Anandamakaranda

Isha: Difference between revisions

← Older edit
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
 
(2 intermediate revisions by the same user not shown)
Line 3: Line 3:


<div class="introduction" id="IS_C01_I01" data-block-id="IS_C01_I01" data-verse="IS_C01">
<div class="introduction" id="IS_C01_I01" data-block-id="IS_C01_I01" data-verse="IS_C01">
नित्यानित्यजगद्धात्रे नित्याय ज्ञानमूर्तये ।
<div class="introduction-line">नित्यानित्यजगद्धात्रे नित्याय ज्ञानमूर्तये ।</div>
पूर्णानन्दाय हरये सर्वयज्ञभुजे नमः ॥ १ ॥
<div class="introduction-line">पूर्णानन्दाय हरये सर्वयज्ञभुजे नमः ॥ १ ॥</div>
</div>
</div>


<div class="introduction" id="IS_C01_I02" data-block-id="IS_C01_I02" data-verse="IS_C01">
<div class="introduction" id="IS_C01_I02" data-block-id="IS_C01_I02" data-verse="IS_C01">
यस्माद् ब्रह्मेन्द्ररुद्रादिदेवतानां श्रियोऽपि च ।
<div class="introduction-line">यस्माद् ब्रह्मेन्द्ररुद्रादिदेवतानां श्रियोऽपि च ।</div>
ज्ञानस्फूर्तिः सदा तस्मै हरये गुरवे नमः ॥ २ ॥
<div class="introduction-line">ज्ञानस्फूर्तिः सदा तस्मै हरये गुरवे नमः ॥ २ ॥</div>
</div>
</div>


<div class="introduction" id="IS_C01_I03" data-block-id="IS_C01_I03" data-verse="IS_C01">
<div class="introduction" id="IS_C01_I03" data-block-id="IS_C01_I03" data-verse="IS_C01">
स्वायम्भुवो मनुरेतैर्मन्त्रैर्भगवन्तमाकूतिसूनुं यज्ञनामानं विष्णुं तुष्टाव । स्वायम्भुवः स्वदौहित्रं विष्णुं यज्ञाभिधं मनुः । ईशावास्यादिभिर्मन्त्रैस्तुष्टावावहितात्मना ॥ रक्षोभिरुग्रैः सम्प्राप्तः खादितुं मोचितस्तदा । स्तोत्रं श्रुत्वैव यज्ञेन तान् हत्वाऽवध्यतां गतान् ॥ प्रादादि्ध भगवांस्तेषामवध्यत्वं हरः प्रभुः । तैर्वध्यत्वं तथाऽन्येषामतः कोऽन्यो हरेः प्रभुः ॥ इति ब्रह्माण्डे । भागवते चायमर्थ एव उक्तः ॥
<div class="introduction-line">स्वायम्भुवो मनुरेतैर्मन्त्रैर्भगवन्तमाकूतिसूनुं यज्ञनामानं विष्णुं तुष्टाव ।</div>
<div class="introduction-line">‘स्वायम्भुवः स्वदौहित्रं विष्णुं यज्ञाभिधं मनुः ।</div>
<div class="introduction-line">ईशावास्यादिभिर्मन्त्रैस्तुष्टावावहितात्मना ॥</div>
<div class="introduction-line">रक्षोभिरुग्रैः संप्राप्तः खादितुं मोचितस्तदा ।</div>
<div class="introduction-line">स्तोत्रं श्रुत्वैव यज्ञेन तान् हत्वाऽवध्यतां गतान् ॥</div>
<div class="introduction-line">प्रादाद्धि भगवांस्तेषाम् अवध्यत्वं हरः प्रभुः ।</div>
<div class="introduction-line">तैर्वध्यत्वं तथाऽन्येषामतः कोऽन्यो हरेः प्रभुः ॥’ इति ब्रह्माण्डे ।</div>
<div class="introduction-line">भागवते चायमेवार्थ उक्तः(चायमर्थ एव उक्तः .हृ) ॥</div>
</div>
</div>


