|
|
| (2 intermediate revisions by the same user not shown) |
| Line 1: |
Line 1: |
| __NOTOC__
| |
| <div class="gr-doc-title" data-moola="1">बृहदारण्यकोपनिषत् — मूलम्</div> | | <div class="gr-doc-title" data-moola="1">बृहदारण्यकोपनिषत् — मूलम्</div> |
| <div class="gr-page-nav">← [[Bruhadaranyaka|Bruhadaranyaka]]</div> | | <div class="gr-page-nav">← [[Bruhadaranyaka|Bruhadaranyaka]]</div> |
|
| |
|
| == तृतीयोऽध्यायः == | | {{VerseBlock |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S01_V01"></span>
| | | document_id = BR |
| <div class="shloka-block">
| | | chapter_id = BR_C01 |
| <span class="shloka-line">ॐ उषा वा अश्वस्य मेध्यस्य शिरः सूर्यश्चक्षुर्वातः प्राणो व्यात्तमग्निर्वैश्वानरः । संवत्सरः आत्मा अश्वस्य मेध्यस्य । द्यौः पृष्ठमन्तरिक्षमुदरं, पृथिवी पाजस्यं, दिशः पार्श्वे । अवान्तरदिशः पर्शवः । ऋतवोऽङ्गानि मासाश्चार्धमासाश्च पर्वाण्यहोरात्राणि प्रतिष्ठा । नक्षत्राण्यस्थीनि नभो मांसान्युवध्यं सिकताः सिन्धवो गुदा यकृच्च क्लोमानश्च पर्वता ओषधयश्च वनस्पतयश्च लोमान्युद्यन् पूर्वार्धो निम्लोचन् जघनार्धो यद्विजृम्भते तद्विद्योतते यद्विधूनुते तत्स्तनयति यन्मेहति तद्वर्षति वागेवास्य वाक् ॥ १ ॥</span>
| | | verse_id = BR_C01_S01_V01 |
| </div>
| | | verse_type = mantra |
| </div>
| | | verse_text = उषा वा अश्वस्य मेध्यस्य शिरः सूर्यश्चक्षुर्वातः प्राणो व्यात्तमग्निर्वैश्वानरः संवत्सर आत्माऽश्वस्य मेध्यस्य द्यौः पृष्ठमन्तरिक्षमुदरं पृथिवी पाजस्यं दिशः पार्श्वे अवान्तरदिशः पर्शव ऋतवोऽङ्गानि मासाश्चार्धमासाश्च पर्वाण्यहोरात्राणि प्रतिष्ठा नक्षत्राण्यस्थीनि नभो माꣳसानि ऊवध्यꣳ सिकताः सिन्धवो गुदा यकृच्च क्लोमानश्च पर्वता ओषधयश्च वनस्पतयश्च लोमान्युद्यन् पूर्वार्धो निम्लोचन् जघनार्धो यद् विजृम्भते तद् विद्योतते यद् विधूनुते तत्स्तनयति यन्मेहति तद्वर्षति वागेवास्य वाक् ॥ १ ॥ |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S01_V02"></span>
| | | verse_lines = उषा वा अश्वस्य मेध्यस्य शिरः सूर्यश्चक्षुर्वातः प्राणो व्यात्तमग्निर्वैश्वानरः संवत्सर आत्माऽश्वस्य मेध्यस्य द्यौः पृष्ठमन्तरिक्षमुदरं पृथिवी पाजस्यं दिशः पार्श्वे अवान्तरदिशः पर्शव ऋतवोऽङ्गानि मासाश्चार्धमासाश्च पर्वाण्यहोरात्राणि प्रतिष्ठा नक्षत्राण्यस्थीनि नभो माꣳसानि ऊवध्यꣳ सिकताः सिन्धवो गुदा यकृच्च क्लोमानश्च पर्वता ओषधयश्च वनस्पतयश्च लोमान्युद्यन् पूर्वार्धो निम्लोचन् जघनार्धो यद् विजृम्भते तद् विद्योतते यद् विधूनुते तत्स्तनयति यन्मेहति तद्वर्षति वागेवास्य वाक् ॥ १ ॥ |
| <div class="shloka-block">
| | }} |
| <span class="shloka-line">अहर्वा अश्वं पुरस्ताद् महिमाऽन्वजायत । तस्य पूर्वे समुद्रे योनौ रात्रिरेनं पश्चान्महिमाऽन्वजायत तस्यापरे समुद्रे योनिरेतौ वा अश्वं महिमानावभितः सम्बभूवतुर्हयो भूत्वा देवानवहद् वाजी गन्धर्वानर्वाऽसुरानश्वो मनुष्यान् समुद्र एवास्य बन्धुः समुद्रो योनिः ॥ २ ॥॥ इति अश्वब्राह्मणम् ॥</span>
| | {{VerseBlock |
| </div>
| | | document_id = BR |
| </div>
| | | chapter_id = BR_C01 |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S02_V01"></span>
| | | verse_id = BR_C01_S01_V02 |
| <div class="shloka-block">
| | | verse_type = mantra |
| <span class="shloka-line">नैवेह किञ्चनाग्र आसीत् मृत्युनैवेदमावृतमासीद् अशनाया हि मृत्युस्तन्मनोऽकुरुतात्मन्वी स्यामिति । सोऽर्चन्नचरत् तस्यार्चत आपोऽजायन्तार्चतो ह वै मे कमभूदिति तदेवार्कस्यार्कत्वं कंह वा अस्मै भवति य एवमेतदर्कस्यार्कत्वं वेद ॥ १ ॥</span>
| | | verse_text = अहर्वा अश्वं पुरस्ताद् महिमाऽन्वजायत तस्य पूर्वे समुद्रे योनी रात्रिरेनं पश्चान्महिमाऽन्वजायत तस्यापरे समुद्रे योनिरेतौ वा अश्वं महिमानावभितः सम्बभूवतुः । हयो भूत्वा देवानवहद् वाजी गन्धर्वानर्वाऽसुरानश्वो मनुष्यान् । समुद्र एवास्य बन्धुः समुद्रो योनिः ॥ २ ॥ |
| </div>
| | | verse_lines = अहर्वा अश्वं पुरस्ताद् महिमाऽन्वजायत तस्य पूर्वे समुद्रे योनी रात्रिरेनं पश्चान्महिमाऽन्वजायत तस्यापरे समुद्रे योनिरेतौ वा अश्वं महिमानावभितः सम्बभूवतुः । हयो भूत्वा देवानवहद् वाजी गन्धर्वानर्वाऽसुरानश्वो मनुष्यान् । समुद्र एवास्य बन्धुः समुद्रो योनिः ॥ २ ॥ |
| </div>
| | }} |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S02_V02"></span>
| | {{VerseBlock |
| <div class="shloka-block">
| | | document_id = BR |
| <span class="shloka-line">आपो वा अर्कस्तद्यदपांशर आसीत् तत्समहन्यत । सा पृथिव्यभवत् । तस्यामश्राम्यत् । तस्य श्रान्तस्य तप्तस्य तेजो रसो निरवर्तताग्निः ॥ २ ॥</span>
| | | chapter_id = BR_C01 |
| </div>
| | | verse_id = BR_C01_S02_V01 |
| </div>
| | | verse_type = mantra |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S02_V03"></span>
| | | verse_text = नैवेह किञ्चनाग्र आसीत् मृत्युनैवेदमावृतमासीद् अशनाया हि मृत्युस्तन्मनोऽकुरुतात्मन्वी स्यामिति । सोऽर्चन्नचरत् तस्यार्चत आपोऽजायन्तार्चतो ह वै मे कमभूदिति तदेवार्कस्यार्कत्वं कꣳह वा अस्मै भवति य एवमेतदर्कस्यार्कत्वं वेद ॥ १ ॥ |
| <div class="shloka-block">
| | | verse_lines = नैवेह किञ्चनाग्र आसीत् मृत्युनैवेदमावृतमासीद् अशनाया हि मृत्युस्तन्मनोऽकुरुतात्मन्वी स्यामिति । सोऽर्चन्नचरत् तस्यार्चत आपोऽजायन्तार्चतो ह वै मे कमभूदिति तदेवार्कस्यार्कत्वं कꣳह वा अस्मै भवति य एवमेतदर्कस्यार्कत्वं वेद ॥ १ ॥ |
| <span class="shloka-line">स त्रेधाऽऽत्मानं व्यकुरुतादित्यं तृतीयं वायुं तृतीयं अग्निं तृतीयम् । स एष प्राणस्त्रेधा विहितस्तस्य प्राची दिक् शिरोऽसौ चासौ चेर्मावथास्य प्रतीची दिक् पुच्छमसौ चासौ च सक्थ्यौ दक्षिणा चोदीची च पार्श्वे, द्यौः पृष्ठमन्तरिक्षमुदरमियमुरस्स एषोऽप्सु प्रतिष्ठितो यत्र क्व चैति तदेव प्रतितिष्ठत्येवं विद्वान् ॥३॥</span>
| | }} |
| </div>
| | {{VerseBlock |
| </div>
| | | document_id = BR |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S02_V04"></span>
| | | chapter_id = BR_C01 |
| <div class="shloka-block">
| | | verse_id = BR_C01_S02_V02 |
| <span class="shloka-line">सोऽकामयत द्वितीयो म आत्मा जायेतेति स मनसा वाचं मिथुनं समभवदशनायां मृत्युस्तद्यद्रेत आसीत् स संवत्सरोऽभवन्न ह पुरा ततः संवत्सर आस तमेतावन्तं कालमबिभर्यावान् संवत्सरस्तमेतावतः कालस्य परस्तादसृजत । तं जातमभिव्याददात् स भाणमकरोत् सैव वागभवत् ॥ ४ ॥</span>
| | | verse_type = mantra |
| </div>
| | | verse_text = आपो वा अर्कस्तद् यदपाꣳशर आसीत् तत्समहन्यत सा पृथिव्यभवत्तस्यामश्राम्यत् तस्य श्रान्तस्य तप्तस्य तेजो रसो निरवर्तताग्निः ॥ २ ॥ |
| </div>
| | | verse_lines = आपो वा अर्कस्तद् यदपाꣳशर आसीत् तत्समहन्यत सा पृथिव्यभवत्तस्यामश्राम्यत् तस्य श्रान्तस्य तप्तस्य तेजो रसो निरवर्तताग्निः ॥ २ ॥ |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S02_V05"></span>
| | }} |
| <div class="shloka-block">
| | {{VerseBlock |
| <span class="shloka-line">स ऐक्षत यदि ह वा इमभिमंस्ये कनीयोऽन्नं करिष्य इति स तथा वाचा तेनात्मनेदं सर्वमसृजत यदिदं किञ्चर्चो यजूंषि सामानि च्छन्दां सि यज्ञान् प्रजाः पशून् । स यद्यदेवासृजत तत्तदत्तुमध्रियत सर्वं वा अत्तीति तददितेरदितित्वं सर्वस्यैतस्यात्ता भवति सर्वमस्यान्नं भवति य एवमेतददितेरदितित्वं वेद ॥ ५ ॥</span>
| | | document_id = BR |
| </div>
| | | chapter_id = BR_C01 |
| </div>
| | | verse_id = BR_C01_S02_V03 |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S02_V06"></span>
| | | verse_type = mantra |
| <div class="shloka-block">
| | | verse_text = स त्रेधाऽऽत्मानं व्यकुरुताऽदित्यं तृतीयं वायुं तृतीयं स एष प्राणस्त्रेधा विहितः । तस्य प्राची दिक् शिरोऽसौ चासौ चेर्मौ । अथास्य प्रतीची दिक् पुच्छमसौ चासौ च सक्थ्यौ दक्षिणा चोदीची च पार्श्वे द्यौः पृष्ठमन्तरिक्षमुदरमियमुरस्स एषोऽप्सु प्रतिष्ठितो यत्र क्व चैति तदेव प्रतितिष्ठत्येवं विद्वान् ॥३॥ |
| <span class="shloka-line">सोऽकामयत भूयसा यज्ञेन भूमो यजेयेति । सोऽश्राम्यत् स तपोऽतप्यत तस्य श्रान्तस्य तप्तस्य यशो वीर्यमुदक्रामत् । प्राणा वै यशो वीर्यं तत्प्राणेषूत्क्रान्तेषु शरीरं श्वयितुमध्रियत तस्य शरीर एव मन आसीत् ॥ ६ ॥</span>
| | | verse_lines = स त्रेधाऽऽत्मानं व्यकुरुताऽदित्यं तृतीयं वायुं तृतीयं स एष प्राणस्त्रेधा विहितः । तस्य प्राची दिक् शिरोऽसौ चासौ चेर्मौ । अथास्य प्रतीची दिक् पुच्छमसौ चासौ च सक्थ्यौ दक्षिणा चोदीची च पार्श्वे द्यौः पृष्ठमन्तरिक्षमुदरमियमुरस्स एषोऽप्सु प्रतिष्ठितो यत्र क्व चैति तदेव प्रतितिष्ठत्येवं विद्वान् ॥३॥ |
| </div>
| | }} |
| </div>
| | {{VerseBlock |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S02_V07"></span>
| | | document_id = BR |
| <div class="shloka-block">
| | | chapter_id = BR_C01 |
| <span class="shloka-line">सोऽकामयत मेध्यं म इदं स्यादात्मान्व्यनेन स्यामिति । ततोऽश्वः समभवत् यदश्वत् तन्मेध्यमभूदिति तदेवाश्वमेधस्याश्वमेधत्वम् । एष ह वा अश्वमेधं वेद य एनमेवं वेद ॥ ७ ॥</span>
| | | verse_id = BR_C01_S02_V04 |
| </div>
| | | verse_type = mantra |
| </div>
| | | verse_text = सोऽकामयत द्वितीयो म आत्मा जायेतेति स मनसा वाचं मिथुनꣳ समभवदशनायां मृत्युस्तद् यद् रेत आसीत् स संवत्सरोऽभवत् । न ह पुरा ततः संवत्सर आस तमेतावन्तं कालमबिभर्यावान् संवत्सरस्तमेतावतः कालस्य परस्तादसृजत तं जातमभिव्याददात् स भाणमकरोत् सैव वागभवत् ॥ ४ ॥ |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S02_V08"></span>
| | | verse_lines = सोऽकामयत द्वितीयो म आत्मा जायेतेति स मनसा वाचं मिथुनꣳ समभवदशनायां मृत्युस्तद् यद् रेत आसीत् स संवत्सरोऽभवत् । न ह पुरा ततः संवत्सर आस तमेतावन्तं कालमबिभर्यावान् संवत्सरस्तमेतावतः कालस्य परस्तादसृजत तं जातमभिव्याददात् स भाणमकरोत् सैव वागभवत् ॥ ४ ॥ |
| <div class="shloka-block">
| | }} |
| <span class="shloka-line">तमनवरुध्यैवामन्यत । तं संवत्सरस्य परस्तादात्मन आलभत । पशून् देवताभ्यः प्रत्यौहत् । तस्मात् सर्वदैवत्यं प्रोक्षितं प्राजात्पत्यमालभन्त । एष ह वा अश्वमेधो य एष तपति तस्य संवत्सर आत्माऽयमग्निरर्कस्तस्येमे लोका आत्मानस्तावेतावर्काश्वमेधौ । सो पुनरेकैव देवता भवति मृत्युरेव अप पुनर्मृत्युं जयति नैनं मृत्युराप्नोति मृत्युरस्यात्मा भवत्येतासां देवतानामेको भवति ॥ ८ ॥</span>
| | {{VerseBlock |
| </div>
| | | document_id = BR |
| </div>
| | | chapter_id = BR_C01 |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S03_V01"></span>
| | | verse_id = BR_C01_S02_V05 |
| <div class="shloka-block">
| | | verse_type = mantra |
| <span class="shloka-line">द्वया ह प्राजापत्या देवाश्चासुराश्च । ततः कानीयसा एव देवा जायसा असुरास्त एषु लोकेष्वस्पर्धन्त ते ह देवा ऊचुर्हन्तासुरान् यज्ञ उद्गीथेनात्ययामेति ॥ १ ॥</span>
| | | verse_text = स ऐक्षत यदि ह वा इममभिमंस्ये कनीयोऽन्नं करिष्य इति स तया वाचा तेनाऽत्मनेदꣳ सर्वमसृजत यदिदं किञ्चर्चो यजूꣳषि सामानि च्छन्दाꣳसि यज्ञान् प्रजाः पशून् । स यद्यदेवासृजत तत्तदत्तुमध्रियत सर्वं वा अत्तीति तददितेरदितित्वꣳ सर्वस्यैतस्यात्ता भवति सर्वमस्यान्नं भवति य एवमेतददितेरदितित्वं वेद ॥ ५ ॥ |
| </div>
| | | verse_lines = स ऐक्षत यदि ह वा इममभिमंस्ये कनीयोऽन्नं करिष्य इति स तया वाचा तेनाऽत्मनेदꣳ सर्वमसृजत यदिदं किञ्चर्चो यजूꣳषि सामानि च्छन्दाꣳसि यज्ञान् प्रजाः पशून् । स यद्यदेवासृजत तत्तदत्तुमध्रियत सर्वं वा अत्तीति तददितेरदितित्वꣳ सर्वस्यैतस्यात्ता भवति सर्वमस्यान्नं भवति य एवमेतददितेरदितित्वं वेद ॥ ५ ॥ |
| </div>
| | }} |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S03_V02"></span>
| | {{VerseBlock |
| <div class="shloka-block">
| | | document_id = BR |
| <span class="shloka-line">ते ह वाचमूचुस्त्वं न उद्गायेति तथेति तेभ्यो वागुदगायत् । यो वाचि भोगस्तं देवेभ्य आगायत् यत्कल्याणं वदति तदात्मने । ते विदुरनेन वै न उद्गात्राऽत्येष्यन्तीति ।तमभिद्रुत्य पाप्मनाऽविध्यन् । स यः पाप्मा। यदेवेदमप्रतिरूपं वदति स एव स पाप्मा ॥ २ ॥</span>
| | | chapter_id = BR_C01 |
| </div>
| | | verse_id = BR_C01_S02_V06 |
| </div>
| | | verse_type = mantra |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S03_V03"></span>
| | | verse_text = सोऽकामयत भूयसा यज्ञेन भूमो यजेयेति । सोऽश्राम्यत् स तपोऽतप्यत तस्य श्रान्तस्य तप्तस्य यशो वीर्यमुदक्रामत् । प्राणा वै यशो वीर्यं तत्प्राणेषूत्क्रान्तेषु शरीरꣳश्वयितुमध्रियत तस्य शरीर एव मन आसीत् ॥ ६ ॥ |
| <div class="shloka-block">
| | | verse_lines = सोऽकामयत भूयसा यज्ञेन भूमो यजेयेति । सोऽश्राम्यत् स तपोऽतप्यत तस्य श्रान्तस्य तप्तस्य यशो वीर्यमुदक्रामत् । प्राणा वै यशो वीर्यं तत्प्राणेषूत्क्रान्तेषु शरीरꣳश्वयितुमध्रियत तस्य शरीर एव मन आसीत् ॥ ६ ॥ |
| <span class="shloka-line">अथ ह घ्राणमूचुस्त्वं न उद्गायेति तथेति तेभ्यो घ्राण उदगायत् । यो घ्राणे भोगस्तं देवेभ्य आगायत् यत्कल्याणं जिघ्रति तदात्मने । ते विदुरनेन वै न उद्गात्राऽत्येष्यन्तीति। तमभिद्रुत्य पाप्मनाऽविध्यन् । स यः पाप्मा ।यदेवेदमप्रतिरूपं जिघ्रति स एव स पाप्मा ॥ ३ ॥</span>
| | }} |
| </div>
| | {{VerseBlock |
| </div>
| | | document_id = BR |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S03_V04"></span>
| | | chapter_id = BR_C01 |
| <div class="shloka-block">
| | | verse_id = BR_C01_S02_V07 |
| <span class="shloka-line">अथ ह चक्षुरूचुः । त्वं न उद्गायेति । तथेति तेभ्यश्चक्षुरुदगायत् । यश्चक्षुषि भोगस्तं देवेभ्य आगायत् यत्कल्याणं पश्यति तदात्मने । ते विदुरनेन वै न उद्गात्राऽत्येष्यन्तीति। तमभिद्रुत्य पाप्मनाऽविध्यन्। स यः पाप्मा ।यदेवेदमप्रतिरूपं पश्यति स एव स पाप्मा ॥ ४ ॥</span>
| | | verse_type = mantra |
| </div>
| | | verse_text = सोऽकामयत मेध्यं म इदꣳ स्यादात्मान्व्यनेन स्यामिति । ततोऽश्वः समभवत् यदश्वत् तन्मेध्यमभूदिति तदेवाश्वमेधस्याश्वमेधत्वम् । एष ह वा अश्वमेधं वेद य एनमेवं वेद ॥ ७ ॥ |
| </div>
| | | verse_lines = सोऽकामयत मेध्यं म इदꣳ स्यादात्मान्व्यनेन स्यामिति । ततोऽश्वः समभवत् यदश्वत् तन्मेध्यमभूदिति तदेवाश्वमेधस्याश्वमेधत्वम् । एष ह वा अश्वमेधं वेद य एनमेवं वेद ॥ ७ ॥ |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S03_V05"></span>
| | }} |
| <div class="shloka-block">
| | {{VerseBlock |
| <span class="shloka-line">अथ ह श्रोत्रमूचुः । त्वं न उद्गायेति तथेति तेभ्यो श्रोत्रमुदगायत् । यो श्रोत्रे भोगस्तं देवेभ्य आगायत् यत्कल्याणं शृणोति तदात्मने । ते विदुरनेन वै न उद्गात्राऽत्येष्यन्तीति ।तमभिद्रुत्य पाप्मनाऽविध्यन् ।स यः पाप्मा। यदेवेदमप्रतिरूपं शृणोति स एव स पाप्मा ॥ ५ ॥</span>
| | | document_id = BR |
| </div>
| | | chapter_id = BR_C01 |
| </div>
| | | verse_id = BR_C01_S02_V08 |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S03_V06"></span>
| | | verse_type = mantra |
| <div class="shloka-block">
| | | verse_text = तमनवरुध्यैवामन्यत । तꣳ संवत्सरस्य परस्तादात्मन आलभत पशून् देवताभ्यः प्रत्यौहत् । तस्मात् सर्वदैवत्यं प्रोक्षितं प्राजात्पत्यमालभन्त । एष ह वा अश्वमेधो य एष तपति तस्य संवत्सर आत्माऽयमग्निरर्कस्तस्येमे लोका आत्मानः तावेतावर्काश्वमेधौ । सो पुनरेकैव देवता भवति मृत्युरेव अप पुनर्मृत्युं जयति नैनं मृत्युराप्नोति मृत्युरस्याऽत्मा भवत्येतासां देवतानामेको भवति ॥ ८ ॥ |
| <span class="shloka-line">अथ ह मन ऊचुसः । त्वं न उद्गायेति तथेति । तेभ्यो मन उदगायत् । यः मनसि भोगस्तं देवेभ्य आगायत् । यत्कल्याणं सङ्कल्पयति तदात्मने । ते विदुरनेन वै न उद्गात्राऽत्येष्यन्तीति ।तमभिद्रुत्य पाप्मनाऽविध्यन् । स यः पाप्मा ।यदेवेदमप्रतिरूपं सङ्कल्पयति स एव स पाप्मा । एवमु खल्वेता देवताः पाप्मभिरुपासृजन्नेवमेनाः पाप्मनाऽविध्यन् ॥ ६ ॥</span>
| | | verse_lines = तमनवरुध्यैवामन्यत । तꣳ संवत्सरस्य परस्तादात्मन आलभत पशून् देवताभ्यः प्रत्यौहत् । तस्मात् सर्वदैवत्यं प्रोक्षितं प्राजात्पत्यमालभन्त । एष ह वा अश्वमेधो य एष तपति तस्य संवत्सर आत्माऽयमग्निरर्कस्तस्येमे लोका आत्मानः तावेतावर्काश्वमेधौ । सो पुनरेकैव देवता भवति मृत्युरेव अप पुनर्मृत्युं जयति नैनं मृत्युराप्नोति मृत्युरस्याऽत्मा भवत्येतासां देवतानामेको भवति ॥ ८ ॥ |
| </div>
| | }} |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S03_V07"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथ हेममासन्यं प्राणमूचुस्त्वं न उद्गायेति तथेति तेभ्य एष प्राण उदगायत् ते विदुरनेन वै न उद्गात्राऽत्येष्यन्तीति। तदभिद्रुत्य पाप्मनाऽविध्यन्। स यथाऽश्मानमृत्वा लोष्टो विध्वंसेतैवं हैव विध्वंसमाना विश्वञ्चो विनेशुः । ततो देवा अभवन् परासुरा भवत्यात्मना परास्य द्विषन् पाप्मा भ्रातृव्यो भवति। य एवं वेद ॥७॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S03_V08"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">ते होचुः । क्व नु सोऽभूद् यो न इत्थमसक्तेत्ययमास्येऽन्तरिति । सोऽयास्य आङ्गिरसोऽङ्गानां हि रसः ॥ ८ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S03_V09"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">सा वा एषा देवता दूर्नाम । दूरं ह्यस्या मृत्युर्दूरं ह वा अस्मान्मृत्युर्भवति । य एवं वेद ॥ ९ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S03_V10"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">सा वा एषा देवतैतासां देवतानां पाप्मानं मृत्युमपहत्य यत्तासां दिशामन्तस्तद्गमयाञ्चकार तदासां पाप्मनो विन्यदधात् । तस्मान्न जनमियान्नान्तमियान्नेत्पाप्मानं मृत्युमन्ववायानीति ॥ १० ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S03_V11"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">सा वा एषा देवतैतासां देवतानां पाप्मानं मृत्युमपहत्याथैनां मृत्युमत्यवहत् ॥ ११ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S03_V12"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स वै वाचमेव प्रथमामत्यवहत् । सा या यदा मृत्युमत्यमुच्यत सोऽग्निरभवत् ।सोऽयमग्निः परेण मृत्युरतिक्रान्तो दीप्यते ॥ १२ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S03_V13"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथ घ्राणमत्यवहत्स यदा मृत्युमत्यमुच्यत ।स वायुरभवत् सोऽयं वायुः परेण मृत्युमतिक्रान्तः पवते ॥ १३ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S03_V14"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथ चक्षुरत्यवहत् तद्यदा मृत्युमत्यमुच्यत। स आदित्योऽभवत् । सोऽसावादित्यः परेण मृत्युमतिक्रान्तः तपति ॥ १४ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S03_V15"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथ श्रोत्रमत्यवहत् तद्यदा मृत्युमत्यमुच्यत। दिशोऽभवन् । ता इमा दिशः परेण मृत्युमतिक्रान्ताः ॥ १५ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S03_V16"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथ मनोऽत्यवहत् तद्यदा मृत्युमत्यमुच्यत ।स चन्द्रमा अभवत् सोऽसौ चन्द्रः परेण मृत्युमतिक्रान्तो भाति । एवं ह वा एनमेषा देवता मृत्युमतिवहति । य एवं वेद ॥ १६ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S03_V17"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथ आत्मनेऽन्नाद् यमागायद् यद्धि किञ्चान्नमद्यतेऽनेनैव तदद्यत इह प्रतितिष्ठति ॥ १७ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S03_V18"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">ते देवा अब्रुवन् एतावद्वा इदं सर्व यदन्नं तदात्मन आगासीरनु नोऽस्मिन् अन्न आभजस्वेति । ते वै माऽभिसंविशतेति । तथेति तं समन्तं परिण्यविशन्त । तस्माद् यदनेनान्नमत्ति तेनैतास्तृप्यन्ति । एवं ह वा एनं स्वा अभिसंविशन्ति भर्ता स्वानां श्रेष्ठः पुर एता भवत्यन्नादोऽधिपतिर्य एवं वेद य उ हैवंविदं स्वेषु प्रति प्रति बुभूषति न हैवालं भार्येभ्यो भवत्यथ य एवैतमनुभवति यो वैतमनु भार्यान् बुभूषति स हैवालं भार्येभ्यो भवति ॥ १८ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S03_V19"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">सोऽयास्य आङ्गिरसोऽङ्गानां हि रसः प्राणो वा अङ्गानां रसः प्राणो हि वा अङ्गानां रसस्तस्माद् यस्मात् कस्माच्चाङ्गात् प्राण उत्क्रामति तदेव तच्छुष्यत्येष ह वा अङ्गानां रसः ॥ १९ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S03_V20"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">एष उ एव बृहस्पतिर् वाग्वै बृहती तस्या एव पतिस्तस्मादु बृहस्पतिः ॥ २० ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S03_V21"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">एष उ एव ब्रह्मणस्पतिर् वाग्वै ब्रह्म तस्या एष पतिस्तस्मादु ब्रह्मणस्पतिः ॥ २१ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S03_V22"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">एष उ एव साम । वाग् वै सामैष सा चामश्चेति तत्साम्नः सामत्वम् । यद्वैव समः प्लुषिणा समो मशकेन समो नागेन सम एभिस्त्रिभिर्लोकैः, समोऽनेन सर्वेण तस्मादेव साम, अश्नुते साम्नः सायुज्यं सलोकतां । य एवमेतत् साम वेद ॥ २२ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S03_V23"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">एष उ वा उद्गीथः । प्राणो वा उत्प्राणेन हीदं सर्वमुत्तब्धं वागेव गीथोच्च गीथा चेति स उद्गीथः ॥ २३ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S03_V24"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">तद्धापि ब्रह्मदत्तश्चैकितानेयो राजानं भक्षयन्नुवाचायं त्वस्य राजा मूर्धानं विपातयताद्यदीतोऽयास्य आङ्गिरसोऽन्येनोदगायदिति वाचा च ह्येव स प्राणेन चोदगायदिति ॥ २४ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S03_V25"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">तस्य हैतस्य साम्नो यः स्वं वेद भवति हास्य स्वं ।तस्य वै स्वर एव स्वं ।तस्मादार्त्विज्यं करिष्यन् वाचि स्वरमिच्छेत । तया वाचा स्वरसम्पन्नयाऽर्त्विज्यं कुर्यात् ।तस्माद् यज्ञे स्वरवन्तं दिदृक्षन्त एव । अथो यस्य स्वं भवति भवति हास्य स्वं य एवमेतत्साम्नः स्वं वेद ॥ २५ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S03_V26"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">तस्य हैतस्य साम्नो यः सुवर्णं वेद ।भवति हास्य सुवर्णं ।तस्य वै स्वर एव सुवर्णं भवति हास्य सुवर्णं च । एवमेतत्साम्नः सुवर्णं वेद ॥ २६ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S03_V27"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">तस्य हैतस्य साम्नो यः प्रतिष्ठां वेद प्रति ह तिष्ठति तस्य वै वागेव प्रतिष्ठा वाचि हि खल्वेष एतत्प्राणः प्रतिष्ठितो गीयतेऽन्न इत्युहैक आहुः ॥ २७ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S03_V28"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथातः पवमानानामेवाभ्यारोहः स वै खलु प्रस्तोता साम प्रस्तौति स यत्र प्रस्तूयात् तदेतानि जपेदसतो मा सद्गमय तमसो मा ज्योतिर्गमय मृत्योर्माऽमृतं गमयेति स यदाहासतो मा सद्गमयेति मृत्युर्वा असत्सदमृतं मृत्योर्माऽमृतं गमयामृतं मां कुर्वित्येवैतदाह तमसो मा ज्योतिर्गमयेति मृत्युर्वै तमो ज्योतिरमृतं मृत्योर्माऽमृतं गमयामृतं मां कुर्वित्येवैतदाह ॥ २८ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S03_V29"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">मृत्योर्मामृतं गमयेति नात्र तिरोहितमिवास्त्यथ यानीतराणि स्तोत्राणि तेष्वात्मनेऽन्नाद्यमागायेत् तस्मादु तेषु वरं वृणीत यं कामं कामयेत तं स एष एवं विदुद्गाताऽऽत्मने वा यजमानाय वा यं कामं कामयते तमागायति तद्धैतल्लोकजिदेव न हैवालोक्यताया आशास्ति य एवमेतत्साम वेद ॥ २९ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S04_V01"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">आत्मैवेदमग्र आसीत् पुरुषविधः सोऽनुवीक्ष्य नान्यदात्मनोऽपश्यत् सोऽहमस्मीत्यग्रे व्याहरत् ततोऽहं नामाऽभवत् तस्मादप्येतर्ह्यामंत्रितोऽहमयमित्येवाग्र उक्त्वाऽथान्यन्नाम प्रब्रूते यदस्य भवति स यत्पूर्वोऽस्मात् सर्वस्मात् सर्वान् पाप्मन औषत् तस्मात् पुरुष ओषति ह वै स तं योऽस्मात् पूर्वो बुभूषति य एवं वेद ॥ १ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S04_V02"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">सोऽबिभेत् तस्मादेकाकी बिभेति सहायमीक्षाञ्चक्रे यन्मदन्यन्नास्ति कस्मान्नु बिभेमीति तत एवास्य भयं वीयाय कस्माद्ध्यभैष्यत् द्वितीयाद्वै भयं भवति ॥ २ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S04_V03"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स वै नैव रेमे तस्मादेकाकी न रमते स द्वितीयमैच्छत् स हैतावानास यथा स्त्रीपुमांसौ सम्परिष्वक्तौ स इममेवात्मानं द्वेधाऽपातयत् ततः पतिश्च पत्नी चाभवतां तस्मादिदमर्धबृगलमिव स्व इति ह स्माह याज्ञवल्क्यस्तस्मादयमाकाशः स्त्रिया पूर्यत एव तां समभवत् ततो मनुष्या अजायन्त ॥ ३ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S04_V04"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">सोहेयमीक्षाञ्चक्रे कथं नु माऽऽत्मन एव जनयित्वा सम्भवति हन्त तिरोऽसानीति सा गौरभवदृषभ इतरस्तां समेवाभवत् । ततो गावो अजायन्त बडवेतराऽभवदश्ववृष इतरो गर्दभीतरा गर्दभ इतरस्तां समेवाभवत् तत एकशफमजायताऽजेतराभवद् वस्त इतरोऽविरितरा मेष इतरस्तां समेवाभवत् ततोऽजावयोऽजायन्तैवमेव यदिदं किञ्च मिथुनमा पिपीलिकाभ्यस्तत्सर्वमसृजत ॥ ४ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S04_V05"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">सोऽवेदहं वाच सृष्टिरस्म्यहं हीदं सर्वमसृक्षीति ततः सृष्टिरभवत् सृष्ट्यां हास्यैतस्यां भवति य एवं वेद ॥ ५ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S04_V06"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथेत्यभ्यमन्थत् स मुखाच्च योनेर्हस्ताभ्यां चाग्निमसृजत । तस्मादेतदुभयमलोमकमन्तरतोऽलोमका हि योनिरन्तरतस्तद्यदिदमाहुरमुं यजामुं यजेत्येकैकं देवमेतस्यैव सा विसृष्टिरेष उ ह्येव सर्वे देवा अथ यत्किञ्चेदमार्द्रं तद्रेतसोऽसृजत तदु सोम एतावद्वा इदमन्नं चैवान्नादश्च सोम एवान्नमग्निरन्नादः सैषा ब्रह्मणोऽतिसृष्टिर्यच्छ्रेयसो देवानसृजताथ यन्मर्त्यः सन्नमृतानसृजत तस्मादतिसृष्टिरतिसृष्ट्यां हास्यैतस्यां भवति य एवं वेद ॥ ६ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S05_V01"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">तद्धेदं तर्ह्यव्याकृतमासीत् । तन्नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियतासौ नामाऽयमिदं रूप इति । तदिदमप्येतर्हि नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियतेऽसौ नामायमिदं रूप इति स एष इह प्रविष्ट आनखाग्रेभ्यो यथा क्षुरः क्षुरधानेऽवहितः स्यात् विश्वम्भरो वा विश्वम्भरकुलाये तं न पश्यन्त्यकृत्स्नो हि स प्राणन्नेव प्राणनामा भवति वदन्वाक्पश्यंश्चक्षुः शृण्वन् श्रोत्रं मन्वानो मनस्तान्यस्यैतानि कर्मनामान्येव स योऽत एकैकमुपास्ते न स वेद । अकृत्स्नो ह्येषोऽत एकैकेन भवत्यात्मेत्येवोपासीतात्र ह्येते सर्व एकं भवन्ति तदेतत्पदनीयमस्य सर्वस्य यदयमात्माऽनेन ह्येतत्सर्वं वेद यथा ह वै पदेनानुविन्देदेवं कीर्तिं श्लोकं विन्दते य एवं वेद ॥ १ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S05_V02"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">तदेतत् प्रेयः पुत्रात् प्रेयो वित्तात् प्रेयोऽन्यस्मात् सर्वस्मादन्तरतरं यदयमात्मा स योऽन्यमात्मनः प्रियं ब्रुवाणं ब्रूयात् प्रियं रोत्स्यतीतीश्वरो ह तथैव स्यादात्मानमेव प्रियमुपासीत स य आत्मानमेव प्रियमुपास्ते न हास्य प्रियं प्रमायुतं भवति ॥ २ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S05_V03"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">तदाहुर्- यद् ब्रह्मविद्यया सर्वं भविष्यन्तो मनुष्या मन्यन्ते किमु तद्ब्रह्मावेद् यस्मात् तत्सर्वमभवदिति ॥ ३ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S05_V04"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">ब्रह्म वा इदमग्र आसीत् तदात्मानमेवावेदहं ब्रह्मास्मीति तस्मात् तत्सर्वमभवत् तद्यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तदभवत् तथर्षीणां तथा मनुष्याणां तद्धैतत् पश्यन्नृषिर्वामदेवः प्रतिपेदेऽहं मनुरभवं सूर्यश्चेति तदिदमप्येतर्हि य एवं वेदाहं ब्रह्मास्मीति स इदं सर्वं भवति तस्य ह न देवाश्च नाभूत्या ईशत आत्मा ह्येषं समभवत्यथ योऽन्यां देवतामुपास्तेऽन्योऽसावन्योऽहमस्मीति न स वेद यथा पशुरेवं स देवानां यथा ह वै बहवः पशवो मनुष्यं भुञ्जुरेवमेकैकः पुरुषो देवान् भुनक्त्येकस्मिन्नेव पशावादीयमाने प्रियं भवति किमु बहुषु तस्मादेषां तन्न प्रियं यदेतन्मनुष्या विद्युः ॥ ४ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S05_V05"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">ब्रह्म वा इदमग्र आसीदेकमेव तदेकं सन्न व्यभवत् तच्छ्रेयोरूपमत्यसृजत । क्षत्रं यान्येतानि देवत्रा क्षत्राणीन्द्रो वरुणः सोमो रुद्रः पर्जन्यो यमो मृत्युरीशान इति । तस्मात् क्षत्रात् परं नास्ति । तस्मात् ब्रह्मणः क्षत्रियमधस्तादुपास्ते राजसूये क्षत्र एव तद्यशो दधाति सैषा क्षत्रस्य योनिर्यद्ब्रह्म तस्माद्यद्यपि राजा परमतां गच्छति ब्रह्मेवान्तत उप निःश्रयति स्वां योनिं य उ एनं हिनस्ति स्वां स योनिमृच्छति स पापीयान् भवति यथा श्रेयां सं हिंसित्वा ॥ ५ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S05_V06"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स नैव व्यभवत् स विशमसृजत यान्येतानि देवजातानि गणश आख्यायन्ते वसवो रुद्रा आदित्या विश्वेदेवा मरुत इति ॥ ६ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S05_V07"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स नैव व्यभवत् स शौद्रं वर्णमसृजत पूषणमिषं वै पूषेयं हीदं सर्वं पुष्यति यदिदं किञ्च ॥ ७ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S05_V08"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स नैव व्यभवत् तच्छ्रेयोरूपमत्यसृजत धर्मं तदेतत् क्षत्रस्य क्षत्रं यद्धर्मस्तस्माद्धर्मात् परं नास्त्यथो अबलीयन् बलीयां समाशंसते धर्मेण यथा राज्ञैवं यो वै स धर्मः सत्यं वैतत् तस्मात् सत्यं वदन्तमाहुर्धर्मं वदतीति धर्मं वा वदन्तं सत्यं वदतीत्येतद्ध्येवैतदुभयं भवति ॥ ८ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S05_V09"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">तदेतद्ब्रह्म क्षत्रं विट् शूद्रस्तदग्निनैव देवेषु ब्रह्माऽभवत् ब्राह्मणो मनुष्येषु क्षत्रियेण क्षत्रियो वैश्येन वैश्यश्शूद्रेण शूद्रस्तस्मादग्नावेव देवेषु लोकमिच्छन्ते ब्राह्मणे मनुष्येष्वेताभ्यां रूपाभ्यां ब्रह्माभवदथ यो ह वा अस्माल्लोकात् स्वं लोकमदृष्ट्वा प्रैति स एनमविदितो न भुनक्ति यथा वेदो वाऽनूक्तोऽन्यद्वा कर्माकृतं यदि ह वा अप्यनेवं विन्महत्पुण्यं कर्म करोति तद्धास्यान्ततः क्षीयत एवात्मानमेव लोकमुपासीत स य आत्मानमेव लोकमुपास्ते न हास्य कर्म क्षीयतेऽस्माद्ध्येवात्मनो यद्यत् कामयते तत्तत्सृजते ॥ ९ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S05_V10"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथो अयं वा आत्मा सर्वेषां भूतानां लोकः स यज्जुहोति यद्यजते तेन देवानां लोकोऽथ यदनुब्रूते तेनर्षिणामथ यत्पितृभ्यो निमृणाति यत्प्रजामिच्छते तेन पितॄणामथ यन्मनुष्यान् वासयते यदेभ्योऽशनं ददाति तेन मनुष्याणामथ यत्पशुभ्यस्तृणोदकं विन्दति तेन पशूनां यदस्य गृहेषु श्वापदा वयांस्यापिपीलिकाभ्य उपजीवन्ति तेन तेषां लोको यथा ह वै स्वाय लोकायारिष्टिमिच्छेदेवं हैवं विदे सर्वाणि भूतान्यरिष्टिमिच्छन्ति तद्वा एतद्विदितं मीमांसितम् ॥ १० ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S05_V11"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">आत्मैवेदमग्र आसीदेक एव सोऽकामयत जाया मे स्यादथ प्रजायेयाथ वित्तं मे स्यादथ कर्म कुर्वीयेत्येतावान् वै कामो नेच्छंश्च नातो भूयो विन्देत् तस्मादप्येतर्ह्येकाकी कामयते जाया मे स्यादथ प्रजायेयाथ वित्तं मे स्यादथ कर्म कुर्वीयेति स यावदप्येतेषामेकैकं न प्राप्नोत्यकृत्स्न एव तावन्मन्यते तस्योकृत्स्नता मन एवास्यात्मा वाग्जाया प्राणः प्रजा चक्षुर्मानुषं वित्तं चक्षुषा हि तद्विन्दते श्रोत्रं दैवं श्रोत्रेण हि तच्छ्रुणोत्यात्मैवास्य कर्मात्मना हि कर्म करोति स एष पाङ्क्तो यज्ञः पाङ्क्तः पशुः पाङ्क्तः पुरुषः पाङ्क्तमिदं सर्वं यदिदं किञ्च तदिदं सर्वमाप्नोति य एवं वेद ॥११॥ ॥ इति अव्याकृतब्राह्मणम् ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S06_V01"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">यत्सप्तान्नानि मेधया तपसाऽजनयत् पितैकमस्य साधारणं द्वे देवानभाजयत् । त्रीण्यात्मनेऽकुरुत पशुभ्य एकं प्रायच्छत् तस्मिन् सर्वं प्रतिष्ठितं यच्च प्राणिति यच्च न कस्मात् तानि न क्षीयन्तेऽद्यमानानि सर्वदा । यो वै तामक्षितिं वेद । सोऽन्नमत्ति प्रतीकेन स देवानपि गच्छति स ऊर्जमुपजीवतीति श्लोकाः ॥ १ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S06_V02"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">यत्सप्तान्नानि मेधया तपसाऽजनयत् पितैकमस्य साधारणमितीदमेवास्य तत्साधारणमन्नं यदिदमद्यते । स य एतदुपास्ते न स पाप्मनो व्यावर्तते मिश्रं ह्येतत् ॥ २ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S06_V03"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">द्वे देवानभाजयदिति हुतं च प्रहुतं च । तस्माद् देवेभ्यो जुह्वति च प्रजुह्वत्यथो आहुर्दर्शपूर्णमासाविति तस्मान्नेष्टियाजुकः स्यात् ॥३॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S06_V04"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">पशुभ्य एकं प्रायच्छदिति तत्पयः । पयो ह्येवाग्रे मनुष्याश्च पशवश्चोपजीवन्ति । तस्मात् कुमारं जातं घृतं वै वाऽग्रे प्रतिलेहयन्ति स्तनं वाऽनुधापयन्त्यथ वत्सं जातमाहुरतृणाद इति ॥ ४ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S06_V05"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">तस्मिन् सर्वं प्रतिष्ठितं यच्च प्राणिति यच्च नेति पयसि हीदं सर्वं प्रतिष्ठितं यच्च प्राणिति यच्च न तद्यदिदमाहुः संवत्सरं पयसा जुह्वदपपुनर्मृत्युं जयतीति न तथा विद्याद्यदहरेव जुहोति तदहः पुनर्मृत्युमपजयत्येवं विद्वान् सर्वं हि देवेभ्योऽन्नाद्यं प्रयच्छति ॥५॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S06_V06"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">कस्मात् तानि न क्षीयन्तेऽद्यमानानि सर्वदेति । पुरुषो वा अक्षितिः स हीदमन्नं पुनः पुनर्जनयते ॥ ६ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S06_V07"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">यो वैतामक्षितिं वेदेति । पुरुषो वा अक्षितिः । स हीदमन्नं धिया धिया जनयते कर्मभिर्यद्धैतन्न कुर्यात् क्षीयेत ॥ ७ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S06_V08"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">ह सोऽन्नमत्ति प्रतीकेनेति मुखं प्रतीकं मुखेनात्त्येतत् स देवानपि गच्छति स ऊर्जमुपजीवतीति प्रशंसा ॥ ८ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S06_V09"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">त्रीण्यात्मनेऽकुरुतेति मनो वाचं प्राणं तान्यात्मनेऽकुरुतान्यत्रमना अभूवं नादर्शमन्यत्रमना अभूवं नाश्रौषमिति मनसा ह्येव पश्यति मनसा शृणोति कामः सङ्कल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृतिर्ह्रीर्धीभीरित्येतत् सर्वं मन एव तस्मादपि पृष्ठत उपस्पृष्टो मनसा विजानाति यः कश्च शब्दो वागेव सैषा ह्यन्तमायत्तैषा हि नः प्राणोऽपानो व्यान उदानः समानोऽन इत्येतत्सर्वं प्राण एवैतन्मयो वाऽयमात्मा वाङ्मयो मनोमयः प्राणमयः ॥ ९ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S06_V10"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">त्रयो लोका एत एव वागेवायं लोको मनोऽन्तरिक्षलोकः प्राणोऽसौ लोकः ॥ १० ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S06_V11"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">त्रयो वेदा एत एव वागेवर्ग्वेदो मनो यजुर्वेदः प्राणः सामवेदः ॥११॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S06_V12"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">देवाः पितरो मनुष्या एत एव वागेव देवाः मनः पितरः प्राणो मनुष्याः ॥ १२ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S06_V13"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">पिता माता प्रजैत एव मन एव पिता वाङ्माता प्राणः प्रजा ॥ १३ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S06_V14"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">विज्ञातं विजिज्ञास्यमविज्ञातमेत एव यत्किञ्च विज्ञातं वाचस्तद्रूपं वाग्धि विज्ञाता वागेनं तद्भूत्वाऽवति ॥ १४ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S06_V15"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">यत्किञ्च विजिज्ञास्यं मनसस्तद्रूपं मनो हि विजिज्ञास्यं मन एनं तद्भूत्वाऽवति ॥ १५ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S06_V16"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">यत्किञ्चाविज्ञातं प्राणस्य तद्रूपं प्राणो ह्यविज्ञातः प्राण एनं तद्भूत्वाऽवति ॥ १६ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S06_V17"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">तस्यै वाचः पृथिवी शरीरं ज्योतीरूपमयमग्निस्तद्यावत्येव वाक्तावती पृथिवी तावानयमग्निः ॥ १७ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S06_V18"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथैतस्य मनसो द्यौः शरीरं ज्योतीरूपमसावादित्यस्तद्यावदेव मनस्तावती द्यौस्तावानसावादित्यस्तौ मिथुनं समेतां ततः प्राणोऽजायत स इन्द्रः स एषोऽसपत्नो द्वितीयो वै सपत्नो नास्य सपत्नो भवति य एवं वेद ॥ १८ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S06_V19"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथैतस्य प्राणस्यापः शरीरं ज्योतीरूपमसौ चन्द्रस्तद्यावानेव प्राणस्तावत्य आपस्तावानसौ चन्द्रस्त एते सर्व एव समास्सर्वेऽनन्तास्स यो हैतानन्तवत उपास्तेऽन्तवन्तं स लोकं जयत्यथ यो हैताननन्तानुपास्ते अनन्तं स लोकं जयति ॥ १९ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S06_V20"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स एष संवत्सरः प्रजापतिः षोडशकलस्तस्य रात्रय एव पञ्चदशकला ध्रुवैवास्य षोडशी कला ॥ २० ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S06_V21"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स रात्रिभिरेवाच पूर्यते अप च क्षीयते । सोऽमावास्यां रात्रिमेतया षोडश्या कलया सर्वमिदं प्राणभृदनुप्रविश्य ततः प्रातर्जायते । तस्मादेतां रात्रिं प्राणभृतः प्राणं न विच्छिन्द्यादपि कृकलासस्यैतस्या एव देवताया अपचित्यै ॥ २१ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S06_V22"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">यो वै स संवत्सरः प्रजापतिः षोडशकलोऽयमेव स योऽयमेवंवित् पुरुषस्तस्य वित्तमेव पञ्चदशकला आत्मैवास्य षोडशी कला स वित्तेनैवा च पूर्यतेऽप च क्षीयते तदेतन्नाभ्यं यदयमात्मा प्रधिर्वित्तं तस्माद्यद्यपि सर्वज्यानिं जीयत आत्मना चेज्जीवति प्रधिनाऽगादित्येवाहुः ॥ २२ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S06_V23"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथ त्रयो वाव लोका मनुष्यलोकः पितृलोको देवलोक इति सोऽयं मनुष्यलोकः पुत्रेणैव जय्यो नान्येन कर्मणा कर्मणा पितृलोको विद्यया देवलोको देवलोको वै लोकानां श्रेष्ठस्तस्माद्विद्यां प्रशंसन्ति ॥ २३ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S06_V24"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथातः सम्प्रत्तिर्यदा प्रैष्यन्मन्यतेऽथ पुत्रमाह त्वं ब्रह्म त्वं यज्ञस्त्वं लोक इति स पुत्रः प्रत्याहाहं ब्रह्माऽहं यज्ञोऽहं लोक इति यद्वै किञ्चानूक्तं तस्य सर्वस्य ब्रह्मेत्येकता ये वै के च यज्ञास्तेषां सर्वेषां यज्ञ इत्येकता ये वै के च लोकास्तेषां सर्वेषां लोक इत्येकता एतावद्वा इदं सर्वमेतस्मात् सर्वं सन्नयमितोऽभुनजदिति तस्मात् पुत्रमनुशिष्टं लोक्यमाहुः । तस्मादेनमनुशासति स यदैवंविदस्माल्लोकात् प्रैत्यथैभिरेव प्राणैः सह पुत्रमाविशति स यद्यनेन किञ्चिदक्ष्णया कृतं भवति तस्मादेनं सर्वस्मात् पुत्रो मुञ्चति तस्मात् पुत्रो नाम स पुत्रेणैवास्मिंल्लोके प्रतितिष्ठत्यथैनमेते देवाः प्राणाः अमृता आविशन्ति ॥ २४ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S06_V25"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">पृथिव्यै चैनमग्नेश्च दैवी वागाविशति सा वै दैवी वाग्यया यद्यदेव वदति तत्तद्भवति ॥ २५ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S06_V26"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">दिवश्चैनमादित्याच्च दैवं मन आविशति तद्वै दैवं मनो येनानन्द्येव भवत्यथो न शोचति ॥ २६ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S06_V27"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अद्भ्यश्चैनं चन्द्रमसश्च दैवः प्राण आविशति स वै दैवः प्राणो यः सञ्चरंश्चासञ्चरंश्च न व्यथतेऽथो न रिष्यति स य एवंवित् सर्वेषां भूतानामात्मा भवति यथैषा देवतैवं स यथैतां देवतां सर्वाणि भूतान्यवन्त्येवं हैवंविदं सर्वाणि भूतान्यवन्ति यदु किञ्चेमाः प्रजाः शोचन्त्यमैवासां तद्भवति पुण्यमेवामुं गच्छति न ह वै देवान् पापं गच्छति ॥ २७ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S06_V28"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथातो व्रतमीमांसा । प्रजापतिर्ह कर्माणि ससृजे । तानि सृष्टान्यन्योन्येनास्पर्धन्त ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">वदिष्याम्येवाहमिति वाग् ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">दध्रे द्रक्ष्याम्यहमिति चक्षुः।</span>
| |
| <span class="shloka-line">श्रोष्याम्यहमिति श्रोत्रम् ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">एवमन्यानि कर्माणि यथाकर्म तानि मृत्युः श्रमो भूत्वोपयेमे तान्याप्नोत् तान्याप्त्वा मृत्युरवारुन्धत्तस्माच्छ्राम्यत्येव वाक् श्राम्यति चक्षुः श्राम्यति श्रोत्रमथेममेव नाप्नोद्योऽयं मध्यमः प्राणस्तानि ज्ञातुं दध्रिरेऽयं वै नः श्रेष्ठो यः सञ्चरंश्चासञ्चरंश्च न व्यथतेऽथो न रिष्यति हन्तास्यैव सर्वे रूपमसामेति त एतस्यैव सर्वे रूपमभवं स्तस्मादेत एतेनाख्यायन्ते प्राणा इति तेन ह वाव तत्कुलमाचक्षते यस्मिन् कुले भवति य एवं वेद । य उ हैवंविदा स्पर्धतेऽनुशुष्यत्यनुशुष्य हैवान्ततो म्रियत इत्यध्यात्मम् ॥ २८ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S06_V29"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथाधिदैवतं ज्वलिष्याम्येवाहमित्यग्निर्दध्रे तप्स्याम्यहमित्यादित्यो भास्याम्यहमिति ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">चन्द्रमा एवमन्या देवता यथादैवतं स यथैषां प्राणानां मध्यमः प्राण एवमेतासां देवतानां वायुर्म्लोचन्ति ह्यन्या देवता न वायुस्सैषा नास्तमिता देवता यद्वायुः ॥ २९ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S06_V30"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथैष श्लोको भवति ॥</span>
| |
| <span class="shloka-line">यतश्चोदेति सूर्योऽस्तं यत्र च गच्छतीति । प्राणाद्वा एष उदेति प्राणेऽस्तमेति ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">तं देवाश्चक्रिरे धर्मं स एवाद्य स उ श्व इति । यद्वा एतेऽमुं ह्यध्रियन्त तदेवाप्यद्य कुर्वन्ति ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">तस्मादेकमेव व्रतं चरेत् प्राण्याच्चैवापान्याच्च नेन्मा पाप्मा मृत्युराप्नुवदिति ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">यद्युच्चरेत् समापिपयिषेत् तेनो एतस्यै देवतायै सायुज्यं सलोकतां जयति ॥ ३० ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S07_V01"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">त्रयं वा इदं नाम रूपं कर्म तेषां नाम्नां वागित्येतदेषामुक्थमतो हि सर्वाणि नामान्युत्तिष्ठन्त्येतदेषां सामैतद्धि सर्वैर्नामभिः सममेतदेषां ब्रह्मैतद्धि सर्वाणि नामानि बिभर्ति ॥ १ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S07_V02"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथ रूपाणां चक्षुरित्येतदेषामुक्थमतो हि सर्वाणि रूपाण्युत्तिष्ठन्त्येतदेषां सामेतद्धि सर्वै रूपैः सममेतदेषां ब्रह्मैतद्धि सर्वाणि रूपाणि बिभर्ति ॥ २ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C01_S07_V03"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथ कर्मणामात्मेत्येतदेषामुक्थमतो हि सर्वाणि कर्माण्युत्तिष्ठन्त्येतदेषां सामैतद्धि सर्वैः कर्मभिः सममेतदेषां ब्रह्मैतद्धि सर्वाणि कर्माणि बिभर्ति तदेतत्त्रयं सदेकमयमात्माऽऽत्मैकः सन्नेतत्त्रयं तदेतदमृतं सत्येन च्छन्नं प्राणो वा अमृतं नामरूपे सत्यं ताभ्यामयं प्राणश्छन्नः ॥ ३ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| == चतुर्थोऽध्यायः ==
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S01_V01"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">दृप्तबालाकिर्हानूचानो गार्ग्य आस स होवाचाजातशत्रुं काश्यं ब्रह्म ते ब्रवाणीति । स होवाच । अजातशत्रुः सहस्रमेतस्यां वाचि दद्मो जनको जनक इति वै जना धावन्तीति ॥ १ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S01_V02"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स होवाच गार्ग्यो य एवासावादित्ये पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति । स होवाच । अजातशत्रुर्मा मैतस्मिन् संवदिष्ठा अतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धा राजेति वा अहमेतमुपास इति ।स य एतमेवमुपास्ते अतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धा राजा भवति ॥ २ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S01_V03"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स होवाच गार्ग्यो य एवासौ चन्द्रे पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति । स होवाच । अजातशत्रुर्मा मैतस्मिन् संवदिष्ठा बृहत्पाण्डुरवासाः सोमो राजेति वा अहमेतमुपास इति ।स य एतमेवमुपास्तेऽहरहः सुतः प्रसूतो भवति नास्यान्नं क्षीयते ॥ ३ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S01_V04"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स होवाच गार्ग्यो य एवासौ विद्युति पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति । स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन् संवदिष्ठास्तेजस्वीति वा अहमेतमुपास इति ।स य एतमेवमुपास्ते तेजस्वी ह भवति तेजस्विनी हास्य प्रजा भवति ॥ ४ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S01_V05"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स होवाच गार्ग्यो य एवासौ आकाशे पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति । स होवाच । अजातशत्रुर्मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः पूर्णमप्रवर्तीति वा अहमेतमुपास इति । स य एतमेवमुपास्ते पूर्यते प्रजया पशुभिर्नास्यास्माल्लोकात् प्रजोद्वर्तते ॥ ५ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S01_V06"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स होवाच गार्ग्यो य एवासौ वायौ पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति । स होवाच । अजातशत्रुर्मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः इन्द्रो वैकुण्ठोऽपराजिता सेनेति वा अहमेतमुपास इति ।स य एतमेवमुपास्ते जिष्णुर्हापराजिष्णुर्भवत्यन्यतस्त्यजायी ॥ ६ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S01_V07"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स होवाच गार्ग्यो य एवासौ अग्नौ पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति । स होवाच । अजातशत्रुर्मा मैतस्मिन् संवदिष्ठा विषासहिरिति वा अहमेतमुपास इति ।स य एतमेवमुपास्ते विषासहिर्ह भवति विषासहिर्हास्य प्रजा भवति ॥ ७ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S01_V08"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स होवाच गार्ग्यो य एवायमप्सु पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति । स होवाच । अजातशत्रुर्मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः प्रतिरूप इति वा अहमेतमुपास इति ।स य एतमेवमुपास्ते प्रतिरूपं हैवैनमुपगच्छति नाप्रतिरूपमथो प्रतिरूपोऽस्माज्जायते ॥ ८ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S01_V09"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स होवाच गार्ग्यो य एवायमादर्शे पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति । स होवाच । अजातशत्रुर्मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः रोचिष्णुरिति वा अहमेतमुपास इति ।स य एतमुपास्ते रोचिष्णुर्ह भवति रोचिष्णुर्हास्य प्रजा भवत्यथो यैः सन्निगच्छति सर्वांस्तानतिरोचते ॥९॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S01_V10"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स होवाच गार्ग्यो य एवायं यन्तं पश्चाच्छब्दोऽनूदेत्येतमेवाहं ब्रह्मोपास इति । स होवाच । अजातशत्रुर्मा मैतस्मिन् संवदिष्ठा असुरीति वा अहमेतमुपास इति ।स य एतमेवमुपास्ते सर्वं हैवास्मिंल्लोक आयुरेति नैनं पुरा कालात् प्राणो जहाति ॥ १० ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S01_V11"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स होवाच गार्ग्यो य एवायं दिक्षु पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति । स होवाच । अजातशत्रुर्मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः द्वितीयोऽनपग इति वा अहमेतमुपास इति ।स य एतमेवमुपास्ते द्वितीयवान् ह भवति नास्माद्गणश्छिद्यते ॥ ११ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S01_V12"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स होवाच गार्ग्यो य एवायं छायामयः पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति । स होवाच । अजातशत्रुर्मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः मृत्युरिति वा अहमेतमुपास इति ।स य एतमेवमुपास्ते सर्वं हैवास्मिंल्लोक आयुरेति नैनं पुरा कालान्मृत्युरागच्छति ॥ १२ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S01_V13"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स होवाच गार्ग्यो य एवायमात्मनि पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति । स होवाच । अजातशत्रुर्मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः आत्मन्वीति वा अहमेतमुपास इति ।स य एतमेवमुपास्ते आत्मन्वी ह भवत्यात्मन्विनी हास्य प्रजा भवति स ह तूष्णीमास गार्ग्यः ॥ १३ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S01_V14"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स होवाचाजातशत्रुरेतावन्नू३ इत्येतावद्धीति, नैतावता विदितं भवतीति । स होवाच गार्ग्य उप त्वा यानीति ॥ १४ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S01_V15"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स होवाचाजातशत्रुः प्रतिलोमं वै तद्यद्ब्राह्मणः क्षत्रियमुपेयाद् ब्रह्म मे वक्ष्यतीति व्येव त्वा ज्ञापयिष्यामीति तं पाणावादायोत्तस्थौ तौ ह पुरुषं सुप्तमाजग्मतुस्तमेतैर्नामभिरामन्त्रयाञ्चक्रे बृहन्पाण्डुरवासः सोम राजन्निति स नोत्तस्थौ तं पाणिना पेषं बोधयाञ्चकार स होत्तस्थौ ॥ १५ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S01_V16"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स होवाचाजातशत्रुर्यत्रैष एतत्सुप्तोऽभूद्य एष विज्ञानमयः पुरुषः क्वैष तदाऽभूत्स, कुत एतदागादिति तदु ह न मेने गार्ग्यः ॥ १६ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S01_V17"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स होवाच । अजातशत्रुर्यत्रैष एतत्सुप्तोऽभूद् , य एष विज्ञानमयः पुरुषस् तदेषां प्राणानां विज्ञानेन विज्ञानमादाय य एषोऽन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिन् शेते तानि यदा गृह्णाति अथ हैतत्पुरुषः स्वपिति नाम तद्गृहीत एव प्राणो भवति गृहीता वाग्गृहीतं चक्षुर्गृहीतं श्रोत्रं गृहीतं मनः ॥ १७ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S01_V18"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स यत्रैत् स्वप्नया चरति ते हास्य लोकास्तदुतेव महाराजो भवत्युतेव महाब्राह्मण उतेवोच्चावचं निगच्छति स यथा महाराजो जनपदान् गृहीत्वा स्वे जनपदे यथाकामं परिवर्तेतैवमेवैष एतत्प्राणान् गृहीत्वा स्वे शरीरे यथाकामं परिवर्तते ॥ १८ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S01_V19"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथ यदा सुषुप्तो भवति तदा न कस्यचन वेद, हिता नाम नाड्यो द्वासप्ततिसहस्राणि हृदयात् पुरीततमभिप्रतिष्ठन्ते ताभिः प्रत्यवसृप्य पुरीतति शेते स यथा कुमारो वा महाराजो वा महाब्राह्मणो वाऽतिघ्नीमानन्दस्य गत्वा शयीतैवमेवैष एतच्छेते ॥