Jump to content

Kathalakshanam/Vyakhya/Kathalakshana-tika: Difference between revisions

From Anandamakaranda
← Older edit
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
 
(6 intermediate revisions by the same user not shown)
Line 4: Line 4:


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="KL_C01_V03">
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="KL_C01_V03">
<div class="teeka-block">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V03"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
<div class="teeka-title">कथालक्षणटीका</div>
{{Teeka
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">कथाऽन्येषामपि सतां वादो वा समितेः शुभा ।</span>
<span class="shloka-line">ख्यात्याद्यर्थं स्पर्धया वा सतां जल्प इतीर्यते ॥3॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = KL_C01_V03
| verse_id = KL_C01_V03
| id      = KL_C01_V03_Kathalakshana-tika
| id      = KL_C01_V03_Kathalakshana-tika
| text    = प्रवक्ष्यामि कथालक्षणमिति प्रतिज्ञातं निरूपयितुमाह– वादो जल्पो वितण्डेति ॥ वादादीनां लक्षणं निरूपयति– तत्वनिर्णयमित्यादिना ॥ केवलं तत्वनिर्णयं गुरुशिष्ययोरन्येषां वा सतां परस्परं पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहेण समिता मनोहरा कथाऽसौ वाद इत्युच्यते । सत्सिद्धान्तं उत्सादयितुं यत्रासतः स्वपक्षसाधनं कुर्युस्तत्रासत्सु तत्वस्याकथनीयत्वात् स्वपक्षसाधनमकृत्वा सन्तस्तत्पक्षदूषणमेव कुर्युः , सेयं स्वपक्षस्थापनरहिता परपक्षदूषणरूपा कथा वितण्डेत्यर्थः । वादे तु प्रतिवादिना सहैव तत्वं निर्णेतव्यमिति नियमो नास्ति ॥ 1-3॥
| name    = Kathalakshana-tika
| label    = कथालक्षणटीका
| text    = <p class="gr-vyakhya-para">प्रवक्ष्यामि कथालक्षणमिति प्रतिज्ञातं निरूपयितुमाह–
 
वादो जल्पो वितण्डेति ॥
 
वादादीनां लक्षणं निरूपयति–
 
तत्वनिर्णयमित्यादिना ॥
 
केवलं तत्वनिर्णयं गुरुशिष्ययोरन्येषां वा सतां परस्परं पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहेण समिता मनोहरा कथाऽसौ वाद इत्युच्यते । सत्सिद्धान्तं उत्सादयितुं यत्रासतः स्वपक्षसाधनं कुर्युस्तत्रासत्सु तत्वस्याकथनीयत्वात् स्वपक्षसाधनमकृत्वा सन्तस्तत्पक्षदूषणमेव कुर्युः , सेयं स्वपक्षस्थापनरहिता परपक्षदूषणरूपा कथा वितण्डेत्यर्थः । वादे तु प्रतिवादिना सहैव तत्वं निर्णेतव्यमिति नियमो नास्ति ॥ 1-3॥</p>
}}
}}
</div>
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="KL_C01_V04">
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="KL_C01_V04">
<div class="teeka-block">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V04"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
<div class="teeka-title">कथालक्षणटीका</div>
{{Teeka
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">वितण्डा तु सतामन्यैस्तत्त्वमेषु निगूहितम् ।</span>
<span class="shloka-line">स्वयं वा प्राश्निकैर्वादे चिन्तयेत् तत्त्वनिर्णयम् ॥4॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = KL_C01_V04
| verse_id = KL_C01_V04
| id      = KL_C01_V04_Kathalakshana-tika
| id      = KL_C01_V04_Kathalakshana-tika
| text    = प्रतिवाद्यसामर्थ्ये प्राश्निकैः सहापि निर्णेतुं शक्यत्वादित्याह– स्वयं वेति ॥
| name    = Kathalakshana-tika
| label    = कथालक्षणटीका
| text    = <p class="gr-vyakhya-para">प्रतिवाद्यसामर्थ्ये प्राश्निकैः सहापि निर्णेतुं शक्यत्वादित्याह–
 
