Anuvyakhyana/Vyakhya/Nyayasudha/C2: Difference between revisions
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) |
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) |
||
| (6 intermediate revisions by the same user not shown) | |||
| Line 7: | Line 7: | ||
=== पादः 1 === | === पादः 1 === | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_I01"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_I01"> | ||
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S01_I01"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}} | |||
{{Teeka | |||
| verse_id = AV_C02_S01_I01 | |||
| id = AV_C02_S01_I01_Nyayasudha | |||
<p class="gr-vyakhya-para">॥ अथ द्वितीयाध्यायः ॥</p> | | name = Nyayasudha | ||
| label = न्यायसुधा | |||
| text = <p class="gr-vyakhya-para">॥ अथ द्वितीयाध्यायः ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">॥ अथ द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥</p> | <p class="gr-vyakhya-para">॥ अथ द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">अथ स्मृत्यधिकरणम् ॥</p> | <p class="gr-vyakhya-para">अथ स्मृत्यधिकरणम् ॥</p> | ||
| Line 143: | Line 145: | ||
पाशुपतादिकायाः ।</p> | पाशुपतादिकायाः ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यपि स्मृतेरित्यस्य न नञर्थेन सम्बन्धो घटते, विरोधश्च समासे गुणभूतः, तथाऽपि बुद्ध्या विविक्तेन तेन सम्बन्धः सम्भवति ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">यद्यपि स्मृतेरित्यस्य न नञर्थेन सम्बन्धो घटते, विरोधश्च समासे गुणभूतः, तथाऽपि बुद्ध्या विविक्तेन तेन सम्बन्धः सम्भवति ।</p> | ||
}} | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_I02"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_I02"> | ||
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S01_I02"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}} | |||
{{Teeka | |||
| verse_id = AV_C02_S01_I02 | |||
| id = AV_C02_S01_I02_Nyayasudha | |||
<p class="gr-vyakhya-para">६सु०- युक्तिविरोधपरिहारलक्षणेऽत्र पादे स्मृतिविरोधपरिहारो न कर्तव्योऽसङ्गतत्वात्, कर्तव्यतायां वा प्राथम्यं कुतः; इत्यत आह | | name = Nyayasudha | ||
| label = न्यायसुधा | |||
| text = <p class="gr-vyakhya-para">६सु०- युक्तिविरोधपरिहारलक्षणेऽत्र पादे स्मृतिविरोधपरिहारो न कर्तव्योऽसङ्गतत्वात्, कर्तव्यतायां वा प्राथम्यं कुतः; इत्यत आह | |||
तस्या इति | तस्या इति | ||
| Line 222: | Line 224: | ||
। बृहत्तन्त्रादेरित्यर्थः ।</p> | । बृहत्तन्त्रादेरित्यर्थः ।</p> | ||
}} | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_I04"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_I04"> | ||
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S01_I04"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}} | |||
{{Teeka | |||
| verse_id = AV_C02_S01_I04 | |||
| id = AV_C02_S01_I04_Nyayasudha | |||
<p class="gr-vyakhya-para">९सु०- एतत्पादाधिकरणपूर्वपक्षसिद्धान्तयुक्तः सङ्क्षेपेणाह | | name = Nyayasudha | ||
| label = न्यायसुधा | |||
| text = <p class="gr-vyakhya-para">९सु०- एतत्पादाधिकरणपूर्वपक्षसिद्धान्तयुक्तः सङ्क्षेपेणाह | |||
आप्ततेत्यादिना ।</p> | आप्ततेत्यादिना ।</p> | ||
| Line 243: | Line 245: | ||
<p class="gr-vyakhya-para">तत्राक्षेपस्तावदयमयुक्तः, श्रुतिसमन्वयेनास्यार्थस्य साधितत्वात्, श्रुतिविरुद्धानां (च) स्मृतीनामप्रामाण्यस्येष्टत्वात्, श्रुतिसमन्वयन्यायेन पाशुपतादिस्मृतीनामपि परब्रह्मणि समन्वयेन शिवार्चनादिपरत्वेन वा सावकाशत्वाच्च ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">तत्राक्षेपस्तावदयमयुक्तः, श्रुतिसमन्वयेनास्यार्थस्य साधितत्वात्, श्रुतिविरुद्धानां (च) स्मृतीनामप्रामाण्यस्येष्टत्वात्, श्रुतिसमन्वयन्यायेन पाशुपतादिस्मृतीनामपि परब्रह्मणि समन्वयेन शिवार्चनादिपरत्वेन वा सावकाशत्वाच्च ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">समाधानमपीदमयुक्तम्, सकलशास्त्रप्रमाणकत्वमुक्तार्थस्याभिधाय इदानीं स्मृतिमात्रोपादाने कारणाभावात् । पराभिधित्सितं दोषमवबुध्य श्रुतिपरित्यागस्त्वयुक्तः, किन्तु स परिहर्तव्यः, अन्यथा प्रागपि श्रुतिः अनादेया स्यात् ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">समाधानमपीदमयुक्तम्, सकलशास्त्रप्रमाणकत्वमुक्तार्थस्याभिधाय इदानीं स्मृतिमात्रोपादाने कारणाभावात् । पराभिधित्सितं दोषमवबुध्य श्रुतिपरित्यागस्त्वयुक्तः, किन्तु स परिहर्तव्यः, अन्यथा प्रागपि श्रुतिः अनादेया स्यात् ।</p> | ||
}} | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A001"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A001"> | ||
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S01_A001"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}} | |||
{{Teeka | |||
| verse_id = AV_C02_S01_A001 | |||
| id = AV_C02_S01_A001_Nyayasudha | |||
<p class="gr-vyakhya-para">किञ्च पञ्चरात्रादिस्मृतीनामप्रामाण्यं परस्येष्टमेव, वासुदेवार्चनादिपरतया सावकाशताऽपि तेन सम्भाव्येत, साम्यापादनमात्रेऽपि परस्यैव जयो निश्चयप्रतिबन्धकत्वात् इत्यतो निर्दलं पूर्वपक्षं तावदुज्जीवयति | | name = Nyayasudha | ||
| label = न्यायसुधा | |||
| text = <p class="gr-vyakhya-para">किञ्च पञ्चरात्रादिस्मृतीनामप्रामाण्यं परस्येष्टमेव, वासुदेवार्चनादिपरतया सावकाशताऽपि तेन सम्भाव्येत, साम्यापादनमात्रेऽपि परस्यैव जयो निश्चयप्रतिबन्धकत्वात् इत्यतो निर्दलं पूर्वपक्षं तावदुज्जीवयति | |||
आप्तैरिति | आप्तैरिति | ||
| Line 332: | Line 334: | ||
<p class="gr-vyakhya-para">नापि द्वितीयः, न ह्यनुन्मत्ता अनपकारिणमपकुर्वते; नापि परापकारमात्रं पुरुषार्थः, तथा सति सर्वः सर्वमपकुर्यादिति । एवं विप्रलिप्साऽपि निवार्यते ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">नापि द्वितीयः, न ह्यनुन्मत्ता अनपकारिणमपकुर्वते; नापि परापकारमात्रं पुरुषार्थः, तथा सति सर्वः सर्वमपकुर्यादिति । एवं विप्रलिप्साऽपि निवार्यते ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">अनभ्यासदशापन्ने तु विषये प्रमाणान्तरसंवादात्प्रवृत्तिसामर्थ्याद्वा मोहविप्रलिप्सयोर्निवृत्तिः; इत्यतो म्लेच्छा अप्याप्ता भवन्ति, किमुत महानुभावा रुद्रादय इति ॥</p> | <p class="gr-vyakhya-para">अनभ्यासदशापन्ने तु विषये प्रमाणान्तरसंवादात्प्रवृत्तिसामर्थ्याद्वा मोहविप्रलिप्सयोर्निवृत्तिः; इत्यतो म्लेच्छा अप्याप्ता भवन्ति, किमुत महानुभावा रुद्रादय इति ॥</p> | ||
}} | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A001_B2"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A001_B2"> | ||
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S01_A001_B2"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}} | |||
{{Teeka | |||
| verse_id = AV_C02_S01_A001_B2 | |||
| id = AV_C02_S01_A001_B2_Nyayasudha | |||
<p class="gr-vyakhya-para">१४सु०- एवं पूर्वपक्षसूत्राभिप्रायमभिधाय सिद्धान्तसूत्रतात्पर्यमाह | | name = Nyayasudha | ||
| label = न्यायसुधा | |||
| text = <p class="gr-vyakhya-para">१४सु०- एवं पूर्वपक्षसूत्राभिप्रायमभिधाय सिद्धान्तसूत्रतात्पर्यमाह | |||
इति चेदिति | इति चेदिति | ||
| Line 729: | Line 731: | ||
<p class="gr-vyakhya-para">रुद्राक्षकङ्कणं हस्ते जटा चैका च मस्तके ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">रुद्राक्षकङ्कणं हस्ते जटा चैका च मस्तके ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">कपालं भस्मना स्नानं लकुटं (च कला)कलशार्चनम् ॥ इत्यादि ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">कपालं भस्मना स्नानं लकुटं (च कला)कलशार्चनम् ॥ इत्यादि ।</p> | ||
}} | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A001_B7"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A001_B7"> | ||
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S01_A001_B7"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}} | |||
{{Teeka | |||
| verse_id = AV_C02_S01_A001_B7 | |||
| id = AV_C02_S01_A001_B7_Nyayasudha | |||
<p class="gr-vyakhya-para">२८सु०- ननु यथाऽधिकारसाधनयोः सौलभ्यमुक्तमेवं तद्दौर्लभ्यमपि तत्रैवोक्तमिति चेत्तर्हि न केवलं फलविसंवादेन पाशुपतादीनामप्रामाण्यम्, किन्नाम परस्परविसंवादेनापीत्याह | | name = Nyayasudha | ||
| label = न्यायसुधा | |||
| text = <p class="gr-vyakhya-para">२८सु०- ननु यथाऽधिकारसाधनयोः सौलभ्यमुक्तमेवं तद्दौर्लभ्यमपि तत्रैवोक्तमिति चेत्तर्हि न केवलं फलविसंवादेन पाशुपतादीनामप्रामाण्यम्, किन्नाम परस्परविसंवादेनापीत्याह | |||
अधिकारमिति | अधिकारमिति | ||
| Line 781: | Line 783: | ||
इति सम्बन्धः ।</p> | इति सम्बन्धः ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">तदेवं पाशुपतादीनाम् अपस्मृतित्वान्न तद्विरोधेनोक्तार्थासम्भवः शङ्कनीय इति स्थितम् ॥</p> | <p class="gr-vyakhya-para">तदेवं पाशुपतादीनाम् अपस्मृतित्वान्न तद्विरोधेनोक्तार्थासम्भवः शङ्कनीय इति स्थितम् ॥</p> | ||
}} | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A002"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A002"> | ||
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S01_A002"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}} | |||
