C02_S01_V02",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"text": "\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमायावादिनो\u003C/span\u003E ह्यस्मिन्नध्याये जीवेशाभेद एव प्रतिपाद्यते । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eय इदं मध्वदं वेदाऽत्मानं जीवम्\u003C/span\u003E इति सामानाधिकरण्यात्, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयदेवेह तदमुत्रेत्यादेश्च\u003C/span\u003E इति वदन्ति, तदसत् ।\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E'\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहन्त त इदं प्रवक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्म सनातनम् ।\u003C/span\u003E\n\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथा मरणं प्राप्य आत्मा भवति गोतम ॥\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E'\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-220\"\u003E\u003C/span\u003E इत्युत्तरत्र जीवेशभेदस्यैवोक्तत्वेन तद्विरोधाद् इति भावेन तद्वाक्यम् अन्यथाप्रतीतिनिरासाय व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइदमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वप्नान्तं च\u003C/span\u003E इत्यतः पूर्वं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहन्त त इदं प्रवक्ष्यामि\u003C/span\u003E इति प्रतिज्ञावाक्यं द्रष्टव्यमिति भावेन तद्वाक्यव्याख्यानम् अत्र क्रियत इत्याहुः । जीवो मरणं प्राप्य यथा भवति \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतच्च\u003C/span\u003E इति सम्बन्धः ।\nयद्यपि पूर्वम् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eगुह्यं तत्परं ब्रह्म म्रियमाणं शरीरिणम् । \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-221\"\u003Eसम्प्राप्तमपि\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमरण\u003C/span\u003Eशब्दं म्रियमाणपरमङ्गीकृत्यायं मन्त्रो भगवत्परतयैव व्याख्यातः। तथाऽपि व्याख्यानान्तरमेतद् इत्यविरोधः । ननु \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइदं गुह्यं प्रवक्ष्यामि\u003C/span\u003E इति प्रतिज्ञाऽसङ्गता? ब्रह्मस्वरूपस्य नचिकेतसाऽपृष्टत्वात् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीवो मरणं प्राप्य यथा भवति तच्च प्रवक्ष्यामि\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति प्रतिज्ञा तु असङ्गतैव? नचिकेतसा जीवस्वरूपस्यापृष्टत्वाद् इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीवेश्वरेति\u003C/span\u003E ॥ जीवेश्वरभेदज्ञापनं च जीवेश्वरस्वरूपकथनं विना न भवतीति भावः ।\nननु यद्यत्र जीवेश्वरभेदज्ञापनाय जीवेश्वरस्वरूपनिरूपणं प्रतिज्ञातं स्यात् तर्ह्युत्तरत्र विरुद्धधर्मवत्तया तदुभयोक्तिः स्याद्? इत्यतः, अस्त्येव तथा तदुभयोक्तिः - \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E'\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयोनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः ।\u003C/span\u003E\n\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्थाणुमन्येऽनुसंयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम् ॥\u003C/span\u003E\n\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय एषु सुप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुषो निर्मिमाणः ।\u003C/span\u003E\n\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतदेव शुक्रं तद् ब्रह्म....\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E'\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-222\"\u003E\u003C/span\u003E इति जीवेश्वरयोस्तथोक्तत्वाद् इति भावेन तद्वाक्यं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eय इति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकर्मफलभोक्ता\u003C/span\u003E इत्यनेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयोनिमन्ये\u003C/span\u003E इत्यादिकं व्याख्यातम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसुप्त्यादिमान्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिपदेन शोकमरणादिपरिग्रहः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजागर्ति\u003C/span\u003E इत्यनन्तरं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयः शोकराहित्याच्छुक्रः, यश्च नित्यामृतः, यश्च सर्वलोकाश्रयः, यं च कोऽपि नात्येति\u003C/span\u003E इति ग्राह्यम् । तेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसुप्त्यादि\u003C/span\u003E इति \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआदि\u003C/span\u003Eपदोपपत्तिः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीवेषु सुप्तेषु यो जागर्ति स विष्णुः\u003C/span\u003E इति न युक्तम् । देवदत्ते सुप्तेऽपि यज्ञदत्तस्य जागरणदर्शनेन तस्य विष्णुलिङ्गत्वासम्भवाद् इत्यत उक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रलयादिष्विति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआदि\u003C/span\u003Eपदेन सृष्टिस्थितिकालग्रहणम् ।\nनन्वेतदयुक्तम् ? तथा सति \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकामं कामं निर्मिमाणः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यस्यानुपपत्तिः। न च प्रलये निर्माणमस्ति । न च निर्माणमात्रमत्रोच्यते, न तु तत्कालीनम् इति वाच्यम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभुञ्जानो नोत्सृजेद् वाचम्\u003C/span\u003E इत्यादाविव प्रकरणप्राप्तत्वाद् इत्युक्तत्वात् । अत एव सूत्रकारोऽपि \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनिर्मातारं \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-223\"\u003Eचैके\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति स्वाप्नपदार्थनिर्मातृत्वम् ईश्वरस्यैतच्छ्रुत्यवष्टम्भेनोक्तवान् इति चेद्, न । प्रलयेऽपि ब्रह्मादिजीवमनोवृत्त्यादिनिर्माणस्य सत्त्वात् । कथमन्यथा तन्मनोवृत्तेः प्रवाहतोऽनादित्वम् । उक्तं च \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रलयेऽपि \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-224\"\u003Eप्रतिभातपरावरः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति ॥ उक्तं च \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतत्त्वप्रकाशिकायाम्\u003C/span\u003E– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-225\"\u003Eस्वरूपातिरिक्त-ज्ञाननित्यत्वाभिप्रायेण\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति । सूत्रकृतेश्वरस्य स्वाप्नपदार्थनिर्मातृत्वे एतच्छ्रुतेरुपादानाद्, अत्र च भाष्ये \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रलयादिषु\u003C/span\u003E इत्युक्तत्वात्, संस्कारादेः सत्त्वाच्च प्रलयेऽपि स्वाप्नपदार्थनिर्माणमस्तीत्यप्याहुः ।\nननु प्रलये यदि ब्रह्मादिमनोवृत्तिनिर्माणं तर्हि कथं तेषां सुप्तिः? न च ब्रह्मादिव्यतिरिक्तानामेव सुप्तिरिति वाच्यम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसुषुप्तिसंस्थान् \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-226\"\u003Eब्रह्मादिकान्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसुप्तास्तत्र यतो जीवाः सर्वे \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-227\"\u003Eब्रह्मशिवादिकाः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यन्यत्रोक्तेरिति चेन्न ।\nयतस्तेषां साऽवस्था अस्मत्स्वप्नावस्थासदृशी, मनोवृत्तेः सद्भावात्, बहिर्व्यापाराभावाच्च । एवं च स्वप्नसुषुप्त्युभयसाधारणसुप्तिशब्दस्य तत्र गौण्या वृत्त्या प्रयोग इति । उक्तं च \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eबृहदारण्यकभाष्ये\u003C/span\u003E– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वप्नसुषुप्त्युभयाभिप्रायेण तानि सुप्त \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-228\"\u003Eइत्युक्तम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति । उक्तं च \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eषट्प्रश्नभाष्यटीकायाम्\u003C/span\u003E– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वापोऽपि द्विविधः स्वप्नः सुषुप्तिश्च \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-229\"\u003Eइति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति ।\nननु जीवः सुप्तिशोकादिमान्, विष्णुस्तु तेषु सुप्तेषु जागर्ति शोकादिरहितश्च इत्यस्तु तयोर्भेदः । जीवस्य कर्मफलभोक्तृत्वेन कथं तयोर्भेदसिद्धिः ? विष्णोरपि कर्मफलभोक्तृत्वाङ्गीकाराद् इति चेद्, न। यतोऽत्र कर्मफलं श्रुत्युक्तं जीवस्य योन्यादिगमनमेव विवक्षितम् । न हि जीवस्य यद् योन्यादिगमनं तद् ब्रह्म प्राप्नोति । अतस्तयोर्भेदः सिद्ध इति भावेनाऽह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनहीति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्राप्नोति\u003C/span\u003E इति शेषः । यद्यपि जीवनियामकतया योन्यादिगमनमपि प्राप्नोत्येव ब्रह्म, तथाऽपि न स्वकर्मार्जितशरीरप्राप्त्यर्थम् । अत एव श्रुतौ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशरीरत्वाय\u003C/span\u003E इत्युक्तमिति भावः ॥\nननु \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहन्त त इदं प्रवक्ष्यामि\u003C/span\u003E इत्यत्र \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइदं गुह्यं ब्रह्म प्रवक्ष्यामि\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथा मरणं प्राप्य जीवो भवति तच्च प्रवक्ष्यामि\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति प्रतिज्ञाद्वयं कृत्वा, तदुभयं पश्चाद् अभिधीयत इति कुतोऽङ्गीकर्तव्यम्? \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eब्रह्म प्रवक्ष्यामि\u003C/span\u003E इति प्रतिज्ञाय, पश्चात् तन्निरूपणमेव क्रियत इत्यर्थः किं न स्यात् ? न चैवं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयथा मरणं प्राप्य\u003C/span\u003E इत्येतद् व्यर्थं स्याद् इति वाच्यम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मा मरणं प्राप्य यथा भवति तदिदं ब्रह्म प्रवक्ष्यामि\u003C/span\u003E इति वाक्ययोजनोपपत्तेः । सम्भवत्येकवाक्यत्वे वाक्यभेदायोगाच्चेति चेन्न। तथा सति \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयोनिमन्ये प्रपद्यन्ते\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिना जीवस्य योन्यादिगमनम् उच्यमानम् असङ्गतं स्यात् । न च जीवस्य योन्यादिगमनमपि ब्रह्मतयोच्यत इति नासङ्गतिरिति युक्तमित्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन हीति\u003C/span\u003E ॥ योन्यादिगमनस्य ब्रह्मत्वे तस्यानित्यत्वप्रसङ्ग इत्यर्थ इत्यप्याहुः ।\nनन्वेवं प्रतिज्ञाद्वयम् इत्यङ्गीकारे जीवस्वरूपकथनं व्यर्थम् ? तस्याजिज्ञासितत्वात् । न च जीवेश्वरभेदज्ञापनाय तत्कथनम् इत्युक्तम् इति वाच्यम् । जीवेश्वरभेदस्याप्यजिज्ञासितत्वेन तज्ज्ञापनस्यापि व्यर्थत्वाद्, इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीवादिति\u003C/span\u003E ॥ ब्रह्मणो यथावज्ज्ञानं च नचिकेतसा प्रार्थितमिति भावः । नन्वेवं तर्हि \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय इदं मध्वदं वेदाऽत्मानं जीवमन्तिकात्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति वाक्यविरोधः ? तत्र सामानाधिकरण्यव्यपदेशेन जीवेशाभेदप्रतीतेः, इत्यतस्तद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीवस्येति\u003C/span\u003E ॥ अनेन- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजीवम्\u003C/span\u003E इति द्वितीया षष्ठ्यर्था, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअन्तिकाद्\u003C/span\u003E इति पञ्चमी सप्तम्यर्थेत्युक्तं भवति॥\nननु \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजीवम्\u003C/span\u003E इति द्वितीया कुतः षष्ठ्यर्थत्वेन व्याख्येया ? \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मानम्= जीवं स्वान्तिके वेद\u003C/span\u003E इति यथाश्रुतार्थे बाधकाभावाद् इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन हीति\u003C/span\u003E ॥ स्वयं जीवः स्वस्यान्तिके हि यस्मान्न भवेत् तस्माज्जीवस्यान्तिक इति व्याख्येयमित्यर्थः । स्वयं जीवः स्वान्तिके कुतो न भवति ? इत्यतस्तस्य भेदसापेक्षत्वाद् इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवस्त्वन्तरस्येति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहि\u003C/span\u003E यस्माद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवस्त्वन्तरस्य\u003C/span\u003E वस्त्वन्तराद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदूरत्वम् अन्तिकत्वं\u003C/span\u003E वा ।न तु तस्यैव तस्मादेव ।अतो जीवः स्वयं स्वस्यान्तिके न भवतीत्यर्थः।।५।।",
			"lines": [
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमायावादिनो\u003C/span\u003E ह्यस्मिन्नध्याये जीवेशाभेद एव प्रतिपाद्यते । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eय इदं मध्वदं वेदाऽत्मानं जीवम्\u003C/span\u003E इति सामानाधिकरण्यात्, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयदेवेह तदमुत्रेत्यादेश्च\u003C/span\u003E इति वदन्ति, तदसत् ।",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E'\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहन्त त इदं प्रवक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्म सनातनम् ।\u003C/span\u003E",
				"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथा मरणं प्राप्य आत्मा भवति गोतम ॥\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E'\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-220\"\u003E\u003C/span\u003E इत्युत्तरत्र जीवेशभेदस्यैवोक्तत्वेन तद्विरोधाद् इति भावेन तद्वाक्यम् अन्यथाप्रतीतिनिरासाय व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइदमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वप्नान्तं च\u003C/span\u003E इत्यतः पूर्वं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहन्त त इदं प्रवक्ष्यामि\u003C/span\u003E इति प्रतिज्ञावाक्यं द्रष्टव्यमिति भावेन तद्वाक्यव्याख्यानम् अत्र क्रियत इत्याहुः । जीवो मरणं प्राप्य यथा भवति \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतच्च\u003C/span\u003E इति सम्बन्धः ।",
				"यद्यपि पूर्वम् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eगुह्यं तत्परं ब्रह्म म्रियमाणं शरीरिणम् । \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-221\"\u003Eसम्प्राप्तमपि\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमरण\u003C/span\u003Eशब्दं म्रियमाणपरमङ्गीकृत्यायं मन्त्रो भगवत्परतयैव व्याख्यातः। तथाऽपि व्याख्यानान्तरमेतद् इत्यविरोधः । ननु \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइदं गुह्यं प्रवक्ष्यामि\u003C/span\u003E इति प्रतिज्ञाऽसङ्गता? ब्रह्मस्वरूपस्य नचिकेतसाऽपृष्टत्वात् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीवो मरणं प्राप्य यथा भवति तच्च प्रवक्ष्यामि\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति प्रतिज्ञा तु असङ्गतैव? नचिकेतसा जीवस्वरूपस्यापृष्टत्वाद् इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीवेश्वरेति\u003C/span\u003E ॥ जीवेश्वरभेदज्ञापनं च जीवेश्वरस्वरूपकथनं विना न भवतीति भावः ।",
				"ननु यद्यत्र जीवेश्वरभेदज्ञापनाय जीवेश्वरस्वरूपनिरूपणं प्रतिज्ञातं स्यात् तर्ह्युत्तरत्र विरुद्धधर्मवत्तया तदुभयोक्तिः स्याद्? इत्यतः, अस्त्येव तथा तदुभयोक्तिः - \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E'\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयोनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः ।\u003C/span\u003E",
				"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्थाणुमन्येऽनुसंयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम् ॥\u003C/span\u003E",
				"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय एषु सुप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुषो निर्मिमाणः ।\u003C/span\u003E",
				"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतदेव शुक्रं तद् ब्रह्म....\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E'\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-222\"\u003E\u003C/span\u003E इति जीवेश्वरयोस्तथोक्तत्वाद् इति भावेन तद्वाक्यं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eय इति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकर्मफलभोक्ता\u003C/span\u003E इत्यनेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयोनिमन्ये\u003C/span\u003E इत्यादिकं व्याख्यातम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसुप्त्यादिमान्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिपदेन शोकमरणादिपरिग्रहः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजागर्ति\u003C/span\u003E इत्यनन्तरं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयः शोकराहित्याच्छुक्रः, यश्च नित्यामृतः, यश्च सर्वलोकाश्रयः, यं च कोऽपि नात्येति\u003C/span\u003E इति ग्राह्यम् । तेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसुप्त्यादि\u003C/span\u003E इति \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआदि\u003C/span\u003Eपदोपपत्तिः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीवेषु सुप्तेषु यो जागर्ति स विष्णुः\u003C/span\u003E इति न युक्तम् । देवदत्ते सुप्तेऽपि यज्ञदत्तस्य जागरणदर्शनेन तस्य विष्णुलिङ्गत्वासम्भवाद् इत्यत उक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रलयादिष्विति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआदि\u003C/span\u003Eपदेन सृष्टिस्थितिकालग्रहणम् ।",
				"नन्वेतदयुक्तम् ? तथा सति \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकामं कामं निर्मिमाणः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यस्यानुपपत्तिः। न च प्रलये निर्माणमस्ति । न च निर्माणमात्रमत्रोच्यते, न तु तत्कालीनम् इति वाच्यम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभुञ्जानो नोत्सृजेद् वाचम्\u003C/span\u003E इत्यादाविव प्रकरणप्राप्तत्वाद् इत्युक्तत्वात् । अत एव सूत्रकारोऽपि \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनिर्मातारं \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-223\"\u003Eचैके\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति स्वाप्नपदार्थनिर्मातृत्वम् ईश्वरस्यैतच्छ्रुत्यवष्टम्भेनोक्तवान् इति चेद्, न । प्रलयेऽपि ब्रह्मादिजीवमनोवृत्त्यादिनिर्माणस्य सत्त्वात् । कथमन्यथा तन्मनोवृत्तेः प्रवाहतोऽनादित्वम् । उक्तं च \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रलयेऽपि \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-224\"\u003Eप्रतिभातपरावरः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति ॥ उक्तं च \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतत्त्वप्रकाशिकायाम्\u003C/span\u003E– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-225\"\u003Eस्वरूपातिरिक्त-ज्ञाननित्यत्वाभिप्रायेण\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति । सूत्रकृतेश्वरस्य स्वाप्नपदार्थनिर्मातृत्वे एतच्छ्रुतेरुपादानाद्, अत्र च भाष्ये \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रलयादिषु\u003C/span\u003E इत्युक्तत्वात्, संस्कारादेः सत्त्वाच्च प्रलयेऽपि स्वाप्नपदार्थनिर्माणमस्तीत्यप्याहुः ।",
				"ननु प्रलये यदि ब्रह्मादिमनोवृत्तिनिर्माणं तर्हि कथं तेषां सुप्तिः? न च ब्रह्मादिव्यतिरिक्तानामेव सुप्तिरिति वाच्यम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसुषुप्तिसंस्थान् \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-226\"\u003Eब्रह्मादिकान्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसुप्तास्तत्र यतो जीवाः सर्वे \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-227\"\u003Eब्रह्मशिवादिकाः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यन्यत्रोक्तेरिति चेन्न ।",
				"यतस्तेषां साऽवस्था अस्मत्स्वप्नावस्थासदृशी, मनोवृत्तेः सद्भावात्, बहिर्व्यापाराभावाच्च । एवं च स्वप्नसुषुप्त्युभयसाधारणसुप्तिशब्दस्य तत्र गौण्या वृत्त्या प्रयोग इति । उक्तं च \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eबृहदारण्यकभाष्ये\u003C/span\u003E– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वप्नसुषुप्त्युभयाभिप्रायेण तानि सुप्त \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-228\"\u003Eइत्युक्तम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति । उक्तं च \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eषट्प्रश्नभाष्यटीकायाम्\u003C/span\u003E– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वापोऽपि द्विविधः स्वप्नः सुषुप्तिश्च \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-229\"\u003Eइति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति ।",
				"ननु जीवः सुप्तिशोकादिमान्, विष्णुस्तु तेषु सुप्तेषु जागर्ति शोकादिरहितश्च इत्यस्तु तयोर्भेदः । जीवस्य कर्मफलभोक्तृत्वेन कथं तयोर्भेदसिद्धिः ? विष्णोरपि कर्मफलभोक्तृत्वाङ्गीकाराद् इति चेद्, न। यतोऽत्र कर्मफलं श्रुत्युक्तं जीवस्य योन्यादिगमनमेव विवक्षितम् । न हि जीवस्य यद् योन्यादिगमनं तद् ब्रह्म प्राप्नोति । अतस्तयोर्भेदः सिद्ध इति भावेनाऽह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनहीति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्राप्नोति\u003C/span\u003E इति शेषः । यद्यपि जीवनियामकतया योन्यादिगमनमपि प्राप्नोत्येव ब्रह्म, तथाऽपि न स्वकर्मार्जितशरीरप्राप्त्यर्थम् । अत एव श्रुतौ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशरीरत्वाय\u003C/span\u003E इत्युक्तमिति भावः ॥",
				"ननु \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहन्त त इदं प्रवक्ष्यामि\u003C/span\u003E इत्यत्र \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइदं गुह्यं ब्रह्म प्रवक्ष्यामि\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथा मरणं प्राप्य जीवो भवति तच्च प्रवक्ष्यामि\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति प्रतिज्ञाद्वयं कृत्वा, तदुभयं पश्चाद् अभिधीयत इति कुतोऽङ्गीकर्तव्यम्? \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eब्रह्म प्रवक्ष्यामि\u003C/span\u003E इति प्रतिज्ञाय, पश्चात् तन्निरूपणमेव क्रियत इत्यर्थः किं न स्यात् ? न चैवं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयथा मरणं प्राप्य\u003C/span\u003E इत्येतद् व्यर्थं स्याद् इति वाच्यम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मा मरणं प्राप्य यथा भवति तदिदं ब्रह्म प्रवक्ष्यामि\u003C/span\u003E इति वाक्ययोजनोपपत्तेः । सम्भवत्येकवाक्यत्वे वाक्यभेदायोगाच्चेति चेन्न। तथा सति \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयोनिमन्ये प्रपद्यन्ते\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिना जीवस्य योन्यादिगमनम् उच्यमानम् असङ्गतं स्यात् । न च जीवस्य योन्यादिगमनमपि ब्रह्मतयोच्यत इति नासङ्गतिरिति युक्तमित्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन हीति\u003C/span\u003E ॥ योन्यादिगमनस्य ब्रह्मत्वे तस्यानित्यत्वप्रसङ्ग इत्यर्थ इत्यप्याहुः ।",
				"नन्वेवं प्रतिज्ञाद्वयम् इत्यङ्गीकारे जीवस्वरूपकथनं व्यर्थम् ? तस्याजिज्ञासितत्वात् । न च जीवेश्वरभेदज्ञापनाय तत्कथनम् इत्युक्तम् इति वाच्यम् । जीवेश्वरभेदस्याप्यजिज्ञासितत्वेन तज्ज्ञापनस्यापि व्यर्थत्वाद्, इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीवादिति\u003C/span\u003E ॥ ब्रह्मणो यथावज्ज्ञानं च नचिकेतसा प्रार्थितमिति भावः । नन्वेवं तर्हि \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय इदं मध्वदं वेदाऽत्मानं जीवमन्तिकात्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति वाक्यविरोधः ? तत्र सामानाधिकरण्यव्यपदेशेन जीवेशाभेदप्रतीतेः, इत्यतस्तद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीवस्येति\u003C/span\u003E ॥ अनेन- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजीवम्\u003C/span\u003E इति द्वितीया षष्ठ्यर्था, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअन्तिकाद्\u003C/span\u003E इति पञ्चमी सप्तम्यर्थेत्युक्तं भवति॥",
				"ननु \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजीवम्\u003C/span\u003E इति द्वितीया कुतः षष्ठ्यर्थत्वेन व्याख्येया ? \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मानम्= जीवं स्वान्तिके वेद\u003C/span\u003E इति यथाश्रुतार्थे बाधकाभावाद् इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन हीति\u003C/span\u003E ॥ स्वयं जीवः स्वस्यान्तिके हि यस्मान्न भवेत् तस्माज्जीवस्यान्तिक इति व्याख्येयमित्यर्थः । स्वयं जीवः स्वान्तिके कुतो न भवति ? इत्यतस्तस्य भेदसापेक्षत्वाद् इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवस्त्वन्तरस्येति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहि\u003C/span\u003E यस्माद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवस्त्वन्तरस्य\u003C/span\u003E वस्त्वन्तराद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदूरत्वम् अन्तिकत्वं\u003C/span\u003E वा ।न तु तस्यैव तस्मादेव ।अतो जीवः स्वयं स्वस्यान्तिके न भवतीत्यर्थः।।५।।"
			],
			"lineAlign": [
				"justify",
				null,
				null,
				"justify",
				"justify",
				null,
				null,
				null,
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify"
			],
			"_verified": true,
			"teekaLabel": null,
			"covers": [
				"KKN_C02_S01_V02",
				"KKN_C02_S01_V03",
				"KKN_C02_S01_V04",
				"KKN_C02_S01_V05",
				"KKN_C02_S01_V06",
				"KKN_C02_S01_V07"
			],
			"footnotes": [
				{
					"id": "fn-220",
					"kind": "locus",
					"quote": "",
					"text": "२.२.६"
				},
				{
					"id": "fn-221",
					"kind": "locus",
					"quote": "सम्प्राप्तमपि",
					"text": "ब्रह्माण्डे, कठ.भा.१.१.९"
				},
				{
					"id": "fn-222",
					"kind": "locus",
					"quote": "",
					"text": "२.२.७-८"
				},
				{
					"id": "fn-223",
					"kind": "locus",
					"quote": "चैके",
					"text": "ब्र.सू.३.२.२"
				},
				{
					"id": "fn-224",
					"kind": "locus",
					"quote": "प्रतिभातपरावरः",
					"text": "अ.व्या.२.३.२०"
				},
				{
					"id": "fn-225",
					"kind": "locus",
					"quote": "स्वरूपातिरिक्त-ज्ञाननित्यत्वाभिप्रायेण",
					"text": "ब्र.सू.भा.२.३.८"
				},
				{
					"id": "fn-226",
					"kind": "locus",
					"quote": "ब्रह्मादिकान्",
					"text": "मा.भा.ता.नि.१.४"
				},
				{
					"id": "fn-227",
					"kind": "pathantara",
					"quote": "ब्रह्मशिवादिकाः",
					"text": "ऐ.भा. आर.२,अ.४(प्रघ.२,अ.३)"
				},
				{
					"id": "fn-228",
					"kind": "locus",
					"quote": "इत्युक्तम्",
					"text": "बृ.भा.६.३.१४(ज्योतिर्ब्राह्मणम्)"
				},
				{
					"id": "fn-229",
					"kind": "locus",
					"quote": "इति",
					"text": "ष.प्र.४.१"
				}
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-42",
			"oldKey": null,
			"type": "teeka",
			"parent": "KKN_C02_S01_V06",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"text": "\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयः पूर्वं तपसोऽजातम्\u003C/span\u003E इति मन्त्रस्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयो\u003C/span\u003E मुमुक्षुः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपूर्वं तपसो\u003C/span\u003E ज्ञानरूपाद् ब्रह्मणो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजातं\u003C/span\u003E हिरण्यगर्भम्, किमपेक्षया पूर्वम् इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअद्भ्यः पूर्वमजायतेति\u003C/span\u003E ॥ यः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअद्भ्यः\u003C/span\u003E भूतेभ्यः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपूर्वमजायत\u003C/span\u003E तं प्रथमजं सर्वप्राणिहृदय\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगुहां प्रविश्य तिष्ठन्तं भूतेभिः\u003C/span\u003E भूतैः सह \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतिष्ठन्तं यः\u003C/span\u003E पश्यति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्वै तद्\u003C/span\u003E इति व्याख्यानमसत्- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्वै तद्\u003C/span\u003E इति वचनानुसारेण \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयः पूर्वम्\u003C/span\u003E इति यच्छब्दस्य विष्णुपरत्वेन मुमुक्षुपरत्वाभावात् ।न हि नचिकेतसा मुमुक्षुस्वरूपं पृष्टम् । तपश्शब्दस्य परब्रह्मपरत्वे कस्य पूर्वम् इत्यस्य व्यर्थत्वाच्च । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअद्भ्यः पूर्वम्\u003C/span\u003E इत्येतावता पूर्तेः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअद्भ्यः पूर्वं जातम्\u003C/span\u003E इत्यन्वयोपपत्त्या \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअजायत\u003C/span\u003E इत्यस्य व्यर्थत्वाद्, अयुक्तत्वाच्च। यच्छब्दाध्याहारेण योजनायां स एव दोषः । गुहाप्रविष्टत्वस्य विष्णुलिङ्गत्वस्योक्तत्वेन चतुर्मुखविशेषणत्वायोगाच्च । भूतानां हृदये अवस्थानाभावेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतैः सह तिष्ठन्तम्\u003C/span\u003E इत्युक्त्ययोगाच्च । पूर्वमेकस्य यच्छब्दस्य विद्यमानत्वेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयो भूतेभिः\u003C/span\u003E इति यच्छब्दस्य व्यर्थत्वात्, प्रमाणविरोधाच्चेति भावेन वाक्यभेदम् अङ्गीकृत्य प्रमाणेन मन्त्रं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअम्नामभ्य इति\u003C/span\u003E ॥\nननु भूतानाम् अम्नामकत्वं कथम् ? अम्नाम्नो भूतविशेषवाचकत्वाद् इति चेत्, न । पञ्चीकरणपक्षे भूतविशेषस्यापि सर्वभूतात्मकत्वेनाम्नाम्नः सर्वभूतवाचकत्वात् । तर्हि अप्शब्दप्रयोगः कथम् ? इति चेद्, न। पार्थिवादिशरीरेषु भूयस्त्वात् ।\nयद्वा, एतत्प्रमाणबलादेव अम्नाम्नः सर्वभूतवाचकत्वं ज्ञायते । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभूतेभ्यः\u003C/span\u003E तदभिमानिभ्यः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशिवादपि\u003C/span\u003E अहङ्कारतत्वाभिमानिनः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअजायत\u003C/span\u003E इत्यस्यार्थः– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजनयामासेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपूर्वाजातम्\u003C/span\u003E इत्युक्त्या नास्मत्पक्षे \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपूर्व\u003C/span\u003Eशब्दस्य वैयर्थ्यमित्युक्तं भवति । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eचतुर्मुखम्\u003C/span\u003E इति विशेष्योक्तिः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगुहां प्रविश्य\u003C/span\u003E इत्येतत् चतुर्मुखपरम्\u003C/span\u003E इति प्रतीतिनिरासाय व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वात्मानं चेति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअभिभवति सर्वान् इति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअभिभूः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E सर्वभूतैः सह पश्यति इत्यन्वयः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्वै तद्\u003C/span\u003E इत्यस्यार्थमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस एष इति\u003C/span\u003E ॥ तथा च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजीवमन्तिकाद्\u003C/span\u003E इत्युक्तजीवसमीपस्थ-भगवत्स्वरूपप्रतिपादनायायं मन्त्रः प्रवृत्तः इति भावः ।\nनन्वेवं व्याख्यानेऽपि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपूर्वमजातम्\u003C/span\u003E इति विशेषणं व्यर्थम् ? व्यावर्त्याभावात् । न हि कश्चित् पूर्वं जातः पुनर्जायते; येन तत् सार्थकं स्यात् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयः पूर्वमजातं चतुर्मुखं तपसोऽद्भ्यः पूर्वमजायत\u003C/span\u003E इत्यनन्वयश्च, इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयथेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइत्यादिना\u003C/span\u003E वाक्येन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजाता\u003C/span\u003E भगवन्मुखादिना जातत्वेन अवगता इत्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन तथा भगवतो ब्रह्मा\u003C/span\u003E पूर्वं जात एव जायते।\nननु हिरण्यगर्भस्य अद्भ्यः पूर्वं जननाङ्गीकारे \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअद्भ्यः सम्भूतो \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-230\"\u003Eहिरण्यगर्भः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति श्रुतिविरोध इति चेद्, न । तद्वाक्यस्य ब्रह्माण्डान्तःसृष्टिपरत्वात् । अस्य बाह्यसृष्ट्यपेक्षत्वाद् इति । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअजायत\u003C/span\u003E इत्यस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वयमुत्पन्नः\u003C/span\u003E इत्यर्थत्वात् कथं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजनयामास\u003C/span\u003E इति व्याख्यानम्? इत्यतः, अन्तर्णीतणिच्त्वाद् नानुपपत्तिरिति प्रयोगपूर्वमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअजायतेति\u003C/span\u003E ॥६॥",
			"lines": [
				"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयः पूर्वं तपसोऽजातम्\u003C/span\u003E इति मन्त्रस्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयो\u003C/span\u003E मुमुक्षुः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपूर्वं तपसो\u003C/span\u003E ज्ञानरूपाद् ब्रह्मणो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजातं\u003C/span\u003E हिरण्यगर्भम्, किमपेक्षया पूर्वम् इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअद्भ्यः पूर्वमजायतेति\u003C/span\u003E ॥ यः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअद्भ्यः\u003C/span\u003E भूतेभ्यः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपूर्वमजायत\u003C/span\u003E तं प्रथमजं सर्वप्राणिहृदय\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगुहां प्रविश्य तिष्ठन्तं भूतेभिः\u003C/span\u003E भूतैः सह \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतिष्ठन्तं यः\u003C/span\u003E पश्यति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्वै तद्\u003C/span\u003E इति व्याख्यानमसत्- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्वै तद्\u003C/span\u003E इति वचनानुसारेण \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयः पूर्वम्\u003C/span\u003E इति यच्छब्दस्य विष्णुपरत्वेन मुमुक्षुपरत्वाभावात् ।न हि नचिकेतसा मुमुक्षुस्वरूपं पृष्टम् । तपश्शब्दस्य परब्रह्मपरत्वे कस्य पूर्वम् इत्यस्य व्यर्थत्वाच्च । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअद्भ्यः पूर्वम्\u003C/span\u003E इत्येतावता पूर्तेः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअद्भ्यः पूर्वं जातम्\u003C/span\u003E इत्यन्वयोपपत्त्या \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअजायत\u003C/span\u003E इत्यस्य व्यर्थत्वाद्, अयुक्तत्वाच्च। यच्छब्दाध्याहारेण योजनायां स एव दोषः । गुहाप्रविष्टत्वस्य विष्णुलिङ्गत्वस्योक्तत्वेन चतुर्मुखविशेषणत्वायोगाच्च । भूतानां हृदये अवस्थानाभावेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतैः सह तिष्ठन्तम्\u003C/span\u003E इत्युक्त्ययोगाच्च । पूर्वमेकस्य यच्छब्दस्य विद्यमानत्वेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयो भूतेभिः\u003C/span\u003E इति यच्छब्दस्य व्यर्थत्वात्, प्रमाणविरोधाच्चेति भावेन वाक्यभेदम् अङ्गीकृत्य प्रमाणेन मन्त्रं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअम्नामभ्य इति\u003C/span\u003E ॥",
				"ननु भूतानाम् अम्नामकत्वं कथम् ? अम्नाम्नो भूतविशेषवाचकत्वाद् इति चेत्, न । पञ्चीकरणपक्षे भूतविशेषस्यापि सर्वभूतात्मकत्वेनाम्नाम्नः सर्वभूतवाचकत्वात् । तर्हि अप्शब्दप्रयोगः कथम् ? इति चेद्, न। पार्थिवादिशरीरेषु भूयस्त्वात् ।",
				"यद्वा, एतत्प्रमाणबलादेव अम्नाम्नः सर्वभूतवाचकत्वं ज्ञायते । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभूतेभ्यः\u003C/span\u003E तदभिमानिभ्यः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशिवादपि\u003C/span\u003E अहङ्कारतत्वाभिमानिनः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअजायत\u003C/span\u003E इत्यस्यार्थः– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजनयामासेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपूर्वाजातम्\u003C/span\u003E इत्युक्त्या नास्मत्पक्षे \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपूर्व\u003C/span\u003Eशब्दस्य वैयर्थ्यमित्युक्तं भवति । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eचतुर्मुखम्\u003C/span\u003E इति विशेष्योक्तिः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगुहां प्रविश्य\u003C/span\u003E इत्येतत् चतुर्मुखपरम्\u003C/span\u003E इति प्रतीतिनिरासाय व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वात्मानं चेति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअभिभवति सर्वान् इति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअभिभूः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E सर्वभूतैः सह पश्यति इत्यन्वयः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्वै तद्\u003C/span\u003E इत्यस्यार्थमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस एष इति\u003C/span\u003E ॥ तथा च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजीवमन्तिकाद्\u003C/span\u003E इत्युक्तजीवसमीपस्थ-भगवत्स्वरूपप्रतिपादनायायं मन्त्रः प्रवृत्तः इति भावः ।",
				"नन्वेवं व्याख्यानेऽपि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपूर्वमजातम्\u003C/span\u003E इति विशेषणं व्यर्थम् ? व्यावर्त्याभावात् । न हि कश्चित् पूर्वं जातः पुनर्जायते; येन तत् सार्थकं स्यात् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयः पूर्वमजातं चतुर्मुखं तपसोऽद्भ्यः पूर्वमजायत\u003C/span\u003E इत्यनन्वयश्च, इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयथेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइत्यादिना\u003C/span\u003E वाक्येन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजाता\u003C/span\u003E भगवन्मुखादिना जातत्वेन अवगता इत्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन तथा भगवतो ब्रह्मा\u003C/span\u003E पूर्वं जात एव जायते।",
				"ननु हिरण्यगर्भस्य अद्भ्यः पूर्वं जननाङ्गीकारे \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअद्भ्यः सम्भूतो \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-230\"\u003Eहिरण्यगर्भः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति श्रुतिविरोध इति चेद्, न । तद्वाक्यस्य ब्रह्माण्डान्तःसृष्टिपरत्वात् । अस्य बाह्यसृष्ट्यपेक्षत्वाद् इति । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअजायत\u003C/span\u003E इत्यस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वयमुत्पन्नः\u003C/span\u003E इत्यर्थत्वात् कथं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजनयामास\u003C/span\u003E इति व्याख्यानम्? इत्यतः, अन्तर्णीतणिच्त्वाद् नानुपपत्तिरिति प्रयोगपूर्वमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअजायतेति\u003C/span\u003E ॥६॥"
			],
			"lineAlign": [
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify"
			],
			"_verified": true,
			"teekaLabel": null,
			"covers": [
				"KKN_C02_S01_V02",
				"KKN_C02_S01_V03",
				"KKN_C02_S01_V04",
				"KKN_C02_S01_V05",
				"KKN_C02_S01_V06",
				"KKN_C02_S01_V07"
			],
			"footnotes": [
				{
					"id": "fn-230",
					"kind": "pathantara",
					"quote": "हिरण्यगर्भः",
					"text": "महा.ना.अनु.१,सु.२,मं.१"
				}
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-43",
			"oldKey": null,
			"type": "teeka",
			"parent": "KKN_C02_S01_V07",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"text": "\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eया प्राणेन संविशति\u003C/span\u003E इति मन्त्रः प्रसिद्धादितिपर इत्यनुपपन्नम् । पितृसौमनस्य-स्वर्ग्याग्नि-परात्मनां त्रयाणामेव नचिकेतसा पृष्टत्वेन अदितिकथनस्यासङ्गतत्वात्। अतो विष्णुपर एवायं मन्त्रः । नन्वेतदप्ययुक्तम् । अदितिशब्दस्य देवमातरि रूढत्वेन विष्णौ स्त्रीलिङ्गान्त-\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअदिति\u003C/span\u003Eशब्दप्रयोगायोगात् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदेवतामयी\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्युक्तदेवतास्वरूपत्वायोगात्। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्राणेन= प्राणस्वरूपेण\u003C/span\u003E इत्युक्तमुख्यप्राणस्वरूपत्वस्यासम्भवाच्च ।\nकिञ्च \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगुहां प्रविश्य तिष्ठन्तीम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्युक्तो गुहासंस्थः किं विष्णुरन्यो वा? नाऽद्यः - तस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eया भूतेभिर्व्यजायत\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्युक्तभूतजन्यत्वासम्भवात् । न द्वितीयः - प्रागुक्तविरोधाद्, इत्यतः तं मन्त्रं प्रमाणेन व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअदनादित्यादिना\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअदनाददितिः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यनेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअदिति\u003C/span\u003Eशब्दो योगेन विष्णुपर इत्युक्तं भवति । न च स्त्रीलिङ्गानुपपत्तिः।भगवतः स्त्रीरूपत्वस्यापि भावात् । ननु स्मृतौ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eउत्तमो देवताभ्यश्च\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्येतत् कस्य व्याख्यानम् इति न प्रतीयत इत्यतो \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदेवतामयी\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति पदव्याख्यानम् इति भावेन तद् अनूद्य व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदेवतेति\u003C/span\u003E ॥ मयटः प्राधान्यार्थकत्वादिति भावः । इदं च प्रसिद्धादितिपरत्वेऽनुपपन्नम् । न च अनेन देवतास्वरूपत्वमुच्यत इति वाच्यम् । विशिष्टे विशिष्टाभेदस्य बाधात् । चैतन्यैक्यविवक्षायाम् अदिति-देवताशब्दयोर्लाक्षणिकत्वापातात्।\nननु \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्राणेन संविशति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्राणसहितः स्थित\u003C/span\u003E इति कथम् अर्थः? ततस्तस्याप्रतीतेः, इत्यतः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्राणेन संविशति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्येतद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्राणेनेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसहयोगे \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-231\"\u003Eतृतीया\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति भावेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसहित\u003C/span\u003E इत्युक्तम् । अनेन- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्राणरूपेण\u003C/span\u003E इति व्याख्यानमपास्तम् । अदितेः प्राणस्वरूपत्वस्य तेनाप्यनङ्गीकारात्, चैतन्यैक्यस्याप्रामाणिकत्वात् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसंविशति\u003C/span\u003E इत्यस्य अर्थः – \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्थितो भवतीति\u003C/span\u003E ।\nननु \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमत्स्य-कूर्मादिरूपेण गुहासंस्थमजीजनत्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यनुपपन्नम् । मत्स्य-कूर्मादिरूपस्य बहिःस्थत्वेन गुहासंस्थत्वाभावाद्, इत्यतो \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगुहां प्रविश्य\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति वाक्यं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eगुहामिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वात्मानम्\u003C/span\u003E इति विशेष्याध्याहारः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभूतैः सह\u003C/span\u003E इत्युक्त्या \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभूतेभिः\u003C/span\u003E इति तृतीया न हेत्वर्था इत्युक्तं भवति । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविविधं\u003C/span\u003E मत्स्य-कूर्मादिरूपेण । तथा च स्मृतौ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eगुहासंस्थम्\u003C/span\u003E इत्येतद् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मानम्\u003C/span\u003E इत्यस्य विशेषणमिति नानुपपत्तिरिति भावः ॥७॥\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E(वे.खं)\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन सर्वथा मुमुक्षुर्विषयप्रमादी स्याद्\u003C/span\u003E इति भावेनोक्तमेव विवृणोति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपराच इति\u003C/span\u003E ॥ यद्वा- विषयव्यावृत्तेन्द्रियाणां फलकथनेन तदेव समर्थयते– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपराच इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबाला\u003C/span\u003E अविवेकिनः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपराचो\u003C/span\u003E बहिष्ठान् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकामान् अनुयन्ति\u003C/span\u003E । अतस्ते \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविततस्य\u003C/span\u003E सर्वदेशकालेषु विस्तृतव्यापारस्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्योः\u003C/span\u003E यमस्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपाशं\u003C/span\u003E मरणमिति यावद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयन्ति\u003C/span\u003E यान्ति । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअथ\u003C/span\u003E तस्माद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eधीरा अमृतत्वं\u003C/span\u003E मोक्षं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eध्रुवं\u003C/span\u003E नित्यं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविदित्वा इहाध्रुवेषु\u003C/span\u003E विषयेषु \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन प्रार्थयन्ते\u003C/span\u003E ॥ २ ॥\nएवमुक्तो नचिकेताः स्वयं विषयव्यावृत्तेन्द्रियत्वात् पुनरपि जीवनियामकभगवत्स्वरूपं पृच्छति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयेनेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयेन\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसर्वे वेदा\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्याद्युक्तमाहात्म्यवता \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतेनैव\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eऋतं पिबन्तौ\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्याद्युक्तमाहात्म्यवता विष्णुनैव जीवो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eरूपादिकं विजानाति\u003C/span\u003E यच्च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअत्र\u003C/span\u003E मुक्तौ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरिशिष्यते\u003C/span\u003E तदेतत् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकिम्\u003C/span\u003E? कैर्विशेषणैर्विशिष्टम् इत्यर्थः । परिहारमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्वै तदिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतत्\u003C/span\u003E त्वत्पृष्टं जीवनियामकभगवत्स्वरूपम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्\u003C/span\u003E वक्ष्यमाणविशेषणविशिष्टं वै प्रसिद्धमित्यर्थः ॥ ३ ॥\nतदेवाऽह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वप्नान्तमिति\u003C/span\u003E॥ अत्र \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वप्नान्त\u003C/span\u003Eशब्दः स्वप्न-सुषुप्त्युभयाभिप्रायेण । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयेन\u003C/span\u003E प्रेरितो जीवः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउभौ\u003C/span\u003E तस्यैव विवरणं स्वप्नस्यान्तः स्थानं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वप्नान्तः, तम्\u003C/span\u003E, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअन्तः स्थानं स्थलं वासः प्रदेश इति चोच्यते\u003C/span\u003E इत्यभिधानात्, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजागरितान्तं च\u003C/span\u003E जागरितस्थानं पश्यति तं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमहान्तं\u003C/span\u003E परममहत्त्वोपेतम् अत एव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति\u003C/span\u003E॥४॥\nकिञ्च- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय इदं\u003C/span\u003E इमं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमध्वदं\u003C/span\u003E सुखभोक्तारं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमध्वित्यानन्द \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-232\"\u003Eउद्दिष्टः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति वचनात् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभूतस्य भव्यस्य\u003C/span\u003E वर्तमानस्य च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eईशानमात्मानं\u003C/span\u003E भगवन्तं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजीवमन्तिकाद्\u003C/span\u003E जीवस्यान्तिके \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवेद\u003C/span\u003E स \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eततो\u003C/span\u003E भगवज्ज्ञानसामर्थ्येन अन्यविषयकभयाभावात् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन विजुगुप्सते\u003C/span\u003E आत्मानं गोप्तुं नेच्छति ॥ जीवस्यान्तिके विद्यमानं हृद्गतं भगवत्स्वरूपं कीदृशम् इत्याकाङ्क्षायां तत्स्वरूपं वक्तुं पुनः प्रतिजानीते– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्वै तदिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतद्\u003C/span\u003E जीवस्यान्तिके विद्यमानं भगवत्स्वरूपम्, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्वै\u003C/span\u003E ॥ ५ ॥",
			"lines": [
				"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eया प्राणेन संविशति\u003C/span\u003E इति मन्त्रः प्रसिद्धादितिपर इत्यनुपपन्नम् । पितृसौमनस्य-स्वर्ग्याग्नि-परात्मनां त्रयाणामेव नचिकेतसा पृष्टत्वेन अदितिकथनस्यासङ्गतत्वात्। अतो विष्णुपर एवायं मन्त्रः । नन्वेतदप्ययुक्तम् । अदितिशब्दस्य देवमातरि रूढत्वेन विष्णौ स्त्रीलिङ्गान्त-\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअदिति\u003C/span\u003Eशब्दप्रयोगायोगात् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदेवतामयी\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्युक्तदेवतास्वरूपत्वायोगात्। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्राणेन= प्राणस्वरूपेण\u003C/span\u003E इत्युक्तमुख्यप्राणस्वरूपत्वस्यासम्भवाच्च ।",
				"किञ्च \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगुहां प्रविश्य तिष्ठन्तीम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्युक्तो गुहासंस्थः किं विष्णुरन्यो वा? नाऽद्यः - तस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eया भूतेभिर्व्यजायत\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्युक्तभूतजन्यत्वासम्भवात् । न द्वितीयः - प्रागुक्तविरोधाद्, इत्यतः तं मन्त्रं प्रमाणेन व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअदनादित्यादिना\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअदनाददितिः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यनेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअदिति\u003C/span\u003Eशब्दो योगेन विष्णुपर इत्युक्तं भवति । न च स्त्रीलिङ्गानुपपत्तिः।भगवतः स्त्रीरूपत्वस्यापि भावात् । ननु स्मृतौ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eउत्तमो देवताभ्यश्च\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्येतत् कस्य व्याख्यानम् इति न प्रतीयत इत्यतो \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदेवतामयी\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति पदव्याख्यानम् इति भावेन तद् अनूद्य व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदेवतेति\u003C/span\u003E ॥ मयटः प्राधान्यार्थकत्वादिति भावः । इदं च प्रसिद्धादितिपरत्वेऽनुपपन्नम् । न च अनेन देवतास्वरूपत्वमुच्यत इति वाच्यम् । विशिष्टे विशिष्टाभेदस्य बाधात् । चैतन्यैक्यविवक्षायाम् अदिति-देवताशब्दयोर्लाक्षणिकत्वापातात्।",
				"ननु \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्राणेन संविशति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्राणसहितः स्थित\u003C/span\u003E इति कथम् अर्थः? ततस्तस्याप्रतीतेः, इत्यतः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्राणेन संविशति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्येतद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्राणेनेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसहयोगे \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-231\"\u003Eतृतीया\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति भावेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसहित\u003C/span\u003E इत्युक्तम् । अनेन- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्राणरूपेण\u003C/span\u003E इति व्याख्यानमपास्तम् । अदितेः प्राणस्वरूपत्वस्य तेनाप्यनङ्गीकारात्, चैतन्यैक्यस्याप्रामाणिकत्वात् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसंविशति\u003C/span\u003E इत्यस्य अर्थः – \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्थितो भवतीति\u003C/span\u003E ।",