Line 22: Line 29:
| verse_type  = mantra
| verse_type  = mantra
| verse_line1  = ईशावास्यमिदं सर्वं यत्किञ्च जगत्यां जगत् ।
| verse_line1  = ईशावास्यमिदं सर्वं यत्किञ्च जगत्यां जगत् ।
| verse_lines  = ईशावास्यमिदं सर्वं यत्किञ्च जगत्यां जगत् ।;तेन त्यक्तेन भुञ्जीथाः मा गृधः कस्यस्विद् धनम् ॥ १ ॥
| verse_line2  = तेन त्यक्तेन भुञ्जीथाः मा गृधः कस्यस्विद् धनम् ॥ १ ॥
| verse_line2  = तेन त्यक्तेन भुञ्जीथाः मा गृधः कस्यस्विद् धनम् ॥ १ ॥
| commentary1  = isha
| commentary1  = isha
Line 30: Line 38:
| verse_id = IS_C01_V01
| verse_id = IS_C01_V01
| id      = IS_C01_V01_B01
| id      = IS_C01_V01_B01
| text    = ईशस्यावासयोग्यमीशावास्यम् । जगत्यां प्रकृतौ । तेन ईशेन । त्यक्तेन दत्तेन । भुञ्जीथाः । स्वतः प्रवृत्यशक्तत्वादीशावास्यमिदं जगत् । प्रवृत्तये प्रकृतिगं यस्मात् स प्रकृतीश्वरः ॥ तदधीनप्रवृत्तित्वात् तदीयं सर्वमेव यत् । तद्दत्तेनैव भुञ्जीथाः अतो नान्यं प्रयाचयेत् ॥ इति ब्राह्मे ॥ १ ॥
| text    = ईशस्याऽवासयोग्यम्(ईशस्य वासयोग्यमीशावास्यम्) इशावास्यम् । जगत्यां प्रकृतौ । तेन ईशेन । त्यक्तेन दत्तेन । भुञ्जीथाः । स्वतः प्रवृत्यशक्तत्वाद् ईशावास्यमिदं जगत् ।
‘प्रवृत्तये प्रकृतिगं यस्मात् स प्रकृतीश्वरः ।
तदधीनप्रवृत्तित्वात् तदीयं सर्वमेव यत् ।
तद्दत्तेनैव भुञ्जीथाः अतो नान्यं प्रयाचयेत् ॥’ इति ब्रह्माण्डे(ब्राह्मे) ॥ १ ॥
}}
}}


Line 39: Line 50:
| chapter_id  = IS_C01
| chapter_id  = IS_C01
| verse_type  = mantra
| verse_type  = mantra
| verse_line1  = कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतग्ं समाः ।
| verse_line1  = कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतगꣳ समाः ।
| verse_lines  = कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतगꣳ समाः ।;एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे ॥ २ ॥
| verse_line2  = एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे ॥ २ ॥
| verse_line2  = एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे ॥ २ ॥
| commentary1  = isha
| commentary1  = isha
Line 48: Line 60:
| verse_id = IS_C01_V02
| verse_id = IS_C01_V02
| id      = IS_C01_V02_B01
| id      = IS_C01_V02_B01
| text    = अकुर्वतः कर्म न लिप्यत इति नास्ति । अज्ञस्य कर्म लिप्येत कृष्णोपास्तिमकुर्वतः । ज्ञानिनोऽपि यतो ह्रासः आनन्दस्य भवेद् ध्रुवम् ॥ अतोऽलेपेऽपि लेपः स्यादतः कार्यैव सा सदा ॥ इति नारदीये ॥ २ ॥
| text    = अकुर्वतः कर्म न लिप्यत इति नास्ति -
‘अज्ञस्य कर्म लिप्येत कृष्णोपास्तिमकुर्वतः ।
ज्ञानिनोऽपि यतो ह्रासः आनन्दस्य भवेद् ध्रुवम् ॥
अतोऽलेपेऽपि लेपः स्याद् अतः कार्यैव सा सदा ॥’ इति नारदीये ॥ २ ॥
}}
}}