१९॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S01_V20"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स यथोर्णनाभिस्तन्तुनोच्चरेद्यथाऽग्नेः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गा व्युच्चरन्त्येवमेवास्मादात्मनः सर्वे प्राणाः सर्वे लोकाः सर्वे देवाः सर्वाणि भूतानि व्युच्चरन्ति । तस्योपनिषत् सत्यस्य सत्यमिति । प्राणा वै सत्यं तेषामेष सत्यम् ॥ २० ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S02_V01"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">यो ह वै शिशुं साधानं सप्रत्याधानं सस्थूणं सदामं वेद सप्त ह द्विषतो भ्रातृव्यानवरुणद्ध्ययं वाव शिशुर्योऽयं मध्यमः प्राणस्तस्येदमे वाधानमिदं प्रत्याधानं प्राणः स्थूणा अन्नं दाम ॥१॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S02_V02"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">तमेताः सप्ताक्षितय उपतिष्ठन्ते तद्या इमा अक्षंल्लोहिन्यो राजयस्ताभिरेनं रुद्रोऽन्वायत्तोऽथ या अक्षन्नापस्ताभिः पर्जन्यो या कनीनिका तयाऽदित्यो यत्कृष्णं तेनाग्निर्यच्छुक्लं तेनेन्द्रोऽधरयैनं वर्तन्या पृथिव्यन्वायत्ता द्यौरुत्तरया नास्यान्नं क्षीयते य एवं वेद ॥२॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S02_V03"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">तदेष श्लोको भवति अर्वाग्बिलश्चमस ऊर्ध्वबुध्नस्तस्मिन् यशो निहतं विश्वरूपं तस्यासत ऋषयः सप्त तीरे वागष्टमी ब्रह्मणा संविदानेत्यर्वाग्बिलश्चमस ऊर्ध्वबुध्न इतीदं तच्छिर एष ह्यर्वाग्बिलश्चमस ऊर्ध्वबुध्नस्तस्मिन् यशो निहितं विश्वरूपमिति । प्राणा वै यशो विश्वरूपं प्राणानेव तदाह तस्याऽऽसत ऋषयः सप्त तीरे इति प्राणा वा ऋषयः प्राणानेतदाह वागष्टमी ब्रह्मणा संविदानेति वाग्घ्यष्टमी संवित्ता ॥ ३ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S02_V04"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">इमावेव गौतमभरद्वाजावयमेव गौतमोऽयं भरद्वाज इमावेव विश्वामित्रजमदग्नी अयमेव विश्वामित्रोऽयं जमदग्निरिमावेव वसिष्ठ कश्यपावयमेव वसिष्ठोऽयं कश्यपो वागेवात्रिर्वाचो ह्यन्नमद्यतेऽत्रिर्ह वै नामैतद्यदत्रिरिति सर्वस्यैतस्यात्ता भवति सर्वमस्यान्नं भवति य एवं वेद ॥ ४ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S03_V01"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे । मूर्तं चैवामूर्तं च, मर्त्यं चामृतं, स्थितं च यच्च, सच्च त्यञ्च ॥ १ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S03_V02"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">तदेतन्मूर्तं यदन्यद्वायोश्चान्तरिक्षाच्चैतन्मर्त्यमेतत् स्थितमेतत् सत् तस्यैतस्य मूर्तस्यैतस्य मर्त्यस्यैतस्य स्थितस्यैतस्य सत एष रसो य एष तपति सतो ह्येष रसः ॥ २ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S03_V03"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथामूर्तं वायुश्चान्तरिक्षं चैतदमृतमेतद् यदेतत् त्यं तस्यैतस्यामूर्तस्यैतस्यामृतस्यैतस्य यत एतस्य त्यस्यैष रसो य एष एतस्मिन् मण्डले पुरुषस्तस्य ह्येष रस इत्यधिदैवतम् ॥ ३ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S03_V04"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथाध्यात्मम् इदमेव मूर्तं यदन्यत् प्राणाच्च यश्चायमन्तरात्मन्नाकाश एतन्मर्त्यमेतत्स्थितमेतत् सत् तस्यैतस्य मूर्तस्यैतस्य मर्त्यस्यैतस्य स्थितस्यैतस्य सत एष रसो यच्चक्षुः सतो ह्येष रसः ॥ ४ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S03_V05"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथामूर्तं प्राणश्च यश्चायमन्तरात्मन्नाकाश एतदमृतमेतद्यदेतत् त्यं तस्यैतस्यामूर्तस्यैतस्यामृतस्यैतस्य यत एतस्य त्यस्यैष रसो योऽयं दक्षिणेऽक्षन्पुरुषस्तस्य ह्येष रसः ॥ ५ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S03_V06"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">एतस्य हैतस्य पुरुषस्य रूपं यथा महारजनं वासो यथा पाण्ड्वाविकं यथेन्द्रगोपो यथाग्न्यर्चिर्यथा पुण्डरीकं यथा सकृद्विद्युत्तं सकृद्विद्युत्तेव ह वा अस्य श्रीर्भवति य एवं वेदाथात आदेशो नेति नेति न ह्येतस्मादिति नेत्यन्यत् परमस्त्यथ नामधेयं सत्यस्य सत्यमिति प्राणा वै सत्यं तेषामेष सत्यम् ॥ ६ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S04_V01"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">मैत्रेयीति होवाच याज्ञवल्क्यः । उद्यास्यन् वा ओऽहमस्मात् स्थानादस्मि हन्त तेऽनया कात्यायन्याऽन्तं करवाणीति ॥ १ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S04_V02"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">सा होवाच मैत्रेयी । यन्नु म इयं भगोः सर्वा पृथिवी वित्तेन पूर्णा स्यात् कथं तेनामृता स्यामिति । नेति होवाच । याज्ञवल्क्यो यथैवोपकरणवतां जीवितं तथैव ते जीवितं स्याद् , अमृतत्वस्य नाशाऽस्ति वित्तेनेति ॥ २ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S04_V03"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">सा होवाच । मैत्रेयी येनाहं नामृता स्यां किमहं तेन कुर्यां, यदेव भगवान् वेद तदेव मे ब्रूहीति ॥ ३ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S04_V04"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स होवाच याज्ञवल्क्यः । प्रिया बतारे नः सती प्रियं भाषस एह्यास्व व्याख्यास्यामि । ते व्याचक्षाणस्य तु मे निदिध्यासस्वेति ॥ ४ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S04_V05"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स होवाच न वा अरे पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवत्यात्मनस्तु कामाय पतिः प्रियो भवति ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">न वा अरे जायायै कामाय जाया प्रिया भवत्यात्मनस्तु कामाय जाया प्रिया भवति ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">न वा अरे पुत्राणां कामाय पुत्राः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय पुत्राः प्रिया भवन्ति ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">न वा अरे वित्तस्य कामाय वित्तं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय वित्तं प्रियं भवति ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">न वा अरे ब्रह्मणः कामाय ब्रह्म प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय ब्रह्म प्रियं भवति ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">न वा ओ अरेक्षत्रस्य कामाय क्षत्रं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय क्षत्रं प्रियं भवति ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">न वा अरे लोकानां कामाय लोकाः प्रिया भवन्ति, आत्मनस्तु कामाय लोकाः प्रिया भवन्ति ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">न वा अरे देवानां कामाय देवाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय देवाः प्रियाः भवन्ति ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">न वा अरे भूतानां कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्त्यात्मनस्तु कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्ति ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्वं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवति ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यो मैत्रेय्यात्मनो वा अरे दर्शनेन श्रवणेन मत्या विज्ञानेनेदं सर्वं विदितम् ॥ ५ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S04_V06"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">ब्रह्म तं परादाद् योऽन्यत्रात्मनो ब्रह्म वेद क्षत्रं तं परादाद् योऽन्यत्रात्मनो क्षत्रं वेद लोकास्तं परादुर् योऽन्यत्रात्मनो लोकान् वेद देवाः तं परादुः ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">योऽन्यत्रात्मनो देवान् वेद । भूतानि तं परादुः योऽन्यत्रात्मनो भूतानि वेद सर्वं तं परादाद् योऽन्यत्रात्मनो सर्वं वेद इदं ब्रह्म इदं क्षत्रमिमे लोका इमे देवा इमानि भूतानि इदं सर्वं यदयमात्मा ॥ ६ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S04_V07"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स यथा दुन्दुभेर्हन्यमानस्य न बाह्याञ्च्छब्दाञ्च्छक्नुयाद् ग्रहणाय दुन्दुभेस्तु ग्रहणेन दुन्दुभ्याघातस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ ७ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S04_V08"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स यथा शङ्खस्य ध्मायमानस्य न बाह्याञ्च्छब्दाञ्च्छक्नुयाद् ग्रहणाय शङ्खस्य तु ग्रहणेन शङ्खध्मस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ ८ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S04_V09"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स यथा वीणायै वाद्यमानायै न बाह्याञ्च्छब्दाञ्च्छक्नुयाद् ग्रहणाय वीणायै तु ग्रहणेन वीणावादस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ ९ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S04_V10"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स यथाऽऽर्द्रैधाग्नेरभ्याहितात् पृथग्धूमा विनिश्चरन्त्येवं वा ओऽस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेदद्यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरस इतिहासः पुराणं विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानान्यस्यैवैतानि निःश्वसितानि ॥ १० ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S04_V11"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स यथा सर्वासामपां समुद्र एकायतनमेवं सर्वेषां स्पर्शानां त्वगेकायनमेवं सर्वेषां रसानां जिह्वैकायनमेवं सर्वेषां गन्धानां नासिकैकायनमेवं सर्वेषां रूपाणां चक्षुरेकायनमेवं सर्वेषां शब्दानां श्रोत्रमेकायनमेवं सर्वेषां सङ्कल्पानां मन एकायनमेवं सर्वासां विद्यानां हृदयमेकायनमेवं सर्वेषां कर्मणां हस्तावेकायनमेवं सर्वेषामानन्दानामुपस्थ एकायनमेवं सर्वेषां विसर्गाणां पायुरेकायनमेवं सर्वेषामध्वानां पादावेकायनमेवं सर्वेषां वेदानां वागेकायनमेवम् ॥ ११ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S04_V12"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स यथा सैन्धवखिल्य उदके प्रास्त उदकमेवानुविलीयेत न हास्योद्ग्रहणायैव स्याद्यतो यतस्त्वाददीत लवणमेवैवं वा ओ इदं महद्भूतमनन्तमपारं विज्ञानघन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति न प्रेत्य सञ्ज्ञास्तीत्यरे ब्रवीमीति होवाच याज्ञवल्क्यः ॥ १२ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S04_V13"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">सा होवाच मैत्रेय्यत्रैव मा भगवानमूमुहन्न प्रेत्य सञ्ज्ञास्तीति</span>
| |
| <span class="shloka-line">स होवाच न वा ओ अहं मोहं ब्रवीम्यलं वा अर इदं विज्ञानाय ॥ १३ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S04_V14"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">यत्र हि द्वैतमिव भवति ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">तदितर इतरं जिघ्रति तदितर इतरं पश्यति ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">तदितर इतरं शृणोति ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">तदितर इतरमभिवदति ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">तदितर इतरं मनुते ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">तदितर इतरं विजानाति ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">यत्र वा अस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत्केन कं जिघ्रेत्।</span>
| |
| <span class="shloka-line">केन कं पश्येत् केन कं शृणुयात् ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">तत् केन कमभिवदेत् तत् केन कं मन्वीत ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">तत् केन कं विजानीयाद्येनेदं सर्वं विजानाति ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">तं केन विजानीयाद् विज्ञातारमरे केन विजानीयादिति ॥ १४ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S05_V01"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">इयं पृथिवी सर्वेषां भूतानां मध्वस्यै पृथिव्यै सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायमस्यां पृथिव्यां तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्मं शारीरस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ १ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S05_V02"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">इमा आपः सर्वेषां भूतानां मध्वासामपां सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायमास्वप्सु तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्मं रेतसस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ २ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S05_V03"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अयमग्निः सर्वेषां भूतानां मध्वस्याग्नेः सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायमस्मिन्नग्नौ तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्मं वाङ्मयस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ ३ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S05_V04"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अयं वायुः सर्वेषां भूतानां मध्वस्य वायोः सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायमस्मिन् वायौ तेजोमयोमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्मं प्राणस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ ४ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S05_V05"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अयमादित्यः सर्वेषां भूतानां मध्वस्यादित्यस्य सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायमस्मिन् आदित्ये तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्मं चाक्षुषस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ ५ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S05_V06"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">इमा दिशः सर्वेषां भूतानां मध्वासां दिशां सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायमासु दिक्षु तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्मं श्रौत्रः प्रातिश्रुत्कस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ ६ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S05_V07"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अयं चन्द्रः सर्वेषां भूतानां मध्वस्य चन्द्रस्य सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायमस्मिन् तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्मं मानसस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ ७ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S05_V08"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">इयं विद्युत् सर्वेषां भूतानां मध्वस्यै विद्युतः सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायमस्यां विद्युति तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्मं तैजसस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ ८ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S05_V09"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अयं स्तनयित्नुः सर्वेषां भूतानां मध्वस्य स्तनयित्नोः सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायमस्मिंस्तनयित्नौ तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्मं शाब्दः सौवरस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ ९ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S05_V10"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अयमाकाशः सर्वेषां भूतानां मध्वस्याकाशस्य सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायमस्मिन्नाकाशे तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्मं हृद्याकाशस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ १० ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S05_V11"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अयं धर्मः सर्वेषां भूतानां मध्वस्य धर्मस्य सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायमस्मिन् धर्मे तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्मं धार्मस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ ११ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S05_V12"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">इदं सत्यं सर्वेषां भूतानां मध्वस्य सत्यस्य सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायमस्मिन् सत्ये तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्मं सात्यस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ १२ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S05_V13"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">इदं मानुषं सर्वेषां भूतानां मध्वस्य मानुषस्य सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायमस्मिन् मानुषे तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्मं मानुषस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ १३ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S05_V14"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अयं आत्मा सर्वेषां भूतानां मध्वस्यात्मनः सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायमस्मिन्नात्मनि तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्मं आत्मा तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ १४ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S05_V15"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स वा अयमात्मा सर्वेषां भूतानामधिपतिस्सर्वेषां भूतानां राजा ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">तद्यथा रथनाभौ च रथनेमौ चाराः सर्वे समर्पिताः एवमेवास्मिन्नात्मनि सर्वाणि भूतानि सर्व एत आत्मानः समर्पिताः ॥ १५ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S05_V16"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">इदं वैतन्मधु दध्यङ्ग्ङाथर्वणोऽश्विभ्यामुवाच ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">तदेतदृषिः पश्यन्नवोचत् तद्वन्नरा सनये दंस उग्रमाविष्कृणोमि तन्यतुर्न वृष्टिम् ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">दध्यङ् ह यन्मध्वाथर्वणो वामश्वस्य शीर्ष्णा प्र यदीमुवाचेति ॥ १६ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S05_V17"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">इदं वैतन्मधु दध्यङ्ग्ङाथर्वणोऽश्विभ्यामुवाच ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">तदेतदृषिः पश्यन्नवोचत् आथर्वणायाश्विना दधीचेऽश्व्यं शिरः प्रत्यैरयतम् ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">दध्यङ् ह वा मधु प्रवोचदृतायं त्वाष्ट्रं यद्दस्रावपि कक्ष्यं वामिति ॥ १७ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S05_V18"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">इदं वैतन्मधु दध्यङ्ग्ङाथर्वणोऽश्विभ्यामुवाच तदेतदृषिः पश्यन्नवोचत् ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">दपुरश्चक्रे द्विपदः पुरश्चक्रे चतुष्पदः । पुरस्स पक्षी भूत्वा पुरः पुरुष आविशत् ॥</span>
| |
| <span class="shloka-line">इति स वा अयं पुरुषः सर्वासु पूर्षु पुरि शयो नैनेन किञ्चनानावृतं नैनेन किञ्चनासंवृतम् ॥ १८ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S05_V19"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">इदं वैतन्मधु दध्यङ्ग्ङाथर्वणोऽश्विभ्यामुवाच ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">तदेतदृषिः पश्यन्नवोचत् ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव तदस्य रूपं प्रतिचक्षणाय । इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते युक्ता ह्यस्य हरयः शता दश ॥</span>
| |
| <span class="shloka-line">इत्ययं वै हरयोऽयं वै दश च सहस्राणि बहूनि चानन्तानि च तदेतद्ब्रह्मापूर्वमनपरमनन्तरमबाह्यमयमात्मा ब्रह्म सर्वानुभूरित्यनुशासनम् ॥ १९ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S06_V01"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथ वंशः पौतिमाष्यो गौपवनात् ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">गौपवनः पौतिमाष्यात् ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">पौतिमाष्यो गौपवनात्।</span>
| |
| <span class="shloka-line">गौपवनः कौशिकात् ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">कौशिकः कौण्डिन्यात् ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">कौण्डिन्यः शाण्डिल्यात् ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">शाण्डिल्यः कौशिकाच्च गौतमाच्च ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">गौतमः आग्निवेश्यात्॥ १ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S06_V02"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">आग्निवेश्यः शाण्डिल्याच्च अनभिम्लाताच्च ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">अनभिम्लात आनभिम्लातादानभिम्लातो गौतमात् ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">गौतमः सैतवप्राचीनयोग्याभ्यां ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">सैतवप्राचीनयोग्यौ पाराशर्यात् ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">पाराशर्यो भारद्वाजात् ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">भारद्वाजो भारद्वाजाच्च गौतमाच्च ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">गौतमो भारद्वाजात्।</span>
| |
| <span class="shloka-line">भारद्वाजः पाराशर्यात्, ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">पाराशर्यो बैजवापायनाद् बैजवापायनः ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">कौशिकायनेः कौशिकायनिः ॥ २ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C02_S06_V03"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">धृतकौशिकात् धृतकौशिकः।</span>
| |
| <span class="shloka-line">पाराशर्यायणात् पाराशर्यायणः ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">पाराशर्यात् पाराशर्यो जातूकर्ण्यात् जातूकर्ण्यः ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">आसुरायणाच्च यास्काच्च आसुरायणस्त्रैवर्णेस्त्रैवर्णिः ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">औपबन्धनेरौपबन्धनिः ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">आसुरेः आसुरिर्भारद्वाजात् भारद्वाज</span>
| |
| <span class="shloka-line">आत्रेयात् आत्रेयो माण्टेः।</span>
| |
| <span class="shloka-line">माण्टिर्गौतमात् ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">गौतमो वात्स्यात् ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">वात्स्यः शाण्डिल्यात् ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">शाण्डिल्यः कैशोर्यात् काप्यात्।</span>
| |
| <span class="shloka-line">कैशोर्यः काप्यः कुमारहारितात्।</span>
| |
| <span class="shloka-line">कुमारहारितो गालवात् ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">गालवो विदर्भीकौण्डिन्यात् ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">विदर्भीकौण्डिन्यो वत्सनपादो बाभ्रवात्, ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">वत्सनपाद्बाभ्रवः पथः सौभरात् पन्थाः ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">सौभरो अयास्यात् आङ्गिरसादयास्य आङ्गिरस आभूतेस्त्वाष्ट्राद् ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">आभूतिस्त्वाष्ट्रो विश्वरूपात् त्वाष्ट्रात् ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">विश्वरूपस्त्वाष्ट्रोऽश्विभ्याम् ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">अश्विनौ दधीच आथर्वणात् ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">दध्यङ् आथर्वणोथर्वणो दैवाद्।</span>
| |
| <span class="shloka-line">अथर्वा दैवो मृत्योः प्राध्वंसनात् ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">मृत्युः प्राध्वंसनः प्रध्वंसनात्।</span>
| |
| <span class="shloka-line">प्रध्वंसन एकऋषेः ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">एकऋषिर्विप्रचित्तेः ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">विप्रचित्तिः व्यष्टेः ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">व्यष्टिः सनारोः ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">सनारुः सनातनात् ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">सनातनः सनकात् ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">सनकः परमेष्ठिनः परमेष्ठी ब्रह्मणो।</span>
| |
| <span class="shloka-line">ब्रह्म स्वयम्भुब्रह्मणे नमः ॥ ३ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| == पञ्चमोऽध्यायः ==