				"ननु \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमत्स्य-कूर्मादिरूपेण गुहासंस्थमजीजनत्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यनुपपन्नम् । मत्स्य-कूर्मादिरूपस्य बहिःस्थत्वेन गुहासंस्थत्वाभावाद्, इत्यतो \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगुहां प्रविश्य\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति वाक्यं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eगुहामिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वात्मानम्\u003C/span\u003E इति विशेष्याध्याहारः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभूतैः सह\u003C/span\u003E इत्युक्त्या \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभूतेभिः\u003C/span\u003E इति तृतीया न हेत्वर्था इत्युक्तं भवति । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविविधं\u003C/span\u003E मत्स्य-कूर्मादिरूपेण । तथा च स्मृतौ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eगुहासंस्थम्\u003C/span\u003E इत्येतद् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मानम्\u003C/span\u003E इत्यस्य विशेषणमिति नानुपपत्तिरिति भावः ॥७॥",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E(वे.खं)\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन सर्वथा मुमुक्षुर्विषयप्रमादी स्याद्\u003C/span\u003E इति भावेनोक्तमेव विवृणोति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपराच इति\u003C/span\u003E ॥ यद्वा- विषयव्यावृत्तेन्द्रियाणां फलकथनेन तदेव समर्थयते– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपराच इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबाला\u003C/span\u003E अविवेकिनः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपराचो\u003C/span\u003E बहिष्ठान् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकामान् अनुयन्ति\u003C/span\u003E । अतस्ते \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविततस्य\u003C/span\u003E सर्वदेशकालेषु विस्तृतव्यापारस्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्योः\u003C/span\u003E यमस्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपाशं\u003C/span\u003E मरणमिति यावद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयन्ति\u003C/span\u003E यान्ति । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअथ\u003C/span\u003E तस्माद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eधीरा अमृतत्वं\u003C/span\u003E मोक्षं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eध्रुवं\u003C/span\u003E नित्यं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविदित्वा इहाध्रुवेषु\u003C/span\u003E विषयेषु \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन प्रार्थयन्ते\u003C/span\u003E ॥ २ ॥",
				"एवमुक्तो नचिकेताः स्वयं विषयव्यावृत्तेन्द्रियत्वात् पुनरपि जीवनियामकभगवत्स्वरूपं पृच्छति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयेनेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयेन\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसर्वे वेदा\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्याद्युक्तमाहात्म्यवता \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतेनैव\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eऋतं पिबन्तौ\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्याद्युक्तमाहात्म्यवता विष्णुनैव जीवो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eरूपादिकं विजानाति\u003C/span\u003E यच्च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअत्र\u003C/span\u003E मुक्तौ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरिशिष्यते\u003C/span\u003E तदेतत् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकिम्\u003C/span\u003E? कैर्विशेषणैर्विशिष्टम् इत्यर्थः । परिहारमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्वै तदिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतत्\u003C/span\u003E त्वत्पृष्टं जीवनियामकभगवत्स्वरूपम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्\u003C/span\u003E वक्ष्यमाणविशेषणविशिष्टं वै प्रसिद्धमित्यर्थः ॥ ३ ॥",
				"तदेवाऽह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वप्नान्तमिति\u003C/span\u003E॥ अत्र \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वप्नान्त\u003C/span\u003Eशब्दः स्वप्न-सुषुप्त्युभयाभिप्रायेण । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयेन\u003C/span\u003E प्रेरितो जीवः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउभौ\u003C/span\u003E तस्यैव विवरणं स्वप्नस्यान्तः स्थानं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वप्नान्तः, तम्\u003C/span\u003E, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअन्तः स्थानं स्थलं वासः प्रदेश इति चोच्यते\u003C/span\u003E इत्यभिधानात्, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजागरितान्तं च\u003C/span\u003E जागरितस्थानं पश्यति तं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमहान्तं\u003C/span\u003E परममहत्त्वोपेतम् अत एव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति\u003C/span\u003E॥४॥",
				"किञ्च- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय इदं\u003C/span\u003E इमं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमध्वदं\u003C/span\u003E सुखभोक्तारं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमध्वित्यानन्द \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-232\"\u003Eउद्दिष्टः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति वचनात् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभूतस्य भव्यस्य\u003C/span\u003E वर्तमानस्य च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eईशानमात्मानं\u003C/span\u003E भगवन्तं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजीवमन्तिकाद्\u003C/span\u003E जीवस्यान्तिके \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवेद\u003C/span\u003E स \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eततो\u003C/span\u003E भगवज्ज्ञानसामर्थ्येन अन्यविषयकभयाभावात् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन विजुगुप्सते\u003C/span\u003E आत्मानं गोप्तुं नेच्छति ॥ जीवस्यान्तिके विद्यमानं हृद्गतं भगवत्स्वरूपं कीदृशम् इत्याकाङ्क्षायां तत्स्वरूपं वक्तुं पुनः प्रतिजानीते– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्वै तदिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतद्\u003C/span\u003E जीवस्यान्तिके विद्यमानं भगवत्स्वरूपम्, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्वै\u003C/span\u003E ॥ ५ ॥"
			],
			"lineAlign": [
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify"
			],
			"_verified": true,
			"teekaLabel": null,
			"covers": [
				"KKN_C02_S01_V02",
				"KKN_C02_S01_V03",
				"KKN_C02_S01_V04",
				"KKN_C02_S01_V05",
				"KKN_C02_S01_V06",
				"KKN_C02_S01_V07"
			],
			"footnotes": [
				{
					"id": "fn-231",
					"kind": "note",
					"quote": "तृतीया",
					"text": "'सह्युक्तेऽप्रधाने' पा.सू.२.३.१९.(५६४) इत्यनेन"
				},
				{
					"id": "fn-232",
					"kind": "pathantara",
					"quote": "उद्दिष्टः",
					"text": "बृ.भा.अन्तिममङ्गलश्लोकेषु"
				}
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-44",
			"oldKey": null,
			"type": "teeka",
			"parent": "KKN_C02_S01_V06",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"text": "\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयः पूर्वमजातं\u003C/span\u003E चतुर्मुखं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतपसः\u003C/span\u003E तपोनाम्नः शिवाद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअद्भ्यः\u003C/span\u003E अम्नामकभूतेभ्यश्च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपूर्वमजायत\u003C/span\u003E जनयामास, यश्च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहृद्गुहां प्रविश्य तिष्ठन्तं\u003C/span\u003E स्वात्मानं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभूतेभिः\u003C/span\u003E भूतैः सह \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eव्यपश्यत\u003C/span\u003E पश्यति । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएतत्\u003C/span\u003Eशब्दस्य पूर्वेणान्वयः ॥ ६ ॥\nकिञ्च- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eया देवतामयी\u003C/span\u003E देवतोत्तमा अदनाद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअदितिः\u003C/span\u003E स्त्रीरूपा भगवती \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्राणेन\u003C/span\u003E मुख्यप्राणेन सहिता \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसंविशति\u003C/span\u003E देहादौ स्थिता भवति, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eया\u003C/span\u003E च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगुहां प्रविश्य तिष्ठन्तीं\u003C/span\u003E स्वात्मानं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभूतैः सह विविधं\u003C/span\u003E मत्स्य-कूर्मादिरूपेण \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअजायत\u003C/span\u003E जनयामास । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्वै तद्\u003C/span\u003E इत्यन्वयः ॥ ७ ॥",
			"lines": [
				"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयः पूर्वमजातं\u003C/span\u003E चतुर्मुखं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतपसः\u003C/span\u003E तपोनाम्नः शिवाद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअद्भ्यः\u003C/span\u003E अम्नामकभूतेभ्यश्च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपूर्वमजायत\u003C/span\u003E जनयामास, यश्च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहृद्गुहां प्रविश्य तिष्ठन्तं\u003C/span\u003E स्वात्मानं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभूतेभिः\u003C/span\u003E भूतैः सह \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eव्यपश्यत\u003C/span\u003E पश्यति । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएतत्\u003C/span\u003Eशब्दस्य पूर्वेणान्वयः ॥ ६ ॥",
				"किञ्च- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eया देवतामयी\u003C/span\u003E देवतोत्तमा अदनाद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअदितिः\u003C/span\u003E स्त्रीरूपा भगवती \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्राणेन\u003C/span\u003E मुख्यप्राणेन सहिता \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसंविशति\u003C/span\u003E देहादौ स्थिता भवति, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eया\u003C/span\u003E च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगुहां प्रविश्य तिष्ठन्तीं\u003C/span\u003E स्वात्मानं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभूतैः सह विविधं\u003C/span\u003E मत्स्य-कूर्मादिरूपेण \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअजायत\u003C/span\u003E जनयामास । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्वै तद्\u003C/span\u003E इत्यन्वयः ॥ ७ ॥"
			],
			"lineAlign": [
				"justify",
				"justify"
			],
			"_verified": true,
			"teekaLabel": null,
			"covers": [
				"KKN_C02_S01_V02",
				"KKN_C02_S01_V03",
				"KKN_C02_S01_V04",
				"KKN_C02_S01_V05",
				"KKN_C02_S01_V06",
				"KKN_C02_S01_V07"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-45",
			"oldKey": null,
			"type": "section",
			"parent": null,
			"chapter": null,
			"verseType": "topic",
			"text": "वेदेशीयम्",
			"lines": [
				"वेदेशीयम्"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-46",
			"oldKey": null,
			"type": "teeka",
			"parent": "KKN_C02_S01_V08",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"text": "‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअरण्योर्निहितो जातवेदाः\u003C/span\u003E’ इति मन्त्रः प्रसिद्धाग्निपर इत्यसत् । तत्कथनस्य असङ्गतत्वाद् इति भावेन तं मन्त्रं विष्णुपरतया प्रमाणेन व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसर्वज्ञ इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजातवेदा\u003C/span\u003E इत्यस्यार्थः – \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसर्वज्ञ इति\u003C/span\u003E ॥ जातं वेत्तीति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजातवेदाः\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअरण्योः\u003C/span\u003E इत्यनुवादेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगुरुशिष्ययोः\u003C/span\u003E इति व्याख्यानम् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनिहित\u003C/span\u003E इत्यस्यार्थः – \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसुभृत इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजागृवद्भिरीड्य\u003C/span\u003E इत्यस्यार्थः– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजानद्भिः स्तूयत इति\u003C/span\u003E ॥ न चैवं सति ‘अग्नि’शब्दानुपपत्तिः। तस्य प्रागेव भगवत्परतया व्याख्यातत्वात् । गुरुशिष्ययोः कथम् ‘अरणी’शब्दवाच्यत्वम् ? इत्यतस्तद् व्युत्पादयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअर्यत इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअर्यते\u003C/span\u003E ज्ञायते \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eण\u003C/span\u003E आनन्दरूपः, ‘णश्च \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-241\"\u003Eनिर्वृतिवाचकः\u003C/span\u003E’ इत्युक्तेः, बलरूपो वा । ‘णकारो \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-242\"\u003Eबलम्\u003C/span\u003E’ इति श्रुतेः।\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमायावादिनस्तु\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदेव\u003C/span\u003Eइत्यादिकमेवं व्याचक्षते - ‘‘ ‘ब्रह्मादि-स्थावरान्तेषु वर्तमानं तत्तदुपाधिवशाद् अब्रह्मवत् अवभासमानं संसारि परस्माद् ब्रह्मणोऽन्यद्’ इति शङ्कापरिहारार्थमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदेवेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदेवेह\u003C/span\u003E कार्यकारणोपाधिसमन्वितं संसारधर्मवत् अवभासमानं स्वात्मस्थं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतद् अमुत्र\u003C/span\u003E नित्यं विज्ञानघनस्वभावं संसारधर्मवर्जितं ब्रह्म । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयच्चामुत्र\u003C/span\u003E अमुष्मिन्नात्मनि स्थितं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतदेवेह\u003C/span\u003E नामरूपकार्यकारणोपाधिम् अनुभाव्यमानम्, नान्यत् । तत्र एवं सति अविद्यया मोहितः सन् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय इह\u003C/span\u003E ब्रह्मणि अनानाभूते ‘परस्माद् अन्योऽहम्, मत्तोऽन्यत् परं ब्रह्म’ इति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनानेव\u003C/span\u003E भिन्नमिव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपश्यति स मृत्योर्मृत्युं\u003C/span\u003E पुनर्जन्ममरणभावम् आप्नोति । तस्मात् तथा न पश्येत् । ‘विज्ञानैकरसं ब्रह्मैवाहम्’ इति पश्येद् इति वाक्यार्थः।\nप्राग् एकत्वविज्ञानाद् आचार्यागमसंस्कृतेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमनसेदं\u003C/span\u003E ब्रह्म \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआप्तव्यम्\u003C/span\u003E। ‘आत्मैवास्ति, नान्यदस्ति’ इति आप्ते तु नानात्वप्रत्युपस्थापिकाया अविद्याया निवृत्तत्वाद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइह\u003C/span\u003E ब्रह्मणि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनाना नास्ति किञ्चन\u003C/span\u003E अणुमात्रमपि वस्तु । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय इह नानेव पश्यति स मृत्योः मृत्युं गच्छति\u003C/span\u003E एव स्वयमपि भेदमध्यारोपयन्नित्यर्थः’’ इति ।\nतदसत्- चैतन्यैक्यस्याप्रामाणिकत्वात्, प्रमाणविरुद्धत्वाच्चेति भावेन श्रुतिव्याख्यानरूपं प्रमाणमेवोदाहरति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eय इति\u003C/span\u003E ॥ अनेन- ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदेवेह तदमुत्र\u003C/span\u003E’ इत्येतद् व्याख्यातम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रादुर्भावग\u003C/span\u003E इत्यनेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइह\u003C/span\u003E इत्यस्य ‘भूम्यादौ’इत्यर्थो वक्तव्य इति सूचितम् । तस्यैवार्थान्तरम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदेहादिषु चेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस एव\u003C/span\u003E इत्युक्त्या श्रुतौ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएव\u003C/span\u003Eकारो भिन्नक्रम इत्युक्तं भवति। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eच\u003C/span\u003Eशब्दोऽवधारणार्थः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसाक्षाद्\u003C/span\u003E इत्यनेन सम्बध्यते । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदमुत्र तदनु इह\u003C/span\u003E इत्येतद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमूलरूपश्चेति\u003C/span\u003E ॥ आद्यः ‘च’शब्दः प्रकृतत्वानुसन्धानार्थः, द्वितीयोऽवधारणार्थः ‘स’ इत्यनेन सम्बध्यते ॥\nनन्ववतारादिरूपस्य मूलरूपाभेदे मूलरूपस्य अवताराभेदः सिद्ध एव। न हि ‘यद् येनाभिन्नं तत् तेन भिन्नम्’ इति शङ्कार्हम् । अतो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदमुत्र तदन्विह\u003C/span\u003E इत्येतद् व्यर्थम् इति चेन्न । तथा सति त्वत्पक्षेऽपि वैयर्थ्यापातात् । सङ्घातस्य चैतन्यस्य निर्विशेषचैतन्याभेदे निर्विशेषचैतन्यस्यापि तदभेदस्य सिद्धत्वात् । अस्मत्पक्षे तु इन्द्रार्जुनादिवत् सर्वविशेषाभावज्ञापनार्थत्वेन सार्थक्यात् । अत एवात्यल्प-विशेषदर्शिनामप्यनर्थः कथ्यते ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्योः स मृत्युम्\u003C/span\u003E’ इत्युत्तरवाक्येनेति भावेन तद्वाक्यं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eगुणत इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनाना\u003C/span\u003E इत्यस्यार्थः– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविशेषमिति\u003C/span\u003E॥ ‘क्वचिदन्तरशब्दश्च विशेषस्यैव वाचकः’ इति नानाशब्दपर्याय- ‘अन्तर’शब्दस्य विशेषवाचकत्वस्मरणात् ।\n\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगुणतः स्वरूपत\u003C/span\u003E इत्यस्य योग्यतया सम्बन्धः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइव\u003C/span\u003Eशब्दार्थः अत्यल्पम् इति । अनेन- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपरमते\u003C/span\u003E ‘‘ ‘इव’शब्दो व्यर्थः स्याद्’’ इत्युक्तं भवति। ‘अपि’शब्देन ‘अधिकविशेषदर्शिनस्तमो यान्ति’ इति किं वक्तव्यम्! इति सूचयति । ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्योर्मृत्युम्\u003C/span\u003E’ इत्यस्य तात्पर्यम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतमोऽन्धमिति\u003C/span\u003E । पुनर्जन्ममरणभावमात्रस्य मिथ्याज्ञानफलत्वायोगात् । एवं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदेवेह\u003C/span\u003E इत्यनेन अवतारादिरूपस्य मूलरूपस्य च विशेषशून्यतयाऽत्यन्ताभेदेऽभिहिते, ‘किम् अत्यन्ताभेदेन ? भेदाभेदः किं न स्याद् ?’ इत्यतः तज्ज्ञानिनामनर्थोक्तेः इति भावेन भेदाभेदज्ञानिनाम् अनर्थोक्तिपरतयाऽपि ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्योः स मृत्युम्\u003C/span\u003E’ इति वाक्यं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभेदेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनानेव\u003C/span\u003E इत्यस्यार्थः – \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभेदाभेदेति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअत्र\u003C/span\u003E अवतारमूलरूपयोः ॥ १० ॥\nइदानीं ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्योः स मृत्युं गच्छति\u003C/span\u003E’ इति वाक्यं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतथैवेति\u003C/span\u003E॥ यथा स्वरूपेषु भेदाभेददर्शिनस्तमःप्राप्तिस्तथैवेत्यर्थः । अनेन- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनानेव\u003C/span\u003E इति ‘इव’शब्द उपमार्थतयाऽपि व्याख्यातः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतेन\u003C/span\u003E विष्णुना \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएतेषाम्\u003C/span\u003E अवयवादीनां \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभेदविच्च\u003C/span\u003E इत्यनेन ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएवं धर्मान् पृथक् पश्यन्\u003C/span\u003E’ इत्येतदुक्तार्थम्। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eउभयं विदः\u003C/span\u003E भेदाभेदविदः । एवं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनानेव\u003C/span\u003E इति ‘इव’शब्दोऽल्पार्थ उपमार्थो भेदाभेदार्थश्च व्याख्यातः । तत् कुतः? इत्यतः सप्रमाणकं तत् समर्थयते– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभवेदिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविरुद्धयोः\u003C/span\u003E धर्मयोः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसंयोगे\u003C/span\u003E विवक्षिते \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएक\u003C/span\u003Eविरोधिवाचकशब्दस्य उपरि \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइवशब्दो भवेद्\u003C/span\u003E इत्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउपमायां\u003C/span\u003E विवक्षितायाम् । ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनानेव\u003C/span\u003E’ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइति\u003C/span\u003E ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइव\u003C/span\u003E’शब्दः नानाशब्दशिरःस्थ ‘इव’शब्द इत्यर्थः । ‘च’शब्दाद् उपमाद्यर्थश्च इति समुच्चिनोति ।\nकिञ्च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदेवेह\u003C/span\u003E इत्यनेनैव जीवब्रह्मभेदस्य निषिद्धत्वात् त्वत्पक्षे ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनेह नाना\u003C/span\u003E’ इति वाक्यं व्यर्थं स्यात् । ननु भवत्पक्षेऽपि व्यर्थम् ? \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदेवेह\u003C/span\u003E इत्यनेन अत्यन्ताभेदमुक्त्वा तत्र भेदाभेददर्शिनाम् अनर्थोक्त्या भेदनिषेधस्य प्रागेव जातत्वाद्, इत्यतः पूर्वोत्तरवाक्यतात्पर्यमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रथममिति\u003C/span\u003E ॥ भगवत्स्वरूपाणां मूलरूप-अवतारादिरूपाणां \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभेदनिषेधार्थम्\u003C/span\u003E इत्यर्थः । तदवयवादीनां भेदनिषेधोऽत्र क्रियत इति कुतः ? ज्ञापकाभावाद् इत्यत उक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकिञ्चनशब्दादिति\u003C/span\u003E ॥ ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकिञ्चन\u003C/span\u003E’शब्दस्य सर्वनामत्वेन प्रकृतवाचित्वात् । ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआसीनो दूरं व्रजति शयानः\u003C/span\u003E’ इत्यादिनाऽवयवानाम्, ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमहान्तं विभुमात्मानम्\u003C/span\u003E’ इत्यादिना गुणानाम्, ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयः पूर्वं तपसोऽजातमद्भ्यः पूर्वमजायत\u003C/span\u003E’ इत्यादिना कर्मणां च प्रकृतत्वादिति भावः ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभेदनिषेधार्थमिति\u003C/span\u003E॥ ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइह\u003C/span\u003E ब्रह्मणि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकिञ्चन\u003C/span\u003E प्रकृतम् अवयवादिकं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनाना\u003C/span\u003E भिन्नं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनास्ति\u003C/span\u003E’ इत्युक्तेऽवयवादीनां भेद एव निषिध्यते । ‘सविशेषणे हि’ इति न्यायात् । ‘लोहितोष्णीषा ऋत्विजः \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-243\"\u003Eप्रचरन्ति\u003C/span\u003E’, ‘न जीर्णमलवद्वासाः स्नातकः \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-244\"\u003Eस्याद्\u003C/span\u003E’ इत्यादौ दर्शनाच्च । अन्यथा धर्माणां स्वरूपत एव निषेधे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनाना\u003C/span\u003E इति व्यर्थं स्याद् इति भावः ॥११॥\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E(वे.खं)\u003C/span\u003E किञ्च- ‘जातं वेत्तीति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजातवेदाः\u003C/span\u003E’ सर्वज्ञो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगर्भिणीभिर्गर्भो\u003C/span\u003E यथा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसुभृतः\u003C/span\u003E सुधृतस्तथा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअरण्योः\u003C/span\u003E ‘अर्यते णः= सुखरूपो बलरूपो वा भगवान् आभ्याम् इत्यरणी= गुरुशिष्यौ, तयो\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eर्निहितः सुभृतो जागृवद्भिर्हविष्मद्भिः\u003C/span\u003E पूजासाधनद्रव्यवद्भिश्च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमनुष्यैर्दिवेदिवे\u003C/span\u003E प्रतिदिनम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eईड्यः\u003C/span\u003E स्तुत्यो यः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअग्निः\u003C/span\u003E अदनाद् अग्निनामा भगवान् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्वै तत्\u003C/span\u003E ॥८॥\nकिञ्च- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसूर्यः\u003C/span\u003E सृष्टिकाले \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयत उदेति यत्र\u003C/span\u003E च प्रलयकाले \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्तम्\u003C/span\u003E अदर्शनं च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगच्छति तं सर्वे देवा अर्पिताः\u003C/span\u003E प्राप्ताः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतद्\u003C/span\u003E भगवत्स्वरूपं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकश्चन नात्येति\u003C/span\u003E एव ॥ ९ ॥\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E‘\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगुहां प्रविश्य तिष्ठन्तं यो भूतेभिर्व्यपश्यत\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E ।\u003C/span\u003E\n\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगुहां प्रविश्य तिष्ठन्तीं या भूतेभिर्व्यजायत\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E ।’\u003C/span\u003E इत्यनेन भगवद्रूपाणां भगवता सह भेदप्राप्तावाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदेवेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइह\u003C/span\u003E भूम्यादौ देहादौ च \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयद्\u003C/span\u003E रूपं वर्तते \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतदेव अमुत्र\u003C/span\u003E वैकुण्ठादावप्य-स्ति । अभेदेऽपि इन्द्रार्जुनादाविव ज्ञानादौ विशेषो न मन्तव्य इति भावेनाऽह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदमुत्रेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयद्\u003C/span\u003E रूपं वैकुण्ठादावस्ति तदेव भूम्यादावस्ति। न तत्र ज्ञानादौ अत्यल्पोऽपि विशेषो ज्ञेय इति भावः । कुतो न ज्ञेयः? इत्यतः तज्ज्ञानिनाम् अनर्थमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्योरिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय इह\u003C/span\u003E मूलरूप-अवताररूपादौ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनानेव\u003C/span\u003E अत्यल्पमपि विशेषं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपश्यति स मृत्योः\u003C/span\u003E अनन्तरं नरकम् अन्धन्तमः प्राप्नोति ।",
			"lines": [
				"‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअरण्योर्निहितो जातवेदाः\u003C/span\u003E’ इति मन्त्रः प्रसिद्धाग्निपर इत्यसत् । तत्कथनस्य असङ्गतत्वाद् इति भावेन तं मन्त्रं विष्णुपरतया प्रमाणेन व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसर्वज्ञ इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजातवेदा\u003C/span\u003E इत्यस्यार्थः – \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसर्वज्ञ इति\u003C/span\u003E ॥ जातं वेत्तीति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजातवेदाः\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअरण्योः\u003C/span\u003E इत्यनुवादेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगुरुशिष्ययोः\u003C/span\u003E इति व्याख्यानम् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनिहित\u003C/span\u003E इत्यस्यार्थः – \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसुभृत इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजागृवद्भिरीड्य\u003C/span\u003E इत्यस्यार्थः– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजानद्भिः स्तूयत इति\u003C/span\u003E ॥ न चैवं सति ‘अग्नि’शब्दानुपपत्तिः। तस्य प्रागेव भगवत्परतया व्याख्यातत्वात् । गुरुशिष्ययोः कथम् ‘अरणी’शब्दवाच्यत्वम् ? इत्यतस्तद् व्युत्पादयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअर्यत इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअर्यते\u003C/span\u003E ज्ञायते \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eण\u003C/span\u003E आनन्दरूपः, ‘णश्च \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-241\"\u003Eनिर्वृतिवाचकः\u003C/span\u003E’ इत्युक्तेः, बलरूपो वा । ‘णकारो \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-242\"\u003Eबलम्\u003C/span\u003E’ इति श्रुतेः।",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमायावादिनस्तु\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदेव\u003C/span\u003Eइत्यादिकमेवं व्याचक्षते - ‘‘ ‘ब्रह्मादि-स्थावरान्तेषु वर्तमानं तत्तदुपाधिवशाद् अब्रह्मवत् अवभासमानं संसारि परस्माद् ब्रह्मणोऽन्यद्’ इति शङ्कापरिहारार्थमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदेवेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदेवेह\u003C/span\u003E कार्यकारणोपाधिसमन्वितं संसारधर्मवत् अवभासमानं स्वात्मस्थं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतद् अमुत्र\u003C/span\u003E नित्यं विज्ञानघनस्वभावं संसारधर्मवर्जितं ब्रह्म । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयच्चामुत्र\u003C/span\u003E अमुष्मिन्नात्मनि स्थितं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतदेवेह\u003C/span\u003E नामरूपकार्यकारणोपाधिम् अनुभाव्यमानम्, नान्यत् । तत्र एवं सति अविद्यया मोहितः सन् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय इह\u003C/span\u003E ब्रह्मणि अनानाभूते ‘परस्माद् अन्योऽहम्, मत्तोऽन्यत् परं ब्रह्म’ इति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनानेव\u003C/span\u003E भिन्नमिव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपश्यति स मृत्योर्मृत्युं\u003C/span\u003E पुनर्जन्ममरणभावम् आप्नोति । तस्मात् तथा न पश्येत् । ‘विज्ञानैकरसं ब्रह्मैवाहम्’ इति पश्येद् इति वाक्यार्थः।",
				"प्राग् एकत्वविज्ञानाद् आचार्यागमसंस्कृतेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमनसेदं\u003C/span\u003E ब्रह्म \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआप्तव्यम्\u003C/span\u003E। ‘आत्मैवास्ति, नान्यदस्ति’ इति आप्ते तु नानात्वप्रत्युपस्थापिकाया अविद्याया निवृत्तत्वाद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइह\u003C/span\u003E ब्रह्मणि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनाना नास्ति किञ्चन\u003C/span\u003E अणुमात्रमपि वस्तु । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय इह नानेव पश्यति स मृत्योः मृत्युं गच्छति\u003C/span\u003E एव स्वयमपि भेदमध्यारोपयन्नित्यर्थः’’ इति ।",
				"तदसत्- चैतन्यैक्यस्याप्रामाणिकत्वात्, प्रमाणविरुद्धत्वाच्चेति भावेन श्रुतिव्याख्यानरूपं प्रमाणमेवोदाहरति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eय इति\u003C/span\u003E ॥ अनेन- ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदेवेह तदमुत्र\u003C/span\u003E’ इत्येतद् व्याख्यातम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रादुर्भावग\u003C/span\u003E इत्यनेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइह\u003C/span\u003E इत्यस्य ‘भूम्यादौ’इत्यर्थो वक्तव्य इति सूचितम् । तस्यैवार्थान्तरम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदेहादिषु चेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस एव\u003C/span\u003E इत्युक्त्या श्रुतौ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएव\u003C/span\u003Eकारो भिन्नक्रम इत्युक्तं भवति। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eच\u003C/span\u003Eशब्दोऽवधारणार्थः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसाक्षाद्\u003C/span\u003E इत्यनेन सम्बध्यते । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदमुत्र तदनु इह\u003C/span\u003E इत्येतद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमूलरूपश्चेति\u003C/span\u003E ॥ आद्यः ‘च’शब्दः प्रकृतत्वानुसन्धानार्थः, द्वितीयोऽवधारणार्थः ‘स’ इत्यनेन सम्बध्यते ॥",
				"नन्ववतारादिरूपस्य मूलरूपाभेदे मूलरूपस्य अवताराभेदः सिद्ध एव। न हि ‘यद् येनाभिन्नं तत् तेन भिन्नम्’ इति शङ्कार्हम् । अतो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदमुत्र तदन्विह\u003C/span\u003E इत्येतद् व्यर्थम् इति चेन्न । तथा सति त्वत्पक्षेऽपि वैयर्थ्यापातात् । सङ्घातस्य चैतन्यस्य निर्विशेषचैतन्याभेदे निर्विशेषचैतन्यस्यापि तदभेदस्य सिद्धत्वात् । अस्मत्पक्षे तु इन्द्रार्जुनादिवत् सर्वविशेषाभावज्ञापनार्थत्वेन सार्थक्यात् । अत एवात्यल्प-विशेषदर्शिनामप्यनर्थः कथ्यते ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्योः स मृत्युम्\u003C/span\u003E’ इत्युत्तरवाक्येनेति भावेन तद्वाक्यं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eगुणत इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनाना\u003C/span\u003E इत्यस्यार्थः– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविशेषमिति\u003C/span\u003E॥ ‘क्वचिदन्तरशब्दश्च विशेषस्यैव वाचकः’ इति नानाशब्दपर्याय- ‘अन्तर’शब्दस्य विशेषवाचकत्वस्मरणात् ।",
				"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगुणतः स्वरूपत\u003C/span\u003E इत्यस्य योग्यतया सम्बन्धः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइव\u003C/span\u003Eशब्दार्थः अत्यल्पम् इति । अनेन- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपरमते\u003C/span\u003E ‘‘ ‘इव’शब्दो व्यर्थः स्याद्’’ इत्युक्तं भवति। ‘अपि’शब्देन ‘अधिकविशेषदर्शिनस्तमो यान्ति’ इति किं वक्तव्यम्! इति सूचयति । ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्योर्मृत्युम्\u003C/span\u003E’ इत्यस्य तात्पर्यम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतमोऽन्धमिति\u003C/span\u003E । पुनर्जन्ममरणभावमात्रस्य मिथ्याज्ञानफलत्वायोगात् । एवं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदेवेह\u003C/span\u003E इत्यनेन अवतारादिरूपस्य मूलरूपस्य च विशेषशून्यतयाऽत्यन्ताभेदेऽभिहिते, ‘किम् अत्यन्ताभेदेन ? भेदाभेदः किं न स्याद् ?’ इत्यतः तज्ज्ञानिनामनर्थोक्तेः इति भावेन भेदाभेदज्ञानिनाम् अनर्थोक्तिपरतयाऽपि ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्योः स मृत्युम्\u003C/span\u003E’ इति वाक्यं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभेदेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनानेव\u003C/span\u003E इत्यस्यार्थः – \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभेदाभेदेति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअत्र\u003C/span\u003E अवतारमूलरूपयोः ॥ १० ॥",
				"इदानीं ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्योः स मृत्युं गच्छति\u003C/span\u003E’ इति वाक्यं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतथैवेति\u003C/span\u003E॥ यथा स्वरूपेषु भेदाभेददर्शिनस्तमःप्राप्तिस्तथैवेत्यर्थः । अनेन- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनानेव\u003C/span\u003E इति ‘इव’शब्द उपमार्थतयाऽपि व्याख्यातः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतेन\u003C/span\u003E विष्णुना \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएतेषाम्\u003C/span\u003E अवयवादीनां \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभेदविच्च\u003C/span\u003E इत्यनेन ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएवं धर्मान् पृथक् पश्यन्\u003C/span\u003E’ इत्येतदुक्तार्थम्। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eउभयं विदः\u003C/span\u003E भेदाभेदविदः । एवं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनानेव\u003C/span\u003E इति ‘इव’शब्दोऽल्पार्थ उपमार्थो भेदाभेदार्थश्च व्याख्यातः । तत् कुतः? इत्यतः सप्रमाणकं तत् समर्थयते– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभवेदिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविरुद्धयोः\u003C/span\u003E धर्मयोः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसंयोगे\u003C/span\u003E विवक्षिते \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएक\u003C/span\u003Eविरोधिवाचकशब्दस्य उपरि \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइवशब्दो भवेद्\u003C/span\u003E इत्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउपमायां\u003C/span\u003E विवक्षितायाम् । ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनानेव\u003C/span\u003E’ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइति\u003C/span\u003E ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइव\u003C/span\u003E’शब्दः नानाशब्दशिरःस्थ ‘इव’शब्द इत्यर्थः । ‘च’शब्दाद् उपमाद्यर्थश्च इति समुच्चिनोति ।",
				"किञ्च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदेवेह\u003C/span\u003E इत्यनेनैव जीवब्रह्मभेदस्य निषिद्धत्वात् त्वत्पक्षे ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनेह नाना\u003C/span\u003E’ इति वाक्यं व्यर्थं स्यात् । ननु भवत्पक्षेऽपि व्यर्थम् ? \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदेवेह\u003C/span\u003E इत्यनेन अत्यन्ताभेदमुक्त्वा तत्र भेदाभेददर्शिनाम् अनर्थोक्त्या भेदनिषेधस्य प्रागेव जातत्वाद्, इत्यतः पूर्वोत्तरवाक्यतात्पर्यमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रथममिति\u003C/span\u003E ॥ भगवत्स्वरूपाणां मूलरूप-अवतारादिरूपाणां \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभेदनिषेधार्थम्\u003C/span\u003E इत्यर्थः । तदवयवादीनां भेदनिषेधोऽत्र क्रियत इति कुतः ? ज्ञापकाभावाद् इत्यत उक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकिञ्चनशब्दादिति\u003C/span\u003E ॥ ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकिञ्चन\u003C/span\u003E’शब्दस्य सर्वनामत्वेन प्रकृतवाचित्वात् । ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआसीनो दूरं व्रजति शयानः\u003C/span\u003E’ इत्यादिनाऽवयवानाम्, ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमहान्तं विभुमात्मानम्\u003C/span\u003E’ इत्यादिना गुणानाम्, ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयः पूर्वं तपसोऽजातमद्भ्यः पूर्वमजायत\u003C/span\u003E’ इत्यादिना कर्मणां च प्रकृतत्वादिति भावः ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभेदनिषेधार्थमिति\u003C/span\u003E॥ ‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइह\u003C/span\u003E ब्रह्मणि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकिञ्चन\u003C/span\u003E प्रकृतम् अवयवादिकं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनाना\u003C/span\u003E भिन्नं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनास्ति\u003C/span\u003E’ इत्युक्तेऽवयवादीनां भेद एव निषिध्यते । ‘सविशेषणे हि’ इति न्यायात् । ‘लोहितोष्णीषा ऋत्विजः \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-243\"\u003Eप्रचरन्ति\u003C/span\u003E’, ‘न जीर्णमलवद्वासाः स्नातकः \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-244\"\u003Eस्याद्\u003C/span\u003E’ इत्यादौ दर्शनाच्च । अन्यथा धर्माणां स्वरूपत एव निषेधे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनाना\u003C/span\u003E इति व्यर्थं स्याद् इति भावः ॥११॥",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E(वे.खं)\u003C/span\u003E किञ्च- ‘जातं वेत्तीति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजातवेदाः\u003C/span\u003E’ सर्वज्ञो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगर्भिणीभिर्गर्भो\u003C/span\u003E यथा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसुभृतः\u003C/span\u003E सुधृतस्तथा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअरण्योः\u003C/span\u003E ‘अर्यते णः= सुखरूपो बलरूपो वा भगवान् आभ्याम् इत्यरणी= गुरुशिष्यौ, तयो\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eर्निहितः सुभृतो जागृवद्भिर्हविष्मद्भिः\u003C/span\u003E पूजासाधनद्रव्यवद्भिश्च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमनुष्यैर्दिवेदिवे\u003C/span\u003E प्रतिदिनम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eईड्यः\u003C/span\u003E स्तुत्यो यः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअग्निः\u003C/span\u003E अदनाद् अग्निनामा भगवान् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्वै तत्\u003C/span\u003E ॥८॥",
				"किञ्च- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसूर्यः\u003C/span\u003E सृष्टिकाले \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयत उदेति यत्र\u003C/span\u003E च प्रलयकाले \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्तम्\u003C/span\u003E अदर्शनं च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगच्छति तं सर्वे देवा अर्पिताः\u003C/span\u003E प्राप्ताः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतद्\u003C/span\u003E भगवत्स्वरूपं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकश्चन नात्येति\u003C/span\u003E एव ॥ ९ ॥",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E‘\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगुहां प्रविश्य तिष्ठन्तं यो भूतेभिर्व्यपश्यत\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E ।\u003C/span\u003E",
				"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगुहां प्रविश्य तिष्ठन्तीं या भूतेभिर्व्यजायत\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E ।’\u003C/span\u003E इत्यनेन भगवद्रूपाणां भगवता सह भेदप्राप्तावाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदेवेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइह\u003C/span\u003E भूम्यादौ देहादौ च \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयद्\u003C/span\u003E रूपं वर्तते \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतदेव अमुत्र\u003C/span\u003E वैकुण्ठादावप्य-स्ति । अभेदेऽपि इन्द्रार्जुनादाविव ज्ञानादौ विशेषो न मन्तव्य इति भावेनाऽह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदमुत्रेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयद्\u003C/span\u003E रूपं वैकुण्ठादावस्ति तदेव भूम्यादावस्ति। न तत्र ज्ञानादौ अत्यल्पोऽपि विशेषो ज्ञेय इति भावः । कुतो न ज्ञेयः? इत्यतः तज्ज्ञानिनाम् अनर्थमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्योरिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय इह\u003C/span\u003E मूलरूप-अवताररूपादौ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनानेव\u003C/span\u003E अत्यल्पमपि विशेषं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपश्यति स मृत्योः\u003C/span\u003E अनन्तरं नरकम् अन्धन्तमः प्राप्नोति ।"
			],
			"lineAlign": [
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				null,
				null
			],
			"_verified": true,
			"teekaLabel": null,
			"covers": [
				"KKN_C02_S01_V08",
				"KKN_C02_S01_V09",
				"KKN_C02_S01_V10",
				"KKN_C02_S01_V11"
			],
			"footnotes": [
				{
					"id": "fn-241",
					"kind": "locus",
					"quote": "निर्वृतिवाचकः",
					"text": "भा.उद्योग.५.६९.५, ऋ.भा.१.१६०"
				},
				{
					"id": "fn-242",
					"kind": "locus",
					"quote": "बलम्",
					"text": "ऐ.३.२.६(प्रघ.२,अ.८,मं.६)"
				},
				{
					"id": "fn-243",
					"kind": "locus",
					"quote": "प्रचरन्ति",
					"text": "आपस्तम्बश्रौतसूत्रं.२४.४.२३"
				},
				{
					"id": "fn-244",
					"kind": "locus",
					"quote": "स्याद्",
					"text": "गौतमधर्मसूत्रं.१.९.२+४"
				}
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-47",
			"oldKey": null,
			"type": "teeka",
			"parent": "KKN_C02_S01_V10",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"text": "‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदेवेह तदमुत्र\u003C/span\u003E’ इति भगवद्रूपाणाम् अत्यन्ताभेदोक्तिरयुक्ता? भेदाभेदस्यापि सम्भवाद्, इत्यतो भगवत्स्वरूपेषु भेदाभेदनिषेधाय तद्दर्शिनां वाऽनर्थमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्योरिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय इह\u003C/span\u003E भगवत्स्वरूपेषु \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनानेव\u003C/span\u003E ‘नाना’शब्दो भेदवाची । ‘\u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-245\"\u003Eमुक्तोपसृप्यव्यपदेशात्\u003C/span\u003E’ इत्यादाविव भावप्रधानत्वात्। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइव\u003C/span\u003Eशब्दस्तु तद्विरुद्धाभेदाभिधायकः । तस्य यद्वाचकशब्दशिर(स्त्वं)स्कत्वं तद्विरुद्धाभिधायकत्वस्वाभाव्यात् । तथा च भेदाभेदं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपश्यति\u003C/span\u003E । स \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्योर्मृत्युं\u003C/span\u003E तमः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआप्नोति\u003C/span\u003E । अतो न तत्र भेदाभेद इत्यर्थः ॥ १० ॥\nइदं च स्वमनस्येव स्थापनीयम्, नान्यस्मै ब्रूयाद् इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमनसैवेति\u003C/span\u003E॥\nयद्वा- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतं देवाः सर्वे अर्पिता\u003C/span\u003E इत्युक्तभगवत्प्राप्तिसाधनं किम् ? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमनसेति\u003C/span\u003E ॥ श्रवणादिसंस्कृतेन मनसेत्यर्थः । न केवलं भगवदवतारादीनामेव भगवता भेदाभावः ; किं नाम? प्रागुक्तभगवदवयव-गुण-कर्मादीनामपि परस्परं भगवता च भेदो नास्तीत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइह\u003C/span\u003E ब्रह्मणि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकिञ्चन\u003C/span\u003E अवयव-गुण-कर्मादिकं परस्परं भगवता च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनाना\u003C/span\u003E भिन्नं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनास्ति\u003C/span\u003E इत्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइह\u003C/span\u003E ब्रह्मणि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकिञ्चन\u003C/span\u003E अवयवादिप्रयुक्तं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनाना\u003C/span\u003Eत्वं भेदो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनास्ति\u003C/span\u003E इत्यर्थः ।\nननु कुत एवं भगवदवयवादीनां परस्परं भगवता च भेदाभावः ? घटादाविवाभेदेऽपि भेदः किं न स्याद् ? इत्यतो भेदाभेदज्ञानिनाम् अनर्थमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमृत्योरिति\u003C/span\u003E ॥ ‘इव’शब्द उपमायामपि वर्तते । यथा भगवत्स्वरूपेषु भेदाभेदज्ञानी तमः प्राप्नोति तथैव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय इह\u003C/span\u003E भगवदवयवगुण-कर्मादिषु परस्परं भगवता च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनानेव\u003C/span\u003E भेदाभेदं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपश्यति\u003C/span\u003E स \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्योर्मृत्युं\u003C/span\u003E तमो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगच्छति\u003C/span\u003E । अतो न तत्र भेदाभेद इत्यर्थः ॥ ११ ॥",
			"lines": [
				"‘\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदेवेह तदमुत्र\u003C/span\u003E’ इति भगवद्रूपाणाम् अत्यन्ताभेदोक्तिरयुक्ता? भेदाभेदस्यापि सम्भवाद्, इत्यतो भगवत्स्वरूपेषु भेदाभेदनिषेधाय तद्दर्शिनां वाऽनर्थमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्योरिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय इह\u003C/span\u003E भगवत्स्वरूपेषु \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनानेव\u003C/span\u003E ‘नाना’शब्दो भेदवाची । ‘\u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-245\"\u003Eमुक्तोपसृप्यव्यपदेशात्\u003C/span\u003E’ इत्यादाविव भावप्रधानत्वात्। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइव\u003C/span\u003Eशब्दस्तु तद्विरुद्धाभेदाभिधायकः । तस्य यद्वाचकशब्दशिर(स्त्वं)स्कत्वं तद्विरुद्धाभिधायकत्वस्वाभाव्यात् । तथा च भेदाभेदं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपश्यति\u003C/span\u003E । स \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्योर्मृत्युं\u003C/span\u003E तमः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआप्नोति\u003C/span\u003E । अतो न तत्र भेदाभेद इत्यर्थः ॥ १० ॥",
				"इदं च स्वमनस्येव स्थापनीयम्, नान्यस्मै ब्रूयाद् इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमनसैवेति\u003C/span\u003E॥",
				"यद्वा- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतं देवाः सर्वे अर्पिता\u003C/span\u003E इत्युक्तभगवत्प्राप्तिसाधनं किम् ? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमनसेति\u003C/span\u003E ॥ श्रवणादिसंस्कृतेन मनसेत्यर्थः । न केवलं भगवदवतारादीनामेव भगवता भेदाभावः ; किं नाम? प्रागुक्तभगवदवयव-गुण-कर्मादीनामपि परस्परं भगवता च भेदो नास्तीत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइह\u003C/span\u003E ब्रह्मणि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकिञ्चन\u003C/span\u003E अवयव-गुण-कर्मादिकं परस्परं भगवता च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनाना\u003C/span\u003E भिन्नं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनास्ति\u003C/span\u003E इत्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइह\u003C/span\u003E ब्रह्मणि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकिञ्चन\u003C/span\u003E अवयवादिप्रयुक्तं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनाना\u003C/span\u003Eत्वं भेदो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनास्ति\u003C/span\u003E इत्यर्थः ।",
				"ननु कुत एवं भगवदवयवादीनां परस्परं भगवता च भेदाभावः ? घटादाविवाभेदेऽपि भेदः किं न स्याद् ? इत्यतो भेदाभेदज्ञानिनाम् अनर्थमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमृत्योरिति\u003C/span\u003E ॥ ‘इव’शब्द उपमायामपि वर्तते । यथा भगवत्स्वरूपेषु भेदाभेदज्ञानी तमः प्राप्नोति तथैव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय इह\u003C/span\u003E भगवदवयवगुण-कर्मादिषु परस्परं भगवता च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनानेव\u003C/span\u003E भेदाभेदं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपश्यति\u003C/span\u003E स \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्योर्मृत्युं\u003C/span\u003E तमो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगच्छति\u003C/span\u003E । अतो न तत्र भेदाभेद इत्यर्थः ॥ ११ ॥"
			],
			"lineAlign": [
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify"
			],
			"_verified": true,
			"teekaLabel": null,
			"covers": [
				"KKN_C02_S01_V08",
				"KKN_C02_S01_V09",
				"KKN_C02_S01_V10",
				"KKN_C02_S01_V11"
			],
			"footnotes": [
				{
					"id": "fn-245",
					"kind": "locus",
					"quote": "मुक्तोपसृप्यव्यपदेशात्",
					"text": "ब्र.सू.१.३.२"
				}
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-48",
			"oldKey": null,
			"type": "section",
			"parent": null,
			"chapter": null,
			"verseType": "topic",
			"text": "वेदेशीयम्",
			"lines": [
