Padyamala/Vyakhya/Bhavavivaranam: Difference between revisions

== अध्यायः 1 ==

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C01_S01_V01">

{{Teeka

| verse_id = VA_C01_S01_V01

| label    = भावविवरणम्

| text    = <h4 class="gr-vyakhya-head">प्रथमः  भङ्गः</h4>

<p class="gr-vyakhya-para">श्रीभगवता बादरायणेनोक्तस्य जगज्जन्मादिकर्तृत्वरूपपरब्रह्मलक्षणस्य सिद्धये जगत्सत्यतां समर्थयितुं परोक्तप्रपञ्चमिथ्यात्वसाधक प्रमाणानामाभासताव्यत्पादनायेदं प्रकरणमारभमाणे जयतीर्थश्रीमच्चरणः प्रारिप्सिताविघ्नपरिसमाप्त्यादिप्रयोजनकं सिष्टाचारपरम्पराप्राप्तमीश्वर प्रणामरूपं मङ्गलं शिष्यशिक्षायै निबध्नाति।। नम इति ।। विष्णवे नम इत्यन्वयः। नमः स्वस्तीत्यादिना चतुर्थी। त्रिविधा हि देवता वन्ध्या भवति। विशिष्टेष्टाधिकृता चेति। तत्र नम्यत्वप्रयोजकवैशिष्ट्यप्रदर्शनायागणितेति विशेषणम्। अगणिता निःशेषः कल्याणा विनाशादिरहिता गुणा आनन्दादयस्तैः पूर्णायेत्यर्थः। यद्वा गुणशब्दो दुःखादिष्वपीत्यतस्तव्द्युदासाय कल्पाणेत्युक्तम्।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">अधिकृतत्वं दर्शयति।। सत्याशेषेति। ननु यथा स्वाप्नसर्पस्य मिथ्यात्वात्तन्निरूपितं प्रसर्पणमपि मिथ्या तथा जगतो मिथ्यात्वात्तत्कर्तृत्वमपि मिथ्येत्याशङ्कानिरासायोक्तं सत्येति। तच्च समर्थयिष्यते। यद्यपि सत्यत्वमेवात्र समर्थ्यत इति नेश्वर प्रतिपाद्यत्वरूपमधिकृतत्वं तथाऽपि तात्पर्यवृत्त्या जगज्जन्मादिकर्तृत्वमेवेश्वरस्य प्रतिपाद्यं सत्यत्वं तु तदुपयोगितया। अत एव तस्मात्सत्यभेदचेतनाचेतनात्मनो विश्वस्य हरिः कर्तेति निराबाधमवस्थितमितीश्वरस्य जगज्जन्मादिकर्तृत्वोपसंहारं करिष्यत्याचार्यः।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">अननु कर्तृशब्दस्तृजन्तस्तृन्नन्तो वा। आद्ये षष्ठीतत्पुरुषसमासानुपपत्तिः। वृत्तिकारमते कर्तरि चेति सूत्रेण कर्तृर्थकक्तप्रत्यययोगे तृज्योगे च षष्ठी समासनिषेधात्। मतान्तरेऽपि तृजकाभ्यां कर्तरीति तन्निषेधात्। अन्तेऽपि तदनुपपत्तिरेव। न लोकाव्ययेति तृन्योगे षष्ठ्या एव निषेधादिति चेत्। अत्र ब्रूमः। कर्तृशब्दस्य तृजन्त एव। न चोक्तदोषः। जनिकर्तुरिति निर्देशाज्ज्ञापकात्तन्निषेधस्यानित्यात्वात्। यदाह दुर्घटवृत्तिकारः। जनिकर्तुरिति निर्देशादनित्योऽयं निषेधः। तेन भूभर्तुरित्याद्युपपन्नमिति। निषेधस्य नित्यत्वेऽपि न दोषः। शेषषष्ठ्याः समासाह्गीकारात्। अत एव त्रिभुवनविधातुरित्यस्य शेषषष्ठ्याः समास इति कैय्यटः कर्तृशब्दस्तृन्नन्तो वाऽस्तु। न च तत्पक्षोक्तदोषः। प्रमेयदीपिकायां जिज्ञासुरपि योगस्येत्यत्र उप्रत्यययोगेऽपि न लोकेति निषेधो नास्ति। नञा निर्दिष्टस्यानित्यत्वात्। अत एव कात्यायनो द्विषः शतुर्वा वचनमित्याद्यवोचदिति स्फुटम्। न लोकेति निषेधस्यानित्यत्वोक्तेः। यद्वा न लोकेति कारकषष्ठ्या एव निषेधो न तु शेषषष्ठ्याः। अन्यथा द्विजस्य कुर्वन्नरकस्य जिष्णुरित्यादौ  षष्ठी न स्यात्। तथा च तृन्योगे कारकषष्ट्या अप्राप्तावपि शेषषष्ठीप्राप्तिसम्भवात् षष्ठीसमासो युक्त इत्यलम्।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C01_S01_V02">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C01_S01_V02"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">सत्याशेषेत्यत्रोक्तं सत्यत्वमसहमानः प्रत्यवतिष्ठते।। नन्विति। अङ्गीकाराधिकारिणीति। अङ्गीकारयोग्येत्यर्थः। कुत इत्याशङ्क्यानन्दबोधोक्तमिथ्यात्वानुमानमाह। विमतमिति। अत्र ब्रह्मप्रमान्याबाध्यत्वे सत्यसद्विलक्षणत्वे सति ब्रह्मान्यत् विमतिपदेन विवक्षितम्। तस्य विमतिपदेन ग्रहणं चाश्रयासिद्ध्यादिपरिहारस्तु यदि पक्षीकृतं विश्वमसिद्धं स्यात्तदा किमाश्रया विमतिः स्यादित्यादिरूपेण बोध्यः। परिच्छिन्नत्वादित्यनन्तरं वाशब्दो बोध्यः। तेन नाधिक्यशङ्का। भट्टमतानुसारिणा च परेण त्र्यवयवप्रयोगः कृत इति न न्यूनताऽपीति बोध्यम्। आदिपदादयं पट इति तत्त्वप्रदीपोक्तानुमानं ग्राह्यम्।। मिथ्यात्वानिरूक्तेरिति। निर्दोषमिथ्यात्वनिर्वचनायोगादित्यर्थः।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C01_S01_V03">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C01_S01_V03"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">विकल्पासहत्वादिति। विकल्पं न सहत इति। विकल्पासहत्वादित्यर्थः। विकल्पे कृते सत्येकोऽपि विकल्पो न युक्तिपथमनुसरतीति परमार्थः।</p>

