Anandamakaranda

Tattvasankhyanam/Vyakhya/Tattvasankhyanam-tika: Difference between revisions

← Older edit
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
 
(8 intermediate revisions by the same user not shown)
Line 1: Line 1:
= तत्वसङ्ख्यानविवरणम् =
= तत्वसङ्ख्यानविवरणम् =
__NOTOC__
<div class="gr-page-nav">[[Tattvasankhyanam|Tattvasankhyanam]]</div>
<div class="gr-page-nav">[[Tattvasankhyanam|Tattvasankhyanam]]</div>
<div class="gr-teeka-page" data-primary="Tattvasankhyanam" data-slug="Tattvasankhyanam-tika">
<div class="gr-teeka-page" data-primary="Tattvasankhyanam" data-slug="Tattvasankhyanam-tika">


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V01">
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V01">
<div class="teeka-block">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="TSK_C01_V01"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
<div class="teeka-title">तत्वसङ्ख्यानविवरणम्</div>
{{Teeka
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">स्वतन्त्रमस्वतन्त्रं च द्विविधं तत्त्वमिष्यते ।</span>
<span class="shloka-line">स्वतन्त्रो भगवान् विष्णुः भावाभावौ द्विधेतरत् ॥1॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = TSK_C01_V01
| verse_id = TSK_C01_V01
| id = TSK_C01_V01_Tattvasankhyanam-tika
| id       = TSK_C01_V01_Tattvasankhyanam-tika
| text =
| name    = Tattvasankhyanam-tika
 
| label    = तत्वसङ्ख्यानविवरणम्
<p class="gr-vyakhya-para">लक्ष्मीपतेः पदाम्भोजयुगं नत्वा गुरोरपि ।
| text    = <p class="gr-vyakhya-para">लक्ष्मीपतेः पदाम्भोजयुगं नत्वा गुरोरपि ।


करिष्ये तत्त्वसङ्ख्यानव्याख्यानं नातिविस्तरम् ॥ १ ॥</p>
करिष्ये तत्त्वसङ्ख्यानव्याख्यानं नातिविस्तरम् ॥ १ ॥</p>
Line 82: Line 75:
इत्युक्त्या भावाभावतयोरवान्तरभेदोऽस्तीति सूचितम् ।</p>
इत्युक्त्या भावाभावतयोरवान्तरभेदोऽस्तीति सूचितम् ।</p>
}}
}}
</div>
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V02">
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V02">
<div class="teeka-block">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="TSK_C01_V02"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
<div class="teeka-title">तत्वसङ्ख्यानविवरणम्</div>
{{Teeka
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">प्राक्प्रध्वंससदात्वेन त्रिविधोऽभाव इष्यते ।</span>
<span class="shloka-line">चेतनाचेतनत्वेन भावोऽपि द्विविधो मतः ॥2॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = TSK_C01_V02
| verse_id = TSK_C01_V02
| id = TSK_C01_V02_Tattvasankhyanam-tika
| id       = TSK_C01_V02_Tattvasankhyanam-tika
| text =
| name    = Tattvasankhyanam-tika
 
| label    = तत्वसङ्ख्यानविवरणम्
<div class="gr-avataranika">तत्र भावनिरूपणात् अभावनिरूपणस्य अल्पत्वात् सूचीकटाहन्यायेन पश्चादुद्दिष्टमप्यभावम् आदौ विभागेन उद्दिशति
| text    = <div class="gr-avataranika">तत्र भावनिरूपणात् अभावनिरूपणस्य अल्पत्वात् सूचीकटाहन्यायेन पश्चादुद्दिष्टमप्यभावम् आदौ विभागेन उद्दिशति


प्रागिति ।</div>
प्रागिति ।</div>
Line 128: Line 113:
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वमचेतनं चेतनार्थम् इति चेतनस्य प्राधान्यात् पूर्वमुद्देशः । ‘ मृदब्रवीत्’ इत्यादिवचनात् सर्वं चेतनमेव’ इति मतनिरासाय मत  इत्युक्तम् । तच्च अभिमान्यधिकरणे निरस्तम् ॥ चेतनादिविभागस्य नित्यादिविभागात् अभ्यर्हितत्वात् स एव आदौ उदाहृतः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वमचेतनं चेतनार्थम् इति चेतनस्य प्राधान्यात् पूर्वमुद्देशः । ‘ मृदब्रवीत्’ इत्यादिवचनात् सर्वं चेतनमेव’ इति मतनिरासाय मत  इत्युक्तम् । तच्च अभिमान्यधिकरणे निरस्तम् ॥ चेतनादिविभागस्य नित्यादिविभागात् अभ्यर्हितत्वात् स एव आदौ उदाहृतः ।</p>
}}
}}
</div>
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V03">
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V03">
<div class="teeka-block">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="TSK_C01_V03"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
<div class="teeka-title">तत्वसङ्ख्यानविवरणम्</div>
{{Teeka
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">दुःखस्पृष्टं तदस्पृष्टमिति द्वेधैव चेतनम् ।</span>
<span class="shloka-line">नित्यादुःखा रमाऽन्ये तु स्पृष्टदुःखास्समस्तशः ॥3॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = TSK_C01_V03
| verse_id = TSK_C01_V03
| id = TSK_C01_V03_Tattvasankhyanam-tika
| id       = TSK_C01_V03_Tattvasankhyanam-tika
| text =
| name    = Tattvasankhyanam-tika
 