{{Teeka | |||
| verse_id = AV_C02_S01_A002 | |||
| id = AV_C02_S01_A002_Nyayasudha | |||
<p class="gr-vyakhya-para">२९सु०- परिहृतः स्मृतिविरोधः । सम्प्रति युक्तिविरोधः परिह्रियते । तथा हि । श्रुत्यादिसमन्वयेन खलु जगज्जन्मादिकारणत्वं ब्रह्मणो निरूपितम् । तत्र श्रुतेरेव प्रामाण्यं तावद् दुर्लभम् ।</p> | | name = Nyayasudha | ||
| label = न्यायसुधा | |||
| text = <p class="gr-vyakhya-para">२९सु०- परिहृतः स्मृतिविरोधः । सम्प्रति युक्तिविरोधः परिह्रियते । तथा हि । श्रुत्यादिसमन्वयेन खलु जगज्जन्मादिकारणत्वं ब्रह्मणो निरूपितम् । तत्र श्रुतेरेव प्रामाण्यं तावद् दुर्लभम् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">यद्धि फलव्यभिचारि तदप्रमाणं दृष्टम्, यथा विप्रलम्भवाक्यम् । फलव्यभिचारिणी च श्रुतिः, पुत्रकामेष्ट्याद्यनुष्ठानेऽपि कदाचित्पुत्रजन्माद्यनुपलब्धेः । अन्यथा फलानुपलब्ध्योक्तं पाशुपताद्यप्रामाण्यमपि न स्यात् । एकदेशे चाप्रामाण्ये तन्न्यायेनैकदेशान्तरस्याप्यप्रामाण्यानुमानं सुलभमेव ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">यद्धि फलव्यभिचारि तदप्रमाणं दृष्टम्, यथा विप्रलम्भवाक्यम् । फलव्यभिचारिणी च श्रुतिः, पुत्रकामेष्ट्याद्यनुष्ठानेऽपि कदाचित्पुत्रजन्माद्यनुपलब्धेः । अन्यथा फलानुपलब्ध्योक्तं पाशुपताद्यप्रामाण्यमपि न स्यात् । एकदेशे चाप्रामाण्ये तन्न्यायेनैकदेशान्तरस्याप्यप्रामाण्यानुमानं सुलभमेव ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">किञ्च यदबुद्धिपूर्वकं तदप्रमाणं यथा पिपीलिकालिपिः । अबुद्धिपूर्वकश्च वेदोऽपौरुषेयत्वाङ्गीकारात् । पौरुषेयत्वे च मूलप्रमाणशून्यत्वादप्रमाणमेव, विप्रलम्भकवाक्यवत् ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">किञ्च यदबुद्धिपूर्वकं तदप्रमाणं यथा पिपीलिकालिपिः । अबुद्धिपूर्वकश्च वेदोऽपौरुषेयत्वाङ्गीकारात् । पौरुषेयत्वे च मूलप्रमाणशून्यत्वादप्रमाणमेव, विप्रलम्भकवाक्यवत् ।</p> | ||
| Line 830: | Line 832: | ||
<p class="gr-vyakhya-para">वाक्यशेषे हि बहुकालीना अपि स्मृतीरनित्यपक्षे निक्षिप्य श्रुतिमेव नित्यामाह ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">वाक्यशेषे हि बहुकालीना अपि स्मृतीरनित्यपक्षे निक्षिप्य श्रुतिमेव नित्यामाह ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">३२सु०- पौरुषेयतामपि श्रुतयोऽभिदधतीति चेन्न, आप्तोक्तत्वस्य दुरवधारणतायाः प्रागुक्तत्वेन पौरुषेयत्वे प्रामाण्यावधारणानुपपत्तिप्रसङ्गेन दुर्बलत्वात् । प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वेन, अपौरुषेयत्वेऽपि कारणाभावात्प्रामाण्यं न स्यादि ति प्रसङ्गस्याभासत्वात् । प्रबलश्रुत्यनुसारेण तत्तत्पुरुषप्रवर्तितत्वमेव तासामर्थोऽवगन्तव्यः । तथा च ऋचः सामानि जज्ञिरे , ऋग्वेद एवाग्नेरजायते त्याद्युपपन्नं भवति । न ह्येकं वाक्यमनेककर्तृकमिति सम्भवति, सम्भवति त्वनेकप्रवर्तितमिति ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">३२सु०- पौरुषेयतामपि श्रुतयोऽभिदधतीति चेन्न, आप्तोक्तत्वस्य दुरवधारणतायाः प्रागुक्तत्वेन पौरुषेयत्वे प्रामाण्यावधारणानुपपत्तिप्रसङ्गेन दुर्बलत्वात् । प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वेन, अपौरुषेयत्वेऽपि कारणाभावात्प्रामाण्यं न स्यादि ति प्रसङ्गस्याभासत्वात् । प्रबलश्रुत्यनुसारेण तत्तत्पुरुषप्रवर्तितत्वमेव तासामर्थोऽवगन्तव्यः । तथा च ऋचः सामानि जज्ञिरे , ऋग्वेद एवाग्नेरजायते त्याद्युपपन्नं भवति । न ह्येकं वाक्यमनेककर्तृकमिति सम्भवति, सम्भवति त्वनेकप्रवर्तितमिति ।</p> | ||
}} | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A003"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A003"> | ||
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S01_A003"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}} | |||
{{Teeka | |||
| verse_id = AV_C02_S01_A003 | |||
| id = AV_C02_S01_A003_Nyayasudha | |||
<p class="gr-vyakhya-para">३३सु०- यदपि पिपीलिकालिपिवदबुद्धिपूर्वकत्वादप्रामाण्यं श्रुतेरिति, तन्निराकरोति | | name = Nyayasudha | ||
| label = न्यायसुधा | |||
| text = <p class="gr-vyakhya-para">३३सु०- यदपि पिपीलिकालिपिवदबुद्धिपूर्वकत्वादप्रामाण्यं श्रुतेरिति, तन्निराकरोति | |||
पिपीलिकेति ।</p> | पिपीलिकेति ।</p> | ||
| Line 4,146: | Line 4,148: | ||
प्रकारो, द्रष्टव्य इति ॥</p> | प्रकारो, द्रष्टव्य इति ॥</p> | ||
}} | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A004"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A004"> | ||
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S01_A004"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}} | |||
{{Teeka | |||
| verse_id = AV_C02_S01_A004 | |||
| id = AV_C02_S01_A004_Nyayasudha | |||
<p class="gr-vyakhya-para">॥ अथ असदधिकरणम् ॥</p> | | name = Nyayasudha | ||
| label = न्यायसुधा | |||
| text = <p class="gr-vyakhya-para">॥ अथ असदधिकरणम् ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-॥ ॐ असदिति चेन्न प्रतिषेधमात्रत्वात् ॐ ॥</p> | <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-॥ ॐ असदिति चेन्न प्रतिषेधमात्रत्वात् ॐ ॥</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">१सु०- ननु च नारम्भणीयमेवेदमधिकरणम्, न विलक्षणत्वादि त्यनेनैव वेदस्य सकलयुक्तिविरोधानां परिहृतत्वात्, दृढयुक्तिविरोधपरिहारस्य च अभिमान्यधिकरणन्यायसिद्धत्वात्; इत्यतो गतार्थतां परिहरन्नधिकरणस्योपाधिम(प्य•ह | <p class="gr-vyakhya-para">१सु०- ननु च नारम्भणीयमेवेदमधिकरणम्, न विलक्षणत्वादि त्यनेनैव वेदस्य सकलयुक्तिविरोधानां परिहृतत्वात्, दृढयुक्तिविरोधपरिहारस्य च अभिमान्यधिकरणन्यायसिद्धत्वात्; इत्यतो गतार्थतां परिहरन्नधिकरणस्योपाधिम(प्य•ह | ||
| Line 5,136: | Line 5,138: | ||
। नान्योऽतोऽस्ति कर्ते त्यादिश्रुतेर्बाधितविषयत्वात्, दृष्टान्तानां साध्यवैकल्याच्च नानुमानानां प्रामाण्यम् ।</p> | । नान्योऽतोऽस्ति कर्ते त्यादिश्रुतेर्बाधितविषयत्वात्, दृष्टान्तानां साध्यवैकल्याच्च नानुमानानां प्रामाण्यम् ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">५७सु०- एतेनास्मदनुमानेऽकार्यत्वमुपाधिरित्यपि निरस्तः(म्) । (स्वातन्त्र्येण) जीवाद्यकृतेऽपि घटादावकार्यत्वाभावात्, प्रतिपक्षे बाधादिदोषानुषङ्गाच्चेति सर्वं सुस्थम् ॥</p> | <p class="gr-vyakhya-para">५७सु०- एतेनास्मदनुमानेऽकार्यत्वमुपाधिरित्यपि निरस्तः(म्) । (स्वातन्त्र्येण) जीवाद्यकृतेऽपि घटादावकार्यत्वाभावात्, प्रतिपक्षे बाधादिदोषानुषङ्गाच्चेति सर्वं सुस्थम् ॥</p> | ||
}} | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A005"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A005"> | ||
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S01_A005"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}} | |||
{{Teeka | |||
| verse_id = AV_C02_S01_A005 | |||
| id = AV_C02_S01_A005_Nyayasudha | |||
<p class="gr-vyakhya-para">५८सु०- अतीताधिकरणे ब्रह्मणो जगज्जन्मादिकारणत्वे श्रुतिसंवादित्वेन प्रबलया</p> | | name = Nyayasudha | ||
| label = न्यायसुधा | |||
| text = <p class="gr-vyakhya-para">५८सु०- अतीताधिकरणे ब्रह्मणो जगज्जन्मादिकारणत्वे श्रुतिसंवादित्वेन प्रबलया</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">युक्त्या विरोधः परिहृतः । इदानीं तु श्रुतिसिद्ध(लिङ्ग)त्वेन प्रबलया युक्त्या विरोधः परिह्रियते ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">युक्त्या विरोधः परिहृतः । इदानीं तु श्रुतिसिद्ध(लिङ्ग)त्वेन प्रबलया युक्त्या विरोधः परिह्रियते ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">तथा हि । न ब्रह्मणो जगत्कारणत्वं वास्तवं सम्भवति, असर्वकारणेन मुक्ते(क्तजीवे)नात्यन्ताभिन्नत्वात् । न हि यो येनात्यन्ताभिन्नः स तद्विरुद्धस्वभावो वस्तुत इति क्वचिदुपलब्धम् । न च मुक्तस्यासर्वकारणत्वमसिद्धम्, (सर्वकारणत्वस्य) संसारेऽनुपलम्भात् । संसारे प्रतीयमानस्य कस्यचिदाकारस्यैवापगमो हि मोक्षो न तु अपूर्वाकारोत्पादः, अनित्यत्वप्रसङ्गात् ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">तथा हि । न ब्रह्मणो जगत्कारणत्वं वास्तवं सम्भवति, असर्वकारणेन मुक्ते(क्तजीवे)नात्यन्ताभिन्नत्वात् । न हि यो येनात्यन्ताभिन्नः स तद्विरुद्धस्वभावो वस्तुत इति क्वचिदुपलब्धम् । न च मुक्तस्यासर्वकारणत्वमसिद्धम्, (सर्वकारणत्वस्य) संसारेऽनुपलम्भात् । संसारे प्रतीयमानस्य कस्यचिदाकारस्यैवापगमो हि मोक्षो न तु अपूर्वाकारोत्पादः, अनित्यत्वप्रसङ्गात् ।</p> | ||
| Line 5,301: | Line 5,303: | ||
<p class="gr-vyakhya-para">स्तम्, अत्र तु जगच्छरीरत्वेनेति चेन्न, पूर्वोत्तरपक्षयोर्न्यायाविशेषे सूत्रारम्भानुपपत्तेः । अतो निर्निमित्तः शाब्ददोषोऽपि नानुसरणार्ह इति ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">स्तम्, अत्र तु जगच्छरीरत्वेनेति चेन्न, पूर्वोत्तरपक्षयोर्न्यायाविशेषे सूत्रारम्भानुपपत्तेः । अतो निर्निमित्तः शाब्ददोषोऽपि नानुसरणार्ह इति ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">यद्वैतदर्थप्रतिपादनाय कथं चेत्याद्युत्तरवाक्यमत्रापि संयोज्य व्याख्येयमित्युक्त एव सूत्रार्थ इति ॥</p> | <p class="gr-vyakhya-para">यद्वैतदर्थप्रतिपादनाय कथं चेत्याद्युत्तरवाक्यमत्रापि संयोज्य व्याख्येयमित्युक्त एव सूत्रार्थ इति ॥</p> | ||
}} | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A006"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A006"> | ||
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S01_A006"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}} | |||
{{Teeka | |||
| verse_id = AV_C02_S01_A006 | |||
| id = AV_C02_S01_A006_Nyayasudha | |||
<p class="gr-vyakhya-para">६४सु०- प्राक् प्रमाणमूलत्वतत्संवादित्वाभ्यां प्रबलया युक्त्या उक्तेर्थे विरोधो निरस्तः । बाहुल्यलक्षणबलवद्युक्तिविरोधपरिहाराय इदमधिकरणमारभ्यते ।</p> | | name = Nyayasudha | ||
| label = न्यायसुधा | |||
| text = <p class="gr-vyakhya-para">६४सु०- प्राक् प्रमाणमूलत्वतत्संवादित्वाभ्यां प्रबलया युक्त्या उक्तेर्थे विरोधो निरस्तः । बाहुल्यलक्षणबलवद्युक्तिविरोधपरिहाराय इदमधिकरणमारभ्यते ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">तदिदं ब्रह्मपरिणामवादी व्याचष्टे । अनन्तराधिकरणे भोग्यवर्गस्य परिणामतः सिद्धप्रातिस्विकरूपभेदानपह्नवेन लोकसिद्ध(द्धं)कारणाभेदमङ्गीकृत्य साङ्ख्यसिद्धान्तेन शास्त्रतो भोक्तृवर्गस्य स्वाभाविकरूपब्रह्माविभागे भोग्यस्यापि ब्रह्मैक्यवत् भोक्तृत्वापत्तिमाशङ्क्य अनैकान्तिकत्वेन निरासो (वि)ऽभिहितः । सम्प्रति वैशेषिकादिमतेन स्वरूपकार्यव्यपदेशादिभेदेन कार्यस्य कारणात्म(क)त्वासिद्ध्या प्रपञ्चस्य ब्रह्माद्वैतम् आक्षिप्य समाधीयते ॥</p> | <p class="gr-vyakhya-para">तदिदं ब्रह्मपरिणामवादी व्याचष्टे । अनन्तराधिकरणे भोग्यवर्गस्य परिणामतः सिद्धप्रातिस्विकरूपभेदानपह्नवेन लोकसिद्ध(द्धं)कारणाभेदमङ्गीकृत्य साङ्ख्यसिद्धान्तेन शास्त्रतो भोक्तृवर्गस्य स्वाभाविकरूपब्रह्माविभागे भोग्यस्यापि ब्रह्मैक्यवत् भोक्तृत्वापत्तिमाशङ्क्य अनैकान्तिकत्वेन निरासो (वि)ऽभिहितः । सम्प्रति वैशेषिकादिमतेन स्वरूपकार्यव्यपदेशादिभेदेन कार्यस्य कारणात्म(क)त्वासिद्ध्या प्रपञ्चस्य ब्रह्माद्वैतम् आक्षिप्य समाधीयते ॥</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">तथाहि । | <p class="gr-vyakhya-para">तथाहि । | ||
| Line 6,048: | Line 6,050: | ||
इत्यादिना वास्तवस्यैव तस्य साधयिष्यमाणत्वात् ॥ अतो दुर्घटमेतदधिकरणम् इति ।</p> | इत्यादिना वास्तवस्यैव तस्य साधयिष्यमाणत्वात् ॥ अतो दुर्घटमेतदधिकरणम् इति ।</p> | ||
}} | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A007"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A007"> | ||
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S01_A007"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}} | |||
{{Teeka | |||
| verse_id = AV_C02_S01_A007 | |||
| id = AV_C02_S01_A007_Nyayasudha | |||
<p class="gr-vyakhya-para">१०६सु०- अतो द्वितीयपक्षमङ्गीकृत्य प्रसङ्गौ जीवकर्तृत्वस्येश्वराधीनतानङ्गीकारविषयौ व्याकरिष्यन्नादौ तावदीश्वराधीनताङ्गीकारे प्रसङ्गनिवृत्तिप्रकारमागमवाक्योदाहरणेन दर्शयति | | name = Nyayasudha | ||
| label = न्यायसुधा | |||
| text = <p class="gr-vyakhya-para">१०६सु०- अतो द्वितीयपक्षमङ्गीकृत्य प्रसङ्गौ जीवकर्तृत्वस्येश्वराधीनतानङ्गीकारविषयौ व्याकरिष्यन्नादौ तावदीश्वराधीनताङ्गीकारे प्रसङ्गनिवृत्तिप्रकारमागमवाक्योदाहरणेन दर्शयति | |||
अनंशस्यापीति | अनंशस्यापीति | ||
| Line 6,210: | Line 6,212: | ||
<p class="gr-vyakhya-para">अथ जडेष्वेव यत्र बहुत्वं तत्र भेद इति नियमो न चेतनेष्विति चेत्, कुत एतत् । तथा दर्शनादिति चेन्न, यतः कारकप्रश्नोऽयं न प्रमाणप्रश्नः । स्वभावोऽयं पदार्थानामिति चेन्न, अनीश्वरवादपादप्रसारिकापातात् ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">अथ जडेष्वेव यत्र बहुत्वं तत्र भेद इति नियमो न चेतनेष्विति चेत्, कुत एतत् । तथा दर्शनादिति चेन्न, यतः कारकप्रश्नोऽयं न प्रमाणप्रश्नः । स्वभावोऽयं पदार्थानामिति चेन्न, अनीश्वरवादपादप्रसारिकापातात् ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">किञ्च विरुद्धश्च स्वभावश्चेति कथम्, न हि स्वयमेव स्वेन सद्वितीय इति युक्तम्, प्रमितत्वान्न विरोध इति तु प्रत्युक्तम् । चैतन्यसामर्थ्यादिदं घटत इति चेत्, धूमवानपि कश्चिन्निरग्निको घटताम् । अथ विशेषशक्त्येदमुपपद्यत इति चेत्, घटेऽप्युपपद्यताम्, न हि तत्र विशेषो नास्ति । विशेषवैचित्र्यान्नेति चेत्, तदेव कुतः । तस्माद्भगवानेव स्वरूपस्वभावविशेषाणां नियामकश्चैतन्यमवच्छेदकं विधाय विशेषं निमित्तीकृत्य विरुद्धे अप्यभेदबहुत्वे समावेश्याभेदेन निरवयवत्वशब्दकोपमपास्य बहुत्वेन कृत्स्नप्रसक्तिं न्यक्कृत्य कार्यानुरूपं सामर्थ्यविशेषं (नि)योजयञ्जीवेन कारयतीत्यङ्गीकर्तव्यमिति ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">किञ्च विरुद्धश्च स्वभावश्चेति कथम्, न हि स्वयमेव स्वेन सद्वितीय इति युक्तम्, प्रमितत्वान्न विरोध इति तु प्रत्युक्तम् । चैतन्यसामर्थ्यादिदं घटत इति चेत्, धूमवानपि कश्चिन्निरग्निको घटताम् । अथ विशेषशक्त्येदमुपपद्यत इति चेत्, घटेऽप्युपपद्यताम्, न हि तत्र विशेषो नास्ति । विशेषवैचित्र्यान्नेति चेत्, तदेव कुतः । तस्माद्भगवानेव स्वरूपस्वभावविशेषाणां नियामकश्चैतन्यमवच्छेदकं विधाय विशेषं निमित्तीकृत्य विरुद्धे अप्यभेदबहुत्वे समावेश्याभेदेन निरवयवत्वशब्दकोपमपास्य बहुत्वेन कृत्स्नप्रसक्तिं न्यक्कृत्य कार्यानुरूपं सामर्थ्यविशेषं (नि)योजयञ्जीवेन कारयतीत्यङ्गीकर्तव्यमिति ।</p> | ||
}} | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A008"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A008"> | ||
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S01_A008"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}} | |||
{{Teeka | |||
| verse_id = AV_C02_S01_A008 | |||
| id = AV_C02_S01_A008_Nyayasudha | |||
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वेतत्सर्वं जीवसामर्थ्यादिनाऽशक्यसम्पादनं कथं भगवानपि सम्पादयेदित्यत आह | | name = Nyayasudha | ||
| label = न्यायसुधा | |||
| text = <p class="gr-vyakhya-para">नन्वेतत्सर्वं जीवसामर्थ्यादिनाऽशक्यसम्पादनं कथं भगवानपि सम्पादयेदित्यत आह | |||
तस्य त्विति ।</p> | तस्य त्विति ।</p> | ||
| Line 6,379: | Line 6,381: | ||
<p class="gr-vyakhya-para">मैवम् । ईश्वरस्य सृष्ट्यादिना प्रयोजनमस्ति न वा । आद्येऽपूर्णत्वं प्रसज्येत, द्वितीये तु कर्तृत्वानुपपत्तिः, तस्य प्रयोजनव्याप्तत्वात्; इत्युभयथाऽपीश्वरस्य जगत्सृष्ट्यादि कर्तृत्वानुपपत्तिः इति अत्र पूर्वपक्षिणो विवक्षितम् । तत्र प्रथमसूत्रेण प्रयोजनाभावपक्षं सयुक्तिकमुपादत्ते, तत्रोक्तदोषपरिहारार्थं द्वितीयं सूत्रम् ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">मैवम् । ईश्वरस्य सृष्ट्यादिना प्रयोजनमस्ति न वा । आद्येऽपूर्णत्वं प्रसज्येत, द्वितीये तु कर्तृत्वानुपपत्तिः, तस्य प्रयोजनव्याप्तत्वात्; इत्युभयथाऽपीश्वरस्य जगत्सृष्ट्यादि कर्तृत्वानुपपत्तिः इति अत्र पूर्वपक्षिणो विवक्षितम् । तत्र प्रथमसूत्रेण प्रयोजनाभावपक्षं सयुक्तिकमुपादत्ते, तत्रोक्तदोषपरिहारार्थं द्वितीयं सूत्रम् ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">यद्वा कर्तृत्वेन प्रयोजनस्य तेन चापूर्णत्वस्य इदं साधनं विवक्षितमुतापादनमिति सिद्धान्ती विकल्प्याद्यमाद्येन निराचष्टे, न कर्तृत्वेन प्रयोजनवत्त्वं साध्यम्, कृतकृत्यत्वेन प्रयोजनाभावस्यैव निश्चितत्वात् । न चासिद्धो हेतुः, अथैष एव परम आनन्दो निरनिष्टो निरवद्य इति श्रुतेः । प्रयोजनवत्त्वेनापूर्णतानुमानं तु गर्भस्रावेणैव ग(लि)तमि ति । आद्यस्य दूषणान्तरं वदन् द्वितीयं द्वितीयेन निराकरोतीति ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">यद्वा कर्तृत्वेन प्रयोजनस्य तेन चापूर्णत्वस्य इदं साधनं विवक्षितमुतापादनमिति सिद्धान्ती विकल्प्याद्यमाद्येन निराचष्टे, न कर्तृत्वेन प्रयोजनवत्त्वं साध्यम्, कृतकृत्यत्वेन प्रयोजनाभावस्यैव निश्चितत्वात् । न चासिद्धो हेतुः, अथैष एव परम आनन्दो निरनिष्टो निरवद्य इति श्रुतेः । प्रयोजनवत्त्वेनापूर्णतानुमानं तु गर्भस्रावेणैव ग(लि)तमि ति । आद्यस्य दूषणान्तरं वदन् द्वितीयं द्वितीयेन निराकरोतीति ।</p> | ||
}} | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A009"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A009"> | ||
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S01_A009"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}} | |||
{{Teeka | |||
| verse_id = AV_C02_S01_A009 | |||
| id = AV_C02_S01_A009_Nyayasudha | |||
<p class="gr-vyakhya-para">१२२सु०- ननूक्तमत्र लोकवदिति सूत्रेण साधनस्यापादनस्य वा न किञ्चिद् दूषणमुद्भाव्यत इति । मैवम्, बाधादेरुद्भावनादि त्याशयवान् द्वितीयसूत्रस्य तात्पर्यमाह | | name = Nyayasudha | ||
| label = न्यायसुधा | |||
| text = <p class="gr-vyakhya-para">१२२सु०- ननूक्तमत्र लोकवदिति सूत्रेण साधनस्यापादनस्य वा न किञ्चिद् दूषणमुद्भाव्यत इति । मैवम्, बाधादेरुद्भावनादि त्याशयवान् द्वितीयसूत्रस्य तात्पर्यमाह | |||
सदेति | सदेति | ||
| Line 6,718: | Line 6,720: | ||