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S01_V01"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">जनको ह वैदेहो बहुदक्षिणेन यज्ञेनेजे तत्र ह कुरुपाञ्चालानां ब्राह्मणा अभिसमेता बभूवुस्तस्य ह जनकस्य वैदेहस्य विजिज्ञासा बभूव कःस्विदेषां ब्राह्मणानां अनूचानतमः इति स ह गवां सहस्रमवरुरोध दश दश पादाः एकैकस्याः शृंगयोराबद्धा बभूवुः ॥ १ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S01_V02"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">तान् होवाच ब्राह्मणा भगवन्तो यो वो ब्रह्मिष्ठः स एता गा उदजतामिति ते ह ब्राह्मणा न दधृषुरथ ह याज्ञवल्क्यः स्वमेव ब्रह्मचारिणमुवाचैताः सौम्योदज सामश्रवा३ इति ता होदाचकार ते ह ब्राह्मणाश्चुक्रुधुः कथं नो ब्रह्मिष्ठो ब्रवीतेत्यथ ह जनकस्य वैदेहस्य होता आश्वलो बभूव । सहैनं पप्रच्छ त्वं नु खलु नो याज्ञवल्क्य ब्रह्मिष्ठोऽसी३ इति स होवाच नमो वयं ब्रह्मिष्ठाय कुर्मो गोकामा एव वयं स्म इति तं ह तत एव प्रष्टुं दध्रे होताऽश्वलः ॥ २ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S01_V03"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">याज्ञवल्क्येति होवाच । यदिदं सर्वं मृत्युनाऽऽप्तं सर्वं मृत्युनाऽभिपन्नं केन यजमानो मृत्योराप्तिमतिमुच्यत इति होत्रर्त्विजाऽग्निना वाचा वाग्वै यज्ञस्य होता तद्येयं वाक् सोऽयमग्निः स होता स मुक्तिः साऽतिमुक्तिः ॥ ३ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S01_V04"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">याज्ञवल्क्येति होवाच । यदिदं सर्वमहोरात्राभ्यामाप्तं सर्वमहोरात्राभ्यामभिपन्नं केन यजमानोऽहोरात्रयोराप्तिमतिमुच्यत इत्यध्वर्युणार्त्विजा चक्षुषाऽऽदित्येन चक्षुर्वै यज्ञस्याध्वर्युस्तद्यदिदं चक्षुः सोऽसावादित्यः सोऽध्वर्युः स मुक्तिः साऽतिमुक्तिः ॥ ४ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S01_V05"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">याज्ञवल्क्येति होवाच । यदिदं सर्वं पूर्वपक्षमपरपक्षाभ्यामाप्तं सर्वं पूर्वपक्षापरपक्षाभ्यामभिपन्नं केन यजमानः पूर्वपक्षापरपक्षायोराप्तिमतिमुच्यत इत्युद्गात्रर्त्विजा वायुना प्राणेन प्राणो वै यज्ञस्योद्गाता तद्योऽयं प्राणः स वायुः स उद्गाता स मुक्तिः साऽतिमुक्तिः ॥ ५ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S01_V06"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">याज्ञवल्क्येति होवाच । यदिदमन्तरिक्षमनारम्भणमिव केनाक्रमेण यजमानः स्वर्गं लोकमाक्रमत इति ब्रह्मणर्त्विजा मनसा चंद्रेण मनो वै यज्ञस्य ब्रह्मा तद्यदिदं मनः सोऽसौ चंद्रः स ब्रह्मा स मुक्तिः साऽतिमुक्तिरित्यतिमोक्षाः ॥ ६ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S01_V07"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथ सम्पदः याज्ञवल्क्येति होवाच । कतिभिरयमद्यर्ग्भिर्होता अस्मिन् यज्ञे करिष्यतीति तिसृभिरिति कतमास्तास्तिस्रः इति पुरोनुवाक्या च याज्या च शस्यैव तृतीया किं ताभिर्यजतीति यत्किञ्चेदं प्राणभृदिति ॥ ७ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S01_V08"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">याज्ञवल्क्येति होवाच । कत्ययमद्याध्वर्युरस्मिन् यज्ञे आहुतीर्होष्यतीति तिस्र इति कतमास्तास्तिस्र इति या हुता उज्जवलन्ति या हुता अतिनेदन्ते या हुता अतिशेरते किं ताभिर्जयतीति या हुता उज्ज्वलन्ति देवलोकमेव ताभिर्जयति दीप्यत इव हि देवलोको या हुता अतिनेदन्ते पितृलोकमेव ताभिर्जयत्यतीव हि पितृलोको या हुता अधिशेरते मनुष्यलोकमेव ताभिर्जयत्यध इव हि मनुष्यलोकः ॥ ८ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S01_V09"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">याज्ञवल्क्येति होवाच । कतिभिरयमद्य ब्रह्मा यज्ञं दक्षिणतो देवताभिर्गोपायतीत्येकयेति कतमा सैकेति मन एवेत्यनन्तं वै मनोऽनन्ता विश्वे देवा अनन्तमेव स तेन लोकं जयति ॥ ९ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S01_V10"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">याज्ञवल्क्येति होवाच । कत्ययमद्योद्गाताऽस्मिन् यज्ञे स्तोत्रियाः स्तोष्यतीति तिस्र इति कतमास्तास्तिस्र इति पुरोनुवाक्या च याज्या च शस्यैव तृतीया कतमास्ता या अध्यात्ममिति प्राण एव पुरोनुवाक्या अपानो याज्या व्यानः शस्या किं ताभिर्जयतीति पृथिवीलोकमेव पुरोनुवाक्यया जयत्यन्तरिक्षलोकं याज्यया द्युलोकं शस्यया ततो ह होता आश्वल उपरराम ॥ १० ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S02_V01"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथ हैनं जारत्कारव आर्तभागः पप्रच्छ याज्ञवल्क्येति होवाच । कति ग्रहाः कत्यतिग्रहाः इत्यष्टौ ग्रहा अष्टावतिग्रहा इति ये तेऽष्टौ ग्रहा अष्टावतिग्रहाः कतमे त इति ॥ १ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S02_V02"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">प्राणो वै ग्रहः सोऽपानेनातिग्रहेण गृहीतोऽपानेन हि गन्धान् जिघ्रति ॥ २ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S02_V03"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">वाग्वै ग्रहः स नाम्नाऽतिग्रहेण गृहीतो वाचा हि नामान्यभिवदति ॥३॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S02_V04"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">जिह्वा वै ग्रहः स रसेनातिग्रहेण गृहीतो जिह्वया हि रसान् विजानाति ॥ ४ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S02_V05"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">चक्षुर्वै ग्रहः स रूपेणातिग्रहेण गृहीतश्चक्षुषा हि रूपाणि पश्यति ॥ ५ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S02_V06"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">श्रोत्रं वै ग्रहः स शब्देनातिग्रहेण गृहीतः श्रोत्रेण हि शब्दान् शृणोति ॥ ६ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S02_V07"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">मनो वै ग्रहः स कामेनातिग्रहेण गृहीतो मनसा हि कामान् कामयते ॥ ७ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S02_V08"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">हस्तो वै ग्रहः स कर्मणाऽतिग्रहेण गृहीतो हस्ताभ्यां हि कर्म करोति ॥ ८ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S02_V09"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">त्वग्वै ग्रहः स स्पर्शेनातिग्रहेण गृहीतस्त्वचा हि स्पर्शान् वेदयत इत्येतेऽष्टौ ग्रहा अष्टावतिग्रहाः ॥ ९ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S02_V10"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">याज्ञवल्क्येति होवाच । यदिदं सर्वं मृत्योरन्नं कास्वित् सा देवता यस्या मृत्युरन्नमित्यग्निर्वै मृत्युः सोपामन्नमप पुनर्मृत्युं जयति ॥१०॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S02_V11"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">याज्ञवल्क्येति होवाच । यत्रायं पुरुषो म्रियत उदस्मात् प्राणाः क्रामंत्याहो३ नेति नेति होवाच याज्ञवल्क्योऽत्रैव समवनीयन्ते स उच्छ्वयत्याध्मायत्याध्मातो मृतः शेते ॥ ११ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S02_V12"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">याज्ञवल्क्येति होवाच । यत्रायं पुरुषो म्रियते किमेनं न जहातीति नामेत्यनन्तं वै नामानन्ता विश्वे देवा अनन्तमेव स तेन लोकं जयति ॥ १२ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S02_V13"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">याज्ञवल्क्येति होवाच । यत्रास्य पुरुषस्य मृतस्याग्निं वागप्येति वातं प्राणश्चक्षुरादित्यं मनश्चंद्रं दिशः श्रोत्रं पृथिवीं शरीरमाकाशमात्मौषधीर्लोमानि वनस्पतीन् केशा अप्सु लोहितं च रेतश्च निधीयते क्वायं तदा पुरुषो भवतीत्याहर सोम्य हस्तमार्तभागाऽऽवामेवैतस्य वेदिष्यावो न नावेत् तत्सजन इति तौ होत्क्रम्य मंत्रयाञ्चक्राते तौ ह यदूचतुः कर्म हैव तदूचतुरथ यत्प्रशशंसतुः कर्म हैव तत्प्रशशंसतुः पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेनेति ततो ह जारत्कारव आर्तभाग उपरराम ॥ १३ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S03_V01"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथ हैनं भुज्युर्लाह्यायनिः पप्रच्छ याज्ञवल्यक्येति होवाच । मद्रेषु चरकाः पर्यव्रजाम ते पतंजलस्य काप्यस्य गृहानैम तस्यासीद् दुहिता गन्धर्वगृहीता तमपृच्छाम कोऽसीति । सोऽब्रवीत् सुधन्वाऽऽङ्गिरस इति । तं यदा लोकानामन्तान् अपृच्छामाथैनमब्रूम क्व पारिक्षिता अभवन्निति क्व पारिक्षिता अभवन् स त्वा पृच्छामि याज्ञवल्क्य क्व पारिक्षिता अभवन्निति ॥ १ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S03_V02"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स होवाचोवाच वै सोऽगच्छन् वै ते तद्यत्राश्वमेधयाजिनो गच्छन्तीति क्व न्वश्वमेधयाजिनो गच्छन्तीति द्वात्रिंशतं वै देवरथाह्न्यान्ययं लोकस्तं समन्तं पृथिवी द्विस्तावत् पर्येति तां समन्तं पृथिवीं द्विस्तावत् समुद्रः पर्येति तद्यावती क्षुरस्य धारा यावद्वा मक्षिकायाः पत्रं तावानन्तरेणाकाशस्तानिंद्रः सुपर्णो भूत्वा वायवे प्रायच्छत् तान् वायुरात्मनि धित्वा तत्रागमयद् यत्राश्वमेधयाजिनोऽभवन्नित्येवमिव वै स वायुमेव प्रशशंस तस्मात् वायुरेव व्यष्टिर्वायुः समष्टिरप पुनर्मृत्युं जयति य एवं वेद ततो ह भुज्युर्लाह्यायनिरुपरराम ॥ २ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S04_V01"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथ हैनमुषस्तश्चाक्रायणः पप्रच्छ याज्ञवल्क्येति होवाच । यत्साक्षादपरोक्षात् ब्रह्म य आत्मा सर्वान्तरस्तं मे व्याचक्ष्वेति । एष त आत्मा सर्वान्तरः कतमो याज्ञवल्क्य सर्वान्तरो यः प्राणेन प्राणिति स त आत्मा सर्वान्तरो योऽपानेनापानिति स त आत्मा सर्वान्तरो यो व्यानेन व्यानिति स त आत्मा सर्वान्तर य उदानेनोदानिति स त आत्मा सर्वान्तरो यः समानेन समानिति स त आत्मा सर्वान्तर एष त आत्मा सर्वान्तरः ॥ १ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S04_V02"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स होवाचोषस्तश्चाक्रायणो यथा विब्रूयादसौ गौरसावश्व इत्येवमेवैतद्व्यपदिष्टं भवति यदेव साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म य आत्मा सर्वान्तरस्तं मे व्याचक्ष्वेति । एष त आत्मा सर्वान्तरः कतमो याज्ञवल्क्य सर्वान्तरो न दृष्टेर्द्रष्टारं पश्येर्न श्रुतेः श्रोतारं शृणुया न मतेर्मन्तारं मन्वीया न विज्ञातेर्विज्ञातारं विजानीया एष त आत्मा सर्वान्तरोऽतोऽन्यदार्तम् । ततो होषस्तश्चाक्रायण उपरराम ॥ २ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S05_V01"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथ हैनं कहोलः कौषीतकेयः पप्रच्छ । याज्ञवल्क्येति होवाच । । यदेव साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म य आत्मा सर्वान्तरस्तमेव मे व्याचक्ष्वेति । एष त आत्मा सर्वान्तरः कतमो याज्ञवल्क्य सर्वान्तरो योऽशनायापिपासे शोकं मोहं जरां मृत्युमत्येति ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">एतं वै तमात्मानं विदित्वा ब्राह्मणः पुत्रैषणायाश्च वित्तैषणायाश्च लोकैषणायाश्च व्युत्थायाथ भिक्षाचर्यं चरन्ति ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">या ह्येव पुत्रैषणा सा वित्तैषणा । या वित्तैषणा सा लोकैषणोभे ह्येते एषणे एव भवतः । तस्मात् ब्राह्मणः पांडित्यं निर्विद्य बाल्येन तिष्ठासेद् । बाल्यं च पांडित्यं च निर्विद्याथ मुनिरमौनं च मौनं च निर्विद्याथ ब्राह्मणः स ब्राह्मणः केन स्याद्येन स्यात् तेनेदृश एवातोऽन्यदार्तम् । ततो ह कहोलः कौषीतकेय उपरराम ॥ १ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S06_V01"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथ हैनं गार्गी वाचक्नवी प्रपच्छ याज्ञवल्क्येति होवाच । यदिदं सर्वमप्स्वोतं च प्रोतं चेति कस्मिन्नु खल्वाप ओताश्च प्रोताश्चेति वायौ गार्गीति, कस्मिन्नु खलु वायुरोतश्च प्रोतश्चेति गन्धर्वलोकेषु गार्गीति कस्मिन्नुखलु गन्धर्वलोका ओताश्च प्रोताश्चेति अन्तरिक्षलोकेषु गार्गीति, कस्मिन्नु खल्वन्तरिक्षलोका ओताश्च प्रोताश्चेत्यादित्यलोकेषु गार्गीति कस्मिन्नु खल्वादित्यलोका ओताश्च प्रोताश्चेति चंद्रलोकेषु गार्गीति, कस्मिन्नु खलु चंद्रलोका ओताश्च प्रोताश्चेति नक्षत्रलोकेषु गार्गीति, कस्मिन्नु खलु नक्षत्रलोका ओताश्च प्रोताश्चेति देवलोकेषु गार्गीति, कस्मिन्नु खलु देवलोका ओताश्च प्रोताश्चेति इंद्रलोकेषु गार्गीति, कस्मिन्नु खलु इंद्रलोकाः ओताश्च प्रोताश्चेति प्रजापतिलोकेषु गार्गीति, कस्मिन्नु खलु प्रजापतिलोका ओताश्च प्रोताश्चेति ब्रह्मलोकेषु गार्गीति कस्मिन्नु खलु ब्रह्मलोका ओताश्च प्रोताश्चेति स होवाच गार्गि माऽतिप्राक्षीर्मा ते मूर्धा व्यपतदनतिप्रश्न्यां वै देवतामतिपृच्छसि गार्गि माऽतिप्राक्षीरिति ततो ह गार्गी वाचक्नव्युपरराम ॥ १ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S07_V01"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथ हैनमुद्दालकः आरुणिः पप्रच्छ याज्ञवल्क्येति होवाच । । मद्रेष्ववसाम पतंजलस्य काप्यस्य गृहेषु यज्ञमधीयानास्तस्यासीद् भार्या गन्धर्वगृहीता । तमपृच्छाम कोऽसीति । सोऽब्रवीत् कबन्ध आथर्वण इति । सोऽब्रवीत् पतंजलं काप्यं याज्ञिकांश्च वेत्थ नु त्वं काप्य तत्सूत्रं येनायं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि सन्दृब्धानि भवन्तीति । सोऽब्रवीत् पतंजलः काप्यो नाहं तद्भगवन् वेदेति । सोऽब्रवीत् पतंजलं काप्यं याज्ञिकांश्च वेत्थ नु त्वं काप्य तमन्तर्यामिणं य इमं च लोकं परं च लोकं सर्वाणि च भूतानि योऽन्तरो यमयतीति । सोऽब्रवीत् पतंजलः काप्यो नाहं तं भगवन् वेदेति । सोऽब्रवीत् पतंजलं काप्यं याज्ञिकांश्च यो वै तत्काप्य सूत्रं विद्यात् तं चान्तर्यामिणमिति स ब्रह्मवित् स लोकवित् स देववित् स भूतवित् स आत्मवित् स सर्वविदिति तेभ्योऽब्रवीत् तदहं वेद तच्चेत् त्वं याज्ञवल्क्य सूत्रमविद्वांस्तं चान्तर्यामिणं ब्रह्मगवीरुदजसे मूर्धा ते विपतिष्यतीति वेद वा अहं गौतम तत्सूत्रं तं चान्तर्यामिणमिति यो वा इदं कश्चिद् ब्रूयात् वेद वेदेति यथा वेत्थ तथा ब्रूहीति ॥ १ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S07_V02"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स होवाच वायुर्वै गौतम तत्सूत्रं वायुना वै गौतम सूत्रेणायं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि सन्दृब्धानि भवन्ति तस्माद्वै गौतम पुरुषं प्रेतमाहुर्व्यस्रंसिषतास्यांगानीति वायुना हि गौतम सूत्रेण सन्दृब्धानि भवन्तीत्येवमेवैतत् याज्ञवल्क्यान्तर्यामिणं ब्रूहीति ॥ २ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S07_V03"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">यः पृथिव्यां तिष्ठन् पृथिव्या अन्तरो यं पृथिवी न वेद, यस्य पृथिवी शरीरं यः पृथिवीमन्तरो यमयति, एष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः ॥ ३ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S07_V04"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">यः अप्सु तिष्ठन् अद्भ्यो अन्तरो यं आपो न विदुः यस्यापः शरीरं योऽपोऽन्तरो यमयति, एष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः ॥ ४ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S07_V05"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">यः अग्नौ तिष्ठन्, अग्नेः अन्तरो यं अग्निः न वेद, यस्य अग्निः शरीरं यः अग्निमन्तरो यमयति, एष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः ॥५॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S07_V06"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">यः अन्तरिक्षे तिष्ठन्, अन्तरिक्षात् अन्तरो यं अन्तरिक्षं न वेद, यस्य अन्तरिक्षं शरीरं यः अन्तरिक्षमन्तरो यमयति, एष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ६ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S07_V07"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">यः वायौ तिष्ठन् वायोरन्तरो यं वायुः न वेद, यस्य वायुः शरीरं यः वायुमन्तरो यमयति, एष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः ॥ ७ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S07_V08"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">यः दिवि तिष्ठन् दिवः अन्तरो यं द्यौः न वेद, यस्य द्यौः शरीरं यः दिवमन्तरो यमयति, एष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः ॥ ८ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S07_V09"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">यः आदित्ये तिष्ठन् आदित्यात् अन्तरो यं आदित्यो न वेद, यस्य आदित्यः शरीरं यः आदित्यमन्तरो यमयति, एष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः ॥ ९ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S07_V10"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">यः दिक्षु तिष्ठन् दिग्भ्यो अन्तरो यं दिशो न विदुः, यस्य दिशः शरीरं यः दिशोऽन्तरो यमयति, एष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः ॥ १० ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S07_V11"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">यः चंद्रतारके तिष्ठंश्चंद्रतारकाद् अन्तरो यं चंद्रतारकं न वेद, यस्य चंद्रतारकं शरीरं यश्चंद्रतारकमन्तरो यमयति, एष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः ॥ ११ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S07_V12"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">यः आकाशे तिष्ठन् आकाशात् अन्तरो यं आकाशो न वेद, यस्य आकाशः शरीरं यः आकाशमन्तरो यमयति, एष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः ॥ १२ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S07_V13"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">यः तमसि तिष्ठंस्तमसोऽन्तरो यं तमो न वेद, यस्य तमः शरीरं यः तमसोऽन्तरो यमयति, एष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः ॥ १३ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S07_V14"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">यः तेजसि तिष्ठंस्तेजसोऽन्तरो यं तेजो न वेद, यस्य तेजः शरीरं यस्तेजोऽन्तरो यमयति, एष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः इत्यधिदैवतमथाधिभूतम् ॥ १४ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S07_V15"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">यः सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन् सर्वेभ्यो भूतेभ्यो अन्तरो यं सर्वाणि भूतानि न विदुः यस्य सर्वाणि भूतानि शरीरं यः सर्वाणि भूतानि अन्तरो यमयति, एष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः इत्यधिभूतमथाध्यात्मम् ॥ १५ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S07_V16"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">यः प्राणे तिष्ठन् प्राणाद् अन्तरो यं प्राणो न वेद, यस्य प्राणः शरीरं यः प्राणमन्तरो यमयति, एष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः ॥ १६ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S07_V17"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">यः वाचि तिष्ठन् वाचो अन्तरो यं वांग् न वेद, यस्य वाक् शरीरं यः वाचमन्तरो यमयति, एष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः ॥ १७ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S07_V18"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">यश्चक्षुषि तिष्ठंश्चक्षुषो अन्तरो यं चक्षुः न वेद, यस्य चक्षुः शरीरं यः चक्षुरन्तरो यमयति, एष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः ॥ १८ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S07_V19"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">यः श्रोत्रे तिष्ठन् श्रोत्रादन्तरो यं श्रोत्रं न वेद, यस्य श्रोत्रं शरीरं यः श्रोत्रमन्तरो यमयति, एष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः ॥ १९ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S07_V20"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">यः मनसि तिष्ठन् मनसो अन्तरो यं मनो न वेद, यस्य मनः शरीरं यः मनोऽन्तरो यमयति, एष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ २० ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S07_V21"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">यस्त्वचि तिष्ठंस्त्वचो अन्तरो यं त्वंग् न वेद, यस्य त्वक् शरीरं यः त्वचमन्तरो यमयति, एष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः ॥ २१ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S07_V22"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">यः विज्ञाने तिष्ठन् विज्ञानादन्तरो यं विज्ञानं न वेद, यस्य विज्ञानं शरीरं यः विज्ञानमन्तरो यमयति, एष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः॥२२॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S07_V23"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">यः रेतसि तिष्ठन् रेतसोऽन्तरो यं रेतो न वेद, यस्य रेतः शरीरं यः रेतोऽन्तरो यमयति, एष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः अदृष्टो द्रष्टा अश्रुतः श्रोता अमतो मन्ता अविज्ञातो विज्ञाता नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा नान्योऽतोऽस्ति श्रोता नान्योऽतोऽस्ति मन्ता नान्योऽतोऽस्ति विज्ञातैष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतोऽतोऽन्यदार्तम् । ततो होद्दालक आरुणिरुपरराम ॥ २३ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S08_V01"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथ ह वाचक्नव्युवाच ब्राह्मणा भगवन्तो हन्ताहमिमं द्वौ प्रश्नौ प्रक्ष्यामि तौ चेन्मे वक्ष्यति न वै जातु युष्माकमिमं कश्चित् ब्रह्मोद्यं जेतेति पृच्छ गार्गीति ॥ १ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S08_V02"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">सा होवाचाहं वै त्वा याज्ञवल्क्य यथा काश्यो वा वैदेहो वोग्रपुत्र उज्ज्यं धनुरधिज्यं कृत्वा द्वौ बाणवन्तौ सपत्नातिव्याधिनौ हस्ते कृत्वोपोत्तिष्ठेदेवमेवाहं त्वा द्वाभ्यां प्रश्नाभ्यामुपोदस्थां तौ मे ब्रूहीति पृच्छ गार्गीति ॥ २ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S08_V03"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">सा होवाच यदूर्ध्वं याज्ञवल्क्य दिवो यदर्वाक् पृथिव्या यदन्तरा द्यावापृथिवी इमे यद्भूतं च भवच्च भविष्यच्चेत्याचक्षते कस्मिंस्तदोतं च प्रोतं चेति ॥ ३ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S08_V04"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स होवाच यदूर्ध्वं गार्गि दिवो यदर्वाक् पृथिव्या यदन्तरा द्यावापृथिवी इमे यद्भूतं च भवच्च भविष्यच्चेत्याचक्षते आकाशे तदोतं च प्रोतं चेति ॥ ४ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S08_V05"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">सा होवाच नमस्तेऽस्तु याज्ञवल्क्य यो म एतं व्यवोचोऽथापरस्मै धारयस्वेति पृच्छ गार्गीति ॥ ५ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S08_V06"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">सा होवाच यदूर्ध्वं याज्ञवल्क्य दिवो यदर्वाक् पृथिव्या यदन्तरा द्यावापृथिवी इमे यद्भूतं च भवच्च भविष्यच्चेत्याचक्षते कस्मिंस्तदोतं च प्रोतं चेति ॥ ६ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S08_V07"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स होवाच यदूर्ध्वं गार्गि दिवो यदर्वाक् पृथिव्या यदन्तरा द्यावापृथिवी इमे यद्भूतं च भवच्च भविष्यच्चेत्याचक्षते आकाश तदोतं च प्रोतं चेति कस्मिन्नु खलु आकाश ओतश्च प्रोतश्चेति ॥ ७ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S08_V08"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स होवाचैतद्वै तदक्षरं गार्गि ब्राह्मणा अभिवदन्ति अस्थूलं अनणु अह्रस्वं अदीर्घं अलोहितं ओहं अच्छायं अतमो अवायु अनाकाशं असंगं अरसं अगन्धं अचक्षुष्कं अश्रोत्रं अवाक् अमनो अतेजस्कं अप्राणं अमुखं अमात्रं अगोत्रं अजरं अभयं अमृतं अरजो अशब्दं अविवृतं असंवृतं अपूर्वं अनपरं अनन्तरं अबाह्यं न तदश्नाति किञ्चन न तदश्नाति कश्चन ॥ ८ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S08_V09"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचंद्रमसौ विधृतौ तिष्ठत एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि द्यावापृथिव्यौ विधृते तिष्ठतः एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि निमेषा मुहूर्ता अहोरात्राण्यर्धमासाः मासा ऋतवः संवत्सरा इति विधृताः तिष्ठन्त्येतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि प्राच्योऽन्या नद्यः स्यन्दन्ते श्वेतेभ्यो पर्वतेभ्यः प्रतीच्योऽन्या यां यां च दिशमन्वेतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि ददतो मनुष्याः प्रशंसन्ति यजमानं देवा दर्वीं पितरोऽन्वायत्ताः ॥ ९ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S08_V10"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">यो वा एतदक्षरं गार्ग्यविदित्वाऽस्मिंल्लोके जुहोति यजते तपस्तप्यते बहूनि वर्षसहस्राण्यन्तवदेवास्य तद्भवति यो वा एतदक्षरं गार्ग्यविदित्वाऽस्माल्लोकात् प्रैति स कृपणोऽथ य एतदक्षरं गार्गि विदित्वाऽस्माल्लोकात् प्रैति स ब्राह्मणः ॥ १० ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S08_V11"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">तद्वा एतदक्षरं गार्ग्यदृष्टं द्रष्ट्रश्रुतं श्रोत्रमतं मंत्रविज्ञातं विज्ञातृ नान्यदतोऽस्ति द्रष्टृ नान्यदतोऽस्ति श्रोतृ नान्यदतोऽस्ति मन्तृ नान्यदतोऽस्ति विज्ञात्रेतस्मिन्नु खल्वक्षरे गार्ग्याकाश ओतश्च प्रोतश्चेति ॥ ११ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S08_V12"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">सा होवाच ब्राह्मणा भगवन्तस्तदेव बहु मन्यध्वं यदस्मान्नमस्कारेण मुच्यध्वं न वै जातु युष्माकमिमं कश्चित् ब्रह्मोद्यं जेतेति ततो ह वाचक्नव्युपरराम ॥ १२ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S09_V01"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथ हैनं विदग्धः शाकल्यः पप्रच्छ कति देवा याज्ञवल्क्येति स हैतयैव निविदा प्रतिपेदे यावन्तो वैश्वदेवस्य निविद्युच्यन्ते त्रयश्च त्री च शता त्रयश्च त्री च सहस्रेत्योमिति होवाच कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति त्रयस्त्रिंशदित्योमिति होवाच कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति षडित्योमिति होवाच कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति त्रय इत्योमिति होवाच कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति द्वावित्योमिति होवाच कत्येव देवा याज्ञवल्क्येत्यध्यर्ध इत्योमिति होवाच कत्येव देवा याज्ञवल्येत्येक इत्योमिति होवाच कतमे ते त्रयश्च त्री च शता त्रयश्च त्री च सहस्रेति ॥ १ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S09_V02"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स होवाच महिमान एवैषामेते त्रयस्त्रिंशत्त्वेव देवा इति कतमे ते त्रयस्त्रिंशदित्यष्टौ वसव एकादश रुद्रा द्वादशादित्यास्त एकत्रिंशदिंद्रश्चैव प्रजापतिश्च त्रयस्त्रिंशा इति ॥ २ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S09_V03"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">कतमे वसव इत्यग्निश्च पृथिवी च वायुश्चान्तरिक्षं चादित्यश्च द्यौश्च चंद्रमाश्च नक्षत्राणि चैते वसव एतेषु हीदंवसु सर्वं हितमिति तस्मात् वसव इति ॥ ३ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S09_V04"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">कतमे रुद्रा इति दशेमे पुरुषे प्राणा आत्मैकादशस्ते यदाऽस्माच्छरीरात् मर्त्यादुत्क्रामन्त्यथ रोदयन्ति तद्यद्रोदयन्ति तस्माद् रुद्रा इति ॥ ४ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S09_V05"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">कतम आदित्या इति द्वादश वै मासाः संवत्सरस्यैत आदित्या एते हीदं सर्वमाददाना यन्ति ते यदिदं सर्वमाददाना यन्ति तस्मादादित्या इति ॥ ५ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S09_V06"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">कतम इंद्र कतमः प्रजापतिरिति स्तनयित्नुरेवेंद्रो यज्ञः प्रजापतिरिति कतमः स्तनयित्नुरित्यशनिरिति कतमो यज्ञ इति पशव इति ॥ ६ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S09_V07"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">कतमे षडित्यग्निश्च पृथिवी च वायुश्चान्तरिक्षं चादित्यश्च द्यौश्चैते षडेतेषु हीदं सर्वं षडिति ॥ ७ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S09_V08"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">कतमे ते त्रयो देवा इतीम एव त्रयो लोका एषु हीमे सर्वे देवा इति कतमौ तौ द्वौ देवावित्यन्नं चैव प्राणश्चेति कतमोऽध्यर्ध इति योऽयं पवत इति ॥ ८ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S09_V09"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">तदाहुर्यदयमेक इवैव पवतेऽथ कथमध्यर्ध इति यदस्मिन्निदं सर्वमध्यार्ध्नोत् तेनाध्यर्ध इति कतम एको देव इति प्राण इति स ब्रह्म त्यदित्याचक्षते ॥ ९ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S09_V10"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">पृथिव्येव यस्यायतनं अग्निर्लोको मनोज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्,सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषम् ।सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ य एवायं शारीरः पुरुषः स एष वदैव शाकल्य, तस्य का देवता इत्यमृतमिति होवाच ॥ १० ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S09_V11"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">काम एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्,सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्याद् याज्ञवल्क्य,वेद वा अहं तं पुरुषम् ।सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ य एवायं काममयः पुरुषः स एष वदैव शाकल्य, तस्य का देवता इति स्त्रिय इति होवाच ॥ ११ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S09_V12"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">रूपाण्येव यस्यायतनं चक्षुर्लोको मनोज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्,सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्याद् याज्ञवल्क्य,वेद वा अहं तं पुरुषम् ।सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ य एवासावदित्ये पुरुषः स एष वदैव शाकल्य, तस्य का देवता इति सत्यमिति होवाच ॥ १२ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S09_V13"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">आकाश एव यस्यायतनं श्रोत्रं लोको मनोज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्,सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्याद् याज्ञवल्क्य,वेद वा अहं तं पुरुषम् ।सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ य एवायं श्रौत्रः प्रातिश्रुत्कः पुरुषः स एष वदैव शाकल्य, तस्य का देवता इति दिश इति होवाच ॥ १३ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S09_V14"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">तम एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनोज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्,सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्याद् याज्ञवल्क्य,वेद वा अहं तं पुरुषम् ।सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ य एवायं छायामयः पुरुषः स एष वदैव शाकल्य, तस्य का देवता इति मृत्युरिति होवाच ॥ १४ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S09_V15"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">रूपाण्येव यस्यायतनं चक्षुर्लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्,सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्याद् याज्ञवल्क्य,वेद वा अहं तं पुरुषम् ।सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ य एवायमादर्शे पुरुषः स एष वदैव शाकल्य, तस्य का देवता इति असुरिति होवाच ॥ १५ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S09_V16"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">आप एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्,सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्याद् याज्ञवल्क्य,वेद वा अहं तं पुरुषम् । सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ य एवायमप्सु पुरुषः स एष वदैव शाकल्य, तस्य का देवता इति वरुण इति होवाच ॥ १६ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S09_V17"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">रेत एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्,सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्याद् याज्ञवल्क्य,वेद वा अहं तं पुरुषम् ।सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ य एवायं पुत्रमयः पुरुषः स एष वदैव शाकल्य, तस्य का देवता इति प्रजापतिरिति होवाच ॥ १७ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S09_V18"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">शाकल्येति होवाच । याज्ञवल्क्यस्त्वां स्विदिमे ब्राह्मणा अंगारावक्रयणमकृता३ इति ॥ १८ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S09_V19"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">याज्ञवल्क्येति होवाच । शाकल्यो यदिदं कुरुपाञ्चालानां ब्राह्मणानत्यवादीः किं ब्रह्म विद्वानिति दिशो वेद सदेवाः सप्रतिष्ठा इति यद्दिशो वेत्थ सदेवा सप्रतिष्ठाः ॥ १९ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S09_V20"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">किं देवतोऽस्यां प्राच्यां दिश्यसीति आदित्यदेवत इति स आदित्यः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति चक्षुषीति कस्मिन्नु चक्षुः प्रतिष्ठितमिति रूपेष्विति चक्षुषा हि रूपाणि पश्यति कस्मिन्नु रूपाणि प्रतिष्ठितानीति हृदय इति होवाच हृदयेन हि रूपाणि जानाति हृदये ह्येव रूपाणि प्रतिष्ठितानि भवन्तीत्येवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ २० ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S09_V21"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">किं देवतोऽस्यां दक्षिणस्यां दिश्यसीति यमदेवत इति स यमः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति यज्ञ इति कस्मिन् यज्ञः प्रतिष्ठित इति दक्षिणायामिति कस्मिन्नु दक्षिणा प्रतिष्ठितेति श्रद्धायामिति यदा ह्येव श्रद्धत्तेऽथ दक्षिणां ददाति श्रद्धायां ह्येव दक्षिणा प्रतिष्ठितेति कस्मिन्नु श्रद्धा प्रतिष्ठितेति हृदय इति होवाच हृदयेन हि श्रद्धां जानाति हृदये ह्येव श्रद्धा प्रतिष्ठिता भवतीत्येवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ २१ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S09_V22"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">किं देवतोऽस्यां प्रतीच्यां दिश्यसीति वरुणदेवत इति स वरुणः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति अप्स्विति कस्मिन्वापः प्रतिष्ठिता इति रेतसीति कस्मिन्नु रेतः प्रतिष्ठितमिति हृदय इति तस्मादपि प्रतिरूपं जातमाहुर्हृदयादिव सृप्तो हृदयादिव निर्मित इति हृदये ह्येव रेतः प्रतिष्ठितं भवतीत्येवमेवैतद् याज्ञवल्क्य ॥ २२ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S09_V23"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">किं देवतोस्यामुदीच्यां दिश्यसीति सोमदेवत इति स सोमः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति दीक्षायामिति कस्मिन्नु दीक्षा प्रतिष्ठितेति सत्य इति तस्मादपि दीक्षितमाहुः सत्यं वदेति सत्ये ह्येव दीक्षा प्रतिष्ठितेति कस्मिन्नु सत्यं प्रतिष्ठितमिति हृदय इति होवाच हृदयेन हि सत्यं जानाति हृदये ह्येव सत्यं प्रतिष्ठितं भवतीत्येवमेवैतद् याज्ञवल्क्य ॥ २३ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S09_V24"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">किं देवतोस्यां ध्रुवायां दिश्यसीत्यग्निदेवत इति सोऽग्निः कस्मिन्नु प्रतिष्ठित इति वाचीति कस्मिन्नु वाक्प्रतिष्ठितेति हृदय इति कस्मिन्नु हृदयं प्रतिष्ठितमिति ॥ २४ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S09_V25"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अहल्लिकेति होवाच याज्ञवल्क्यो यत्रैतदन्यत्रास्मन्मन्यासै यद्ध्येतदन्यत्रास्मत् स्यात् श्वानो वैनदद्युर्वयांसि वैनद्विमथ्नीरन्निति ॥ २५ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S09_V26"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">कस्मिन्नु त्वं चात्मा च प्रतिष्ठितौ स्थ इति प्राण इति कस्मिन्नु प्राणः प्रतिष्ठित इति अपान इति कस्मिन्न्वपानः प्रतिष्ठित इति व्यान इति कस्मिन्नु व्यानः प्रतिष्ठित इत्युदान इति कस्मिन्नुदान प्रतिष्ठित इति समान इति स एष नेति नेत्यात्माऽगृह्यो न हि गृह्यते अशीर्यो न हि शीर्यते असंगो न हि सज्जते असितो न व्यथते न रिष्यत्येतान्यष्टावायतनान्यष्टौ लोका अष्टौ देवा अष्टौ पुरुषाः स यस्तान् पुरुषान् निरूह्य प्रत्यूह्यात्यक्रामत् तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि तं चेन्मे न विवक्ष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति तंह न मे शाकल्यस्तस्य ह मूर्धा विपपातापि हास्य परिमोषिणोऽस्थीन्यपजह्रुरन्यन्मन्यमानाः ॥ २६ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S09_V27"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथ होवाच ब्राह्मणा भगवन्तो यो वः कामयते स मा पृच्छतु सर्वे वा मा पृच्छत यो व कामयते तं वः पृच्छामीति सर्वान् वा वः पृच्छामीति ते ह ब्राह्मणाः न दधृषुः ॥ २७ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S09_V28"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">तान् हैतैः श्लोकैः पप्रच्छ ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">यथा वृक्षो वनस्पतिस्तथैव पुरुषोऽमृषा ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">तस्य लोमानि पर्णानि त्वगस्योत्पाटिका बहिः ॥ २८ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S09_V29"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">त्वच एवास्य रुधिरं प्रस्यंदि त्वच उत्पटः ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">तस्मात् तदा तृणात् प्रैति रसो वृक्षादिवाऽहतात् ॥ २९ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S09_V30"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">मांसान्यस्य शकराणि किन्नाटं स्राव तत्स्थिरम् ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">अस्थीन्यन्तरतो दारूणि मज्जा मज्जोपमा कृता ॥ ३० ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S09_V31"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">यद्वृक्षो वृक्णो रोहति मूलान्नवतरः पुनः ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">मर्त्यः स्विन् मृत्युना वृक्णः कस्मान्मूलात् प्ररोहति ॥ ३१ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S09_V32"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">रेतस इति मा वोचत जीवतस्तत्प्रजायते ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">धानारुह इव वै वृक्षोऽञ्जसा प्रेत्य सम्भवः ॥ ३२ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S09_V33"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">यत्समूलमावृहेयुर्वृक्षं न पुनराभवेत् ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">मर्त्यः स्विन्मृत्युना वृक्णः कस्मान्मूलात् प्ररोहति ॥ ३३ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C03_S09_V34"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">जात एव न जायते को न्वेनं जनयेत् पुनः ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">विज्ञानमानन्दं ब्रह्म रातिर्दातुः परायणम् ॥ तिष्ठमानस्य तद्विद इति ॥ ७ ॥ ३४ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| == षष्ठोऽध्यायः ==
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S01_V01"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">जनको ह वैदेह आसाञ्चक्रे । अथ ह याज्ञवल्क्य आवव्राज । तं होवाच याज्ञवल्क्य किमर्थमचारीः पशूनिच्छन्नण्वन्तानिति उयुभयमेव सम्राड् इति होवाच ॥ १ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S01_V02"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">यत्ते कश्चिदब्रवीत् तच्छृणवामेत्यब्रवीत् । मे जित्वा शैलिनिर्वाग्वै ब्रह्मेति यथा मातृमान् पितृमानाचार्यवान् ब्रूयात् तथा तच्छैलिनोऽब्रवीद् वाग्वै ब्रह्मेत्यवदतो हि किं स्यादित्यब्रवीत् तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठां न मेऽब्रवीदित्येकपाद्वा एतत्सम्राडिति स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य वागेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा प्रज्ञेत्येनदुपासीत का प्रज्ञता याज्ञवल्क्य वागेव सम्राति होवाच वाचा वै सम्राड् बन्धुः प्रज्ञायत ऋग्वेदो यजुर्वेदो सामवेदोऽथर्वांगिरस इतिहासः पुराणं विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानानीष्टं हुतमशितं पायितमयं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि वाचैव सम्राट् प्रज्ञायन्ते वाग्वै सम्राट् परमं ब्रह्म नैनं वाग्जहाति सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति देवो भूत्वा देवानप्येति य एवं विद्वानेतदुपास्ते हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥२॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S01_V03"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">यदेव ते कश्चिदब्रवीत् तच्छृणुवामेत्यब्रवीत् म उदंकः शौल्बायनः प्राणो वै ब्रह्मेति यथा मातृमान् पितृमान् आचार्यवान् ब्रूयात् तथा तच्छौल्बायनोऽब्रवीत् प्राणो वै ब्रह्मेत्यप्राणतो हि किं स्यादित्यब्रवीत् तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठां न मेऽब्रवीदित्येकपाद्वा एतत् सम्राडिति स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य प्राण एवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा प्रियमित्येनदुपासीत का प्रियता याज्ञवल्क्य प्राण एव सम्राडिति होवाच प्राणस्य वै सम्राट् कामायायाज्यं याजयत्यप्रतिगृह्यस्य प्रतिगृह्णात्यपि तत्र वधाशंकं भवति यां दिशमेति प्राणस्यैव सम्राट् कामाय प्राणो वै सम्राट् परमं ब्रह्म नैनं प्राणो जहाति सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति देवो भूत्वा देवानप्येति य एवं विद्वानेतदुपास्ते हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥ ३ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S01_V04"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">यदेव ते कश्चिदब्रवीत् तच्छृणुवामेत्यब्रवीत् मे बर्कुः वार्ष्णः चक्षुः वै ब्रह्मेति यथा मातृमान् पितृमान् आचार्यवान् ब्रूयात् तथा तद्वार्ष्णोऽब्रवीच्चक्षुर्वै ब्रह्मेत्यपश्यतो हि किं स्यादित्यब्रवीत् तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठां न मेऽब्रवीदित्येकपाद्वा एतत् सम्राडिति स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य चक्षुरेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा सत्यमित्येनदुपासीत का सत्यता याज्ञवल्क्य चक्षुरेव सम्राडिति होवाच चक्षुषा वै सम्राट् पश्यन्तमाहुरद्राक्षीरिति स आहाद्राक्षमिति तत्सत्यं भवति चक्षुर्वै सम्राट् परमं ब्रह्म नैनं चक्षुर्जहाति सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति देवो भूत्वा देवानप्येति य एवं विद्वानेतदुपास्ते हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥ ४ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S01_V05"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">यदेव ते कश्चिदब्रवीत् तच्छृणुवामेत्यब्रवीत् मे गर्दभीविपीतो भारद्वाजः श्रोत्रं वै ब्रह्मेति यथा मातृमान् पितृमान् आचार्यवान् ब्रूयात् तथा तद्भारद्वाजोऽब्रवीत् श्रोत्रं वै ब्रह्मेत्यशृण्वतो हि किं स्यादित्यब्रवीत् तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठां न मेऽब्रवीदित्येकपाद्वा एतत् सम्राडिति स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य श्रोत्रमेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठाऽनन्त इत्येनदुपासीत का अनन्ता याज्ञवल्क्य दिश एव सम्राडिति होवाच तस्माद् वै सम्राडपि यां कां च दिशं गच्छति नैवास्या अन्तं गच्छत्यनन्ता हि दिशः दिशो वै सम्राट् श्रोत्रं श्रोत्रं वै सम्राट् परमं ब्रह्म नैनं श्रोत्रं जहाति सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति देवो भूत्वा देवानप्येति य एवं विद्वानेतदुपास्ते हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥ ५ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S01_V06"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">यदेव ते कश्चिदब्रवीत् तच्छृणुवामेत्यब्रवीन्मे सत्यकामो जाबालः मनो वै ब्रह्मेति यथा मातृमान् पितृमान् आचार्यवान् ब्रूयात् तथा तज्जाबालोऽब्रवीत् मनो वै ब्रह्मेत्यमनसो हि किं स्यादित्यब्रवीत् तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठां न मेऽब्रवीदित्येकपाद्वा एतत् सम्राडिति स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य मन एवायतनमाकाशः प्रतिष्ठाऽऽनन्द इत्येनदुपासीत का आनन्दता याज्ञवल्क्य मन एव सम्राडिति होवाच मनसा वै सम्राट् स्त्रियमभिहार्यते तस्यां प्रतिरूपः पुत्रो जायते स आनन्दो मनो वै सम्राट् परमं ब्रह्म नैनं मनोजहाति सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति देवो भूत्वा देवानप्येति य एवं विद्वानेतदुपास्ते हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥६॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S01_V07"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">यदेव ते कश्चिदब्रवीत् तच्छृणुवामेत्यब्रवीन्मे विदग्धः शाकल्यः हृदयं वै ब्रह्मेति यथा मातृमान् पितृमान् आचार्यवान् ब्रूयात् तथा तच्छाकल्योऽब्रवीत् हृदयं वै ब्रह्मेत्यहृदयस्य किं स्यादित्यब्रवीत् तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठां न मेऽब्रवीदित्येकपाद्वा एतत् सम्राडिति स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य हृदयमेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा स्थितिरित्येनदुपासीत का स्थितता याज्ञवल्क्य हृदयमेव सम्राडिति होवाच हृदयं वै सम्राट् सर्वेषां भूतानामायतनं हृदयं वै सर्वेषां भूतानां प्रतिष्ठा हृदये ह्येव सम्राट् सर्वाणि भूतानि प्रतिष्ठितानि भवन्ति हृदयं वै सम्राट् परमं ब्रह्म नैनं हृदयं जहाति सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति देवो भूत्वा देवानप्येति य एवं विद्वानेतदुपास्ते हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥७॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S02_V01"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">जनको वै वैदेहः कूर्चादुपावसर्पन्नुवाच नमस्तेऽस्तु याज्ञवल्क्यानु मा शाधीति स होवाच यथा वै सम्राण्महान्तमध्वानमेष्यन् रथं वा नावं वा समाददीतैवमेवैताभिरुपनिषद्भिः समाहितात्माऽस्येवं वृन्दारक आढ्यः सन्नधीतवेद उक्तोपनिषत्क इतो विमुच्यमानः क्व गमिष्यसीति नाहं तद्भगवान् वेद यत्र गमिष्यामीत्यथ वै तेऽहं तद्वक्ष्यामि यत्र गमिष्यसीति स होवाच ब्रवीतु भगवानिति ॥ १ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S02_V02"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">इन्धो ह वै नामैष योऽयं दक्षिणेऽक्षन् पुरुषस्तं वा एतमिन्धं सन्तमिंद्र इत्याचक्षते परोक्षेणैव परोक्षप्रिया इव हि देवाः प्रत्यक्षद्विषः ॥ २ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S02_V03"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथैतद्वामेऽक्षिणि पुरुषरूपमेषाऽस्य पत्नी विराट् तयोरेष संस्तावो य एषोऽन्तर्हृदय आकाशोऽथैनयोरेतदन्नं य एषोऽन्तर्हृदये लोहितपिंडोऽथैनयोरेतत् प्रावरणं यदेतदन्तर्हृदये जालकमिवाथैनयोरेषा सृतिः सञ्चरणीयैषा हृदयदूर्ध्वा नाड्युच्चरति यथा केशः सहस्रधा भिन्न एवमस्यैता हिता नाम नाड्योऽन्तर्हृदये प्रतिष्ठिता भवन्त्येताभिर्वा एतददास्रवति तस्मादेष प्रविविक्ताहारतर इवैव भवत्यस्माच्छारीरादात्मनः ॥ ३ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S02_V04"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">तस्य प्राची दिक् प्राञ्चः प्राणाः दक्षिणा दिक् दक्षिणाः प्राणाः प्रतीची दिक् प्रत्यञ्चः प्राणा उदीची दिगुदञ्चः प्राणा ऊर्ध्वा दिगूर्ध्वाः प्राणा अर्वाची दिगर्वाञ्चः प्राणाः सर्वाः दिशः सर्वे प्राणाः स एष नेति नेत्यात्माऽगृह्यो नहि गृह्यते अशीर्यो न हि शीर्यते असंगो न हि सज्यते असितो न व्यथते न रिष्यत्यभयं वै जनक प्राप्तोऽसीति होवाच याज्ञवल्क्यः स होवाच जनको ह वैदेहोऽभयं त्वागच्छताद्याज्ञवल्क्य यो नो भगवन्नभयं वेदयसे नमस्तेऽस्त्विमे विदेहा अयमहमस्मि ॥ ४ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S03_V01"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">जनकं ह वैदेहं याज्ञवल्क्यो जगाम स मेने न वदिष्य इत्यथ ह यज्जनकश्च वैदेहो याज्ञवल्क्यश्चाग्निहोत्रे समूदाते तस्मै ह याज्ञवल्क्यो वरं ददौ । स ह कामप्रश्नमेव वव्रे । तं हास्मै ददौ तंह सम्राडेव पूर्वं पप्रच्छ ॥ १ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S03_V02"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">याज्ञवल्क्य किं ज्योतिरयं पुरुष इत्यादित्यज्योतिः सम्राडिति होवाचादित्येनैवायं ज्योतिषाऽऽस्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येतीत्येवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ २ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S03_V03"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य किं ज्योतिरेवायं पुरुष इति चंद्रमा एवास्य ज्योतिर्भवतीति चंद्रमसैवायं ज्योतिषाऽऽस्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्यतीत्येवमेवैतद् याज्ञवल्क्य ॥ ३ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S03_V04"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य चंद्रमस्यस्तमिते किं ज्योतिरेवायं पुरुष इत्यग्निरेवास्य ज्योतिर्भवतीत्यग्निनैवायं ज्योतिषाऽऽस्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्यतीत्येवमेवैतद् याज्ञवल्क्य ॥ ४ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S03_V05"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य चंद्रमस्यस्तमिते शान्तेऽग्नौ किं ज्योतिरेवायं पुरुष इति वागेवास्य ज्योतिर्भवतीति वाचैवायं ज्योतिषाऽऽस्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येतीति तस्माद्वै सम्राडपि यत्र स्वः पाणिर्न विनिर्ज्ञायतेऽथ यत्र वागुच्चरत्युपैव तत्र न्येतीत्येवमेवैतद् याज्ञवल्क्य ॥ ५ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S03_V06"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य चंद्रमस्यस्तमिते शान्तेऽग्नौ शान्तायां वाचि किं ज्योतिरेवायं पुरुष इत्यात्मैवास्य ज्योतिर्भवतीत्यात्मनैवायं ज्योतिषाऽऽस्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येतीति ॥ ६ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S03_V07"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">कतम आत्मेति योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्तर्ज्योतिः पुरुषः स समानः सन्नुभौ लोकावनु सञ्चरति ध्यायतीव लेलायतीव स हि स्वप्नो भूत्वेमं लोकमतिक्रामति मृत्यो रूपाणि ॥ ७ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S03_V08"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स वाऽयं पुरुषो जायमानः शरीरमभिसम्पद्यमानः पाप्मभिः संसृज्यते स उत्क्रामन् म्रियमाणः पाप्मनो विजहाति ॥ ८ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S03_V09"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">तस्य वा एतस्य पुरुषस्य द्वे एव स्थाने भवत इदं च परलोकस्थानं च सन्ध्यं तृतीयं स्वप्नस्थानं तस्मिन् सन्ध्ये स्थाने तिष्ठन्नेते उभे स्थाने पश्यतीदं च परलोकस्थानं चाथ यथाक्रमोऽयं परलोकस्थाने भवति तमाक्रममाक्रम्योभयान् पाप्मन् आनन्दांश्च पश्यति स यत्र प्रस्वपित्यस्य लोकस्य सर्वावतो मात्रामुपादाय स्वयं विहृत्य स्वयं निर्माय स्वेन भासा स्वेन ज्योतिषा प्रस्वापित्यत्रायं पुरुषः स्वयं ज्योतिर्भवति ॥ ९ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S03_V10"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">न तत्र रथा न रथयोगा न पन्थानो भवन्त्यथ रथान् रथयोगान् पथः सृजते न तत्राऽऽनन्दा मुदः प्रमुदो भवन्त्यथानन्दान् मुदः प्रमुदः सृजते न तत्र वेशान्ताः पुष्करिण्यः स्रवन्त्यो भवन्त्यथ वेशान्तान् पुष्करिण्यः स्रवन्त्यः सृजते स हि कर्ता ॥ १० ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S03_V11"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">तदेते श्लोका भवन्ति ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">स्वप्नेन शारीरमभिप्रहत्यासुप्तः सुप्तानभिचाकशीति ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">शुक्रमादाय पुनरेति स्थानं हिरण्मयः पुरुष एकहंसः ॥ ११ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S03_V12"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">प्राणेन रक्षन्नवरं कुलायं बहिष्कुलायादमृतश्चरित्वा ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">स ईयतेऽमृतो यत्र कामं हिरण्मयः पुरुष एकहंसः ॥ १२ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S03_V13"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स्वप्नान्त उच्चावचमीयमानो रूपाणि देवः कुरुते बहूनि ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">उतेव स्त्रीभिस्सह मोदमानो जक्षदुतेवापि भयानि पश्यन् ॥ १३ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S03_V14"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">आराममस्य पश्यन्ति न तं पश्यति कश्चनेति ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">तं नायतं बोधयेदित्याहुर्दुर्भिषज्यं हास्मै भवति यमेष न प्रतिपद्यतेऽथो खल्वाहुर्जागरितदेश एवास्यैष इति यानि ह्येव जाग्रत्पश्यति तानि सुप्त इत्यत्रायं पुरुषः स्वयंज्योतिर्भवति सोऽहं भगवते सहस्रं ददाम्यत ऊर्ध्वं विमोक्षाय ब्रूहीति ॥ १४ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S03_V15"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स वा एष एतस्मिन् सम्प्रसादे रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्या द्रवति स्वप्नायैव स यत् तत्र किञ्चित् पश्यत्यनन्वागतस्तेन भवत्यसंगो ह्ययं पुरुषः इत्येवमेवैतद्याज्ञवल्क्य सोऽहं भगवते सहस्रं ददाम्यत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव ब्रूहीति ॥ १५ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S03_V16"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स वा एष एतस्मिन् स्वप्ने रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्या द्रवति बुद्धान्तायैव स यत् तत्र यत् किञ्चित् पश्यत्यनन्वागतस्तेन भवत्यसंगो ह्ययं पुरुषः इत्येवमेवैतद्याज्ञवल्क्य सोऽहं भगवते सहस्रं ददाम्यत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव ब्रूहीति ॥ १६ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S03_V17"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स वा एष एतस्मिन् बुद्धान्ते रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्या द्रवति स्वप्नान्तायैव ॥ १७ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S03_V18"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">तद्यथा महामत्स्य उभे कूले अनुसञ्चरति । पूर्वं चापरं चैवमेवायं पुरुष एतावुभावन्तावनुसञ्चरति स्वप्नान्तं च बुद्धान्तं च ॥ १८ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S03_V19"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">तद्यथाऽस्मिन्नाकाशे श्येनो वा सुपर्णो वा विपरिपत्य श्रान्त संहत्य पक्षौ सल्लयायैव ध्रियते, एवमेवायं पुरुष एतस्मा अन्ताय धावति । यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते । न कञ्चन स्वप्नं पश्यति॥ १९ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S03_V20"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">ता वा अस्यैता हिता नाम नाड्यो यथा केशः सहस्रधा भिन्नस्तावताऽणिम्ना तिष्ठन्ति शुक्लस्य नीलस्य पिंगलस्य हरितस्य लोहितस्य पूर्णा अथ यत्रैनं घ्नन्तीव जिनन्तीव हस्तीव विच्छाययति गर्तमिव पतति । यदेव जाग्रद्भयं पश्यति तदत्राविद्यया मन्यतेऽथ यत्र देव इव राजेवाहमेवेदं सर्वोऽस्मीति मन्यते सोऽस्य परमो लोकः ॥ २० ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S03_V21"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">तद्वा अस्यैतदतिच्छन्दा अपहतपाप्माऽभयं रूपं तद्यथा प्रियया स्त्रिया सम्परिष्वक्तो न बाह्यं किञ्चन वेद, नान्तरमेवमेवायं पुरुषः प्राज्ञेनात्मना सम्परिष्वक्तो न बाह्यं किञ्चन वेद, नान्तरं तद्वा अस्यैतदाप्तकाममात्मकाममकामं रूपं शोकान्तरम् ॥ २१ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S03_V22"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अत्र पिताऽपिता भवति माताऽमाता लोका अलोका देवा ओवा वेदा अवेदा अत्र स्तेनोऽस्तेनो भवति भ्रूणहाऽभ्रूणहा चांडालोऽचांडालः पौल्कसोऽपौल्कसः श्रमणोऽश्रमणस्तापसोऽतापसोऽनन्वागतं पुण्येनानन्वागतं पापेन तीर्णो हि तदा सर्वाञ्छोकान् हृदयस्य भवति ॥ २२ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S03_V23"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">यद्वै तन्न पश्यति पश्यन् वै तन्न पश्यति । न हि द्रष्टुर्दृष्टेर्विपरिलोपो विद्यते ।अविनाशित्वान्न तु तद्द्वितीयमस्ति । ततोऽन्यद्विभक्तं यत्पश्येत् ॥ २३ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S03_V24"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">यद्वै तन्न जिघ्रति जिघ्रन् वै तन्न जिघ्रति। न हि घ्रातुर्घ्रातेर्विपरिलोपो विद्यते । अविनाशित्वान्न तु तद्द्वितीयमस्ति ।ततोऽन्यद्विभक्तं यज्जिघ्रेत् ॥ २४ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S03_V25"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">यद्वै तन्न रसयते रसयन् वै तन्न रसयते ।न हि रसयितू रसयतेर्विपरिलोपो विद्यते । अविनाशित्वान्न तु तद्द्वितीयमस्ति । ततोऽन्यद्विभक्तं यद्रसयेत् ॥ २५ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S03_V26"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">यद्वै तन्न वदति वदन् वै तं न वदति । न हि वक्तुर्वक्तेर्विपरिलोपो विद्यते । अविनाशित्वान्न तु तद्द्वितीयमस्ति। ततोऽन्यद्विभक्तं यद्वदेत् ॥ २६ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S03_V27"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">यद्वै तन्न शृणोति शृण्वन् वै तन्न शृणोति । न हि श्रोतुः श्रुतेर्विपरिलोपो विद्यते । अविनाशित्वान्न तु तद्द्वितीयमस्ति । ततोऽन्यद्विभक्तं यच्छृणुयात् ॥ २७ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S03_V28"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">यद्वै तन्न मनुते मन्वानो वै तन्न मनुते । न हि मन्तुर्मतेर्विपरिलोपो विद्यते । अविनाशित्वान्न तु तद्द्वितीयमस्ति । ततोऽन्यद्विभक्तं यन्मन्वीत॥ २८ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S03_V29"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">यद्वै तन्न स्पृशति स्पृशन् वै तन्न स्पृशति न हि स्प्रष्टुः स्पृष्टेर्विपरिलोपो विद्यते ।अविनाशित्वान्न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यत्स्पृशेत् ॥ २९ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S03_V30"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">यद्वै तन्न विजानाति विजानन् वै तन्न विजानाति न हि विज्ञातुर्विज्ञातेर्विपरिलोपो विद्यते ।अविनाशित्वान्न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यद्विजानीयात् ॥ ३० ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S03_V31"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">यत्र वा अन्यदिव स्यात् तत्रान्योऽन्यत् पश्येत् अन्योऽन्यज्जिघ्रेत् अन्योऽन्यद्रसयेत् अन्योऽन्यद्वदेत् अन्योऽन्यच्छृणुयात् अन्योऽन्यन्मन्वीतान्योऽन्यत् स्पृशेदन्योऽन्यद्विजानीयात् ॥ ३१ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S03_V32"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">सलिल एको द्रष्टाऽद्वैतो भवत्येष ब्रह्मलोकः सम्राडिति हैनमनुशशास याज्ञवल्क्य एषाऽस्य परमा गतिरेषाऽस्य परमा सम्पदेषोऽस्य परमो लोक एषोऽस्य परम आनन्द एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति ॥ ३२ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S03_V33"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स यो ह वै मनुष्याणां राद्धः समृद्धो भवत्यन्येषामधिपतिः सर्वैर्मानुष्यकैर्भोगैः सम्पन्नतमः स मनुष्याणां परम आनन्दोऽथ ये शतं मनुष्याणामानन्दाः स एकः पितॄणां जितलोकानामानन्दोऽथ ये शतं पितॄणां जितलोकानामानन्दाः स एको गन्धर्वलोक आनन्दोऽथ ये शतं गन्धर्वलोक आनन्दाः स एकः कर्मदेवानामानन्दो ये कर्मणा देवत्वमभिसम्पद्यन्तेऽथ ये शतं कर्मदेवानामानन्दाः स एक आजानदेवानामानन्दो यश्च श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतोऽथ ये शतमाजानदेवानामानन्दाः स एकः प्रजापतिलोकः आनन्दो यश्च श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतोऽथ ये शतं प्रजापतिलोक आनन्दाः स एको ब्रह्मलोक आनन्दो यश्च श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतोऽथैष एव परम आनन्द एष ब्रह्मलोकः सम्राडिति होवाच याज्ञवल्क्यः सोऽहं भगवते सहस्रं ददाम्यत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव ब्रूहीत्यत्र ह याज्ञवल्क्यो बिभयाञ्चकार मेधावी राजा सर्वेभ्यो माऽन्तेभ्य उदरौत्सीदिति ॥ ३३ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S03_V34"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स वा एष एतस्मिन् स्वप्नान्ते रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्या द्रवति बुद्धान्तायैव ॥ ३४ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S03_V35"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">तद्यथानः सुसमाहितमुत्सर्जत् यायादेवमेवायं शरीर आत्मा प्राज्ञेनात्मनाऽन्वारूढं उत्सर्जद्याति यत्रैतदूर्ध्वोच्छ्वासी भवति ॥३५॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S03_V36"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स यत्रायमणिमानं न्येति जरया वोपतपता वाऽणिमानं निगच्छति तद्यथाऽऽम्रमौदुम्बरं वा पिप्पलं वा बन्धनात् प्रमुच्यत एवमेवायं पुरुष एभ्योऽङ्गेभ्यः सम्प्रमुच्य पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्या द्रवति प्राणायैव ॥ ३६ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S03_V37"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">तद्यथा राजानमायान्तमुग्राः प्रत्येनसः सूतग्रामण्योऽन्नैः पानैरावसथैः प्रतिकल्पन्तेऽयमायात्ययमागच्छतीत्येवं हैवंविदं सर्वाणि भूतानि प्रतिकल्पन्त इदं ब्रह्मायातीदमागच्छतीति ॥३७॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S03_V38"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">तद्यथा राजानं प्रयियासन्तमुग्राः प्रत्येनसः सूतग्रामण्योऽभिसमायन्त्येवमेवेममात्मानमन्तकाले सर्वे प्राणा अभिसमायन्ति यत्रैतदूर्ध्वोच्छ्वासी भवति ॥ ३८ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S04_V01"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स यत्रायमात्मा बल्यं न्येत्य सम्मोहमिव न्येत्यथैनमेते प्राणा अभिसमायन्ति । स एतास्तेजोमात्राः समभ्याददानो हृदयमेवान्ववक्रामति । स यत्रैव चाक्षुषः पुरुषः परांग् पर्यावर्ततेऽथारूपज्ञो भवति ॥ १ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S04_V02"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">एकीभवति न पश्यतीत्याहुरेकीभवति न जिघ्रतीत्याहुरेकीभवति न रसयत इत्याहुरेकीभवति न वदतीत्याहुरेकीभवति न शृणोतीत्याहुरेकीभवति न मनुत इत्याहुरेकीभवति न स्पृशतीत्याहुरेकीभवति न विजानातीत्याहुस्तस्य हैतस्य हृदयस्याग्रं प्रद्योतते तेन प्रद्योतेनैष आत्मा निष्क्रामति चक्षुषो वा मूर्ध्नो वाऽन्येभ्यो वा शरीरदेशेभ्यस्तमुत्क्रामन्तं प्राणोऽनूत्क्रामति प्राणमनुत्क्रामन्तं सर्वे प्राणा अनूत्क्रामन्ति सविज्ञानो भवति स विज्ञानमेवान्ववक्रामति तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा च ॥ २ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S04_V03"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">तद्यथा तृणजलायुका तृणस्यान्तं गत्वा अन्यमाक्रममाक्रम्यात्मानमुपसंहरत्येवमेवायमात्मेदं शरीरं निहत्याविद्यां गमयित्वाऽन्यमाक्रममाक्रम्यात्मानमुपसंहरति ॥ ३ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S04_V04"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">तद्यथा पेशस्करी पेशसो मात्रामुपादायान्यन्नवतरं कल्याणतरं रूपं तनुत एवमेवायमात्मेदं शरीरं निहत्याविद्यां गमयित्वा अन्यन्नवतरं कल्याणतरं रूपं कुरुते पित्र्यं वा गान्धर्वं वा दैवं वा प्राजापत्यं वा ब्राह्मं वाऽन्येषां वा भूतानाम् ॥ ४ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S04_V05"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स वा अयमात्मा ब्रह्म विज्ञानमयो मनोमयः प्राणमयश्चक्षुर्मयः श्रोत्रमयः पृथिवीमय आपोमयोः वायुमयः आकाशमयस्तेजोमयोऽतेजोमयः काममयोऽकाममयः क्रोधमयोऽक्रोधमयो धर्ममयोऽधर्ममयस्सर्वमयस्तद्यदेतदिदंमयोऽदोमय इति यथाकारी यथाचारी तथा भवति साधुकारी साधुर्भवति पापकारी पापो भवति पुण्यः पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेनाथो खल्वाहुः काममय एवायं पुरुष इति स यथाकामो भवति तत्क्रतुर्भवति यत्क्रतुर्भवति तत्कर्म कुरुते यत्कर्म कुरुते तदभिसम्पद्यते ॥ ५ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S04_V06"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">तदेष श्लोको भवति ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">तदेव सक्तः सह कर्मणैति लिंगं मनो यत्र निषिक्तमस्य ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">प्राप्यान्तं कर्मणस्तस्य यत्किञ्चेह करोत्ययम् ॥</span>
| |
| <span class="shloka-line">तस्माल्लोकात् पुनरेत्यस्मै लोकाय कर्मण इति नु कामयमानोऽथाकामयमानो योऽकामो निष्काम आप्तकामः आत्मकामो न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति ॥ ६ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S04_V07"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">तदेष श्लोको भवति ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि श्रिताः ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">अथ मर्त्योऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुत इति ॥</span>
| |
| <span class="shloka-line">तद्यथाऽहिर्निलयनी वल्मीके मृता प्रत्यस्ता शयीतैवमेवेदं शरीरं शेतेऽथायमशरीरोऽमृतः प्राणो ब्रह्मैव तेज एव सोऽहं भगवते सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः ॥ ७ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S04_V08"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">तदेते श्लोका भवन्ति ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">अणुः पन्था विततः पुराणो मां स्पृष्टोऽनुवित्तो मयैव ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">तेन धीरा अपियन्ति ब्रह्मविदः स्वर्गं लोकमित ऊर्ध्वो विमुक्ताः ॥ ८ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S04_V09"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">तस्मिञ्च्छ्लुक्लमुत नीलमाहुः पिंगलं हरितं लोहितं च ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">एष पन्था ब्रह्मणा हानुवित्तस्तेनैति ब्रह्मवित् पुण्यकृत् तैजसश्च ॥ ९ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S04_V10"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अन्धन्तमः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासते ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">ततो भूय इव ते तमो य उ विद्यायां रताः ॥ १० ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S04_V11"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अनन्दा नाम ते लोका अन्धेन तमसाऽऽवृताः ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">तांस्ते प्रेत्याभिगच्छन्त्यविद्वांसो बुधो जनाः ॥ ११ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S04_V12"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">आत्मानं चेद्विजानीयादयमस्मीति पूरुषः ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">किमिच्छन् कस्य कामाय शरीरमनुसंज्वरेत् ॥ १२ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S04_V13"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">यस्यानुवित्तः प्रतिबुद्ध आत्मा अस्मिन् सन्दोघे गहने प्रविष्टः ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">स विश्वकृत् स हि सर्वस्य कर्ता तस्य लोकः स उ लोक एव ॥ १३ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S04_V14"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">इहैव सन्तोऽथ विद्मस्तद्वयं न चेदवेदीर्महती विनष्टिः ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्त्यथेतरे दुःखमेवापियन्ति ॥ १४ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S04_V15"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">यदैतमनुपश्यन्त्यात्मानं देवमंजसा ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">ईशानं भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते ॥ १५ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S04_V16"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">यस्मादर्वाक् संवत्सरोऽहोभिः परिवर्तते ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">तद्देवा ज्योतिषां ज्योतिरायुर्होपासतेऽमृतम् ॥ १६ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S04_V17"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">यस्मिन् पञ्च पञ्चजना आकाशश्च प्रतिष्ठितः ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">तमेव मन्य आत्मानं विद्वान् ब्रह्मामृतोऽमृतम् ॥ १७ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S04_V18"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">प्राणस्य प्राणमुत चक्षुषश्चक्षुरुत श्रोत्रस्य श्रोत्रम् ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">मनसो ये मनो विदुस्ते निचिक्युर्ब्रह्म पुराणमग्र्यम् ॥ १८ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S04_V19"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">मनसैवानुद्रष्टव्यं नेह नानास्ति किञ्चन ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति ॥ १९ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S04_V20"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">एकधैवानुद्रष्टव्यमेतदप्रमयं ध्रुवम् ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">विरजः पर आकाशादज आत्मा महान् ध्रुवः ॥ २० ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S04_V21"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">नानुध्यायेद् बहून् शब्दान् वाचो विग्लापनं हि तत् " इति ॥ २१ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S04_V22"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स वा एष महानज आत्मा योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु य एषोऽन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिन् शेते सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः सर्वस्याधिपतिः स न साधुना कर्मणा भूयान्नो एवासाधुना कनीयानेष सर्वेश्वर एष भूताधिपतिरेष भूतपाल एष सेतुर्विधरण एषां लोकानामसम्भेदाय तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेनैतमेव विदित्वा मुनिर्भवत्येतमेव प्रव्राजिनो लोकमिच्छन्तः प्रव्रजन्त्येतद्ध स्म वैतत् पूर्वे विद्वांसः प्रजां न कामयन्ते । किं प्रजया करिष्यामो येषां नोऽयमात्माऽयं लोक इति ते ह स्म पुत्रैषणायाश्च वित्तैषणायाश्च लोकैषणायाश्च व्युत्थायाथ भिक्षाचर्यं चरन्ति या ह्येव पुत्रैषणा सा वित्तैषणा सा लोकैषणोभे ह्येते एषणे एव भवतः स एष नेति नेत्यात्माऽगृह्यो न हि गृह्यते अशीर्यो न हि शीर्यते असंगो न हि सज्जते असितो न व्यथते न रिष्यत्येतमु हैवैते न तरत इत्यतः पापमकरवमित्यतः कल्याणमकरवमित्युभे उ हैवैष एते नैनं कृताकृते तपतः ॥ २२ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S04_V23"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">तदेतदृचाभ्युक्तम् ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">एष नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य न वर्धते कर्मणा नो कनीयान् ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">तस्यैव स्यात् पदं वित्तं विदित्वा न लिप्यते कर्मणा पापकेनेति ॥</span>
| |
| <span class="shloka-line">तस्मादेवंवित् शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वाऽऽत्मन्येवात्मानं पश्यति सर्वमात्मानं पश्यति</span>
| |
| <span class="shloka-line">नैनं पाप्मा तरति सर्वं पाप्मानं तरति</span>
| |
| <span class="shloka-line">नैनं पाप्मा तपति सर्वं पाप्मानं तपति</span>
| |
| <span class="shloka-line">विपापो विरजोऽविचिकित्सो ब्राह्मणो भवत्येष ब्रह्मलोकः सम्राड् इति होवाच याज्ञवल्क्यः</span>
| |
| <span class="shloka-line">सोऽहं भगवते विदेहान् ददामि मां चापि सह दास्यायेति ॥ २४ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S04_V24"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स वा एष महानज आत्माऽन्नादो वसुदानो विन्दते वसु य एवं वेद ॥ २५ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S04_V25"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स वा एष महानज आत्माऽजरोऽमरोऽमृतोऽभयो ब्रह्माभयं वै ब्रह्माभयं हि वै ब्रह्म भवति य एवं वेद ॥ २६ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S05_V01"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथ ह याज्ञवल्क्यस्य द्वे भार्ये बभूवतुः मैत्रेयी च कात्यायनी च । तयोर्ह मैत्रेयी ब्रह्मवादिनी बभूव स्त्रीप्रज्ञैव तर्हि कात्यायन्यथ ह याज्ञवल्क्योऽन्यद् वृत्तमुपाकरिष्यन् ॥ १ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S05_V02"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">मैत्रेयीति होवाच याज्ञवल्क्यः प्रव्रजिष्यन् वा ओऽहमस्मात् स्थानादस्मि हन्त तेऽनया कात्यायन्याऽन्तं करवाणीति ॥ २ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S05_V03"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">सा होवाच मैत्रेयी यन्नु म इयं भगोः सर्वा पृथिवी वित्तेन पूर्णा स्यात् स्यां न्वहं तेनामृताऽहो नेति नेति होवाच याज्ञवल्क्यो यथैवोपकरणवतां जीवितं तथैव ते जीवितं स्यादमृतत्वस्य तु नाशाऽस्ति वित्तेनेति ॥ ३ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S05_V04"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">सा होवाच मैत्रेयी येनाहं नामृता स्यां किमहं तेन कुर्यां यदेव भगवान् वेत्थ तदेव मे ब्रूहीति ॥ ४ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S05_V05"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स होवाच याज्ञवल्क्यः प्रिया वै खलु नो भवती सती प्रियामवृद्धं तर्हि भवत्येतद् व्याख्यास्यामि ते व्याचक्षाणस्य तु मे निदिध्यासस्वेति ॥ ५ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S05_V06"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स होवाच न वा ओ पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवत्यात्मनस्तु कामाय पतिः प्रियो भवति । न वा ओ जायायै कामाय जाया प्रिया भवत्यात्मनस्तु कामाय जाया प्रिया भवति । न वा ओ पुत्राणां कामाय पुत्राः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय पुत्राः प्रिया भवन्ति । न वा ओ वित्तस्य कामाय वित्तं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय वित्तं प्रियं भवति । न वा ओ पशूनां कामाय पशवः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय पशवः प्रिया भवन्ति । न वा ओ ब्रह्मणः कामाय ब्रह्म प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय ब्रह्म प्रियं भवति । न वा ओ क्षत्रस्य कामाय क्षत्रं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय क्षत्रं प्रियं भवति । न वा ओ लोकानां कामाय लोकाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय लोकाः प्रिया भवन्ति । न वा ओ देवानां कामाय देवाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय देवाः प्रियाः भवन्ति । न वा ओ वेदानां कामाय वेदाः प्रियाः भवन्त्यात्मनस्तु कामाय वेदाः प्रिया भवन्ति । न वा ओ भूतानां कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्त्यात्मनस्तु कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्ति । न वा ओ सर्वस्य कामाय सर्वं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवति । आत्मा वा ओ द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यो मैत्रेय्यात्मनि खल्वरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञाते इदं सर्वं विदितम् ॥ ६ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S05_V07"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">ब्रह्म तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनो ब्रह्म वेद क्षत्रं तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनो क्षत्रं वेद । लोकास्तं परादुः योऽन्यत्रात्मनो लोकान् । वेद देवास्तं परादुः योऽन्यत्रात्मनो देवान् वेद वेदास्तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो वेदान् वेद भूतानि तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो भूतानि वेद सर्वं तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनः सर्वं वेद इदं ब्रह्म इदं क्षत्रमिमे लोका इमे देवा इमे वेदा इमानि भूतानि इदं सर्वं यदयमात्मा ॥ ७ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S05_V08"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स यथा दुन्दुभेर्हन्यमानस्य न बाह्याञ्च्छब्दान् शक्नुयाद् ग्रहणाय दुन्दुभेस्तु ग्रहणेन दुन्दुभ्याघातस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ ८ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S05_V09"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स यथा शंखस्य ध्मायमानस्य न बाह्याञ्च्छब्दाञ्च्छक्नुयाद् ग्रहणाय शंखस्य तु ग्रहणेन शंखध्मस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ ९ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S05_V10"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स यथा वीणायै वाद्यमानायै न बाह्याञ्च्छब्दाञ्च्छक्नुयाद् ग्रहणाय वीणायै तु ग्रहणेन वीणावादस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ १० ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S05_V11"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स यथाऽऽर्द्रेन्धाग्नेरभ्याहितात् पृथग्धूमा विनिश्चरन्त्येवं वा ओऽस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेदद्यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वांगिरस इतिहासः पुराणं विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानानि इष्टं हुतमशितं पायितमयं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतान्यस्यैवैतानि सर्वाणि निःश्वसितानि ॥ ११ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S05_V12"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स यथा सर्वासामपां समुद्र एकायतनमेवं सर्वेषां स्पर्शानां त्वगेकायनमेवं सर्वेषां रसानां जिह्वैकायनमेवं सर्वेषां गन्धानां नासिकैकायनमेवं सर्वेषां रूपाणां चक्षुरेकायनमेवं सर्वेषां शब्दानां श्रोत्रमेकायनमेवं सर्वेषां संकल्पानां मन एकायनमेवं सर्वासां विद्यानां हृदयमेकायनमेवं सर्वेषां कर्मणां हस्तमेकायनमेवं सर्वेषामानन्दानामुपस्थ एकायनमेवं सर्वेषां विसर्गाणां पायुरेकायनमेवं सर्वेषामध्वानां पादावेकायनमेवं सर्वेषां वेदानां वागेकायनमेवम् । स यथा सैन्धवघनोऽनन्तरो बाह्यः कृत्स्नो रसघन एवैवं वा ओऽयमात्माऽनन्तरो बाह्यः कृत्स्नः प्रज्ञानघन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति न प्रेत्य संज्ञाऽस्तीत्यरे ब्रवीमीति होवाच याज्ञवल्क्यः ॥ १२ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S05_V13"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">सा होवाच मैत्रेय्यत्रैव मा भगवान् मोहान्तमापीपिपन् न वा अहमिमं विजानातीति स होवाच न वा ओ अहं मोहं ब्रवीम्यविनाशी वा ओऽयमात्माऽनुच्छित्तिधर्मा ॥ १३ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S05_V14"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति तदितर इतरं जिघ्रति तदितर इतरं रसयते तदितर इतरमभिवदति तदितर इतरं शृणोति तदितर इतरं मनुते तदितर इतरं स्पृशति तदितर इतरं विजानाति यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत्केन कं पश्येत् केन कं जिघ्रेत् केन कं रसयेत् तत् केन कमभिवदेत् तत् केन कं शृणुयात् तत् केन कं मन्वीत तत् केन कं स्पृशेत् तत् केन कं विजानीयाद्येनेदं सर्वं विजानाति तं केन विजानीयात् स एष नेति नेत्यात्माऽगृह्यो न हि गृह्यते अशीर्यो न हि शीर्यते असंगो न हि सज्जते असितो न व्यथते न रिष्यति विज्ञातारमरे केन विजानीयादित्युक्तानुशासनाऽसि मैत्रेय्येतावदरे खल्वमृतत्वमिति होक्त्वा याज्ञवल्क्यो विजहार ॥ १४ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S06_V01"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथ वंशः पौतिमाष्यो गौपवनात् ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">गौपवनः पौतिमाष्यात् ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">पौतिमाष्यो गौपवनात्।</span>