स्वयं वेति ॥</p>
}}
}}
</div>
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="KL_C01_V05">
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="KL_C01_V05">
<div class="teeka-block">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V05"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
<div class="teeka-title">कथालक्षणटीका</div>
{{Teeka
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">रागद्वेषविहीनास्तु सर्वविद्याविशारदाः ।</span>
<span class="shloka-line">प्राश्निका इति सम्प्रोक्ता विषमा एक एव वा ॥5॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = KL_C01_V05
| verse_id = KL_C01_V05
| id      = KL_C01_V05_Kathalakshana-tika
| id      = KL_C01_V05_Kathalakshana-tika
| text    = प्राश्निकलक्षणमाह– रागद्वेषविहीना इत्यादिना ॥ विषमसङ्ख्याका विषमा उच्यन्ते । सद्गुणानां समीचीनगुणवतां सर्वेषां चेतनानां विष्णुभक्तिरेव स्वलक्षणमव्यभिचरितलक्षणम् । विष्णुभक्त्यभावे सज्जना एव न सम्भवन्ति । अतो विष्णुभक्तिपरा एव प्राश्निका भाव्या इत्यर्थः ॥
| name    = Kathalakshana-tika
| label    = कथालक्षणटीका
| text    = <p class="gr-vyakhya-para">प्राश्निकलक्षणमाह–
 
रागद्वेषविहीना इत्यादिना ॥
 
विषमसङ्ख्याका विषमा उच्यन्ते । सद्गुणानां समीचीनगुणवतां सर्वेषां चेतनानां विष्णुभक्तिरेव स्वलक्षणमव्यभिचरितलक्षणम् । विष्णुभक्त्यभावे सज्जना एव न सम्भवन्ति । अतो विष्णुभक्तिपरा एव प्राश्निका भाव्या इत्यर्थः ॥</p>
}}
}}
</div>
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="KL_C01_V08">
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="KL_C01_V08">
<div class="teeka-block">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V08"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
<div class="teeka-title">कथालक्षणटीका</div>
{{Teeka
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">पृष्टेनागम एवादौ वक्तव्यः साध्यसिद्धये ।</span>
<span class="shloka-line">नैषा तर्केणापनेया मतिरित्याह हि श्रुतिः ।</span>
<span class="shloka-line">अन्यार्थ एवागमस्य वक्तव्यः प्रतिवादिना ॥8॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = KL_C01_V08
| verse_id = KL_C01_V08
| id      = KL_C01_V08_Kathalakshana-tika
| id      = KL_C01_V08_Kathalakshana-tika
| text    = चिन्तयेत्तत्वनिर्णयम् इत्युक्तम् । तच्चिन्ताप्रकारमाह– पृष्टेनेत्यादिना ॥ प्रतिवादिना पृष्टेन वादिनेत्यर्थः । ‘नैषा तर्केण मतिरापनेया’ इति श्रुतेः परतत्वसिद्ध्यर्थमादावागम एव प्रयोक्तव्यः । गमानुगृहीतानुमानस्य प्रबलत्वेन प्रत्यनुमानासम्भवात् । आगमानन्तरमनुमानमपि प्रयोक्तुं शक्यते । प्रयुक्तस्यान्यार्थ एव प्रतिवादिना वक्तव्यः । न प्रत्यनुमानम् दुर्बलत्वादित्यर्थः ।
| name    = Kathalakshana-tika
| label    = कथालक्षणटीका
| text    = <p class="gr-vyakhya-para">चिन्तयेत्तत्वनिर्णयम् इत्युक्तम् । तच्चिन्ताप्रकारमाह–
 
पृष्टेनेत्यादिना ॥
 
प्रतिवादिना पृष्टेन वादिनेत्यर्थः । ‘नैषा तर्केण मतिरापनेया’ इति श्रुतेः परतत्वसिद्ध्यर्थमादावागम एव प्रयोक्तव्यः । गमानुगृहीतानुमानस्य प्रबलत्वेन प्रत्यनुमानासम्भवात् । आगमानन्तरमनुमानमपि प्रयोक्तुं शक्यते । प्रयुक्तस्यान्यार्थ एव प्रतिवादिना वक्तव्यः । न प्रत्यनुमानम् दुर्बलत्वादित्यर्थः ।</p>
}}
}}
</div>
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="KL_C01_V10">
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="KL_C01_V10">
<div class="teeka-block">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V10"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
<div class="teeka-title">कथालक्षणटीका</div>
{{Teeka
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">अनुकूला य एतेषां ते च प्रोक्तास्सदागमाः ।</span>
<span class="shloka-line">अन्ये दुरागमा नाम तैर्न साध्यं हि साध्यते ॥10॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = KL_C01_V10
| verse_id = KL_C01_V10
| id      = KL_C01_V10_Kathalakshana-tika
| id      = KL_C01_V10_Kathalakshana-tika
| text    = आगमशब्दार्थमाह– ऋग्यजुः इत्यादिना ॥
| name    = Kathalakshana-tika
| label    = कथालक्षणटीका
| text    = <p class="gr-vyakhya-para">आगमशब्दार्थमाह–
 