Line 57: Line 72:
| chapter_id  = IS_C01
| chapter_id  = IS_C01
| verse_type  = mantra
| verse_type  = mantra
| verse_line1  = असुर्या नाम ते लोकाः अन्धेन तमसाऽऽवृताः ।
| verse_line1  = असुर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसाऽऽवृताः ।
| verse_line2  = तांस्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये के चात्महनो जनाः ॥ ३ ॥
| verse_lines  = असुर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसाऽऽवृताः ।;ताꣳस्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये के चाऽत्महनो जनाः ॥ ३ ॥
| verse_line2  = ताꣳस्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये के चाऽत्महनो जनाः ॥ ३ ॥
| commentary1  = isha
| commentary1  = isha
}}
}}
Line 66: Line 82:
| verse_id = IS_C01_V03
| verse_id = IS_C01_V03
| id      = IS_C01_V03_B01
| id      = IS_C01_V03_B01
| text    = सुष्ठु रमणविरुद्धत्वादसुराणां प्राप्यत्वाच्चासुर्याः । न च रमन्त्यहो असदुपासनयाऽऽत्महनः इत्युक्तत्वात् । महादुःखैकहेतुत्वात् प्राप्यत्वादसुरैस्तथा । असुर्या नाम ते लोकास्तान् यान्ति विमुखा हरौ ॥ इति वामने । ये के चेत्यनेन नियम उक्तः । नियमेन तमो यान्ति सर्वेऽपि विमुखा हरौ । इति च ॥ ३ ॥
| text    = सुष्ठु रमणविरुद्धत्वादसुराणां प्राप्यत्वाच्च असुर्याः । ‘न च(खलु) रमन्त्यहो असदुपासनयाऽऽत्महनः’ इत्युक्तत्वात् ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = IS_C01_V03
| id      = IS_C01_V03_bc_line
| text    = <span class="gr-moola">ये के च</span>(ये केचनेत्यनेन) इत्यनेन नियम उक्तः ।
  ‘नियमेन तमो यान्ति सर्वेऽपि विमुखा हरौ(विमुखा हरेः)।’ इति च ॥ ३ ॥
}}
}}


Line 76: Line 99:
| verse_type  = mantra
| verse_type  = mantra
| verse_line1  = अनेजदेकं मनसो जवीयो नैनद् देवा आप्नुवन् पूर्वमर्षत् ।
| verse_line1  = अनेजदेकं मनसो जवीयो नैनद् देवा आप्नुवन् पूर्वमर्षत् ।
| verse_lines  = अनेजदेकं मनसो जवीयो नैनद् देवा आप्नुवन् पूर्वमर्षत् ।;तद् धावतोऽन्यानत्येति तिष्ठत् तस्मिन्नपो मातरिश्वा दधाति ॥ ४ ॥
| verse_line2  = तद् धावतोऽन्यानत्येति तिष्ठत् तस्मिन्नपो मातरिश्वा दधाति ॥ ४ ॥
| verse_line2  = तद् धावतोऽन्यानत्येति तिष्ठत् तस्मिन्नपो मातरिश्वा दधाति ॥ ४ ॥
| commentary1  = isha
| commentary1  = isha
Line 84: Line 108:
| verse_id = IS_C01_V04
| verse_id = IS_C01_V04
| id      = IS_C01_V04_B01
| id      = IS_C01_V04_B01
| text    = अनेजन्निभर्यत्वात्तदेकं प्राधान्यतस्तथा । सम्यग्ज्ञातुमशक्यत्वादगम्यं तत्सुरैरपि ॥ स्वयं तु सर्वानगमत् पूर्वमेव स्वभावतः । अचिन्त्यशक्तितश्चैव सर्वगत्वाच्च तत्परम् ॥ द्रवतोऽत्येति सन्तिष्ठत् तस्मिन् कर्माण्यधान्मरुत् । मारुत्येव यतश्चेष्टा सर्वा तां हरयेर्पयेत् ॥ इति ब्रह्माण्डे । ऋष ज्ञाने ॥ ४ ॥
| text    = ‘अनेजन्निभर्यत्वात् तदेकं प्राधान्यतस्तथा ।
सम्यग् ज्ञातुमशक्यत्वाद् अगम्यं तत्सुरैरपि ॥
स्वयं तु सर्वानगमत्(सर्वानुगमात्) पूर्वमेव स्वभावतः ।
अचिन्त्यशक्तितश्चैव सर्वगत्वाच्च तत्परम् ॥
द्रवतोऽत्येति सन्तिष्ठत् तस्मिन् कर्माण्यधान्मरुत् ।
मारुत्येव यतश्चेष्टा सर्वा तां हरयेर्पयेत्॥’ इति ब्रह्माण्डे ।
‘ऋष= ज्ञाने’ ॥ ४ ॥
}}
}}