}}

</div>

== अध्यायः 2 ==

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C02_S01_B01">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C02_S01_B01"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">सत्त्वासत्त्वयोः प्रामाणिकत्वेऽप्यभावाधिकरणे तत्संसर्गाभावस्याप्रामाणिकत्वात्। अत एव सिद्धान्ते घटो नास्तीत्यत्र घटस्य प्रामाणिकत्वेनात्यन्ताभाव प्रतियोगित्वासम्भवाद्धटसंसर्गाभावस्य प्रतियोगित्वमास्थितम्। न चैवमसत्त्वसंसर्गस्यात्यन्ताभावप्रतियोगित्वेऽसत्त्वस्यापि प्रतियोगिकोटिनिविष्टत्वादत्यन्तासत्त्वं स्यादिति वाच्यम्। दण्डविशिष्टदेवदत्ताभावे दण्डस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वेन प्रतियोगित्ववदसत्त्वस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वेनाप्रतियोगित्वोपपत्तेः। एवञ्च न कश्चिद्दोष इत्याहुः।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C02_S01_B02">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C02_S01_B02"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">अज्ञाताशय इवोत्तरमाह।। आत्मादाविति। आदिपदात्तुच्छपरिग्रहः। असत्त्वविरहे सत्त्वमिति व्याप्तिग्रहस्यात्मनि, सत्त्वविरहेऽसत्त्वमिति व्याप्तिग्रहस्य तुच्छे सम्भवादित्यर्थः।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C02_S01_B03">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C02_S01_B03"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">साध्याविशिष्टत्त्वादिति।। साध्यं च नोपाधिः। अनुमानमात्रोच्छेदप्रसङ्गात्। प्रतिपक्षोन्नयने साध्यावैशिष्ट्यापाताच्चेति भावः।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C02_S01_B04">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C02_S01_B04"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">पक्षाव्यावृत्तेरिति। आत्मपदलक्ष्यादिन्द्रियरूपपक्षादव्यावृत्तेरित्यर्थः। ततश्चात्रापि भागासिद्धिरेव। यथोक्तम्। इन्द्रियादावात्मशब्दलक्ष्ये हेतोर्भागासिद्धेरितीति ज्ञातव्यम्।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C02_S01_B05">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C02_S01_B05"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">नन्वात्मत्वखण्डनं स्वव्याहतं तस्य त्वयाऽप्यङ्गीकारात्। तथा च यादृशात्मत्वं त्वयाऽङ्गीक्रियते तादृशमेव मयाऽपि प्रयोजकीकरिष्यत इत्याशङ्क्य निराह।। आत्मादाविति। आत्मत्वादावित्यर्थः। आदिपदान्मिथ्यात्वपरिग्रहः। तस्यापि शुक्तिरूप्यादौ सिद्धान्तिभिरङ्गीकारादिति बोध्यम् ।। छ ।। अनिर्वाच्यत्वलक्षणभङ्गः।</p>

}}

</div>

== अध्यायः 3 ==

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C03_S01_B01">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C03_S01_B01"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">ननु साध्यधर्मविशिष्टः पक्षः। न हि तद्विशिष्टस्य तदेव विशेषणं सम्भवति। आत्माश्रयप्रसङ्गात्। तत्कथं पक्षस्याप्रसिद्धविशेषणत्वादीत्युक्तमिति चेदत्राहुः। पक्षपदेन तदेकदेशो धर्मी लक्ष्यते। यद्वाऽप्रसिद्धं विशेषणं यस्मिन्निति सप्तम्यर्थे बहुव्रीहिसमासमाश्रित्य मुख्यार्थ एव पक्षशब्दः। अतो न कश्चिद्दोषः।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C03_S01_B02">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C03_S01_B02"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">ननु व्यतिरेकिधर्मत्वं हेतुरिति नोक्तव्यभिचार इत्यत आह।। अविरुद्धत्वमिति।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C03_S01_B03">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C03_S01_B03"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">ननु साधनव्यापकोऽयमुपाधिः। अनिर्वचनीयवादिमते सत्त्वासत्त्वयोरपि परस्परविरहात्मकत्वाभावादनिर्वचनीयरूपतृतीयकोटेः सत्त्वादिति चेन्मैवम्। अधुनाऽप्यनिर्वचनीयस्य सिषाधयिषितत्वेन तत्सिद्धेः प्रागविरोधाप्रतीतेः। अन्यथाऽन्योन्याश्रयापत्तेरिति दिक्।।  आभाससमानयोगक्षेमश्चेति। अप्राप्तस्य प्राप्तिवाचकेन योगशब्देन निरूढलक्षणया साधकं ग्राह्यम्। प्राप्तस्य परिपालनवाचकेन क्षेमशब्देन च बाधकं ग्राह्यम्। एवञ्चाभाससमानसाधकबाधकोपेत इत्यर्थः। नन्वाभाससाम्यं कथं दोष इति चेत्। यथायथं दोषज्ञापकतया। तथा हि। यस्मिन्नाभासे वादिप्रतिवादिभ्यां दोषो ज्ञातस्तद्दोषेतरसकलतदाभासगतसाधकबाधकवत्तया ज्ञायमानायां स्थापनायां तत्र तस्यापि दोषस्योपस्थितिर्भविष्यतीति तादृशसकलदोषोत्थापकतया तस्य दोषत्वमित्याहुः।।। अनिर्वाच्यत्वानुमानभङ्गः।।</p>