इति चावर्तनीयम् । मानत्वमेती त्यनुवर्तनीयम् ।</p> | इति चावर्तनीयम् । मानत्वमेती त्यनुवर्तनीयम् ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">तथा चायमर्थः । नावान्तरविषयप्रयोजनाभ्यां वाक्यस्य प्रामाण्यं सम्भवति, किन्नाम यद्वाक्यं यन्म(हा)हत्प्रयोजनमुद्दिश्य यं प्रधानं विषयं प्रतिपादयितुं प्रवृत्तं तत्ताभ्यां(एव) प्रयोजनविषयाभ्यामुपेतं प्रामाण्यमश्नुते, तदभावेऽवान्तरप्रयोजनादेरप्यसिद्धेः, सिद्धौ वा तस्यैव प्राधान्यप्राप्तेः । वेदवाक्यं च मोक्षोद्देशेन परमेश्वरे महातात्पर्योपेतमित्युक्तम् । तत्तयोरेव विषयप्रयोजनयोरुपपत्तौ प्रमाणं स्यान्नान्यथेति ॥</p> | <p class="gr-vyakhya-para">तथा चायमर्थः । नावान्तरविषयप्रयोजनाभ्यां वाक्यस्य प्रामाण्यं सम्भवति, किन्नाम यद्वाक्यं यन्म(हा)हत्प्रयोजनमुद्दिश्य यं प्रधानं विषयं प्रतिपादयितुं प्रवृत्तं तत्ताभ्यां(एव) प्रयोजनविषयाभ्यामुपेतं प्रामाण्यमश्नुते, तदभावेऽवान्तरप्रयोजनादेरप्यसिद्धेः, सिद्धौ वा तस्यैव प्राधान्यप्राप्तेः । वेदवाक्यं च मोक्षोद्देशेन परमेश्वरे महातात्पर्योपेतमित्युक्तम् । तत्तयोरेव विषयप्रयोजनयोरुपपत्तौ प्रमाणं स्यान्नान्यथेति ॥</p> | ||
}} | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A010"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A010"> | ||
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S01_A010"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}} | |||
{{Teeka | |||
| verse_id = AV_C02_S01_A010 | |||
| id = AV_C02_S01_A010_Nyayasudha | |||
<p class="gr-vyakhya-para">१४१सु०- प्राणिनां विविधान्देहेन्द्रिय•दि)विषयांस्तत्फलं च सुखदुःखलक्षणमुत्पादयन्नीश्वरः किं तदीयं धर्माधर्मरूपं कर्मापेक्षते न वा । आद्ये तस्य स्वातन्त्र्यप्रच्युतिः । द्वितीये निर्निमित्तं कांश्चित्सुखयन्विषमः स्यात्, कांश्चिद् दुःखयन्निर्घृणः स्यात् । इत्युभयथा न तस्य सर्वकर्तृत्वमि त्येव पूर्वपक्षोऽत्राधिकरणे निरा</p> | | name = Nyayasudha | ||
| label = न्यायसुधा | |||
| text = <p class="gr-vyakhya-para">१४१सु०- प्राणिनां विविधान्देहेन्द्रिय•दि)विषयांस्तत्फलं च सुखदुःखलक्षणमुत्पादयन्नीश्वरः किं तदीयं धर्माधर्मरूपं कर्मापेक्षते न वा । आद्ये तस्य स्वातन्त्र्यप्रच्युतिः । द्वितीये निर्निमित्तं कांश्चित्सुखयन्विषमः स्यात्, कांश्चिद् दुःखयन्निर्घृणः स्यात् । इत्युभयथा न तस्य सर्वकर्तृत्वमि त्येव पूर्वपक्षोऽत्राधिकरणे निरा</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">क्रियते ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">क्रियते ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">तत्र तावदाद्येन सूत्रेण कर्मादिसापेक्षस्य कर्तृत्वमभ्युपेत्य वैषम्यनैर्घृण्ये परिहृते । अपेक्षणीयं कर्मादि ईश्वरायत्तं न वा । नेति पक्षे सर्वकारणत्वहानिः । आद्ये निर्निमित्तं विषमाणां कर्मणां कारयितुर्वैषम्यनैर्घृण्ये स्यातामित्याक्षिप्य कर्मादीनामनादिता(त्वा)भ्युपगमेन समाधानमुक्तं | <p class="gr-vyakhya-para">तत्र तावदाद्येन सूत्रेण कर्मादिसापेक्षस्य कर्तृत्वमभ्युपेत्य वैषम्यनैर्घृण्ये परिहृते । अपेक्षणीयं कर्मादि ईश्वरायत्तं न वा । नेति पक्षे सर्वकारणत्वहानिः । आद्ये निर्निमित्तं विषमाणां कर्मणां कारयितुर्वैषम्यनैर्घृण्ये स्यातामित्याक्षिप्य कर्मादीनामनादिता(त्वा)भ्युपगमेन समाधानमुक्तं | ||
| Line 6,763: | Line 6,765: | ||
दूषणरूपं न भवतीति यावत् । तथा हि वैषम्यादिकं तावन्न स्वरूपेण दोषः किन्तु दोषहेतुतया । न चेदं वेदाप्रामाण्यकारणम्, कर्मादिसापेक्षत्वाङ्गीकारात् । नापि जीवानामिवेश्वरस्य प्रत्यवायहेतुः, तदभावात् ।</p> | दूषणरूपं न भवतीति यावत् । तथा हि वैषम्यादिकं तावन्न स्वरूपेण दोषः किन्तु दोषहेतुतया । न चेदं वेदाप्रामाण्यकारणम्, कर्मादिसापेक्षत्वाङ्गीकारात् । नापि जीवानामिवेश्वरस्य प्रत्यवायहेतुः, तदभावात् ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">अतोऽदूषणत्वादङ्गीकृतं सूत्रकृतेति न कश्चिद्दोषः । तथा च भाष्यम् न च पुनर्वैषम्याद्यापातेन दोष इति ॥</p> | <p class="gr-vyakhya-para">अतोऽदूषणत्वादङ्गीकृतं सूत्रकृतेति न कश्चिद्दोषः । तथा च भाष्यम् न च पुनर्वैषम्याद्यापातेन दोष इति ॥</p> | ||
}} | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A011"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A011"> | ||
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S01_A011"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}} | |||
{{Teeka | |||
| verse_id = AV_C02_S01_A011 | |||
| id = AV_C02_S01_A011_Nyayasudha | |||
<p class="gr-vyakhya-para">१४२सु०- सर्वे चेतना अपूर्णगुणा दोषिणश्च दृष्टाः, तद्दृष्टान्तेन चेतनत्वादीश्वरस्यापि समासव्यासाभ्यामपरिपूर्णगुणत्वं दोषित्वं च स्यादि ति पूर्वपक्षोऽत्राधिकरणे निरस्यते । तदिदमस्पष्टं भाष्ये, चशब्दसमुच्चितायाः श्रुतेरेवोदाहृतत्वात्, युक्तेरव्युत्पादनात् । ततः</p> | | name = Nyayasudha | ||
| label = न्यायसुधा | |||
| text = <p class="gr-vyakhya-para">१४२सु०- सर्वे चेतना अपूर्णगुणा दोषिणश्च दृष्टाः, तद्दृष्टान्तेन चेतनत्वादीश्वरस्यापि समासव्यासाभ्यामपरिपूर्णगुणत्वं दोषित्वं च स्यादि ति पूर्वपक्षोऽत्राधिकरणे निरस्यते । तदिदमस्पष्टं भाष्ये, चशब्दसमुच्चितायाः श्रुतेरेवोदाहृतत्वात्, युक्तेरव्युत्पादनात् । ततः</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">स्पष्टं व्याचष्टे | <p class="gr-vyakhya-para">स्पष्टं व्याचष्टे | ||
| Line 6,819: | Line 6,821: | ||
<p class="gr-vyakhya-para">१४४सु०- इति श्रीमत्पूर्णप्रमतिभगवत्पादसुकृते रनुव्याख्यानस्य प्रगुणजयतीर्थाख्ययतिना। कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविवृतौ द्वितीयाध्यायस्य प्रथमचरणः पर्यवसितः ॥॥</p> | <p class="gr-vyakhya-para">१४४सु०- इति श्रीमत्पूर्णप्रमतिभगवत्पादसुकृते रनुव्याख्यानस्य प्रगुणजयतीर्थाख्ययतिना। कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविवृतौ द्वितीयाध्यायस्य प्रथमचरणः पर्यवसितः ॥॥</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः</p> | <p class="gr-vyakhya-para">द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः</p> | ||
}} | |||
</div> | </div> | ||
=== पादः 2 === | === पादः 2 === | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_I01"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_I01"> | ||
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S02_I01"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}} | |||
{{Teeka | |||
| verse_id = AV_C02_S02_I01 | |||
| id = AV_C02_S02_I01_Nyayasudha | |||
<p class="gr-vyakhya-para">॥ रचनानुपपत्त्यधिकरणम् ॥</p> | | name = Nyayasudha | ||
| label = न्यायसुधा | |||
| text = <p class="gr-vyakhya-para">॥ रचनानुपपत्त्यधिकरणम् ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">१सु०- सकलजगज्जन्मादिकारणे सकलगुणपरिपूर्णे समस्तावद्यगन्धविधुरे परे ब्रह्मणि विष्णौ समस्तश्रुतिसमन्वयो यः प्रथमाध्यायेऽभिहितः, तस्य साङ्ख्यादिसमयविरोधेनान्यथात्वश(ङ्कायां तन्निराकरणार्थमयं)ङ्कां निवारयितुं द्वितीयपाद आरभ्यते ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">१सु०- सकलजगज्जन्मादिकारणे सकलगुणपरिपूर्णे समस्तावद्यगन्धविधुरे परे ब्रह्मणि विष्णौ समस्तश्रुतिसमन्वयो यः प्रथमाध्यायेऽभिहितः, तस्य साङ्ख्यादिसमयविरोधेनान्यथात्वश(ङ्कायां तन्निराकरणार्थमयं)ङ्कां निवारयितुं द्वितीयपाद आरभ्यते ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">२सु०- नन्वनारम्भणीय एवायं पादः । तथा हि- साङ्ख्यादिमतानि किं स्मृतित्वेनोक्तार्थमन्यथयन्तीति शङ्क्यते, किंवा युक्त्युपेततया, अथवा श्रुत्युपेततया, यद्वा प्रत्यक्षोपेततया ॥</p> | <p class="gr-vyakhya-para">२सु०- नन्वनारम्भणीय एवायं पादः । तथा हि- साङ्ख्यादिमतानि किं स्मृतित्वेनोक्तार्थमन्यथयन्तीति शङ्क्यते, किंवा युक्त्युपेततया, अथवा श्रुत्युपेततया, यद्वा प्रत्यक्षोपेततया ॥</p> | ||
| Line 6,862: | Line 6,864: | ||
आग्रहः । दृश्यते प्रमेयमेभिरिति दर्शनानि साङ्ख्यादिशास्त्राणि ।</p> | आग्रहः । दृश्यते प्रमेयमेभिरिति दर्शनानि साङ्ख्यादिशास्त्राणि ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । यद्यपि परमतसाधकानामस्मन्मतबाधकानां च स्मृत्यादीनामाभासत्वव्युत्पादनेन स्वपरपक्षसाधनोपालम्भौ कृतावेवेति परमार्थः, तथाऽप्युक्तेऽर्थे पुनः पुरुषस्य आशङ्का भवत्येव, किमेतदेवमन्यथा वेति । कस्मात् । अभियोगतो (दर्शनान•ं) मतानां प्रवृत्तत्वात् तदुपलम्भादिति ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । यद्यपि परमतसाधकानामस्मन्मतबाधकानां च स्मृत्यादीनामाभासत्वव्युत्पादनेन स्वपरपक्षसाधनोपालम्भौ कृतावेवेति परमार्थः, तथाऽप्युक्तेऽर्थे पुनः पुरुषस्य आशङ्का भवत्येव, किमेतदेवमन्यथा वेति । कस्मात् । अभियोगतो (दर्शनान•ं) मतानां प्रवृत्तत्वात् तदुपलम्भादिति ।</p> | ||
}} | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_I04"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_I04"> | ||
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S02_I04"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}} | |||
{{Teeka | |||
| verse_id = AV_C02_S02_I04 | |||
| id = AV_C02_S02_I04_Nyayasudha | |||
<p class="gr-vyakhya-para">६सु०- ननु च श्रुतयस्तावदपौरुषेयतयाऽनाशङ्कितदोषाः बहुल(प्रबल)युक्तिभिश्चानुसंहितार्था निरस्तसमस्तप्रतिपक्षाश्च । तत्कथं तत्समन्वयसिद्धेऽर्थेऽभियोगप्रवृत्तदर्शनोपलम्भमात्रेणान्यथात्वशङ्का स्यात्, अतिप्रसङ्गात् । नन्वत एवोक्तं | | name = Nyayasudha | ||
| label = न्यायसुधा | |||
| text = <p class="gr-vyakhya-para">६सु०- ननु च श्रुतयस्तावदपौरुषेयतयाऽनाशङ्कितदोषाः बहुल(प्रबल)युक्तिभिश्चानुसंहितार्था निरस्तसमस्तप्रतिपक्षाश्च । तत्कथं तत्समन्वयसिद्धेऽर्थेऽभियोगप्रवृत्तदर्शनोपलम्भमात्रेणान्यथात्वशङ्का स्यात्, अतिप्रसङ्गात् । नन्वत एवोक्तं | |||
मन्द इति | मन्द इति | ||
| Line 6,924: | Line 6,926: | ||