				"वेदेशीयम्"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-49",
			"oldKey": null,
			"type": "teeka",
			"parent": null,
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"text": "ननु यदि \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनेह नाना\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति वाक्यं भगवदवयवादिधर्माणां भेदनिषेधार्थं तर्हि \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएवं धर्मान्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति वाक्यं व्यर्थं स्यात्? तत्राप्यवयवादिधर्माणां भेददर्शिनाम् अनर्थोक्त्या तन्निषेधाद् इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभेदेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअवयवानाम्\u003C/span\u003E इत्यारभ्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतद्वता च\u003C/span\u003E इत्यन्तम् अत्र अनुवर्तते । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्योः स मृत्युं गच्छति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यत्र अवयवादीनां \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभेदाभेद एव निषिध्यते\u003C/span\u003E, तद्दर्शिनामेवानर्थोक्तेः, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन तु भेदः\u003C/span\u003E । तद्दर्शिनामनर्थानुक्तेः । तथा च \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनेह नाना\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति भेदनिषेधप्रतिज्ञाऽनुपपन्ना \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइत्याशङ्कां निवर्तयितुम्\u003C/span\u003E इत्यर्थः।\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएवं धर्मान्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति वाक्यस्योक्ततात्पर्यकत्वाप्रतीतेः कथमेतद् ? इत्यतो \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथोदकम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति दृष्टान्तवाक्यव्याख्यानपूर्वकं तद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपर्वतेष्विति\u003C/span\u003E ॥ अनेन- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eधर्मदर्शिनाम् अनर्थोक्त्या धर्मनिषेध एवात्राभिप्रेत इत्यसद्\u003C/span\u003E इत्युक्तं भवति । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपृथग्\u003C/span\u003E इत्यस्य वैयर्थ्यापातात् ॥१४॥\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविजानतो मुनेरात्मा= स्वरूपम् एवम्= ब्रह्माभिन्नं भवति\u003C/span\u003E इति निरासाय \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएवं मुनेर्विजानत आत्मा भवति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्येतद् व्याचष्टे– विजानत इति ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआत्मा\u003C/span\u003E स्वामीत्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतादृगेव\u003C/span\u003E इत्यनेन दृष्टान्तवाक्यस्थं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतादृग्\u003C/span\u003E इति पदम् अत्र अनुवर्तत इत्युक्तं भवति । एवकारव्यावर्त्यमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन त्विति\u003C/span\u003E ॥ वायुरपि इत्यध्याहृत \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअपि\u003C/span\u003Eशब्दसूचित-कैमुत्यमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकिम्वन्य इति\u003C/span\u003E ॥\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअन्ये जीवाः\u003C/span\u003E तादृशा एव भवन्ति , न तु स एव भवन्तीति किमु वक्तव्यमित्यर्थः । वायोः संसारितया सादृश्यमात्रप्राप्तावपि मुक्तस्य तदैक्यप्राप्तिः किं न स्याद् ? इत्याशङ्कां परिहरन्, श्रुतेः स्वकृतं व्याख्यानं प्रमाणेन द्रढयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसर्वेषामिति\u003C/span\u003E ॥ अत्र बहुवचनश्रवणाद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविजानत\u003C/span\u003E इत्येकवचनं समुदायाभिप्रायम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवायु\u003C/span\u003E ब्रह्मा, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eच\u003C/span\u003Eशब्दः अपिशब्दार्थः । वायोस्तद्रूपत्वाभावेऽपि अन्येषां तत् किं न स्याद् ? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआभासेति\u003C/span\u003E ॥ केचन साक्षादाभासाः, केचनाऽभासाभासा इत्यर्थः ॥\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E(वे.खं )\u003C/span\u003E किञ्च- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअङ्गुष्ठमात्रः\u003C/span\u003E अङ्गुष्ठपरिमाणः । हृद्यवकाशापेक्षया अङ्गुष्ठमात्रत्वोक्तिः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपुरुषः\u003C/span\u003E पूर्णषड्गुण \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआत्मनि\u003C/span\u003E मध्यदेहे हृद्गुहायां \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतिष्ठति\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eईशान\u003C/span\u003E इत्याद्युक्तार्थम् ॥ १२ ॥\nधूमानावृताग्निरिव प्रकाशस्वरूप इत्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस एवाद्य\u003C/span\u003E वर्तते \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस एव श्वोऽपि\u003C/span\u003E वर्तिष्यते । अनाद्यनन्तकालेऽपि सदा वर्तत इत्यर्थः ॥ १३॥\nननु \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्योः स मृत्युं गच्छति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यनेन भगवदवयवादीनां भगवता परस्परं च भेदाभेद एव निषिध्यते ; न तु भेदः । तद्दर्शिनामनर्थानुक्तेः। अतो \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनेह नाना\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति कथं भेदाभाव उक्तः? इत्यतो भेददर्शिनामप्यनर्थं वक्तुं प्रतिजानीते– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथा पर्वतेषु दुर्गे\u003C/span\u003E शिखरे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवृष्टमुदकम्\u003C/span\u003E अधो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविधावति, एवं\u003C/span\u003E विष्णो\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eर्धर्मान् पृथक्\u003C/span\u003E विष्णुना परस्परं च भेदेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपश्यन् तानेव\u003C/span\u003E पृथग् दृष्टधर्मानेव धर्मपार्थक्यदर्शनानन्तरमेवेति यावत्, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविधावति\u003C/span\u003E अन्धन्तमः इत्यर्थः ॥ १४ ॥\nननु यथा भगवत्स्वरूपाणां भगवता भेदाभावः, तथा मुक्तानामपि भगवता भेदाभावः किम्? नेत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथेति\u003C/span\u003E ॥ हे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगौतम! यथा शुद्धे\u003C/span\u003E उदके, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआसिक्तं शुद्धमुदकं तादृगेव भवति\u003C/span\u003E न तु तदेव, अन्यथा वृद्धिदर्शनासम्भवात् , \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएवं विजानतो मुनेरात्मा\u003C/span\u003E स्वामी वायुरपि मुक्तः सन् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतादृगेव\u003C/span\u003E भगवत्सदृश एव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभवति\u003C/span\u003E ; न तु स एव । किम्वन्ये जीवाः इत्यर्थः ॥ १५ ॥\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइति द्वितीयाध्यायस्य प्रथमा वल्ली ॥ २ ॥ १ ॥\u003C/span\u003E",
			"lines": [
				"ननु यदि \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनेह नाना\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति वाक्यं भगवदवयवादिधर्माणां भेदनिषेधार्थं तर्हि \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएवं धर्मान्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति वाक्यं व्यर्थं स्यात्? तत्राप्यवयवादिधर्माणां भेददर्शिनाम् अनर्थोक्त्या तन्निषेधाद् इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभेदेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअवयवानाम्\u003C/span\u003E इत्यारभ्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतद्वता च\u003C/span\u003E इत्यन्तम् अत्र अनुवर्तते । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्योः स मृत्युं गच्छति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यत्र अवयवादीनां \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभेदाभेद एव निषिध्यते\u003C/span\u003E, तद्दर्शिनामेवानर्थोक्तेः, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन तु भेदः\u003C/span\u003E । तद्दर्शिनामनर्थानुक्तेः । तथा च \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनेह नाना\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति भेदनिषेधप्रतिज्ञाऽनुपपन्ना \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइत्याशङ्कां निवर्तयितुम्\u003C/span\u003E इत्यर्थः।",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएवं धर्मान्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति वाक्यस्योक्ततात्पर्यकत्वाप्रतीतेः कथमेतद् ? इत्यतो \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथोदकम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति दृष्टान्तवाक्यव्याख्यानपूर्वकं तद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपर्वतेष्विति\u003C/span\u003E ॥ अनेन- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eधर्मदर्शिनाम् अनर्थोक्त्या धर्मनिषेध एवात्राभिप्रेत इत्यसद्\u003C/span\u003E इत्युक्तं भवति । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपृथग्\u003C/span\u003E इत्यस्य वैयर्थ्यापातात् ॥१४॥",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविजानतो मुनेरात्मा= स्वरूपम् एवम्= ब्रह्माभिन्नं भवति\u003C/span\u003E इति निरासाय \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएवं मुनेर्विजानत आत्मा भवति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्येतद् व्याचष्टे– विजानत इति ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआत्मा\u003C/span\u003E स्वामीत्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतादृगेव\u003C/span\u003E इत्यनेन दृष्टान्तवाक्यस्थं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतादृग्\u003C/span\u003E इति पदम् अत्र अनुवर्तत इत्युक्तं भवति । एवकारव्यावर्त्यमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन त्विति\u003C/span\u003E ॥ वायुरपि इत्यध्याहृत \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअपि\u003C/span\u003Eशब्दसूचित-कैमुत्यमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकिम्वन्य इति\u003C/span\u003E ॥",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअन्ये जीवाः\u003C/span\u003E तादृशा एव भवन्ति , न तु स एव भवन्तीति किमु वक्तव्यमित्यर्थः । वायोः संसारितया सादृश्यमात्रप्राप्तावपि मुक्तस्य तदैक्यप्राप्तिः किं न स्याद् ? इत्याशङ्कां परिहरन्, श्रुतेः स्वकृतं व्याख्यानं प्रमाणेन द्रढयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसर्वेषामिति\u003C/span\u003E ॥ अत्र बहुवचनश्रवणाद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविजानत\u003C/span\u003E इत्येकवचनं समुदायाभिप्रायम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवायु\u003C/span\u003E ब्रह्मा, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eच\u003C/span\u003Eशब्दः अपिशब्दार्थः । वायोस्तद्रूपत्वाभावेऽपि अन्येषां तत् किं न स्याद् ? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआभासेति\u003C/span\u003E ॥ केचन साक्षादाभासाः, केचनाऽभासाभासा इत्यर्थः ॥",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E(वे.खं )\u003C/span\u003E किञ्च- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअङ्गुष्ठमात्रः\u003C/span\u003E अङ्गुष्ठपरिमाणः । हृद्यवकाशापेक्षया अङ्गुष्ठमात्रत्वोक्तिः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपुरुषः\u003C/span\u003E पूर्णषड्गुण \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआत्मनि\u003C/span\u003E मध्यदेहे हृद्गुहायां \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतिष्ठति\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eईशान\u003C/span\u003E इत्याद्युक्तार्थम् ॥ १२ ॥",
				"धूमानावृताग्निरिव प्रकाशस्वरूप इत्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस एवाद्य\u003C/span\u003E वर्तते \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस एव श्वोऽपि\u003C/span\u003E वर्तिष्यते । अनाद्यनन्तकालेऽपि सदा वर्तत इत्यर्थः ॥ १३॥",
				"ननु \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्योः स मृत्युं गच्छति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यनेन भगवदवयवादीनां भगवता परस्परं च भेदाभेद एव निषिध्यते ; न तु भेदः । तद्दर्शिनामनर्थानुक्तेः। अतो \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनेह नाना\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति कथं भेदाभाव उक्तः? इत्यतो भेददर्शिनामप्यनर्थं वक्तुं प्रतिजानीते– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथा पर्वतेषु दुर्गे\u003C/span\u003E शिखरे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवृष्टमुदकम्\u003C/span\u003E अधो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविधावति, एवं\u003C/span\u003E विष्णो\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eर्धर्मान् पृथक्\u003C/span\u003E विष्णुना परस्परं च भेदेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपश्यन् तानेव\u003C/span\u003E पृथग् दृष्टधर्मानेव धर्मपार्थक्यदर्शनानन्तरमेवेति यावत्, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविधावति\u003C/span\u003E अन्धन्तमः इत्यर्थः ॥ १४ ॥",
				"ननु यथा भगवत्स्वरूपाणां भगवता भेदाभावः, तथा मुक्तानामपि भगवता भेदाभावः किम्? नेत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथेति\u003C/span\u003E ॥ हे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगौतम! यथा शुद्धे\u003C/span\u003E उदके, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआसिक्तं शुद्धमुदकं तादृगेव भवति\u003C/span\u003E न तु तदेव, अन्यथा वृद्धिदर्शनासम्भवात् , \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएवं विजानतो मुनेरात्मा\u003C/span\u003E स्वामी वायुरपि मुक्तः सन् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतादृगेव\u003C/span\u003E भगवत्सदृश एव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभवति\u003C/span\u003E ; न तु स एव । किम्वन्ये जीवाः इत्यर्थः ॥ १५ ॥",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइति द्वितीयाध्यायस्य प्रथमा वल्ली ॥ २ ॥ १ ॥\u003C/span\u003E"
			],
			"lineAlign": [
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"center"
			],
			"_verified": true,
			"teekaLabel": null
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-50",
			"oldKey": null,
			"type": "section",
			"parent": null,
			"chapter": null,
			"verseType": "topic",
			"text": "वेदेशीयम्",
			"lines": [
				"वेदेशीयम्"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-51",
			"oldKey": null,
			"type": "teeka",
			"parent": "KKN_C02_S02_V01",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"text": "\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपुरमेकादशद्वारम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएकादशद्वारमिदं शरीराख्यं पुरम् अवक्रचेतसोऽजस्य= ब्रह्मण एव । यस्येदं शरीरं तं पुरस्वामिनं परमेश्वरम् अनुष्ठाय= ध्यात्वा न शोचति\u003C/span\u003E इति व्याख्यानमसत् । शरीरस्य जीवाभिमततया जीवपुरत्वेन ब्रह्मपुरत्वाभावात् । जीवब्रह्मैक्यस्य बाधितत्वात् । यस्येदं शरीरं तं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपुरस्वामिनम्\u003C/span\u003E इत्यध्याहारप्रसङ्गाच्च। सम्भवत्येकवाक्यत्वे वाक्यभेदकल्पनायोगाच्च इति भावेन तद्वाक्यम् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइति\u003C/span\u003Eशब्दाध्याहारेण यथावद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइदमिति\u003C/span\u003E ॥ ननु \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभगवदधीनम् इत्यस्यार्थस्य\u003C/span\u003E श्रुतावदर्शनात् कथमेवं व्याख्यानम्? इत्यतस्तत्प्रदर्शन-पूर्वकम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनुष्ठाय\u003C/span\u003E इत्युक्तं विवृणोति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअजस्येति\u003C/span\u003E ॥ तथा च \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअजस्य\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति षष्ठ्यर्थ एव \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभगवदधीनम्\u003C/span\u003E इत्यनेन वर्णित इति भावः।\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्थितिं कृत्वा\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यनेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनुष्ठाय\u003C/span\u003E इत्यस्य ध्यात्वा\u003C/span\u003E इति व्याख्यानम् अपदार्थत्वाद् असदित्युक्तं भवति । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअविद्या-काम-कर्मादि-बन्धनैर्विमुक्तो भवति, विमुक्तश्च सन् विमुच्यते= पुनश्च शरीरं न गृह्णाति\u003C/span\u003E इति व्याख्यानमसत् । शरीराग्रहणस्य विमोचनपदार्थत्वाभावात्। अतः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपूर्वं विमुक्त एव पश्चान्मुच्यते\u003C/span\u003E इति व्याख्येयम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनन्वेतदप्ययुक्तम्? संसारदशायां मुक्तत्वाभावात् , मुक्तस्य मोचनासम्भवाच्च\u003C/span\u003E इत्यतः प्रमाणेन तद् यथावत् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविमुक्त इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपूर्वं\u003C/span\u003E मुक्तेः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमुख्यत\u003C/span\u003E इत्युक्तं विवृणोति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदुःखेति\u003C/span\u003E ॥ १ ॥\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E(वे.खं )\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपुरमेकादशद्वारम्\u003C/span\u003E चक्षुषी, श्रोत्रे, नासिके, मुखं चेति सप्त शीर्षण्यानि, नाभिः आसनं गुह्यं चेति त्रीणि, शिरस्येकम् इति एकादशद्वारम् इदं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपुरं\u003C/span\u003E शरीरमजस्य जननादिरहितसस्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअवक्रचेतसो\u003C/span\u003E ऋजुज्ञानिनो भगवत अधीनम् इति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनु\u003C/span\u003E(धि)\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eष्ठाय\u003C/span\u003E स्थितिं कृत्वा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन शोचति\u003C/span\u003E । शरीराभिमानकृतो हि शोकः । शरीरस्य भगवदधीनत्वस्थितिकरणे तदभिमानाभावान्न शोक इति भावः । एवं निरभिमानात् पूर्वमेव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविमुक्तः\u003C/span\u003E अपरोक्षज्ञानी पश्चाद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवि\u003C/span\u003Eशेषेण \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमुच्यते\u003C/span\u003E । पुनर्भगवत्स्वरूपमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतदिति\u003C/span\u003E।। १ ।।",
			"lines": [
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपुरमेकादशद्वारम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएकादशद्वारमिदं शरीराख्यं पुरम् अवक्रचेतसोऽजस्य= ब्रह्मण एव । यस्येदं शरीरं तं पुरस्वामिनं परमेश्वरम् अनुष्ठाय= ध्यात्वा न शोचति\u003C/span\u003E इति व्याख्यानमसत् । शरीरस्य जीवाभिमततया जीवपुरत्वेन ब्रह्मपुरत्वाभावात् । जीवब्रह्मैक्यस्य बाधितत्वात् । यस्येदं शरीरं तं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपुरस्वामिनम्\u003C/span\u003E इत्यध्याहारप्रसङ्गाच्च। सम्भवत्येकवाक्यत्वे वाक्यभेदकल्पनायोगाच्च इति भावेन तद्वाक्यम् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइति\u003C/span\u003Eशब्दाध्याहारेण यथावद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइदमिति\u003C/span\u003E ॥ ननु \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभगवदधीनम् इत्यस्यार्थस्य\u003C/span\u003E श्रुतावदर्शनात् कथमेवं व्याख्यानम्? इत्यतस्तत्प्रदर्शन-पूर्वकम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनुष्ठाय\u003C/span\u003E इत्युक्तं विवृणोति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअजस्येति\u003C/span\u003E ॥ तथा च \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअजस्य\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति षष्ठ्यर्थ एव \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभगवदधीनम्\u003C/span\u003E इत्यनेन वर्णित इति भावः।",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्थितिं कृत्वा\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यनेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनुष्ठाय\u003C/span\u003E इत्यस्य ध्यात्वा\u003C/span\u003E इति व्याख्यानम् अपदार्थत्वाद् असदित्युक्तं भवति । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअविद्या-काम-कर्मादि-बन्धनैर्विमुक्तो भवति, विमुक्तश्च सन् विमुच्यते= पुनश्च शरीरं न गृह्णाति\u003C/span\u003E इति व्याख्यानमसत् । शरीराग्रहणस्य विमोचनपदार्थत्वाभावात्। अतः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपूर्वं विमुक्त एव पश्चान्मुच्यते\u003C/span\u003E इति व्याख्येयम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनन्वेतदप्ययुक्तम्? संसारदशायां मुक्तत्वाभावात् , मुक्तस्य मोचनासम्भवाच्च\u003C/span\u003E इत्यतः प्रमाणेन तद् यथावत् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविमुक्त इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपूर्वं\u003C/span\u003E मुक्तेः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमुख्यत\u003C/span\u003E इत्युक्तं विवृणोति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदुःखेति\u003C/span\u003E ॥ १ ॥",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E(वे.खं )\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपुरमेकादशद्वारम्\u003C/span\u003E चक्षुषी, श्रोत्रे, नासिके, मुखं चेति सप्त शीर्षण्यानि, नाभिः आसनं गुह्यं चेति त्रीणि, शिरस्येकम् इति एकादशद्वारम् इदं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपुरं\u003C/span\u003E शरीरमजस्य जननादिरहितसस्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअवक्रचेतसो\u003C/span\u003E ऋजुज्ञानिनो भगवत अधीनम् इति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनु\u003C/span\u003E(धि)\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eष्ठाय\u003C/span\u003E स्थितिं कृत्वा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन शोचति\u003C/span\u003E । शरीराभिमानकृतो हि शोकः । शरीरस्य भगवदधीनत्वस्थितिकरणे तदभिमानाभावान्न शोक इति भावः । एवं निरभिमानात् पूर्वमेव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविमुक्तः\u003C/span\u003E अपरोक्षज्ञानी पश्चाद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवि\u003C/span\u003Eशेषेण \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमुच्यते\u003C/span\u003E । पुनर्भगवत्स्वरूपमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतदिति\u003C/span\u003E।। १ ।।"
			],
			"lineAlign": [
				"justify",
				"justify",
				"justify"
			],
			"_verified": true,
			"teekaLabel": null
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-52",
			"oldKey": null,
			"type": "section",
			"parent": null,
			"chapter": null,
			"verseType": "topic",
			"text": "वेदेशीयम्",
			"lines": [
				"वेदेशीयम्"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-53",
			"oldKey": null,
			"type": "teeka",
			"parent": null,
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"text": "\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहंस\u003C/span\u003E इति मन्त्रं विप्रतिपत्तिनिरासाय प्रमाणेन व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनित्यमिति\u003C/span\u003E॥ आधिक्यार्थक-अनुस्वारार्थः – \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनित्यमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eह\u003C/span\u003Eइत्यस्यार्थः – \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eहीन इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eओ हाक्= त्यागे\u003C/span\u003E इति धातोः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअखिलैर्दोषैः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003Eइत्यस्य योग्यतया सम्बन्धः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यस्यार्थः – \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसाररूप इति\u003C/span\u003E ॥ एतेन- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eहन्ति= गच्छतीति हंसः\u003C/span\u003E इति व्याख्यानं प्रमाणविरुद्धत्वाद् अपास्तम्। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदिव्य-आदित्यात्मना सीदति इति शुचिषद्\u003C/span\u003E इति व्याख्याननिरासायाऽह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवायुस्थ इति\u003C/span\u003E ॥ शुचिः=वायुः, तत्र सीदतीति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशुचिषद्\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवसुर्वाय्वात्मनाऽन्तरिक्षे सीदति इति अन्तरिक्षसद्\u003C/span\u003E इति व्याख्यान-निरासायाऽह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवसुरिति\u003C/span\u003E ॥ उत्तमसुखरूप इत्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वित्यानन्दः \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-270\"\u003Eसमुद्दिष्टः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्युक्तेः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eव\u003C/span\u003Eशब्दो वरत्ववाची ।\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eहोता=अग्निः\u003C/span\u003E इति व्याख्यानमसद् इति भावेनाऽह – \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eहोतेति\u003C/span\u003E ॥ सर्वेन्द्रियविषयहोतृत्वादित्यर्थः। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवेद्यां सीदतीति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवेदिषद्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति पदार्थमभिप्रेत्य तात्पर्यमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवेद्यामिति\u003C/span\u003E॥\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअतिथिः सोमः सन् द्रोणकलशे सीदतीति दुरोणसद्\u003C/span\u003E इति व्याख्याननिरासाय \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअतिथि\u003C/span\u003Eशब्दार्थं तावदाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअत्यन्न इति\u003C/span\u003E ॥ अतिशयितान्न इत्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eच\u003C/span\u003Eशब्द एवार्थः । कथम् अस्माच्छब्दाद् अयमर्थो लभ्यते? इत्यतः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eथ\u003C/span\u003Eशब्दार्थमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयस्मादिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eउच्यते\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअन्नं \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-271\"\u003Eथम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति च्छन्दोगश्रुताविति शेषः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअति\u003C/span\u003Eशब्दश्चातिशयार्थकः प्रसिद्ध एवेति भावः।\nइदानीं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदुरोणसद्\u003C/span\u003E इत्यस्यार्थमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eद्रोणकलशे\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्थित\u003C/span\u003E इति शेषः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्थित\u003C/span\u003E इत्यस्य सप्तम्यन्ततयाऽत्रापि सम्बन्धो वा । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eद्रोणे स्थितं दुरोणम्, तच्च योग्यतया सोम एव, तत्र सीदतीति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदुरोणसद्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यर्थः। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनृषद् वरसद्\u003C/span\u003E इत्यस्यार्थमाह–\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनृष्विति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवरेषु\u003C/span\u003E इत्यनुवादेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदेवेषु\u003C/span\u003E इति व्याख्यानम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअपि\u003C/span\u003Eशब्दात् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्थित\u003C/span\u003E इत्यनुकर्षः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतु\u003C/span\u003Eशब्दो नरापेक्षया विशेषद्योतकः। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eऋतसद्\u003C/span\u003E इत्यस्यार्थः– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eऋतरूप इति\u003C/span\u003E ॥ याथार्थ्यनियमादित्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्थित\u003C/span\u003E इत्यनुवर्तते । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eव्योमसद्\u003C/span\u003E इत्यस्यार्थमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eव्योमाख्येति\u003C/span\u003E ॥ प्रकृतौ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eव्योम\u003C/span\u003Eशब्दं निर्वक्ति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eव्योतमिति\u003C/span\u003E ॥\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअब्जा गोजा ऋतजा अद्रिजा\u003C/span\u003E इत्यनेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eब्रह्मणः शङ्ख-शुक्ति-मकरादि सर्वात्मकत्वमुच्यते\u003C/span\u003E इति व्याख्याननिरासाय \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअब्जा गोजा ऋतजा अद्रिजा\u003C/span\u003E इत्यभेदोक्तौ निमित्तमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअब्जेति\u003C/span\u003E ॥ अब्जाः= शङ्खादयः । गोजाः= व्रीहियवादयः, अद्रिजा= नद्यादयः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआस्ते\u003C/span\u003E, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयतः\u003C/span\u003E इति शेषः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअब्जादिकः\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअब्जा\u003C/span\u003E इत्यादिनामकः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशुचिषद्\u003C/span\u003E इत्यादिना सर्वत्रावस्थितभगवत्स्वरूपत्वकथनाद् अत्रापि तत्तत्स्थितत्वेनैव तदभेदोक्तिरिति व्याख्येयम् इति भावेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएवम्\u003C/span\u003E इत्युक्तम् ।\n\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eऋतजा\u003C/span\u003E इत्यस्यार्थमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतथैवेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eऋतेषु\u003C/span\u003E= \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमुक्तेषु\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनियामकतया जात इति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eऋतजा\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति शेषः । अर्थविशेषकथनायैव क्रमोल्लङ्घनम् । कथं मुक्तानाम् ऋतत्वम्? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eगता इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eऋ= गतौ\u003C/span\u003E इति धातोरित्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविष्णुम्\u003C/span\u003E इत्यस्य योग्यतया सम्बन्धः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअब्जादिरूपेण सर्वात्माऽपि सन् ऋतम्= अवितथस्वभाव\u003C/span\u003E इति व्याख्याननिरासाय \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eऋतम\u003C/span\u003E इत्यस्यार्थमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवेदैरिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eऋत\u003C/span\u003Eशब्दो वेदवाचीत्युक्तम् । वेदाभेदस्य बाधितत्वाद् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवेदैः प्रोक्त\u003C/span\u003E इत्युक्तम् । वाच्यवाचकयोरभेदव्यपदेशस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअयं वै लोकः प्रथमा \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-272\"\u003Eमहानाम्नी\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादौ दृष्टत्वात् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअब्जा\u003C/span\u003E इत्यादिवत् वेदस्थत्वाद् वेदाभेदोक्तिः\u003C/span\u003E इत्यङ्गीकारे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eऋतसद्\u003C/span\u003E इत्यनेन पुनरुक्त्यापातः । देवताधर्मादिनिरासाय \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमुख्यतया\u003C/span\u003E इत्युक्तम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएव\u003C/span\u003Eशब्देन परोक्तार्थव्यावृत्तिः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eच\u003C/span\u003E\u003C/span\u003Eशब्दः पूर्वोक्तविशेषणसमुच्चायकः। बृहत्= महत् सर्वोपादानत्वादिति व्याख्याननिरासायाऽह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eबृहदिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eबृहच्च\u003C/span\u003E इति \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eच\u003C/span\u003Eशब्दान्वयः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपूर्णगुणत्वादेव\u003C/span\u003E इत्येवशब्दान्वयः । तेन परोक्तहेतुनिरासः ।\nनन्वादित्यपर एवायं मन्त्रः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअसौ वै दूरोहो योऽसौ \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-273\"\u003Eतपति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्युक्त्वा, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eहंसः शुचिषदित्येष वै हंसः \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-274\"\u003Eशुचिषद्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिश्रुतावुक्तत्वात्। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eहंस\u003C/span\u003E इति \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eहंसाः सूर्यस्य रश्मयः\u003C/span\u003E इत्युक्तत्वाच्च इति चेन्न । आदित्यान्तर्गतभगवत्परत्वेनाविरोधात् ॥२॥\n\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन प्राणेन\u003C/span\u003E इत्यस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्राणेन, अपानेन, चक्षुरादिना वा मर्त्यो न जीवति, अतस्तदितरेण जीवो जीवति, यस्मिन् जीवे एतौ उपाश्रितौ\u003C/span\u003E इति व्याख्यानमसत् । प्राणापानादिवत् जीवस्यापि जीवनहेतुत्वाभावात्। यथाश्रुतोपपत्तौ चक्षुराद्युपलक्षणायोगाच्च । अतोऽत्र प्राणापानात्मक-मुख्यवायोरेव जीवनहेतुत्वं निषिध्य विष्णोरेव तद्धेतुत्वमुच्यते ।\nनन्वेतदप्ययुक्तम्- मुख्यप्राणस्य जीवनहेतुत्वस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयत्प्राप्तिर्यत्परित्याग उत्पत्तिर्मरणं \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-275\"\u003Eतथा\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिप्रमाणसिद्धत्वाद्, इत्यतस्तद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन केवलमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकेवल-एव\u003C/span\u003Eशब्दाभ्याम् अन्यनिरपेक्षतामाह । तथा च श्रुतौ स्वातन्त्र्येण जीवनहेतुत्वं निषिध्यत इति भावः । तर्हि कीदृशश्चेतनविधारक? इति भावेन पृच्छति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकिन्त्विति\u003C/span\u003E ॥ तदुत्तरत्वेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयस्मिन्नेतावुपाश्रितौ\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति वाक्यतात्पर्यमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविष्णुमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयस्मिन्नेतौ\u003C/span\u003E इत्येतद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइतरेण जीवन्ति\u003C/span\u003E इत्यत्र हेतुरिति भावेन, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइतरेण तु\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति वाक्यं तात्पर्यतो व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअत इति\u003C/span\u003E ॥ ५ ॥\n''अग्निः यथा एक एव प्रकाशात्मा सन् भुवनम्= इमं लोकं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रति= दार्वादिदाह्यभेदं प्रति प्रतिरूपः = तत्र स्वयं प्रतिरूपवान् दाह्यभेदैर्बभूव, तथा सर्वभूतान्तरात्मा एक एव दार्वादिष्विव सर्वदेहं प्रति प्रविष्टत्वात् प्रतिरूपो बभूव । बहिश्च स्वेन अविकृतेन रूपेणाऽकाशवत् ।\nतथाऽन्यो दृष्टान्तः- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवायुर्यथैक\u003C/span\u003E इत्यादि ॥ प्राणात्मना देहेष्वनुप्रविष्टः। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eरूपं रूपं प्रतिरूपः...\u003C/span\u003E इत्यादि समानम् इति'' ।\nअस्मिन् मन्त्रद्वये आत्मैकत्वमुच्यत इत्यसत् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदेवेह तदमुत्र\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिना बहुशस्तस्योक्तत्वेन पुनरुक्त्यापातात् । न च अनेकतार्किकबुद्धिविचालितान्तःकरणानां प्रमाणोपपन्नमप्यात्मैकत्वविज्ञानम् असकृदुच्यमानमपि ऋजुबुद्धीनां चेतसि नाऽधीयत इति तत्प्रतिपादने आदरवती श्रुतिः पुनः पुनराहेति युक्तम् । आत्मैकत्वस्याप्रामाणिकत्वात्।\nन तावत् तत्र प्रत्यक्षम्, चेष्टालिङ्गेन परात्मसिद्धौ ततो भेदस्यैव स्वस्मिन् ग्रहणेन तदेकत्वग्राहिप्रत्यक्षाभावात् ।\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविमतानि शरीराणि देवदत्तस्यैव भोगायतनानि शरीरत्वाद्\u003C/span\u003E इत्यनुमानम् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविमतानि कलत्राणि देवदत्तस्यैव भोगायतनानि कलत्रत्वाद्\u003C/span\u003E इत्युपहासास्पद-आभाससमानयोग-क्षेमत्वाद् उपेक्ष्यम् । आगमाश्चान्यथा व्याख्याता इति भावेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअग्निर्यथैकः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति मन्त्रद्वयं प्रमाणेनैवान्यथा व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअग्निरिति\u003C/span\u003E॥\n\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअग्निः\u003C/span\u003E देवतारूपः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eलोकेषु\u003C/span\u003E इत्यनेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभुवनम्\u003C/span\u003E इति जात्येकवचनमित्युक्तं भवति । तेन- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभुवनम्= इमं लोकम्\u003C/span\u003E इति व्याख्यानम् अपास्तम्। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएक\u003C/span\u003E इत्यस्य सावधारणत्वम् अभिप्रेत्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअन्यो न विद्यत\u003C/span\u003E इत्याह । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपाकादिकर्ता\u003C/span\u003E इति शेषोऽस्ति । अनेन- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअग्निर्यथैको भुवनं प्रविष्टः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्येतद् व्याख्यातम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपूर्वोक्ताग्निरेव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबभूव\u003C/span\u003E इत्यत्र कर्ता\u003C/span\u003E इति प्रतीतिं निवारयन् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eरूपं रूपम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्येतद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअथापीति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रतिरूपकाः\u003C/span\u003E प्रतिबिम्बभूताः । श्रुतावेकवचनप्रयोगो जात्यभिप्रायेणेति बहुवचनप्रयोगः ॥९॥\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवायुर्यथैकः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति दृष्टान्तवाक्यं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएवमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएवं\u003C/span\u003Eशब्दो दृष्टान्तान्तरत्वज्ञापकः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयथा\u003C/span\u003E इत्यनुवर्तते । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअपि\u003C/span\u003E\u003C/span\u003Eशब्दो \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eलोकेषु प्रविष्टः\u003C/span\u003E इत्यस्य अनुकर्षणार्थः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवायुः\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएक एव\u003C/span\u003E इति शेषः । ननु अचेतनवायुरेव नास्ति ? प्रमाणाभावाद्, इत्यत उक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्पर्शगम्य इति\u003C/span\u003E ॥ एतच्छङ्कापरिहारार्थमेव प्राग् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएते\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रत्यक्षसिद्धाः\u003C/span\u003E इत्युक्तम् । स्पर्श-गुणानुमेय इत्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eत्वगिन्द्रियव्यापारानन्तरम् उपलभ्यमानः स्पर्शः क्वचिदाश्रितो गुणत्वाद् रूपवत्\u003C/span\u003E इत्यनुमानात् सामान्यतः स्पर्शाश्रयद्रव्यसिद्धौ, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन तत् पृथिव्यादित्रयं रूपरहितत्वात्, नाप्याकाशादिकं तस्यास्पर्शवत्त्वादिति, यद् रूपरहितं स्पर्शवद् द्रव्यं सिध्यति स एव वायुः\u003C/span\u003E इति भावः ।\nननु कुत एवं वायोः स्पर्शगुणानुमेयत्वम्, बाह्यप्रत्यक्षत्वं किं न स्याद्? इति चेद्, न । अरूपिद्रव्यत्वेन बाह्यप्रत्यक्षागोचरत्वस्य आस्थितत्वात्। न च अनुमितस्य वायोः प्रतिवादिना अनङ्गीकृतत्वेन आश्रयासिद्धिः, अध्यक्षस्य पक्षीकारे धर्मिग्राहकमानविरोध इति वाच्यम्। वायोरेवात्र पक्षत्वेन अनुमितत्वादेः पक्षतावच्छेदकत्वेन अनुपादानात् । स च अस्माकम् अनुमानेन, परस्य प्रत्यक्षेण सिद्ध इत्यदोषः ।\nन च पञ्चीकरणपक्षेऽसिद्धिः । प्रत्यक्षरूपरहितद्रव्यत्वस्य हेत्वर्थत्वात्। तथा च श्रुतिः - \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयदन्यद्वायोश्चान्तरिक्षाच्चैतत् \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-276\"\u003Eसद्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवायुरन्तरिक्षं चासद्\u003C/span\u003E इति सत्त्वासत्त्वव्यपदेशस्य प्रत्यक्ष-अप्रत्यक्षनिमित्तकत्वात् । तथाचोक्तं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसुधायाम्\u003C/span\u003E– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-277\"\u003Eप्रत्यक्षाप्रत्यक्षपञ्चमहाभूतपरत्वाद्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति । मूर्तत्वामूर्तत्वं च इदमेव । अन्यथा पञ्चानामपि परिच्छिन्नपरिमाणत्वेन विभागानुपपत्तेः । तथा च स्मृतिः – \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E'आकाशवायू त्वव्यक्ते इतरेऽण्डे प्रकाशिताः ।\u003C/span\u003E\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतथात्वाद् बाह्यभूतानाम् अण्डस्थानां च सा \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-278\"\u003Eगतिः\u003C/span\u003E'\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति ।\u003C/span\u003E\nकिञ्च \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभूतमप्यसितं दिव्यदृष्टिगोचरमेव \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-279\"\u003Eतु\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनुव्याख्याने\u003C/span\u003E भूताकाशस्य अप्रत्यक्षत्वोक्तिरपि वायोरप्रत्यक्षत्वसूचिका । द्वयोरेककोटित्वेन व्यवहारात् । उक्तं च \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमात्स्ये\u003C/span\u003E – \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E'आकाशवायू त्वव्यक्ते इतरेऽण्डे प्रकाशिताः ।\u003C/span\u003E\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतथात्वाद् बाह्यभूतानामण्डस्थानां च सा गतिः' इति ।\u003C/span\u003E\nअत एव \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपद्धतौ\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवायुस्पर्शोऽपि त्वचो विषयः\u003C/span\u003E इति वायुस्पर्शस्यैव त्वगिन्द्रियविषयत्वमुक्तम्, न वायोः ।\nएतेन वायोः प्रत्यक्षत्वं वदन्तो निरस्ताः । तथाहि- न वायोः प्रत्यक्षत्वं वक्तुं युक्तम्? तत्प्रमाणाभावात् । न तावत् प्रत्यक्षम्-\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवायुर्वाति\u003C/span\u003E इति ज्ञानस्य वायुगोचरत्वेऽपि तत्प्रत्यक्षत्वागोचरत्वात् । न च तस्यैव साक्षात्काररूपत्वेन तद्विषयत्वेनैव वायोः प्रत्यक्षत्वसिद्धिः। तस्य साक्षात्कारत्वे विवादात् । न च \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइयं प्रतीतिः त्वगिन्द्रियजन्या तद्व्यापारान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वाद्\u003C/span\u003E इति तत्सिद्धिरिति वाच्यम् । त्वगिन्द्रियव्यापारस्य स्पर्शग्रहोपक्षीणत्वेन अनन्यथासिद्ध-अन्वय-व्यतिरेकयोरभावात्, साधारणयोस्तु व्यभिचारित्वात् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवायुं स्पृशामि\u003C/span\u003E इत्यनुभवोऽस्ति ? इति चेद् , न । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपुष्पाणि जिघ्रामि\u003C/span\u003E इत्यनुभववत् उपपत्तेः । न चैवं घटोऽपि स्पार्शनो न स्यादिति वाच्यम् । तस्य वक्ष्यमाणनियामकविशिष्टतया स्पार्शनत्वकल्पनात्, अत्र तु तदभावात् ।\nनाप्यनुमानम् - \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवायुः प्रत्यक्षः प्रत्यक्षस्पर्शाश्रयत्वाद्\u003C/span\u003E इत्यत्र उद्भूतरूपवत्त्वस्य उपाधित्वात् । अत एव \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमहत्त्वे सत्युद्भूतस्पर्शवत्त्वाद्\u003C/span\u003E इत्यपास्तम् । परैरुद्भूतत्वानङ्गीकारेण वाद्यसिद्धेश्च । न च उद्भूतपदं प्रत्यक्षपरम् । महत्त्वविशेषणवैयर्थ्यात् , तत्त्यागे पूर्वाभेदात् , ऊष्मणि व्यभिचाराच्च । न च तस्य पक्षसमत्वान्न व्यभिचारः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eऊष्मवत् परं ब्रह्म यन्न जिघ्रन्ति न पश्यन्ति न शृण्वन्ति न \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-280\"\u003Eविजानन्ति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति श्रुत्या ब्रह्मणोऽप्रत्यक्षत्वे ऊष्मणो दृष्टान्तत्वकथनेन च तदप्रत्यक्षत्वस्य सुदृढनिश्चितत्वात् । प्रत्यक्षशब्दाश्रयस्याप्याकाशस्याप्रत्यक्षत्ववत् प्रत्यक्षस्पर्शाश्रयस्यापि वायोरप्रत्यक्षत्वोपपत्त्याऽप्रयोजकत्वात् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवायुः स्पार्शनः उद्भूतरूपानधिकरणत्वे सत्युद्भूतस्पर्शाधिकरणत्वाद् घटवत्\u003C/span\u003E इत्यपि न । परमाण्वादौ व्यभिचारात् । न च उद्भूतपदं प्रत्यक्षपरम् । उक्तन्यायेनाप्रयोजकत्वात् । द्रव्यत्वरूपपक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकचाक्षुषत्वस्योपाधित्वाच्च ॥\nननु द्रव्यस्पार्शनत्वे न चाक्षुषत्वं प्रयोजकम् ; किन्तु? महत्त्वे सत्युद्भूतस्पर्शवत्त्वमेव । अतः कथं न वायुः प्रत्यक्षः ? इति चेद्, न । परमाणुष्वपि महत्त्वसद्भावस्यान्यत्रोपपादितत्वेन तेषामपि स्पार्शनत्वप्रसङ्गात् । त्वन्मतेऽपि (त्रुटेः) त्र्यणुकस्य महत्त्वे सत्युद्भूतस्पर्शवत्त्वाङ्गीकारेण स्पार्शनत्वप्रसङ्गाच्च । न हि जालसूर्यमरीचिस्थम् अतिसूक्ष्मतमम् उपलभ्यमानं वस्तु त्वचा केनचिद् गृह्यते । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eगृह्यत एव, विविच्य तु न गृह्यते सूक्ष्मत्वाद्\u003C/span\u003E इति वदन् देवानां-प्रियोऽसावुपेक्षणीयः । अनुभवविरोधात् । महत्त्वविशेषसमानाधिकरण-उद्भूतस्पर्शवत्त्वं प्रयोजकमिति चेन्न । ऊष्मणो वायूपनीतशीतोष्णद्रव्यस्यापि स्पार्शनत्वापातात् । न च तत्रानुमतिः । उदाहृतश्रुतिविरोधात् । तत्संख्या-परिमाण-संयोग-विभाग-कर्मणां स्पार्शनत्वापाताच्च । योग्यव्यक्तिवृत्तित्वेन तेषां योग्यत्वात् । न हि ऊष्मादिजातीये क्वचिद् घटादाविव करपरामर्शे कदाऽपि केनापि संख्या गृह्यते । ननु द्रव्यस्पार्शनत्वे चाक्षुषत्वमपि न प्रयोजकम् ? आलोकादीनामपि स्पार्शनत्वापाताद्, इति चेन्न । विषमव्याप्तस्याप्युपाधित्वात् ।।\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकेचित्तु\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमहत्त्वसमानाधिकरण-उद्भूतरूपवत्त्वं बाह्यद्रव्यप्रत्यक्षत्वे तन्त्रम्\u003C/span\u003E इति \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन वायुः प्रत्यक्षः\u003C/span\u003E इत्याहुः, तन्न । वर्णद्रव्यत्वस्यान्यत्र व्यवस्थापितत्वेन तत्रोक्तप्रयोजकाभावात् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअन्ये\u003C/span\u003E तु- द्रव्यस्पार्शन एवेदं प्रयोजकम् इति \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवायुर्न स्पार्शनः\u003C/span\u003E इत्याहुः, तदपि न । तमसः, आलोकस्य, नयनगतपित्तद्रव्यस्य च स्पार्शनत्वप्रसङ्गात् । वस्तुतस्तु- श्रोत्रभिन्नबाह्येन्द्रियजन्य-अस्मदादिद्रव्यप्रत्यक्षत्वे महत्त्वविशेषसमानाधिकरण-उद्भूतरूपवत्त्वं प्रयोजकमिति वायुर्न प्रत्यक्षः ।\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएके\u003C/span\u003E तु - महत्त्वविशेषसमानाधिकरण-उद्भूतरूप-स्पर्शवत्त्वं द्रव्यस्पार्शनत्वे प्रयोजकम्, एकैकस्य व्यभिचारात् । विनिगमनाविरहेणोभयोरपि प्रयोजकत्वात् । अत एव घटादिः स्पार्शनः । अत एवोक्तं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसुधायाम्\u003C/span\u003E– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eद्रव्यस्य हि अस्मदादिप्रत्यक्षत्वम् उद्भूतस्पर्शवत्त्वेन \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-281\"\u003Eव्याप्तम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति ।एवं च वायुर्न प्रत्यक्ष इत्याहुः ।\nएवं मन्त्रद्वयगतं दृष्टान्तवाक्यं व्याख्याय, इदानीं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति दार्ष्टान्तिकवाक्यं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएवमिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजनार्दन\u003C/span\u003E इति विशेष्याध्याहारः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएक\u003C/span\u003E इत्यस्य सावधारणत्वमभिप्रेत्याऽह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनान्य इति\u003C/span\u003E ।। सर्वभूतान्तरात्मा इत्यस्यार्थः– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसर्वेति\u003C/span\u003E ।। एक एव सर्वजीवान्तरस्थित इत्यस्यार्थलब्धमर्थमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वतन्त्र इति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eबाह्याश्च ते ततः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यत्र हेतुकथनार्थमेतत् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eरूपंरूपम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्येतद् अपेक्षिताध्याहारेण व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eरूपं रूपमिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रतिरूप\u003C/span\u003E इत्यस्यार्थः– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रतिबिम्बा इति\u003C/span\u003E। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eबभूवुः\u003C/span\u003E इति वक्ष्यमाणम् अत्रापि सम्बध्यते । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएकवचनप्रयोगाद् एकस्यैव प्रतिबिम्बत्वमुच्यते\u003C/span\u003E इति शङ्कापरिहाराय बहुवचनप्रयोगः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eचेतना अस्य\u003C/span\u003E जनार्दनस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eरूपं रूपं प्रति प्रतिबिम्बा बभूवुः\u003C/span\u003E इत्यन्वयः ।।१०।।\nननु चेतनानां भगवत्प्रतिबिम्बत्वे बिम्बप्रतिबिम्बयोरैक्यात् तयोरभेदः स्याद्? इत्याशङ्कापरिहाराय श्रुतौ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबहिश्च\u003C/span\u003E इत्युक्तम् इति भावेन तद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eबाह्याश्चेति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eततो\u003C/span\u003E जनार्दनात् । ननु \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eचेतना भगवतो बाह्याः\u003C/span\u003E इत्ययुक्तम् ? भगवतो विभुत्वेन चेतनानां तदनधिष्ठितप्रदेश-वृत्तित्वासम्भवाद्, इत्यतो \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eबाह्या\u003C/span\u003E इत्युक्तं विवृणोति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनास्येति\u003C/span\u003E ।। ननु \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रतिरूपो बभूव\u003C/span\u003E इति लिट्प्रयोगात् प्रतिबिम्बत्वस्य कादाचित्कत्वमुच्यत इति प्रतीयते । विचित्र-अनन्तजीवानां च कथम् अविचित्र-एकभगवत्प्रतिबिम्बत्वम्? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनादीति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eच\u003C/span\u003Eशब्दोऽ-\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपि\u003C/span\u003Eशब्दार्थः । अनन्तम्= अनन्तप्रकारं कं= सुखं येषां ते \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनन्तकाः\u003C/span\u003E। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविचित्रस्वभावा अनन्ता अपि ते चेतना अविचित्रस्य एकस्यैव भगवतोऽनाद्यनन्तप्रतिबिम्बा बभूवुः\u003C/span\u003E इत्येतत् श्रुत्यादिप्रसिद्धम् \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-282\"\u003Eइति\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eहि\u003C/span\u003Eशब्दार्थः । सूर्यकान्तगत-सूर्यप्रतिबिम्बस्य अग्निजनकत्वेऽपि, जलगतस्य तदभावदर्शनाद् बिम्बैक्येऽपि प्रतिबिम्बभेदः, तद्वैचित्र्येऽपि तद्वैचित्र्यम् उपपन्नमिति भावः ।।\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसूर्यो यथा\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति मन्त्रस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसूर्यः सकललोकस्य चक्षुषि पुरीषाद्यशुचिप्रकाशनेन चक्षुष उपकारं कुर्वन्नपि तद्दर्शिनः सर्वलोकस्य चाक्षुषैः= अशुच्यादिदर्शननिमित्तैः आध्यात्मिकैः दोषैः, बाह्यैश्च अशुच्यादिसंसर्गदोषैश्च न लिप्यते\u003C/span\u003E इति व्याख्यानम् असत् । सूर्यस्य पुरीषाद्यशुचिप्रकाशनेन चाक्षुषदोषलेपप्रसक्तेरेवाभावेन तन्निषेधायोगात् । अन्यथा दीपप्रभादेरपि जडस्य तत्प्रसक्तिः स्यात् । सर्वस्यापि दोषस्याऽन्तरत्वेन बाह्यत्वायोगाच्च । न च दोषनिमित्तस्य बाह्यत्वेन दोषे बाह्यत्वोपचारः, क्लिष्टत्वात् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआध्यात्मिकैः दोषैः\u003C/span\u003E इत्यश्रुतकल्पनापाताच्चेति भावेन तद् दृष्टान्तवाक्यं व्याख्यातुम्, तदुपयुक्तं तावदाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसूर्य इति\u003C/span\u003E।।\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअस्य\u003C/span\u003E सूर्यस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रतिबिम्बो\u003C/span\u003E बाह्यकं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eचक्षुः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यन्वयः । किं ततः? इत्यतः परिवर्तमानस्य सूर्यस्य कथम् आन्तरचक्षुष्ट्वम्? सूर्यप्रतिबिम्बभूत-बाह्यचक्षुश्च किम्? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअन्तश्चक्षुरिति\u003C/span\u003E ।। चक्षुरभिमानिसूर्याख्य-देवतेत्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएकस्तथा\u003C/span\u003E इति दार्ष्टान्तिकवाक्यं व्याचष्टे–\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएवमिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eबाह्यः\u003C/span\u003E अत्यन्तभिन्नः । तत्र हेतुः – \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वतन्त्रत्वादिति\u003C/span\u003E ।। भूतान्तरात्मत्वोक्त्या लब्धमेतत् । जीवेषु व्यभिचारशङ्कापरिहाराय \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअस्वतन्त्रस्य\u003C/span\u003E इति जीवविशेषणम् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदुःखेन\u003C/span\u003E इति एकवचनप्रयोगो जात्यभिप्रायेणैव, न त्वेकत्वाभिप्रायेण इति \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-283\"\u003Eबहुवचनप्रयोगः\u003C/span\u003E ।\nननु चेतनत्वाद् विष्णोरपि जीववत् दुःखलेपः किं न स्यात् ? न हि चेतनत्वाविशेषेऽपि विष्णोः दुःखालेपे विशेषहेतुरस्ति, इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eचेतनाभासक इति\u003C/span\u003E ।। अनेन- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eचेतनश्चेतनानाम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यस्य तात्पर्यमुक्तं भवति । चेतनत्वं न दुःखलेपप्रयोजकम् ; किन्तु? चेतनाभासकत्वमेव । हरिस्तु परमचेतन इति न दुःखलेप इति भावः। हरेः परमचेतनत्वे हेतुमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वतन्त्रत्वादिति\u003C/span\u003E ।। परमचेतनत्वेऽपि दोषलेपः किं न स्याद् ? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वतन्त्रो हीति\u003C/span\u003E ।। परमचेतनःस्वतन्त्र एव । स्वतन्त्रस्य नैव दोषलेपः । अन्यथा स्वातन्त्र्यभङ्गादिति भावः । दुःखे प्रकृतेऽपि \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदोषेण\u003C/span\u003E इति वदता श्रुतौ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदुःख\u003C/span\u003Eपदम् अज्ञानाद्युपलक्षणम् इत्युक्तं भवति ।\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यस्य परोक्तार्थे न प्रमादेनापि मतिः कर्तव्या इति भावेन प्रमाणेन व्याकृतमपि तद् वाक्यं स्ववचनेन स्पष्टयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस इति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-284\"\u003Eइत्यध्याहारः\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसर्वं वाक्यं सावधारणम्\u003C/span\u003E इति न्यायेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएक एव\u003C/span\u003E इत्युक्तम् । प्रकृतपरमात्मन एवोत्तरत्र कर्तृत्वेनान्वय इति भ्रान्तिनिवारणाय \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eरूपं रूपम्\u003C/span\u003E इत्येतद् योजयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतस्येति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीव\u003C/span\u003E इति कर्त्रध्याहारः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीवः प्रतिरूपाख्यो बभूव\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति सम्बन्धः । अनेन- दृष्टान्तवाक्याद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबभूव\u003C/span\u003E इति पदम् अनुवर्तनीयम् इत्युक्तं भवति ।\n\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबहिश्च\u003C/span\u003E इत्येतदवधिप्रदर्शनेन व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eबहिश्चेति\u003C/span\u003E ।। कथं सर्वगतस्याऽत्मनो बहिर्जीव ? इत्यतस्तद् विवृणोति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनितरामिति\u003C/span\u003E ।। भेदाभेदव्यावृत्त्यर्थं नितरामिति । अनेन- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबहिः\u003C/span\u003Eशब्दो भिन्नार्थः, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eच\u003C/span\u003Eशब्दः एवार्थः\u003C/span\u003E इत्युक्तं भवति । तत्र हेतुः– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपरतन्त्रत्वादिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनादिप्रतिबिम्बाश्च\u003C/span\u003E इत्युक्तमयुक्तम्? तथा सति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबभूव\u003C/span\u003E इति भूतार्थकलिट्प्रत्ययानुपपत्तेः, इत्यतस्तत्र प्रयोगं दर्शयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मैवेति\u003C/span\u003E।। यथाऽऽत्मसत्तायाः सार्वकालिकत्वेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआसीद्\u003C/span\u003E इति प्रयोगः सार्वकालिको व्याख्येयः तथाऽत्रापीति भावः । यथोक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E'प्रयोग एककालीनः सर्वकालेऽनुषज्यते ।\u003C/span\u003E\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eददर्श विष्णुरित्यादौ नित्यचिद्रूपतो \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-285\"\u003Eहरेः\u003C/span\u003E'\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति ।। ११ ।।\u003C/span\u003E\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतमात्मस्थम्= स्वशरीरहृदयाकाशे बुद्धौ चैतन्याकारेणाभिव्यक्तम्\u003C/span\u003E इति व्याख्यानम् असद् इति भावेन प्रमाणेनैव व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मनि स्थमिति\u003C/span\u003E ।। परोक्त एवार्थः किं न स्याद्? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीवैक्येनेति\u003C/span\u003E ।।१३।।\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतदेतदिति मन्यन्तेऽनिर्देश्यं परमं सुखम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यन्यत्र ज्ञानिसुखमेव उच्यते, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरमं सुखम्\u003C/span\u003E इति सुखश्रुतेः । न च असौ विष्णावपि सावकाशा। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतेषां सुखं शाश्वतम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति ज्ञानिसुखस्यैव प्रकृतत्वेन तस्यैव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतदेतद्\u003C/span\u003E इति परामर्शात् । न च भगवतोऽपि प्रकृतत्वात् तत्परामर्शोऽयमस्तीति वाच्यम् । तस्य नपुंसक\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसुख\u003C/span\u003Eशब्देन अप्रकृतस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतद्\u003C/span\u003Eइत्यादिपरामर्शायोगाद्, इत्यतः तद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएतदेवेति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएव\u003C/span\u003Eकारेण ज्ञानिसुखव्यवच्छेदः । तथा च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतदेतद्\u003C/span\u003E इति नपुंसकशब्देन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएकं रूपम्\u003C/span\u003E इति प्राक् प्रकृतभगवद्रूपं परामृश्यत इति नानुपपत्तिरिति भावः ।।\nननु किं दूरस्थभगवद्रूपपरामर्शग्रहणेन, समीपस्थज्ञानिसुखपरामर्श एवायमिति किं न स्याद्? इति चेन्न । सुखस्य परमत्वविशेषणाद्, ज्ञानिसुखस्य च परमत्वायोगाद् इति भावेनाऽह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eज्ञानिसुखमिति\u003C/span\u003E ।। भगवत्सुखविष्णुमात्रमित्यर्थः । अनेन- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतदेतद्\u003C/span\u003E इत्यस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयद् आत्मस्वरूपं सुखम् अनिर्देश्यं परमम् अप्राकृतं वाङ्मनसयोरगोचरमपि तद् ब्रह्मण एतत् प्रत्यक्षमेव इति मन्यन्ते\u003C/span\u003E इति व्याख्यानं च अपास्तम् । परमात्मस्वरूपसुखस्य प्रत्यक्षत्वायोगात् । जीवब्रह्माभेदस्तु बाधित इत्युक्तम् ।\nननु \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्\u003C/span\u003E इत्यस्य अनुवादतया व्याख्याने \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतत्\u003C/span\u003Eशब्दो व्यर्थः स्याद्? इति चेन्न । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eरूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति दूरे, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएकं रूपम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति सन्निधाने च भगवद्रूपस्य प्रकृतत्वेन तथैव परामर्शार्हत्वात् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतद्\u003C/span\u003E इत्यस्यापि ततत्वार्थकत्वेन परमसुखत्वादिवत् विधेयत्वाद्वा । न चैवं वाक्यभेदप्रसङ्गः । अवान्तरवाक्यभेदस्यादोषत्वात् । महावाक्यभेदस्याभावात् । अन्यथा \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसत्यं ज्ञानमनन्तं \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-286\"\u003Eब्रह्म\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यत्र का गतिः ? अस्तु वा त्वदुक्तरीत्या \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्\u003C/span\u003E इत्यस्य विधेयत्वम् । तथाऽपि \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयद् ब्रह्म \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनिर्देश्यं सुखम्\u003C/span\u003E इति वदन्ति, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतदेतत्\u003C/span\u003E प्रकृतपरमात्मनो रूपम्\u003C/span\u003E इति वाक्ययोजनोपपत्तिः । उक्तं च \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन्यायविवरणे\u003C/span\u003E - \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयद् ब्रह्म अनिर्देश्यं सुखमिति वदन्ति तदेतत् स्वरूपमिति \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-287\"\u003Eमन्यते\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविष्णोरेव परमं सुखम्, ज्ञानिसुखं तु तद्विप्लुट्कमित्यत्र प्रमाणमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eब्रह्मादीनामिति\u003C/span\u003E।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eच\u003C/span\u003Eशब्दः \u003C/span\u003Eअपि\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशब्दार्थतया कैमुत्यसूचकः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविष्णुसुखस्य\u003C/span\u003E \u003C/span\u003Eविप्लुट्कम्' इति शेषः । ब्रह्मादीनां विष्णुसुखैकदेशसुखवत्त्वे तदभेदः स्याद् इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रतिबिम्ब इति\u003C/span\u003E ।।\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकिमु भाति न भाति वा\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्येतत् प्रश्नवाक्यं कृत्वा, तत्र उत्तरम् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइदं भाति न भाति च\u003C/span\u003E इति व्याचक्षते, तदसत् । उत्तरवाक्यस्याऽश्रुतस्यैव कल्प्यत्वात् । न च \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकिमु\u003C/span\u003Eशब्दपरित्यागेन तदेवोत्तरमिति वाच्यम् । आवृत्तिप्रसङ्गात् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमन्यन्ते\u003C/span\u003E इति भानस्यैवोक्तत्वेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकिमु भाति न भाति वा\u003C/span\u003E इति प्रश्नस्यैवायोगाच्च । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभाति न भाति\u003C/span\u003E इति परिहारस्य व्याहतत्वाच्च । तस्मात् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकिमु भाति?\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति प्रश्ने \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन भाति वा\u003C/span\u003E\u003C/span\u003Eइति परिहार इत्याश्रयणीयम्।\nनन्वेतदप्ययुक्तम् ? \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमन्यन्त\u003C/span\u003E इति भानस्यैवोक्तत्वेन प्रश्नोत्तरयोरनुपपत्तेः इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसम्यग् भातीति\u003C/span\u003E ।। श्रुत्यनुसारादत्रापि \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकिमु\u003C/span\u003E\u003C/span\u003Eशब्दो योज्यः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसम्यक्\u003C/span\u003E साकल्येन । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकिमु सम्यग् भाति?\u003C/span\u003E इति प्रश्ने, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन भाति\u003C/span\u003E इत्युत्तरमिति योज्यम् । अत एवोक्तं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतत्त्वप्रकाशिकायाम्\u003C/span\u003E– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन भातीत्युक्ताज्ञेयत्वं उक्ताज्ञेयत्वं \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-288\"\u003Eच\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003Eशब्दः श्रुत्यनुसाराद् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवा\u003C/span\u003Eशब्दार्थो वा । अव्ययानामनेकार्थत्वात् ।\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतद्= ज्ञानिसुखं कथम्= केन प्रकारेण विजानीयाम्\u003C/span\u003E इति व्याख्यानमसत् । यमस्य ज्ञानितया तत्सुखस्य प्रत्यक्षत्वेन तज्ज्ञानप्रार्थनायोगात् । तच्छब्देन अव्यवहितपरमसुखभगवद्रूपपरामर्शोपपत्तौ व्यवहितज्ञानिसुखग्रहणायोगाच्च ।\nननु \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतत्\u003C/span\u003Eशब्देन भगवद्रूपपरामर्शेऽपि \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकथं विजानीयाम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति नोपपद्यते । यमस्य भगवज्ज्ञानित्वात् । अन्यथा तदुपदेशासम्भवात् । न च \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकथं साकल्येन जानीयाम्?\u003C/span\u003E इत्यर्थः । अयोग्यप्रार्थनाप्रसङ्गाद्, इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजानीयामिति\u003C/span\u003E ।। कथम्? इत्याक्षेपे । न कथमपि इत्यर्थः। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमन्यन्त\u003C/span\u003E इति ज्ञानोक्तौ तत्र भगवत्प्रसाद एव मुख्यहेतुर्नान्य इति यमः स्वानुभवेन समर्थयति अनेनेति नासङ्गतिरिति भावः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतत्\u003C/span\u003Eशब्दार्थः -\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनिर्देश्यं परं सुखम् इति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदिव्यम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति तल्लब्धार्थोक्तिः ।।१४।।\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E(वे.खं )\u003C/span\u003E नित्यं दोषैर्हीनत्वात् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eहम्\u003C/span\u003E, साररूपत्वात् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसः\u003C/span\u003E, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eहं चासौ सश्चेति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहंसः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशुचौ= वायौ सीदतीति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशुचिषत्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवरसुखरूपत्वाद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवसुः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअन्तरिक्षे सीदतीति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअन्तरिक्षसत्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसर्वेन्द्रियादिस्थः सन् इन्द्रियविषयादिहोतृत्वाद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहोता\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवेद्यां पूज्यतया सीदतीति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवेदिषत्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअतिशयितं थम्= अन्नम् अस्यास्तीति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअतिथिः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E। द्रोणकलशे स्थितः सोमो \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदुरोण\u003C/span\u003Eशब्देनोच्यते, तत्र सीदतीति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदुरोणसत्\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनृषु स्थित इति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनृषत्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवरेषु= देवेषु सीदतीति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवरसत्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eऋते= वेदे सीदतीति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eऋतसत्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eव्योमाख्यप्रकृतौ सीदतीति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eव्योमसत्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअब्जाः\u003C/span\u003E अब्जेषु स्थितः, बहुवचनं बहुरूपत्वाभिप्रायेण । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगोजाः\u003C/span\u003E पृथिवीजन्येषु स्थितः। विष्णुं प्रति गतत्वाद् ऋताः= मुक्ताः, तेषु नियामकतया जातत्वाद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eऋतजाः\u003C/span\u003E । अद्रिषु स्थितः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअद्रिजाः\u003C/span\u003E । वेदैर्मुख्यतः प्रोक्तत्वाद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eऋतम्\u003C/span\u003E। पूर्णगुणत्वाद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबृहत्\u003C/span\u003E ।। २ ।।\nकिञ्च- यः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्राणरूपं\u003C/span\u003E वायुं मुख्यप्राणस्वरूपम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eऊर्ध्वमुन्नयति\u003C/span\u003E, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअपानं\u003C/span\u003E मुख्यवायुरूपमेव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रत्यगस्यति\u003C/span\u003E अधः क्षिपति, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमध्ये\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eहृदयस्य\u003C/span\u003E इति शेषः, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआसीनं वामनं\u003C/span\u003E वामम्= सौन्दर्यम्, तत्प्रधानत्वात् स्त्रियो वामशब्दशब्दिताः, तन्नेता वामनः, तं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविश्वे\u003C/span\u003E सर्वे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदेवा उपासते\u003C/span\u003E ।। ३ ।।\nकांश्चिद् गुणान् उक्त्वा, तूर्ण्णीं स्थितं यमं पुनर्विशेषविवित्सया \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयेयं प्रेते\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यनेन पृष्टमेव पृच्छति नचिकेताः – \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्येति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशरीरस्थस्य\u003C/span\u003E स्थूलशरीरस्थस्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्य विस्रंसमानस्य\u003C/span\u003E स्थूलशरीरं त्यजतो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदेहिनः\u003C/span\u003E सूक्ष्मशरीरवतो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदेहात्\u003C/span\u003E सूक्ष्मदेहाद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवि\u003C/span\u003Eशेषेण \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमुच्यमानस्य\u003C/span\u003E मुक्तस्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअत्र\u003C/span\u003E मुक्तौ नियामकतया यत् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरिशिष्यते\u003C/span\u003E तत् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकिम्\u003C/span\u003E? पुनर्विशेषतो ब्रूहीत्यर्थः। उत्तरमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्वै तदिति\u003C/span\u003E ।। ४ ।।\nसकलजीवनहेतुप्राणापानप्रेरकत्वं भगवतः कथम्? इत्यतः तयोरपि न जीवनहेतुत्वम् इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन प्राणेनेति\u003C/span\u003E ।। तर्हि केन जीवति? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइतरेणेति\u003C/span\u003E ।। प्राणापानाभ्यां सकलजीवजडेभ्यो वा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइतरेण\u003C/span\u003E भगवतैव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजीवन्ति\u003C/span\u003E सर्वे जीवाः । प्राणापानयोर्जीवनहेतुत्वाभावे प्रमाणान्तरविरोधः स्याद् ? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयस्मिन्निति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीवनहेतू\u003C/span\u003Eइति शेषः । ततश्च स्वातन्त्र्येण जीवनहेतुत्वं प्राङ् निषिद्धमिति भावः । यद्वा- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन प्राणेन\u003C/span\u003E इत्यत्र \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वातन्त्र्येण\u003C/span\u003E इति शेषः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइतरेण तु\u003C/span\u003E इत्यत्र हेतुमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयस्मिन्निति\u003C/span\u003E ।। ५ ।।\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपुनरपि भगवत्स्वरूपं वक्ष्यामि\u003C/span\u003E इति प्रतिजानीते यमः– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहन्तेति\u003C/span\u003E।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहन्त\u003C/span\u003E इत्यास्वादने । अहं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eते\u003C/span\u003E तुभ्यम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइदं गुह्यं\u003C/span\u003E गोप्यं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसनातनं\u003C/span\u003E ब्रह्म \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रवक्ष्यामि\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआत्मा\u003C/span\u003E परमात्मा, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eम्रियत इति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमरणं\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E म्रियमाणं जीवं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्राप्य\u003C/span\u003E यथा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआत्मा\u003C/span\u003E नियामको \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभवति\u003C/span\u003E तथा प्रवक्ष्यामीत्यर्थः ।।६।।\nएतदेवाऽह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयोनिमिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअन्ये\u003C/span\u003E केचिद् देहिनो मृताः सन्तः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशरीरत्वाय\u003C/span\u003E शरीरवत्त्वाय मनुष्यादि\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयोनिं प्रपद्यन्ते\u003C/span\u003E, तन्नियामकतया भगवानपि योनिं प्रपद्यत इति भावः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअन्ये\u003C/span\u003E केचित् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्थाणुं अनुसंयन्ति\u003C/span\u003E तन्नियामकतया भगवानपि । केषाञ्चिद् योनिप्राप्तिः केषाञ्चित् स्थाणुप्राप्तिरिति कुतः? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथेति\u003C/span\u003E ।। तत्तज्ज्ञानकर्मानुसारेण तत्तत्प्राप्तिरिति भावः ।। ७ ।।\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eम्रियमाणजीवनियामकस्य शोकमरणादिकं न शङ्कनीयम्\u003C/span\u003E इति भावेन तस्य माहात्म्यमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय इति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयः\u003C/span\u003E पुरुषः पूर्णषड्गुणः पुरिशयो वा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएषु\u003C/span\u003E जीवेषु लयादौ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसुप्तेषु\u003C/span\u003E सत्सु तदा कामं कामं स्वेच्छानुसारेण रथपथादीन् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनिर्मिमाणो जागर्ति तदेव शुक्रं\u003C/span\u003E शोकरहितं नत्वन्यत्, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतदेव ब्रह्म\u003C/span\u003E पूर्णगुणं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतदेवामृतं\u003C/span\u003E नित्यमुक्तम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउच्यते\u003C/span\u003E श्रुत्यादौ । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतस्मिन् सर्वलोका आश्रिताः\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतद्\u003C/span\u003E ब्रह्म \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकोऽपि नात्येति\u003C/span\u003E ।।८।।\nयद्वा- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइतरेण तु जीवन्ति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यत्र ब्रह्मणः सर्वजीवेभ्यो भेद उक्तः। तमेव जीवेश्वरभेदं ज्ञापयितुं तदुभयस्वरूपं वक्ष्यामीति प्रतिजानीते– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहन्तेति\u003C/span\u003E ।। अहं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eते\u003C/span\u003E तुभ्यम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइदं गुह्यं सनातनं ब्रह्म प्रवक्ष्यामि\u003C/span\u003E। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआत्मा\u003C/span\u003E जीवो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमरणं प्राप्य\u003C/span\u003E यथा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभवति\u003C/span\u003E तच्च वक्ष्यामि, जीवब्रह्मणोर्भेद- ज्ञापनायेत्यर्थः ।।६।।\nतत्र यः कर्मफलभोक्ता स जीव इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयोनिमिति\u003C/span\u003E।। न हि जीवस्य योन्यादिगमनं ब्रह्म प्राप्नोति । अतस्तयोर्भेद इति भावः ।।७।।\nपुनरपि जीवेश्वरस्वरूपमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय इति\u003C/span\u003E ।। अनेन- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसुप्तिमान् जीवः, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय एषु सुप्तेषु जागर्ति\u003C/span\u003E स विष्णुः\u003C/span\u003E इति तयोर्भेदः स्पष्टमुक्तः। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशुक्रं\u003C/span\u003E शोकरहितम्, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशुक्रं \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-289\"\u003Eतच्छोकराहित्याद्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति वचनात् । जीवस्तु शोकयुक्तः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतदेव ब्रह्म\u003C/span\u003E पूर्णम्, न जीवः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतदेव\u003C/span\u003E नित्यमुक्तम्, जीवस्त्वनेवंविधः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतस्मिन् सर्वे लोका आश्रिताः\u003C/span\u003E, न हि जीवे आश्रिताः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतदेव कोऽपि नात्येति\u003C/span\u003E, जीवं तु ब्रह्मैवात्येति । अतस्तयोर्भेदः सिद्ध इति भावः । पुनरपि प्रतिजानीते– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्वै तदिति\u003C/span\u003E।।८।।\nतमेव जीवेश्वरभेदं सदृष्टान्तमाह उत्तरमन्त्रद्वयेन– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअग्निरिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथा\u003C/span\u003E यद्यपि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअग्निः\u003C/span\u003E देवतारूप \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएक\u003C/span\u003E एव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभुवनं\u003C/span\u003E लोकं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रविष्टः\u003C/span\u003E सन् पाकादिकर्ता, नान्योऽस्ति । तथाऽपि अस्य अग्नेर्देवस्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eरूपं रूपं\u003C/span\u003E प्रति अचेतनोऽग्निः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रतिरूपः\u003C/span\u003E प्रतिबिम्बो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबभूव\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतथा\u003C/span\u003E स \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएक\u003C/span\u003E एव सर्वभूतानाम्= जीवानाम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअन्तरात्मा\u003C/span\u003E तन्नियामकः । तथाऽपि तस्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eरूपं रूपं\u003C/span\u003E प्रति जीवः प्रतिबिम्बो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबभूव\u003C/span\u003E । न च बिम्ब-प्रतिबिम्बत्वोक्त्याऽभेदः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबहिश्च\u003C/span\u003E असौ परमात्मनः नितरां भिन्न इति यावत् । परतन्त्रत्वादिति भावः ।। ९ ।।\n\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथा\u003C/span\u003E यद्यपि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवायुः\u003C/span\u003E देवतारूप \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएक\u003C/span\u003E एव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभुवनं प्रविष्टः\u003C/span\u003E सन् धारकः, नान्योऽस्ति । तथाऽपि अस्य वायोर्देवस्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eरूपं रूपं\u003C/span\u003E प्रति अचेतनो वायुः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रतिरूपो बभूव\u003C/span\u003E । इतरत् समानम् ।। १० ।।\nननु \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Ci\u003Eभूतान्तरात्मा\u003C/i\u003E\u003C/span\u003E इति सर्वजीवान्तरत्वमुक्तम् । तथा सति जीववत् दुःखं स्याद्? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसूर्य इति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथा सूर्यः सर्वलोकस्य\u003C/span\u003E अन्तश्\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eचक्षुरपि\u003C/span\u003E चक्षुरभिमानिदेवताऽपीति यावत्, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eचाक्षुषैर्बाह्यदोषैः\u003C/span\u003E अचेतनरूपबाह्यचक्षुर्गतैर्दोषैः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन लिप्यते, तथा\u003C/span\u003E स \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएक\u003C/span\u003E एव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसर्वभूतान्तरात्माऽपि लोकस्य दुःखेन न लिप्यते\u003C/span\u003E । ननु सर्वजीवात्मकत्वे च कथं दुःखेनालेपः? इत्यत उक्तं– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबाह्य इति\u003C/span\u003E ।। जीवेभ्यो भिन्न इत्यर्थः । स्वतन्त्रत्वादिति भावः ।। ११ ।।\nननु भूतान्तरात्मा भूतदुःखेन न लिप्यत इति कथम् ? अन्यथा जीवस्यापि तदभावप्रसङ्गात् । न हि दह्यमानगेहान्तर्गतयोरन्यतरस्यैव दाह इति युक्तमिति । अतो जीवापेक्षया ईश्वरस्य सामर्थ्यवैशेष्येण अग्निस्तम्भनवतो दाहाभाववत् दुःखालेपोपपत्तिरिति भावेन ईश्वरसामर्थ्यमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएक इत्यादिना\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयः सर्वभूतान्तरात्मा एकः\u003C/span\u003E समाभ्यधिकरहितः सर्वमस्य वशे वर्तत इति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवशी एकं\u003C/span\u003E स्वात्मरूपं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबहुधा करोति\u003C/span\u003E नियम्यानन्त्यात्, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतम्\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मनि तिष्ठतीति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआत्मस्थः, तम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E भगवन्तं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eये धीरा अनुपश्यन्ति तेषाम्\u003C/span\u003E एव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशाश्वतं\u003C/span\u003E नित्यम् अभिव्यक्तं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसुखम्, नेतरेषाम्\u003C/span\u003E ।। १२ ।।\nकिञ्च- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयो नित्यानां नित्यः\u003C/span\u003E परमनित्यः अनित्यत्वादिचतुर्विधनाशरहित इति यावत्, नित्यानां नित्यत्वप्रदो वा, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eचेतनानां चेतनः\u003C/span\u003Eपरमचेतनः, चेतनानां चेतनत्वप्रदो वा, यश्च स्वयम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएक\u003C/span\u003E एव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबहूनां\u003C/span\u003E पुरुषाणां \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकामान्\u003C/span\u003E काम्यान् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविदधाति तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीरास्तेषामेव शाश्वती\u003C/span\u003E पुनरावृत्तिशून्या \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशान्तिः\u003C/span\u003E मोक्षः, नेतरेषाम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमोक्षः शान्तिश्च शरणं निर्वाणं \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-290\"\u003Eचाभिधीयते\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति ब्राह्मे ।। १३ ।।\nएवं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयज्ज्ञानाद् शाश्वतसुखादिरूपो मोक्षस्तस्य कथं दुःखलेपः स्याद्\u003C/span\u003E इत्युक्तम् । इदानीं परमसुखरूपत्वाच्च न तत्प्राप्तिरिति भावेन प्रकृत-भगवत्स्वरूपमेवाऽह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतदिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतद्\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eरूपं रूपम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यत्र प्रकृतं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएकं रूपम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति प्रकृतं भगवद्रूपम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनिर्देश्यं\u003C/span\u003E साकल्येन निर्देष्टुमशक्यं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरमं सुखमिति मन्यन्ते\u003C/span\u003E ज्ञानिनः । तज्ज्ञाने च भगवत्प्रसाद एव मुख्यहेतुरिति स्वानुभवेन समर्थयते यमः – \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकथमिति\u003C/span\u003E।। अहं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतद्\u003C/span\u003E अनिर्देश्यं परमं सुखं भगवद्रूपं तत्प्रसादमृते इदानीं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकथं विजानीयाम्\u003C/span\u003E ? न कथमपि । अतो भगवत्प्रसाद एव तत्र हेतुरिति भावः । भगवत्प्रसादादपि किं साकल्येन तज्ज्ञानं भवति? इति नचिकेताः पृच्छति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकिमु भातीति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकिं\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसम्यग्\u003C/span\u003E इति शेषः। उत्तरमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन भाति वेति\u003C/span\u003E ।। सम्यङ् न भात्येवेत्यर्थः ।।१४।।\nतत् कुतः? इत्यतस्तस्य सूर्याद्यप्रकाश्यत्वादित्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन तत्रेति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतत्र\u003C/span\u003E तद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभाति\u003C/span\u003E भासयते । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eचन्द्रतारकम्\u003C/span\u003E इति द्वन्द्वैकवद्भावः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-291\"\u003Eपावकः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति स्मृतिः । न केवलं सूर्यादीनां भगवत्स्वरूपप्रकाशकत्वाभावः; किन्तु? घटादिप्रकाशनेऽपि न स्वातन्त्र्यमित्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतमेवेति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसर्वं\u003C/span\u003E सूर्यादितेजो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभान्तं\u003C/span\u003E प्रकाशयन्तं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतमेव\u003C/span\u003E भगवन्तम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनुभाति\u003C/span\u003E प्रकाशते । सूर्यादिप्रकाशोऽपि भगवदधीन इति भावः । तथाहि स्मृतिः – \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयदादित्यगतं तेजो जगद् \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-292\"\u003Eभासयते\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिका । तर्हि कस्य प्रकाशेनेदं सर्वं जगत् प्रकाशते? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतस्येति\u003C/span\u003E ।। १५ ।।\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E।। इति द्वितीयाध्यायस्य द्वितीया वल्ली ।।\u003C/span\u003E",
			"lines": [
				"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहंस\u003C/span\u003E इति मन्त्रं विप्रतिपत्तिनिरासाय प्रमाणेन व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनित्यमिति\u003C/span\u003E॥ आधिक्यार्थक-अनुस्वारार्थः – \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनित्यमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eह\u003C/span\u003Eइत्यस्यार्थः – \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eहीन इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eओ हाक्= त्यागे\u003C/span\u003E इति धातोः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअखिलैर्दोषैः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003Eइत्यस्य योग्यतया सम्बन्धः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यस्यार्थः – \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसाररूप इति\u003C/span\u003E ॥ एतेन- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eहन्ति= गच्छतीति हंसः\u003C/span\u003E इति व्याख्यानं प्रमाणविरुद्धत्वाद् अपास्तम्। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदिव्य-आदित्यात्मना सीदति इति शुचिषद्\u003C/span\u003E इति व्याख्याननिरासायाऽह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवायुस्थ इति\u003C/span\u003E ॥ शुचिः=वायुः, तत्र सीदतीति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशुचिषद्\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवसुर्वाय्वात्मनाऽन्तरिक्षे सीदति इति अन्तरिक्षसद्\u003C/span\u003E इति व्याख्यान-निरासायाऽह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवसुरिति\u003C/span\u003E ॥ उत्तमसुखरूप इत्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वित्यानन्दः \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-270\"\u003Eसमुद्दिष्टः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्युक्तेः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eव\u003C/span\u003Eशब्दो वरत्ववाची ।",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eहोता=अग्निः\u003C/span\u003E इति व्याख्यानमसद् इति भावेनाऽह – \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eहोतेति\u003C/span\u003E ॥ सर्वेन्द्रियविषयहोतृत्वादित्यर्थः। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवेद्यां सीदतीति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवेदिषद्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति पदार्थमभिप्रेत्य तात्पर्यमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवेद्यामिति\u003C/span\u003E॥",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअतिथिः सोमः सन् द्रोणकलशे सीदतीति दुरोणसद्\u003C/span\u003E इति व्याख्याननिरासाय \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअतिथि\u003C/span\u003Eशब्दार्थं तावदाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअत्यन्न इति\u003C/span\u003E ॥ अतिशयितान्न इत्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eच\u003C/span\u003Eशब्द एवार्थः । कथम् अस्माच्छब्दाद् अयमर्थो लभ्यते? इत्यतः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eथ\u003C/span\u003Eशब्दार्थमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयस्मादिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eउच्यते\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअन्नं \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-271\"\u003Eथम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति च्छन्दोगश्रुताविति शेषः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअति\u003C/span\u003Eशब्दश्चातिशयार्थकः प्रसिद्ध एवेति भावः।",
				"इदानीं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदुरोणसद्\u003C/span\u003E इत्यस्यार्थमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eद्रोणकलशे\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्थित\u003C/span\u003E इति शेषः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्थित\u003C/span\u003E इत्यस्य सप्तम्यन्ततयाऽत्रापि सम्बन्धो वा । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eद्रोणे स्थितं दुरोणम्, तच्च योग्यतया सोम एव, तत्र सीदतीति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदुरोणसद्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यर्थः। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनृषद् वरसद्\u003C/span\u003E इत्यस्यार्थमाह–\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनृष्विति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवरेषु\u003C/span\u003E इत्यनुवादेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदेवेषु\u003C/span\u003E इति व्याख्यानम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअपि\u003C/span\u003Eशब्दात् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्थित\u003C/span\u003E इत्यनुकर्षः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतु\u003C/span\u003Eशब्दो नरापेक्षया विशेषद्योतकः। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eऋतसद्\u003C/span\u003E इत्यस्यार्थः– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eऋतरूप इति\u003C/span\u003E ॥ याथार्थ्यनियमादित्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्थित\u003C/span\u003E इत्यनुवर्तते । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eव्योमसद्\u003C/span\u003E इत्यस्यार्थमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eव्योमाख्येति\u003C/span\u003E ॥ प्रकृतौ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eव्योम\u003C/span\u003Eशब्दं निर्वक्ति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eव्योतमिति\u003C/span\u003E ॥",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअब्जा गोजा ऋतजा अद्रिजा\u003C/span\u003E इत्यनेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eब्रह्मणः शङ्ख-शुक्ति-मकरादि सर्वात्मकत्वमुच्यते\u003C/span\u003E इति व्याख्याननिरासाय \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअब्जा गोजा ऋतजा अद्रिजा\u003C/span\u003E इत्यभेदोक्तौ निमित्तमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअब्जेति\u003C/span\u003E ॥ अब्जाः= शङ्खादयः । गोजाः= व्रीहियवादयः, अद्रिजा= नद्यादयः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआस्ते\u003C/span\u003E, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयतः\u003C/span\u003E इति शेषः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअब्जादिकः\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअब्जा\u003C/span\u003E इत्यादिनामकः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशुचिषद्\u003C/span\u003E इत्यादिना सर्वत्रावस्थितभगवत्स्वरूपत्वकथनाद् अत्रापि तत्तत्स्थितत्वेनैव तदभेदोक्तिरिति व्याख्येयम् इति भावेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएवम्\u003C/span\u003E इत्युक्तम् ।",
				"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eऋतजा\u003C/span\u003E इत्यस्यार्थमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतथैवेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eऋतेषु\u003C/span\u003E= \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमुक्तेषु\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनियामकतया जात इति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eऋतजा\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति शेषः । अर्थविशेषकथनायैव क्रमोल्लङ्घनम् । कथं मुक्तानाम् ऋतत्वम्? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eगता इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eऋ= गतौ\u003C/span\u003E इति धातोरित्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविष्णुम्\u003C/span\u003E इत्यस्य योग्यतया सम्बन्धः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअब्जादिरूपेण सर्वात्माऽपि सन् ऋतम्= अवितथस्वभाव\u003C/span\u003E इति व्याख्याननिरासाय \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eऋतम\u003C/span\u003E इत्यस्यार्थमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवेदैरिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eऋत\u003C/span\u003Eशब्दो वेदवाचीत्युक्तम् । वेदाभेदस्य बाधितत्वाद् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवेदैः प्रोक्त\u003C/span\u003E इत्युक्तम् । वाच्यवाचकयोरभेदव्यपदेशस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअयं वै लोकः प्रथमा \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-272\"\u003Eमहानाम्नी\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादौ दृष्टत्वात् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअब्जा\u003C/span\u003E इत्यादिवत् वेदस्थत्वाद् वेदाभेदोक्तिः\u003C/span\u003E इत्यङ्गीकारे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eऋतसद्\u003C/span\u003E इत्यनेन पुनरुक्त्यापातः । देवताधर्मादिनिरासाय \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमुख्यतया\u003C/span\u003E इत्युक्तम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएव\u003C/span\u003Eशब्देन परोक्तार्थव्यावृत्तिः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eच\u003C/span\u003E\u003C/span\u003Eशब्दः पूर्वोक्तविशेषणसमुच्चायकः। बृहत्= महत् सर्वोपादानत्वादिति व्याख्याननिरासायाऽह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eबृहदिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eबृहच्च\u003C/span\u003E इति \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eच\u003C/span\u003Eशब्दान्वयः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपूर्णगुणत्वादेव\u003C/span\u003E इत्येवशब्दान्वयः । तेन परोक्तहेतुनिरासः ।",
				"नन्वादित्यपर एवायं मन्त्रः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअसौ वै दूरोहो योऽसौ \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-273\"\u003Eतपति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्युक्त्वा, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eहंसः शुचिषदित्येष वै हंसः \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-274\"\u003Eशुचिषद्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिश्रुतावुक्तत्वात्। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eहंस\u003C/span\u003E इति \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eहंसाः सूर्यस्य रश्मयः\u003C/span\u003E इत्युक्तत्वाच्च इति चेन्न । आदित्यान्तर्गतभगवत्परत्वेनाविरोधात् ॥२॥",
				"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन प्राणेन\u003C/span\u003E इत्यस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्राणेन, अपानेन, चक्षुरादिना वा मर्त्यो न जीवति, अतस्तदितरेण जीवो जीवति, यस्मिन् जीवे एतौ उपाश्रितौ\u003C/span\u003E इति व्याख्यानमसत् । प्राणापानादिवत् जीवस्यापि जीवनहेतुत्वाभावात्। यथाश्रुतोपपत्तौ चक्षुराद्युपलक्षणायोगाच्च । अतोऽत्र प्राणापानात्मक-मुख्यवायोरेव जीवनहेतुत्वं निषिध्य विष्णोरेव तद्धेतुत्वमुच्यते ।",
				"नन्वेतदप्ययुक्तम्- मुख्यप्राणस्य जीवनहेतुत्वस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयत्प्राप्तिर्यत्परित्याग उत्पत्तिर्मरणं \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-275\"\u003Eतथा\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिप्रमाणसिद्धत्वाद्, इत्यतस्तद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन केवलमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकेवल-एव\u003C/span\u003Eशब्दाभ्याम् अन्यनिरपेक्षतामाह । तथा च श्रुतौ स्वातन्त्र्येण जीवनहेतुत्वं निषिध्यत इति भावः । तर्हि कीदृशश्चेतनविधारक? इति भावेन पृच्छति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकिन्त्विति\u003C/span\u003E ॥ तदुत्तरत्वेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयस्मिन्नेतावुपाश्रितौ\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति वाक्यतात्पर्यमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविष्णुमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयस्मिन्नेतौ\u003C/span\u003E इत्येतद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइतरेण जीवन्ति\u003C/span\u003E इत्यत्र हेतुरिति भावेन, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइतरेण तु\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति वाक्यं तात्पर्यतो व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअत इति\u003C/span\u003E ॥ ५ ॥",
				"''अग्निः यथा एक एव प्रकाशात्मा सन् भुवनम्= इमं लोकं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रति= दार्वादिदाह्यभेदं प्रति प्रतिरूपः = तत्र स्वयं प्रतिरूपवान् दाह्यभेदैर्बभूव, तथा सर्वभूतान्तरात्मा एक एव दार्वादिष्विव सर्वदेहं प्रति प्रविष्टत्वात् प्रतिरूपो बभूव । बहिश्च स्वेन अविकृतेन रूपेणाऽकाशवत् ।",
				"तथाऽन्यो दृष्टान्तः- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवायुर्यथैक\u003C/span\u003E इत्यादि ॥ प्राणात्मना देहेष्वनुप्रविष्टः। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eरूपं रूपं प्रतिरूपः...\u003C/span\u003E इत्यादि समानम् इति'' ।",
				"अस्मिन् मन्त्रद्वये आत्मैकत्वमुच्यत इत्यसत् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदेवेह तदमुत्र\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिना बहुशस्तस्योक्तत्वेन पुनरुक्त्यापातात् । न च अनेकतार्किकबुद्धिविचालितान्तःकरणानां प्रमाणोपपन्नमप्यात्मैकत्वविज्ञानम् असकृदुच्यमानमपि ऋजुबुद्धीनां चेतसि नाऽधीयत इति तत्प्रतिपादने आदरवती श्रुतिः पुनः पुनराहेति युक्तम् । आत्मैकत्वस्याप्रामाणिकत्वात्।",
				"न तावत् तत्र प्रत्यक्षम्, चेष्टालिङ्गेन परात्मसिद्धौ ततो भेदस्यैव स्वस्मिन् ग्रहणेन तदेकत्वग्राहिप्रत्यक्षाभावात् ।",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविमतानि शरीराणि देवदत्तस्यैव भोगायतनानि शरीरत्वाद्\u003C/span\u003E इत्यनुमानम् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविमतानि कलत्राणि देवदत्तस्यैव भोगायतनानि कलत्रत्वाद्\u003C/span\u003E इत्युपहासास्पद-आभाससमानयोग-क्षेमत्वाद् उपेक्ष्यम् । आगमाश्चान्यथा व्याख्याता इति भावेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअग्निर्यथैकः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति मन्त्रद्वयं प्रमाणेनैवान्यथा व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअग्निरिति\u003C/span\u003E॥",