Line 93: Line 123:
| chapter_id  = IS_C01
| chapter_id  = IS_C01
| verse_type  = mantra
| verse_type  = mantra
| verse_line1  = तदेजति तन्नेजति तद्दूरे तद्वन्तिके ।
| verse_line1  = तदेजति तन्नेजति तद् दूरे तद्वन्तिके ।
| verse_line2  = तदन्तरस्य सर्वस्य तदु सर्वस्य बाह्यतः ॥ ५ ॥
| verse_lines  = तदेजति तन्नेजति तद् दूरे तद्वन्तिके ।;तदन्तरस्य सर्वस्य(तदु सर्वस्यास्य) तदु सर्वस्य बाह्यतः ॥ ५ ॥
| verse_line2  = तदन्तरस्य सर्वस्य(तदु सर्वस्यास्य) तदु सर्वस्य बाह्यतः ॥ ५ ॥
| commentary1  = isha
| commentary1  = isha
}}
}}
Line 102: Line 133:
| verse_id = IS_C01_V05
| verse_id = IS_C01_V05
| id      = IS_C01_V05_B01
| id      = IS_C01_V05_B01
| text    = तदेजति तत एव एजत्यन्यत् । तत् स्वयं नेजति । ततो बिभेति सर्वोऽपि न बिभेति हरिः स्वयम् । सर्वगत्वात् स दूरे च बाह्येऽन्तश्च समीपगः ॥ इति तत्त्वसंहितायाम् ॥ ५ ॥
| text    = तदेजति(तत एजति) तत एव एजत्यन्यत् । तत् स्वयं नेजति ।
‘ततो बिभेति सर्वोऽपि न बिभेति हरिः स्वयम् ।
सर्वगत्वात् स दूरे च बाह्येऽन्तश्च समीपगः॥’ इति तत्त्वसंहितायाम् ॥ ५ ॥
}}
}}


Line 112: Line 145:
| verse_type  = mantra
| verse_type  = mantra
| verse_line1  = यस्तु सर्वाणि भूतान्यात्मन्येवानुपश्यति ।
| verse_line1  = यस्तु सर्वाणि भूतान्यात्मन्येवानुपश्यति ।
| verse_line2  = सर्वभूतेषु चात्मानं ततो न विजुगुप्सते ॥ ६ ॥
| verse_lines  = यस्तु सर्वाणि भूतान्यात्मन्येवानुपश्यति ।;सर्वभूतेषु चाऽत्मानं ततो न विजुगुप्सते ॥ ६ ॥
| verse_line2  = सर्वभूतेषु चाऽत्मानं ततो न विजुगुप्सते ॥ ६ ॥
| commentary1  = isha
| commentary1  = isha
}}
}}
Line 120: Line 154:
| verse_id = IS_C01_V06
| verse_id = IS_C01_V06
| id      = IS_C01_V06_B01
| id      = IS_C01_V06_B01
| text    = सर्वगं परमात्मानं सर्वं च परमात्मनि । यः पश्येत् स भयाभावान्नात्मानं गोप्तुमिच्छति ॥ इति सौकरायणश्रुतिः ॥ ६ ॥
| text    = ‘सर्वगं परमात्मानं सर्वं च परमात्मनि ।
यः पश्येत् स भयाभावान्नाऽत्मानं गोप्तुमिच्छति॥’ इति सौकरायणश्रुतिः ॥ ६ ॥
}}
}}