ज्ञापयतीत्यर्थः ।</p> | ज्ञापयतीत्यर्थः ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">एतेन पूर्वपादेनास्य पादस्य प्रपञ्च्यप्रपञ्चकभावलक्षणा सङ्गतिः, प्रपञ्चने प्रयोजनं चोक्तं भवति । तदिदमुक्तमितरेषामित्यादि भाष्येण ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">एतेन पूर्वपादेनास्य पादस्य प्रपञ्च्यप्रपञ्चकभावलक्षणा सङ्गतिः, प्रपञ्चने प्रयोजनं चोक्तं भवति । तदिदमुक्तमितरेषामित्यादि भाष्येण ।</p> | ||
}} | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_I08"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_I08"> | ||
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S02_I08"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}} | |||
{{Teeka | |||
| verse_id = AV_C02_S02_I08 | |||
| id = AV_C02_S02_I08_Nyayasudha | |||
<p class="gr-vyakhya-para">८सु०- नन्वेतदशक्यम्, तैः स्वप्रमेयाणां दृढतर्कागमसाधितत्वात् परकयतर्कादेर्निरस्तत्वात्; इत्यत आह | | name = Nyayasudha | ||
| label = न्यायसुधा | |||
| text = <p class="gr-vyakhya-para">८सु०- नन्वेतदशक्यम्, तैः स्वप्रमेयाणां दृढतर्कागमसाधितत्वात् परकयतर्कादेर्निरस्तत्वात्; इत्यत आह | |||
तर्कैरिति | तर्कैरिति | ||
| Line 7,003: | Line 7,005: | ||
न चैतानि कारणानि स्वरूपतोऽप्यनादौ वेदे सम्भवन्तीति ।</p> | न चैतानि कारणानि स्वरूपतोऽप्यनादौ वेदे सम्भवन्तीति ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यप्येतत्पादान्ते वक्तव्यम्; तथाऽप्यत्र प्रसङ्गा(दा)गतं बुद्धिसमाधानायोक्तमिति ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">यद्यप्येतत्पादान्ते वक्तव्यम्; तथाऽप्यत्र प्रसङ्गा(दा)गतं बुद्धिसमाधानायोक्तमिति ।</p> | ||
}} | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_I09"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_I09"> | ||
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S02_I09"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}} | |||
{{Teeka | |||
| verse_id = AV_C02_S02_I09 | |||
| id = AV_C02_S02_I09_Nyayasudha | |||
<p class="gr-vyakhya-para">१०सु०- यद्येवं तर्ह्येतेषां सुदृढनिरूढानां समयानां सर्वथोत्सादनस्याशक्यत्वात् व्यर्थेयं निराकृतिरित्यत आह | | name = Nyayasudha | ||
| label = न्यायसुधा | |||
| text = <p class="gr-vyakhya-para">१०सु०- यद्येवं तर्ह्येतेषां सुदृढनिरूढानां समयानां सर्वथोत्सादनस्याशक्यत्वात् व्यर्थेयं निराकृतिरित्यत आह | |||
तथापीति | तथापीति | ||
| Line 7,072: | Line 7,074: | ||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ रचनानुपपत्तेश्च नानुमानम् ॐ ॥</p> | <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ रचनानुपपत्तेश्च नानुमानम् ॐ ॥</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">तदेवं समर्थितः पादारम्भः ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">तदेवं समर्थितः पादारम्भः ।</p> | ||
}} | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_A001"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_A001"> | ||
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S02_A001"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}} | |||
{{Teeka | |||
| verse_id = AV_C02_S02_A001 | |||
| id = AV_C02_S02_A001_Nyayasudha | |||
<p class="gr-vyakhya-para">तत्राद्याधिकरणे निरीश्वरसाङ्ख्यमतं निराक्रियते । न च तत्स्वरूपाज्ञाने दूषणं सुबोधं भवति इत्यतः तन्मतस्थितिं तावद्दर्शयति | | name = Nyayasudha | ||
| label = न्यायसुधा | |||
| text = <p class="gr-vyakhya-para">तत्राद्याधिकरणे निरीश्वरसाङ्ख्यमतं निराक्रियते । न च तत्स्वरूपाज्ञाने दूषणं सुबोधं भवति इत्यतः तन्मतस्थितिं तावद्दर्शयति | |||
चेतनेति | चेतनेति | ||
| Line 8,725: | Line 8,727: | ||
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वेवं तर्हि तदनन्तरमेवेदमारम्भणीयम् । सत्यम्, तथाऽप्यभ्यधिकाशङ्कानुसारेण इयमुक्तिः ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">नन्वेवं तर्हि तदनन्तरमेवेदमारम्भणीयम् । सत्यम्, तथाऽप्यभ्यधिकाशङ्कानुसारेण इयमुक्तिः ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">तथा हि । परमचेतनस्य भगवत एव सर्वकर्तृत्वं प्रागुक्तम् । तस्य केवलप्रकृतिकर्तृकत्ववादः साक्षाद्विरोधीति प्रथममपाकृतः । तत्र मा भूत् केवलस्याचेतनस्य प्रधानस्य जगत्कर्तृत्वम्, ईश्वरानुगृहीतस्य तु भविष्यतीत्याशङ्का द्वितीयाधिकरणे (निरस्ता) निराकृता । मा भूदचेतनस्य कर्तृत्वं किन्तु शरीरस्यैव चैतन्याश्रयस्य कर्तृत्वमस्त्वित्याशङ्क्य शरीरस्य चैतन्याश्रयताऽयोगात् पुनस्तदवस्थः कर्तृत्वायोग इति तृतीयेऽभिहितम् । इदानीं तु केवलस्याचेतनस्य कर्तृत्वायोगेऽपि चेतनसन्निधानेन तदुपपत्तेः किमीश्वरे(णेत्या)णेत्येषा शङ्का निराक्रियते ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">तथा हि । परमचेतनस्य भगवत एव सर्वकर्तृत्वं प्रागुक्तम् । तस्य केवलप्रकृतिकर्तृकत्ववादः साक्षाद्विरोधीति प्रथममपाकृतः । तत्र मा भूत् केवलस्याचेतनस्य प्रधानस्य जगत्कर्तृत्वम्, ईश्वरानुगृहीतस्य तु भविष्यतीत्याशङ्का द्वितीयाधिकरणे (निरस्ता) निराकृता । मा भूदचेतनस्य कर्तृत्वं किन्तु शरीरस्यैव चैतन्याश्रयस्य कर्तृत्वमस्त्वित्याशङ्क्य शरीरस्य चैतन्याश्रयताऽयोगात् पुनस्तदवस्थः कर्तृत्वायोग इति तृतीयेऽभिहितम् । इदानीं तु केवलस्याचेतनस्य कर्तृत्वायोगेऽपि चेतनसन्निधानेन तदुपपत्तेः किमीश्वरे(णेत्या)णेत्येषा शङ्का निराक्रियते ।</p> | ||
}} | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_A004"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_A004"> | ||
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S02_A004"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}} | |||
{{Teeka | |||
| verse_id = AV_C02_S02_A004 | |||
| id = AV_C02_S02_A004_Nyayasudha | |||
<p class="gr-vyakhya-para">११५सु०- तन्मतरीतिः सूत्र एवोक्तेति तदेव व्याचष्टे | | name = Nyayasudha | ||
| label = न्यायसुधा | |||
| text = <p class="gr-vyakhya-para">११५सु०- तन्मतरीतिः सूत्र एवोक्तेति तदेव व्याचष्टे | |||
सन्निधानादिति | सन्निधानादिति | ||
| Line 8,806: | Line 8,808: | ||
प्रमाणं योगिप्रत्यक्षानुमानागमात्मकं सर्वकर्तारमीश्वरं प्रतिपादयति, तस्मादिति पूर्वेण सम्बन्धः ॥</p> | प्रमाणं योगिप्रत्यक्षानुमानागमात्मकं सर्वकर्तारमीश्वरं प्रतिपादयति, तस्मादिति पूर्वेण सम्बन्धः ॥</p> | ||
}} | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_A005"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_A005"> | ||
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S02_A005"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}} | |||
{{Teeka | |||
| verse_id = AV_C02_S02_A005 | |||
| id = AV_C02_S02_A005_Nyayasudha | |||
<p class="gr-vyakhya-para">१२१ सु०- प्रकृत्युपसर्जनपुरुषकर्तृत्ववादिनां निरीश्वरसाङ्ख्यैकदेशिनां मतम् अत्र निराक्रियते ।</p> | | name = Nyayasudha | ||
| label = न्यायसुधा | |||
| text = <p class="gr-vyakhya-para">१२१ सु०- प्रकृत्युपसर्जनपुरुषकर्तृत्ववादिनां निरीश्वरसाङ्ख्यैकदेशिनां मतम् अत्र निराक्रियते ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">तथा हि अश्मानय(नप्र)नादिप्रवृत्तौ तावत्पुरुषस्य प्राधान्यं शरीरस्य च उपसर्जनत्वमनुभवसिद्धमित्युक्तम् । तथा च तद्दृष्टान्तेन महदादिकार्यमपि प्रकृत्युपसर्जनपुरुषकर्तृकमनुमीयते । पुरुषस्य च चेतनत्वेन न कर्तृत्वानुपपत्तिः । सुषुप्त्यादौ</p> | <p class="gr-vyakhya-para">तथा हि अश्मानय(नप्र)नादिप्रवृत्तौ तावत्पुरुषस्य प्राधान्यं शरीरस्य च उपसर्जनत्वमनुभवसिद्धमित्युक्तम् । तथा च तद्दृष्टान्तेन महदादिकार्यमपि प्रकृत्युपसर्जनपुरुषकर्तृकमनुमीयते । पुरुषस्य च चेतनत्वेन न कर्तृत्वानुपपत्तिः । सुषुप्त्यादौ</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">च कर्तृत्वानुपलम्भात् प्रकृतिरुपसर्जनभूताऽङ्गीकरणीया । एवञ्च किमीश्वरेणेति ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">च कर्तृत्वानुपलम्भात् प्रकृतिरुपसर्जनभूताऽङ्गीकरणीया । एवञ्च किमीश्वरेणेति ।</p> | ||
| Line 8,939: | Line 8,941: | ||
<p class="gr-vyakhya-para">प्रथमाध्यायव्युत्पादितेन स्वपक्षसाधनेनात्र व्युत्पादितेन परपक्षोपालम्भेन च यथालक्षितं ब्रह्म सिद्धमित्याशयः ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">प्रथमाध्यायव्युत्पादितेन स्वपक्षसाधनेनात्र व्युत्पादितेन परपक्षोपालम्भेन च यथालक्षितं ब्रह्म सिद्धमित्याशयः ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">१२८सु०- नन्वेवं तर्हि उत्तराधिकरणानामनारम्भ एव, निराकरिष्यमाणै(रु)रप्युक्तविशेषणस्येश्वरस्यानभ्युपगतत्वादिति चेत् । सत्यम् । तथाऽपि तन्मतानामत्यन्तहेयताप्रदर्शनाय दूषणान्तराणि व्युत्पादयितुमुत्तरो ग्रन्थः ॥</p> | <p class="gr-vyakhya-para">१२८सु०- नन्वेवं तर्हि उत्तराधिकरणानामनारम्भ एव, निराकरिष्यमाणै(रु)रप्युक्तविशेषणस्येश्वरस्यानभ्युपगतत्वादिति चेत् । सत्यम् । तथाऽपि तन्मतानामत्यन्तहेयताप्रदर्शनाय दूषणान्तराणि व्युत्पादयितुमुत्तरो ग्रन्थः ॥</p> | ||
}} | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_A006"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_A006"> | ||
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S02_A006"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}} | |||