}}

</div>

== अध्यायः 4 ==

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C04_S01_B01">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C04_S01_B01"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">सिद्धसाधनत्वादिति। सन्दिग्धो ह्यर्थोऽर्थापत्तिविषयः। सिद्धसाधनत्वे चाक्षेप्यस्य सिद्धत्वेनार्थापत्तेरविषयवृत्तित्वमिति भावः।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C04_S01_B02">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C04_S01_B02"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">कुत इत्यत आह।। प्रकृतादिति। तस्यानिर्वचनीयत्वमिति। अन्याकारस्य प्रातिभासिकत्वमित्यर्थः।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C04_S01_B03">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C04_S01_B03"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">ननु त्वत्पक्षेप्यसति रूप्ये यत्सत्त्वं भाति तत्सदसद्वा। नाद्यः रजतस्यापि सत्त्वापत्तेः। द्वितीये किमसत्त्वेनैवाभात्युत सत्त्वेन। नाद्यः। प्रवृत्त्यभावापत्तेः। द्वितीये तदपि सदसद्वेत्यादि विकल्पप्रसरेणानवस्थादोषः समान इति चेत्। अत्राहुः। स्यादियमनवस्था तदा यद्यपर्यवसितासत्परम्परा प्रातिभासिकत्वपरम्परावदसिद्धविषया स्यात्। न चैवं किन्तु बीजाङ्कुरपरम्परावत्सिद्धविषयैव। असदेव रजतं प्रत्यभादित्यनुभवादिति न कश्चिद्दोष इति। यद्वा परमते प्रातिभासिकस्य सत्त्वस्य सत्त्वेनाभानेन प्रातिभासिकत्वासिद्धिवन्मन्मतेऽसतः सत्त्वस्य सत्त्वेनाप्रतीतावसत्त्वासिद्धेरभावान्नानवस्थेति बोध्यम्।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C04_S01_B04">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C04_S01_B04"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">जातेरिति। सत्ताजातेरित्यर्थः। तथा च तद्विरहसाधने बाध इति भावः।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C04_S01_B05">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C04_S01_B05"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">।। यथावदिति। सत्यत्वेनेत्यर्थः।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C04_S01_B06">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C04_S01_B06"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">ननु कथमंशे बाधस्य प्रतिबन्धकत्वं समानप्रकारकविरहज्ञानस्यैव सिद्धिप्रतिबन्धकत्वात्। प्रकृते च कालत्वाद्यवच्छेदेन साध्याभावनिश्चयेऽपि पक्षतावच्छेदकविमतत्वावच्छेदन तदनिश्चयादिति चेन्न। पक्षतावच्छेदकावच्छिन्ने सर्वत्र जायमानाया अनुमितेस्तदंशे प्रमात्वबाध इत्यत्र तात्पर्यादित्याहुः।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C04_S01_B07">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C04_S01_B07"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">प्रमाणाविषयत्वमिति पक्षं दूषयति।। न चतुर्थ इति।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C04_S01_B08">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C04_S01_B08"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">तदेव कुत इति। प्रमाणाभावादिति भावः। तथा च विषयमिथ्यात्वसिद्धावतत्त्वावेदकप्रत्यक्षादिसिद्धपक्षीकारेण प्रमाणप्रवृत्तिस्तस्यां च विषयमिथ्यात्वसिद्धिरित्यन्योन्याश्रय इति बोध्यम्।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C04_S01_B09">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C04_S01_B09"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">असत्त्वेनेति। असत्त्वप्रसङ्गेनेत्यर्थः। अविद्यातत्कार्ययोरन्यतरत्वं मिथ्यात्वमिति पक्षं निरोकरोति।। न षष्ठ इति।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C04_S01_B10">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C04_S01_B10"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">असम्भव इति। अविद्याया अपि ब्रह्मव्यतिरिक्तत्वेनानादित्वायोगादिति भावः।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C04_S01_B11">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C04_S01_B11"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">व्यभिचारादिति। अत्यन्तासति ज्ञानानिवर्त्यत्वरूपसाध्यसत्त्वेऽप्यात्मत्वभावत्वरूपोपाध्यभावेन व्यभिचारादित्यर्थः।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C04_S01_B12">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C04_S01_B12"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">ननु परमतेऽविद्यावृत्तिर्भ्रमोऽन्तः करणवृत्तिः प्रमा। तथा चान्तःकरणस्य भ्रमोपादानत्वाभावान्नातिव्याप्तिः। न च स्वमतेनैतदिति वाच्यम्। तथाऽपि पररीत्याऽत्र पक्षे दोषाभावादित्यस्वरसादाह।। भ्रमस्येति। ज्ञानरूपभ्रमस्य नाविद्योपादानकत्वम्। सोपादानत्वे भावत्वस्यैव तन्त्रत्वात्। भावविलक्षणे च भ्रमेभावत्वाभावात्। ततश्चाविद्यायां भ्रमोपादानत्वाभावादसम्भव इत्यर्थः। तदुपादनत्वाभावेऽविद्योपादानकत्वाभावे। ज्ञानस्येति शेषः। तथा सति ज्ञानस्य सत्यत्वे सति।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C04_S01_B13">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C04_S01_B13"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">मुखमद्राक्षमित्येवेति। पररीत्या सद्विलक्षणत्वमभ्युपेत्येदम्। वस्तुस्तु प्रतिबिम्बस्य छायादिवत्सत्यत्वादिहादर्शे मुखमासीदिति सत्त्वानुसन्धानेऽपि न क्षतिरिति बोध्यम्।। छ ।। अविद्यालक्षणनिरासः ।। छ ।।</p>

}}

</div>

== अध्यायः 5 ==

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C05_S01_B01">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C05_S01_B01"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">सत्प्रतिपक्षता चेति। प्रकरणसममेवेत्यर्थः। एवकारेणास्य दोषस्यापरिहार्यत्वमाह।</p>