Line 130: Line 165:
| verse_type  = mantra
| verse_type  = mantra
| verse_line1  = यस्मिन् सर्वाणि भूतान्यात्मैवाभूद् विजानतः ।
| verse_line1  = यस्मिन् सर्वाणि भूतान्यात्मैवाभूद् विजानतः ।
| verse_lines  = यस्मिन् सर्वाणि भूतान्यात्मैवाभूद् विजानतः ।;तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः ॥ ७ ॥
| verse_line2  = तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः ॥ ७ ॥
| verse_line2  = तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः ॥ ७ ॥
| commentary1  = isha
| commentary1  = isha
Line 138: Line 174:
| verse_id = IS_C01_V07
| verse_id = IS_C01_V07
| id      = IS_C01_V07_B01
| id      = IS_C01_V07_B01
| text    = यस्मिन् परमात्मनि सर्वभूतानि स परमात्मैव तत्र सर्वभूतेष्वभूत् । एवं सर्वभूतेष्वेकत्वेन परमात्मानं विजानतः को मोहः । यस्मिन् सर्वाणि भूतानि स आत्मा सर्वभूतगः । एवं सर्वत्र यो विष्णुं पश्येत् तस्य विजानतः ॥ को मोहः कोऽथवा शोकः स विष्णुं पर्यगाद्यतः ॥ इति पिप्पलादशाखायाम् । पूर्वोक्तानुवादेन शोकमोहाभावो विजानतश्चात्रोच्यते । अभ्यासश्च सर्वगतत्वस्य तात्पर्यद्योतनार्थः ॥ ७ ॥
| text    = यस्मिन् परमात्मनि सर्वभूतानि स परमा त्मैव तत्र सर्वभूतेषु अभूत् । एवं सर्वभूतेष्वेकत्वेन परमात्मानं विजानतः को मोहः ?
}}
}}