ऋग्यजुः इत्यादिना ॥</p>
}}
}}
</div>
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="KL_C01_V13">
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="KL_C01_V13">
<div class="teeka-block">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V13"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
<div class="teeka-title">कथालक्षणटीका</div>
{{Teeka
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">वाद्यागमार्थे निर्णीत आगमार्थः परस्य तु ।</span>
<span class="shloka-line">निर्णेयः सहितैः पश्चात्ततो निश्शेषनिर्णयः ॥13॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = KL_C01_V13
| verse_id = KL_C01_V13
| id      = KL_C01_V13_Kathalakshana-tika
| id      = KL_C01_V13_Kathalakshana-tika
| text    = वादिप्रयुक्तागमस्य योऽन्यार्थः उक्तः तस्मिन्नागमोऽन्यो वक्तव्यः प्रतिवादिना । प्रतिवाद्युक्तागमस्यान्यार्थतां वादिनां स्वपक्षसिद्ध्यर्थं साधयित्वा स्वागमस्यान्यार्थता निश्चयेन निराकार्या उपपत्तिबलात् । एवमुपक्रमोपसंहारादिभिः स्वागमं निर्णीय तथैव परप्रयुक्तागमोऽपि यदा निर्णीयते स्वपक्षानुसारेण तदा निश्शेषनिर्णयो भवतीत्याह स्वपक्ष इत्यादिना ॥
| name    = Kathalakshana-tika
| label    = कथालक्षणटीका
| text    = <p class="gr-vyakhya-para">वादिप्रयुक्तागमस्य योऽन्यार्थः उक्तः तस्मिन्नागमोऽन्यो वक्तव्यः प्रतिवादिना । प्रतिवाद्युक्तागमस्यान्यार्थतां वादिनां स्वपक्षसिद्ध्यर्थं साधयित्वा स्वागमस्यान्यार्थता निश्चयेन निराकार्या उपपत्तिबलात् । एवमुपक्रमोपसंहारादिभिः स्वागमं निर्णीय तथैव परप्रयुक्तागमोऽपि यदा निर्णीयते स्वपक्षानुसारेण तदा निश्शेषनिर्णयो भवतीत्याह
 
स्वपक्ष इत्यादिना ॥</p>
}}
}}
</div>
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="KL_C01_V14">
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="KL_C01_V14">
<div class="teeka-block">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V14"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
<div class="teeka-title">कथालक्षणटीका</div>
{{Teeka
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">प्रत्यक्षसिद्धेष्वर्थेषु प्रश्ने मामक्षजं वदेत् ।</span>
<span class="shloka-line">ज्ञानं वा ज्ञानसिद्धेषु नानुमां प्रथमं वदेत् ॥14॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = KL_C01_V14
| verse_id = KL_C01_V14
| id      = KL_C01_V14_Kathalakshana-tika
| id      = KL_C01_V14_Kathalakshana-tika
| text    = एवमागमैकवेद्यत्वचिन्तां निर्वर्त्य प्रत्यक्षादिसिद्धार्थनिर्णयचिन्तां निर्वर्तयति– प्रत्यक्षसिद्धेष्विति ॥ घटादिसद्भावप्रत्यक्षेण प्रतिपादयेत् । सुखदुः खादिसद्भावमनुभवेन प्रतिपादयेत् । तद्दार्ढ्यायानन्तरमनुमानादिकमपि प्रयुञ्ज्यात् प्रतिवादिनं प्रतिवादीत्यर्थः ।
| name    = Kathalakshana-tika
| label    = कथालक्षणटीका
| text    = <p class="gr-vyakhya-para">एवमागमैकवेद्यत्वचिन्तां निर्वर्त्य प्रत्यक्षादिसिद्धार्थनिर्णयचिन्तां निर्वर्तयति–
 