}}

</div>

== अध्यायः 6 ==

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C06_S01_B01">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C06_S01_B01"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">अर्थान्तरेति। विषयगताज्ञाततामादायेति शेषः। मिध्याज्ञानं व्यावर्तयितुं वस्त्वन्तरेत्युक्तमिति बोध्यम्।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C06_S01_B02">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C06_S01_B02"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">सहावस्थानविरोधादिति।। सहावस्थानाभावादित्यर्थः। सहावस्थानाभावे च कथं भावस्याभावनिवर्तकत्वम्। "नाजात एकोऽन्यं हन्ति नाप्यन्याधार" इति न्यायेन सहानवस्थितयोर्वध्यघातकभावायोगादिति भावः।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C06_S01_B03">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C06_S01_B03"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">ननु प्रमाणज्ञानोत्पत्तिप्रतिबन्धकपापस्य कथं प्रमाणज्ञाननिवर्त्यत्वम्। प्रतिबन्धकनिवृत्त्यनन्तरमेव तदुत्पादेन तन्निवृत्त्यनुपपत्तेरिति चेत्। उच्यते। अन्यत्र सर्वत्र प्रतिबन्धकनाशानन्तरं कार्योत्पादेऽपि प्रकृते सहकारिसामर्थ्येन जातस्य ज्ञानस्यैव प्रतिबन्धकनिवर्तकत्वं वक्तव्यम्। न चैतददृष्टचरमिति वाच्यम्। यथा भूमावुप्तस्य विक्षिप्तस्य बीजस्य मृगपक्ष्यादिबाधशङ्कया मृन्मेदुरादिनाऽपिधानेऽप्यूष्मादि सहकारिसामर्थ्येनाङ्कुरादिना परिणतस्योर्ध्वगमनेन तदपगमहेतुत्वं दृष्टम्। यथा वा पलालपर्णजातैः पिहितस्यापीक्ष्वङ्कुरस्य सहकारिसामर्थ्येनाभिवृद्धस्य तदपगमहेतुत्वं दृष्टम्। यथोक्तं नैषधे। पलालपर्णजातैः पिहितः स्वयं हि प्रकाशमासादयतीक्षुडिम्भ इति। यथा वाऽज्ञानेनावृत्तं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तव इत्युक्त्वा ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मन इत्यज्ञानावृतस्यैव ज्ञानस्य ज्ञाननिवर्तकत्वमुक्तम्। तद्वदिहापीति भाव इत्याहुः।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C06_S01_B03">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C06_S01_B03"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">इति स्मृत्याऽग्निचित्कपिलादिदर्शनस्य दुरितादिनिवर्तकतया, "सेतुं दृष्ट्वा समुद्रस्य ब्रह्महत्यां व्यपोहती"ति सेतुदर्शनस्य ब्रह्महत्यादिपापनिवर्तकतया प्रसिद्धत्वादिति भाव इत्याहुः। इतरे तु ननु पापस्य स्वप्रतिबद्ध्यज्ञानव्यक्तिविशेषनिवर्त्यत्वाभावात्कथं सिद्धसाधनमित्यत आह।। ज्ञाननिवर्त्यत्वात्तस्यापीति। पक्षीभूतस्य प्रमाणज्ञानमात्रस्य प्रतिबन्धकपापनिवर्तकतावच्छेदकाक्रान्तत्वेन निवृत्तियोग्यत्वात्प्रतिबन्धकपापस्य ज्ञाननिवर्त्यत्वमुपपन्नमिति भाव इत्याहुः।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C06_S01_B04">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C06_S01_B04"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">छ भावरूपाज्ञानसद्भावे प्रत्यक्षं शङ्कते।। न किञ्चिदिति। सुषुप्तौ सर्ववृत्त्युपरमेण धर्मिप्रतियोगिवृत्तिज्ञानाभावान्नाज्ञानाभावज्ञानमिति शङ्कते।। नन्विति ।। साक्षिणेति। धर्मिप्रतियोगिनोरात्मज्ञानयोः साक्षिवेद्यत्वादिति भावः। छ ।।।। अविद्यानुमानभङ्गः ।। छ ।।</p>

}}

</div>

== अध्यायः 7 ==

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C07_S01_B01">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C07_S01_B01"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">किञ्च त्वदुक्तमर्थं न जानामीत्यस्य न ज्ञानाभावविषयत्वं वक्तुं युक्तम्। अभावप्रतियोगिनस्त्वदुक्तार्थ ज्ञानस्याज्ञानेऽवच्छेदकतयाऽर्थस्यापि ज्ञानप्राप्त्या ज्ञानाभावस्यैवायोगात्। ज्ञाने तु न ज्ञानाभावज्ञानं प्रतियोगिज्ञानाभावात्। अर्थज्ञानाभावेन त्वदुक्तमर्थमित्यनुवादकत्वायोगाच्चेति भावेनोक्तमज्ञायमाने वेति। अर्थ इति शेषः। भावरूपाज्ञानवादे त्वात्मनः सुप्तत्वेऽप्यर्थस्याज्ञायमानत्वेऽपि साक्षिणा धर्मिप्रतियोगिज्ञानसम्भवेन वृत्तिज्ञानासम्भवो व्यवहारस्याज्ञानविषयत्वं युक्तम्। वृत्तेरेवाज्ञानविरोधित्वेन साक्षिणस्तदविरोधित्वादिति परस्य हृदयम्। केचित्त्वज्ञायमाने चेत्यस्य ज्ञानाभाववति चेत्यर्थं इत्याहुः।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C07_S01_B02">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C07_S01_B02"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">अतद्विषयत्वादिति। साक्षात्तद्विषयत्वाभावादित्यर्थः।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C07_S01_B03">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C07_S01_B03"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">केयमविद्या नामेत्यादिनोक्तमुपसंहरति।। तस्मादिति।। छ ।। अविद्याप्रमाणनिरासः ।। छ ।।</p>

}}

</div>

== अध्यायः 8 ==

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C08_S01_B01">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C08_S01_B01"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">भाववैलक्षण्यमिति। सद्वैलक्षण्यमित्यर्थः।। असत्त्वापत्त्येति। नृशृङ्गादावपि सद्वैलक्षण्यादन्यस्यासत्त्वस्याभावेनात्यन्तासत्त्वापातादित्यर्थः।। छ ।। मिथ्यात्वनिरुक्तिनिरासः ।। छ ।।</p>