</div>
</div>
पूर्वोक्तानुवादेन शोकमोहाभावोऽपि विजानतः(शोकमोहाभावो विजानतः) चात्रोच्यते । अभ्यासश्च सर्वगतत्वस्य तात्पर्यद्योतनार्थः ॥ ७ ॥
{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id    = IS_C01_V08
| verse_id    = IS_C01_V08
Line 147: Line 185:
| chapter_id  = IS_C01
| chapter_id  = IS_C01
| verse_type  = mantra
| verse_type  = mantra
| verse_line1  = स पर्यगाच्छुक्रमकायमव्रणम् अस्नाविरं शुद्धमपापविद्धम् ।
| verse_line1  = स पर्यगाच्छुक्रमकायमव्रणम् अस्नाविरꣳ शुद्धमपापविद्धम् ।
| verse_line2  = कविर्मनीषी परिभूः स्वयम्भूः याथातथ्यतोऽर्थान् व्यदधाच्छाश्वतीभ्यः समाभ्यः ॥८ ॥
| verse_lines  = स पर्यगाच्छुक्रमकायमव्रणम् अस्नाविरꣳ शुद्धमपापविद्धम् ।;कविर्मनीषी परिभूः स्वयम्भूर्याथातथ्यतोऽर्थान् व्यदधाच्छाश्वतीभ्यः समाभ्यः ॥ ८ ॥
| verse_line2  = कविर्मनीषी परिभूः स्वयम्भूर्याथातथ्यतोऽर्थान् व्यदधाच्छाश्वतीभ्यः समाभ्यः ॥ ८ ॥
| commentary1  = isha
| commentary1  = isha
}}
}}
Line 156: Line 195:
| verse_id = IS_C01_V08
| verse_id = IS_C01_V08
| id      = IS_C01_V08_B01
| id      = IS_C01_V08_B01
| text    = शुक्रं तच्छोकराहित्यादव्रणं नित्यपूर्णतः । पावनत्वात्सदा शुद्धमकायं लिङ्गवर्जनात् ॥ स्थूलदेहस्य राहित्यादस्नाविरमुदाहृतम् । एवम्भूतोऽपि सार्वज्ञ्यात् कविरित्येव शब्द्यते ॥ ब्रह्मादिसर्वमनसां प्रकृत्या मनसोऽपि च । ईशितृत्वान्मनीषी स परिभूस्सर्वतो वरः ॥ सदाऽनन्याश्रयत्वाच्च स्वयम्भूः परिकीर्तितः । स सत्यं जगदेतादृङ् नित्यमेव प्रवाहतः ॥ अनाद्यनन्तकालेषु प्रवाहैकप्रकारतः । नियमेनैव ससृजे भगवान् पुरुषोत्तमः ॥ सज्ज्ञानानन्दशीर्षोऽसौ सज्ज्ञानानन्दबाहुकः । सज्ज्ञानानन्ददेहश्च सज्ज्ञानानन्दपादवान् ॥ एवम्भूतो महाविष्णुर्यथार्थं जगदीदृशम् । अनाद्यनन्तकालीनं ससर्जात्मेच्छया प्रभुः ॥ इति वाराहे ॥८॥
| text    = ‘शुक्रं तच्छोकराहित्याद् अव्रणं नित्यपूर्णतः ।
पावनत्वात् सदा शुद्धम् अकायं लिङ्गवर्जनात् ॥
स्थूलदेहस्य राहित्याद् अस्नाविरम् उदाहृतम्।
एवम्भूतोऽपि सार्वज्ञ्यात् कविरित्येव शब्द्यते ॥
ब्रह्मादिसर्वमनसां (प्रकृत्या मनसोऽपि) प्रकृतेर्मनसोऽपि च ।
ईशितृत्वान्मनीषी स परिभूः सर्वतो वरः ॥
सदाऽनन्याश्रयत्वाच्च स्वयम्भूः परिकीर्तितः ।
स सत्यं जगदेतादृङ् नित्यमेव प्रवाहतः ॥
अनाद्यनन्तकालेषु प्रवाहैकप्रकारतः(प्रवाहैकप्रकारकम् .हृ) ।
नियमेनैव ससृजे भगवान् पुरुषोत्तमः ॥
सज्ज्ञानानन्दशीर्षोऽसौ सज्ज्ञानानन्दबाहुकः ।
सज्ज्ञानानन्ददेहश्च सज्ज्ञानानन्दपादवान् ॥
एवम्भूतो महाविष्णुर्यथार्थं जगदीदृशम् ।
अनाद्यनन्तकालीनं ससर्जाऽत्मेच्छया प्रभुः ॥’ इति वाराहे ॥८॥
}}
}}


Line 166: Line 218:
| verse_type  = mantra
| verse_type  = mantra
| verse_line1  = अन्धन्तमः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासते ।
| verse_line1  = अन्धन्तमः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासते ।
| verse_line2  = ततो भूय इव ते तमो य उ विद्यायां रताः ॥ ९ ॥
| verse_lines  = अन्धन्तमः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासते ।;ततो भूय इव ते तमो य उ विद्यायाꣳ रताः ॥ ९ ॥
| verse_line2  = ततो भूय इव ते तमो य उ विद्यायाꣳ रताः ॥ ९ ॥
}}
}}