| |
| <span class="shloka-line">गौपवनः कौशिकात् ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">कौशिकः कौंडिन्यात् ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">कौंडिन्यः शांडिल्यात् ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">शांडिल्यः कौशिकाच्च गौतमाच्च ॥ १ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S06_V02"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">गौतमः आग्निवेश्यादाग्निवेश्यः गार्ग्याद् ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">गार्ग्यो गार्ग्याद् ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">गार्ग्यो गौतमात्।</span>
| |
| <span class="shloka-line">गौतमः सैतवात् ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">सैतवः पाराशर्यायणात् ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">पाराशर्यायणो गार्ग्यायणाद् ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">गार्ग्यायण उद्दालकायनाद् ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">उद्दालकायनो जाबालायनाज्जाबालायनो माध्यंदिनायनान्माध्यंदिनायनः सौकरायणात् ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">सौकरायणः काषायणात् ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">काषायणः सायकायनात् ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">सायकायनः कौशिकायनेः॥ २ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C04_S06_V03"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">कौशिकायनिः घृतकौशिकात्</span>
| |
| <span class="shloka-line">घृतकौशिकः पाराशर्यायणात् ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">पाराशर्यायणः पाराशर्यात् ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">पाराशर्यो जातूकर्ण्यात् ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">जातूकर्ण्यः आसुरायणाच्च यास्काच्च आसुरायणस्त्रैवर्णेस्त्रैवर्णिः औपबन्धनेरौपन्धनिरासुरेः आसुरिर्भारद्वाजात् भारद्वाजः आत्रेयात् आत्रेयो माण्टेः माण्टिर्गौतमात् गौतमो वात्स्यात् वात्स्यः शांडिल्यात् शांडिल्यः कैशोर्यात् काप्यात् कैशोर्यः काप्यः कुमारहारितात् कुमारहारितो गालवात् गालवो विदर्भी कौंडिन्यात् विदर्भीकौंडिन्यो वत्सनपादो बाभ्रवात् वत्सनपाद्बाभ्रवः पथः सौभरात् पन्थाः सौभरो अयास्यात् आंगिरसादयास्य आंगिरस आभूतेस्त्वाष्ट्रादाभूतिस्त्वाष्ट्रो विश्वरूपात् त्वाष्ट्रात् विश्वरूपस्त्वाष्ट्रोऽश्विभ्यामश्विनौ दधीच आथर्वणात् दध्यंग्ङाथर्वणो दैवादथर्वा दैवो मृत्योः प्राध्वंसनात् मृत्युः प्राध्वंसनः प्रध्वंसनात् प्रध्वंसन एकऋषेः एकऋषिर्विप्रचित्तेः विप्रचित्तिः व्यष्टेः व्यष्टिः सनारोस्सनारुः सनातनात् सनातनः सनकात् ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">सनकः परमेष्ठिनः।</span>
| |
| <span class="shloka-line">परमेष्ठी ब्रह्मणो ब्रह्म स्वयम्भुब्रह्मणे नमः ॥ ३ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| == सप्तमोऽध्यायः ==
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C05_S01_V01"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात् पूर्णमुदच्यते ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C05_S01_V02"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">ॐ खं ब्रह्म खं पुराणं वायुरं खमिति ह स्माह कौरव्यायणीपुत्रो वेदोऽयं ब्राह्मणा विदुर्वेदेनैन यद्वेदितव्यम् ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C05_S02_V01"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">त्रयाः प्राजापत्याः प्रजापतौ पितरि ब्रह्मचर्यमूषुर्देवा मनुष्या असुरा उषित्वा ब्रह्मचर्यं, देवा ऊचुर्ब्रवीतु नो भवानिति तेभ्यो हैतदक्षरमुवाच द इति व्यज्ञासिष्ठा३ इति व्यज्ञासिष्मेति होचुर्दाम्यतेति न आत्थेत्योमिति होवाच व्यज्ञासिष्टेति ॥ १ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C05_S02_V02"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथ हैनं मनुष्या ऊचुर्ब्रवीतु नो भवानिति तेभ्यो हैतदेवाक्षरमुवाच द इति व्यज्ञासिष्टा३ इति व्यज्ञासिष्मेति होचुर्दत्तेति न आत्थेत्योमिति होवाच व्यज्ञासिष्टेति ॥ २ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C05_S02_V03"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथ हैनमसुरा ऊचुर्ब्रवीतु नो भवानिति तेभ्यो हैतदेवाक्षरमुवाच द इति व्यज्ञासिष्टा३ इति व्यज्ञासिष्मेति होचुर्दयध्वमिति न आत्थेत्योमिति होवाच व्यज्ञासिष्टेति तदेतदेवैषा दैवी वागनुवदति स्तनयित्नुर्द द द इति दाम्यत दत्त दयध्वमिति तदेतत्त्रयं शिक्षेद्दमं दानं दयामिति ॥ ३ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C05_S03_V01"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">एष प्रजापतिर्यद्धृदयमेतद्ब्रह्मैतत्सत्यं तदेतत्त्र्यक्षरं हृदयमिति हृ इत्येकमक्षरमभिहरन्त्यस्मै स्वाश्चान्ये च य एवं वेद द इत्येकमक्षरं ददत्यस्मै स्वाश्चान्ये च य एवं वेद यमित्येकमक्षरमेति स्वर्गं लोकं य एवं वेद ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C05_S04_V01"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">तद्धैतदेतदेव तदास सत्यमेव स यो हैतं महद्यक्षं प्रथमजं वेद सत्यं ब्रह्मेति जयतीमांल्लोकान् जित इन्वसावसद्य एवमेतं महद्यक्षं प्रथमजं वेद सत्यं ब्रह्मेति सत्यं ह्येव ब्रह्म ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C05_S05_V01"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">आप एवेदमग्र आसुस्ता आपः सत्यमसृजन्त सत्यं ब्रह्म ब्रह्म प्रजापतिं प्रजापतिर्देवांस्ते देवाः सत्यमेवोपासते ॥ १ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C05_S05_V02"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">तदेतत् त्र्यक्षरं सत्यमिति स इत्येकमक्षरं तीत्येकमक्षरं यमित्येकमक्षरं प्रथमोत्तमे अक्षरे सत्यं मध्यतोऽनृतं तदेतदनृतमुभयतः सत्येन परिगृहीतं सत्यभूयमेव भवति नैवं विद्वांसमनृतं हिनस्ति ॥ २ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C05_S06_V01"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">तद्यत्तत् सत्यमसौ स आदित्यो य एष एतस्मिन् मंडले पुरुषो यश्चायं दक्षिणेऽक्षन् पुरुषस्तावेतावन्योन्यस्मिन् प्रतिष्ठितौ रश्मिभिरेषोऽस्मिन् प्रतिष्ठितः प्राणैरयममुष्मिन् स यदोत्क्रमिष्यन् भवति शुद्धमेवैतन्मंडलं पश्यति नैनमेते रश्मयःप्रत्याययन्ति ॥१॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C05_S07_V01"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">य एष एतस्मिन् मंडले पुरुषस्तस्य भूरिति शिर एकं शिर एकमेतदक्षरं भुव इति बाहू द्वौ बाहू द्वे एते अक्षरे सुवरिति प्रतिष्ठा द्वे प्रतिष्ठे द्वे एते अक्षर तस्योपनिषदहरिति हन्ति पाप्मानं जहाति च य एवं वेद ॥ १ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C05_S07_V02"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">योऽयं दक्षिणेऽक्षन् पुरुषस्तस्य भूरिति शिर एकं शिर एकमेतदक्षरं भुव इति बाहू द्वौ बाहू द्वे एते अक्षरे सुवरिति प्रतिष्ठा द्वे प्रतिष्ठे द्वे एते अक्षरे तस्योपनिषदहमिति हन्ति पाप्मानं जहाति च य एवं वेद ॥ २ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C05_S08_V01"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">मनोमयोऽयं पुरुषो भाः सत्यस्तस्मिन् अन्तर्हृदये यथा व्रीहिर्वा यवो वा स एष सर्वस्येशानः सर्वस्याधिपतिः सर्वमिदं प्रशास्ति यदिदं किञ्च ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C05_S09_V01"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">विद्युद्ब्रह्मेत्याहुर्विदानाद् विद्युत् विद्यत्येनं पाप्मनो य एवं वेद विद्युद्ब्रह्मेति विद्युद्ध्येव ब्रह्म ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C05_S10_V01"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">वाचं धेनुमुपासीत तस्याश्चत्वारः स्तनाः स्वाहाकारो वषट्कारो हन्तकारः स्वधाकारस्तस्यै द्वौ स्तनौ देवा उपजीवन्ति स्वाहाकारं च वषट्कारं च हन्तकारं मनुष्याः स्वधाकारं पितरस्तस्याः प्राण ऋषभो मनो वत्सः ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C05_S11_V01"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अयमग्निर्वैश्वानरो योऽयमन्तःपुरुषे येनेदमन्नं पच्यते यदिदमद्यते तस्यैष घोषो भवति यमेतत् कर्णावपिधाय शृणोति स यदोत्क्रमिष्यन् भवति नैनं घोषं शृणोति ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C05_S12_V01"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">यदा वै पुरुषोऽस्माल्लोकात् प्रैति स वायुमागच्छति । तस्मै स तत्र विजिहीते यथा रथचक्रस्य खं तेन स ऊर्ध्वं आक्रमते स आदित्यमागच्छति तस्मै स तत्र विजिहीते यथा लम्बरस्य खं तेन स ऊर्ध्वं आक्रमते स चंद्रमसमागच्छति तस्मै स तत्र विजिहीते यथा दुन्दुभेः खं तेन स ऊर्ध्वं आक्रमते स लोकमागच्छत्यशोकमहिमं तस्मिन् वसति शाश्वतीः समाः ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C05_S13_V01"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">एतद्वै परमं तपो यद् व्याधितस्तप्यते परमं हैव स लोकं जयति य एवं वेदैतद्वै परमं तपो यं प्रेतमरण्यं हरन्ति परमं हैव स लोकं जयति य एवं वेदैतद्वै परमं तपो यं प्रेतमग्नावभ्यादधति परमं हैव स लोकं जयति य एवं वेद ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C05_S14_V01"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अन्नं ब्रह्मेत्येक आहुस्तन्न तथा पूयति वा अन्नमृते प्राणात् प्राणो ब्रह्मेत्यक आहुस्तन्न तथा शुष्यति वै प्राण ऋतेऽन्नादेते ह्येव देवते एकधा भूयं भूत्वा परमतां गच्छतस्तद्ध स्माह प्रातृदः पितरं किंस्विदेवैवं विदुषे साधु कुर्यां किमेवास्मा असाधु कुर्यामिति स ह स्माह पाणिनामा प्रातृदः कस्त्वेनयोरेकधा भूयं भूत्वा परमतां गच्छतीति तस्मा उ हैतदुवाच वीत्यन्नं वै वि अन्ने हीमानि सर्वाणि भूतानि विष्टानि रमिति प्राणो वै रं प्राणे हीमानि सर्वाणि भूतानि रमन्ते सर्वाणि ह वा अस्मिन् भूतानि विशन्ति सर्वाणि भूतानि रमन्ते य एवं वेद ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C05_S15_V01"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">उक्थं प्राणो वा उक्थं प्राणो हीदं सर्वमुत्थापयत्युद्धास्मा उक्थविद्वीरस्तिष्ठत्युक्थस्य सायुज्यं सलोकतां जयति य एवं वेद ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C05_S16_V01"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">यजुः प्राणो वै यजुः प्राणे हीमानि सर्वाणि भूतानि युज्यन्ते हास्मै सर्वाणि भूतानि श्रैष्ठ्याय यजुषः सायुज्यं सलोकतां जयति य एवं वेद ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C05_S17_V01"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">साम प्राणो वै साम प्राणे हीमानि सर्वाणि भूतानि सम्यञ्चि सम्यञ्चि हास्मै सर्वाणि भूतानि श्रैष्ठ्याय कल्पन्ते साम्नः सायुज्यं सलोकतां जयति य एवं वेद ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C05_S18_V01"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">क्षत्रं प्राणो वै क्षत्रं प्राणे हि वै क्षत्रं त्रायते हैनं प्राणः क्षणितोः प्र क्षत्रमत्र प्राप्नोति क्षत्रस्य सायुज्यं सलोकतां जयति य एवं वेद ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C05_S19_V01"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">भूमिरन्तरिक्षं द्यौरित्यष्टावक्षराण्यष्टाक्षरं ह वा एकं गायत्र्यै पदमेतदु हैवास्या एतत् स यावदेषु त्रिषु लोकेषु तावद्ध जयति योऽस्या एतदेवं पदं वेद ॥ १ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C05_S19_V02"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">ऋचो यजूंषि सामानीत्यष्टावक्षराण्यष्टाक्षरं ह वा एकं गायत्र्यै पदमेतदु हैवास्या एतत् स यावतीयं त्रयी विद्या तावद्ध जयति योऽस्या एतदेवं पदं वेद ॥ २ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C05_S19_V03"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">प्राणोऽपानो व्यान इत्यष्टावक्षराण्यष्टाक्षरं ह वा एकं गायत्र्यै पदमेतदु हैवास्या एतत् स यावदिदं प्राणि तावद्ध जयति योऽस्या एतदेवं पदं वेद ॥ ३ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C05_S19_V04"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथास्या एतदेव तुरीयं दर्शतं पदं परो रजा य एष तपति यद्वै चतुर्थं तत्तुरीयं दर्शतं पदमिति ददृश इव ह्येष परोरजा इति सर्वमु ह्येवैष रज उपर्युपरि तपति एवं हैव श्रिया यशसा तपति योऽस्या एतदेवं पदं वेद ॥ ४ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C05_S19_V05"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">सैषा गायत्र्येतस्मिंस्तुरीये दर्शते पदे परोरजसि प्रतिष्ठिता तद्धैतत्सत्ये प्रतिष्ठितं चक्षुर्वै सत्यं चक्षुर्हि वै सत्यं तस्माद्यदिदानीं द्वौ विवदमानावेयातामहमदर्शमहमश्रौषमिति य एवं ब्रूयादहमदर्श मिति तस्मा एव श्रद्दध्याम तद्वै तत्सत्यं बले प्रतिष्ठितं प्राणो वै बलं तत्प्राणे प्रतिष्ठितं तस्मादाहुर्बलं सत्यादो जीय इत्येवमेषा गायत्र्यध्यात्मं प्रतिष्ठिता सा हैषा गयांस्तत्रे प्राणा वै गयास्तत्प्राणांस्तत्रे तद्यद्गयांस्तत्रे तस्मात् गायत्रीनाम स यामेवामूं सावित्रीमन्वाहैषैव सा स यस्मा अन्वाह तस्य प्राणांस्त्रायते ॥ ५ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C05_S19_V06"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">तां हैतामेके सावित्रीमनुष्टुभमन्वाहुर्वाग् अनुष्टुबेतद्वाचमनुब्रूम इति तन्न तथा कुर्याद्गायत्रीमेव सावित्रीमनुब्रूयाद्यदि ह वा अप्येवंविद्बह्विव प्रतिगृह्णाति न ह वै तद्गायत्र्या एकञ्च न पदं प्रति ॥६॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C05_S19_V07"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स य इमांस्त्रींल्लोकान् पूर्णान् प्रतिगृह्णीयात् । सोऽस्या एतत्प्रथमं पदमाप्नुयादथ यावतीयं त्रयी विद्या यस्तावत् प्रतिगृह्णीयात् सोऽस्या एतद्द्वितीयं पदमाप्नुयादथ यावदिदं प्राणि यस्तावत् प्रतिगृह्णीयात् सोऽस्या एतत्तृतीयं पदमाप्नुयादथास्या एतदेव तुरीयं दर्शतं पदं परोरजा य एष तपति नैव केनचनाप्यं कुत उ एतावत्प्रतिगृह्णीयात् ॥ ७ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C05_S19_V08"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">तस्या उपस्थानं गायत्र्यस्येकपदी द्विपदी त्रिपदी चतुष्पद्यपदसि न हि पद्यसे नमस्ते तुरीयाय दर्शताय पदाय परोरजसेऽसावदो मा प्रापदिति यं द्विष्यादसावस्मै कामो मा समृद्धीति वा न हैवास्मै स काम ऋद्ध्यते यस्मा एवमुपतिष्ठते अहमदः प्रापमिति वा ॥ ८ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C05_S19_V09"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">एतद्ध वै तज्जनको वैदेहो बुडिलमाश्वतराश्विमुवाच यन्नु हो तद्गायत्रीविदब्रूथा अथ कथं हस्तीभूतो वहसीति मुखं ह्यस्याः सम्राण्न विदाञ्चकारेति होवाच तस्याग्निरेव मुखं यदि ह वा अपि बह्विवाग्नावभ्यादधति सर्वमेव तत्सन्दहत्येवं हैवैवंविद्यद्यपि बह्विव पापं कुरुते सर्वमेव तत्संप्साय शुद्धः पूतोऽजरोऽमृतः सम्भवति ॥९॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C05_S20_V01"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम् ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">तत् त्वं पूषन्नपावृणु सत्यधर्माय दृष्टये ॥ १ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C05_S20_V02"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">पूषन्नेकर्षे यम सूर्य प्राजापत्य व्यूह रश्मीन् ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">समूह तेजो यत् ते रूपं कल्याणतमं तत् ते पश्यामि ॥ २ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C05_S20_V03"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">योऽसावसौ पुरुषः सोऽहमस्मि ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C05_S20_V04"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">वायुरनिलममृतमथेदं भस्मान्तं शरीरम् ॥ ३ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C05_S20_V05"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">ॐ क्रतो स्मर कृतं स्मर ॐ क्रतो स्मर कृतं स्मर ॥ ४ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C05_S20_V06"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अग्ने नय सुपथा राये अस्मान् विश्वानि देव वयुनानि विद्वान् ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">युयोध्यस्मज्जुहुराणमेनो भूयिष्ठां ते नम उक्तिं विधेम ॥ ५ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| == अष्टमोऽध्यायः ==
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S01_V01"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">यो ह वै ज्येष्ठं च श्रेष्ठं च वेद ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च स्वानां भवति प्राणो वै ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च । ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च स्वानां भवत्यपि च येषां बुभूषति य एवं वेद ॥ १ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S01_V02"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">यो ह वै वसिष्ठां वेद वसिष्ठः स्वानां भवति वाग्वै वसिष्ठा वसिष्ठः स्वानां भवत्यपि च येषां बुभूषति य एवं वेद ॥ २ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S01_V03"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">यो ह वै प्रतिष्ठां वेद प्रतितिष्ठति समे प्रतितिष्ठति दुर्गे चक्षुर्वै प्रतिष्ठा चक्षुषा हि समे च दुर्गे च प्रतितिष्ठति । प्रतितिष्ठति समे प्रतितिष्ठति दुर्गे य एवं वेद ॥ ३ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S01_V04"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">यो ह वै सम्पदं वेद सर्वं हास्मै पद्यते यं कामं कामयते श्रोत्रं वै सम्पच्छ्रोत्रे हीमे सर्वे वेदा अभिसम्पन्ना सं हास्मै पद्यते थं कामं कामयते य एवं वेद ॥ ४ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S01_V05"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">यो ह वा आयतनं वेदायतनं स्वानां भवत्यायतनं जनानां मनो वा आयतनमायतनं स्वानां भवत्यायतनं जनानां य एवं वेद ॥५॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S01_V06"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">यो ह वै प्रजापतिं वेद प्रजापते ह प्रजया पशुभी रेतो वै प्रजापतिः प्रजायते ह प्रजया पशुभिर्य एवं वेद ॥ ६ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S01_V07"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">ते हेमे प्राणा अहं श्रेयसे विविदमाना ब्रह्म जग्मुस्तद्धोचुः को नो वसिष्ठ इति तद्धोवाच यस्मिन् व उत्क्रान्त इदं शरीरं पापीयो मन्यते स वो वसिष्ठ इति ॥ ७ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S01_V08"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">वाग्घोच्चक्राम सा संवत्सरं प्रोष्यागत्योवाच कथमशकत मदृते जीवितुमिति ते होचुर्यथा अकला अवदन्तो वाचा प्राणन्तः प्राणेन पश्यन्तः चक्षुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेण विद्वांसो मनसा प्रजायमाना रेतसैवमजीविष्मेति प्रविवेश ह वाक् ॥ ८ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S01_V09"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">चक्षुः होच्चक्राम तत्संवत्सरं प्रोष्यागत्योवाच कथमशकत मदृते जीवितुमिति ते होचुर्यथा अन्धा अपश्यन्तश्चक्षुषा प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा शृण्वन्त श्रोत्रेण विद्वांसो मनसा प्रजायमाना रेतसैवमजीविष्मेति प्रविवेश ह चक्षुः ॥ ९ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S01_V10"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">श्रोत्रं होच्चक्राम तत्संवत्सरं प्रोष्यागत्योवाच कथमशकत मदृते जीवितुमिति ते होचुर्यथा बधिराः अशृण्वन्तः श्रोत्रेण प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश्चक्षुषा विद्वांसो मनसा प्रजायमाना रेतसैवमजीविष्मेति प्रविवेश ह श्रोत्रम् ॥ १० ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S01_V11"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">मनो होच्चक्राम तत्संवत्सरं प्रोष्यागत्योवाच कथमशकत मदृते जीवितुमिति ते होचुर्यथा मुग्धाः अविद्वांसो मनसा प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश्चक्षुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेण प्रजायमाना रेतसैवमजीविष्मेति प्रविवेश ह मनः ॥ ११ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S01_V12"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">रेतो होच्चक्राम तत्संवत्सरं प्रोष्यागत्योवाच । कथमशकत मदृते जीवितुमिति ते होचुर्यथा क्लीबाः अप्रजायमाना रेतसा प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश्चक्षुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेण विद्वांसो मनसैवमजीविष्मेति प्रविवेश ह रेतः ॥ १२ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S01_V13"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथ ह प्राणः उत्क्रमिष्यन् यथा महासुहयः सैन्धवः पट्वीशशङ्कून् संवृहेदेवं हैवेमान् प्राणान् सम्बबर्ह ते होचुर्मा भगव उत्क्रामीर्न वै शक्ष्यामस्त्वदृते जीवितुमिति तस्यो मे बलिं कुरुतेति तथेति ॥१३॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S01_V14"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">सा ह वागुवाच यद्वा अहं वसिष्ठाऽस्मि त्वं तद्वसिष्ठोऽसीति यद्वा अहं प्रतिष्ठाऽस्मि त्वं तत्प्रतिष्ठासीति चक्षुर्यद्वा अहं सम्पदस्मि त्वं तत्सम्पदसीति श्रोत्रं यद्वा अहमायतनमस्मि त्वं तदायतनमसीति मनो यद्वा अहं प्रजापतिरस्मि त्वं तत्प्रजापतिरसीति रेतः तस्योमे किमन्नं किं वास इति यदिदं किञ्च आ श्वभ्यः आ क्रिमिभ्यः आ कीटपतंगेभ्यः तत्तेऽन्नमापो वास इति न ह वा अस्यानन्नं जग्धं भवति नानन्नं परिगृहीतं य एवमेतदनस्यान्नं वेद तद्विद्वांसः श्रोत्रिया अशिष्यन्त आचामन्त्यशित्वा चाचामन्त्येतमेव तदनमनग्नं कुर्वन्तो मन्यन्ते तस्मादेवं विद्वानशिष्यन्नाचामेदशित्वा चाचामेत् ॥ १४ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S02_V01"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">श्वेतकेतुर्ह वा आरुणेयः पञ्चालानां परिषदमाजगाम । स आजगाम जैबलिं प्रवाहणं परिचारयमाणं तमुदीक्ष्याभ्युवाद कुमारा३ इति । स भो३ इति प्रतिशुश्रावानुशिष्टो न्वसि पित्रेति । ओमिति होवाच ॥ १ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S02_V02"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">वेत्थ यथेमाः प्रजाः प्रयन्त्यो विप्रतिपद्यन्ता३ इति नेति होवाच वेत्थो यथेमं लोकं पुनरापद्यन्ता३ इति नेति होवाच</span>
| |
| <span class="shloka-line">वेत्थ यथाऽसौ लोक एवं बहुभिः पुनः पुनः प्रयद्भिर्न सम्पूर्यता३ इति नेति होवाच ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">वेत्थो यतिथ्यामाहुत्यां हुतायामापः पुरुषवाचो भूत्वा समुत्थाय वदन्ती३ इति नेति हैवोव ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">अथ वेत्थो देवयानस्य वा पथः प्रतिपदं पितृयाणस्य वा यत्कृत्वा देवयानं वा पन्थानं प्रतिपद्यन्ते पितृयाणं वापि हि नर्षेर्वचः श्रुतं</span>
| |
| <span class="shloka-line">द्वे सृती अशृणवं पितॄणामहं देवानामुत मर्त्यानां</span>
| |
| <span class="shloka-line">ताभ्यामिदं विश्वमेजत्समेति यदन्तरा पितरं मातरं चेति</span>
| |