				"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअग्निः\u003C/span\u003E देवतारूपः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eलोकेषु\u003C/span\u003E इत्यनेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभुवनम्\u003C/span\u003E इति जात्येकवचनमित्युक्तं भवति । तेन- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभुवनम्= इमं लोकम्\u003C/span\u003E इति व्याख्यानम् अपास्तम्। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएक\u003C/span\u003E इत्यस्य सावधारणत्वम् अभिप्रेत्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअन्यो न विद्यत\u003C/span\u003E इत्याह । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपाकादिकर्ता\u003C/span\u003E इति शेषोऽस्ति । अनेन- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअग्निर्यथैको भुवनं प्रविष्टः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्येतद् व्याख्यातम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपूर्वोक्ताग्निरेव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबभूव\u003C/span\u003E इत्यत्र कर्ता\u003C/span\u003E इति प्रतीतिं निवारयन् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eरूपं रूपम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्येतद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअथापीति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रतिरूपकाः\u003C/span\u003E प्रतिबिम्बभूताः । श्रुतावेकवचनप्रयोगो जात्यभिप्रायेणेति बहुवचनप्रयोगः ॥९॥",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवायुर्यथैकः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति दृष्टान्तवाक्यं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएवमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएवं\u003C/span\u003Eशब्दो दृष्टान्तान्तरत्वज्ञापकः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयथा\u003C/span\u003E इत्यनुवर्तते । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअपि\u003C/span\u003E\u003C/span\u003Eशब्दो \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eलोकेषु प्रविष्टः\u003C/span\u003E इत्यस्य अनुकर्षणार्थः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवायुः\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएक एव\u003C/span\u003E इति शेषः । ननु अचेतनवायुरेव नास्ति ? प्रमाणाभावाद्, इत्यत उक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्पर्शगम्य इति\u003C/span\u003E ॥ एतच्छङ्कापरिहारार्थमेव प्राग् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएते\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रत्यक्षसिद्धाः\u003C/span\u003E इत्युक्तम् । स्पर्श-गुणानुमेय इत्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eत्वगिन्द्रियव्यापारानन्तरम् उपलभ्यमानः स्पर्शः क्वचिदाश्रितो गुणत्वाद् रूपवत्\u003C/span\u003E इत्यनुमानात् सामान्यतः स्पर्शाश्रयद्रव्यसिद्धौ, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन तत् पृथिव्यादित्रयं रूपरहितत्वात्, नाप्याकाशादिकं तस्यास्पर्शवत्त्वादिति, यद् रूपरहितं स्पर्शवद् द्रव्यं सिध्यति स एव वायुः\u003C/span\u003E इति भावः ।",
				"ननु कुत एवं वायोः स्पर्शगुणानुमेयत्वम्, बाह्यप्रत्यक्षत्वं किं न स्याद्? इति चेद्, न । अरूपिद्रव्यत्वेन बाह्यप्रत्यक्षागोचरत्वस्य आस्थितत्वात्। न च अनुमितस्य वायोः प्रतिवादिना अनङ्गीकृतत्वेन आश्रयासिद्धिः, अध्यक्षस्य पक्षीकारे धर्मिग्राहकमानविरोध इति वाच्यम्। वायोरेवात्र पक्षत्वेन अनुमितत्वादेः पक्षतावच्छेदकत्वेन अनुपादानात् । स च अस्माकम् अनुमानेन, परस्य प्रत्यक्षेण सिद्ध इत्यदोषः ।",
				"न च पञ्चीकरणपक्षेऽसिद्धिः । प्रत्यक्षरूपरहितद्रव्यत्वस्य हेत्वर्थत्वात्। तथा च श्रुतिः - \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयदन्यद्वायोश्चान्तरिक्षाच्चैतत् \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-276\"\u003Eसद्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवायुरन्तरिक्षं चासद्\u003C/span\u003E इति सत्त्वासत्त्वव्यपदेशस्य प्रत्यक्ष-अप्रत्यक्षनिमित्तकत्वात् । तथाचोक्तं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसुधायाम्\u003C/span\u003E– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-277\"\u003Eप्रत्यक्षाप्रत्यक्षपञ्चमहाभूतपरत्वाद्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति । मूर्तत्वामूर्तत्वं च इदमेव । अन्यथा पञ्चानामपि परिच्छिन्नपरिमाणत्वेन विभागानुपपत्तेः । तथा च स्मृतिः – \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E'आकाशवायू त्वव्यक्ते इतरेऽण्डे प्रकाशिताः ।\u003C/span\u003E",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतथात्वाद् बाह्यभूतानाम् अण्डस्थानां च सा \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-278\"\u003Eगतिः\u003C/span\u003E'\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति ।\u003C/span\u003E",
				"किञ्च \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभूतमप्यसितं दिव्यदृष्टिगोचरमेव \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-279\"\u003Eतु\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनुव्याख्याने\u003C/span\u003E भूताकाशस्य अप्रत्यक्षत्वोक्तिरपि वायोरप्रत्यक्षत्वसूचिका । द्वयोरेककोटित्वेन व्यवहारात् । उक्तं च \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमात्स्ये\u003C/span\u003E – \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E'आकाशवायू त्वव्यक्ते इतरेऽण्डे प्रकाशिताः ।\u003C/span\u003E",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतथात्वाद् बाह्यभूतानामण्डस्थानां च सा गतिः' इति ।\u003C/span\u003E",
				"अत एव \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपद्धतौ\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवायुस्पर्शोऽपि त्वचो विषयः\u003C/span\u003E इति वायुस्पर्शस्यैव त्वगिन्द्रियविषयत्वमुक्तम्, न वायोः ।",
				"एतेन वायोः प्रत्यक्षत्वं वदन्तो निरस्ताः । तथाहि- न वायोः प्रत्यक्षत्वं वक्तुं युक्तम्? तत्प्रमाणाभावात् । न तावत् प्रत्यक्षम्-\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवायुर्वाति\u003C/span\u003E इति ज्ञानस्य वायुगोचरत्वेऽपि तत्प्रत्यक्षत्वागोचरत्वात् । न च तस्यैव साक्षात्काररूपत्वेन तद्विषयत्वेनैव वायोः प्रत्यक्षत्वसिद्धिः। तस्य साक्षात्कारत्वे विवादात् । न च \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइयं प्रतीतिः त्वगिन्द्रियजन्या तद्व्यापारान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वाद्\u003C/span\u003E इति तत्सिद्धिरिति वाच्यम् । त्वगिन्द्रियव्यापारस्य स्पर्शग्रहोपक्षीणत्वेन अनन्यथासिद्ध-अन्वय-व्यतिरेकयोरभावात्, साधारणयोस्तु व्यभिचारित्वात् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवायुं स्पृशामि\u003C/span\u003E इत्यनुभवोऽस्ति ? इति चेद् , न । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपुष्पाणि जिघ्रामि\u003C/span\u003E इत्यनुभववत् उपपत्तेः । न चैवं घटोऽपि स्पार्शनो न स्यादिति वाच्यम् । तस्य वक्ष्यमाणनियामकविशिष्टतया स्पार्शनत्वकल्पनात्, अत्र तु तदभावात् ।",
				"नाप्यनुमानम् - \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवायुः प्रत्यक्षः प्रत्यक्षस्पर्शाश्रयत्वाद्\u003C/span\u003E इत्यत्र उद्भूतरूपवत्त्वस्य उपाधित्वात् । अत एव \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमहत्त्वे सत्युद्भूतस्पर्शवत्त्वाद्\u003C/span\u003E इत्यपास्तम् । परैरुद्भूतत्वानङ्गीकारेण वाद्यसिद्धेश्च । न च उद्भूतपदं प्रत्यक्षपरम् । महत्त्वविशेषणवैयर्थ्यात् , तत्त्यागे पूर्वाभेदात् , ऊष्मणि व्यभिचाराच्च । न च तस्य पक्षसमत्वान्न व्यभिचारः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eऊष्मवत् परं ब्रह्म यन्न जिघ्रन्ति न पश्यन्ति न शृण्वन्ति न \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-280\"\u003Eविजानन्ति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति श्रुत्या ब्रह्मणोऽप्रत्यक्षत्वे ऊष्मणो दृष्टान्तत्वकथनेन च तदप्रत्यक्षत्वस्य सुदृढनिश्चितत्वात् । प्रत्यक्षशब्दाश्रयस्याप्याकाशस्याप्रत्यक्षत्ववत् प्रत्यक्षस्पर्शाश्रयस्यापि वायोरप्रत्यक्षत्वोपपत्त्याऽप्रयोजकत्वात् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवायुः स्पार्शनः उद्भूतरूपानधिकरणत्वे सत्युद्भूतस्पर्शाधिकरणत्वाद् घटवत्\u003C/span\u003E इत्यपि न । परमाण्वादौ व्यभिचारात् । न च उद्भूतपदं प्रत्यक्षपरम् । उक्तन्यायेनाप्रयोजकत्वात् । द्रव्यत्वरूपपक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकचाक्षुषत्वस्योपाधित्वाच्च ॥",
				"ननु द्रव्यस्पार्शनत्वे न चाक्षुषत्वं प्रयोजकम् ; किन्तु? महत्त्वे सत्युद्भूतस्पर्शवत्त्वमेव । अतः कथं न वायुः प्रत्यक्षः ? इति चेद्, न । परमाणुष्वपि महत्त्वसद्भावस्यान्यत्रोपपादितत्वेन तेषामपि स्पार्शनत्वप्रसङ्गात् । त्वन्मतेऽपि (त्रुटेः) त्र्यणुकस्य महत्त्वे सत्युद्भूतस्पर्शवत्त्वाङ्गीकारेण स्पार्शनत्वप्रसङ्गाच्च । न हि जालसूर्यमरीचिस्थम् अतिसूक्ष्मतमम् उपलभ्यमानं वस्तु त्वचा केनचिद् गृह्यते । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eगृह्यत एव, विविच्य तु न गृह्यते सूक्ष्मत्वाद्\u003C/span\u003E इति वदन् देवानां-प्रियोऽसावुपेक्षणीयः । अनुभवविरोधात् । महत्त्वविशेषसमानाधिकरण-उद्भूतस्पर्शवत्त्वं प्रयोजकमिति चेन्न । ऊष्मणो वायूपनीतशीतोष्णद्रव्यस्यापि स्पार्शनत्वापातात् । न च तत्रानुमतिः । उदाहृतश्रुतिविरोधात् । तत्संख्या-परिमाण-संयोग-विभाग-कर्मणां स्पार्शनत्वापाताच्च । योग्यव्यक्तिवृत्तित्वेन तेषां योग्यत्वात् । न हि ऊष्मादिजातीये क्वचिद् घटादाविव करपरामर्शे कदाऽपि केनापि संख्या गृह्यते । ननु द्रव्यस्पार्शनत्वे चाक्षुषत्वमपि न प्रयोजकम् ? आलोकादीनामपि स्पार्शनत्वापाताद्, इति चेन्न । विषमव्याप्तस्याप्युपाधित्वात् ।।",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकेचित्तु\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमहत्त्वसमानाधिकरण-उद्भूतरूपवत्त्वं बाह्यद्रव्यप्रत्यक्षत्वे तन्त्रम्\u003C/span\u003E इति \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन वायुः प्रत्यक्षः\u003C/span\u003E इत्याहुः, तन्न । वर्णद्रव्यत्वस्यान्यत्र व्यवस्थापितत्वेन तत्रोक्तप्रयोजकाभावात् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअन्ये\u003C/span\u003E तु- द्रव्यस्पार्शन एवेदं प्रयोजकम् इति \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवायुर्न स्पार्शनः\u003C/span\u003E इत्याहुः, तदपि न । तमसः, आलोकस्य, नयनगतपित्तद्रव्यस्य च स्पार्शनत्वप्रसङ्गात् । वस्तुतस्तु- श्रोत्रभिन्नबाह्येन्द्रियजन्य-अस्मदादिद्रव्यप्रत्यक्षत्वे महत्त्वविशेषसमानाधिकरण-उद्भूतरूपवत्त्वं प्रयोजकमिति वायुर्न प्रत्यक्षः ।",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएके\u003C/span\u003E तु - महत्त्वविशेषसमानाधिकरण-उद्भूतरूप-स्पर्शवत्त्वं द्रव्यस्पार्शनत्वे प्रयोजकम्, एकैकस्य व्यभिचारात् । विनिगमनाविरहेणोभयोरपि प्रयोजकत्वात् । अत एव घटादिः स्पार्शनः । अत एवोक्तं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसुधायाम्\u003C/span\u003E– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eद्रव्यस्य हि अस्मदादिप्रत्यक्षत्वम् उद्भूतस्पर्शवत्त्वेन \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-281\"\u003Eव्याप्तम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति ।एवं च वायुर्न प्रत्यक्ष इत्याहुः ।",
				"एवं मन्त्रद्वयगतं दृष्टान्तवाक्यं व्याख्याय, इदानीं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति दार्ष्टान्तिकवाक्यं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएवमिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजनार्दन\u003C/span\u003E इति विशेष्याध्याहारः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएक\u003C/span\u003E इत्यस्य सावधारणत्वमभिप्रेत्याऽह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनान्य इति\u003C/span\u003E ।। सर्वभूतान्तरात्मा इत्यस्यार्थः– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसर्वेति\u003C/span\u003E ।। एक एव सर्वजीवान्तरस्थित इत्यस्यार्थलब्धमर्थमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वतन्त्र इति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eबाह्याश्च ते ततः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यत्र हेतुकथनार्थमेतत् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eरूपंरूपम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्येतद् अपेक्षिताध्याहारेण व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eरूपं रूपमिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रतिरूप\u003C/span\u003E इत्यस्यार्थः– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रतिबिम्बा इति\u003C/span\u003E। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eबभूवुः\u003C/span\u003E इति वक्ष्यमाणम् अत्रापि सम्बध्यते । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएकवचनप्रयोगाद् एकस्यैव प्रतिबिम्बत्वमुच्यते\u003C/span\u003E इति शङ्कापरिहाराय बहुवचनप्रयोगः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eचेतना अस्य\u003C/span\u003E जनार्दनस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eरूपं रूपं प्रति प्रतिबिम्बा बभूवुः\u003C/span\u003E इत्यन्वयः ।।१०।।",
				"ननु चेतनानां भगवत्प्रतिबिम्बत्वे बिम्बप्रतिबिम्बयोरैक्यात् तयोरभेदः स्याद्? इत्याशङ्कापरिहाराय श्रुतौ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबहिश्च\u003C/span\u003E इत्युक्तम् इति भावेन तद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eबाह्याश्चेति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eततो\u003C/span\u003E जनार्दनात् । ननु \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eचेतना भगवतो बाह्याः\u003C/span\u003E इत्ययुक्तम् ? भगवतो विभुत्वेन चेतनानां तदनधिष्ठितप्रदेश-वृत्तित्वासम्भवाद्, इत्यतो \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eबाह्या\u003C/span\u003E इत्युक्तं विवृणोति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनास्येति\u003C/span\u003E ।। ननु \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रतिरूपो बभूव\u003C/span\u003E इति लिट्प्रयोगात् प्रतिबिम्बत्वस्य कादाचित्कत्वमुच्यत इति प्रतीयते । विचित्र-अनन्तजीवानां च कथम् अविचित्र-एकभगवत्प्रतिबिम्बत्वम्? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनादीति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eच\u003C/span\u003Eशब्दोऽ-\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपि\u003C/span\u003Eशब्दार्थः । अनन्तम्= अनन्तप्रकारं कं= सुखं येषां ते \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनन्तकाः\u003C/span\u003E। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविचित्रस्वभावा अनन्ता अपि ते चेतना अविचित्रस्य एकस्यैव भगवतोऽनाद्यनन्तप्रतिबिम्बा बभूवुः\u003C/span\u003E इत्येतत् श्रुत्यादिप्रसिद्धम् \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-282\"\u003Eइति\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eहि\u003C/span\u003Eशब्दार्थः । सूर्यकान्तगत-सूर्यप्रतिबिम्बस्य अग्निजनकत्वेऽपि, जलगतस्य तदभावदर्शनाद् बिम्बैक्येऽपि प्रतिबिम्बभेदः, तद्वैचित्र्येऽपि तद्वैचित्र्यम् उपपन्नमिति भावः ।।",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसूर्यो यथा\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति मन्त्रस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसूर्यः सकललोकस्य चक्षुषि पुरीषाद्यशुचिप्रकाशनेन चक्षुष उपकारं कुर्वन्नपि तद्दर्शिनः सर्वलोकस्य चाक्षुषैः= अशुच्यादिदर्शननिमित्तैः आध्यात्मिकैः दोषैः, बाह्यैश्च अशुच्यादिसंसर्गदोषैश्च न लिप्यते\u003C/span\u003E इति व्याख्यानम् असत् । सूर्यस्य पुरीषाद्यशुचिप्रकाशनेन चाक्षुषदोषलेपप्रसक्तेरेवाभावेन तन्निषेधायोगात् । अन्यथा दीपप्रभादेरपि जडस्य तत्प्रसक्तिः स्यात् । सर्वस्यापि दोषस्याऽन्तरत्वेन बाह्यत्वायोगाच्च । न च दोषनिमित्तस्य बाह्यत्वेन दोषे बाह्यत्वोपचारः, क्लिष्टत्वात् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआध्यात्मिकैः दोषैः\u003C/span\u003E इत्यश्रुतकल्पनापाताच्चेति भावेन तद् दृष्टान्तवाक्यं व्याख्यातुम्, तदुपयुक्तं तावदाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसूर्य इति\u003C/span\u003E।।",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअस्य\u003C/span\u003E सूर्यस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रतिबिम्बो\u003C/span\u003E बाह्यकं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eचक्षुः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यन्वयः । किं ततः? इत्यतः परिवर्तमानस्य सूर्यस्य कथम् आन्तरचक्षुष्ट्वम्? सूर्यप्रतिबिम्बभूत-बाह्यचक्षुश्च किम्? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअन्तश्चक्षुरिति\u003C/span\u003E ।। चक्षुरभिमानिसूर्याख्य-देवतेत्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएकस्तथा\u003C/span\u003E इति दार्ष्टान्तिकवाक्यं व्याचष्टे–\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएवमिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eबाह्यः\u003C/span\u003E अत्यन्तभिन्नः । तत्र हेतुः – \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वतन्त्रत्वादिति\u003C/span\u003E ।। भूतान्तरात्मत्वोक्त्या लब्धमेतत् । जीवेषु व्यभिचारशङ्कापरिहाराय \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअस्वतन्त्रस्य\u003C/span\u003E इति जीवविशेषणम् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदुःखेन\u003C/span\u003E इति एकवचनप्रयोगो जात्यभिप्रायेणैव, न त्वेकत्वाभिप्रायेण इति \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-283\"\u003Eबहुवचनप्रयोगः\u003C/span\u003E ।",
				"ननु चेतनत्वाद् विष्णोरपि जीववत् दुःखलेपः किं न स्यात् ? न हि चेतनत्वाविशेषेऽपि विष्णोः दुःखालेपे विशेषहेतुरस्ति, इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eचेतनाभासक इति\u003C/span\u003E ।। अनेन- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eचेतनश्चेतनानाम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यस्य तात्पर्यमुक्तं भवति । चेतनत्वं न दुःखलेपप्रयोजकम् ; किन्तु? चेतनाभासकत्वमेव । हरिस्तु परमचेतन इति न दुःखलेप इति भावः। हरेः परमचेतनत्वे हेतुमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वतन्त्रत्वादिति\u003C/span\u003E ।। परमचेतनत्वेऽपि दोषलेपः किं न स्याद् ? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वतन्त्रो हीति\u003C/span\u003E ।। परमचेतनःस्वतन्त्र एव । स्वतन्त्रस्य नैव दोषलेपः । अन्यथा स्वातन्त्र्यभङ्गादिति भावः । दुःखे प्रकृतेऽपि \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदोषेण\u003C/span\u003E इति वदता श्रुतौ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदुःख\u003C/span\u003Eपदम् अज्ञानाद्युपलक्षणम् इत्युक्तं भवति ।",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यस्य परोक्तार्थे न प्रमादेनापि मतिः कर्तव्या इति भावेन प्रमाणेन व्याकृतमपि तद् वाक्यं स्ववचनेन स्पष्टयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस इति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-284\"\u003Eइत्यध्याहारः\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसर्वं वाक्यं सावधारणम्\u003C/span\u003E इति न्यायेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएक एव\u003C/span\u003E इत्युक्तम् । प्रकृतपरमात्मन एवोत्तरत्र कर्तृत्वेनान्वय इति भ्रान्तिनिवारणाय \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eरूपं रूपम्\u003C/span\u003E इत्येतद् योजयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतस्येति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीव\u003C/span\u003E इति कर्त्रध्याहारः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीवः प्रतिरूपाख्यो बभूव\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति सम्बन्धः । अनेन- दृष्टान्तवाक्याद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबभूव\u003C/span\u003E इति पदम् अनुवर्तनीयम् इत्युक्तं भवति ।",
				"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबहिश्च\u003C/span\u003E इत्येतदवधिप्रदर्शनेन व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eबहिश्चेति\u003C/span\u003E ।। कथं सर्वगतस्याऽत्मनो बहिर्जीव ? इत्यतस्तद् विवृणोति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनितरामिति\u003C/span\u003E ।। भेदाभेदव्यावृत्त्यर्थं नितरामिति । अनेन- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबहिः\u003C/span\u003Eशब्दो भिन्नार्थः, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eच\u003C/span\u003Eशब्दः एवार्थः\u003C/span\u003E इत्युक्तं भवति । तत्र हेतुः– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपरतन्त्रत्वादिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनादिप्रतिबिम्बाश्च\u003C/span\u003E इत्युक्तमयुक्तम्? तथा सति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबभूव\u003C/span\u003E इति भूतार्थकलिट्प्रत्ययानुपपत्तेः, इत्यतस्तत्र प्रयोगं दर्शयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मैवेति\u003C/span\u003E।। यथाऽऽत्मसत्तायाः सार्वकालिकत्वेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआसीद्\u003C/span\u003E इति प्रयोगः सार्वकालिको व्याख्येयः तथाऽत्रापीति भावः । यथोक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E'प्रयोग एककालीनः सर्वकालेऽनुषज्यते ।\u003C/span\u003E",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eददर्श विष्णुरित्यादौ नित्यचिद्रूपतो \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-285\"\u003Eहरेः\u003C/span\u003E'\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति ।। ११ ।।\u003C/span\u003E",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतमात्मस्थम्= स्वशरीरहृदयाकाशे बुद्धौ चैतन्याकारेणाभिव्यक्तम्\u003C/span\u003E इति व्याख्यानम् असद् इति भावेन प्रमाणेनैव व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मनि स्थमिति\u003C/span\u003E ।। परोक्त एवार्थः किं न स्याद्? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीवैक्येनेति\u003C/span\u003E ।।१३।।",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतदेतदिति मन्यन्तेऽनिर्देश्यं परमं सुखम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यन्यत्र ज्ञानिसुखमेव उच्यते, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरमं सुखम्\u003C/span\u003E इति सुखश्रुतेः । न च असौ विष्णावपि सावकाशा। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतेषां सुखं शाश्वतम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति ज्ञानिसुखस्यैव प्रकृतत्वेन तस्यैव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतदेतद्\u003C/span\u003E इति परामर्शात् । न च भगवतोऽपि प्रकृतत्वात् तत्परामर्शोऽयमस्तीति वाच्यम् । तस्य नपुंसक\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसुख\u003C/span\u003Eशब्देन अप्रकृतस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतद्\u003C/span\u003Eइत्यादिपरामर्शायोगाद्, इत्यतः तद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएतदेवेति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएव\u003C/span\u003Eकारेण ज्ञानिसुखव्यवच्छेदः । तथा च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतदेतद्\u003C/span\u003E इति नपुंसकशब्देन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएकं रूपम्\u003C/span\u003E इति प्राक् प्रकृतभगवद्रूपं परामृश्यत इति नानुपपत्तिरिति भावः ।।",
				"ननु किं दूरस्थभगवद्रूपपरामर्शग्रहणेन, समीपस्थज्ञानिसुखपरामर्श एवायमिति किं न स्याद्? इति चेन्न । सुखस्य परमत्वविशेषणाद्, ज्ञानिसुखस्य च परमत्वायोगाद् इति भावेनाऽह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eज्ञानिसुखमिति\u003C/span\u003E ।। भगवत्सुखविष्णुमात्रमित्यर्थः । अनेन- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतदेतद्\u003C/span\u003E इत्यस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयद् आत्मस्वरूपं सुखम् अनिर्देश्यं परमम् अप्राकृतं वाङ्मनसयोरगोचरमपि तद् ब्रह्मण एतत् प्रत्यक्षमेव इति मन्यन्ते\u003C/span\u003E इति व्याख्यानं च अपास्तम् । परमात्मस्वरूपसुखस्य प्रत्यक्षत्वायोगात् । जीवब्रह्माभेदस्तु बाधित इत्युक्तम् ।",
				"ननु \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्\u003C/span\u003E इत्यस्य अनुवादतया व्याख्याने \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतत्\u003C/span\u003Eशब्दो व्यर्थः स्याद्? इति चेन्न । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eरूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति दूरे, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएकं रूपम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति सन्निधाने च भगवद्रूपस्य प्रकृतत्वेन तथैव परामर्शार्हत्वात् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतद्\u003C/span\u003E इत्यस्यापि ततत्वार्थकत्वेन परमसुखत्वादिवत् विधेयत्वाद्वा । न चैवं वाक्यभेदप्रसङ्गः । अवान्तरवाक्यभेदस्यादोषत्वात् । महावाक्यभेदस्याभावात् । अन्यथा \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसत्यं ज्ञानमनन्तं \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-286\"\u003Eब्रह्म\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यत्र का गतिः ? अस्तु वा त्वदुक्तरीत्या \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्\u003C/span\u003E इत्यस्य विधेयत्वम् । तथाऽपि \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयद् ब्रह्म \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनिर्देश्यं सुखम्\u003C/span\u003E इति वदन्ति, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतदेतत्\u003C/span\u003E प्रकृतपरमात्मनो रूपम्\u003C/span\u003E इति वाक्ययोजनोपपत्तिः । उक्तं च \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन्यायविवरणे\u003C/span\u003E - \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयद् ब्रह्म अनिर्देश्यं सुखमिति वदन्ति तदेतत् स्वरूपमिति \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-287\"\u003Eमन्यते\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविष्णोरेव परमं सुखम्, ज्ञानिसुखं तु तद्विप्लुट्कमित्यत्र प्रमाणमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eब्रह्मादीनामिति\u003C/span\u003E।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eच\u003C/span\u003Eशब्दः \u003C/span\u003Eअपि\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशब्दार्थतया कैमुत्यसूचकः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविष्णुसुखस्य\u003C/span\u003E \u003C/span\u003Eविप्लुट्कम्' इति शेषः । ब्रह्मादीनां विष्णुसुखैकदेशसुखवत्त्वे तदभेदः स्याद् इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रतिबिम्ब इति\u003C/span\u003E ।।",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकिमु भाति न भाति वा\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्येतत् प्रश्नवाक्यं कृत्वा, तत्र उत्तरम् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइदं भाति न भाति च\u003C/span\u003E इति व्याचक्षते, तदसत् । उत्तरवाक्यस्याऽश्रुतस्यैव कल्प्यत्वात् । न च \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकिमु\u003C/span\u003Eशब्दपरित्यागेन तदेवोत्तरमिति वाच्यम् । आवृत्तिप्रसङ्गात् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमन्यन्ते\u003C/span\u003E इति भानस्यैवोक्तत्वेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकिमु भाति न भाति वा\u003C/span\u003E इति प्रश्नस्यैवायोगाच्च । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभाति न भाति\u003C/span\u003E इति परिहारस्य व्याहतत्वाच्च । तस्मात् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकिमु भाति?\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति प्रश्ने \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन भाति वा\u003C/span\u003E\u003C/span\u003Eइति परिहार इत्याश्रयणीयम्।",
				"नन्वेतदप्ययुक्तम् ? \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमन्यन्त\u003C/span\u003E इति भानस्यैवोक्तत्वेन प्रश्नोत्तरयोरनुपपत्तेः इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसम्यग् भातीति\u003C/span\u003E ।। श्रुत्यनुसारादत्रापि \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकिमु\u003C/span\u003E\u003C/span\u003Eशब्दो योज्यः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसम्यक्\u003C/span\u003E साकल्येन । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकिमु सम्यग् भाति?\u003C/span\u003E इति प्रश्ने, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन भाति\u003C/span\u003E इत्युत्तरमिति योज्यम् । अत एवोक्तं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतत्त्वप्रकाशिकायाम्\u003C/span\u003E– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन भातीत्युक्ताज्ञेयत्वं उक्ताज्ञेयत्वं \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-288\"\u003Eच\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003Eशब्दः श्रुत्यनुसाराद् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवा\u003C/span\u003Eशब्दार्थो वा । अव्ययानामनेकार्थत्वात् ।",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतद्= ज्ञानिसुखं कथम्= केन प्रकारेण विजानीयाम्\u003C/span\u003E इति व्याख्यानमसत् । यमस्य ज्ञानितया तत्सुखस्य प्रत्यक्षत्वेन तज्ज्ञानप्रार्थनायोगात् । तच्छब्देन अव्यवहितपरमसुखभगवद्रूपपरामर्शोपपत्तौ व्यवहितज्ञानिसुखग्रहणायोगाच्च ।",
				"ननु \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतत्\u003C/span\u003Eशब्देन भगवद्रूपपरामर्शेऽपि \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकथं विजानीयाम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति नोपपद्यते । यमस्य भगवज्ज्ञानित्वात् । अन्यथा तदुपदेशासम्भवात् । न च \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eकथं साकल्येन जानीयाम्?\u003C/span\u003E इत्यर्थः । अयोग्यप्रार्थनाप्रसङ्गाद्, इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजानीयामिति\u003C/span\u003E ।। कथम्? इत्याक्षेपे । न कथमपि इत्यर्थः। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमन्यन्त\u003C/span\u003E इति ज्ञानोक्तौ तत्र भगवत्प्रसाद एव मुख्यहेतुर्नान्य इति यमः स्वानुभवेन समर्थयति अनेनेति नासङ्गतिरिति भावः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतत्\u003C/span\u003Eशब्दार्थः -\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनिर्देश्यं परं सुखम् इति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदिव्यम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति तल्लब्धार्थोक्तिः ।।१४।।",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E(वे.खं )\u003C/span\u003E नित्यं दोषैर्हीनत्वात् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eहम्\u003C/span\u003E, साररूपत्वात् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसः\u003C/span\u003E, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eहं चासौ सश्चेति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहंसः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशुचौ= वायौ सीदतीति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशुचिषत्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवरसुखरूपत्वाद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवसुः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअन्तरिक्षे सीदतीति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअन्तरिक्षसत्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसर्वेन्द्रियादिस्थः सन् इन्द्रियविषयादिहोतृत्वाद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहोता\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवेद्यां पूज्यतया सीदतीति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवेदिषत्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअतिशयितं थम्= अन्नम् अस्यास्तीति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअतिथिः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E। द्रोणकलशे स्थितः सोमो \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदुरोण\u003C/span\u003Eशब्देनोच्यते, तत्र सीदतीति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदुरोणसत्\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनृषु स्थित इति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनृषत्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवरेषु= देवेषु सीदतीति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवरसत्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eऋते= वेदे सीदतीति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eऋतसत्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eव्योमाख्यप्रकृतौ सीदतीति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eव्योमसत्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअब्जाः\u003C/span\u003E अब्जेषु स्थितः, बहुवचनं बहुरूपत्वाभिप्रायेण । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगोजाः\u003C/span\u003E पृथिवीजन्येषु स्थितः। विष्णुं प्रति गतत्वाद् ऋताः= मुक्ताः, तेषु नियामकतया जातत्वाद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eऋतजाः\u003C/span\u003E । अद्रिषु स्थितः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअद्रिजाः\u003C/span\u003E । वेदैर्मुख्यतः प्रोक्तत्वाद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eऋतम्\u003C/span\u003E। पूर्णगुणत्वाद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबृहत्\u003C/span\u003E ।। २ ।।",
				"किञ्च- यः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्राणरूपं\u003C/span\u003E वायुं मुख्यप्राणस्वरूपम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eऊर्ध्वमुन्नयति\u003C/span\u003E, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअपानं\u003C/span\u003E मुख्यवायुरूपमेव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रत्यगस्यति\u003C/span\u003E अधः क्षिपति, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमध्ये\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eहृदयस्य\u003C/span\u003E इति शेषः, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआसीनं वामनं\u003C/span\u003E वामम्= सौन्दर्यम्, तत्प्रधानत्वात् स्त्रियो वामशब्दशब्दिताः, तन्नेता वामनः, तं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविश्वे\u003C/span\u003E सर्वे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदेवा उपासते\u003C/span\u003E ।। ३ ।।",
				"कांश्चिद् गुणान् उक्त्वा, तूर्ण्णीं स्थितं यमं पुनर्विशेषविवित्सया \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयेयं प्रेते\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यनेन पृष्टमेव पृच्छति नचिकेताः – \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्येति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशरीरस्थस्य\u003C/span\u003E स्थूलशरीरस्थस्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्य विस्रंसमानस्य\u003C/span\u003E स्थूलशरीरं त्यजतो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदेहिनः\u003C/span\u003E सूक्ष्मशरीरवतो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदेहात्\u003C/span\u003E सूक्ष्मदेहाद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवि\u003C/span\u003Eशेषेण \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमुच्यमानस्य\u003C/span\u003E मुक्तस्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअत्र\u003C/span\u003E मुक्तौ नियामकतया यत् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरिशिष्यते\u003C/span\u003E तत् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकिम्\u003C/span\u003E? पुनर्विशेषतो ब्रूहीत्यर्थः। उत्तरमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्वै तदिति\u003C/span\u003E ।। ४ ।।",
				"सकलजीवनहेतुप्राणापानप्रेरकत्वं भगवतः कथम्? इत्यतः तयोरपि न जीवनहेतुत्वम् इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन प्राणेनेति\u003C/span\u003E ।। तर्हि केन जीवति? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइतरेणेति\u003C/span\u003E ।। प्राणापानाभ्यां सकलजीवजडेभ्यो वा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइतरेण\u003C/span\u003E भगवतैव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजीवन्ति\u003C/span\u003E सर्वे जीवाः । प्राणापानयोर्जीवनहेतुत्वाभावे प्रमाणान्तरविरोधः स्याद् ? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयस्मिन्निति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीवनहेतू\u003C/span\u003Eइति शेषः । ततश्च स्वातन्त्र्येण जीवनहेतुत्वं प्राङ् निषिद्धमिति भावः । यद्वा- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन प्राणेन\u003C/span\u003E इत्यत्र \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वातन्त्र्येण\u003C/span\u003E इति शेषः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइतरेण तु\u003C/span\u003E इत्यत्र हेतुमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयस्मिन्निति\u003C/span\u003E ।। ५ ।।",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपुनरपि भगवत्स्वरूपं वक्ष्यामि\u003C/span\u003E इति प्रतिजानीते यमः– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहन्तेति\u003C/span\u003E।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहन्त\u003C/span\u003E इत्यास्वादने । अहं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eते\u003C/span\u003E तुभ्यम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइदं गुह्यं\u003C/span\u003E गोप्यं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसनातनं\u003C/span\u003E ब्रह्म \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रवक्ष्यामि\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआत्मा\u003C/span\u003E परमात्मा, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eम्रियत इति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमरणं\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E म्रियमाणं जीवं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्राप्य\u003C/span\u003E यथा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआत्मा\u003C/span\u003E नियामको \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभवति\u003C/span\u003E तथा प्रवक्ष्यामीत्यर्थः ।।६।।",
				"एतदेवाऽह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयोनिमिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअन्ये\u003C/span\u003E केचिद् देहिनो मृताः सन्तः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशरीरत्वाय\u003C/span\u003E शरीरवत्त्वाय मनुष्यादि\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयोनिं प्रपद्यन्ते\u003C/span\u003E, तन्नियामकतया भगवानपि योनिं प्रपद्यत इति भावः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअन्ये\u003C/span\u003E केचित् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्थाणुं अनुसंयन्ति\u003C/span\u003E तन्नियामकतया भगवानपि । केषाञ्चिद् योनिप्राप्तिः केषाञ्चित् स्थाणुप्राप्तिरिति कुतः? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथेति\u003C/span\u003E ।। तत्तज्ज्ञानकर्मानुसारेण तत्तत्प्राप्तिरिति भावः ।। ७ ।।",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eम्रियमाणजीवनियामकस्य शोकमरणादिकं न शङ्कनीयम्\u003C/span\u003E इति भावेन तस्य माहात्म्यमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय इति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयः\u003C/span\u003E पुरुषः पूर्णषड्गुणः पुरिशयो वा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएषु\u003C/span\u003E जीवेषु लयादौ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसुप्तेषु\u003C/span\u003E सत्सु तदा कामं कामं स्वेच्छानुसारेण रथपथादीन् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनिर्मिमाणो जागर्ति तदेव शुक्रं\u003C/span\u003E शोकरहितं नत्वन्यत्, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतदेव ब्रह्म\u003C/span\u003E पूर्णगुणं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतदेवामृतं\u003C/span\u003E नित्यमुक्तम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउच्यते\u003C/span\u003E श्रुत्यादौ । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतस्मिन् सर्वलोका आश्रिताः\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतद्\u003C/span\u003E ब्रह्म \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकोऽपि नात्येति\u003C/span\u003E ।।८।।",
				"यद्वा- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइतरेण तु जीवन्ति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यत्र ब्रह्मणः सर्वजीवेभ्यो भेद उक्तः। तमेव जीवेश्वरभेदं ज्ञापयितुं तदुभयस्वरूपं वक्ष्यामीति प्रतिजानीते– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहन्तेति\u003C/span\u003E ।। अहं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eते\u003C/span\u003E तुभ्यम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइदं गुह्यं सनातनं ब्रह्म प्रवक्ष्यामि\u003C/span\u003E। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआत्मा\u003C/span\u003E जीवो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमरणं प्राप्य\u003C/span\u003E यथा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभवति\u003C/span\u003E तच्च वक्ष्यामि, जीवब्रह्मणोर्भेद- ज्ञापनायेत्यर्थः ।।६।।",
				"तत्र यः कर्मफलभोक्ता स जीव इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयोनिमिति\u003C/span\u003E।। न हि जीवस्य योन्यादिगमनं ब्रह्म प्राप्नोति । अतस्तयोर्भेद इति भावः ।।७।।",
				"पुनरपि जीवेश्वरस्वरूपमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय इति\u003C/span\u003E ।। अनेन- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसुप्तिमान् जीवः, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय एषु सुप्तेषु जागर्ति\u003C/span\u003E स विष्णुः\u003C/span\u003E इति तयोर्भेदः स्पष्टमुक्तः। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशुक्रं\u003C/span\u003E शोकरहितम्, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशुक्रं \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-289\"\u003Eतच्छोकराहित्याद्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति वचनात् । जीवस्तु शोकयुक्तः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतदेव ब्रह्म\u003C/span\u003E पूर्णम्, न जीवः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतदेव\u003C/span\u003E नित्यमुक्तम्, जीवस्त्वनेवंविधः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतस्मिन् सर्वे लोका आश्रिताः\u003C/span\u003E, न हि जीवे आश्रिताः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतदेव कोऽपि नात्येति\u003C/span\u003E, जीवं तु ब्रह्मैवात्येति । अतस्तयोर्भेदः सिद्ध इति भावः । पुनरपि प्रतिजानीते– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्वै तदिति\u003C/span\u003E।।८।।",
				"तमेव जीवेश्वरभेदं सदृष्टान्तमाह उत्तरमन्त्रद्वयेन– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअग्निरिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथा\u003C/span\u003E यद्यपि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअग्निः\u003C/span\u003E देवतारूप \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएक\u003C/span\u003E एव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभुवनं\u003C/span\u003E लोकं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रविष्टः\u003C/span\u003E सन् पाकादिकर्ता, नान्योऽस्ति । तथाऽपि अस्य अग्नेर्देवस्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eरूपं रूपं\u003C/span\u003E प्रति अचेतनोऽग्निः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रतिरूपः\u003C/span\u003E प्रतिबिम्बो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबभूव\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतथा\u003C/span\u003E स \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएक\u003C/span\u003E एव सर्वभूतानाम्= जीवानाम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअन्तरात्मा\u003C/span\u003E तन्नियामकः । तथाऽपि तस्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eरूपं रूपं\u003C/span\u003E प्रति जीवः प्रतिबिम्बो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबभूव\u003C/span\u003E । न च बिम्ब-प्रतिबिम्बत्वोक्त्याऽभेदः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबहिश्च\u003C/span\u003E असौ परमात्मनः नितरां भिन्न इति यावत् । परतन्त्रत्वादिति भावः ।। ९ ।।",
				"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथा\u003C/span\u003E यद्यपि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवायुः\u003C/span\u003E देवतारूप \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएक\u003C/span\u003E एव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभुवनं प्रविष्टः\u003C/span\u003E सन् धारकः, नान्योऽस्ति । तथाऽपि अस्य वायोर्देवस्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eरूपं रूपं\u003C/span\u003E प्रति अचेतनो वायुः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रतिरूपो बभूव\u003C/span\u003E । इतरत् समानम् ।। १० ।।",
				"ननु \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Ci\u003Eभूतान्तरात्मा\u003C/i\u003E\u003C/span\u003E इति सर्वजीवान्तरत्वमुक्तम् । तथा सति जीववत् दुःखं स्याद्? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसूर्य इति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथा सूर्यः सर्वलोकस्य\u003C/span\u003E अन्तश्\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eचक्षुरपि\u003C/span\u003E चक्षुरभिमानिदेवताऽपीति यावत्, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eचाक्षुषैर्बाह्यदोषैः\u003C/span\u003E अचेतनरूपबाह्यचक्षुर्गतैर्दोषैः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन लिप्यते, तथा\u003C/span\u003E स \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएक\u003C/span\u003E एव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसर्वभूतान्तरात्माऽपि लोकस्य दुःखेन न लिप्यते\u003C/span\u003E । ननु सर्वजीवात्मकत्वे च कथं दुःखेनालेपः? इत्यत उक्तं– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबाह्य इति\u003C/span\u003E ।। जीवेभ्यो भिन्न इत्यर्थः । स्वतन्त्रत्वादिति भावः ।। ११ ।।",
				"ननु भूतान्तरात्मा भूतदुःखेन न लिप्यत इति कथम् ? अन्यथा जीवस्यापि तदभावप्रसङ्गात् । न हि दह्यमानगेहान्तर्गतयोरन्यतरस्यैव दाह इति युक्तमिति । अतो जीवापेक्षया ईश्वरस्य सामर्थ्यवैशेष्येण अग्निस्तम्भनवतो दाहाभाववत् दुःखालेपोपपत्तिरिति भावेन ईश्वरसामर्थ्यमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएक इत्यादिना\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयः सर्वभूतान्तरात्मा एकः\u003C/span\u003E समाभ्यधिकरहितः सर्वमस्य वशे वर्तत इति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवशी एकं\u003C/span\u003E स्वात्मरूपं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबहुधा करोति\u003C/span\u003E नियम्यानन्त्यात्, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतम्\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मनि तिष्ठतीति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआत्मस्थः, तम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E भगवन्तं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eये धीरा अनुपश्यन्ति तेषाम्\u003C/span\u003E एव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशाश्वतं\u003C/span\u003E नित्यम् अभिव्यक्तं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसुखम्, नेतरेषाम्\u003C/span\u003E ।। १२ ।।",
				"किञ्च- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयो नित्यानां नित्यः\u003C/span\u003E परमनित्यः अनित्यत्वादिचतुर्विधनाशरहित इति यावत्, नित्यानां नित्यत्वप्रदो वा, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eचेतनानां चेतनः\u003C/span\u003Eपरमचेतनः, चेतनानां चेतनत्वप्रदो वा, यश्च स्वयम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएक\u003C/span\u003E एव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबहूनां\u003C/span\u003E पुरुषाणां \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकामान्\u003C/span\u003E काम्यान् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविदधाति तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीरास्तेषामेव शाश्वती\u003C/span\u003E पुनरावृत्तिशून्या \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशान्तिः\u003C/span\u003E मोक्षः, नेतरेषाम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमोक्षः शान्तिश्च शरणं निर्वाणं \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-290\"\u003Eचाभिधीयते\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति ब्राह्मे ।। १३ ।।",
				"एवं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयज्ज्ञानाद् शाश्वतसुखादिरूपो मोक्षस्तस्य कथं दुःखलेपः स्याद्\u003C/span\u003E इत्युक्तम् । इदानीं परमसुखरूपत्वाच्च न तत्प्राप्तिरिति भावेन प्रकृत-भगवत्स्वरूपमेवाऽह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतदिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतद्\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eरूपं रूपम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यत्र प्रकृतं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएकं रूपम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति प्रकृतं भगवद्रूपम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनिर्देश्यं\u003C/span\u003E साकल्येन निर्देष्टुमशक्यं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरमं सुखमिति मन्यन्ते\u003C/span\u003E ज्ञानिनः । तज्ज्ञाने च भगवत्प्रसाद एव मुख्यहेतुरिति स्वानुभवेन समर्थयते यमः – \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकथमिति\u003C/span\u003E।। अहं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतद्\u003C/span\u003E अनिर्देश्यं परमं सुखं भगवद्रूपं तत्प्रसादमृते इदानीं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकथं विजानीयाम्\u003C/span\u003E ? न कथमपि । अतो भगवत्प्रसाद एव तत्र हेतुरिति भावः । भगवत्प्रसादादपि किं साकल्येन तज्ज्ञानं भवति? इति नचिकेताः पृच्छति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकिमु भातीति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकिं\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसम्यग्\u003C/span\u003E इति शेषः। उत्तरमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन भाति वेति\u003C/span\u003E ।। सम्यङ् न भात्येवेत्यर्थः ।।१४।।",
				"तत् कुतः? इत्यतस्तस्य सूर्याद्यप्रकाश्यत्वादित्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन तत्रेति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतत्र\u003C/span\u003E तद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभाति\u003C/span\u003E भासयते । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eचन्द्रतारकम्\u003C/span\u003E इति द्वन्द्वैकवद्भावः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-291\"\u003Eपावकः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति स्मृतिः । न केवलं सूर्यादीनां भगवत्स्वरूपप्रकाशकत्वाभावः; किन्तु? घटादिप्रकाशनेऽपि न स्वातन्त्र्यमित्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतमेवेति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसर्वं\u003C/span\u003E सूर्यादितेजो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभान्तं\u003C/span\u003E प्रकाशयन्तं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतमेव\u003C/span\u003E भगवन्तम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनुभाति\u003C/span\u003E प्रकाशते । सूर्यादिप्रकाशोऽपि भगवदधीन इति भावः । तथाहि स्मृतिः – \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयदादित्यगतं तेजो जगद् \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-292\"\u003Eभासयते\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिका । तर्हि कस्य प्रकाशेनेदं सर्वं जगत् प्रकाशते? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतस्येति\u003C/span\u003E ।। १५ ।।",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E।। इति द्वितीयाध्यायस्य द्वितीया वल्ली ।।\u003C/span\u003E"
			],
			"lineAlign": [
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				null,
				"justify",
				null,
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				null,
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"center"
			],
			"_verified": true,
			"teekaLabel": null,
			"footnotes": [
				{
					"id": "fn-270",
					"kind": "locus",
					"quote": "समुद्दिष्टः",
					"text": "प्रवृत्ते, बृ.भा.७.७."