}}

</div>

== अध्यायः 9 ==

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C09_S01_B01">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C09_S01_B01"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">ननु न वृत्तिमात्रविषयत्वं दृश्यत्वं किन्तु वृत्तिजन्यफलव्याप्यत्वं तदभावाच्च नात्मन्यनैकान्त्यमिति भावेन शङ्कते।। वृत्तिजनितेति।। ज्ञाततेति। ज्ञातताशब्दवाच्यं वृत्तिप्रतिफलितचैतन्यं वा तदभिव्यक्ताधिष्ठनचैतन्यं वेत्यर्थः। उक्तं हि। ज्ञातताशब्दवाच्यमभिव्यक्तं स्फुरणं सम्बन्धरूपं फलमिति स्वमतेनाह।। घटादावपीति।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C09_S01_B02">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C09_S01_B02"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">स्वमतेऽपि गगनादेः साक्षिरूपचिद्विषयत्वादुक्तं भागासिद्धिरिति। अन्यथाऽसिद्धिरित्येवावक्ष्यत्। अस्वप्रकाशत्वं दृश्यत्वमिति पक्ष आह।। द्वितीय इति। स्वप्रकाशत्वप्रश्नोऽसङ्गत इत्यत आह।। यदभाव इति।। प्रागुक्तेति। वेदनं किं वृत्तिरूपंविवक्षितं चिद्रूपं वा। नाद्यः। आत्मन्यनैकान्त्यात्। नान्त्यः घटादावसिद्धेरिति प्रागुक्तविकल्पदोषापात इत्यर्थः।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C09_S01_B03">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C09_S01_B03"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">नन्ववेद्यत्वं फलव्याप्यत्वाभावः। अपरोक्षव्यवहारविषयत्वं च वृत्तिव्याप्यत्वम्। एवञ्च न व्याहतिरित्यत आह।। कथञ्चिदिति। फलस्य प्रागेव दूषितत्वात्कथञ्चिदित्युक्तम्। अपरोक्षव्यवहार विषयत्वरूपविशेष्यत्वमङ्गीकृत्यावेद्यत्वरूपविशेषणाभावेनेत्यर्थः। तथा चावेद्यत्वाभावे सत्यपरोक्षव्यवहारविषयत्वं दृश्यत्वमिति फलितार्थः। एवं विशेष्याभावेनेत्यत्रापि सविशेषणमवेद्यत्वमित्यङ्गीकृत्य विशेष्यापरोक्षव्यावहारविषयत्वाभावेन, दृश्यत्वनिर्वचनेऽवेद्यत्वे सत्यपरोक्षव्यवहारविषयत्वाभावे दृश्यत्वमिति फलितार्थः। तथा च प्रथमे व्यर्थविशेष्यत्वं द्वितीये स्वरूपासिद्धिस्तृतीये व्यर्थविशेष्यासिद्धिरिति मन्तव्यम्।। छ ।। दृश्यत्वविकल्पनिरासः ।। छ ।।</p>

}}

</div>

== अध्यायः 10 ==

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C10_S01_B01">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C10_S01_B01"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">किञ्च दृश्यत्वं नाम ज्ञानविषयत्वं वा ज्ञानोल्लेखित्वमात्रं वेति विकल्पं हृदि कृत्वाऽऽद्य आह।। दृश्यत्वस्येति। ज्ञानविषयत्वस्येत्यर्थः।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C10_S01_B02">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C10_S01_B02"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">ननु वृत्तिव्याप्यत्वं वृत्त्यभिव्यक्तचिदध्यस्तत्वम्। फल्याप्यत्वमपि तदध्यस्तत्वमेव। एवञ्च रजतेऽपि मद्रीत्या दृश्यत्वलाभ इति चेन्मैवम्। तथा सति ब्रह्मणो वृत्तिव्याप्यत्वानापत्तेः। तस्याध्यस्तत्वाभावात्। फलाध्यस्तत्वमित्यत्रापि फलं न तावत्प्रवृत्तिप्रतिबिम्बितचैतन्यम्। तस्य कल्पितत्वेनाध्यस्ताधिष्ठानत्वाभावात्। नापि वृत्तिप्रतिबिम्बितचैतन्याद्यभिव्यक्तं विषयाधिष्ठानचैतन्यम्। आवश्यकेन वृत्तिप्रतिबिम्बितचैतन्येनैव प्रकाशोपपत्तौ तदधिष्ठानचिदभिव्यक्तत्वादि कल्पनायोगादिति। ज्ञानोल्लेख्यत्वं दृश्यत्वमिति द्वितीयेऽपि किं वृत्तिव्याप्यत्वमभिप्रेतं फलव्याप्यत्वं वा। आद्य आह।। आत्मनोऽपीति। शुक्तिरजतादेः सपक्षस्येव विपक्षस्यात्मनोऽपित्यर्थः। आत्मनो दृश्यत्वाभावे बाधकमुक्त्वा दृश्यत्वे साधकमाह।। आत्मेति। नन्वात्मनो निर्धर्मकत्वेन वस्तुत्वहेतोरसिद्धिः। न च धर्मकत्वाङ्गीकारविरोधः। अभावरूपधर्माङ्गीकारादित्यरुचेराह।। अयं घट इति। सन्निहितो घट इत्यर्थः। तेनासन्निहितघटेन सिद्धसाधनता एतद्धटात्मान्यत्सर्वं जगत्तदन्यदेतद्धटात्मख्यं वस्तुद्धयं तद्रूपं यद्दृश्यं तदन्यदिति साध्यार्थः। पक्षे एतद्धटाख्यदृश्यान्यत्वस्य बाधादात्माख्यदृश्यान्यत्वमादायासाध्यसिद्धिः। दृष्टन्ते एतद्धष्टाख्यदृश्यान्यत्वमादायात्म रूपदृश्यस्याधूनाऽप्यसिद्धेरिति बोध्यम्। पटान्यत्वनार्थान्तरनिवृत्त्यै एतद्धटान्येति। बाधनिवृत्त्यै आत्मेति। दृष्टान्ते साध्यवैकल्यपरिहारायैतद्धटेति। एतद्धटात्मान्यदृश्यान्य इत्युक्ते पुनः पटान्यत्वेनार्थान्तरमतोऽन्यान्येति।  दृश्यैतद्धटात्मान्यकृतेऽप्रसिद्धिरतोऽन्यान्येति सर्वं सार्थकम्। न चायं घट एतद्धटात्मान्यान्यनित्यान्य इत्याभाससाम्यम्। विपक्षे बाधकाभावेनाप्रयोजकत्वं च। अत्र चोक्तवक्ष्यमाणबाधकबलेन तदभावादिति।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C10_S01_B03">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C10_S01_B03"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">ननु तदज्ञाननिवर्तकत्वे तदाकारत्वमेव तन्त्रम्। तच्च ज्ञानस्य तद्विषयत्वाभावेऽपि करणसामर्थ्यादेव शशशृङ्गादिशब्दजन्यज्ञानस्येव युक्तम्। तेन नोक्तदोष इति शङ्कते।। विषयत्वाभावेऽपीति।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C10_S01_B04">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C10_S01_B04"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">ननूक्तरीत्याऽऽत्मनो दृग्विषयत्वसिद्धावपि न दृगुल्लेख्यत्वसिद्धिः। न च तत्पक्ष एव व्यभिचारोक्तिरिति वाच्यम्। दृगुल्लेख्यत्वपक्षेऽनैकान्त्यमिति पक्षक्षतेः। दृग्विषयत्वस्य शुक्तिरूप्याद्व्यावृत्ततया व्यभिचारोक्त्यनवकाशाच्च। पक्षत्रयवृत्तित्वस्य व्यभिचारित्वादिति चेन्न। विषयतासिद्धावुल्लेख्यत्वस्यापि सिद्धेः। तस्यास्तद्विषयत्वात्।। यत्किञ्चिदेतदिति। फल्ग्वित्यर्थः।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C10_S01_B05">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C10_S01_B05"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">किमसतः सत्त्वरूपमिथ्यात्वमस्तीत्यर्थः। बाध्यत्वरूपं वाऽनिर्वचनीयरूपं वेति किल्प्याद्य आह।। तथा सतीति। द्वितीये आह।। न चेति। तृतीये आह।। नापीति।। छ ।। दृश्यत्वहेतुनिरासः ।। छ ।।</p>