प्रत्यक्षसिद्धेष्विति ॥
 
घटादिसद्भावप्रत्यक्षेण प्रतिपादयेत् । सुखदुः खादिसद्भावमनुभवेन प्रतिपादयेत् । तद्दार्ढ्यायानन्तरमनुमानादिकमपि प्रयुञ्ज्यात् प्रतिवादिनं प्रतिवादीत्यर्थः ।</p>
}}
}}
</div>
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="KL_C01_V15">
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="KL_C01_V15">
<div class="teeka-block">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V15"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
<div class="teeka-title">कथालक्षणटीका</div>
{{Teeka
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">परतुष्टिकरं वाक्यं वदेतां यदि वादिनी ।</span>
<span class="shloka-line">स एवात्रागमो ज्ञेयः परतुष्टिर्हि तत्फलम् ॥15॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = KL_C01_V15
| verse_id = KL_C01_V15
| id      = KL_C01_V15_Kathalakshana-tika
| id      = KL_C01_V15_Kathalakshana-tika
| text    = तत्वविषये यदागमवाक्यं वादी वा प्रतिवादी वा वदेत् तत्सतां तुष्टिकरमेव तावुभौ वदेतामित्याह परतुष्टिकरमिति ॥
| name    = Kathalakshana-tika
| label    = कथालक्षणटीका
| text    = <p class="gr-vyakhya-para">तत्वविषये यदागमवाक्यं वादी वा प्रतिवादी वा वदेत् तत्सतां तुष्टिकरमेव तावुभौ वदेतामित्याह
 
परतुष्टिकरमिति ॥</p>
}}
}}
</div>
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="KL_C01_V16">
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="KL_C01_V16">
<div class="teeka-block">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V16"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
<div class="teeka-title">कथालक्षणटीका</div>
{{Teeka
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">एवं निर्णयपर्यन्तं वादे सुबहवोऽपि हि ।</span>
<span class="shloka-line">घटेयुश्चिरकालं च जल्पे यावत्परो जितः ॥16॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = KL_C01_V16
| verse_id = KL_C01_V16
| id      = KL_C01_V16_Kathalakshana-tika
| id      = KL_C01_V16_Kathalakshana-tika
| text    = एवंविधवादकथायां एक एव वादी एक एव प्रतिवादीत्यपि नियमो नास्ति । बहवो वादिनो बहवः प्रतिवादिनो बहुतराश्च प्राश्निकाः सभ्यादयश्चिरकालं वा तत्वनिर्णयपर्यन्तं प्रयतेरन् । तत्वनिर्णयावसानत्वाद्वादस्य । जल्पस्तु वादिप्रतिवादिपक्षिणोरन्यतरपराजयमाह– एवं निर्णयपर्यन्तमिति ॥
| name    = Kathalakshana-tika
| label    = कथालक्षणटीका
| text    = <p class="gr-vyakhya-para">एवंविधवादकथायां एक एव वादी एक एव प्रतिवादीत्यपि नियमो नास्ति । बहवो वादिनो बहवः प्रतिवादिनो बहुतराश्च प्राश्निकाः सभ्यादयश्चिरकालं वा तत्वनिर्णयपर्यन्तं प्रयतेरन् । तत्वनिर्णयावसानत्वाद्वादस्य । जल्पस्तु वादिप्रतिवादिपक्षिणोरन्यतरपराजयमाह–
 
एवं निर्णयपर्यन्तमिति ॥</p>
}}
}}
</div>
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="KL_C01_V17">
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="KL_C01_V17">
<div class="teeka-block">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V17"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
<div class="teeka-title">कथालक्षणटीका</div>
{{Teeka
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">तत्त्वनिर्णयवैलोम्यं वादे साक्षात्पराजयः ।</span>
<span class="shloka-line">संवादे श्लाघ्यतैव स्याद् गुरुत्वमितरस्य च ॥17॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = KL_C01_V17
| verse_id = KL_C01_V17
| id      = KL_C01_V17_Kathalakshana-tika
| id      = KL_C01_V17_Kathalakshana-tika
| text    = तत्वनिर्णयानुपयुक्ताग्रहेण वादे साक्षात्प्रतिपक्षिपराजयः न तु न्यूनोक्त्यधिकोक्त्यादिदूषणेन । तत्र सभ्यैः प्रतिपक्षी पराजित इत्युक्ते यद्यसौ संवादं करोति तर्हि श्लाघ्यो भवेत् । न दण्ड्यः । संवादाकरणे निन्द्यो वा यथायोग्यं दण्ड्यो वा भवेत् । तदेतदाह तत्वनिर्णयवैलोम्यमित्यादिना ॥
| name    = Kathalakshana-tika
| label    = कथालक्षणटीका
| text    = <p class="gr-vyakhya-para">तत्वनिर्णयानुपयुक्ताग्रहेण वादे साक्षात्प्रतिपक्षिपराजयः न तु न्यूनोक्त्यधिकोक्त्यादिदूषणेन । तत्र सभ्यैः प्रतिपक्षी पराजित इत्युक्ते यद्यसौ संवादं करोति तर्हि श्लाघ्यो भवेत् । न दण्ड्यः । संवादाकरणे निन्द्यो वा यथायोग्यं दण्ड्यो वा भवेत् । तदेतदाह
 