				},
				{
					"id": "fn-271",
					"kind": "locus",
					"quote": "थम्",
					"text": "छां.३.५"
				},
				{
					"id": "fn-272",
					"kind": "locus",
					"quote": "महानाम्नी",
					"text": "ऐ.ब्र.४.४"
				},
				{
					"id": "fn-273",
					"kind": "locus",
					"quote": "तपति",
					"text": "ऐ.ब्रा. पञ्चिका.४.२०"
				},
				{
					"id": "fn-274",
					"kind": "locus",
					"quote": "शुचिषद्",
					"text": "ऋ.सं.४.४०.५"
				},
				{
					"id": "fn-275",
					"kind": "locus",
					"quote": "तथा",
					"text": "वायुप्रोक्ते, ब्र.सू.भा.२.४.९"
				},
				{
					"id": "fn-276",
					"kind": "note",
					"quote": "सद्",
					"text": "माध्यन्दिन श्रुतिः, तत्त्वोद्योतः"
				},
				{
					"id": "fn-277",
					"kind": "locus",
					"quote": "प्रत्यक्षाप्रत्यक्षपञ्चमहाभूतपरत्वाद्",
					"text": "अ.व्या.२.३.४२"
				},
				{
					"id": "fn-278",
					"kind": "locus",
					"quote": "गतिः",
					"text": "मात्स्ये, भाग.ता.नि.२.५.३३"
				},
				{
					"id": "fn-279",
					"kind": "locus",
					"quote": "तु",
					"text": "अ.व्या.२.३.१४"
				},
				{
					"id": "fn-280",
					"kind": "locus",
					"quote": "विजानन्ति",
					"text": "सौपर्णश्रुतिः, ब्र.सू.भा.४.२.११"
				},
				{
					"id": "fn-281",
					"kind": "locus",
					"quote": "व्याप्तम्",
					"text": "अ.व्या. २.२.६५"
				},
				{
					"id": "fn-282",
					"kind": "pathantara",
					"quote": "इति",
					"text": "'रूपं रूपं प्रति ह्यस्य' इति भाष्ये ।"
				},
				{
					"id": "fn-283",
					"kind": "pathantara",
					"quote": "बहुवचनप्रयोगः",
					"text": "भाष्ये 'दुःखैः' इति ।"
				},
				{
					"id": "fn-284",
					"kind": "note",
					"quote": "इत्यध्याहारः",
					"text": "श्रुतौ"
				},
				{
					"id": "fn-285",
					"kind": "pathantara",
					"quote": "हरेः",
					"text": "सत्तत्वे,ऐ.भा.प्रघ.२,अ.३(अन्ते)"
				},
				{
					"id": "fn-286",
					"kind": "locus",
					"quote": "ब्रह्म",
					"text": "तै.उ.२.२"
				},
				{
					"id": "fn-287",
					"kind": "locus",
					"quote": "मन्यते",
					"text": "न्या.वि.ब्र.सू.१.३.२२(अनुकृत्यधिकरणम्)"
				},
				{
					"id": "fn-288",
					"kind": "locus",
					"quote": "च",
					"text": "ब्र.सू.भा.१.३.२२"
				},
				{
					"id": "fn-289",
					"kind": "note",
					"quote": "तच्छोकराहित्याद्",
					"text": "वाराहे,ई.भा.८"
				},
				{
					"id": "fn-290",
					"kind": "locus",
					"quote": "चाभिधीयते",
					"text": "भाग.ता.नि.२.६.६"
				},
				{
					"id": "fn-291",
					"kind": "locus",
					"quote": "पावकः",
					"text": "भ.गी.१५.६"
				},
				{
					"id": "fn-292",
					"kind": "locus",
					"quote": "भासयते",
					"text": "भ.गी.१५.१२"
				}
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-54",
			"oldKey": null,
			"type": "section",
			"parent": null,
			"chapter": null,
			"verseType": "topic",
			"text": "वेदशीयम्",
			"lines": [
				"वेदशीयम्"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-55",
			"oldKey": null,
			"type": "teeka",
			"parent": "KKN_C02_S03_V01",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"text": "पुनरपि भगवन्माहात्म्यमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eऊर्ध्वमूल इत्यादिना\u003C/span\u003E ॥ तद् अन्यथाप्रतीति-निरासाय प्रमाणेनैव व्याचक्षाणस्तावद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eऊर्ध्वमूल\u003C/span\u003E इत्येतद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसर्वोच्च इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eऊर्ध्व\u003C/span\u003Eशब्दार्थः– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसर्वोच्च इति\u003C/span\u003E ॥ उच्च ऊर्ध्व उच्यते । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसर्व\u003C/span\u003E इत्यस्य योग्यतया सम्बन्धः । वृक्षमूलवत् मूलत्वेऽन्याश्रयत्वशङ्का स्याद् इत्यतो \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभूमिवत्\u003C/span\u003E इत्युक्तम् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएषोऽश्वत्थ\u003C/span\u003E इति प्रसिद्धाश्वत्थ उच्यत इति प्रतीतिनिरासाय \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजगदाख्यस्य\u003C/span\u003E इत्युक्तम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअवाक्शाखः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्येतद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशाखा इति\u003C/span\u003E ॥ यदि भूमिरिव विष्णुर्मूलं तर्हि वृक्षमूलं किम्? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवृक्षमूलमिति\u003C/span\u003E ॥ अनेन - ऊर्ध्वमूल इत्येतत् प्रकारान्तरेण व्याख्यातम् । ननु वृक्षमात्रसाम्यम् अभिदधता अश्वत्थत्वं कथमस्य उच्यते? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआशु\u003C/span\u003Eशब्दोपपदाद् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवा= गतिगन्धनयोः\u003C/span\u003E इत्यस्मात् कः, उपपदोकारलोपः, आकारस्य ह्रस्वत्वं छान्दसमिति भावः ।\nअस्तु हरिरश्वनामकः, किं ततः? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतद्व्याप्तत्वादिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअश्वोऽस्मिन् तिष्ठतीत्यश्वत्थः\u003C/span\u003E इत्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतदन्तत्वादिति\u003C/span\u003E ॥ अश्वस्य थम्=अन्नम् अश्वत्थम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअन्नं थम्\u003C/span\u003E इति श्रुतेः । लिङ्गव्यत्यासः छान्दसः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजगत्स्वरूपस्यैवानादिनित्यत्वमुच्यते\u003C/span\u003E इति प्रतीतिनिरासाय \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसनातन\u003C/span\u003Eपदं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रवाहत इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतु\u003C/span\u003Eशब्द एवार्थः । अश्वत्थत्वसमुच्चयार्थः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eच\u003C/span\u003Eशब्दः, नित्यत्वसमुच्चयार्थो वा । ननु मुख्यत एवानादिनित्यत्वं किं न स्याद्? इत्याशङ्कां परिहर्तुं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतदेवामृतमुच्यते\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति वाक्यं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमुख्यत इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eउच्यते\u003C/span\u003E इति शेषः । श्रुतावुच्यत इत्युक्तत्वात् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतु\u003C/span\u003Eशब्दोऽवधारणार्थः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eहरिरेव\u003C/span\u003E इति सम्बन्धः । अन्यस्याप्यमृतत्वात् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतदेवामृतमुच्यते\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति कथमुक्तम्? इत्यतो \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमुख्यत\u003C/span\u003E इति शेषोक्तिः ।\nननु \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eहरिरेव मुख्यतोऽमृतः\u003C/span\u003E इत्युक्तत्वेऽपि, तस्य मुख्यामृतत्वं कुतः ? नहि \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eउक्तमस्ति\u003C/span\u003E इति नियमोऽस्ति ? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमुख्येति\u003C/span\u003E ॥ यतो मुख्यतो हरिरेवामृत उच्यते श्रुत्यादौ, अतः स एक एव मुख्यामृत इति व्याख्येयम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eउक्तमस्ति\u003C/span\u003E इति नियमाभावेऽपि \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eश्रुत्याद्युक्तमस्ति\u003C/span\u003E इति नियमोऽस्तीति भावः । किं ततः? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजगदिति\u003C/span\u003E ॥ यतः स एक एव मुख्यामृतस्ततो जगत् प्रवाहत एव नित्यम्, न मुख्यतः ।\nअवधारणविरोधादित्यर्थः ॥१॥\n'\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E \u003C/span\u003Eयदिदं किञ्च जगत् सर्वं प्राण एजति निःसृतम्\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति वाक्ये मुख्यप्राणस्य सर्वजगच्चेष्टकत्वादिकमुच्यते\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इत्यसत् । अस्य पितृसौमनस्यादित्रयाणामेव प्रश्ने तदनुपन्यासेन मुख्यप्राणकथनस्य असङ्गतत्वात् । अत एव \u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमहद्भयम्\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इत्युत्तरवाक्ये \u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E \u003C/span\u003Eवज्र\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशब्दाद् उद्यतत्वलिङ्गाच्च इन्द्रायुधमेवोच्यते\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इत्यप्ययुक्तमिति भावेन तद्वाक्यद्वयं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्राणाख्य इति\u003C/span\u003E ॥ निमित्तसप्तमीयम् । \u003C/span\u003Eतु\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशब्दोऽवधारणार्थः, न तु मुख्यप्राण इत्यर्थः । \u003C/span\u003Eच\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशब्दोऽप्यवधारणार्थः । \u003C/span\u003Eनिःसृतं च\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति वा \u003C/span\u003Eच'शब्दसम्बन्धः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्माद्\u003C/span\u003E इति श्रुतौ शेषोक्तिः ।\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवज्रवद्भयदम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यनेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवज्र\u003C/span\u003Eशब्दो गौण्या वृत्त्या विष्णावपि सावकाश इत्युक्तं भवति । अत एव श्रुतौ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमहद्भयम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यनेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवज्र\u003C/span\u003Eशब्दप्रवृत्तिनिमित्तगुणयोगो दर्शितः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसूत्रभाष्ये\u003C/span\u003E तु \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवर्जनाद् \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-310\"\u003Eवज्रमुच्यते\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवज्र\u003C/span\u003Eशब्दो यौगिक इत्युक्तम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वधर्मस्य\u003C/span\u003E इत्यादि शेषोक्तिः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eच\u003C/span\u003Eशब्देन उद्यमित्वेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउद्यतं\u003C/span\u003E च इति ग्राह्यम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभयदम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eये विदुरमृतास्ते भवन्ति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति श्रुत्या सम्बन्धः । अनेन- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रसिद्धवज्रज्ञानान्मोक्षायोगेन न तत्परत्वम् उपपन्नम्\u003C/span\u003E इत्युक्तं भवति ।\nयद्वा- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवज्रवद्भयदम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यनेन श्रुतौ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमहद्भयम्\u003C/span\u003E इत्युक्तभयप्रदत्वे \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवज्रमुद्यतम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति लुप्तोपमोच्यत इति व्याख्यातम् इति प्रतिभाति । अस्मिन् पक्षे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवज्रमुद्यतम्\u003C/span\u003E इत्येतत् प्रसिद्धवज्रपरमेव । तथाऽपि वाक्यस्य भगवत्परत्व अविरोधात् । यद्यपि \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतत्त्वप्रकाशिकायां \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-311\"\u003Eकम्पनाद्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति सूत्रभाष्याद्यनुरोधेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदिदं किञ्च\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादि \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअमृतास्ते भवन्ति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यन्तम् एकं वाक्यं कृत्वा व्याख्यातम् । तथाऽपि व्याख्या-नान्तरमेतद् इत्यविरोधः ॥३॥",
			"lines": [
				"पुनरपि भगवन्माहात्म्यमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eऊर्ध्वमूल इत्यादिना\u003C/span\u003E ॥ तद् अन्यथाप्रतीति-निरासाय प्रमाणेनैव व्याचक्षाणस्तावद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eऊर्ध्वमूल\u003C/span\u003E इत्येतद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसर्वोच्च इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eऊर्ध्व\u003C/span\u003Eशब्दार्थः– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसर्वोच्च इति\u003C/span\u003E ॥ उच्च ऊर्ध्व उच्यते । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसर्व\u003C/span\u003E इत्यस्य योग्यतया सम्बन्धः । वृक्षमूलवत् मूलत्वेऽन्याश्रयत्वशङ्का स्याद् इत्यतो \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभूमिवत्\u003C/span\u003E इत्युक्तम् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएषोऽश्वत्थ\u003C/span\u003E इति प्रसिद्धाश्वत्थ उच्यत इति प्रतीतिनिरासाय \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजगदाख्यस्य\u003C/span\u003E इत्युक्तम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअवाक्शाखः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्येतद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशाखा इति\u003C/span\u003E ॥ यदि भूमिरिव विष्णुर्मूलं तर्हि वृक्षमूलं किम्? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवृक्षमूलमिति\u003C/span\u003E ॥ अनेन - ऊर्ध्वमूल इत्येतत् प्रकारान्तरेण व्याख्यातम् । ननु वृक्षमात्रसाम्यम् अभिदधता अश्वत्थत्वं कथमस्य उच्यते? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआशु\u003C/span\u003Eशब्दोपपदाद् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवा= गतिगन्धनयोः\u003C/span\u003E इत्यस्मात् कः, उपपदोकारलोपः, आकारस्य ह्रस्वत्वं छान्दसमिति भावः ।",
				"अस्तु हरिरश्वनामकः, किं ततः? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतद्व्याप्तत्वादिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअश्वोऽस्मिन् तिष्ठतीत्यश्वत्थः\u003C/span\u003E इत्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतदन्तत्वादिति\u003C/span\u003E ॥ अश्वस्य थम्=अन्नम् अश्वत्थम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअन्नं थम्\u003C/span\u003E इति श्रुतेः । लिङ्गव्यत्यासः छान्दसः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजगत्स्वरूपस्यैवानादिनित्यत्वमुच्यते\u003C/span\u003E इति प्रतीतिनिरासाय \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसनातन\u003C/span\u003Eपदं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रवाहत इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतु\u003C/span\u003Eशब्द एवार्थः । अश्वत्थत्वसमुच्चयार्थः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eच\u003C/span\u003Eशब्दः, नित्यत्वसमुच्चयार्थो वा । ननु मुख्यत एवानादिनित्यत्वं किं न स्याद्? इत्याशङ्कां परिहर्तुं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतदेवामृतमुच्यते\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति वाक्यं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमुख्यत इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eउच्यते\u003C/span\u003E इति शेषः । श्रुतावुच्यत इत्युक्तत्वात् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतु\u003C/span\u003Eशब्दोऽवधारणार्थः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eहरिरेव\u003C/span\u003E इति सम्बन्धः । अन्यस्याप्यमृतत्वात् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतदेवामृतमुच्यते\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति कथमुक्तम्? इत्यतो \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमुख्यत\u003C/span\u003E इति शेषोक्तिः ।",
				"ननु \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eहरिरेव मुख्यतोऽमृतः\u003C/span\u003E इत्युक्तत्वेऽपि, तस्य मुख्यामृतत्वं कुतः ? नहि \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eउक्तमस्ति\u003C/span\u003E इति नियमोऽस्ति ? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमुख्येति\u003C/span\u003E ॥ यतो मुख्यतो हरिरेवामृत उच्यते श्रुत्यादौ, अतः स एक एव मुख्यामृत इति व्याख्येयम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eउक्तमस्ति\u003C/span\u003E इति नियमाभावेऽपि \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eश्रुत्याद्युक्तमस्ति\u003C/span\u003E इति नियमोऽस्तीति भावः । किं ततः? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजगदिति\u003C/span\u003E ॥ यतः स एक एव मुख्यामृतस्ततो जगत् प्रवाहत एव नित्यम्, न मुख्यतः ।",
				"अवधारणविरोधादित्यर्थः ॥१॥",
				"'\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E \u003C/span\u003Eयदिदं किञ्च जगत् सर्वं प्राण एजति निःसृतम्\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति वाक्ये मुख्यप्राणस्य सर्वजगच्चेष्टकत्वादिकमुच्यते\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इत्यसत् । अस्य पितृसौमनस्यादित्रयाणामेव प्रश्ने तदनुपन्यासेन मुख्यप्राणकथनस्य असङ्गतत्वात् । अत एव \u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमहद्भयम्\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इत्युत्तरवाक्ये \u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E \u003C/span\u003Eवज्र\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशब्दाद् उद्यतत्वलिङ्गाच्च इन्द्रायुधमेवोच्यते\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इत्यप्ययुक्तमिति भावेन तद्वाक्यद्वयं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्राणाख्य इति\u003C/span\u003E ॥ निमित्तसप्तमीयम् । \u003C/span\u003Eतु\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशब्दोऽवधारणार्थः, न तु मुख्यप्राण इत्यर्थः । \u003C/span\u003Eच\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशब्दोऽप्यवधारणार्थः । \u003C/span\u003Eनिःसृतं च\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इति वा \u003C/span\u003Eच'शब्दसम्बन्धः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्माद्\u003C/span\u003E इति श्रुतौ शेषोक्तिः ।",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवज्रवद्भयदम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यनेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवज्र\u003C/span\u003Eशब्दो गौण्या वृत्त्या विष्णावपि सावकाश इत्युक्तं भवति । अत एव श्रुतौ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमहद्भयम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यनेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवज्र\u003C/span\u003Eशब्दप्रवृत्तिनिमित्तगुणयोगो दर्शितः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसूत्रभाष्ये\u003C/span\u003E तु \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवर्जनाद् \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-310\"\u003Eवज्रमुच्यते\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवज्र\u003C/span\u003Eशब्दो यौगिक इत्युक्तम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वधर्मस्य\u003C/span\u003E इत्यादि शेषोक्तिः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eच\u003C/span\u003Eशब्देन उद्यमित्वेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउद्यतं\u003C/span\u003E च इति ग्राह्यम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभयदम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यस्य \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eये विदुरमृतास्ते भवन्ति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति श्रुत्या सम्बन्धः । अनेन- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रसिद्धवज्रज्ञानान्मोक्षायोगेन न तत्परत्वम् उपपन्नम्\u003C/span\u003E इत्युक्तं भवति ।",
				"यद्वा- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवज्रवद्भयदम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यनेन श्रुतौ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमहद्भयम्\u003C/span\u003E इत्युक्तभयप्रदत्वे \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवज्रमुद्यतम्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति लुप्तोपमोच्यत इति व्याख्यातम् इति प्रतिभाति । अस्मिन् पक्षे \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवज्रमुद्यतम्\u003C/span\u003E इत्येतत् प्रसिद्धवज्रपरमेव । तथाऽपि वाक्यस्य भगवत्परत्व अविरोधात् । यद्यपि \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतत्त्वप्रकाशिकायां \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-311\"\u003Eकम्पनाद्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति सूत्रभाष्याद्यनुरोधेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदिदं किञ्च\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादि \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअमृतास्ते भवन्ति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यन्तम् एकं वाक्यं कृत्वा व्याख्यातम् । तथाऽपि व्याख्या-नान्तरमेतद् इत्यविरोधः ॥३॥"
			],
			"lineAlign": [
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify"
			],
			"_verified": true,
			"teekaLabel": null,
			"covers": [
				"KKN_C02_S03_V01",
				"KKN_C02_S03_V02",
				"KKN_C02_S03_V03",
				"KKN_C02_S03_V04",
				"KKN_C02_S03_V05"
			],
			"footnotes": [
				{
					"id": "fn-310",
					"kind": "locus",
					"quote": "वज्रमुच्यते",
					"text": "ब्रह्मवैवर्ते, ब्र.सू.१.३.३९"
				},
				{
					"id": "fn-311",
					"kind": "locus",
					"quote": "कम्पनाद्",
					"text": "ब्र.सू.१.३.३९"
				}
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-56",
			"oldKey": null,
			"type": "teeka",
			"parent": "KKN_C02_S03_V05",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"text": "\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयथाऽऽदर्शे तथाऽऽत्मनि\u003C/span\u003E इत्येतद् अन्यथाप्रतीतेः किञ्चिदध्याहारेण व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीव इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआत्मनि\u003C/span\u003E इत्यस्यार्थः – \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीव इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्थितो भगवान्\u003C/span\u003E इति शेषोक्तिः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसम्यग् दृश्यते\u003C/span\u003E इति सम्बन्धः । अनेन- श्रुतौ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरिदृश्यत\u003C/span\u003E इत्यस्यैव पूर्वत्रापि सम्बन्ध इत्युक्तं भवति । अनुपलम्भ-बाधपरिहाराय \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eज्ञानदृष्टिभिः\u003C/span\u003E इत्युक्तम् , ऋषिभिरित्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-312\"\u003Eऋषयोऽन्तःप्रकाशाः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति श्रुतेः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमुखवत्\u003C/span\u003E इत्युक्त्या श्रुतौ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमुखम्\u003C/span\u003E इति शेष इति सूचितम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथा स्वप्ने तथा पितृलोके\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यस्य तात्पर्यमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन तथेति\u003C/span\u003E ॥ अत एव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथा स्वप्ने\u003C/span\u003E इति दृष्टान्तः । स्वाप्नपदार्थस्य आदर्शस्थमुखवत् स्पष्टम् अप्रतिभानाद् इति भावः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन तथा सम्यग् दृश्यत\u003C/span\u003E इत्यनेन श्रुतौ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदृश्यत\u003C/span\u003E इत्यस्यैवात्र सम्बन्ध इति सूचितम् ।\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथाऽप्सु परीव दृश्यते\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्येतद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतत इति\u003C/span\u003E ॥ अनेन- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइव\u003C/span\u003Eशब्दोऽल्पार्थ इत्युक्तं भवति । अत एव \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअप्सु\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति दृष्टान्तः । वारिस्थप्रतिबिम्बस्य स्वाप्नपदार्थापेक्षया स्पष्टत्वात्, आदर्शमुखापेक्षया चास्पष्टत्वात् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगन्धर्वलोके\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्थितः\u003C/span\u003E इति शेषोक्तिः । उत्तमगन्धर्वापेक्षयैतत् । तेन पितृपेक्षया गन्धर्वाणां नीचत्वोक्त्या न विरोधः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eछायातपयोः\u003C/span\u003E इति तयोरेवोपादानाभिप्रायं वदंस्तद्वाक्यं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनात्यातप इति\u003C/span\u003E ॥ अत्यातपे वस्तु स्पष्टं न दृश्यते, तेन दृष्टिप्रतिहतेः । नाप्यतिच्छायायाम्, विषयसंस्कारक-आलोकाभावात् । किन्तु? यथैवाह्नि च्छायातपयोः स्पष्टं दृश्यत इत्यर्थः ॥६॥\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E(वे.खं )\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएष\u003C/span\u003E जगद्वृक्ष \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eऊर्ध्वमूल\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eऊर्ध्वः= सर्वोच्चो विष्णुर्मूलं भूमिवत् यस्य स ऊर्ध्वमूलः\u003C/span\u003E, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eऊर्ध्वा= ब्रह्मादिसर्वोच्चा रमा मूलं वृक्षमूलवद् यस्य स ऊर्ध्वमूलः\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअवाक्शाखः\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअवाक्= ततोऽवमा देवाः शाखा यस्य सोऽवाक्शाखः\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअश्वत्थः\u003C/span\u003E 'आशुगमनाद् अश्वनामको हरिः, तद्व्याप्तत्वात्, तदन्तत्वाद् वा अश्वत्थः' । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसनातनः\u003C/span\u003E प्रवाहतोऽनादिनित्यः । जगन्मूलभूतभगवन्माहात्म्यमेवाऽऽह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतदेवेति\u003C/span\u003E ॥ व्याख्यातम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएतद्वै तत्\u003C/span\u003E ॥ १ ॥",
			"lines": [
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयथाऽऽदर्शे तथाऽऽत्मनि\u003C/span\u003E इत्येतद् अन्यथाप्रतीतेः किञ्चिदध्याहारेण व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीव इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eआत्मनि\u003C/span\u003E इत्यस्यार्थः – \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीव इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्थितो भगवान्\u003C/span\u003E इति शेषोक्तिः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसम्यग् दृश्यते\u003C/span\u003E इति सम्बन्धः । अनेन- श्रुतौ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरिदृश्यत\u003C/span\u003E इत्यस्यैव पूर्वत्रापि सम्बन्ध इत्युक्तं भवति । अनुपलम्भ-बाधपरिहाराय \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eज्ञानदृष्टिभिः\u003C/span\u003E इत्युक्तम् , ऋषिभिरित्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-312\"\u003Eऋषयोऽन्तःप्रकाशाः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति श्रुतेः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमुखवत्\u003C/span\u003E इत्युक्त्या श्रुतौ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमुखम्\u003C/span\u003E इति शेष इति सूचितम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथा स्वप्ने तथा पितृलोके\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यस्य तात्पर्यमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन तथेति\u003C/span\u003E ॥ अत एव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथा स्वप्ने\u003C/span\u003E इति दृष्टान्तः । स्वाप्नपदार्थस्य आदर्शस्थमुखवत् स्पष्टम् अप्रतिभानाद् इति भावः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन तथा सम्यग् दृश्यत\u003C/span\u003E इत्यनेन श्रुतौ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदृश्यत\u003C/span\u003E इत्यस्यैवात्र सम्बन्ध इति सूचितम् ।",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथाऽप्सु परीव दृश्यते\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्येतद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतत इति\u003C/span\u003E ॥ अनेन- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइव\u003C/span\u003Eशब्दोऽल्पार्थ इत्युक्तं भवति । अत एव \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअप्सु\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति दृष्टान्तः । वारिस्थप्रतिबिम्बस्य स्वाप्नपदार्थापेक्षया स्पष्टत्वात्, आदर्शमुखापेक्षया चास्पष्टत्वात् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगन्धर्वलोके\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्थितः\u003C/span\u003E इति शेषोक्तिः । उत्तमगन्धर्वापेक्षयैतत् । तेन पितृपेक्षया गन्धर्वाणां नीचत्वोक्त्या न विरोधः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eछायातपयोः\u003C/span\u003E इति तयोरेवोपादानाभिप्रायं वदंस्तद्वाक्यं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनात्यातप इति\u003C/span\u003E ॥ अत्यातपे वस्तु स्पष्टं न दृश्यते, तेन दृष्टिप्रतिहतेः । नाप्यतिच्छायायाम्, विषयसंस्कारक-आलोकाभावात् । किन्तु? यथैवाह्नि च्छायातपयोः स्पष्टं दृश्यत इत्यर्थः ॥६॥",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E(वे.खं )\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएष\u003C/span\u003E जगद्वृक्ष \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eऊर्ध्वमूल\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eऊर्ध्वः= सर्वोच्चो विष्णुर्मूलं भूमिवत् यस्य स ऊर्ध्वमूलः\u003C/span\u003E, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eऊर्ध्वा= ब्रह्मादिसर्वोच्चा रमा मूलं वृक्षमूलवद् यस्य स ऊर्ध्वमूलः\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअवाक्शाखः\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअवाक्= ततोऽवमा देवाः शाखा यस्य सोऽवाक्शाखः\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअश्वत्थः\u003C/span\u003E 'आशुगमनाद् अश्वनामको हरिः, तद्व्याप्तत्वात्, तदन्तत्वाद् वा अश्वत्थः' । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसनातनः\u003C/span\u003E प्रवाहतोऽनादिनित्यः । जगन्मूलभूतभगवन्माहात्म्यमेवाऽऽह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतदेवेति\u003C/span\u003E ॥ व्याख्यातम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएतद्वै तत्\u003C/span\u003E ॥ १ ॥"
			],
			"lineAlign": [
				"justify",
				"justify",
				"justify"
			],
			"_verified": true,
			"teekaLabel": null,
			"covers": [
				"KKN_C02_S03_V01",
				"KKN_C02_S03_V02",
				"KKN_C02_S03_V03",
				"KKN_C02_S03_V04",
				"KKN_C02_S03_V05"
			],
			"footnotes": [
				{
					"id": "fn-312",
					"kind": "locus",
					"quote": "ऋषयोऽन्तःप्रकाशाः",
					"text": "चतुर्वेदशिखायाम्, ब्र.सू.भा.४.३.१६"
				}
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-57",
			"oldKey": null,
			"type": "teeka",
			"parent": "KKN_C02_S03_V02",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"text": "\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदिदं किञ्च\u003C/span\u003E तत् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसर्वं जगत् प्राणा\u003C/span\u003Eख्ये हरौ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएजति\u003C/span\u003E कम्पते । तस्मादेव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनिःसृतम्\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्\u003C/span\u003E ब्रह्म \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउद्यतं वज्रं\u003C/span\u003E तदुपपादनायोक्तम्- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमहद्भयम् इति\u003C/span\u003E ॥ उद्यतवज्रवत् महाभयप्रदम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वधर्मातिलङ्घने\u003C/span\u003E इति शेषः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eये विदुस्ते\u003C/span\u003E मुक्ता \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभवन्ति\u003C/span\u003E ॥ २ ॥\nभयप्रदत्वमेव दर्शयति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभयादिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइन्द्रश्च\u003C/span\u003E वर्षति । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवायुश्च\u003C/span\u003E पवते ॥ ३ ॥\nएतद् भगवद्वेदनं मनुष्यजन्मप्राप्तावेव सम्पादनीयम्, अन्यत्रालाभाद् इति भावेन तस्य फलमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइह चेदिति\u003C/span\u003E ॥ यदि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइह\u003C/span\u003E मनुष्यजन्मनि शरीरस्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविस्रसो\u003C/span\u003E विस्रंसनात् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्राग् बोद्धुं\u003C/span\u003E भगवत्तत्त्वादिकं ज्ञातुम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअशकत्\u003C/span\u003E समर्थो जातः, तर्हि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वर्गेषु\u003C/span\u003E स्वरूपभूतरमणज्ञानात्मकेषु वैकुण्ठानन्तासनश्वेतद्वीपेषु \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशरीरत्वाय\u003C/span\u003E चिन्मयशरीरत्वाय \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकल्पते\u003C/span\u003E समर्थो भवति । अतः शरीरपातात् पूर्वमेव भगवज्ज्ञानाय यत्नः कार्य इति भावः ॥ ४ ॥",
			"lines": [
				"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदिदं किञ्च\u003C/span\u003E तत् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसर्वं जगत् प्राणा\u003C/span\u003Eख्ये हरौ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएजति\u003C/span\u003E कम्पते । तस्मादेव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनिःसृतम्\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतद्\u003C/span\u003E ब्रह्म \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउद्यतं वज्रं\u003C/span\u003E तदुपपादनायोक्तम्- \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमहद्भयम् इति\u003C/span\u003E ॥ उद्यतवज्रवत् महाभयप्रदम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वधर्मातिलङ्घने\u003C/span\u003E इति शेषः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eये विदुस्ते\u003C/span\u003E मुक्ता \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभवन्ति\u003C/span\u003E ॥ २ ॥",
				"भयप्रदत्वमेव दर्शयति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभयादिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइन्द्रश्च\u003C/span\u003E वर्षति । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवायुश्च\u003C/span\u003E पवते ॥ ३ ॥",
				"एतद् भगवद्वेदनं मनुष्यजन्मप्राप्तावेव सम्पादनीयम्, अन्यत्रालाभाद् इति भावेन तस्य फलमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइह चेदिति\u003C/span\u003E ॥ यदि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइह\u003C/span\u003E मनुष्यजन्मनि शरीरस्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविस्रसो\u003C/span\u003E विस्रंसनात् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्राग् बोद्धुं\u003C/span\u003E भगवत्तत्त्वादिकं ज्ञातुम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअशकत्\u003C/span\u003E समर्थो जातः, तर्हि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वर्गेषु\u003C/span\u003E स्वरूपभूतरमणज्ञानात्मकेषु वैकुण्ठानन्तासनश्वेतद्वीपेषु \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशरीरत्वाय\u003C/span\u003E चिन्मयशरीरत्वाय \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकल्पते\u003C/span\u003E समर्थो भवति । अतः शरीरपातात् पूर्वमेव भगवज्ज्ञानाय यत्नः कार्य इति भावः ॥ ४ ॥"
			],
			"lineAlign": [
				"justify",
				"justify",
				"justify"
			],
			"_verified": true,
			"teekaLabel": null,
			"covers": [
				"KKN_C02_S03_V01",
				"KKN_C02_S03_V02",
				"KKN_C02_S03_V03",
				"KKN_C02_S03_V04",
				"KKN_C02_S03_V05"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-58",
			"oldKey": null,
			"type": "teeka",
			"parent": "KKN_C02_S03_V04",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"text": "\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबोद्धुम्\u003C/span\u003E इत्युक्तो बोधो न सर्वेषामेकप्रकार इति भावेनाऽऽह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरिदृश्यत\u003C/span\u003E इति वक्ष्यमाणमत्रापि सम्बध्यते । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथाऽऽदर्शे\u003C/span\u003E मुखं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरिदृश्यते\u003C/span\u003E सम्यग् दृश्यते \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतथाऽत्मनि\u003C/span\u003E स्थितो भगवान् ज्ञानदृष्टिभिर्ऋषिभिः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरिदृश्यते\u003C/span\u003E सम्यग् दृश्यत इत्यर्थः । यथा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वप्ने\u003C/span\u003E स्वप्नावस्थायां स्थितः पदार्थो दृश्यते तथा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपितृलोके\u003C/span\u003E स्थितो भगवान् दृश्यते । पूर्वं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरिदृश्यत\u003C/span\u003E इत्यस्य आकर्षणम्, अत्र तु \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदृश्यते\u003C/span\u003E इत्यस्यैव । तेन- ऋषिज्ञानात् पितृज्ञानस्यासम्यक्त्वं लभ्यते । अत एव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथा स्वप्न\u003C/span\u003E इति दृष्टान्तोक्तिः । स्वाप्नपदार्थस्याऽऽदर्शस्थमुखवत् स्पष्टत्वाभावात् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथाऽप्सु\u003C/span\u003E स्थितः पदार्थः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरीव दृश्यते\u003C/span\u003E स्वाप्नपदार्थात् किञ्चित् स्पष्टतया दृश्यते, तथा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगन्धर्वलोके\u003C/span\u003E स्थितो भगवान् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरीव दृश्यते\u003C/span\u003E ततः किञ्चित् स्पष्टतया दृश्यते । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eछायातपयोरिव\u003C/span\u003E नात्यातपे, न च्छायायाम् ; किन्तु? अहनि च्छायातपयोर्विद्यमानं वस्तु यथा स्पष्टं दृश्यते तथा ब्रह्मलोके स्थितः पुरुषोत्तमो दृश्यते ॥ ५ ॥",
			"lines": [
				"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबोद्धुम्\u003C/span\u003E इत्युक्तो बोधो न सर्वेषामेकप्रकार इति भावेनाऽऽह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरिदृश्यत\u003C/span\u003E इति वक्ष्यमाणमत्रापि सम्बध्यते । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथाऽऽदर्शे\u003C/span\u003E मुखं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरिदृश्यते\u003C/span\u003E सम्यग् दृश्यते \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतथाऽत्मनि\u003C/span\u003E स्थितो भगवान् ज्ञानदृष्टिभिर्ऋषिभिः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरिदृश्यते\u003C/span\u003E सम्यग् दृश्यत इत्यर्थः । यथा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वप्ने\u003C/span\u003E स्वप्नावस्थायां स्थितः पदार्थो दृश्यते तथा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपितृलोके\u003C/span\u003E स्थितो भगवान् दृश्यते । पूर्वं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरिदृश्यत\u003C/span\u003E इत्यस्य आकर्षणम्, अत्र तु \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eदृश्यते\u003C/span\u003E इत्यस्यैव । तेन- ऋषिज्ञानात् पितृज्ञानस्यासम्यक्त्वं लभ्यते । अत एव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथा स्वप्न\u003C/span\u003E इति दृष्टान्तोक्तिः । स्वाप्नपदार्थस्याऽऽदर्शस्थमुखवत् स्पष्टत्वाभावात् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयथाऽप्सु\u003C/span\u003E स्थितः पदार्थः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरीव दृश्यते\u003C/span\u003E स्वाप्नपदार्थात् किञ्चित् स्पष्टतया दृश्यते, तथा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eगन्धर्वलोके\u003C/span\u003E स्थितो भगवान् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरीव दृश्यते\u003C/span\u003E ततः किञ्चित् स्पष्टतया दृश्यते । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eछायातपयोरिव\u003C/span\u003E नात्यातपे, न च्छायायाम् ; किन्तु? अहनि च्छायातपयोर्विद्यमानं वस्तु यथा स्पष्टं दृश्यते तथा ब्रह्मलोके स्थितः पुरुषोत्तमो दृश्यते ॥ ५ ॥"
			],
			"lineAlign": [
				"justify"
			],
			"_verified": true,
			"teekaLabel": null,
			"covers": [
				"KKN_C02_S03_V01",
				"KKN_C02_S03_V02",
				"KKN_C02_S03_V03",
				"KKN_C02_S03_V04",
				"KKN_C02_S03_V05"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-59",
			"oldKey": null,
			"type": "section",
			"parent": null,
			"chapter": null,
			"verseType": "topic",
			"text": "वेदेशीयम्",
			"lines": [
				"वेदेशीयम्"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-60",
			"oldKey": null,
			"type": "teeka",
			"parent": "KKN_C02_S03_V06",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"text": "ननु \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइन्द्रियेभ्यः परा \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-328\"\u003Eह्यर्थाः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिना देवतातारतम्यपुरःसरं भगवत्सर्वोत्तमत्वस्योक्तत्वात् पुनः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइन्द्रियेभ्यः परं मनः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादि किमर्थमुच्यते? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपुनरिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eज्ञानपूर्वकं\u003C/span\u003E ज्ञापनपूर्वकम्। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eज्ञाने\u003C/span\u003E ज्ञापने ।\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E'सर्वव्यक्तिष्वभिव्यक्त्यै(व्याप्त्यै) तात्पर्याधिक्यवित्तये ।\u003C/span\u003E\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E...पुनर्वचनमुद्दिष्टं शतशोऽथ पृथक् \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-329\"\u003Eपृथग्\u003C/span\u003E॥'\u003C/span\u003E इति वचनात् पुनर्वचनं महातात्पर्यज्ञापकमिति भावः । स्यादेतद्- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयदि सर्ववेदवाक्यानां देवतातारतम्यज्ञापनपूर्वं भगवतः सर्वोत्तमत्वज्ञापने महातात्पर्यम्\u003C/span\u003E इत्येतदेव स्यात् । तदेव कुतः? इत्यतस्तत्र प्रमाणमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतारतम्येति\u003C/span\u003E ॥८॥",
			"lines": [
				"ननु \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइन्द्रियेभ्यः परा \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-328\"\u003Eह्यर्थाः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिना देवतातारतम्यपुरःसरं भगवत्सर्वोत्तमत्वस्योक्तत्वात् पुनः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइन्द्रियेभ्यः परं मनः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादि किमर्थमुच्यते? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपुनरिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eज्ञानपूर्वकं\u003C/span\u003E ज्ञापनपूर्वकम्। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eज्ञाने\u003C/span\u003E ज्ञापने ।",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E'सर्वव्यक्तिष्वभिव्यक्त्यै(व्याप्त्यै) तात्पर्याधिक्यवित्तये ।\u003C/span\u003E",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E...पुनर्वचनमुद्दिष्टं शतशोऽथ पृथक् \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-329\"\u003Eपृथग्\u003C/span\u003E॥'\u003C/span\u003E इति वचनात् पुनर्वचनं महातात्पर्यज्ञापकमिति भावः । स्यादेतद्- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयदि सर्ववेदवाक्यानां देवतातारतम्यज्ञापनपूर्वं भगवतः सर्वोत्तमत्वज्ञापने महातात्पर्यम्\u003C/span\u003E इत्येतदेव स्यात् । तदेव कुतः? इत्यतस्तत्र प्रमाणमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतारतम्येति\u003C/span\u003E ॥८॥"
			],
			"lineAlign": [
				"justify",
				null,
				null
			],
			"_verified": true,
			"teekaLabel": null,
			"covers": [
				"KKN_C02_S03_V06",
				"KKN_C02_S03_V07",
				"KKN_C02_S03_V08",
				"KKN_C02_S03_V09",
				"KKN_C02_S03_V10",
				"KKN_C02_S03_V11",
				"KKN_C02_S03_V12",
				"KKN_C02_S03_V13",
				"KKN_C02_S03_V14",
				"KKN_C02_S03_V15",
				"KKN_C02_S03_V16"
			],
			"footnotes": [
				{
					"id": "fn-328",
					"kind": "locus",
					"quote": "ह्यर्थाः",
					"text": "१.३.१०"
				},
				{
					"id": "fn-329",
					"kind": "locus",
					"quote": "पृथग्",
					"text": "बृ.भा.३.१.१ (प्रथममश्वब्राह्मणम्)"
				}
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-61",
			"oldKey": null,
			"type": "teeka",
			"parent": "KKN_C02_S03_V09",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"text": "\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन सन्दृशे तिष्ठति रूपमस्य\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति भगवद्रूपस्येन्द्रियागोचरत्वमुच्यते, तदयुक्तम् ? मत्स्यादेश्चक्षुरादिगोचरत्वाद्, इत्यतस्तदभिप्रायं प्रमाणेनाऽह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रादुर्भावानिति\u003C/span\u003E ॥ तर्हि चक्षुरादिजन्यमत्स्याद्यवतारज्ञानेनैव मोक्षोपपत्तौ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहृदा\u003C/span\u003E इत्युक्तभक्त्यादिवैयर्थ्यं स्यात् ।\nन च नावतारज्ञानं मोक्षसाधनम्; किन्तु? स्वहृदिस्थस्य वा व्याप्तस्य वा भगवतो ज्ञानमेवेति युक्तम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदृष्ट्वैव ह्यवताराणां मुच्यन्ते \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-330\"\u003Eकेचिदञ्जसा\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्युक्तेरवतारज्ञानेनापि केषाञ्चिन्मोक्षसद्भावाद् इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रादुर्भावानिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयोगी\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यधिकारिविशेषपरम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eज्ञानदृष्ट्या\u003C/span\u003E हृद्युपासनेनेत्यर्थः, हृद्युपासाजन्यापरोक्षज्ञानेनेति वाऽर्थः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयदा पश्यति\u003C/span\u003E विषयीकरोतीति व्याख्येयम् । उक्तं च- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयेषां बहिरुपासनेन मोक्षः तेषामपि हृद्युपासनं \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-331\"\u003Eकिञ्चित्-कार्यमेव\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति । अनेन- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eहृदा मनीषा\u003C/span\u003E इत्यादेस्तात्पर्यमुक्तम् । यथा चैतत् तथा वक्ष्यते । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएव\u003C/span\u003Eकारव्यावर्त्यमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइन्द्रियैर्दृष्टैः प्रादुर्भावैः\u003C/span\u003E कापि \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन मुच्यत\u003C/span\u003E इत्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदृष्टेः\u003C/span\u003E इति पाठे इन्द्रियैर्या दृष्टिर्जायते तस्याः सकाशाच्च मुच्यत इत्यर्थः ॥९॥",
			"lines": [
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन सन्दृशे तिष्ठति रूपमस्य\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति भगवद्रूपस्येन्द्रियागोचरत्वमुच्यते, तदयुक्तम् ? मत्स्यादेश्चक्षुरादिगोचरत्वाद्, इत्यतस्तदभिप्रायं प्रमाणेनाऽह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रादुर्भावानिति\u003C/span\u003E ॥ तर्हि चक्षुरादिजन्यमत्स्याद्यवतारज्ञानेनैव मोक्षोपपत्तौ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहृदा\u003C/span\u003E इत्युक्तभक्त्यादिवैयर्थ्यं स्यात् ।",
				"न च नावतारज्ञानं मोक्षसाधनम्; किन्तु? स्वहृदिस्थस्य वा व्याप्तस्य वा भगवतो ज्ञानमेवेति युक्तम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदृष्ट्वैव ह्यवताराणां मुच्यन्ते \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-330\"\u003Eकेचिदञ्जसा\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्युक्तेरवतारज्ञानेनापि केषाञ्चिन्मोक्षसद्भावाद् इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रादुर्भावानिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयोगी\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यधिकारिविशेषपरम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eज्ञानदृष्ट्या\u003C/span\u003E हृद्युपासनेनेत्यर्थः, हृद्युपासाजन्यापरोक्षज्ञानेनेति वाऽर्थः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयदा पश्यति\u003C/span\u003E विषयीकरोतीति व्याख्येयम् । उक्तं च- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयेषां बहिरुपासनेन मोक्षः तेषामपि हृद्युपासनं \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-331\"\u003Eकिञ्चित्-कार्यमेव\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति । अनेन- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eहृदा मनीषा\u003C/span\u003E इत्यादेस्तात्पर्यमुक्तम् । यथा चैतत् तथा वक्ष्यते । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएव\u003C/span\u003Eकारव्यावर्त्यमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइन्द्रियैर्दृष्टैः प्रादुर्भावैः\u003C/span\u003E कापि \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन मुच्यत\u003C/span\u003E इत्यर्थः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदृष्टेः\u003C/span\u003E इति पाठे इन्द्रियैर्या दृष्टिर्जायते तस्याः सकाशाच्च मुच्यत इत्यर्थः ॥९॥"
			],
			"lineAlign": [
				"justify",
				"justify"
			],
			"_verified": true,
			"teekaLabel": null,
			"covers": [
				"KKN_C02_S03_V06",
				"KKN_C02_S03_V07",
				"KKN_C02_S03_V08",
				"KKN_C02_S03_V09",
				"KKN_C02_S03_V10",
				"KKN_C02_S03_V11",
				"KKN_C02_S03_V12",
				"KKN_C02_S03_V13",
				"KKN_C02_S03_V14",
				"KKN_C02_S03_V15",
				"KKN_C02_S03_V16"
			],
			"footnotes": [
				{
					"id": "fn-330",
					"kind": "locus",
					"quote": "केचिदञ्जसा",
					"text": "आध्यत्मे, ब्र.सू.भा.३.३.५२"
				},
				{
					"id": "fn-331",
					"kind": "locus",
					"quote": "किञ्चित्-कार्यमेव",
					"text": "बृ.भा.४.१.१५(अजातशत्रुब्राह्मणम्)"
				}
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-62",
			"oldKey": null,
			"type": "teeka",
			"parent": "KKN_C02_S03_V11",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"text": "\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयोगो हि प्रभवाप्ययौ\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति सामानाधिकरण्येन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eउत्पत्तिविनाशावेव योगः\u003C/span\u003E इति प्रतीयते, तदसत् । प्रपञ्चनिष्ठोत्पत्तिविनाशयोः मुमुक्षुनिष्ठयोगरूपत्वासम्भवात् । न च अनेन योग उत्पत्तिविनाशधर्मक इत्युच्यत इति वाच्यम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रभवाप्यय\u003C/span\u003Eशब्दस्य तद्वति लक्षणाप्रसङ्गात्। अनुपयुक्तत्वेनावक्तव्यत्वाच्च, इत्यतस्तद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रभवाप्ययाविति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रतियोगे द्वितीया\u003C/span\u003E इति भावः । ननु प्रपञ्चनिष्ठप्रभवाप्ययौ प्रति कथम् इन्द्रियधारणारूपो योगः ? भगवन्तं प्रत्येव तस्य कर्तव्यत्वाद्, इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभगवत इति\u003C/span\u003E ॥११॥\nअस्तित्वस्य सर्वसाधारणत्वाद् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअस्तीत्येवोपलब्धव्य\u003C/span\u003E इति कथमुच्यते ? न च \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदेहाद् व्यतिरिक्त आत्माऽस्ति न वा\u003C/span\u003E इति पृष्टत्वेन तन्निरासाय \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मा देहाद्यतिरिक्तोऽस्तीत्येवोपलब्धव्यः\u003C/span\u003E इत्युच्यत इति वाच्यम् । तृतीयप्रश्नस्योक्तरीत्या भगवन्मात्रपरत्वेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमरणानन्तरं जीवोऽस्ति न वा\u003C/span\u003E इत्येवंपरत्वाभावात् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदेहाद्यतिरिक्तः\u003C/span\u003E इत्यश्रुतकल्पनापाताच्च, इति भावेन प्रमाणेनैव व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअधिक इति\u003C/span\u003E ॥\nअकार आधिक्यवाची, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअस्ति\u003C/span\u003E इत्येतत् सत्तायुक्तवस्तुवाचीति भावः। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eच\u003C/span\u003Eशब्दो \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयस्माद्\u003C/span\u003E इत्यर्थे । यस्माद् एवम् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअस्ति\u003C/span\u003Eइतिनामकः तस्मात्। ननु किमर्थमस्तीत्येवोपलब्धव्यः? इत्यतः, एवं भगवतः सर्वाधिक्यज्ञानवत एव भगवद्याथात्म्यज्ञानसम्भवात् । अन्यस्य तदभावादित्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनाधिक्यमिति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजानतां\u003C/span\u003E सकाशात् । तेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्तीति ब्रुवतोऽन्यत्र\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्येतद् व्याख्यातम् ॥१२॥\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतत्प्रभावेन चोभयोः\u003C/span\u003E इत्येतदन्यथाप्रतीतिनिरासाय व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रकृतेरिति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रकृतेः पुरुषाणां च\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यनेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउभयोः\u003C/span\u003E इत्येतत् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रकृतिपुरुषयोः\u003C/span\u003Eइति व्याख्यातम् । तत्त्वम्= याथात्म्यं भावयति= उत्पादयति । ननु यदि तत्त्वभावो विष्णुः तदा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतत्त्वभावेन अस्तीत्येवोपलब्धव्य\u003C/span\u003E इति कथम्? विष्णोः सर्वसाधारण्येन सर्वेषामपि सदाऽऽधिक्यज्ञानप्रसङ्गाद्, इत्यतस्तदभि-प्रायमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतत्प्रसादादिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतु\u003C/span\u003Eशब्दोऽवधारणार्थः । तेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eच\u003C/span\u003Eशब्दो व्याख्यातः। प्रसादश्च न सर्वसाधारण इति भावः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्तीत्येवोपलब्धस्य\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्येतद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रसादश्चेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतथाविदः\u003C/span\u003E भगवदाधिक्यविदः ।\nननु पूर्वं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रसादो भगवदाधिक्यज्ञानसाधनम्\u003C/span\u003E इत्युक्तम् । इदानीं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eज्ञानं प्रसादसाधनम्\u003C/span\u003E इत्युच्यते । अतोऽन्योन्याश्रयः ? इत्यतो व्यक्तिभेदान्नान्योन्याश्रय इति भावेनाऽह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनादीति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपुनःपुनर्वृद्धिमेति\u003C/span\u003E प्रसादद्वारा । ननु \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनादिकालाद्\u003C/span\u003E आरभ्य\u003C/span\u003E इति किमर्थं वक्तव्यम् ? पूर्वम् 'आधिक्यज्ञानरहितस्यापि भगवत्प्रसादात् पश्चात् तज्ज्ञानं भवति इत्येव किं न स्याद् ? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयेषामिति\u003C/span\u003E ॥ पश्चाज्जायमानं प्रति भगवत्प्रसादो हेतुः । स च भगवदाधिक्यज्ञानसाध्य इति पूर्वमपि तत्सद्भावोऽपेक्षितः । एवं तदपि ज्ञानं भगवत्प्रसादसाध्यम् इत्यनादित्वम् आश्रयणीयमिति भावः । ननु केषाञ्चिद् योग्यानां पूर्वं भगवदाधिक्य-ज्ञानानुपलम्भेऽपि पश्चात् तद्दर्शनात् कथमेतद्? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअभिभूतमिति\u003C/span\u003E॥ अभिभवकृतोऽनुपलम्भ इति भावः ॥ १३॥",
			"lines": [