}}

</div>

== अध्यायः 11 ==

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C11_S01_B01">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C11_S01_B01"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">ननु भेदस्यानादित्वात्कथं दोषजन्यभ्रमविलसितत्वमित्यत उक्तमनादीति।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C11_S01_B02">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C11_S01_B02"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">।। प्रागुक्तेति। किं तदात्मत्वं जातिर्वा सत्त्वं वेत्यादिप्रागुक्तेत्यर्थः।। साध्याविशिष्टतेति। आत्मत्वस्य सत्त्वाबाध्यत्वरूपत्वे साध्याविशिष्टत्वम्। ज्ञानत्वज्ञानाधारत्वात्मशब्दलक्ष्यत्वान्यतमत्वरूपत्वेऽसिद्धिः। जातिस्वप्रकाशत्वात्मशब्दवाच्यत्वान्यतमरूपत्वे त्वनैकान्त्यमिति बोध्यम्। अज्ञानरूपत्वं जडत्वमिति तृतीयं निराकरोति।। न तृतीय इति।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C11_S01_B03">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C11_S01_B03"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानत्वस्यैवेति। सविषयत्वस्य ज्ञानत्वव्यापकतावधारणेनात्मरूपज्ञानस्य निर्विषयत्वे ज्ञानत्वमेव न स्यादित्यर्थः।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C11_S01_B04">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C11_S01_B04"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">एतेनेत्युक्तं विवृणोति।। उक्तेति।। छ ।।  जडत्वहेतुनिरासः ।। छ ।।</p>

}}

</div>

== अध्यायः 12 ==

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C12_S01_B01">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C12_S01_B01"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">दूषयति। तथा चेति।। अयोगेनेति। उत्तरः कालः पूर्वकालः सदाऽस्तीत्यबाधितप्रतीत्याऽनित्यत्वाद्यभावावगमादिति भावः।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C12_S01_B02">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C12_S01_B02"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">पूर्वपक्ष्याशयं प्रश्नमुखेनोद्धाटयति।। तत्किमिति।। विरुद्धता चेति। परमार्थभेदभिन्नत्वस्य सत्यत्वेनैव व्याप्तत्वादिति भावः।।</p>

}}

</div>

== अध्यायः 13 ==

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C13_S01_B01">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C13_S01_B01"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">गन्धर्वनगरमिति। मायाविनिर्मितान्तरिक्षगतं गन्धर्वनगरमित्यर्थ इत्यूचुः। कल्पतरौ त्वभ्रेष्वारोपितं गृहादिकं गन्धर्वनगरमित्युक्तम्। तथा च गन्धर्वनगरप्रत्यक्षवत्कल्पितसत्त्वग्राहित्वान्न सत्यत्वग्राहिप्रत्यक्षस्य प्राबल्यम्। अन्यथा गन्धर्वनगरप्रत्यक्षस्यापि प्राबल्योपत्तेर्गन्धर्वनगरं नास्तीति प्रत्यक्षबाधकत्वापत्तेरिति भावः।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C13_S01_B02">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C13_S01_B02"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">एवञ्च प्रामाण्यसिद्धौ प्राबवल्यमपि सिद्धमेवेत्याशयेन सिद्धान्तयति।। सत्यमिति।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C13_S01_B03">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C13_S01_B03"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">नन्वाप्तवाक्यं यदा नास्ति केवलं स्वयमेवामूर्तत्वानुमानेन नैल्याभावमनुसन्धत्ते। तदा तद्बाध्यत्वमक्षस्य स्यादेवेत्यत आह।। यदा चेति। अत्रापि पूर्ववत्साक्षिप्रत्यक्षगौरवेणैवाक्षस्यानुमानबाधोऽनुसन्धेयः। न चैवं वन्हिशैन्यानुमानेऽप्यस्तिति वाच्यम्। तत्राप्रयोजकत्वेन व्याप्त्यभावात्। मिथ्यात्वहेतौ घटधीवत्प्राप्तधीरपि स्वार्थसत्त्वग्राहितयाऽनुमितिप्रतिकूलैव न तु तस्या मूलम्। अतो मिथ्यात्वानुमित्या न सत्त्वप्रत्यक्षबाध इति बोध्यम्। त्समादनुमानात्। अध्यवसायोऽनैल्यनिश्चयः।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C13_S01_B04">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C13_S01_B04"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">इति जरद्गववाक्यम्। शङ्खः कदल्यां कदली च भेर्यां भेर्यां महच्चाविरभूद्विमानमित्येतदादिशब्देन गृह्यते। जरद्गवो वृद्धवृषभः। वृद्धोऽक्षस्तु जरद्गव इत्यमरः। भद्राणि कुशलानि। रुमायां लवणोत्पत्तिस्थाने। रुमा स्याल्लवणाकर इत्यमरः। अन्ये तु लुमायामिति पठित्वाऽऽपण इत्यर्थ इत्याहुः। अर्घो मौल्यं मौल्ये पूजाविधावर्घ इत्यमरः।। छ ।। मिथ्यात्वानुमानस्य प्रत्यक्षबाधः ।। छ ।।</p>