{{Teeka | |||
| verse_id = AV_C02_S02_A006 | |||
| id = AV_C02_S02_A006_Nyayasudha | |||
<p class="gr-vyakhya-para">॥ अथ वैशेषिकाधिकरणम् ॥</p> | | name = Nyayasudha | ||
| label = न्यायसुधा | |||
| text = <p class="gr-vyakhya-para">॥ अथ वैशेषिकाधिकरणम् ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-ॐ महद्दीर्घवद्वा ह्रस्वपरिमण्डलाभ्याम् ॐ ॥</p> | <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-ॐ महद्दीर्घवद्वा ह्रस्वपरिमण्डलाभ्याम् ॐ ॥</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">१सु०- अत्र परमाण्वारम्भवादिनां वैशेषिकादीनां मतमपाक्रियते ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">१सु०- अत्र परमाण्वारम्भवादिनां वैशेषिकादीनां मतमपाक्रियते ।</p> | ||
| Line 13,352: | Line 13,354: | ||
न वैशेषिकादिमतविरोधेनासमञ्जसो मन्तव्य इति भावः ॥</p> | न वैशेषिकादिमतविरोधेनासमञ्जसो मन्तव्य इति भावः ॥</p> | ||
}} | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_A007"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_A007"> | ||
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S02_A007"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}} | |||
{{Teeka | |||
| verse_id = AV_C02_S02_A007 | |||
| id = AV_C02_S02_A007_Nyayasudha | |||
<p class="gr-vyakhya-para">॥ अथ समुदायाधिकरणम् ॥</p> | | name = Nyayasudha | ||
| label = न्यायसुधा | |||
| text = <p class="gr-vyakhya-para">॥ अथ समुदायाधिकरणम् ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-ॐ समुदाय उभयहेतुकेऽपि तदप्राप्तिः ॐ ॥</p> | <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-ॐ समुदाय उभयहेतुकेऽपि तदप्राप्तिः ॐ ॥</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">१सु०- अथेदानीं सौगतमतमपाक्रियते । ते च चतुर्विधाः । वैभाषिकाः सौत्रान्तिका माध्यमिका योगाचाराश्चेति । तत्र जगत्सत्यमेव परमाणुमयमाचक्षाणानां वैशेषिकादीनां निरसनप्रसङ्गादनतिभेदं वैभाषिकसौत्रान्तिकमतमादौ तावन्निराक्रियते ॥</p> | <p class="gr-vyakhya-para">१सु०- अथेदानीं सौगतमतमपाक्रियते । ते च चतुर्विधाः । वैभाषिकाः सौत्रान्तिका माध्यमिका योगाचाराश्चेति । तत्र जगत्सत्यमेव परमाणुमयमाचक्षाणानां वैशेषिकादीनां निरसनप्रसङ्गादनतिभेदं वैभाषिकसौत्रान्तिकमतमादौ तावन्निराक्रियते ॥</p> | ||
| Line 14,377: | Line 14,379: | ||
। सत्पुरुषविषय एवायमाक्षेप इति भावः । न चैवं निराकरणवैयर्थ्यम्; उक्तार्थानुसन्धाने को नु गृह्णीयादि ति व्याख्यानादिति ॥</p> | । सत्पुरुषविषय एवायमाक्षेप इति भावः । न चैवं निराकरणवैयर्थ्यम्; उक्तार्थानुसन्धाने को नु गृह्णीयादि ति व्याख्यानादिति ॥</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">॥ इति समुदायाधिकरणम् ॥</p> | <p class="gr-vyakhya-para">॥ इति समुदायाधिकरणम् ॥</p> | ||
}} | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_A008"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_A008"> | ||
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S02_A008"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}} | |||
{{Teeka | |||
| verse_id = AV_C02_S02_A008 | |||
| id = AV_C02_S02_A008_Nyayasudha | |||
<p class="gr-vyakhya-para">॥ अथ असदधिकरणम् ॥</p> | | name = Nyayasudha | ||
| label = न्यायसुधा | |||
| text = <p class="gr-vyakhya-para">॥ अथ असदधिकरणम् ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-ॐ नासतोऽदृष्टत्वात् ॐ ॥</p> | <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-ॐ नासतोऽदृष्टत्वात् ॐ ॥</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">५४सु०- माध्यमिकमतमत्रापाक्रियते ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">५४सु०- माध्यमिकमतमत्रापाक्रियते ।</p> | ||
| Line 15,258: | Line 15,260: | ||
<p class="gr-vyakhya-para">९९असु०- स्वप्नादिवदि ति सूत्रं स्वप्नवदिति व्याख्यातम् । कोऽत्राभिप्रायः । उच्यते । बहुस्थलेषु गृहीतेयं व्याप्तिरित्यतो न व्यभिचारमर्हती ति पूर्वपक्षिणोऽभिमानं सूचयितुं सूत्रकारेण आदि पदं प्रयुक्तम्; तथाऽपि प्रयोगवेलायामेक एव दृष्टान्त उपादेयोऽन्यथाऽऽधिक्यं प्रस(ज्यते)ज्येतेति । यथाऽऽह, हेतूदाहरणादिकम् अधिकमि ति । एतज्ज्ञापनाय भाष्यकारेण स्वप्नवदि त्येवोक्तमिति सर्वं सुस्थम् ॥</p> | <p class="gr-vyakhya-para">९९असु०- स्वप्नादिवदि ति सूत्रं स्वप्नवदिति व्याख्यातम् । कोऽत्राभिप्रायः । उच्यते । बहुस्थलेषु गृहीतेयं व्याप्तिरित्यतो न व्यभिचारमर्हती ति पूर्वपक्षिणोऽभिमानं सूचयितुं सूत्रकारेण आदि पदं प्रयुक्तम्; तथाऽपि प्रयोगवेलायामेक एव दृष्टान्त उपादेयोऽन्यथाऽऽधिक्यं प्रस(ज्यते)ज्येतेति । यथाऽऽह, हेतूदाहरणादिकम् अधिकमि ति । एतज्ज्ञापनाय भाष्यकारेण स्वप्नवदि त्येवोक्तमिति सर्वं सुस्थम् ॥</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">॥ इति असदधिकरणम् ॥</p> | <p class="gr-vyakhya-para">॥ इति असदधिकरणम् ॥</p> | ||
}} | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_A009"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_A009"> | ||
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S02_A009"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}} | |||
{{Teeka | |||
| verse_id = AV_C02_S02_A009 | |||
| id = AV_C02_S02_A009_Nyayasudha | |||
<p class="gr-vyakhya-para">॥ अथ अनुपलब्ध्यधिकरणम् ॥</p> | | name = Nyayasudha | ||
| label = न्यायसुधा | |||
| text = <p class="gr-vyakhya-para">॥ अथ अनुपलब्ध्यधिकरणम् ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ न भावोऽनुपलब्धेः ॐ ॥</p> | <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ न भावोऽनुपलब्धेः ॐ ॥</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">१००सु०- अत्र योगाचाराणां मतमपाक्रियते ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">१००सु०- अत्र योगाचाराणां मतमपाक्रियते ।</p> | ||
| Line 15,388: | Line 15,390: | ||
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वनुभूतिविरोधः प्रागुक्त एव पुनः कस्मादुच्यते । उपसंहारार्थमित्यदोषः । यद्वा तदीयप्रमेयान्तरेऽपीति ॥</p> | <p class="gr-vyakhya-para">नन्वनुभूतिविरोधः प्रागुक्त एव पुनः कस्मादुच्यते । उपसंहारार्थमित्यदोषः । यद्वा तदीयप्रमेयान्तरेऽपीति ॥</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">॥ इति अनुपलब्ध्यधिकरणम् ॥</p> | <p class="gr-vyakhya-para">॥ इति अनुपलब्ध्यधिकरणम् ॥</p> | ||
}} | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_A010"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_A010"> | ||
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S02_A010"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}} | |||
{{Teeka | |||
| verse_id = AV_C02_S02_A010 | |||
| id = AV_C02_S02_A010_Nyayasudha | |||
<p class="gr-vyakhya-para">॥ अथ नैकस्मिन्नधिकरणम् ॥</p> | | name = Nyayasudha | ||
| label = न्यायसुधा | |||
| text = <p class="gr-vyakhya-para">॥ अथ नैकस्मिन्नधिकरणम् ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ नैकस्मिन्नसम्भवात् ॐ ॥</p> | <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ नैकस्मिन्नसम्भवात् ॐ ॥</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">१०६सु०- जैनमतमत्र निराक्रियते ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">१०६सु०- जैनमतमत्र निराक्रियते ।</p> | ||
| Line 16,066: | Line 16,068: | ||
तदर्थमेव, उक्तस्यार्थस्य प्रतिपादनार्थमेव । एवमन्यत्रापि सूत्रानुपन्यासेन व्याख्यानेऽपि नैवमाशङ्कनीयमिति ज्ञापयितुमिदमभिहितमिति ॥</p> | तदर्थमेव, उक्तस्यार्थस्य प्रतिपादनार्थमेव । एवमन्यत्रापि सूत्रानुपन्यासेन व्याख्यानेऽपि नैवमाशङ्कनीयमिति ज्ञापयितुमिदमभिहितमिति ॥</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">॥ इति नैकस्मिन्नधिकरणम् ॥</p> | <p class="gr-vyakhya-para">॥ इति नैकस्मिन्नधिकरणम् ॥</p> | ||
}} | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_A011"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_A011"> | ||
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S02_A011"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}} | |||
{{Teeka | |||
| verse_id = AV_C02_S02_A011 | |||
| id = AV_C02_S02_A011_Nyayasudha | |||
<p class="gr-vyakhya-para">॥ अथ पत्युरधिकरणम् ॥</p> | | name = Nyayasudha | ||
| label = न्यायसुधा | |||
| text = <p class="gr-vyakhya-para">॥ अथ पत्युरधिकरणम् ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ पत्युरसामञ्जस्यात् ॐ ॥</p> | <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ पत्युरसामञ्जस्यात् ॐ ॥</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">१३०सु०- इह महादेवं पुरस्कृत्य प्रवर्तमानानां मतमपाक्रियते ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">१३०सु०- इह महादेवं पुरस्कृत्य प्रवर्तमानानां मतमपाक्रियते ।</p> | ||
| Line 16,971: | Line 16,973: | ||
। केवलदेवतान्तरपरिग्रहेणैव सिद्धान्तभेदः, प्रक्रिया तु सर्वत्र समानैव; अतः पूर्वनिराकरणन्यायेनैव तन्निराकरणं युक्तमेवेति भावः ॥</p> | । केवलदेवतान्तरपरिग्रहेणैव सिद्धान्तभेदः, प्रक्रिया तु सर्वत्र समानैव; अतः पूर्वनिराकरणन्यायेनैव तन्निराकरणं युक्तमेवेति भावः ॥</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">॥ इति पत्त्युरधिकरणम् ॥ ॥</p> | <p class="gr-vyakhya-para">॥ इति पत्त्युरधिकरणम् ॥ ॥</p> | ||
}} | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_A012"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_A012"> | ||
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S02_A012"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}} | |||
{{Teeka | |||
| verse_id = AV_C02_S02_A012 | |||
| id = AV_C02_S02_A012_Nyayasudha | |||
<p class="gr-vyakhya-para">॥ अथ उत्पत्त्य(शक्त्य)धिकरणम् ॥</p> | | name = Nyayasudha | ||
| label = न्यायसुधा | |||
| text = <p class="gr-vyakhya-para">॥ अथ उत्पत्त्य(शक्त्य)धिकरणम् ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ उत्पत्त्यसम्भवात् ॐ ॥</p> | <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ उत्पत्त्यसम्भवात् ॐ ॥</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">१५०सु०- शाक्तं मतमत्रापाक्रियते ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">१५०सु०- शाक्तं मतमत्रापाक्रियते ।</p> | ||
| Line 17,733: | Line 17,735: | ||
कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविवृतौ द्वितीयेऽध्यायेऽयं समयचरणः पर्यवसितः ॥</p> | कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविवृतौ द्वितीयेऽध्यायेऽयं समयचरणः पर्यवसितः ॥</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">॥ इति द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥</p> | <p class="gr-vyakhya-para">॥ इति द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥</p> | ||
}} | |||
</div> | </div> | ||
=== पादः 3 === | === पादः 3 === | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S03_I09"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S03_I09"> | ||
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S03_I09"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}} | |||
{{Teeka | |||
| verse_id = AV_C02_S03_I09 | |||
| id = AV_C02_S03_I09_Nyayasudha | |||
<p class="gr-vyakhya-para">॥ अथ वियदधिकरणम् ॥</p> | | name = Nyayasudha | ||
| label = न्यायसुधा | |||
| text = <p class="gr-vyakhya-para">॥ अथ वियदधिकरणम् ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">१सु०- न वियदश्रुतेरित्यादि पादप्रतिपाद्यं साङ्गतिकं दर्शयति | <p class="gr-vyakhya-para">१सु०- न वियदश्रुतेरित्यादि पादप्रतिपाद्यं साङ्गतिकं दर्शयति | ||
| Line 17,792: | Line 17,794: | ||
।</p> | ।</p> | ||
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अनूभूतियुक्तिबहुवाग्वैलोम्यं च ततोऽधिकम् । एतत्सर्वं ततः साम्यं द्वारवैयर्थ्यमेव च । दृष्टयुक्त्यनुसारित्वमुक्तान्यार्थाविरोधतः । प्रसिद्धनामस्वीकारो बहुवाक्यानुवर्तिता । लोकदृष्टानुसारित्वं जीवसाम्यमनादिता । तत्र तत्र परिज्ञानं गुणसाम्यश्रुती तथा । उत्पत्तिमत्त्वं स्वगुणाननुभूत्यल्पकल्पने । नानाश्रुतिश्च वैचित्र्यं युक्तयः पूर्वपक्षगाः । व्यवस्थाऽनुपपत्तिश्च स्वातन्त्र्यमनुसारिता । मुख्यता शक्तिमत्त्वं च वैरूप्यं सर्वसङ्ग्रहः । गत्यादिरीशशक्तिश्च सर्वमानविरोधिता । अभीष्टासिद्धिसुव्यक्त शास्त्रसिद्धिर्विपर्ययः ॥ विशेषकारणं चेति सिद्धान्तस्यैव साधिकाः ।</div> | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अनूभूतियुक्तिबहुवाग्वैलोम्यं च ततोऽधिकम् । एतत्सर्वं ततः साम्यं द्वारवैयर्थ्यमेव च । दृष्टयुक्त्यनुसारित्वमुक्तान्यार्थाविरोधतः । प्रसिद्धनामस्वीकारो बहुवाक्यानुवर्तिता । लोकदृष्टानुसारित्वं जीवसाम्यमनादिता । तत्र तत्र परिज्ञानं गुणसाम्यश्रुती तथा । उत्पत्तिमत्त्वं स्वगुणाननुभूत्यल्पकल्पने । नानाश्रुतिश्च वैचित्र्यं युक्तयः पूर्वपक्षगाः । व्यवस्थाऽनुपपत्तिश्च स्वातन्त्र्यमनुसारिता । मुख्यता शक्तिमत्त्वं च वैरूप्यं सर्वसङ्ग्रहः । गत्यादिरीशशक्तिश्च सर्वमानविरोधिता । अभीष्टासिद्धिसुव्यक्त शास्त्रसिद्धिर्विपर्ययः ॥ विशेषकारणं चेति सिद्धान्तस्यैव साधिकाः ।</div> | ||
}} | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S03_A001"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S03_A001"> | ||
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S03_A001"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}} | |||
{{Teeka | |||
| verse_id = AV_C02_S03_A001 | |||
| id = AV_C02_S03_A001_Nyayasudha | |||
<p class="gr-vyakhya-para">४सु०-</p> | | name = Nyayasudha | ||
| label = न्यायसुधा | |||
| text = <p class="gr-vyakhya-para">४सु०-</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-ॐ न वियदश्रुतेः ॐ ॥</p> | <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-ॐ न वियदश्रुतेः ॐ ॥</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">अत्राधिकरणे अनादिर्वाऽयमाकाश इत्यादिश्रुतीनां गौणत्वम् आत्मन आकाशः सम्भूत इत्यादिश्रुतीनां मुख्यत्वमुपादाय वियत उत्पत्तिः समर्थिता । तत्र वियत्पदं नाकाशमात्रपरं किन्नाम, अथ ह वाव नित्यानि पुरुषः प्रकृतिरात्मा काल इत्यादिश्रुतिविगानविषयाणां परमात्मातिरिक्तानां प्रकृत्यादीनामुपलक्षणार्थं ज्ञातव्यमित्याशयवानाह | <p class="gr-vyakhya-para">अत्राधिकरणे अनादिर्वाऽयमाकाश इत्यादिश्रुतीनां गौणत्वम् आत्मन आकाशः सम्भूत इत्यादिश्रुतीनां मुख्यत्वमुपादाय वियत उत्पत्तिः समर्थिता । तत्र वियत्पदं नाकाशमात्रपरं किन्नाम, अथ ह वाव नित्यानि पुरुषः प्रकृतिरात्मा काल इत्यादिश्रुतिविगानविषयाणां परमात्मातिरिक्तानां प्रकृत्यादीनामुपलक्षणार्थं ज्ञातव्यमित्याशयवानाह | ||
| Line 18,094: | Line 18,096: | ||
इत्यादिकमपि व्याख्यातं वेदितव्यम् ॥</p> | इत्यादिकमपि व्याख्यातं वेदितव्यम् ॥</p> | ||
}} | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S03_A002"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S03_A002"> | ||
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S03_A002"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}} | |||
{{Teeka | |||
| verse_id = AV_C02_S03_A002 | |||
| id = AV_C02_S03_A002_Nyayasudha | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ एतेन मातरिश्वा व्याख्यातः ॐ ॥</p> | | name = Nyayasudha | ||
| label = न्यायसुधा | |||
| text = <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ एतेन मातरिश्वा व्याख्यातः ॐ ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">१५सु०- अतीताधिकरणे वियदादिविषयाणां उत्पत्त्यनुत्पत्तिश्रुतीनां व्यवस्थया विरोधः परिहृतः । इदानीं तेजोबन्नान्याकाश इति तान्यनित्यानि वायुर्वाव नित्य इति श्रुतौ व्यवस्थितनित्यत्वानित्यत्ववन्तमप्याकाशमनित्यपक्षे निक्षिप्य वायोर्नित्यत्वाभिधानात्, आकाशदेवताया विनायकस्येव वायुदेवतायाः स्वरूपेण नित्यत्वं देहोत्पत्त्यादिना जन्मादिमत्त्वमिति व्यवस्थानुपपत्तेः, मुख्यैवानुत्पत्तिरि त्यधिकाशङ्कया पूर्वपक्षिते व्यवस्थातिदेशेनैव सिद्धान्तितम् । तत्र कदृशी वायौ श्रुतीनां व्यवस्था यया अधिकाशङ्कापरिहारः स्यादित्यतः तां दर्शयति | <p class="gr-vyakhya-para">१५सु०- अतीताधिकरणे वियदादिविषयाणां उत्पत्त्यनुत्पत्तिश्रुतीनां व्यवस्थया विरोधः परिहृतः । इदानीं तेजोबन्नान्याकाश इति तान्यनित्यानि वायुर्वाव नित्य इति श्रुतौ व्यवस्थितनित्यत्वानित्यत्ववन्तमप्याकाशमनित्यपक्षे निक्षिप्य वायोर्नित्यत्वाभिधानात्, आकाशदेवताया विनायकस्येव वायुदेवतायाः स्वरूपेण नित्यत्वं देहोत्पत्त्यादिना जन्मादिमत्त्वमिति व्यवस्थानुपपत्तेः, मुख्यैवानुत्पत्तिरि त्यधिकाशङ्कया पूर्वपक्षिते व्यवस्थातिदेशेनैव सिद्धान्तितम् । तत्र कदृशी वायौ श्रुतीनां व्यवस्था यया अधिकाशङ्कापरिहारः स्यादित्यतः तां दर्शयति | ||
| Line 18,204: | Line 18,206: | ||
श्रुतिसूत्रयोः ॥</p> | श्रुतिसूत्रयोः ॥</p> | ||
}} | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S03_A003"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S03_A003"> | ||
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S03_A003"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}} | |||
{{Teeka | |||
| verse_id = AV_C02_S03_A003 | |||
| id = AV_C02_S03_A003_Nyayasudha | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-ॐ असम्भवस्तु सतोऽनुपपत्तेः ॐ ॥</p> | | name = Nyayasudha | ||
| label = न्यायसुधा | |||