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयोगो हि प्रभवाप्ययौ\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति सामानाधिकरण्येन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eउत्पत्तिविनाशावेव योगः\u003C/span\u003E इति प्रतीयते, तदसत् । प्रपञ्चनिष्ठोत्पत्तिविनाशयोः मुमुक्षुनिष्ठयोगरूपत्वासम्भवात् । न च अनेन योग उत्पत्तिविनाशधर्मक इत्युच्यत इति वाच्यम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रभवाप्यय\u003C/span\u003Eशब्दस्य तद्वति लक्षणाप्रसङ्गात्। अनुपयुक्तत्वेनावक्तव्यत्वाच्च, इत्यतस्तद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रभवाप्ययाविति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रतियोगे द्वितीया\u003C/span\u003E इति भावः । ननु प्रपञ्चनिष्ठप्रभवाप्ययौ प्रति कथम् इन्द्रियधारणारूपो योगः ? भगवन्तं प्रत्येव तस्य कर्तव्यत्वाद्, इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभगवत इति\u003C/span\u003E ॥११॥",
				"अस्तित्वस्य सर्वसाधारणत्वाद् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअस्तीत्येवोपलब्धव्य\u003C/span\u003E इति कथमुच्यते ? न च \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदेहाद् व्यतिरिक्त आत्माऽस्ति न वा\u003C/span\u003E इति पृष्टत्वेन तन्निरासाय \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मा देहाद्यतिरिक्तोऽस्तीत्येवोपलब्धव्यः\u003C/span\u003E इत्युच्यत इति वाच्यम् । तृतीयप्रश्नस्योक्तरीत्या भगवन्मात्रपरत्वेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमरणानन्तरं जीवोऽस्ति न वा\u003C/span\u003E इत्येवंपरत्वाभावात् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदेहाद्यतिरिक्तः\u003C/span\u003E इत्यश्रुतकल्पनापाताच्च, इति भावेन प्रमाणेनैव व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअधिक इति\u003C/span\u003E ॥",
				"अकार आधिक्यवाची, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअस्ति\u003C/span\u003E इत्येतत् सत्तायुक्तवस्तुवाचीति भावः। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eच\u003C/span\u003Eशब्दो \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयस्माद्\u003C/span\u003E इत्यर्थे । यस्माद् एवम् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअस्ति\u003C/span\u003Eइतिनामकः तस्मात्। ननु किमर्थमस्तीत्येवोपलब्धव्यः? इत्यतः, एवं भगवतः सर्वाधिक्यज्ञानवत एव भगवद्याथात्म्यज्ञानसम्भवात् । अन्यस्य तदभावादित्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनाधिक्यमिति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजानतां\u003C/span\u003E सकाशात् । तेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्तीति ब्रुवतोऽन्यत्र\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्येतद् व्याख्यातम् ॥१२॥",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतत्प्रभावेन चोभयोः\u003C/span\u003E इत्येतदन्यथाप्रतीतिनिरासाय व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रकृतेरिति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रकृतेः पुरुषाणां च\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यनेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउभयोः\u003C/span\u003E इत्येतत् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रकृतिपुरुषयोः\u003C/span\u003Eइति व्याख्यातम् । तत्त्वम्= याथात्म्यं भावयति= उत्पादयति । ननु यदि तत्त्वभावो विष्णुः तदा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतत्त्वभावेन अस्तीत्येवोपलब्धव्य\u003C/span\u003E इति कथम्? विष्णोः सर्वसाधारण्येन सर्वेषामपि सदाऽऽधिक्यज्ञानप्रसङ्गाद्, इत्यतस्तदभि-प्रायमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतत्प्रसादादिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतु\u003C/span\u003Eशब्दोऽवधारणार्थः । तेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eच\u003C/span\u003Eशब्दो व्याख्यातः। प्रसादश्च न सर्वसाधारण इति भावः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्तीत्येवोपलब्धस्य\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्येतद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रसादश्चेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतथाविदः\u003C/span\u003E भगवदाधिक्यविदः ।",
				"ननु पूर्वं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रसादो भगवदाधिक्यज्ञानसाधनम्\u003C/span\u003E इत्युक्तम् । इदानीं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eज्ञानं प्रसादसाधनम्\u003C/span\u003E इत्युच्यते । अतोऽन्योन्याश्रयः ? इत्यतो व्यक्तिभेदान्नान्योन्याश्रय इति भावेनाऽह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनादीति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपुनःपुनर्वृद्धिमेति\u003C/span\u003E प्रसादद्वारा । ननु \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनादिकालाद्\u003C/span\u003E आरभ्य\u003C/span\u003E इति किमर्थं वक्तव्यम् ? पूर्वम् 'आधिक्यज्ञानरहितस्यापि भगवत्प्रसादात् पश्चात् तज्ज्ञानं भवति इत्येव किं न स्याद् ? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयेषामिति\u003C/span\u003E ॥ पश्चाज्जायमानं प्रति भगवत्प्रसादो हेतुः । स च भगवदाधिक्यज्ञानसाध्य इति पूर्वमपि तत्सद्भावोऽपेक्षितः । एवं तदपि ज्ञानं भगवत्प्रसादसाध्यम् इत्यनादित्वम् आश्रयणीयमिति भावः । ननु केषाञ्चिद् योग्यानां पूर्वं भगवदाधिक्य-ज्ञानानुपलम्भेऽपि पश्चात् तद्दर्शनात् कथमेतद्? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअभिभूतमिति\u003C/span\u003E॥ अभिभवकृतोऽनुपलम्भ इति भावः ॥ १३॥"
			],
			"lineAlign": [
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify"
			],
			"_verified": true,
			"teekaLabel": null,
			"covers": [
				"KKN_C02_S03_V06",
				"KKN_C02_S03_V07",
				"KKN_C02_S03_V08",
				"KKN_C02_S03_V09",
				"KKN_C02_S03_V10",
				"KKN_C02_S03_V11",
				"KKN_C02_S03_V12",
				"KKN_C02_S03_V13",
				"KKN_C02_S03_V14",
				"KKN_C02_S03_V15",
				"KKN_C02_S03_V16"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-63",
			"oldKey": null,
			"type": "teeka",
			"parent": "KKN_C02_S03_V14",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"text": "\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामाः\u003C/span\u003E इत्यत्र \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसर्वकामत्याग उच्यते\u003C/span\u003E इति प्रतीतिनिरासाय मन्त्रं प्रमाणेनैव व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअन्तःकरणेति\u003C/span\u003E ॥ अत एव श्रुतौ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहृदि स्थिता\u003C/span\u003E इति विशेषणम् । अन्यथा तद् व्यर्थं स्याद् इति भावः । ननु \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसर्वात्मना कामत्याग एव श्रुत्यर्थः\u003C/span\u003E किं न स्यात् ? विशेषणस्य स्वरूपकथनपरत्वोपपत्तेः इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eव्यक्तिरिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eचिदात्मनां तु\u003C/span\u003E इत्यन्वयः । मुक्तौ चिदात्मक-कामव्यक्तिसद्भावात् सर्वकामत्यागस्य श्रुत्यर्थत्वे बाधः स्याद् इत्युक्त एव श्रुत्यर्थ इति भावः। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअथ मर्त्योऽमृतो भवति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्येतद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतदेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअथ\u003C/span\u003E\u003C/span\u003Eशब्दार्थः - \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतदेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअमृतो भवति\u003C/span\u003E इत्यस्यार्थः– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमृतिं नैवाभियास्यतीति\u003C/span\u003E॥१४॥",
			"lines": [
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामाः\u003C/span\u003E इत्यत्र \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसर्वकामत्याग उच्यते\u003C/span\u003E इति प्रतीतिनिरासाय मन्त्रं प्रमाणेनैव व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअन्तःकरणेति\u003C/span\u003E ॥ अत एव श्रुतौ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहृदि स्थिता\u003C/span\u003E इति विशेषणम् । अन्यथा तद् व्यर्थं स्याद् इति भावः । ननु \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसर्वात्मना कामत्याग एव श्रुत्यर्थः\u003C/span\u003E किं न स्यात् ? विशेषणस्य स्वरूपकथनपरत्वोपपत्तेः इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eव्यक्तिरिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eचिदात्मनां तु\u003C/span\u003E इत्यन्वयः । मुक्तौ चिदात्मक-कामव्यक्तिसद्भावात् सर्वकामत्यागस्य श्रुत्यर्थत्वे बाधः स्याद् इत्युक्त एव श्रुत्यर्थ इति भावः। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअथ मर्त्योऽमृतो भवति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्येतद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतदेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअथ\u003C/span\u003E\u003C/span\u003Eशब्दार्थः - \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतदेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअमृतो भवति\u003C/span\u003E इत्यस्यार्थः– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमृतिं नैवाभियास्यतीति\u003C/span\u003E॥१४॥"
			],
			"lineAlign": [
				"justify"
			],
			"_verified": true,
			"teekaLabel": null,
			"covers": [
				"KKN_C02_S03_V06",
				"KKN_C02_S03_V07",
				"KKN_C02_S03_V08",
				"KKN_C02_S03_V09",
				"KKN_C02_S03_V10",
				"KKN_C02_S03_V11",
				"KKN_C02_S03_V12",
				"KKN_C02_S03_V13",
				"KKN_C02_S03_V14",
				"KKN_C02_S03_V15",
				"KKN_C02_S03_V16"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-64",
			"oldKey": null,
			"type": "teeka",
			"parent": "KKN_C02_S03_V15",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"text": "\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदा सर्वे प्रभिद्यन्ते\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति मन्त्रं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमिथ्याज्ञानेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनुशासनम्= वेदान्तोपदेशः एतावद्= एतावन्मात्रम् , न त्वधिकमस्ति इत्याशङ्कनीयम्\u003C/span\u003E इति व्याख्यानम् असत् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवेदान्तोपदेशस्य एतावन्मात्रत्वे इतरवेदान्तप्रवृत्तिवैयर्थ्याद्\u003C/span\u003E इति भावेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतावदनुशासनम्\u003C/span\u003E इत्येतद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतदर्थमिति\u003C/span\u003E ॥ मिथ्याज्ञानग्रन्थिनिरासार्थम् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनुशासनम्\u003C/span\u003E निष्कामकर्म-श्रवण-मनन-निदिध्यासनकर्तव्यताप्रतिपादकं शास्त्रमित्यर्थः॥१५॥\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E(वे.खं)\u003C/span\u003E न केवलं भगवज्ज्ञानमेव मोक्षहेतु; अपि तु देवतातारतम्यादिज्ञान-मपीत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइन्द्रियाणामिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपृथग् उत्पद्यमानानां\u003C/span\u003E विलक्षणतया उत्पद्यमानानाम्, पृथग् व्यापारोत्पादकानां वा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइन्द्रियाणाम्\u003C/span\u003E इन्द्रियदेवानाम्। प्रागुक्तोपलक्षणमेतद् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपृथग्भावम्\u003C/span\u003E अन्योन्यविलक्षणत्वम्, तारतम्यम् इति यावत् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयद्\u003C/span\u003E यौ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउदयास्तमयौ\u003C/span\u003E उत्पत्तिविनाशौ तौ च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमत्वा धीरो न शोचति\u003C/span\u003E ॥ ६ ॥\nननु कथम् इन्द्रियादिदेवतातारतम्यादिज्ञानात् शोकत्यागः? तस्य अभगवज्ज्ञानत्वाद्, इत्यतस्तदेव विशदयति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइन्द्रियेभ्य इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइन्द्रियेभ्य\u003C/span\u003E इत्यनन्तरं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपरा ह्यर्था अर्थेभ्यः\u003C/span\u003E इति ग्राह्यम् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसत्त्वम्\u003C/span\u003E बुद्धिः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअधि\u003C/span\u003E अधिकः ॥ ७ ॥\n\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपुरुष एव\u003C/span\u003E इत्यन्वयः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअलिङ्गः\u003C/span\u003E अनुमापकरहितः, जडशरीररहितो वा । किं ततः? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतं ज्ञात्वेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमुच्यते\u003C/span\u003E संसारात्। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअमृतत्वं\u003C/span\u003E स्वरूपाविर्भावरूपं मोक्षम् । तारतम्यान्तर्गतत्वेन भगवज्ज्ञानमेव शोकत्यागहेतुरिति प्राग् विवक्षितम् । अतो न दोष इति भावः । एवम् उदयास्तमयकर्तृत्वेन भगवज्ज्ञानमेव विवक्षितम् इत्यपि द्रष्टव्यम् ॥ ८ ॥",
			"lines": [
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदा सर्वे प्रभिद्यन्ते\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति मन्त्रं व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमिथ्याज्ञानेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनुशासनम्= वेदान्तोपदेशः एतावद्= एतावन्मात्रम् , न त्वधिकमस्ति इत्याशङ्कनीयम्\u003C/span\u003E इति व्याख्यानम् असत् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eवेदान्तोपदेशस्य एतावन्मात्रत्वे इतरवेदान्तप्रवृत्तिवैयर्थ्याद्\u003C/span\u003E इति भावेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतावदनुशासनम्\u003C/span\u003E इत्येतद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतदर्थमिति\u003C/span\u003E ॥ मिथ्याज्ञानग्रन्थिनिरासार्थम् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअनुशासनम्\u003C/span\u003E निष्कामकर्म-श्रवण-मनन-निदिध्यासनकर्तव्यताप्रतिपादकं शास्त्रमित्यर्थः॥१५॥",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E(वे.खं)\u003C/span\u003E न केवलं भगवज्ज्ञानमेव मोक्षहेतु; अपि तु देवतातारतम्यादिज्ञान-मपीत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइन्द्रियाणामिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपृथग् उत्पद्यमानानां\u003C/span\u003E विलक्षणतया उत्पद्यमानानाम्, पृथग् व्यापारोत्पादकानां वा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइन्द्रियाणाम्\u003C/span\u003E इन्द्रियदेवानाम्। प्रागुक्तोपलक्षणमेतद् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपृथग्भावम्\u003C/span\u003E अन्योन्यविलक्षणत्वम्, तारतम्यम् इति यावत् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयद्\u003C/span\u003E यौ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउदयास्तमयौ\u003C/span\u003E उत्पत्तिविनाशौ तौ च \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमत्वा धीरो न शोचति\u003C/span\u003E ॥ ६ ॥",
				"ननु कथम् इन्द्रियादिदेवतातारतम्यादिज्ञानात् शोकत्यागः? तस्य अभगवज्ज्ञानत्वाद्, इत्यतस्तदेव विशदयति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइन्द्रियेभ्य इति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइन्द्रियेभ्य\u003C/span\u003E इत्यनन्तरं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eपरा ह्यर्था अर्थेभ्यः\u003C/span\u003E इति ग्राह्यम् । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसत्त्वम्\u003C/span\u003E बुद्धिः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअधि\u003C/span\u003E अधिकः ॥ ७ ॥",
				"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपुरुष एव\u003C/span\u003E इत्यन्वयः । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअलिङ्गः\u003C/span\u003E अनुमापकरहितः, जडशरीररहितो वा । किं ततः? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतं ज्ञात्वेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eमुच्यते\u003C/span\u003E संसारात्। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअमृतत्वं\u003C/span\u003E स्वरूपाविर्भावरूपं मोक्षम् । तारतम्यान्तर्गतत्वेन भगवज्ज्ञानमेव शोकत्यागहेतुरिति प्राग् विवक्षितम् । अतो न दोष इति भावः । एवम् उदयास्तमयकर्तृत्वेन भगवज्ज्ञानमेव विवक्षितम् इत्यपि द्रष्टव्यम् ॥ ८ ॥"
			],
			"lineAlign": [
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify"
			],
			"_verified": true,
			"teekaLabel": null,
			"covers": [
				"KKN_C02_S03_V06",
				"KKN_C02_S03_V07",
				"KKN_C02_S03_V08",
				"KKN_C02_S03_V09",
				"KKN_C02_S03_V10",
				"KKN_C02_S03_V11",
				"KKN_C02_S03_V12",
				"KKN_C02_S03_V13",
				"KKN_C02_S03_V14",
				"KKN_C02_S03_V15",
				"KKN_C02_S03_V16"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-65",
			"oldKey": null,
			"type": "teeka",
			"parent": "KKN_C02_S03_V08",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"text": "\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतं ज्ञात्वा\u003C/span\u003E इत्युक्तभगवज्ज्ञानं न चक्षुरादिनाऽनायासेन भवति; किन्तु? श्रवणाद्युपोद्बलितमनसैवेत्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्य\u003C/span\u003E भगवतो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eरूपं\u003C/span\u003E मत्स्याद्यवतारा-तिरिक्तम् अन्तर्याम्यादिरूपं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसन्दृशे\u003C/span\u003E सम्यग्दर्शनाय \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन तिष्ठति\u003C/span\u003E अनायासेन दर्शनगोचरो न भवतीत्यर्थः । कुतः ? कोऽपि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएनं\u003C/span\u003E भगवन्तं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eचक्षुषा न पश्यति\u003C/span\u003E । उपलक्षणमेतद् । कथं तर्हि तज्ज्ञानम्? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eहृदेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eहृदा\u003C/span\u003E स्नेहेन= स्नेहयुक्तेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमनीषा\u003C/span\u003E मनीषया= श्रवणादिजनितज्ञानेन तत्सहकृतेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमनसा अभिक्लृप्तो\u003C/span\u003E विषयीकृतो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eध्यातः सन्दृशे\u003C/span\u003E तिष्ठतीत्यर्थः। एवं ज्ञान फलमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय एनमिति\u003C/span\u003E ॥ न च अवतारोपासकानां भक्त्यादिवैयर्थ्यम् । यतो\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eऽस्य रूपं\u003C/span\u003E रामकृष्णाद्यवताररूपं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसन्दृशे न तिष्ठति\u003C/span\u003E । अनायासेन मोक्षहेतुसाक्षात्कारविषयो न भवति । कुतः ? कोऽपि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएनं\u003C/span\u003E मोक्षार्थं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eचक्षुषा न पश्यति\u003C/span\u003E । किन्तु? \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहृदा मनीषा मनसाऽभिक्लृप्तः सन्दृशे तिष्ठति\u003C/span\u003E इत्यपि व्याख्येयम् ॥ ९ ॥",
			"lines": [
				"\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतं ज्ञात्वा\u003C/span\u003E इत्युक्तभगवज्ज्ञानं न चक्षुरादिनाऽनायासेन भवति; किन्तु? श्रवणाद्युपोद्बलितमनसैवेत्याह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्य\u003C/span\u003E भगवतो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eरूपं\u003C/span\u003E मत्स्याद्यवतारा-तिरिक्तम् अन्तर्याम्यादिरूपं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसन्दृशे\u003C/span\u003E सम्यग्दर्शनाय \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन तिष्ठति\u003C/span\u003E अनायासेन दर्शनगोचरो न भवतीत्यर्थः । कुतः ? कोऽपि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएनं\u003C/span\u003E भगवन्तं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eचक्षुषा न पश्यति\u003C/span\u003E । उपलक्षणमेतद् । कथं तर्हि तज्ज्ञानम्? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eहृदेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eहृदा\u003C/span\u003E स्नेहेन= स्नेहयुक्तेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमनीषा\u003C/span\u003E मनीषया= श्रवणादिजनितज्ञानेन तत्सहकृतेन \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमनसा अभिक्लृप्तो\u003C/span\u003E विषयीकृतो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eध्यातः सन्दृशे\u003C/span\u003E तिष्ठतीत्यर्थः। एवं ज्ञान फलमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eय एनमिति\u003C/span\u003E ॥ न च अवतारोपासकानां भक्त्यादिवैयर्थ्यम् । यतो\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eऽस्य रूपं\u003C/span\u003E रामकृष्णाद्यवताररूपं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसन्दृशे न तिष्ठति\u003C/span\u003E । अनायासेन मोक्षहेतुसाक्षात्कारविषयो न भवति । कुतः ? कोऽपि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएनं\u003C/span\u003E मोक्षार्थं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eचक्षुषा न पश्यति\u003C/span\u003E । किन्तु? \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहृदा मनीषा मनसाऽभिक्लृप्तः सन्दृशे तिष्ठति\u003C/span\u003E इत्यपि व्याख्येयम् ॥ ९ ॥"
			],
			"lineAlign": [
				"justify"
			],
			"_verified": true,
			"teekaLabel": null,
			"covers": [
				"KKN_C02_S03_V06",
				"KKN_C02_S03_V07",
				"KKN_C02_S03_V08",
				"KKN_C02_S03_V09",
				"KKN_C02_S03_V10",
				"KKN_C02_S03_V11",
				"KKN_C02_S03_V12",
				"KKN_C02_S03_V13",
				"KKN_C02_S03_V14",
				"KKN_C02_S03_V15",
				"KKN_C02_S03_V16"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-66",
			"oldKey": null,
			"type": "teeka",
			"parent": "KKN_C02_S03_V09",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"text": "\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहृदा मनीषा मनसाऽभिक्लृप्तः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्युक्तभक्त्यादावप्रमत्तेन भवितव्यमिति भावेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअप्रमत्तः कदा भवेद्\u003C/span\u003E इत्याकाङ्क्षायाम् इन्द्रियनियमनावस्थायामेव इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदा ज्ञानानि\u003C/span\u003E ज्ञानसाधनानि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपञ्च\u003C/span\u003E इन्द्रियाणि चक्षुरादीनि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमनसा सहावतिष्ठन्ते\u003C/span\u003E न विषयाभिद्रवणं कुर्वन्ति, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबुद्धिश्च न\u003C/span\u003E स्वविषये \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविचेष्टते\u003C/span\u003E, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअप्रमत्तस्तदा भवति\u003C/span\u003E इति योज्यम् । इन्द्रियधारणां स्तौति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतामिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eताम्\u003C/span\u003E इन्द्रियधारणां परमगतिसाधनत्वात् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरमां गतिमाहुः\u003C/span\u003E ॥ १० ॥\nननु योगस्यैव परमगतित्वोक्तेः कथमेतद्? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतां योगमिति\u003C/span\u003E ॥ इन्द्रियधारणारूपोऽपि योगः कमुद्दिश्य कर्तव्यः? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयोग इति\u003C/span\u003E ॥ भगवतः सकाशाज्जगतः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रभवाप्ययौ\u003C/span\u003E प्रति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयोगः\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजगत्प्रभवाप्ययकर्तारं भगवन्तं प्रति योगः कर्तव्यः\u003C/span\u003E इत्येतत् प्रसिद्धमिति भावः ॥ ११ ॥\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन चक्षुषा पश्यति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्युक्तम् उपलक्षणम् इति भावेनाऽह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनैवेति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्राप्तुं\u003C/span\u003E ज्ञातुम् । तर्हि कथं तज्ज्ञानं भवति ? इत्यतः सद्गुरूपदेशेनैवेति भावेन व्यतिरेकमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्तीति\u003C/span\u003E ॥ भगवान् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्ति\u003C/span\u003E सतोऽधिकत्वाद् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअस्ति\u003C/span\u003Eनामक \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइति ब्रुवतो\u003C/span\u003E गुरोः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअन्यत्र\u003C/span\u003E अन्येषां भगवदनाधिक्यं जानतां सकाशात् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकथं तद्\u003C/span\u003E ब्रह्म \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउपलभ्यते\u003C/span\u003E? न कथमपि । भगवदाधिक्यं जानत एव गुरूपदेशेन ब्रह्मज्ञानम्, न तदनाधिक्यं जानत इति भावः।\nयद्वा- वागादिना कुतो न प्राप्तुं शक्यो भगवान्? इत्यतो भगवदनाधिक्यज्ञानित्वादिति भावेनाऽह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्तीति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअन्यत्र\u003C/span\u003E इत्येतद् नञर्थकं व्यत्यासेन योज्यम् । तेन- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनास्तीति ब्रुवतः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति लभ्यते। भगवान् सतः सर्वस्माद् अधिको न भवतीति ज्ञानपुरस्सरं ब्रुवतः । कर्तरि षष्ठी । कथं तदुपलभ्यते ? न कथमपीत्यर्थः ॥ १२ ॥\nयत एवम् अनाधिक्यं जानतां भगवज्ज्ञानाभावः, अतो भगवान् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्तीत्येव\u003C/span\u003E सतः सर्वस्मादधिक इत्येव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउपलब्धव्यः\u003C/span\u003E । सा चोपलब्धिः भगवत्प्रसादादेव इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतत्त्वभावेनेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउभयोः\u003C/span\u003E प्रकृतिपुरुषयोः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतत्त्वं भावयतीति तत्त्वभावः= विष्णुः, तेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतत्त्वभावेन\u003C/span\u003E प्रसन्नेन विष्णुनैव \u003C/span\u003Eअस्तीत्युपलभ्यते' इति शेषः । विष्णुप्रसादसाध्य-भगवदाधिक्यज्ञानवतः फलमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्तीति\u003C/span\u003E ॥ भगवान् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्तीत्येवोपलब्धस्य\u003C/span\u003E उपलब्धिमतः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतत्त्वभावो\u003C/span\u003E विष्णुर्विशेषतः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रसीदति\u003C/span\u003E ॥ १३ ॥\nभगवद्विशेषप्रसादे सति किं भवति ? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदाऽस्य\u003C/span\u003E ज्ञानिनो भगवत्प्रसादाद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहृदि स्थिता\u003C/span\u003E अन्तःकरणाश्रिताः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकामाः\u003C/span\u003E ते \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसर्वे प्रमुच्यन्ते\u003C/span\u003E सवासना उच्छिद्यन्ते । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअथ\u003C/span\u003E तदा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमर्त्यो\u003C/span\u003E मरणादिधर्मकोऽपि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअमृतो भवति\u003C/span\u003E मृतिं नैवाभियास्यतीति । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअत्र\u003C/span\u003E मुक्तौ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eब्रह्म समश्नुते\u003C/span\u003E ब्रह्मविषयदर्शनादिभोगान् करोतीत्यर्थः ॥ १४ ॥\nहार्दसर्वकामत्यागोऽपि तद्धेतुमिथ्याज्ञानग्रन्थिप्रभेद एव भवतीति भावेनाऽह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदेति\u003C/span\u003E ॥ यद्वा- भगवत्प्रसादेनापि किं भवति? मोक्ष इति चेन्न । अनेकविषयकामानां प्रतिबन्धकानां सत्त्वेनामृतत्वायोगाद् इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदेति\u003C/span\u003E ॥ अथापि मिथ्याज्ञानाश्रयाविद्याहङ्कारकर्मणां प्रतिबन्धकानां सत्त्वात् कथं मोक्षः? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइह\u003C/span\u003E शरीरे वर्तमाना \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहृदयस्य\u003C/span\u003E हृदयनस्य= हृत्स्थस्य मिथ्याज्ञानस्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eग्रन्थय\u003C/span\u003E आश्रयाः= कारणीभूता इति यावत्, अविद्याहङ्कारकर्माणि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदा प्रभिद्यन्ते\u003C/span\u003E नितरां भिद्यन्ते, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअथ\u003C/span\u003E तदैव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमर्त्योऽमृतो भवति\u003C/span\u003E । मोक्षमेव स्तौति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतावदिति\u003C/span\u003E। एतदर्थमेव सर्ववेद-\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनुशासनं\u003C/span\u003E प्रवृत्तम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतेषां दुःखप्रहाणाय श्रुतिरेषा \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-332\"\u003Eप्रवर्तते\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्युक्तेरिति भावः ॥ १५ ॥\nअमृतत्वप्राप्तिस्तु ब्रह्मनाड्योत्क्रमण एव भवति, नान्यथेत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशतमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशतं चैका हृदयस्य नाड्यः\u003C/span\u003E सन्ति । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतासां\u003C/span\u003E मध्ये \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएका\u003C/span\u003E प्रधाना नाडी हृदयमारभ्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमूर्धानमभिनिःसृता\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतया\u003C/span\u003E नाड्या \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eऊर्ध्वमायन्नमृतत्वं\u003C/span\u003E मोक्षम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएति\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअन्या\u003C/span\u003E नाड्यो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविष्वगुत्क्रमणे\u003C/span\u003E तादर्थ्यसप्तमी, लोकान्तरगमनार्थं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभवन्ति\u003C/span\u003E इत्यर्थः ॥ १६ ॥",
			"lines": [
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहृदा मनीषा मनसाऽभिक्लृप्तः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्युक्तभक्त्यादावप्रमत्तेन भवितव्यमिति भावेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअप्रमत्तः कदा भवेद्\u003C/span\u003E इत्याकाङ्क्षायाम् इन्द्रियनियमनावस्थायामेव इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदा ज्ञानानि\u003C/span\u003E ज्ञानसाधनानि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपञ्च\u003C/span\u003E इन्द्रियाणि चक्षुरादीनि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमनसा सहावतिष्ठन्ते\u003C/span\u003E न विषयाभिद्रवणं कुर्वन्ति, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eबुद्धिश्च न\u003C/span\u003E स्वविषये \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविचेष्टते\u003C/span\u003E, \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअप्रमत्तस्तदा भवति\u003C/span\u003E इति योज्यम् । इन्द्रियधारणां स्तौति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतामिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eताम्\u003C/span\u003E इन्द्रियधारणां परमगतिसाधनत्वात् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eपरमां गतिमाहुः\u003C/span\u003E ॥ १० ॥",
				"ननु योगस्यैव परमगतित्वोक्तेः कथमेतद्? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतां योगमिति\u003C/span\u003E ॥ इन्द्रियधारणारूपोऽपि योगः कमुद्दिश्य कर्तव्यः? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयोग इति\u003C/span\u003E ॥ भगवतः सकाशाज्जगतः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रभवाप्ययौ\u003C/span\u003E प्रति \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयोगः\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजगत्प्रभवाप्ययकर्तारं भगवन्तं प्रति योगः कर्तव्यः\u003C/span\u003E इत्येतत् प्रसिद्धमिति भावः ॥ ११ ॥",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eन चक्षुषा पश्यति\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्युक्तम् उपलक्षणम् इति भावेनाऽह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनैवेति\u003C/span\u003E॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्राप्तुं\u003C/span\u003E ज्ञातुम् । तर्हि कथं तज्ज्ञानं भवति ? इत्यतः सद्गुरूपदेशेनैवेति भावेन व्यतिरेकमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्तीति\u003C/span\u003E ॥ भगवान् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्ति\u003C/span\u003E सतोऽधिकत्वाद् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअस्ति\u003C/span\u003Eनामक \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइति ब्रुवतो\u003C/span\u003E गुरोः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअन्यत्र\u003C/span\u003E अन्येषां भगवदनाधिक्यं जानतां सकाशात् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकथं तद्\u003C/span\u003E ब्रह्म \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउपलभ्यते\u003C/span\u003E? न कथमपि । भगवदाधिक्यं जानत एव गुरूपदेशेन ब्रह्मज्ञानम्, न तदनाधिक्यं जानत इति भावः।",
				"यद्वा- वागादिना कुतो न प्राप्तुं शक्यो भगवान्? इत्यतो भगवदनाधिक्यज्ञानित्वादिति भावेनाऽह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्तीति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअन्यत्र\u003C/span\u003E इत्येतद् नञर्थकं व्यत्यासेन योज्यम् । तेन- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनास्तीति ब्रुवतः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति लभ्यते। भगवान् सतः सर्वस्माद् अधिको न भवतीति ज्ञानपुरस्सरं ब्रुवतः । कर्तरि षष्ठी । कथं तदुपलभ्यते ? न कथमपीत्यर्थः ॥ १२ ॥",
				"यत एवम् अनाधिक्यं जानतां भगवज्ज्ञानाभावः, अतो भगवान् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्तीत्येव\u003C/span\u003E सतः सर्वस्मादधिक इत्येव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउपलब्धव्यः\u003C/span\u003E । सा चोपलब्धिः भगवत्प्रसादादेव इत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतत्त्वभावेनेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eउभयोः\u003C/span\u003E प्रकृतिपुरुषयोः \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतत्त्वं भावयतीति तत्त्वभावः= विष्णुः, तेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतत्त्वभावेन\u003C/span\u003E प्रसन्नेन विष्णुनैव \u003C/span\u003Eअस्तीत्युपलभ्यते' इति शेषः । विष्णुप्रसादसाध्य-भगवदाधिक्यज्ञानवतः फलमाह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्तीति\u003C/span\u003E ॥ भगवान् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअस्तीत्येवोपलब्धस्य\u003C/span\u003E उपलब्धिमतः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतत्त्वभावो\u003C/span\u003E विष्णुर्विशेषतः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रसीदति\u003C/span\u003E ॥ १३ ॥",
				"भगवद्विशेषप्रसादे सति किं भवति ? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदाऽस्य\u003C/span\u003E ज्ञानिनो भगवत्प्रसादाद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहृदि स्थिता\u003C/span\u003E अन्तःकरणाश्रिताः \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकामाः\u003C/span\u003E ते \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसर्वे प्रमुच्यन्ते\u003C/span\u003E सवासना उच्छिद्यन्ते । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअथ\u003C/span\u003E तदा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमर्त्यो\u003C/span\u003E मरणादिधर्मकोऽपि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअमृतो भवति\u003C/span\u003E मृतिं नैवाभियास्यतीति । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअत्र\u003C/span\u003E मुक्तौ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eब्रह्म समश्नुते\u003C/span\u003E ब्रह्मविषयदर्शनादिभोगान् करोतीत्यर्थः ॥ १४ ॥",
				"हार्दसर्वकामत्यागोऽपि तद्धेतुमिथ्याज्ञानग्रन्थिप्रभेद एव भवतीति भावेनाऽह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदेति\u003C/span\u003E ॥ यद्वा- भगवत्प्रसादेनापि किं भवति? मोक्ष इति चेन्न । अनेकविषयकामानां प्रतिबन्धकानां सत्त्वेनामृतत्वायोगाद् इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदेति\u003C/span\u003E ॥ अथापि मिथ्याज्ञानाश्रयाविद्याहङ्कारकर्मणां प्रतिबन्धकानां सत्त्वात् कथं मोक्षः? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदेति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eइह\u003C/span\u003E शरीरे वर्तमाना \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eहृदयस्य\u003C/span\u003E हृदयनस्य= हृत्स्थस्य मिथ्याज्ञानस्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eग्रन्थय\u003C/span\u003E आश्रयाः= कारणीभूता इति यावत्, अविद्याहङ्कारकर्माणि \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयदा प्रभिद्यन्ते\u003C/span\u003E नितरां भिद्यन्ते, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअथ\u003C/span\u003E तदैव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमर्त्योऽमृतो भवति\u003C/span\u003E । मोक्षमेव स्तौति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएतावदिति\u003C/span\u003E। एतदर्थमेव सर्ववेद-\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअनुशासनं\u003C/span\u003E प्रवृत्तम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतेषां दुःखप्रहाणाय श्रुतिरेषा \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-332\"\u003Eप्रवर्तते\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्युक्तेरिति भावः ॥ १५ ॥",
				"अमृतत्वप्राप्तिस्तु ब्रह्मनाड्योत्क्रमण एव भवति, नान्यथेत्याह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशतमिति\u003C/span\u003E ॥ \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशतं चैका हृदयस्य नाड्यः\u003C/span\u003E सन्ति । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतासां\u003C/span\u003E मध्ये \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएका\u003C/span\u003E प्रधाना नाडी हृदयमारभ्य \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमूर्धानमभिनिःसृता\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतया\u003C/span\u003E नाड्या \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eऊर्ध्वमायन्नमृतत्वं\u003C/span\u003E मोक्षम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएति\u003C/span\u003E । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअन्या\u003C/span\u003E नाड्यो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविष्वगुत्क्रमणे\u003C/span\u003E तादर्थ्यसप्तमी, लोकान्तरगमनार्थं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eभवन्ति\u003C/span\u003E इत्यर्थः ॥ १६ ॥"
			],
			"lineAlign": [
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify"
			],
			"_verified": true,
			"teekaLabel": null,
			"covers": [
				"KKN_C02_S03_V06",
				"KKN_C02_S03_V07",
				"KKN_C02_S03_V08",
				"KKN_C02_S03_V09",
				"KKN_C02_S03_V10",
				"KKN_C02_S03_V11",
				"KKN_C02_S03_V12",
				"KKN_C02_S03_V13",
				"KKN_C02_S03_V14",
				"KKN_C02_S03_V15",
				"KKN_C02_S03_V16"
			],
			"footnotes": [
				{
					"id": "fn-332",
					"kind": "locus",
					"quote": "प्रवर्तते",
					"text": "अ.व्या.२.२.१५७"
				}
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-67",
			"oldKey": null,
			"type": "section",
			"parent": null,
			"chapter": null,
			"verseType": "topic",
			"text": "वेदेशीयम्",
			"lines": [
				"वेदेशीयम्"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-68",
			"oldKey": null,
			"type": "teeka",
			"parent": "KKN_C02_S03_V17",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"text": "यद् उक्तं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतृतीयप्रश्नपरिहारौ भगवद्विषयौ\u003C/span\u003E इति तद् अयुक्तम् ? \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतं स्वाद्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति उपसंहारवाक्ये \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतं स्वाद्= आत्मीयाच्छरीरात् प्रवृहेत्= पृथक् कुर्याद्\u003C/span\u003E इत्युक्तत्वेन पूर्वमपि देहभिन्नात्मस्वरूपमेव प्रश्नपरिहारविषय इत्यङ्गीकारौचित्याद् इत्यतस्तत्प्रमाणेनैव व्याख्यातुं तावत् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशरीर\u003C/span\u003Eशब्दार्थमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशरीरभूत इति\u003C/span\u003E ।। विष्णोर्भिन्नदेहाभावाद् विष्णुभिन्नो जीवः कथं शरीरभूतः? इत्यत उक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतद्वशग इति\u003C/span\u003E ।। यद्वा- विष्णोरभिमानाभावात् कथं तच्छरीरभूतो जीवः? इत्यत उक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतद्वशग इति\u003C/span\u003E ।। प्रसिद्धशरीरवत् तद्वशगत्वाद् अधिष्ठानत्वगुणयोगेनैव जीवः शरीरशब्दोक्त इति भावः ।\nएवं शरीरशब्दार्थमुक्त्वा तद्वाक्यतात्पर्यमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविजानीयादिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eततो\u003C/span\u003E जीवात् । कथमिदं तात्पर्यमनेन लब्धम् ? इत्यतस्तद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वाख्यादिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रवृहेद्\u003C/span\u003E इत्यस्य पृथक्करणार्थत्वाद्, अनादितः पृथग्भूतस्य इदानीं पृथक्करणायोगात् पृथग् विजानीयादिति तात्पर्यमुक्तमिति भावः । जीवस्य भगवदधिष्ठितत्व-तद्वशत्वाभ्यां भगवच्छरीरत्वे श्रुतिं चाऽह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयस्येति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eय आत्मनि तिष्ठन्\u003C/span\u003E इति पूर्ववाक्यमप्युदाहर्तव्यम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मा\u003C/span\u003E जीवः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः\u003C/span\u003E इत्युत्तरेणान्वयः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतं स्वाच्छरीरात् प्रवृहेद्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यत्र जीवाद् भगवत एव भेदोऽभिधीयत इत्यत्र युक्तिं चाऽह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजनानामिति\u003C/span\u003E ।। पूर्ववाक्ये \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजनानां हृदये सन्निविष्ट\u003C/span\u003E इति \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजन\u003C/span\u003Eशब्दवाच्यजीवेभ्यः तद्धृदयसंनिविष्टस्य भगवत एव भेदस्योक्तत्वाद् अत्रापि \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीवात् पृथग्धरिः\u003C/span\u003E इत्येवोच्यते ; न तु प्रसिद्धशरीराज्जीवः पृथग् इति सिद्धमिति भावः ।।\nननु \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजनानां हृदये सन्निविष्ट\u003C/span\u003E इत्युक्तत्वेऽपि कथं जीवाद् भगवतो भेदसिद्धिः ? जीवस्यापि हृदयसन्निविष्टत्वोपपत्तेः, इति चेन्न । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजनानां हृदये सन्निविष्ट\u003C/span\u003E इति हि जीवस्वरूपभूतहृदयस्थत्वमुच्यते । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजनशब्दः स्वतो जीवे क्वचिद् देहे च \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-342\"\u003Eवर्तते\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति वचनेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजन\u003C/span\u003Eशब्दस्य जीवदेहोभयपरत्वात् । न च तद् जीवस्योपपद्यते । जीवस्य देहहृदयस्थत्वेऽपि स्वहृदिस्थत्वाभावात् ।\nनन्वेवं तर्हि अङ्गुष्ठमात्रत्वोक्तिविरोधः स्यात्? न हि जीवहृद्गतस्य अङ्गुष्ठमात्रत्वं युज्यते । जीवस्यैवाणुत्वेन अङ्गुष्ठपरिमाणकत्वाभावाद्, इति चेन्न । स्यादेवम्- यद्यत्र जीवहृद्गतस्य देहाङ्गुष्ठपरिणामकत्वमुच्यते । नचैवम्; किन्तु? जीवाङ्गुष्ठपरिमाणकत्वमेव । अतो न विरोध इति भावेन तत्र प्रमाणमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदेहेति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदेहे हृदि\u003C/span\u003E इति सम्बन्धः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीवस्य हृदि\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यन्वयः ।\nनन्वस्तु \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअस्मिन् वाक्ये भगवत एव भेदोऽभिधीयते\u003C/span\u003E इति । किन्तु? \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वाच्छरीराद्\u003C/span\u003E इत्युक्तसंसारिशरीरादेव । न तु जीवाद् इति किं न स्यात् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशरीर\u003C/span\u003Eशब्दस्य शरीरे मुख्यत्वाद्, जीवे गौणत्वात् । न हि मुख्ये सम्भवति अमुख्यार्थाङ्गीकारे कारणमस्ति ? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसंसारीति\u003C/span\u003E ।। सत्यम्- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशरीर\u003C/span\u003Eशब्दः शरीरे मुख्य इति । तथाऽप्यत्र तदनङ्गीकारो युक्तः । संसारिशरीरेण भगवतोऽभेदस्य केनापि वादिनाऽनङ्गीकृतत्वेन तद्भेदप्रतिपादनस्य अप्रसक्तप्रतिषेधत्वापातात् । अतो मुख्यार्थग्रहणे बाधकसद्भावाद् अमुख्यार्थाङ्गीकारो युक्त इति भावः।\nननु वादिनाऽनङ्गीकृतोऽपि भगवतः संसारिशरीराभेदो लोकसिद्धो भवत्येव । तथाहि- जीवे तावद् भगवदसाधारणधर्मस्य स्वातन्त्र्यादेः अध्यासोऽस्ति । एवं च भगवतः संसारिशरीराभेदो लोकभ्रान्तिसिद्धः, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतं स्वाच्छरीराद्\u003C/span\u003E इति श्रुत्या निषिध्यते इति किं न स्याद् ? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन चेति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभगवतः संसारिशरीराभेद\u003C/span\u003E इति शेषः । कुतः? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजनानामिति\u003C/span\u003E ।। सत्यमस्ति भगवतः संसारिशरीराभेदो लोकसिद्धः । तथाऽपि नासावत्र निषिध्यते । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजनानां हृदय\u003C/span\u003E इति पूर्ववाक्य एव भगवतो जीवदेहहृद्गतत्वोक्त्या संसारिशरीरभेदस्योक्तत्वेन तन्निषेधस्य जातत्वात् । अत्रापि तन्निषेधे पुनरुक्त्यापातादिति भावः । अभ्युपेत्य चेदमुदितम् । जीवे भगवद्धर्मस्वातन्त्र्याद्यध्याससद्भावेऽपि शरीराभेदाध्यासाभावस्य अन्यत्रोक्तत्वेन भगवति संसारिशरीराभेदस्य लोकसिद्धत्वाभावादिति मन्तव्यम् ।\nभगवतः संसारिशरीराभेदो वादिनाऽङ्गीकृतोऽपि लोकसिद्धो निषिध्यत इति किं न स्याद् ? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन चेति\u003C/span\u003E ।। भगवतो जीवाद् भेदे \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजनानां हृदये सन्निविष्टः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्युक्तामुपपत्तिं स्फुटयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजनानामिति\u003C/span\u003E।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजनानां हृदये संनिविष्ट\u003C/span\u003E इति षष्ठ्या निविष्टस्य भगवतो जीवाद् भेदप्रतीतेरित्यर्थ इत्याहुः । ननु माऽस्तु '\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E \u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतं स्वाद्\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इत्यत्र भगवतः संसारिशरीराद् भेद उच्यते\u003C/span\u003E' इति । तथाऽपि जीवस्यैव शरीराद् भेद उच्यत इति किं न स्यात् ? जीवेश्वरशरीराभेदस्य चार्वाकादिभिरङ्गीकारात् । एवं च शरीरशब्दमुख्यार्थात्यागोऽपीति चेन्न । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतं स्वाद्\u003C/span\u003E इति शब्देन पूर्वार्धप्रकृतस्यैव परामर्शात् ।न च पूर्वार्धप्रकृतो जीवः । तत्र \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअङ्गुष्ठमात्र\u003C/span\u003E इत्यङ्गुष्ठमात्रत्वोक्तेः । न च जीवे तद् युक्तम् । तस्य अणुपरिमाणत्वेन देहाङ्गुष्ठमितत्वस्य, स्वाङ्गुष्ठमितत्वस्य चासम्भवाद् इति भावेनाऽह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन जीव इति\u003C/span\u003E ।।\nसर्वगतस्यापि विष्णोरङ्गुष्ठमात्रत्वं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eहृद्यपेक्षया तु \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-343\"\u003Eमनुष्याधिकारत्वाद्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति सूत्रकृतोपपादितमनुसन्धेयम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतं स्वाच्छरीराद्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति वाक्यव्याख्यानमुपसंहरति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअत इति\u003C/span\u003E ।। उक्तरीत्याऽर्थान्तरस्य असम्भवादित्यर्थः । '\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E \u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतं स्वाच्छरीराद्\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इत्यत्र\u003C/span\u003E' इति शेषः । इदानीमशेषोपनिषदर्थमुपसंहरति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअतः सर्वोत्तम इति\u003C/span\u003E ।। प्रागुक्तगुणजातस्य सर्वोत्तमत्वं विनाऽसम्भवादिति भावः ।।\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E(वे.खं )\u003C/span\u003E सर्वथा जीवेश्वरभेदज्ञानमेव मोक्षसाधनमिति भावेनाऽह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअङ्गुष्ठमात्र इति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअङ्गुष्ठमात्रो\u003C/span\u003E जीवाङ्गुष्ठमितो देहाङ्गुष्ठमितो वा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजनानां हृदये\u003C/span\u003E जीवस्वरूपहृदये बाह्यहृदये वा सदा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसन्निविष्टो योऽन्तरात्मा तं\u003C/span\u003E विष्णुं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वात्\u003C/span\u003E स्वाख्यात् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशरीराद्\u003C/span\u003E भगवद्वशत्वादिना शरीररूपाज्जीवाद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eधैर्येण\u003C/span\u003E प्रमाणाभास-अचलितबुद्ध्या \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रवृहेत्\u003C/span\u003E पृथग् जानीयात् । किमिव इत्युच्यते । बाह्याद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमुञ्जाद्\u003C/span\u003E , अन्तःस्थाम् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eऐषीकाम् इव\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति । कुतोऽयं जीवाद् भेदेन ज्ञेयः? इत्यतो विरुद्धधर्माधिकरणत्वाद् इति भावेनोपसंहरति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतमिति\u003C/span\u003E ।।\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E'अध्यायान्ते द्विरुक्तिः स्याद् वेदे वा वैदिकेऽपि वा ।\u003C/span\u003E\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविचारो यत्र सज्येत \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-344\"\u003Eपूर्वोक्तस्यावधारणे\u003C/span\u003E ।।'\u003C/span\u003E इति वचनात् सर्वाध्यायार्थावधारणार्थाऽध्यायान्ते द्विरुक्तिः ।। १७ ।।\nएवं मृत्युप्रोक्तां विद्यां प्राप्नवता नचिकेतसा विद्याफलं लब्धमित्याह वेदपुरुषः - \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्युप्रोक्तामिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनाचिकेतो\u003C/span\u003E नचिकेता एव नाचिकेतः, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्युप्रोक्तामेतां विद्याम्\u003C/span\u003E , \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकृत्स्नम्\u003C/span\u003E इन्द्रियधारणादिरूप\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयोगविधिं च\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eलब्ध्वा ब्रह्म प्राप्तो विरजो\u003C/span\u003E निर्दुष्टो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविमृत्युः\u003C/span\u003E अभवत् । एवम् अन्यस्यापि तन्निष्ठस्य तत्फलमतिदिशति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअन्योऽपीति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअन्योऽपि\u003C/span\u003E अधिकारी \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअध्यात्मम्\u003C/span\u003E अधिकात्मभगवत्स्वरूपम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएवमेव\u003C/span\u003E पूर्वोक्तप्रकारेणैव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवित्\u003C/span\u003E सोऽपि ब्रह्म प्राप्तो विरजो विमृत्युर्भविष्यतीत्यर्थः ।। १८ ।।\nएवं यत्प्रसादाद् यत्प्रीत्यै चेदं भाष्यमुपक्रम्य समापितवांस्तमेव भगवन्तमन्तेऽपि स्तुतिनतिभ्यां प्रीणयति भगवानाचार्यः– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनम इति\u003C/span\u003E।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रभविष्णवे\u003C/span\u003E प्रभवनशीलाय । इत्यशेषम् अतिमङ्गलम् ।।\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eगुरुस्थानन्दतीर्थार्यहृत्पङ्कजगतो हरिः ।\u003C/span\u003E\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनिर्दोषगुणसम्पूर्णः प्रीयतामिन्दिरापतिः ।।\u003C/span\u003E\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रीतः स भगवान् विष्णुर्यद् दद्यात् फलमुत्तमम् ।\u003C/span\u003E\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतत्सर्वं गुरवे दद्यान्न मह्यं किञ्चिदप्यृतम् ।।\u003C/span\u003E\n\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य काठकोपनिषद्भाष्यस्य टीकायां श्रीमद्वेदव्यासतीर्थपूज्यपादशिष्यवेदेशभिक्षुविरचितायां पदार्थकौमुद्यां द्वितीयोऽध्यायः ।। २ ।।\u003C/span\u003E",
			"lines": [
				"यद् उक्तं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतृतीयप्रश्नपरिहारौ भगवद्विषयौ\u003C/span\u003E इति तद् अयुक्तम् ? \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतं स्वाद्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति उपसंहारवाक्ये \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतं स्वाद्= आत्मीयाच्छरीरात् प्रवृहेत्= पृथक् कुर्याद्\u003C/span\u003E इत्युक्तत्वेन पूर्वमपि देहभिन्नात्मस्वरूपमेव प्रश्नपरिहारविषय इत्यङ्गीकारौचित्याद् इत्यतस्तत्प्रमाणेनैव व्याख्यातुं तावत् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशरीर\u003C/span\u003Eशब्दार्थमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशरीरभूत इति\u003C/span\u003E ।। विष्णोर्भिन्नदेहाभावाद् विष्णुभिन्नो जीवः कथं शरीरभूतः? इत्यत उक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतद्वशग इति\u003C/span\u003E ।। यद्वा- विष्णोरभिमानाभावात् कथं तच्छरीरभूतो जीवः? इत्यत उक्तम्– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतद्वशग इति\u003C/span\u003E ।। प्रसिद्धशरीरवत् तद्वशगत्वाद् अधिष्ठानत्वगुणयोगेनैव जीवः शरीरशब्दोक्त इति भावः ।",
				"एवं शरीरशब्दार्थमुक्त्वा तद्वाक्यतात्पर्यमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविजानीयादिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eततो\u003C/span\u003E जीवात् । कथमिदं तात्पर्यमनेन लब्धम् ? इत्यतस्तद् व्याचष्टे– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eस्वाख्यादिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रवृहेद्\u003C/span\u003E इत्यस्य पृथक्करणार्थत्वाद्, अनादितः पृथग्भूतस्य इदानीं पृथक्करणायोगात् पृथग् विजानीयादिति तात्पर्यमुक्तमिति भावः । जीवस्य भगवदधिष्ठितत्व-तद्वशत्वाभ्यां भगवच्छरीरत्वे श्रुतिं चाऽह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eयस्येति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eय आत्मनि तिष्ठन्\u003C/span\u003E इति पूर्ववाक्यमप्युदाहर्तव्यम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eआत्मा\u003C/span\u003E जीवः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eएष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः\u003C/span\u003E इत्युत्तरेणान्वयः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतं स्वाच्छरीरात् प्रवृहेद्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यत्र जीवाद् भगवत एव भेदोऽभिधीयत इत्यत्र युक्तिं चाऽह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजनानामिति\u003C/span\u003E ।। पूर्ववाक्ये \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजनानां हृदये सन्निविष्ट\u003C/span\u003E इति \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजन\u003C/span\u003Eशब्दवाच्यजीवेभ्यः तद्धृदयसंनिविष्टस्य भगवत एव भेदस्योक्तत्वाद् अत्रापि \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीवात् पृथग्धरिः\u003C/span\u003E इत्येवोच्यते ; न तु प्रसिद्धशरीराज्जीवः पृथग् इति सिद्धमिति भावः ।।",
				"ननु \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजनानां हृदये सन्निविष्ट\u003C/span\u003E इत्युक्तत्वेऽपि कथं जीवाद् भगवतो भेदसिद्धिः ? जीवस्यापि हृदयसन्निविष्टत्वोपपत्तेः, इति चेन्न । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजनानां हृदये सन्निविष्ट\u003C/span\u003E इति हि जीवस्वरूपभूतहृदयस्थत्वमुच्यते । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजनशब्दः स्वतो जीवे क्वचिद् देहे च \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-342\"\u003Eवर्तते\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति वचनेन \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजन\u003C/span\u003Eशब्दस्य जीवदेहोभयपरत्वात् । न च तद् जीवस्योपपद्यते । जीवस्य देहहृदयस्थत्वेऽपि स्वहृदिस्थत्वाभावात् ।",