तत्वनिर्णयवैलोम्यमित्यादिना ॥</p>
}}
}}
</div>
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="KL_C01_V20">
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="KL_C01_V20">
<div class="teeka-block">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V20"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
<div class="teeka-title">कथालक्षणटीका</div>
{{Teeka
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">पराजितत्वमात्रं स्यान्निन्द्यो दण्ड्योऽपि वाऽन्यथा ।</span>
<span class="shloka-line">अनुवादादिराहित्यं नैव जल्पेऽपि दूषणम् ॥20॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = KL_C01_V20
| verse_id = KL_C01_V20
| id      = KL_C01_V20_Kathalakshana-tika
| id      = KL_C01_V20_Kathalakshana-tika
| text    = वाद्युक्तस्य प्रतिवादिनं प्रति प्राश्निकैरनुवादः कर्तव्य इति वादजल्पयोः नियमो नास्ति । अननुवादेऽपि दूषणाभावात् । अनुवादाभावेऽपि वादिप्रतिवादिभ्या मेव जल्पकथायाः कर्तुं शक्यत्वादित्याह– अनुवादेति ॥
| name    = Kathalakshana-tika
| label    = कथालक्षणटीका
| text    = <p class="gr-vyakhya-para">वाद्युक्तस्य प्रतिवादिनं प्रति प्राश्निकैरनुवादः कर्तव्य इति वादजल्पयोः नियमो नास्ति । अननुवादेऽपि दूषणाभावात् । अनुवादाभावेऽपि वादिप्रतिवादिभ्या मेव जल्पकथायाः कर्तुं शक्यत्वादित्याह–
 
अनुवादेति ॥</p>
}}
}}
</div>
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="KL_C01_V21">
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="KL_C01_V21">
<div class="teeka-block">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V21"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
<div class="teeka-title">कथालक्षणटीका</div>
{{Teeka
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">विद्याहीनत्वलिङ्गेऽपि वादिनोः स्यात् पराजयः ।</span>
<span class="shloka-line">तदभावान्नैव षट्कादन्यो निग्रह इष्यते ॥21॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = KL_C01_V21
| verse_id = KL_C01_V21
| id      = KL_C01_V21_Kathalakshana-tika
| id      = KL_C01_V21_Kathalakshana-tika
| text    = विरोधासङ्गतिन्यूनोक्त्यादिदूषणमिव विद्याहीनत्वलिङ्गमपि वादिनः प्रतिवादिपराजयनिमित्तं भवति । जल्पवितण्डाप्रवृत्तिच्छेदः । न हि हीनविद्यस्याधिकविद्येन जल्पो वा वितण्डा वा युज्यते । समानविद्ययोरेव तदर्हत्वादित्याह– विद्याहीनत्वलिङ्गेऽपीति ॥ यत्पराजयनिमित्तनिग्रहस्थानं तद्विरोधासङ्गतिन्यूनाधिकसंवादानुक्त्याख्यषट्कमेव । साध्याविशिष्टत्वादिनिग्रहस्थानानां विरोधादिषु अन्तर्भावादनन्तर्भूतनिग्रहस्थानाभावादित्याह– तदभावादिति ॥
| name    = Kathalakshana-tika
| label    = कथालक्षणटीका
| text    = <p class="gr-vyakhya-para">विरोधासङ्गतिन्यूनोक्त्यादिदूषणमिव विद्याहीनत्वलिङ्गमपि वादिनः प्रतिवादिपराजयनिमित्तं भवति । जल्पवितण्डाप्रवृत्तिच्छेदः । न हि हीनविद्यस्याधिकविद्येन जल्पो वा वितण्डा वा युज्यते । समानविद्ययोरेव तदर्हत्वादित्याह–
 
विद्याहीनत्वलिङ्गेऽपीति ॥
 
यत्पराजयनिमित्तनिग्रहस्थानं तद्विरोधासङ्गतिन्यूनाधिकसंवादानुक्त्याख्यषट्कमेव । साध्याविशिष्टत्वादिनिग्रहस्थानानां विरोधादिषु अन्तर्भावादनन्तर्भूतनिग्रहस्थानाभावादित्याह–
 