| text = <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-ॐ असम्भवस्तु सतोऽनुपपत्तेः ॐ ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">१८सु०- असम्भाव्यमानजन्मनोर्गगनपवनयोरुत्पत्तावुक्तायामिदमाशङ्क्यते । सदजायते त्यादिश्रुतेर्ब्रह्मणोऽपि जन्मास्ति, न च श्रुत्यादिविरोधः । स्वरूपोत्पत्त्यभावेऽपि परायत्तविशेषावाप्तिरूपोत्पत्तिसम्भवाद् गगनपवनवत् इति । तन्निवृत्त्यर्थमिदमधिकरणमारब्धम् । एतच्चायुक्तमिवाभाति, असम्भव इत्यनुत्पत्तिमात्रप्रतिज्ञानात्, तस्य च परेणाप्यङ्गीकृतत्वात् ॥</p> | <p class="gr-vyakhya-para">१८सु०- असम्भाव्यमानजन्मनोर्गगनपवनयोरुत्पत्तावुक्तायामिदमाशङ्क्यते । सदजायते त्यादिश्रुतेर्ब्रह्मणोऽपि जन्मास्ति, न च श्रुत्यादिविरोधः । स्वरूपोत्पत्त्यभावेऽपि परायत्तविशेषावाप्तिरूपोत्पत्तिसम्भवाद् गगनपवनवत् इति । तन्निवृत्त्यर्थमिदमधिकरणमारब्धम् । एतच्चायुक्तमिवाभाति, असम्भव इत्यनुत्पत्तिमात्रप्रतिज्ञानात्, तस्य च परेणाप्यङ्गीकृतत्वात् ॥</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">नन्ववधारणार्थस्य तुशब्दस्य प्रयोगान्नायं दोषः । सत्यम्, तथाऽपि तत्र हेतोरनभिधानादयुक्तमेव ॥ नन्वनुपपत्तेरित्युक्तम् । सत्यम्, किं तस्यार्थो न ह्यसतः सदुत्पत्तेरदृष्टत्वादनुपपत्तेरिति; न चैतत् सर्वथाऽप्युत्पत्त्यभावमुपपादयितुमलम्, कारणविशेषप्रतिषेधात् । मैवम्, प्रसक्तकारणनिरासात्, अन्यस्याप्रसङ्गात्, कारणाभावस्यैव सिद्धेरिति स्थिते विभवादनुपपत्तेरिति हेतुं प्रकारान्तरेण व्याचक्षाणः सूत्रार्थमाह | <p class="gr-vyakhya-para">नन्ववधारणार्थस्य तुशब्दस्य प्रयोगान्नायं दोषः । सत्यम्, तथाऽपि तत्र हेतोरनभिधानादयुक्तमेव ॥ नन्वनुपपत्तेरित्युक्तम् । सत्यम्, किं तस्यार्थो न ह्यसतः सदुत्पत्तेरदृष्टत्वादनुपपत्तेरिति; न चैतत् सर्वथाऽप्युत्पत्त्यभावमुपपादयितुमलम्, कारणविशेषप्रतिषेधात् । मैवम्, प्रसक्तकारणनिरासात्, अन्यस्याप्रसङ्गात्, कारणाभावस्यैव सिद्धेरिति स्थिते विभवादनुपपत्तेरिति हेतुं प्रकारान्तरेण व्याचक्षाणः सूत्रार्थमाह | ||
| Line 18,232: | Line 18,234: | ||
<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न स्वतन्त्रं ततोऽपरम् ॥</div> | <div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- न स्वतन्त्रं ततोऽपरम् ॥</div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">प्रमाणाभावात् । भावे वा तदेवास्माभिः परमात्मतयाऽङ्गीकरिष्यत इति भावः ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">प्रमाणाभावात् । भावे वा तदेवास्माभिः परमात्मतयाऽङ्गीकरिष्यत इति भावः ।</p> | ||
}} | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S03_A013"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S03_A013"> | ||
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S03_A013"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}} | |||
{{Teeka | |||
| verse_id = AV_C02_S03_A013 | |||
| id = AV_C02_S03_A013_Nyayasudha | |||
<p class="gr-vyakhya-para">१९सु०- केचिदिदं सूत्रमन्यथा व्याचक्षते प्राग्गुणिनां वियदादीनामुत्पत्तिरुक्ता, इदानीं रूपादीनां गुणानां दिक्कालादेश्चोत्पत्तिरुच्यते, सतो गुणादेरसम्भवो नोपपद्यते प्रतिज्ञाहान्यादिनाऽनुपपत्तेरि ति ।</p> | | name = Nyayasudha | ||
| label = न्यायसुधा | |||
| text = <p class="gr-vyakhya-para">१९सु०- केचिदिदं सूत्रमन्यथा व्याचक्षते प्राग्गुणिनां वियदादीनामुत्पत्तिरुक्ता, इदानीं रूपादीनां गुणानां दिक्कालादेश्चोत्पत्तिरुच्यते, सतो गुणादेरसम्भवो नोपपद्यते प्रतिज्ञाहान्यादिनाऽनुपपत्तेरि ति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">तदसत्, वियत्पदेनैव सर्वस्योपलक्षणात्, अभ्यधिकाशङ्काभावाच्च । वियत्पदस्य सजातीयभूतमात्रोपलक्षकत्वं न्याय्यम्, विजातीयगुणाद्युपलक्षकत्वमयुक्तमिति चेन्न; सङ्गतिरेषा नाभ्यधिका शङ्का । रूपादीनामुत्पत्त्यश्रवणादिति चेन्न, प्रतिज्ञादिभ्यस्तदवगतेः । सङ्कोचस्तत्र कल्प्यत इति चेन्न, बाधकानुपन्यासादिति ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">तदसत्, वियत्पदेनैव सर्वस्योपलक्षणात्, अभ्यधिकाशङ्काभावाच्च । वियत्पदस्य सजातीयभूतमात्रोपलक्षकत्वं न्याय्यम्, विजातीयगुणाद्युपलक्षकत्वमयुक्तमिति चेन्न; सङ्गतिरेषा नाभ्यधिका शङ्का । रूपादीनामुत्पत्त्यश्रवणादिति चेन्न, प्रतिज्ञादिभ्यस्तदवगतेः । सङ्कोचस्तत्र कल्प्यत इति चेन्न, बाधकानुपन्यासादिति ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">२०सु०- अन्ये त्वेवं व्याकुर्वते ब्रह्मण एवासम्भवो न तु तद्व्यतिरिक्तस्य, प्रतिज्ञाहान्यादिप्रसङ्गेनानुपपत्तेरि ति । एतदप्यसत्, पूर्वेणैवास्यार्थस्य लब्धत्वात् । वियन्मातरिश्वनोरुत्पत्तिप्रतिपादनमुपलक्षणार्थमिति ज्ञापयितुमेतदिति चेन्न, प्रतिज्ञाहान्याद्युपन्यासेनैव तज्ज्ञापनसिद्धेः, समानन्यायोपलक्षणस्य मीमांसायां सर्वत्र प्रसिद्धत्वात् । अन्यथाऽतिदेशेऽभ्यधिकाशङ्काभ्यूहनवैयर्थ्यात् । इत्युक्त एव सूत्रार्थः ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">२०सु०- अन्ये त्वेवं व्याकुर्वते ब्रह्मण एवासम्भवो न तु तद्व्यतिरिक्तस्य, प्रतिज्ञाहान्यादिप्रसङ्गेनानुपपत्तेरि ति । एतदप्यसत्, पूर्वेणैवास्यार्थस्य लब्धत्वात् । वियन्मातरिश्वनोरुत्पत्तिप्रतिपादनमुपलक्षणार्थमिति ज्ञापयितुमेतदिति चेन्न, प्रतिज्ञाहान्याद्युपन्यासेनैव तज्ज्ञापनसिद्धेः, समानन्यायोपलक्षणस्य मीमांसायां सर्वत्र प्रसिद्धत्वात् । अन्यथाऽतिदेशेऽभ्यधिकाशङ्काभ्यूहनवैयर्थ्यात् । इत्युक्त एव सूत्रार्थः ।</p> | ||
| Line 18,288: | Line 18,290: | ||
तस्मात् सूत्रेणाप्येवमेवमभिधीयते; प्रतिज्ञाप्रमाणयोरेकार्थताया आवश्यकत्वादिति ॥</p> | तस्मात् सूत्रेणाप्येवमेवमभिधीयते; प्रतिज्ञाप्रमाणयोरेकार्थताया आवश्यकत्वादिति ॥</p> | ||
}} | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S03_A014"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S03_A014"> | ||
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S03_A014"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}} | |||
{{Teeka | |||
| verse_id = AV_C02_S03_A014 | |||
| id = AV_C02_S03_A014_Nyayasudha | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-ॐ पृथगुपदेशात् ॐ ॥</p> | | name = Nyayasudha | ||
| label = न्यायसुधा | |||
| text = <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-ॐ पृथगुपदेशात् ॐ ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">२३सु०- अत्र जीवात्मनः परमात्मना आत्यन्तिको भेदः समर्थ्यते ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">२३सु०- अत्र जीवात्मनः परमात्मना आत्यन्तिको भेदः समर्थ्यते ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">स्यादेतत् । यथा हि प्रत्यक्षादिप्रमा(णैरव)णावधृत(देवदत्त)सिंह(देवदत्त)भेदस्य पुंसः सिंहो देवदत्त इति वाक्यश्रवणेऽपि न सिंहदेवदत्तस्वरूपैक्यप्रतिपत्तिर्भवति किन्नाम गौण एवायं प्रयोग इत्यध्यवस्यति तथा | <p class="gr-vyakhya-para">स्यादेतत् । यथा हि प्रत्यक्षादिप्रमा(णैरव)णावधृत(देवदत्त)सिंह(देवदत्त)भेदस्य पुंसः सिंहो देवदत्त इति वाक्यश्रवणेऽपि न सिंहदेवदत्तस्वरूपैक्यप्रतिपत्तिर्भवति किन्नाम गौण एवायं प्रयोग इत्यध्यवस्यति तथा | ||
| Line 20,163: | Line 20,165: | ||
नाम ग्रन्थविशेषः ॥</p> | नाम ग्रन्थविशेषः ॥</p> | ||
}} | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S03_A018"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S03_A018"> | ||
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S03_A018"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}} | |||
{{Teeka | |||
| verse_id = AV_C02_S03_A018 | |||
| id = AV_C02_S03_A018_Nyayasudha | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ अंशो नानाव्यपदेशादन्यथा चापि दाशकितवादित्वमधीयत एके ॐ ॥</p> | | name = Nyayasudha | ||
| label = न्यायसुधा | |||
| text = <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ अंशो नानाव्यपदेशादन्यथा चापि दाशकितवादित्वमधीयत एके ॐ ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">८८सु०- केचिदिदमेवं व्याचक्षते । जीवः परमात्मनः | <p class="gr-vyakhya-para">८८सु०- केचिदिदमेवं व्याचक्षते । जीवः परमात्मनः | ||
| Line 20,621: | Line 20,623: | ||
कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविवृतौ द्वितीयेऽध्यायेऽस्मिन् गगनचरणः पर्यवसितः ॥</p> | कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविवृतौ द्वितीयेऽध्यायेऽस्मिन् गगनचरणः पर्यवसितः ॥</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">॥ इति द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥</p> | <p class="gr-vyakhya-para">॥ इति द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥</p> | ||
}} | |||
</div> | </div> | ||
=== पादः 4 === | === पादः 4 === | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S04_I04"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S04_I04"> | ||
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S04_I04"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}} | |||
{{Teeka | |||
| verse_id = AV_C02_S04_I04 | |||
| id = AV_C02_S04_I04_Nyayasudha | |||
<p class="gr-vyakhya-para">द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः</p> | | name = Nyayasudha | ||
| label = न्यायसुधा | |||
| text = <p class="gr-vyakhya-para">द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">१सु०- यद्यपि चतुर्थपादेऽपि श्रुतिवचनानां परस्परविरोध एव परिह्रियते, तथाऽप्यध्यात्मविषयत्वेन भेदसिद्धिरिति प्रागेव सूचितम् । प्रकारान्तरेण पादभेदं दर्शयितुमाह | <p class="gr-vyakhya-para">१सु०- यद्यपि चतुर्थपादेऽपि श्रुतिवचनानां परस्परविरोध एव परिह्रियते, तथाऽप्यध्यात्मविषयत्वेन भेदसिद्धिरिति प्रागेव सूचितम् । प्रकारान्तरेण पादभेदं दर्शयितुमाह | ||
| Line 20,698: | Line 20,700: | ||
<p class="gr-vyakhya-para">॥ इति श्रीमन्न्यायसुधायां द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः सम्पूर्णः ॥</p> | <p class="gr-vyakhya-para">॥ इति श्रीमन्न्यायसुधायां द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः सम्पूर्णः ॥</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">॥ इति द्वितीयाध्यायः ॥</p> | <p class="gr-vyakhya-para">॥ इति द्वितीयाध्यायः ॥</p> | ||
}} | |||
</div> | </div> | ||