				"नन्वेवं तर्हि अङ्गुष्ठमात्रत्वोक्तिविरोधः स्यात्? न हि जीवहृद्गतस्य अङ्गुष्ठमात्रत्वं युज्यते । जीवस्यैवाणुत्वेन अङ्गुष्ठपरिमाणकत्वाभावाद्, इति चेन्न । स्यादेवम्- यद्यत्र जीवहृद्गतस्य देहाङ्गुष्ठपरिणामकत्वमुच्यते । नचैवम्; किन्तु? जीवाङ्गुष्ठपरिमाणकत्वमेव । अतो न विरोध इति भावेन तत्र प्रमाणमाह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदेहेति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eदेहे हृदि\u003C/span\u003E इति सम्बन्धः । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजीवस्य हृदि\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यन्वयः ।",
				"नन्वस्तु \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअस्मिन् वाक्ये भगवत एव भेदोऽभिधीयते\u003C/span\u003E इति । किन्तु? \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वाच्छरीराद्\u003C/span\u003E इत्युक्तसंसारिशरीरादेव । न तु जीवाद् इति किं न स्यात् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशरीर\u003C/span\u003Eशब्दस्य शरीरे मुख्यत्वाद्, जीवे गौणत्वात् । न हि मुख्ये सम्भवति अमुख्यार्थाङ्गीकारे कारणमस्ति ? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eसंसारीति\u003C/span\u003E ।। सत्यम्- \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eशरीर\u003C/span\u003Eशब्दः शरीरे मुख्य इति । तथाऽप्यत्र तदनङ्गीकारो युक्तः । संसारिशरीरेण भगवतोऽभेदस्य केनापि वादिनाऽनङ्गीकृतत्वेन तद्भेदप्रतिपादनस्य अप्रसक्तप्रतिषेधत्वापातात् । अतो मुख्यार्थग्रहणे बाधकसद्भावाद् अमुख्यार्थाङ्गीकारो युक्त इति भावः।",
				"ननु वादिनाऽनङ्गीकृतोऽपि भगवतः संसारिशरीराभेदो लोकसिद्धो भवत्येव । तथाहि- जीवे तावद् भगवदसाधारणधर्मस्य स्वातन्त्र्यादेः अध्यासोऽस्ति । एवं च भगवतः संसारिशरीराभेदो लोकभ्रान्तिसिद्धः, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतं स्वाच्छरीराद्\u003C/span\u003E इति श्रुत्या निषिध्यते इति किं न स्याद् ? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन चेति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eभगवतः संसारिशरीराभेद\u003C/span\u003E इति शेषः । कुतः? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजनानामिति\u003C/span\u003E ।। सत्यमस्ति भगवतः संसारिशरीराभेदो लोकसिद्धः । तथाऽपि नासावत्र निषिध्यते । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजनानां हृदय\u003C/span\u003E इति पूर्ववाक्य एव भगवतो जीवदेहहृद्गतत्वोक्त्या संसारिशरीरभेदस्योक्तत्वेन तन्निषेधस्य जातत्वात् । अत्रापि तन्निषेधे पुनरुक्त्यापातादिति भावः । अभ्युपेत्य चेदमुदितम् । जीवे भगवद्धर्मस्वातन्त्र्याद्यध्याससद्भावेऽपि शरीराभेदाध्यासाभावस्य अन्यत्रोक्तत्वेन भगवति संसारिशरीराभेदस्य लोकसिद्धत्वाभावादिति मन्तव्यम् ।",
				"भगवतः संसारिशरीराभेदो वादिनाऽङ्गीकृतोऽपि लोकसिद्धो निषिध्यत इति किं न स्याद् ? इत्यत आह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन चेति\u003C/span\u003E ।। भगवतो जीवाद् भेदे \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजनानां हृदये सन्निविष्टः\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्युक्तामुपपत्तिं स्फुटयति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eजनानामिति\u003C/span\u003E।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजनानां हृदये संनिविष्ट\u003C/span\u003E इति षष्ठ्या निविष्टस्य भगवतो जीवाद् भेदप्रतीतेरित्यर्थ इत्याहुः । ननु माऽस्तु '\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E \u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतं स्वाद्\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इत्यत्र भगवतः संसारिशरीराद् भेद उच्यते\u003C/span\u003E' इति । तथाऽपि जीवस्यैव शरीराद् भेद उच्यत इति किं न स्यात् ? जीवेश्वरशरीराभेदस्य चार्वाकादिभिरङ्गीकारात् । एवं च शरीरशब्दमुख्यार्थात्यागोऽपीति चेन्न । \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतं स्वाद्\u003C/span\u003E इति शब्देन पूर्वार्धप्रकृतस्यैव परामर्शात् ।न च पूर्वार्धप्रकृतो जीवः । तत्र \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअङ्गुष्ठमात्र\u003C/span\u003E इत्यङ्गुष्ठमात्रत्वोक्तेः । न च जीवे तद् युक्तम् । तस्य अणुपरिमाणत्वेन देहाङ्गुष्ठमितत्वस्य, स्वाङ्गुष्ठमितत्वस्य चासम्भवाद् इति भावेनाऽह– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन जीव इति\u003C/span\u003E ।।",
				"सर्वगतस्यापि विष्णोरङ्गुष्ठमात्रत्वं \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eहृद्यपेक्षया तु \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-343\"\u003Eमनुष्याधिकारत्वाद्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति सूत्रकृतोपपादितमनुसन्धेयम् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतं स्वाच्छरीराद्\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति वाक्यव्याख्यानमुपसंहरति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअत इति\u003C/span\u003E ।। उक्तरीत्याऽर्थान्तरस्य असम्भवादित्यर्थः । '\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E \u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतं स्वाच्छरीराद्\u003C/span\u003E\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E इत्यत्र\u003C/span\u003E' इति शेषः । इदानीमशेषोपनिषदर्थमुपसंहरति– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअतः सर्वोत्तम इति\u003C/span\u003E ।। प्रागुक्तगुणजातस्य सर्वोत्तमत्वं विनाऽसम्भवादिति भावः ।।",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E(वे.खं )\u003C/span\u003E सर्वथा जीवेश्वरभेदज्ञानमेव मोक्षसाधनमिति भावेनाऽह– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअङ्गुष्ठमात्र इति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअङ्गुष्ठमात्रो\u003C/span\u003E जीवाङ्गुष्ठमितो देहाङ्गुष्ठमितो वा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eजनानां हृदये\u003C/span\u003E जीवस्वरूपहृदये बाह्यहृदये वा सदा \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eसन्निविष्टो योऽन्तरात्मा तं\u003C/span\u003E विष्णुं \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eस्वात्\u003C/span\u003E स्वाख्यात् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eशरीराद्\u003C/span\u003E भगवद्वशत्वादिना शरीररूपाज्जीवाद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eधैर्येण\u003C/span\u003E प्रमाणाभास-अचलितबुद्ध्या \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eप्रवृहेत्\u003C/span\u003E पृथग् जानीयात् । किमिव इत्युच्यते । बाह्याद् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमुञ्जाद्\u003C/span\u003E , अन्तःस्थाम् \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eऐषीकाम् इव\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति । कुतोऽयं जीवाद् भेदेन ज्ञेयः? इत्यतो विरुद्धधर्माधिकरणत्वाद् इति भावेनोपसंहरति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eतमिति\u003C/span\u003E ।।",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E'अध्यायान्ते द्विरुक्तिः स्याद् वेदे वा वैदिकेऽपि वा ।\u003C/span\u003E",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eविचारो यत्र सज्येत \u003Cspan class=\"gra-qe-footnote-highlight\" data-gra-id=\"fn-344\"\u003Eपूर्वोक्तस्यावधारणे\u003C/span\u003E ।।'\u003C/span\u003E इति वचनात् सर्वाध्यायार्थावधारणार्थाऽध्यायान्ते द्विरुक्तिः ।। १७ ।।",
				"एवं मृत्युप्रोक्तां विद्यां प्राप्नवता नचिकेतसा विद्याफलं लब्धमित्याह वेदपुरुषः - \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्युप्रोक्तामिति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eनाचिकेतो\u003C/span\u003E नचिकेता एव नाचिकेतः, \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eमृत्युप्रोक्तामेतां विद्याम्\u003C/span\u003E , \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eकृत्स्नम्\u003C/span\u003E इन्द्रियधारणादिरूप\u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eयोगविधिं च\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eलब्ध्वा ब्रह्म प्राप्तो विरजो\u003C/span\u003E निर्दुष्टो \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eविमृत्युः\u003C/span\u003E अभवत् । एवम् अन्यस्यापि तन्निष्ठस्य तत्फलमतिदिशति– \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअन्योऽपीति\u003C/span\u003E ।। \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअन्योऽपि\u003C/span\u003E अधिकारी \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eअध्यात्मम्\u003C/span\u003E अधिकात्मभगवत्स्वरूपम् \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eएवमेव\u003C/span\u003E पूर्वोक्तप्रकारेणैव \u003Cspan class=\"gr-mulaprateeka-block\"\u003Eवित्\u003C/span\u003E सोऽपि ब्रह्म प्राप्तो विरजो विमृत्युर्भविष्यतीत्यर्थः ।। १८ ।।",
				"एवं यत्प्रसादाद् यत्प्रीत्यै चेदं भाष्यमुपक्रम्य समापितवांस्तमेव भगवन्तमन्तेऽपि स्तुतिनतिभ्यां प्रीणयति भगवानाचार्यः– \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनम इति\u003C/span\u003E।। \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रभविष्णवे\u003C/span\u003E प्रभवनशीलाय । इत्यशेषम् अतिमङ्गलम् ।।",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eगुरुस्थानन्दतीर्थार्यहृत्पङ्कजगतो हरिः ।\u003C/span\u003E",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनिर्दोषगुणसम्पूर्णः प्रीयतामिन्दिरापतिः ।।\u003C/span\u003E",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eप्रीतः स भगवान् विष्णुर्यद् दद्यात् फलमुत्तमम् ।\u003C/span\u003E",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eतत्सर्वं गुरवे दद्यान्न मह्यं किञ्चिदप्यृतम् ।।\u003C/span\u003E",
				"\u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eइति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य काठकोपनिषद्भाष्यस्य टीकायां श्रीमद्वेदव्यासतीर्थपूज्यपादशिष्यवेदेशभिक्षुविरचितायां पदार्थकौमुद्यां द्वितीयोऽध्यायः ।। २ ।।\u003C/span\u003E"
			],
			"lineAlign": [
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				"justify",
				null,
				null,
				"justify",
				"justify",
				null,
				null,
				null,
				null,
				"center"
			],
			"_verified": true,
			"teekaLabel": null,
			"covers": [
				"KKN_C02_S03_V17",
				"KKN_C02_S03_V18",
				"KKN_C02_S03_V19"
			],
			"footnotes": [
				{
					"id": "fn-342",
					"kind": "locus",
					"quote": "वर्तते",
					"text": "प्रयोगे, भाग.ता.नि.११.२३.५१"
				},
				{
					"id": "fn-343",
					"kind": "locus",
					"quote": "मनुष्याधिकारत्वाद्",
					"text": "ब्र.सू.१.३.२५"
				},
				{
					"id": "fn-344",
					"kind": "locus",
					"quote": "पूर्वोक्तस्यावधारणे",
					"text": "गारुडे, ब्र.सू.भा.२.४.२३"
				}
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-69",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-2",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-7",
			"noteKind": "pathantara",
			"quote": "भूतभव्यस्य",
			"text": "अ.२,व.१,श्लो.१३",
			"lines": [
				"अ.२,व.१,श्लो.१३"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-70",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-2",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-8",
			"noteKind": "pathantara",
			"quote": "ब्रह्मजज्ञम्",
			"text": "अ.१,व.१,श्लो.१६",
			"lines": [
				"अ.१,व.१,श्लो.१६"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-71",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-2",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-9",
			"noteKind": "pathantara",
			"quote": "ह्यर्थाः",
			"text": "अ.१,व.३,श्लो.१०",
			"lines": [
				"अ.१,व.३,श्लो.१०"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-72",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-2",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-10",
			"noteKind": "pathantara",
			"quote": "गुहायाम्",
			"text": "अ.१,व.१,श्लो.१३",
			"lines": [
				"अ.१,व.१,श्लो.१३"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-73",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-2",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-11",
			"noteKind": "pathantara",
			"quote": "वामनमासीनम्",
			"text": "अ.२,व.२,श्लो.०३",
			"lines": [
				"अ.२,व.२,श्लो.०३"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-74",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-2",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-12",
			"noteKind": "note",
			"quote": "अविदितार्षच्छन्दो-दैवतब्राह्मणेन",
			"text": "??????????????",
			"lines": [
				"??????????????"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-75",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-2",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-13",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "ज्ञानम्",
			"text": "भ.गी.४-३९",
			"lines": [
				"भ.गी.४-३९"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-76",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-2",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-14",
			"noteKind": "pathantara",
			"quote": "किञ्चनास्ति",
			"text": "अ.१,व.१,श्लो.११",
			"lines": [
				"अ.१,व.१,श्लो.११"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-77",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-2",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-15",
			"noteKind": "pathantara",
			"quote": "मृत्यो",
			"text": "अ.१,व.१,श्लो.१२",
			"lines": [
				"अ.१,व.१,श्लो.१२"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-78",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-2",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-16",
			"noteKind": "note",
			"quote": "चिनुते",
			"text": "तैत्तिरीय.ब्रा.का.३.प्रघ.७.श्लो.२",
			"lines": [
				"तैत्तिरीय.ब्रा.का.३.प्रघ.७.श्लो.२"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-79",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-2",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-17",
			"noteKind": "pathantara",
			"quote": "भजन्ते",
			"text": "अ.१,व.१,श्लो.१२",
			"lines": [
				"अ.१,व.१,श्लो.१२"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-80",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-2",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-18",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "विद्वान्",
			"text": "तै.आ.३.१२.७",
			"lines": [
				"तै.आ.३.१२.७"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-81",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-2",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-19",
			"noteKind": "pathantara",
			"quote": "नाचिकेतम्",
			"text": "अ.१,व.१,श्लो.१७",
			"lines": [
				"अ.१,व.१,श्लो.१७"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-82",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-2",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-20",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "वेद",
			"text": "तै.ब्रा.३.११.८",
			"lines": [
				"तै.ब्रा.३.११.८"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-83",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-2",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-21",
			"noteKind": "pathantara",
			"quote": "त्रिनाचिकेतः",
			"text": "अ.१,व.१,श्लो.१७",
			"lines": [
				"अ.१,व.१,श्लो.१७"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-84",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-2",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-22",
			"noteKind": "pathantara",
			"quote": "किञ्चनास्ति",
			"text": "अ.१,व.१,श्लो.११",
			"lines": [
				"अ.१,व.१,श्लो.११"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-85",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-2",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-23",
			"noteKind": "pathantara",
			"quote": "त्वम्",
			"text": "अ.१,व.१,श्लो.११",
			"lines": [
				"अ.१,व.१,श्लो.११"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-86",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-2",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-24",
			"noteKind": "pathantara",
			"quote": "भजन्ते",
			"text": "अ.१,व.१,श्लो.१२",
			"lines": [
				"अ.१,व.१,श्लो.१२"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-87",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-2",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-25",
			"noteKind": "note",
			"quote": "ध्यायन्",
			"text": "ब्रह्मसारे,का.भा.आरम्भे",
			"lines": [
				"ब्रह्मसारे,का.भा.आरम्भे"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-88",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-2",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-26",
			"noteKind": "pathantara",
			"quote": "प्रमुच्यते",
			"text": "अ.१,व.३.श्लो.१५",
			"lines": [
				"अ.१,व.३.श्लो.१५"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-89",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-2",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-27",
			"noteKind": "pathantara",
			"quote": "विमृत्युः",
			"text": "अ.२,व.३.श्लो.१८",
			"lines": [
				"अ.२,व.३.श्लो.१८"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-90",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-2",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-28",
			"noteKind": "pathantara",
			"quote": "भजन्ते",
			"text": "अ.१,व.१.श्लो.१२",
			"lines": [
				"अ.१,व.१.श्लो.१२"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-91",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-2",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-29",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "उपनिषदमावर्तयेद्",
			"text": "छाम्.भा.३.५.४",
			"lines": [
				"छाम्.भा.३.५.४"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-92",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-2",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-30",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "प्रकीर्तिता",
			"text": "छां.भा.३.१५.१",
			"lines": [
				"छां.भा.३.१५.१"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-93",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-2",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-31",
			"noteKind": "pathantara",
			"quote": "कान्तिरिच्छा",
			"text": "सि.कौ",
			"lines": [
				"सि.कौ"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-94",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-2",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-32",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "इति",
			"text": "तै.ब्र.३.११.८",
			"lines": [
				"तै.ब्र.३.११.८"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-95",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-4",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-33",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "मतम्",
			"text": "बृ.भा.६.४.११",
			"lines": [
				"बृ.भा.६.४.११"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-96",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-6",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-47",
			"noteKind": "note",
			"quote": "इत्युक्तः",
			"text": "उत्तरभाष्यस्थ गतिसारवाक्ये ।",
			"lines": [
				"उत्तरभाष्यस्थ गतिसारवाक्ये ।"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-97",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-8",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-55",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "विचिकित्सा",
			"text": "१.१.१९",
			"lines": [
				"१.१.१९"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-98",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-10",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-56",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "पुमान्",
			"text": "बृ.भा.६.१.७",
			"lines": [
				"बृ.भा.६.१.७"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-99",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-10",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-57",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "गुहायाम्",
			"text": "१.२.२०",
			"lines": [
				"१.२.२०"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-100",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-10",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-58",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "तत्तेजोऽसृजत",
			"text": "छां.६.२.३",
			"lines": [
				"छां.६.२.३"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-101",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-10",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-59",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "सम्भूतः",
			"text": "तै.उ.२.१",
			"lines": [
				"तै.उ.२.१"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-102",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-10",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-60",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "शान्तिमत्यन्तमेति",
			"text": "श्लो.१.१.१६",
			"lines": [
				"श्लो.१.१.१६"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-103",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-12",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-79",
			"noteKind": "pathantara",
			"quote": "संस्थितम्",
			"text": "ऐ.भा.आ.३,अ.२,खं.२",
			"lines": [
				"ऐ.भा.आ.३,अ.२,खं.२"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-104",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-12",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-80",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "वाऽर्कलिन",
			"text": "ऐतरेयोपनिषत्.३.२.२",
			"lines": [
				"ऐतरेयोपनिषत्.३.२.२"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-105",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-13",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-81",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "मानसमुच्यते",
			"text": "भ.गी.१७.१४-१७ ।",
			"lines": [
				"भ.गी.१७.१४-१७ ।"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-106",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-14",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-82",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "अवृत्तिः",
			"text": "ब्र.सू.१.४.१६",
			"lines": [
				"ब्र.सू.१.४.१६"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-107",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-14",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-83",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "परः",
			"text": "१.३.११",
			"lines": [
				"१.३.११"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-108",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-14",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-84",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "भूतानि",
			"text": "ब्र.सू.भा. २.१.१३",
			"lines": [
				"ब्र.सू.भा. २.१.१३"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-109",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-14",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-85",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "...........................विचक्रमाणस्त्रेधोरुगायः",
			"text": "ऋ.सं.१.१५४.१",
			"lines": [
				"ऋ.सं.१.१५४.१"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-110",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-14",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-86",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "भूरि",
			"text": "ऋ.सं.१.१५४.६",
			"lines": [
				"ऋ.सं.१.१५४.६"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-111",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-14",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-87",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "जीवसे",
			"text": "ऋ.सं.१.१५५.४",
			"lines": [
				"ऋ.सं.१.१५५.४"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-112",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-14",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-88",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "भक्तवायोरुगायमुपासते",
			"text": "ऋ.सं.१०.१०९.७",
			"lines": [
				"ऋ.सं.१०.१०९.७"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-113",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-14",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-89",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "नमस्य",
			"text": "ऋ.सं.२.१.३",
			"lines": [
				"ऋ.सं.२.१.३"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-114",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-14",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-90",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "विभूतिभिः",
			"text": "भाग.२.९.१३",
			"lines": [
				"भाग.२.९.१३"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-115",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-14",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-91",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "गुहायाम्",
			"text": "तै.उ.२.१",
			"lines": [
				"तै.उ.२.१"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-116",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-14",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-92",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "आत्मा",
			"text": "ष.प्र.३.४",
			"lines": [
				"ष.प्र.३.४"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-117",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-14",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-93",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "चाभिधीयते",
			"text": "ब्राह्मे,भाग.ता.नि.२.६.६",
			"lines": [
				"ब्राह्मे,भाग.ता.नि.२.६.६"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-118",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-16",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-111",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "एतद्",
			"text": "१.२.१२",
			"lines": [
				"१.२.१२"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-119",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-16",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-112",
			"noteKind": "note",
			"quote": "एतद्",
			"text": "एतद्वै तद् इत्यत्र",
			"lines": [
				"एतद्वै तद् इत्यत्र"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-120",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-16",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-113",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "नापानेन",
			"text": "२.२.५",
			"lines": [
				"२.२.५"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-121",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-16",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-114",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "गूढमनुप्रविष्टम्",
			"text": "२.२.६",
			"lines": [
				"२.२.६"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-122",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-16",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-115",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "गोतम",
			"text": "२.२.८",
			"lines": [
				"२.२.८"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-123",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-16",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-116",
			"noteKind": "note",
			"quote": "सर्वे",
			"text": "म.भा.१२.३६०.१२(कुम्भ.), गी.प्रे.१२.३५०.१२, पुणे.१२.३३८.१२",
			"lines": [
				"म.भा.१२.३६०.१२(कुम्भ.), गी.प्रे.१२.३५०.१२, पुणे.१२.३३८.१२"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-124",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-16",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-117",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "असीत्",
			"text": "सामवेदे, बाभ्रव्यशाखायाम्, गी.भा.९.२",
			"lines": [
				"सामवेदे, बाभ्रव्यशाखायाम्, गी.भा.९.२"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-125",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-16",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-118",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "सत्यमस्ति",
			"text": "तल.उ.२.५",
			"lines": [
				"तल.उ.२.५"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-126",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-18",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-126",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "गृहाण",
			"text": "१.१.१५",
			"lines": [
				"१.१.१५"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-127",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-22",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-139",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "ब्रह्म",
			"text": "ऐ.उ.२.२.८",
			"lines": [
				"ऐ.उ.२.२.८"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-128",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-23",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-140",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "यत्पदमामनन्ति",
			"text": "१.२.१५",
			"lines": [
				"१.२.१५"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-129",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-23",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-141",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "नास्ति",
			"text": "१.२.८",
			"lines": [
				"१.२.८"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-130",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-23",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-142",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "धर्मात्",
			"text": "१.२.१४",
			"lines": [
				"१.२.१४"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-131",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-23",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-143",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "नित्यानाम्",
			"text": "२.२.१३",
			"lines": [
				"२.२.१३"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-132",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-23",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-144",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "शकेमसि",
			"text": "१.३.२",
			"lines": [
				"१.३.२"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-133",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-23",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-145",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "जीवन्नयानि",
			"text": "तै.ब्रा.३.११.८",
			"lines": [
				"तै.ब्रा.३.११.८"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-134",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-24",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-146",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "यत्तदद्रेश्यम्",
			"text": "आथ.१.६",
			"lines": [
				"आथ.१.६"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-135",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-24",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-147",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "धर्मोक्तेः",
			"text": "ब्र.सू.१.२.२१",
			"lines": [
				"ब्र.सू.१.२.२१"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-136",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-25",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-148",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "हि",
			"text": "छां.भा.७.१४.",
			"lines": [
				"छां.भा.७.१४."
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-137",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-27",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-157",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "समन्वयाद्",
			"text": "ब्र.सू.१.१.४",
			"lines": [
				"ब्र.सू.१.१.४"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-138",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-27",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-158",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "ब्रह्म",
			"text": "तै.उ.१.१९",
			"lines": [
				"तै.उ.१.१९"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-139",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-27",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-159",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "स्मृतः",
			"text": "भ.गी.१७.२३",
			"lines": [
				"भ.गी.१७.२३"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-140",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-27",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-160",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "आभवेत्",
			"text": "तन्त्रसारे,भाग.ता.नि.३.१०.११",
			"lines": [
				"तन्त्रसारे,भाग.ता.नि.३.१०.११"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-141",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-27",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-161",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "इतिशब्दोऽन्यथाभावनिवृत्त्यर्थमुदाहृतः",
			"text": "तार्तीय,छां.भा.१.१.३",
			"lines": [
				"तार्तीय,छां.भा.१.१.३"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-142",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-29",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-163",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "चतुर्मुखः",
			"text": "वामने, बृ.भा.३.५.५(अव्याकृतब्राह्मणम्)",
			"lines": [
				"वामने, बृ.भा.३.५.५(अव्याकृतब्राह्मणम्)"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-143",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-29",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-164",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "रुद्रः",
			"text": "सामसंहिता, छां.भा.२.२२.५",
			"lines": [
				"सामसंहिता, छां.भा.२.२२.५"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-144",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-31",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-174",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "अध्यात्मयोगाधिगमेन",
			"text": "१.२.१२",
			"lines": [
				"१.२.१२"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-145",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-31",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-175",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "तु",
			"text": "ब्र.सू. १.२.११",
			"lines": [
				"ब्र.सू. १.२.११"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-146",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-31",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-176",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "कर्मजम्",
			"text": "बृहत्संहितायाम्,ब्र.सू.भा.१.२.११",
			"lines": [
				"बृहत्संहितायाम्,ब्र.सू.भा.१.२.११"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-147",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-31",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-177",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "अनश्नन्नन्योऽभिचाकशीति",
			"text": "आथ.३.१",
			"lines": [
				"आथ.३.१"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-148",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-31",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-178",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "धर्मः",
			"text": "गी.भा.७.११",
			"lines": [
				"गी.भा.७.११"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-149",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-33",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-185",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "अप्पो",
			"text": "भाग.१.१८.१६",
			"lines": [
				"भाग.१.१८.१६"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-150",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-35",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-186",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "सुकृतस्य",
			"text": "१.३.१",
			"lines": [
				"१.३.१"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-151",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-37",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-195",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "समवस्थितम्",
			"text": "अग्निपुराणे.१२०.१४",
			"lines": [
				"अग्निपुराणे.१२०.१४"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-152",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-37",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-196",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "स्मृतः",
			"text": "नारदीये, बृ.भा.६.४.८(शारीरब्राह्मणम्)",
			"lines": [
				"नारदीये, बृ.भा.६.४.८(शारीरब्राह्मणम्)"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-153",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-41",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-220",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "",
			"text": "२.२.६",
			"lines": [
				"२.२.६"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-154",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-41",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-221",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "सम्प्राप्तमपि",
			"text": "ब्रह्माण्डे, कठ.भा.१.१.९",
			"lines": [
				"ब्रह्माण्डे, कठ.भा.१.१.९"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-155",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-41",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-222",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "",
			"text": "२.२.७-८",
			"lines": [
				"२.२.७-८"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-156",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-41",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-223",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "चैके",
			"text": "ब्र.सू.३.२.२",
			"lines": [
				"ब्र.सू.३.२.२"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-157",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-41",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-224",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "प्रतिभातपरावरः",
			"text": "अ.व्या.२.३.२०",
			"lines": [
				"अ.व्या.२.३.२०"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-158",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-41",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-225",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "स्वरूपातिरिक्त-ज्ञाननित्यत्वाभिप्रायेण",
			"text": "ब्र.सू.भा.२.३.८",
			"lines": [
				"ब्र.सू.भा.२.३.८"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-159",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-41",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-226",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "ब्रह्मादिकान्",
			"text": "मा.भा.ता.नि.१.४",
			"lines": [
				"मा.भा.ता.नि.१.४"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-160",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-41",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-227",
			"noteKind": "pathantara",
			"quote": "ब्रह्मशिवादिकाः",
			"text": "ऐ.भा. आर.२,अ.४(प्रघ.२,अ.३)",
			"lines": [
				"ऐ.भा. आर.२,अ.४(प्रघ.२,अ.३)"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-161",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-41",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-228",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "इत्युक्तम्",
			"text": "बृ.भा.६.३.१४(ज्योतिर्ब्राह्मणम्)",
			"lines": [
				"बृ.भा.६.३.१४(ज्योतिर्ब्राह्मणम्)"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-162",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-41",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-229",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "इति",
			"text": "ष.प्र.४.१",
			"lines": [
				"ष.प्र.४.१"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-163",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-42",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-230",
			"noteKind": "pathantara",
			"quote": "हिरण्यगर्भः",
			"text": "महा.ना.अनु.१,सु.२,मं.१",
			"lines": [
				"महा.ना.अनु.१,सु.२,मं.१"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-164",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-43",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-231",
			"noteKind": "note",
			"quote": "तृतीया",
			"text": "'सह्युक्तेऽप्रधाने' पा.सू.२.३.१९.(५६४) इत्यनेन",
			"lines": [
				"'सह्युक्तेऽप्रधाने' पा.सू.२.३.१९.(५६४) इत्यनेन"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-165",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-43",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-232",
			"noteKind": "pathantara",
			"quote": "उद्दिष्टः",
			"text": "बृ.भा.अन्तिममङ्गलश्लोकेषु",
			"lines": [
				"बृ.भा.अन्तिममङ्गलश्लोकेषु"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-166",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-46",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-241",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "निर्वृतिवाचकः",
			"text": "भा.उद्योग.५.६९.५, ऋ.भा.१.१६०",
			"lines": [
				"भा.उद्योग.५.६९.५, ऋ.भा.१.१६०"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-167",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-46",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-242",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "बलम्",
			"text": "ऐ.३.२.६(प्रघ.२,अ.८,मं.६)",
			"lines": [
				"ऐ.३.२.६(प्रघ.२,अ.८,मं.६)"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-168",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-46",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-243",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "प्रचरन्ति",
			"text": "आपस्तम्बश्रौतसूत्रं.२४.४.२३",
			"lines": [
				"आपस्तम्बश्रौतसूत्रं.२४.४.२३"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-169",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-46",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-244",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "स्याद्",
			"text": "गौतमधर्मसूत्रं.१.९.२+४",
			"lines": [
				"गौतमधर्मसूत्रं.१.९.२+४"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-170",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-47",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-245",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "मुक्तोपसृप्यव्यपदेशात्",
			"text": "ब्र.सू.१.३.२",
			"lines": [
				"ब्र.सू.१.३.२"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-171",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-53",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-270",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "समुद्दिष्टः",
			"text": "प्रवृत्ते, बृ.भा.७.७.",
			"lines": [
				"प्रवृत्ते, बृ.भा.७.७."
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-172",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-53",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-271",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "थम्",
			"text": "छां.३.५",
			"lines": [
				"छां.३.५"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-173",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-53",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-272",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "महानाम्नी",
			"text": "ऐ.ब्र.४.४",
			"lines": [
				"ऐ.ब्र.४.४"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-174",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-53",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-273",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "तपति",
			"text": "ऐ.ब्रा. पञ्चिका.४.२०",
			"lines": [
				"ऐ.ब्रा. पञ्चिका.४.२०"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-175",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-53",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-274",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "शुचिषद्",
			"text": "ऋ.सं.४.४०.५",
			"lines": [
				"ऋ.सं.४.४०.५"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-176",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-53",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-275",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "तथा",
			"text": "वायुप्रोक्ते, ब्र.सू.भा.२.४.९",
			"lines": [
				"वायुप्रोक्ते, ब्र.सू.भा.२.४.९"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-177",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-53",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-276",
			"noteKind": "note",
			"quote": "सद्",
			"text": "माध्यन्दिन श्रुतिः, तत्त्वोद्योतः",
			"lines": [
				"माध्यन्दिन श्रुतिः, तत्त्वोद्योतः"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-178",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-53",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-277",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "प्रत्यक्षाप्रत्यक्षपञ्चमहाभूतपरत्वाद्",
			"text": "अ.व्या.२.३.४२",
			"lines": [
				"अ.व्या.२.३.४२"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-179",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-53",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-278",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "गतिः",
			"text": "मात्स्ये, भाग.ता.नि.२.५.३३",
			"lines": [
				"मात्स्ये, भाग.ता.नि.२.५.३३"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-180",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-53",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-279",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "तु",
			"text": "अ.व्या.२.३.१४",
			"lines": [
				"अ.व्या.२.३.१४"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-181",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-53",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-280",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "विजानन्ति",
			"text": "सौपर्णश्रुतिः, ब्र.सू.भा.४.२.११",
			"lines": [
				"सौपर्णश्रुतिः, ब्र.सू.भा.४.२.११"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-182",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-53",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-281",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "व्याप्तम्",
			"text": "अ.व्या. २.२.६५",
			"lines": [
				"अ.व्या. २.२.६५"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-183",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-53",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-282",
			"noteKind": "pathantara",
			"quote": "इति",
			"text": "'रूपं रूपं प्रति ह्यस्य' इति भाष्ये ।",
			"lines": [
				"'रूपं रूपं प्रति ह्यस्य' इति भाष्ये ।"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-184",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-53",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-283",
			"noteKind": "pathantara",
			"quote": "बहुवचनप्रयोगः",
			"text": "भाष्ये 'दुःखैः' इति ।",
			"lines": [
				"भाष्ये 'दुःखैः' इति ।"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-185",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-53",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-284",
			"noteKind": "note",
			"quote": "इत्यध्याहारः",
			"text": "श्रुतौ",
			"lines": [
				"श्रुतौ"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-186",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-53",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-285",
			"noteKind": "pathantara",
			"quote": "हरेः",
			"text": "सत्तत्वे,ऐ.भा.प्रघ.२,अ.३(अन्ते)",
			"lines": [
				"सत्तत्वे,ऐ.भा.प्रघ.२,अ.३(अन्ते)"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-187",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-53",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-286",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "ब्रह्म",
			"text": "तै.उ.२.२",
			"lines": [
				"तै.उ.२.२"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-188",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-53",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-287",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "मन्यते",
			"text": "न्या.वि.ब्र.सू.१.३.२२(अनुकृत्यधिकरणम्)",
			"lines": [
				"न्या.वि.ब्र.सू.१.३.२२(अनुकृत्यधिकरणम्)"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-189",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-53",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-288",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "च",
			"text": "ब्र.सू.भा.१.३.२२",
			"lines": [
				"ब्र.सू.भा.१.३.२२"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-190",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-53",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-289",
			"noteKind": "note",
			"quote": "तच्छोकराहित्याद्",
			"text": "वाराहे,ई.भा.८",
			"lines": [
				"वाराहे,ई.भा.८"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-191",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-53",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-290",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "चाभिधीयते",
			"text": "भाग.ता.नि.२.६.६",
			"lines": [
				"भाग.ता.नि.२.६.६"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-192",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-53",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-291",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "पावकः",
			"text": "भ.गी.१५.६",
			"lines": [
				"भ.गी.१५.६"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-193",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-53",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-292",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "भासयते",
			"text": "भ.गी.१५.१२",
			"lines": [
				"भ.गी.१५.१२"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-194",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-55",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-310",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "वज्रमुच्यते",
			"text": "ब्रह्मवैवर्ते, ब्र.सू.१.३.३९",
			"lines": [
				"ब्रह्मवैवर्ते, ब्र.सू.१.३.३९"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-195",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-55",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-311",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "कम्पनाद्",
			"text": "ब्र.सू.१.३.३९",
			"lines": [
				"ब्र.सू.१.३.३९"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-196",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-56",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-312",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "ऋषयोऽन्तःप्रकाशाः",
			"text": "चतुर्वेदशिखायाम्, ब्र.सू.भा.४.३.१६",
			"lines": [
				"चतुर्वेदशिखायाम्, ब्र.सू.भा.४.३.१६"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-197",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-60",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-328",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "ह्यर्थाः",
			"text": "१.३.१०",
			"lines": [
				"१.३.१०"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-198",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-60",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-329",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "पृथग्",
			"text": "बृ.भा.३.१.१ (प्रथममश्वब्राह्मणम्)",
			"lines": [
				"बृ.भा.३.१.१ (प्रथममश्वब्राह्मणम्)"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-199",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-61",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-330",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "केचिदञ्जसा",
			"text": "आध्यत्मे, ब्र.सू.भा.३.३.५२",
			"lines": [
				"आध्यत्मे, ब्र.सू.भा.३.३.५२"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-200",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-61",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-331",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "किञ्चित्-कार्यमेव",
			"text": "बृ.भा.४.१.१५(अजातशत्रुब्राह्मणम्)",
			"lines": [
				"बृ.भा.४.१.१५(अजातशत्रुब्राह्मणम्)"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-201",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-66",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-332",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "प्रवर्तते",
			"text": "अ.व्या.२.२.१५७",
			"lines": [
				"अ.व्या.२.२.१५७"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-202",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-68",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-342",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "वर्तते",
			"text": "प्रयोगे, भाग.ता.नि.११.२३.५१",
			"lines": [
				"प्रयोगे, भाग.ता.नि.११.२३.५१"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-203",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-68",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-343",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "मनुष्याधिकारत्वाद्",
			"text": "ब्र.सू.१.३.२५",
			"lines": [
				"ब्र.सू.१.३.२५"
			]
		},
		{
			"id": "VedeshatirthaVivarana-204",
			"oldKey": null,
			"type": "note",
			"parent": "VedeshatirthaVivarana-68",
			"chapter": null,
			"verseType": null,
			"searchOnly": true,
			"noteId": "fn-344",
			"noteKind": "locus",
			"quote": "पूर्वोक्तस्यावधारणे",
			"text": "गारुडे, ब्र.सू.भा.२.४.२३",
			"lines": [
				"गारुडे, ब्र.सू.भा.२.४.२३"
			]
		}
	]
}