| label    = तत्वसङ्ख्यानविवरणम्
<div class="gr-avataranika">यथोद्देशं चेतनाविभागमाह
| text    = <div class="gr-avataranika">यथोद्देशं चेतनाविभागमाह


दुःखेति ।</div>
दुःखेति ।</div>
Line 164: Line 141:
चेतनाः । एके तु व्यष्टिसमष्टिभेदेन जीवान् परिकल्प्य गरुडानन्तविष्वक्सेनादीन् समष्टिजीवानपि नित्यादुःखान् आचक्षते । तन्निरासाय समस्तश इत्युक्तम् । अत्र च आगमानां प्रामाण्यम्। अत एव दुःखास्पृष्टे प्रभेदाभावात्, दुःखस्पृष्टापेक्षया एव  ‘धा’ प्रत्ययः पूर्वोक्तो ज्ञातव्यः ।</p>
चेतनाः । एके तु व्यष्टिसमष्टिभेदेन जीवान् परिकल्प्य गरुडानन्तविष्वक्सेनादीन् समष्टिजीवानपि नित्यादुःखान् आचक्षते । तन्निरासाय समस्तश इत्युक्तम् । अत्र च आगमानां प्रामाण्यम्। अत एव दुःखास्पृष्टे प्रभेदाभावात्, दुःखस्पृष्टापेक्षया एव  ‘धा’ प्रत्ययः पूर्वोक्तो ज्ञातव्यः ।</p>
}}
}}
</div>
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V04">
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V04">
<div class="teeka-block">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="TSK_C01_V04"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
<div class="teeka-title">तत्वसङ्ख्यानविवरणम्</div>
{{Teeka
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">स्पृष्टदुःखा विमुक्ताश्च दुःखसंस्था इति द्विधा ।</span>
<span class="shloka-line">दुःखसंस्था मुक्तियोग्या अयोग्या इति च द्विधा ॥4॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = TSK_C01_V04
| verse_id = TSK_C01_V04
| id = TSK_C01_V04_Tattvasankhyanam-tika
| id       = TSK_C01_V04_Tattvasankhyanam-tika
| text =
| name    = Tattvasankhyanam-tika
 
| label    = तत्वसङ्ख्यानविवरणम्
<div class="gr-avataranika">अत एव तद्विभागमाह
| text    = <div class="gr-avataranika">अत एव तद्विभागमाह


स्पृष्टेति ।</div>
स्पृष्टेति ।</div>
Line 209: Line 178:
<p class="gr-vyakhya-para">ननु च प्राधान्यात् विमुक्तभेदः प्रथमं वक्तव्यः । सत्यम् । योग्यायोग्यभेदस्य दुःखसंस्थेषु एव भावात्, तदभिधानानन्तरं मुक्तियोग्यभेदकथनस्य सौकर्यात् क्रमोल्लङ्घनम्।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु च प्राधान्यात् विमुक्तभेदः प्रथमं वक्तव्यः । सत्यम् । योग्यायोग्यभेदस्य दुःखसंस्थेषु एव भावात्, तदभिधानानन्तरं मुक्तियोग्यभेदकथनस्य सौकर्यात् क्रमोल्लङ्घनम्।</p>
}}
}}
</div>
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V05">
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V05">
<div class="teeka-block">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="TSK_C01_V05"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
<div class="teeka-title">तत्वसङ्ख्यानविवरणम्</div>
{{Teeka
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">देवर्षिपितृपनरा इति मुक्तास्तु पञ्चधा ।</span>
<span class="shloka-line">एवं विमुक्तियोग्याश्च तमोगाः सृतिसंस्थिताः ॥5॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = TSK_C01_V05
| verse_id = TSK_C01_V05
| id = TSK_C01_V05_Tattvasankhyanam-tika
| id       = TSK_C01_V05_Tattvasankhyanam-tika
| text =
| name    = Tattvasankhyanam-tika
 
| label    = तत्वसङ्ख्यानविवरणम्
<div class="gr-avataranika">इदानीं मुक्तानां प्रभेदमाह
| text    = <div class="gr-avataranika">इदानीं मुक्तानां प्रभेदमाह