}}

</div>

== अध्यायः 14 ==

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C14_S01_B01">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C14_S01_B01"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">अनुवाद इति। तत्र प्रतियोगिभूतबाधानुवाद इत्यर्थः। अत्र यद्यपि विश्वं सत्यमिति न निषेधस्तथाऽपि न्यायमते तमःशब्दवत्सर्वमते प्रलयादिशब्दवच्च वस्तुगत्या भवत्येव निषेध इति बोध्यम्।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C14_S01_B02">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C14_S01_B02"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">अनुवादायोगादिति। अनुवादकत्वायोगादित्यर्थः।। छ ।। मिथ्यात्वानुमानस्य श्रुतिविरोधः ।। छ ।।</p>

}}

</div>

== अध्यायः 15 ==

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C15_S01_B01">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C15_S01_B01"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">ननु माऽस्त्वत्यन्तासत्त्वाभ्युपगन्ता वादी। तथाऽपि स्मृतिकर्ता व्यासः स्वयमेवाशङ्क्य निषेधतीति किन्न स्यादित्यत आह।। आहुरिति।। छ ।। मिथ्यात्वानुमानस्य स्मृतिविरोधः ।। छ ।।</p>

}}

</div>

== अध्यायः 16 ==

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C16_S01_B01">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C16_S01_B01"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">तात्त्विकेति। तत्त्वावेदकेत्यर्थः। यथाश्रुते परमते प्रमाणमात्रस्यातात्त्विकत्वाद्विकल्पायोग इति बोध्यम्।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C16_S01_B02">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C16_S01_B02"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">अन्त्ये आह।। अन्यथेति। तथा च जात्यादिनिरूप्यस्यात्मत्वस्यात्मन्यपि त्वद्रीत्याऽभावात्साध्यव्यापकतेति भावः।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C16_S01_B03">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C16_S01_B03"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">एवं सिद्धिरिति। स्वेनैव सिद्धिरित्यर्थः।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C16_S01_B04">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C16_S01_B04"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">तज्ज्ञानस्यैवेति। सत्यप्यर्थे तदज्ञानेन भयाद्यभावादिति भावः।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C16_S01_B05">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C16_S01_B05"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">एतद्विशेषमवत्तयेति। विशिष्टात्मातिरिक्तत्वरूपविशेषणविशिष्टतयेत्यर्थः।। पक्षनिक्षेपादिति। तथा च बौद्धमतप्रवेशापत्तिर्दुर्वारेति भावः।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C16_S01_B06">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C16_S01_B06"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">छ ।। मिथ्यात्वानुमानस्यानुमानविरोधः।। छ ।।</p>

}}

</div>

== अध्यायः 17 ==

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C17_S01_B01">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C17_S01_B01"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">अत्रापि दोषप्रसक्तेरिति। दोषगम्यत्वस्य साधने मिथ्यात्वाख्योपाधिप्रसक्तेरित्यर्थः। न च युगपदुभयं साध्यम्। अर्थान्तरत्वात्। यदाह गङ्गेशः। उभयसाधनेऽर्थान्तरता। एकमात्रे हि विवादो न तूभयत्रेति।। छ ।। मिथ्यात्वानुमानस्य सोपाधिकत्वसमर्थनम् ।। छ ।।</p>

}}

</div>

== अध्यायः 18 ==

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C18_S01_B01">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C18_S01_B01"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">असिद्धत्वादिति। रूप्यमुत्पन्नमिति प्रतीत्यभावाद्रूप्यस्योत्पन्नत्वे सकर्तृकत्वापाताच्चेति भावः ।। छ ।।इति मिथ्यात्वानुमानस्य दृष्टान्ते साध्यवैकल्यम् ।। छ ।।</p>

}}

</div>

== अध्यायः 19 ==

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C19_S01_B01">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C19_S01_B01"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">ननु तर्कस्य प्रमाणानुग्राहकत्वेन स्वानुग्राह्यप्रमाणद्वारेणैव कस्यचिदर्थस्य साधकत्वं बाधकत्वं वा स्यान्न स्वत इति मन्वानं प्रति तदनुग्राह्यमनुमानं वक्तुमाह।। किञ्चेति। एवमग्रेऽपि नन्वधिष्ठानप्रधानशून्यत्वेनाकल्पितत्वसाधने व्यर्थविशेषणासिद्धिरित्यतः प्रयोगमाह।। तथा चेति।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C19_S01_B02">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C19_S01_B02"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">न विरोध इति। व्यभिचारदोषो नेत्यर्थः।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C19_S01_B03">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C19_S01_B03"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">अत एवेति। वासनाकार्यत्वादेवेत्यर्थः। तत्रापि चेत्यादेरुत्तरमन्तरिति। केन चेत्यादेरुत्तरं मनसेति। न च तस्य बहिःस्वातन्त्र्यादित्युक्तदोषः। वासनोपादानकस्वाप्नपदार्थानामान्तरत्वेन बाह्यत्वाभावात्। एतेन मधुरादिदर्शनं च समाहितमिति बोध्यम्।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C19_S01_B04">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C19_S01_B04"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">न च स्वतान्यत्वयोर्भेदग्रहेऽप्यात्मनो न ग्रह इति वाच्यम्। स्वयमेवात्मेति पर्यायाविति स्वेनैवोक्तत्वादित्याशयः। तर्कस्य व्याप्तिमुक्त्वा विपर्यपर्यवसानमाह।। दृश्यते चेति।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C19_S01_B05">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C19_S01_B05"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">सत्यतापातादिति। अन्यत्र सत्यस्यैव तदन्यस्य तद्विरुद्धस्य वा रूप्यादेः शुक्त्यादावरोपदर्शनात्। अन्यथा शशशृङ्गादेरपि क्वचिदारोपः स्यादिति भावः। इदं च तार्किकमतावष्टम्भेन। स्वमते त्वन्यत्र विद्यमानं यत्तत्सदृशस्यैव तदन्यस्य तद्विरुद्धस्य वा रूप्यादेः शुक्त्यादावारोपदर्शनादिति भावः।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C19_S01_B06">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C19_S01_B06"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">छ ।। मिथ्यात्वहेतूनां प्रतिकूलतर्कपराहतिः ।। छ ।।</p>