तदभावादिति ॥</p>
}}
}}
</div>
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="KL_C01_V22">
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="KL_C01_V22">
<div class="teeka-block">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V22"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
<div class="teeka-title">कथालक्षणटीका</div>
{{Teeka
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">अन्तर्भावादिहान्येषां निग्रहाणामिति स्म ह ।</span>
<span class="shloka-line">विद्यापरीक्षापूर्वैव वृत्तिर्जल्पवितण्डयोः ॥22॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = KL_C01_V22
| verse_id = KL_C01_V22
| id      = KL_C01_V22_Kathalakshana-tika
| id      = KL_C01_V22_Kathalakshana-tika
| text    = यद्विद्याहीनत्वं तद्वादिप्रतिवादिविद्यापरीक्षाकाले प्राश्निकैरेव मन्तव्यम् । न तु वादिना प्रतिवादिना वा उद्भाव्यम् । अतो न तन्निगृहस्थानान्तरमित्याशयवानाह– विद्यापरीक्षापूर्वैव वृत्तिर्जल्पवितण्डयोरिति ॥ यद्यप्यत्र जल्पवितण्डयोः न्यूनोक्त्याधिकोक्त्यादिदूषणं पराजयनिमित्तमुक्तं तदौत्सर्गिकं ज्ञातव्यम् ।
| name    = Kathalakshana-tika
| label    = कथालक्षणटीका
| text    = <p class="gr-vyakhya-para">यद्विद्याहीनत्वं तद्वादिप्रतिवादिविद्यापरीक्षाकाले प्राश्निकैरेव मन्तव्यम् । न तु वादिना प्रतिवादिना वा उद्भाव्यम् । अतो न तन्निगृहस्थानान्तरमित्याशयवानाह–
 
विद्यापरीक्षापूर्वैव वृत्तिर्जल्पवितण्डयोरिति ॥
 
यद्यप्यत्र जल्पवितण्डयोः न्यूनोक्त्याधिकोक्त्यादिदूषणं पराजयनिमित्तमुक्तं तदौत्सर्गिकं ज्ञातव्यम् ।</p>
}}
}}
</div>
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="KL_C01_V23">
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="KL_C01_V23">
<div class="teeka-block">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V23"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
<div class="teeka-title">कथालक्षणटीका</div>
{{Teeka
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">स्खलितात्वादिमात्रेण न तत्रापि पराजयः ।</span>
<span class="shloka-line">वादजल्पवितण्डानामिति शुद्धं स्वलक्षणम् ॥23॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = KL_C01_V23
| verse_id = KL_C01_V23
| id      = KL_C01_V23_Kathalakshana-tika
| id      = KL_C01_V23_Kathalakshana-tika
| text    = क्वचिदपवादोऽस्तीत्याह– स्खलितत्वादिमात्रेण न तत्रापि पराजय इति ॥ न्यूनोक्त्यनन्तरमेवाधिकोक्तौ न न्यूनोक्त्यादिना पराजयो भवतीत्यर्थः । एवं जल्पवितण्डालक्षणं शोधितमित्युपसंहरति– वादजल्पवितण्डानामिति ॥
| name    = Kathalakshana-tika
| label    = कथालक्षणटीका
| text    = <p class="gr-vyakhya-para">क्वचिदपवादोऽस्तीत्याह–
 
स्खलितत्वादिमात्रेण न तत्रापि पराजय इति ॥
 
न्यूनोक्त्यनन्तरमेवाधिकोक्तौ न न्यूनोक्त्यादिना पराजयो भवतीत्यर्थः । एवं जल्पवितण्डालक्षणं शोधितमित्युपसंहरति–
 
वादजल्पवितण्डानामिति ॥</p>
}}
}}
</div>
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="KL_C01_V25">
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="KL_C01_V25">
<div class="teeka-block">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="KL_C01_V25"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
<div class="teeka-title">कथालक्षणटीका</div>
{{Teeka
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">सदोदितामितज्ञानपूरवारितहृत्तमाः ।</span>
<span class="shloka-line">नरसिंहः प्रियतमः प्रीयतां पुरुषोत्तमः ॥25॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = KL_C01_V25
| verse_id = KL_C01_V25
| id      = KL_C01_V25_Kathalakshana-tika
| id      = KL_C01_V25_Kathalakshana-tika
| text    = वादजल्पवितण्डाभिः भगवत्प्रतिपक्षनिरासाद्भगवत्पक्षस्थापनात् कथालक्षणकथनेन भगवत्प्रीतिः भवतीत्याह आनन्दतीर्थमुनिनेति ॥ ॥ इति श्रीपद्मनाभतीर्थभट्टारकविरचिता श्रीकथालक्षणटीका समाप्ता ॥
| name    = Kathalakshana-tika
| label    = कथालक्षणटीका
| text    = <p class="gr-vyakhya-para">वादजल्पवितण्डाभिः भगवत्प्रतिपक्षनिरासाद्भगवत्पक्षस्थापनात् कथालक्षणकथनेन भगवत्प्रीतिः भवतीत्याह
 