देवर्षीति।</div>
देवर्षीति।</div>
Line 262: Line 223:
नित्यसंसारिणः । अयोग्यताऽतिशयानुसारेणोद्देशः ।</p>
नित्यसंसारिणः । अयोग्यताऽतिशयानुसारेणोद्देशः ।</p>
}}
}}
</div>
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V06">
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V06">
<div class="teeka-block">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="TSK_C01_V06"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
<div class="teeka-title">तत्वसङ्ख्यानविवरणम्</div>
{{Teeka
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">इति द्विधा मुक्त्ययोग्या दैत्यरक्षपिशाचकाः ।</span>
<span class="shloka-line">मर्त्याधमाश्चतुर्धैव तमोयोग्याः प्रकीर्तिताः ॥6॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = TSK_C01_V06
| verse_id = TSK_C01_V06
| id = TSK_C01_V06_Tattvasankhyanam-tika
| id       = TSK_C01_V06_Tattvasankhyanam-tika
| text =
| name    = Tattvasankhyanam-tika
 
| label    = तत्वसङ्ख्यानविवरणम्
<div class="gr-avataranika">तमोयोग्यानां प्रभेदमाह
| text    = <div class="gr-avataranika">तमोयोग्यानां प्रभेदमाह


दैत्येति
दैत्येति
Line 295: Line 248:
इत्यत्र आगमसम्मतिमाचष्टे। स च अन्यत्रोदाहृतः द्रष्टव्यः ।</p>
इत्यत्र आगमसम्मतिमाचष्टे। स च अन्यत्रोदाहृतः द्रष्टव्यः ।</p>
}}
}}
</div>
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V07">
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V07">
<div class="teeka-block">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="TSK_C01_V07"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
<div class="teeka-title">तत्वसङ्ख्यानविवरणम्</div>
{{Teeka
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">ते च प्राप्तान्धतमसः सृतिसंस्था इति द्विधा ।</span>
<span class="shloka-line">नित्यानित्यविभागेन त्रिधैवाचेतनं मतम् ॥7॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = TSK_C01_V07
| verse_id = TSK_C01_V07
| id = TSK_C01_V07_Tattvasankhyanam-tika
| id       = TSK_C01_V07_Tattvasankhyanam-tika
| text =
| name    = Tattvasankhyanam-tika
 
| label    = तत्वसङ्ख्यानविवरणम्
<div class="gr-avataranika">चतुर्धा अपि एते प्रत्येकं द्विधा इत्याह
| text    = <div class="gr-avataranika">चतुर्धा अपि एते प्रत्येकं द्विधा इत्याह


ते च इति ।</div>
ते च इति ।</div>
Line 337: Line 282:
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यपि नित्यं, नित्यानित्यम्, अनित्यम् इत्युद्देशः कार्यः । प्राधान्यात् । तथापि उक्तिलाघवाय क्रमोल्लङ्घनम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यपि नित्यं, नित्यानित्यम्, अनित्यम् इत्युद्देशः कार्यः । प्राधान्यात् । तथापि उक्तिलाघवाय क्रमोल्लङ्घनम् ।</p>
}}
}}
</div>
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V08">
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V08">
<div class="teeka-block">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="TSK_C01_V08"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
<div class="teeka-title">तत्वसङ्ख्यानविवरणम्</div>
{{Teeka
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">नित्या वेदाः पुराणाद्याः कालः प्रकृतिरेव च ।</span>
<span class="shloka-line">नित्यानित्यं त्रिधा प्रोक्तमनित्यं द्विविधं स्मृतम् ॥8॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = TSK_C01_V08
| verse_id = TSK_C01_V08
| id = TSK_C01_V08_Tattvasankhyanam-tika
| id       = TSK_C01_V08_Tattvasankhyanam-tika
| text =
| name    = Tattvasankhyanam-tika
 
| label    = तत्वसङ्ख्यानविवरणम्
<div class="gr-avataranika">क्रमेण त्रयं दर्शयिष्यन् नित्यं तावत् दर्शयिष्यति
| text    = <div class="gr-avataranika">क्रमेण त्रयं दर्शयिष्यन् नित्यं तावत् दर्शयिष्यति