}}

</div>

== अध्यायः 20 ==

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C20_S01_B01">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C20_S01_B01"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">अनुमानविरोधमुपसंहरन्नानन्दबोधोक्तहेतुत्रयं न मिथ्यात्वसाधकमिति निगमयति।। एवमिति।। छ ।। दृश्यत्वादिहेतुत्रयभङ्गः।। छ ।।</p>

}}

</div>

== अध्यायः 21 ==

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C21_S01_B01">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C21_S01_B01"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">इति सर्वसम्बन्धोक्तेश्चेति भावः।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C21_S01_B02">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C21_S01_B02"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">संयोगासम्भव इति। गुणगुणिनोः संयोगानुपपत्तौ समवाय इव तन्तुद्वयस्यापि समवायासम्भवे च संयोग इव दृग्दृश्ययोः संयोगसमवायानुपपत्तौ विषयताख्यः सम्बन्धः कल्प्यत इत्यर्थः। न च तस्याद्विष्ठत्वात्कथं सम्बन्धत्वमिति वाच्यम्। अभावभूतलयोर्विशेषणविशेष्यभावस्याद्विष्ठत्वेऽपि विशिष्टधीनिर्वाहकत्वेन सम्बन्धत्ववदत्राप्युपपत्तेरित्याशयात्।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C21_S01_B03">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C21_S01_B03"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">तस्मादिति। असिद्ध्यादिदोषगणादित्यर्थः।। छ ।। मिथ्यात्वहेतूनामप्रयोजकत्वम्।। छ ।।</p>

}}

</div>

== अध्यायः 22 ==

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C22_S01_B01">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C22_S01_B01"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">एवमग्रेऽपि नन्वधिष्ठानप्रधानशून्यत्वेनाकल्पितत्वसाधने व्यर्थविशेषणासिद्धिरित्यतः प्रयोगमाह।। तथा चेति।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C22_S01_B02">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C22_S01_B02"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">न विरोध इति। व्यभिचारदोषो नेत्यर्थः।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C22_S01_B03">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C22_S01_B03"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">अत एवेति। वासनाकार्यत्वादेवेत्यर्थः। तत्रापि चेत्यादेरुत्तरमन्तरिति। केन चेत्यादेरुत्तरं मनसेति। न च तस्य बहिःस्वातन्त्र्यादित्युक्तदोषः। वासनोपादानकस्वाप्नपदार्थानामान्तरत्वेन बाह्यत्वाभावात्। एतेन मधुरादिदर्शनं च समाहितमिति बोध्यम्।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C22_S01_B04">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C22_S01_B04"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">तत्तेदन्ते स्वतान्यत्वे त्वत्तामत्ते परस्परम्।                    प्रतिद्वन्द्वितया लोके प्रसिद्धे नास्ति संशयः ।। इति ।                    न च स्वतान्यत्वयोर्भेदग्रहेऽप्यात्मनो न ग्रह इति वाच्यम्। स्वयमेवात्मेति पर्यायाविति स्वेनैवोक्तत्वादित्याशयः। तर्कस्य व्याप्तिमुक्त्वा विपर्यपर्यवसानमाह।। दृश्यते चेति।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C22_S01_B05">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C22_S01_B05"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">सत्यतापातादिति। अन्यत्र सत्यस्यैव तदन्यस्य तद्विरुद्धस्य वा रूप्यादेः शुक्त्यादावरोपदर्शनात्। अन्यथा शशशृङ्गादेरपि क्वचिदारोपः स्यादिति भावः। इदं च तार्किकमतावष्टम्भेन। स्वमते त्वन्यत्र विद्यमानं यत्तत्सदृशस्यैव तदन्यस्य तद्विरुद्धस्य वा रूप्यादेः शुक्त्यादावारोपदर्शनादिति भावः।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C22_S01_B06">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C22_S01_B06"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">छ ।। मिथ्यात्वहेतूनां प्रतिकूलतर्कपराहतिः ।। छ ।।</p>

}}

</div>

== अध्यायः 23 ==

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C23_S01_B01">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C23_S01_B01"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">-अनुमानविरोधमुपसंहरन्नानन्दबोधोक्तहेतुत्रयं न मिथ्यात्वसाधकमिति निगमयति।। एवमिति।। छ ।। दृश्यत्वादिहेतुत्रयभङ्गः।। छ ।।</p>

}}

</div>

== अध्यायः 24 ==

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C24_S01_B01">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C24_S01_B01"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">छ ।। अंशित्वानुमानस्य बाधः ।। छ ।।</p>

}}

</div>

== अध्यायः 25 ==

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C25_S01_B01">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C25_S01_B01"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">एवं साध्यनिर्वचनेन प्रतिज्ञांशं दूषयित्वा बाधेनापि दूषयति।। एतत्तन्तुष्विति। इदं च न्यायमतेन। स्वमते एवंविधप्रत्यक्षाभावादित्यूचुः। सर्वतन्तुभिः पटस्यात्यन्ताभेदेऽप्यैकैकतन्तुभिदाभेदादित्येवं प्रत्यक्षमुक्तमित्याहुः ।। छ ।।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C25_S01_B02">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C25_S01_B02"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">अगन्धेति। रूपादिचतुष्टयान्यतमाभावादित्यर्थः। यद्वा नैल्याभावरूपसाध्याभावाभिप्रायेणेदम्।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C25_S01_B03">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C25_S01_B03"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

{{Teeka

<p class="gr-vyakhya-para">अयं पट इत्यनुमानस्य कालात्ययापदिष्टत्वमुपसंहरति।। तस्मादिति। अत्रापि अंशित्वानुमानेऽपि ।। छ ।। अंशित्वानुमाननिरासः।। छ ।।</p>

}}

</div>