आनन्दतीर्थमुनिनेति ॥</p>
<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीपद्मनाभतीर्थभट्टारकविरचिता श्रीकथालक्षणटीका समाप्ता ॥</div>
}}
}}
</div>
</div>
</div>
</div>


Latest revision as of 20:09, 7 June 2026

कथालक्षणटीका

Kathalakshanam
कथालक्षणटीका

प्रवक्ष्यामि कथालक्षणमिति प्रतिज्ञातं निरूपयितुमाह–

वादो जल्पो वितण्डेति ॥

वादादीनां लक्षणं निरूपयति–

तत्वनिर्णयमित्यादिना ॥

केवलं तत्वनिर्णयं गुरुशिष्ययोरन्येषां वा सतां परस्परं पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहेण समिता मनोहरा कथाऽसौ वाद इत्युच्यते । सत्सिद्धान्तं उत्सादयितुं यत्रासतः स्वपक्षसाधनं कुर्युस्तत्रासत्सु तत्वस्याकथनीयत्वात् स्वपक्षसाधनमकृत्वा सन्तस्तत्पक्षदूषणमेव कुर्युः , सेयं स्वपक्षस्थापनरहिता परपक्षदूषणरूपा कथा वितण्डेत्यर्थः । वादे तु प्रतिवादिना सहैव तत्वं निर्णेतव्यमिति नियमो नास्ति ॥ 1-3॥

कथालक्षणटीका

प्रतिवाद्यसामर्थ्ये प्राश्निकैः सहापि निर्णेतुं शक्यत्वादित्याह– स्वयं वेति ॥

कथालक्षणटीका

प्राश्निकलक्षणमाह–

रागद्वेषविहीना इत्यादिना ॥

विषमसङ्ख्याका विषमा उच्यन्ते । सद्गुणानां समीचीनगुणवतां सर्वेषां चेतनानां विष्णुभक्तिरेव स्वलक्षणमव्यभिचरितलक्षणम् । विष्णुभक्त्यभावे सज्जना एव न सम्भवन्ति । अतो विष्णुभक्तिपरा एव प्राश्निका भाव्या इत्यर्थः ॥

कथालक्षणटीका

चिन्तयेत्तत्वनिर्णयम् इत्युक्तम् । तच्चिन्ताप्रकारमाह–

पृष्टेनेत्यादिना ॥

प्रतिवादिना पृष्टेन वादिनेत्यर्थः । ‘नैषा तर्केण मतिरापनेया’ इति श्रुतेः परतत्वसिद्ध्यर्थमादावागम एव प्रयोक्तव्यः । गमानुगृहीतानुमानस्य प्रबलत्वेन प्रत्यनुमानासम्भवात् । आगमानन्तरमनुमानमपि प्रयोक्तुं शक्यते । प्रयुक्तस्यान्यार्थ एव प्रतिवादिना वक्तव्यः । न प्रत्यनुमानम् दुर्बलत्वादित्यर्थः ।

कथालक्षणटीका

आगमशब्दार्थमाह– ऋग्यजुः इत्यादिना ॥

कथालक्षणटीका

वादिप्रयुक्तागमस्य योऽन्यार्थः उक्तः तस्मिन्नागमोऽन्यो वक्तव्यः प्रतिवादिना । प्रतिवाद्युक्तागमस्यान्यार्थतां वादिनां स्वपक्षसिद्ध्यर्थं साधयित्वा स्वागमस्यान्यार्थता निश्चयेन निराकार्या उपपत्तिबलात् । एवमुपक्रमोपसंहारादिभिः स्वागमं निर्णीय तथैव परप्रयुक्तागमोऽपि यदा निर्णीयते स्वपक्षानुसारेण तदा निश्शेषनिर्णयो भवतीत्याह स्वपक्ष इत्यादिना ॥

कथालक्षणटीका

एवमागमैकवेद्यत्वचिन्तां निर्वर्त्य प्रत्यक्षादिसिद्धार्थनिर्णयचिन्तां निर्वर्तयति–

प्रत्यक्षसिद्धेष्विति ॥

घटादिसद्भावप्रत्यक्षेण प्रतिपादयेत् । सुखदुः खादिसद्भावमनुभवेन प्रतिपादयेत् । तद्दार्ढ्यायानन्तरमनुमानादिकमपि प्रयुञ्ज्यात् प्रतिवादिनं प्रतिवादीत्यर्थः ।