नित्या इति ।</div>
नित्या इति ।</div>
Line 404: Line 341:
इत्युक्तम् । तद्वक्ष्यामः ।</p>
इत्युक्तम् । तद्वक्ष्यामः ।</p>
}}
}}
</div>
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V09">
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V09">
<div class="teeka-block">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="TSK_C01_V09"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
<div class="teeka-title">तत्वसङ्ख्यानविवरणम्</div>
{{Teeka
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">असंसृष्टं च संसृष्टमसंसृष्टं महानहम् ।</span>
<span class="shloka-line">बुद्धिर्मनःखानि दश मात्रा भूतानि पञ्च च ॥9॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = TSK_C01_V09
| verse_id = TSK_C01_V09
| id = TSK_C01_V09_Tattvasankhyanam-tika
| id       = TSK_C01_V09_Tattvasankhyanam-tika
| text =
| name    = Tattvasankhyanam-tika
 
| label    = तत्वसङ्ख्यानविवरणम्
<div class="gr-avataranika">तत्र असंसृष्टं निर्दिशति
| text    = <div class="gr-avataranika">तत्र असंसृष्टं निर्दिशति


असंसृष्टमिति
असंसृष्टमिति
Line 428: Line 357:
<div class="gr-mulaprateeka-block">असंसृष्टं  महानहम् ।बुद्धिर्मनः खानि दशमात्रा भूतानि पञ्च च ॥ ९ ॥</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">असंसृष्टं  महानहम् ।बुद्धिर्मनः खानि दशमात्रा भूतानि पञ्च च ॥ ९ ॥</div>
}}
}}
</div>
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V10">
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V10">
<div class="teeka-block">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="TSK_C01_V10"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
<div class="teeka-title">तत्वसङ्ख्यानविवरणम्</div>
{{Teeka
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">संसृष्टमण्डं तद्गं च समस्तं सम्प्रकीर्तितम् ।</span>
<span class="shloka-line">सृष्टिः स्थितिः संहृतिश्च नियमोऽज्ञानबोधने ॥10॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = TSK_C01_V10
| verse_id = TSK_C01_V10
| id = TSK_C01_V10_Tattvasankhyanam-tika
| id       = TSK_C01_V10_Tattvasankhyanam-tika
| text =
| name    = Tattvasankhyanam-tika
 
| label    = तत्वसङ्ख्यानविवरणम्
<div class="gr-avataranika">संसृष्टं निर्दिशति
| text    = <div class="gr-avataranika">संसृष्टं निर्दिशति


संसृष्टमिति ।</div>
संसृष्टमिति ।</div>
Line 466: Line 387:
व्यापारेषु प्रेरणम् ।</p>
व्यापारेषु प्रेरणम् ।</p>
}}
}}
</div>
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V11">
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V11">
<div class="teeka-block">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="TSK_C01_V11"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
<div class="teeka-title">तत्वसङ्ख्यानविवरणम्</div>
{{Teeka
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">बन्धो मोक्षः सुखं दुःखमावृत्तिर्ज्योतिरेव च ।</span>
<span class="shloka-line">विष्णुनास्य समस्तस्य समासव्यासयोगतः ॥11॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = TSK_C01_V11
| verse_id = TSK_C01_V11
| id = TSK_C01_V11_Tattvasankhyanam-tika
| id       = TSK_C01_V11_Tattvasankhyanam-tika
| text =
| name    = Tattvasankhyanam-tika
 
| label    = तत्वसङ्ख्यानविवरणम्
<div class="gr-mulaprateeka-block">बन्धो मोक्षः सुखं दुःखमावृतिर्ज्योतिरेव च ।विष्णुनाऽस्य समस्तस्य................... ।</div>
| text    = <div class="gr-mulaprateeka-block">बन्धो मोक्षः सुखं दुःखमावृतिर्ज्योतिरेव च ।विष्णुनाऽस्य समस्तस्य................... ।</div>
<p class="gr-vyakhya-para">बन्धः
<p class="gr-vyakhya-para">बन्धः


Line 527: Line 440:
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिततत्वसङ्ख्यानप्रकरणविवरणं श्रीजयतीर्थभिक्षुरचितं समाप्तम् ॥</div>
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिततत्वसङ्ख्यानप्रकरणविवरणं श्रीजयतीर्थभिक्षुरचितं समाप्तम् ॥</div>
}}
}}
</div>
</div>
</div>
</div>


Retrieved from "https://dev.anandamakaranda.in/Tattvasankhyanam/Vyakhya/Tattvasankhyanam-tika"