| <span class="shloka-line">नाहमत एकञ्चन वेदेति होवाच ॥ २ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S02_V03"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथैनं वसत्योपमंत्रयाञ्चक्रे नादृत्य वसतिं कुमारः प्रदुद्राव । स आजगाम पितरं तं होवाचेति वाव किल नो भवान् पुरानुशिष्टानवोचदिति कथं सुमेध इति पञ्च मा प्रश्नान् राजन्यबन्धुरप्राक्षीत् ततो नैकञ्चन वेदेति कतमे त इतीम इति ह प्रतीकान्युदाजहार ॥ ३ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S02_V04"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स होवाच तथा नस्त्वं तात जानीथा यथा यदहं किञ्चन वेद, सर्वमहं तत् तुभ्यमवोचं प्रैहि तु तत्र प्रतीत्य ब्रह्मचर्यं वत्स्याव इति भवानेव गच्छत्विति ॥ स आजगाम गौतमो यत्र प्रवाहणस्य जैबलेरास तस्मा आसनमाहृत्योदकमाहरयाञ्चकाराथ हास्मा अर्घ्यं चकार तं होवाच वरं भगवते गौतमाय दद्म इति ॥ ४ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S02_V05"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स होवाच प्रतिज्ञातो स एष वरो यां तु कुमारस्यान्ते वाचमभाषथास्तां मे ब्रूहीति ॥ ५ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S02_V06"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स होवाच दैवेषु वै गौतम तद्वरेषु मानुषाणां ब्रूहीति ॥ स होवाच विज्ञायते हास्ति हिरण्यस्यापात्तं गो अश्वानां दासीनां प्रवराणां परिधानस्य मा नो भवान् । बहोरनन्तस्यापर्यन्तस्याभ्यावदान्यो अभूदिति स वै गौतम तीर्थेनेच्छासा इत्युपैम्यहं भवन्तमिति वाचाहस्मैव पूर्व उपयन्ति सहोपायनकीर्त्या उवास ॥ ६ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S02_V07"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स होवाच तथा नस्त्वं गौतम मापराध्यस्तव च पितामहा यथेयं विद्येतः पूर्वं न कस्मिंश्चन ब्राह्मण उवास ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">तां त्वहं तुभ्यं वक्ष्यामि को हि त्वेवं ब्रुवन्तमर्हति प्रत्याख्यातुमिति ॥ ७ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S02_V08"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">असौ वै लोकोऽग्निर्गौतम तस्यादित्य एव समिद्रश्मयो धूमोऽहरर्चिर्दिशोऽङ्गाराः अवान्तरदिशो विष्फुलिंगास्तस्मिन्नेतस्मिन् अग्नौ देवाः श्रद्धां जुह्वति तस्या आहुत्यै सोमो राजा सम्भवति ॥ ८ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S02_V09"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">पर्जन्यो वा अग्निर्गौतम तस्य संवत्सर एव समिदभ्राणि धूमो विद्युदर्चिरशनिरंगारा ह्रादुनयो विष्फुलिंगास्तस्मिन्नेतस्मिन् अग्नौ सोमं राजानं जुह्वति तस्या आहुत्यै वृष्टिः सम्भवति ॥ ९ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S02_V10"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अयं वै लोकोऽग्निर्गौतम तस्य पृथिव्येव समिदग्निधूर्मो रात्रिरर्चिश्चंद्रमा अंगारा नक्षत्राणि विष्फुलिंगास्तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा वृष्टिं जुह्वति तस्या आहुत्या अन्नं सम्भवति ॥ १० ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S02_V11"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">पुरुषो वा अग्निर्गौतम तस्य व्यात्तमेव समित् प्राणो धूमो वागर्चिश्चक्षुरंगाराः श्रोत्रं विष्फुलिंगास्तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा अन्नं जुह्वति तस्या आहुत्यै रेतः सम्भवति ॥ ११ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S02_V12"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">योषा वा अग्निर्गौतम तस्या उपस्थ एव समिल्लोमानि धूमो योनिरर्चिर्यदन्तः करोति तेऽंगारा अभिनन्दा विष्फुलिंगास्तस्मिन्ने तस्मिन्नग्नौ देवा रेतो जुह्वति तस्या आहुत्यै पुरुषः सम्भवति स जीवति यावज्जीवत्यथ यदा म्रियते ॥ १२ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S02_V13"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथैनमग्नये हरन्ति तस्याग्निरेवाग्निर्भवति समित् समिद्धूमो धूमोऽर्चिरर्चिरंगारा अंगारा विष्फुलिंगा विष्फुलिंगाः तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः पुरुषं जुह्वति तस्या आहुत्यै पुरुषो भास्वरवर्णो सम्भवति ॥ १३ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S02_V14"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">ते य एवमेतद्विदुर्ये चामी अरण्ये श्रद्धां सत्यमुपासते तेऽर्चिरभिसम्भवन्ति अर्चिषोऽहरह्ण आपूर्यमाणपक्षमापूर्यमाणपक्षाद् यान् षण्मासानुदङ् आदित्य एति ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">मासेभ्यो देवलोकं देवलोकादादित्यमादित्यात् वैद्युतं तान् वैद्युतान् पुरुषो मानव एत्य ब्रह्मलोकान् गमयति</span>
| |
| <span class="shloka-line">ते तेषु ब्रह्मलोकेषु पराः परावतो वसन्ति तेषां न पुनरावृत्तिः ॥ १४ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S02_V15"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथ ये यज्ञेन दानेन तपसा लोकान् जयन्ति ते धूममभिसम्भवन्ति धूमाद् रात्रिं रात्रेरपक्षीयमाणपक्षमपक्षीयमाणपक्षाद् यान् षण्मासान् दक्षिणाऽऽदित्य एति ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">मासेभ्यः पितृलोकं पितृलोकाच्चंद्रं ते चंद्रं प्राप्यान्नं भवन्ति तांस्तत्र देवा यथा सोमं राजानं आप्यायस्वापक्षीयस्वेत्येवमेनांस्तत्र भक्षयन्ति ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">तेषां यदा तत्पर्यवैत्यथेममेवाकाशमभिनिष्पद्यन्त आकाशाद् वायुं वायोः वृष्टिं वृष्टेः पृथिवीं ते पृथिवीं प्राप्यान्नं भवन्ति पुनः पुरुषाग्नौ हूयन्ते ततो योषाग्नौ ततो जायन्ते ते लोकान् प्रत्युत्थायिनस्त एवमेवानुपरिवर्तन्ते ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">अथ य एतौ पन्थानौ न विदुस्ते कीटाः पतंगा यदिदं दन्दशूकम् ॥ १५ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S03_V01"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स यः कामयेत महत्प्राप्नुयामित्युदगयन आपूर्यमाणपक्षस्य पुण्याहे द्वादशाहं उपसद्व्रती भूत्वौदुम्बरे कंसे चमसे वा सर्वौषधं फलानीति सम्भृत्य परिसमूह्य परिलिप्याग्निमुपसमाधाय परिस्तीर्यावृताज्यं संस्कृत्य पुंसा नक्षत्रेण मन्थंसन्नीय जुहोति</span>
| |
| <span class="shloka-line">यावन्तो देवास्त्वयि जातवेदस्तिर्यञ्चो घ्नन्ति पुरुषस्य कामांस्तेभ्योऽहं भागधेयं जुहोमि</span>
| |
| <span class="shloka-line">ते मा तृप्ताः सर्वैः कामैस्तर्पयन्तु स्वाहा</span>
| |
| <span class="shloka-line">या तिरश्चीनि पद्यतेऽहं विधरणी इति तां त्वा घृतस्य धारया यजेंसराधनीं महं स्वाहा ॥ १ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S03_V02"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">ज्येष्ठाय स्वाहा श्रेष्ठाय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">प्राणाय स्वाहा वसिष्ठायै स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">वाचे स्वाहा प्रतिष्ठायै स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">चक्षुषे स्वाहा सम्पदे स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">श्रोत्राय स्वाहा आयतनाय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">मनसे स्वाहा प्रजापतये स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रव मवनयति ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">रेतसे स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ॥ २ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S03_V03"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अग्नये स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति सोमाय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा संस्रवमवनयति भूः स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति भुवः स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति स्वः स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति भूर्भुवस्वः स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ब्रह्मणे स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति क्षत्राय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति भूताय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति भविष्यते स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति विश्वाय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति सर्वाय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति प्रजापतये स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ॥ ३ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S03_V04"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथैनमभिमृशति भ्रमदसि ज्वलदसि पूर्णमसि प्रस्तब्धमस्येकशफमसि हिंकृतमसि हिङ्क्रियमाणमस्युद्गीथमसि उद्गीयमानमसि श्रावितमसि प्रत्याश्रावितमस्यार्द्रे सन्दीप्तमसि विभुरसि प्रभुरस्यन्नमसि ज्योतिरसि निधनमसि संवर्गोऽसीति ॥ ४ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S03_V05"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथैनमुद्यच्छत्यामं स्यामं हि ते महि स हि राजेशानोऽधिपतिः स मां राजेशानोऽधिपतिं करोत्विति ॥ ५ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S03_V06"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथैनमाचामति तत्सवितुर्वरेण्यं मधु वाता ऋतायते मधु क्षरन्ति सिन्धवः माध्वीर्नः सन्त्वोषधीर्भूः स्वाहा । भर्गो देवस्य धीमहि मधु नक्तमुतोषसो मधुमत् पार्थिवं रजः मधुद्यौरस्तु नः पिता भुवः स्वाहा । धियो यो नः प्रचोदयात् मधुमान्नो वनस्पतिर्मधु मां अस्तु सूर्यः माध्वीर्गावो भवन्तु नः स्वः स्वाहेति सर्वां च सावित्रीमन्वाह सर्वाश्च मधुमतीरहमेवेदं सर्वं भूयासं भूर्भुवः स्वः स्वाहेत्यन्तत आचम्य पाणी प्रक्षाल्य जघनेनाग्निं प्राक्शिराः संविशन्ति प्रातरादित्यमुपतिष्ठते दिशमेकपुंडरीकमसि अहं मनुष्याणामेकपुंडरीकं भूयासमिति यथेतमेत्य जघनेनाग्निमासीनो वंशं जपति ॥ ६ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S03_V07"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">तं हैतमुद्दालक आरुणिर्वाजसनेयाय याज्ञवल्क्यायान्तेवासिन उक्त्वोवाचापि य एनं शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेज्जायेरञ्च्छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति ॥ ७ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S03_V08"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">एतमु हैव वाजसनेयो याज्ञवल्क्यो मधुकाय पैंग्यायान्तेवासिन उक्त्वोवाचापि य एनं शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेज्जायेरञ्च्छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति ॥ ८ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S03_V09"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">एतमु हैव मधुकः पैंग्यश्चूलाय भागवित्तयेऽन्तेवासिन उक्त्वोवाचापि य एनं शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेज्जायेरञ्च्छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति ॥ ९ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S03_V10"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">एतमु हैव चूलो भागवित्तिर्जानकाय आयस्थूणायन्तेवासिन उक्त्वोवाचापि य एनं शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेज्जायेरञ्च्छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति ॥ १० ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S03_V11"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">एतमु हैव जानकिरायस्थूणः सत्यकामाय जाबालायान्तेवासिन उक्त्वोवाचापि य एनं शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेज्जायेरञ्च्छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति ॥ ११ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S03_V12"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">एतमु हैव सत्यकामो जाबालोऽन्तेवासिभ्य उक्त्वोवाचापि य एनं शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेज्जायेरन् शाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति तमेतं नापुत्राय वाऽनन्तेवासिने वा ब्रूयात् ॥ १२ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S03_V13"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">चतुरौदुम्बरो भवत्यौदुम्बरः स्रुव औदुम्बरश्चमस औदुम्बर इध्म औदुम्बर्या उपमन्थन्यौ दश ग्राम्याणि धान्यानि भवन्ति व्रीहियवास्तिलमाषा अणुप्रियंगवो गोधूमाश्च मसूराश्च खल्वाश्च खलकुलाश्च तान् पिष्टान् दधनि मधुनि घृत उपसिञ्चत्याज्यस्य जुहोति ॥ १३ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S04_V01"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">एषां वै भूतानां पृथिवी रसः पृथिव्या आपोऽपामोषधयः ओषधीनां पुष्पाणि पुष्पाणां फलानि फलानां पुरुषः पुरुषस्य रेतः ॥ १ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S04_V02"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स ह प्रजापतिरीक्षाञ्चक्रे हन्तास्मै प्रतिष्ठां कल्पयानीति स स्रियं ससृजे तां सृष्ट्वाऽध उपास्त तस्मात् स्त्रियमध उपासीत स एतं प्राञ्चं ग्रावाणमात्मन एव समुदपारयत्तेनैनामभ्यसृजन् ॥ २ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S04_V03"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">तस्या वेदिरुपस्थो लोमानि बर्हिश्चर्माधिषवणो समिद्धो मध्यतस्तौ मुष्कौ स यावान् ह वै वाजपेयेन यजमानस्य लोको भवति तावानस्य लोको भवति य एवं विद्वानधोपहासं चरत्यासां स्त्रीणां सुकृतं वृंक्तेऽथ यदिदमविद्वानधोपहासं चरत्यस्य स्त्रियः सुकृतं वृंजते ॥ ३ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S04_V04"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">एतद्ध स्म वै तद्विद्वानुद्दालक यामिच्छेद्दधीतेति तस्यामर्थं निष्ठाय मुखेन मुखं सन्धायापान्यभिप्राण्यादिंद्रियेण ते आरुणिराहैतद्ध स्म वै तद्विद्वान्नाको मौद्गल्य आहैतद्ध स्म वै तद्विद्वान् कुमार हारीत आह बहवो मर्या ब्राह्मणायना निरिंद्रिया विसुकृतोऽस्माल्लोकात् प्रयन्ति य इदमविद्वांसोऽधोपहासं चरन्तीति बहु वा इदं सुप्तस्य वा जाग्रतो वा रेतः स्कन्दति ॥ ४ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S04_V05"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">तदभिमृशेदनु वा मंत्रयेत यन्मेऽद्य रेतः पृथिवीमस्कात्सीद्यदोषधीरप्यसरद्यदप इदमहं तद्रेत आददे पुनर्मा मैत्विंद्रियं पुनस्तेजः पुनर्भगः पुनरग्निर्धिष्ण्या यथास्थानं कल्पन्तामित्यनामिकांगुष्ठाभ्यामादायान्तरेण स्तनौ वा भ्रुवौ वा निमृज्यात् ॥ ५ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S04_V06"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथ यद्युदक आत्मानं परिपश्येत् तदभिमंत्रयेत मयि तेज इंद्रियं यशो द्रविणं सुकृतमिति ॥ ६ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S04_V07"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">श्रीर्ह वा एषा स्त्रीणां यन्मलोद्वासास्तस्मात् मलोद्वाससं यशस्विनीमभिक्रम्योपमंत्रयेत ॥ ७ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S04_V08"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">सा चेदस्मै न दद्यात् काममेनामवक्रीणीयात् सा चेदस्मै नैव दद्यात् काममेनां यष्ट्या वा पाणिना वोपहत्यातिक्रामेदिंद्रियेण ते यशसा यश आदद इत्ययशा एव भवति ॥ ८ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S04_V09"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">सा चेदस्मै दद्यादिंद्रियेण ते यशसा यश आदधामीति यशस्विनावेव भवतः ॥</span>
| |
| <span class="shloka-line">स यामिच्छेत् कामयेत मेति तस्यामर्थं निष्ठाय मुखेन मुखं सन्धायोपस्थमस्या अभिमृश्य जपेत् ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">अङ्गादङ्गात् सम्भवसि हृदयादधिजायसे ॥</span>
| |
| <span class="shloka-line">स त्वमंगकषायोऽसि दिग्धविद्धामिव मादयेमाममूं मयीति ॥ ९ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S04_V10"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथ यामिच्छेन्न गर्भं दधीतेति तस्यामर्थं निष्ठाय मुखेन मुखं सन्धायाभिप्राण्यापान्यादिंद्रियेण ते रेतसा रेत आदद इत्यरेता एव भवति ॥ १० ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S04_V11"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथ यामिच्छेद् गर्भं दधीतेति तस्यामर्थं निष्ठाय मुखेन मुखं सन्धायापान्याभिप्राण्यादिंद्रियेण ते रेतसा रेत आदधामीति गर्भिण्येव भवति ॥ ११ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S04_V12"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथ यस्य जायायै जारः स्यात् तं चेत् द्विष्यादामपात्रेऽग्निमुपसमाधाय प्रतिलोमं शरबर्हिस्तीर्त्वा तस्मिन्नेताः शरभृष्टीः प्रतिलोमाः सर्पिषाक्ता जुहुयान्मम समिद्धेऽहौषीः प्राणापानौ त आददेऽसाविति मम समिद्धेऽहौषीः पुत्रं पशूंस्त आददेऽसाविति मम समिद्धेऽहौषीरिष्टासुकृते त आददेऽसाविति मम समिद्धेऽहौषीराशा पराकाशौ त आददेऽसाविति स वा एष निरिंद्रियो विसुकृतोऽस्माल्लोकात् प्रैति यमेवं विद्वान् ब्राह्मणः शपति तस्मादेवं विच्छ्रोत्रियस्य दारेण नोपहासमिच्छेदुत ह्येवंवित् परो भवति ॥१२॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S04_V13"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथ यस्य जायामार्तवं विन्देत् त्र्यहं कंसेन पिबेदहतवासा नैनां वृषलो न वृषल्युपहन्यात् त्रिरात्रान्त आप्लुत्य व्रीहीनवघातयेत् ॥१३॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S04_V14"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">स य इच्छेत् पुत्रो मे शुक्लो गौरो जायेत वेदमनुब्रवीत सर्वमायुरियादिति क्षीरौदनं पाचयित्वा सर्पिष्मन्तमश्नीयातां ईश्वरौ जनयितवै ॥ १४ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S04_V15"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथ य इच्छेत् पुत्रो मे कपिलः पिंगलो जायेत द्वौ वेदावनुब्रवीत सर्वमायुरियादिति दध्योदनं पाचयित्वा सर्पिष्मन्तमश्नीयातामीश्वरौ जनयितवै ॥ १५ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S04_V16"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथ य इच्छेत् पुत्रो मे श्यामो लोहिताक्षो जायेत त्रीन् वेदाननुब्रवीत सर्वमायुरियादित्युदौदनं पाचयित्वा सर्पिष्मन्तमश्नीयातामीश्वरौ जनयितवै ॥ १६ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S04_V17"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथ य इच्छेद्दुहिता मे पंडिता जायेत सर्वमायुरियादिति तिलौदनं पाचयित्वा सर्पिष्मन्तमश्नीयातामीश्वरौ जनयितवै ॥ १७ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S04_V18"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथ य इच्छेत् पुत्रो मे पंडितो विजिगीथः समितिंगमः शुश्रूषितां वाचं भाषिता जायेत सर्वान् वेदाननुब्रवीत सर्वमायुरियादिति मांसौदनं पाचयित्वा सर्पिष्मन्तमश्नीयातामीश्वरौ जनयित्वा औक्षेण वार्षभेण वा ॥ १८ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S04_V19"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथाभिप्रातरेव स्थालीपाकावृताज्यं वेष्टित्वा स्थालीपाकस्योपघातं जुहोत्यग्नये स्वाहाऽनुमतये स्वाहा देवाय सवित्रे सत्यप्रसवाय स्वाहेति हुत्वोद्धृत्य प्राश्नाति प्राश्येतरस्याः प्रयच्छति प्रक्षाल्य पाणी उदपात्रं पूरयित्वा तेनैनां त्रिरभ्युक्षत्युत्तिष्ठातो विश्वावसोऽन्यामिच्छ प्रपूर्व्यां सं जायां पत्या सहेति ॥ १९ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S04_V20"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथैनामभिपद्यते - अमोऽहमस्मि सा त्वं, सा त्वमस्यमोहं, सामाहमस्मि ऋक् त्वं , द्यौरहं पृथिवी त्वं, तावेहि संरभावहै, सह रेतो दधावहै, पुंसे पुत्राय वित्तय इति ॥ २० ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S04_V21"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथास्या ऊरू विहापयति विजिहीथां द्यावापृथिवी इति तस्यामर्थं निष्ठाय मुखेन मुखं सन्धाय त्रिरेनामनुलोमामनुमार्ष्टि ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">विष्णुर्योनिं कल्पयतु त्वष्टा रूपाणि पिंशतु ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">आ सिञ्चतु प्रजापतिर्धाता गर्भं दधातु ते ॥</span>
| |
| <span class="shloka-line">गर्भं धेहि सिनीवालि गर्भं धेहि पृथुष्टुके ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">गर्भं ते अश्विनौ देवावाधत्तां पुष्करस्रजौ ॥ २१ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S04_V22"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">हिरण्मयी अरणी याभ्यां निर्मन्थतामश्विनौ ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">तं ते गर्भं हवामहे दशमे मासि सूतये ॥</span>
| |
| <span class="shloka-line">यथाग्निगर्भा पृथिवी यथा द्यौरिंद्रेण गर्भिणी ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">वायुर्दिशां यथा गर्भ एवं गर्भं दधामि तेऽसाविति ॥ २२ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S04_V23"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">सोष्यन्तीमद्भिरभ्युक्षति । यथा वायुः पुष्करिणीं समिंगयति । सर्वत एवा ते गर्भं एजतु सहावैतु जरायुणा इंद्रस्यायं व्रजः कृतः सार्गलः सपरिश्रयस्तमिंद्र निर्जहि गर्भेण सावरं सहेति ॥ २३ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S04_V24"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">जातोऽग्निमुपसमाधायांक आधाय कंसे पृषदाज्यं सन्नीय पृषदाज्यस्योपघातं जुहोति अस्मिन् सहस्रं पुष्यासमेधमानः स्वे गृहे । अस्योपसन्द्यां मा च्छैत्सीः प्रजया च पशुभिश्च स्वाहा मयि प्राणांस्त्वयि मनसा जुहोमि स्वाहा ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">यत्कर्मणात्यरीरिचं यद्वा न्यूनमिहाकरम् ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">अग्निष्टस्त्विष्टकृद्विद्वान् स्विष्टं सुहुतं करोतु नः स्वाहेति ॥ २४ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S04_V25"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथास्य दक्षिणं कर्ममभिनिधाय वाग्वागिति त्रिरथ दधि मधु घृतं संनीयानन्तर्हितेन जातरूपेण प्राशयति भूस्ते दधामि भुवस्ते दधामि स्वस्ते दधामि भूर्भुवः स्वः त्वयि सर्वं दधामीति ॥ २५ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S04_V26"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथास्य नाम करोति वेदोऽसीति तदस्य तद्गुह्यमेव नाम भवति ॥ २६ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S04_V27"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथैनं मात्रे प्रदाय स्तनं प्रयच्छति , यस्ते स्तनः शशयो यो मयोभूर्यो रत्नधा वसुविद्यः सुदत्रः येन विश्वा पुष्यसि वार्याणि सरस्वति तमिह धातवे करिति ॥ २७ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S04_V28"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथास्य मातरमभिमंत्रयत इलासि मैत्रावरुणी वीरे वीरमजीजनत् ।</span>
| |
| <span class="shloka-line">सा त्वं वीरवती भव याऽस्मान् वीरवतोऽकरदिति</span>
| |
| <span class="shloka-line">तं वा एतमाहुरतिपिता बताभूरतिपितामहो बताभूः परमां बत काष्ठां प्रायच्छ्रिया यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एवंविदो ब्राह्मणस्य पुत्रो जायत इति ॥ २८ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S05_V01"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">अथ वंशः पौतिमाषीपुत्रः कात्यायनीपुत्रात्</span>
| |
| <span class="shloka-line">कात्यायनीपुत्रो गौतमीपुत्रात्</span>
| |
| <span class="shloka-line">गौतमीपुत्रो भारद्वाजीपुत्रात्</span>
| |
| <span class="shloka-line">भारद्वाजीपुत्रः पाराशरीपुत्रात्</span>
| |
| <span class="shloka-line">पाराशरीपुत्र औपस्वस्तिपुत्रात्</span>
| |
| <span class="shloka-line">औपस्वस्तिपुत्रः पाराशरीपुत्रात्</span>
| |
| <span class="shloka-line">पाराशरीपुत्रः कात्यायनीपुत्रात्</span>
| |
| <span class="shloka-line">कात्यायनीपुत्रः काण्वीपुत्राच्च कापीपुत्राच्च कापीपुत्रः ॥ १ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S05_V02"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">आत्रेयीपुत्रात् आत्रेयीपुत्रो</span>
| |
| <span class="shloka-line">गौतमीपुत्रात् गौतमीपुत्रः</span>
| |
| <span class="shloka-line">भारद्वाजीपुत्राद् भारद्वाजीपुत्रः</span>
| |
| <span class="shloka-line">पाराशरीपुत्रात् पाराशरीपुत्रः</span>
| |
| <span class="shloka-line">वात्सीपुत्रात् वात्सीपुत्रः</span>
| |
| <span class="shloka-line">पाराशरीपुत्रात् पाराशरीपुत्रो बर्कारुणीपुत्रात्</span>
| |
| <span class="shloka-line">बार्कारुणीपुत्रो आर्तभागीपुत्रात्</span>
| |
| <span class="shloka-line">आर्तभागीपुत्रः शौंगीपुत्रात् शौंगीपुत्रः</span>
| |
| <span class="shloka-line">सांकृतीपुत्रात् सांकृतीपुत्र</span>
| |
| <span class="shloka-line">आलम्बायनीपुत्राद् आलम्बायनीपुत्रः</span>
| |
| <span class="shloka-line">आलम्बीपुत्राद् आलम्बीपुत्रो</span>
| |
| <span class="shloka-line">जायन्तीपुत्रात् जायन्तीपुत्रो</span>
| |
| <span class="shloka-line">मांडूकायनीपुत्रात् माण्डूकायनीपुत्रः</span>
| |
| <span class="shloka-line">माण्डूकीपुत्रान्माण्डूकीपुत्रः शांडिलीपुत्राच्छांडिलीपुत्रो राथीतरीपुत्राद्</span>
| |
| <span class="shloka-line">राथीतरीपुत्रो भालुकीपुत्राद् भालुकीपुत्रः</span>
| |
| <span class="shloka-line">क्रौञ्चिकीपुत्राभ्यां क्रौञ्चिकीपुत्रौ</span>
| |
| <span class="shloka-line">वेदभृतीपुत्रात् वेदभृतीपुत्रः</span>
| |
| <span class="shloka-line">कार्शिकेयीपुत्रात् कार्शिकेयीपुत्रः</span>
| |
| <span class="shloka-line">प्राचीनयोगीपुत्रात् प्राचीनयोगीपुत्रः</span>
| |
| <span class="shloka-line">सांजीवीपुत्रात् सांजीवीपुत्रः</span>
| |
| <span class="shloka-line">प्राश्नीपुत्रात् आसुरिवासिनः प्राश्नीपुत्रा</span>
| |
| <span class="shloka-line">आसुरायणाद् असुरायणः</span>
| |
| <span class="shloka-line">आसुरेरासुरिः ॥ २ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S05_V03"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">याज्ञवल्क्याद् याज्ञवल्क्यः</span>
| |
| <span class="shloka-line">उद्दालकाद् उद्दालकः</span>
| |
| <span class="shloka-line">अरुणात् अरुणः</span>
| |
| <span class="shloka-line">उपवेशेः उपवेशिः</span>
| |
| <span class="shloka-line">कुश्रेः कुश्रिः</span>
| |
| <span class="shloka-line">वाजस्रवसो वाजश्रवा</span>
| |
| <span class="shloka-line">जिह्वावतो बाध्योगात् जिह्वावान् बाध्योगो</span>
| |
| <span class="shloka-line">असितात् वार्षगणाद् असितो वार्षगणः</span>
| |
| <span class="shloka-line">हरितात् कश्यापात् हरितः कश्यपः</span>
| |
| <span class="shloka-line">शिल्पात् कश्यपात् शिल्पः कश्यपः</span>
| |
| <span class="shloka-line">कश्यपात् नैध्रुवेः कश्यपो नैध्रुविः</span>
| |
| <span class="shloka-line">वाचो वागम्भ्रिण्या अम्भ्रिण्यादादित्यादादित्यानीमानि शुक्लानि यजूंषि वाजसनेयेन याज्ञवल्क्येनाख्यायन्ते ॥ ३ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
| <div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="BR_C06_S05_V04"></span>
| |
| <div class="shloka-block">
| |
| <span class="shloka-line">समानमा सांजीवीपुत्रात्</span>
| |
| <span class="shloka-line">सांजीवीपुत्रो माण्डूकायनेः</span>
| |
| <span class="shloka-line">माण्डूकायनिः मांडव्यात्</span>
| |
| <span class="shloka-line">मांडव्यः कौत्सात्</span>
| |
| <span class="shloka-line">कौत्सो माहिक्लेः</span>
| |
| <span class="shloka-line">माहिक्लिः वामकक्षायणात्</span>
| |
| <span class="shloka-line">वामकक्षायणः शाण्डिल्यात्</span>
| |
| <span class="shloka-line">शाण्डिल्यो वात्स्यात्</span>
| |
| <span class="shloka-line">वात्स्यः कुश्रेः</span>
| |
| <span class="shloka-line">कुश्रिर्यज्ञवर्चसो</span>
| |
| <span class="shloka-line">राजस्तम्बायनात् यज्ञवर्चा राजस्तम्बायनः</span>
| |
| <span class="shloka-line">तुरात् कावषेयात् तुरः कावषेयः</span>
| |
| <span class="shloka-line">प्रजापतेः प्रजापतिः ब्रह्मणो</span>
| |
| <span class="shloka-line">ब्रह्म स्वयम्भुब्रह्मणे नमः ॥ ४ ॥</span>
| |
| </div>
| |
| </div>
| |
|
| |
|
| [[Category:Bruhadaranyaka]] | | [[Category:Bruhadaranyaka]] |
| [[Category:Moola]] | | [[Category:Moola]] |