कथालक्षणटीका

तत्वविषये यदागमवाक्यं वादी वा प्रतिवादी वा वदेत् तत्सतां तुष्टिकरमेव तावुभौ वदेतामित्याह परतुष्टिकरमिति ॥

कथालक्षणटीका

एवंविधवादकथायां एक एव वादी एक एव प्रतिवादीत्यपि नियमो नास्ति । बहवो वादिनो बहवः प्रतिवादिनो बहुतराश्च प्राश्निकाः सभ्यादयश्चिरकालं वा तत्वनिर्णयपर्यन्तं प्रयतेरन् । तत्वनिर्णयावसानत्वाद्वादस्य । जल्पस्तु वादिप्रतिवादिपक्षिणोरन्यतरपराजयमाह– एवं निर्णयपर्यन्तमिति ॥

कथालक्षणटीका

तत्वनिर्णयानुपयुक्ताग्रहेण वादे साक्षात्प्रतिपक्षिपराजयः न तु न्यूनोक्त्यधिकोक्त्यादिदूषणेन । तत्र सभ्यैः प्रतिपक्षी पराजित इत्युक्ते यद्यसौ संवादं करोति तर्हि श्लाघ्यो भवेत् । न दण्ड्यः । संवादाकरणे निन्द्यो वा यथायोग्यं दण्ड्यो वा भवेत् । तदेतदाह तत्वनिर्णयवैलोम्यमित्यादिना ॥

कथालक्षणटीका

वाद्युक्तस्य प्रतिवादिनं प्रति प्राश्निकैरनुवादः कर्तव्य इति वादजल्पयोः नियमो नास्ति । अननुवादेऽपि दूषणाभावात् । अनुवादाभावेऽपि वादिप्रतिवादिभ्या मेव जल्पकथायाः कर्तुं शक्यत्वादित्याह– अनुवादेति ॥

कथालक्षणटीका

विरोधासङ्गतिन्यूनोक्त्यादिदूषणमिव विद्याहीनत्वलिङ्गमपि वादिनः प्रतिवादिपराजयनिमित्तं भवति । जल्पवितण्डाप्रवृत्तिच्छेदः । न हि हीनविद्यस्याधिकविद्येन जल्पो वा वितण्डा वा युज्यते । समानविद्ययोरेव तदर्हत्वादित्याह–

विद्याहीनत्वलिङ्गेऽपीति ॥

यत्पराजयनिमित्तनिग्रहस्थानं तद्विरोधासङ्गतिन्यूनाधिकसंवादानुक्त्याख्यषट्कमेव । साध्याविशिष्टत्वादिनिग्रहस्थानानां विरोधादिषु अन्तर्भावादनन्तर्भूतनिग्रहस्थानाभावादित्याह–

तदभावादिति ॥

कथालक्षणटीका

यद्विद्याहीनत्वं तद्वादिप्रतिवादिविद्यापरीक्षाकाले प्राश्निकैरेव मन्तव्यम् । न तु वादिना प्रतिवादिना वा उद्भाव्यम् । अतो न तन्निगृहस्थानान्तरमित्याशयवानाह–

विद्यापरीक्षापूर्वैव वृत्तिर्जल्पवितण्डयोरिति ॥

यद्यप्यत्र जल्पवितण्डयोः न्यूनोक्त्याधिकोक्त्यादिदूषणं पराजयनिमित्तमुक्तं तदौत्सर्गिकं ज्ञातव्यम् ।

कथालक्षणटीका

क्वचिदपवादोऽस्तीत्याह–

स्खलितत्वादिमात्रेण न तत्रापि पराजय इति ॥

न्यूनोक्त्यनन्तरमेवाधिकोक्तौ न न्यूनोक्त्यादिना पराजयो भवतीत्यर्थः । एवं जल्पवितण्डालक्षणं शोधितमित्युपसंहरति–

वादजल्पवितण्डानामिति ॥

कथालक्षणटीका

वादजल्पवितण्डाभिः भगवत्प्रतिपक्षनिरासाद्भगवत्पक्षस्थापनात् कथालक्षणकथनेन भगवत्प्रीतिः भवतीत्याह आनन्दतीर्थमुनिनेति ॥

॥ इति श्रीपद्मनाभतीर्थभट्टारकविरचिता श्रीकथालक्षणटीका समाप्ता ॥


Retrieved from "https://dev.anandamakaranda.in/index.php?title=Kathalakshanam/Vyakhya/Kathalakshana-tika&oldid=6076"