Line 174: Line 227:
| chapter_id  = IS_C01
| chapter_id  = IS_C01
| verse_type  = mantra
| verse_type  = mantra
| verse_line1  = अन्यदेवाहुर्विद्यया अन्यदाहुरविद्यया ।
| verse_line1  = अन्यदेवाहुर्विद्ययाऽन्यदाहुरविद्यया ।
| verse_lines  = अन्यदेवाहुर्विद्ययाऽन्यदाहुरविद्यया ।;इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद् विचचक्षिरे ॥ १० ॥
| verse_line2  = इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद् विचचक्षिरे ॥ १० ॥
| verse_line2  = इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद् विचचक्षिरे ॥ १० ॥
}}
}}
Line 183: Line 237:
| chapter_id  = IS_C01
| chapter_id  = IS_C01
| verse_type  = mantra
| verse_type  = mantra
| verse_line1  = विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं सह ।
| verse_line1  = विद्यां चाविद्यां च यस्तद् वेदोभयꣳ सह ।
| verse_lines  = विद्यां चाविद्यां च यस्तद् वेदोभयꣳ सह ।;अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्ययाऽमृतमश्नुते ॥ ११ ॥
| verse_line2  = अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्ययाऽमृतमश्नुते ॥ ११ ॥
| verse_line2  = अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्ययाऽमृतमश्नुते ॥ ११ ॥
| commentary1  = isha
| commentary1  = isha
Line 192: Line 247:
| verse_id = IS_C01_V11
| verse_id = IS_C01_V11
| id      = IS_C01_V11_B01
| id      = IS_C01_V11_B01
| text    = अन्यथोपासका ये तु तमोऽन्धं यान्त्यसंशयम् । ततोऽधिकमिव व्यक्तं यान्ति तेषामनिन्दकाः ॥ तस्माद्यथास्वरूपं तु नारायणमनामयम् । अयथार्थस्य निन्दां च ये विदुः सह सज्जनाः । ते निन्दयाऽयथार्थस्य दुःखाज्ञानादिरूपिणः ॥ दुःखाज्ञानादिसन्तीर्णाः सुखज्ञानादिरूपिणः । यथार्थस्य परिज्ञानात् सुखज्ञानादिरूपताम् ॥ यान्ति ... ॥ ९-११ ॥
| text    = ‘अन्यथोपासका ये तु तमोऽन्धं यान्त्यसंशयम् ।
ततोऽधिकमिव व्यक्तं यान्ति तेषामनिन्दकाः ॥
तस्माद् यथास्वरूपं तु नारायणमनामयम् ।
अयथार्थस्य निन्दां च ये विदुः सह सज्जनाः(ते हि सज्जनाः) ।
‘ते निन्दयाऽयथार्थस्य दुःखाज्ञानादिरूपिणः ॥
दुःखाज्ञानादिसन्तीर्णाः सुखज्ञानादिरूपिणः ।
यथार्थस्य परिज्ञानात् सुखज्ञानादिरूपताम् ॥
यान्ति(यान्त्येव .हृ) ... ॥ ९-११ ॥
}}
}}


Line 202: Line 264:
| verse_type  = mantra
| verse_type  = mantra
| verse_line1  = अन्धन्तमः प्रविशन्ति येऽसम्भूतिमुपासते ।
| verse_line1  = अन्धन्तमः प्रविशन्ति येऽसम्भूतिमुपासते ।
| verse_line2  = ततो भूय इव ते तमो य उ सम्भूत्यां रताः ॥ १२ ॥
| verse_lines  = अन्धन्तमः प्रविशन्ति येऽसम्भूतिमुपासते ।;ततो भूय इव ते तमो य उ सम्भूत्याꣳ रताः ॥ १२ ॥
| verse_line2  = ततो भूय इव ते तमो य उ सम्भूत्याꣳ रताः ॥ १२ ॥
}}
}}


Line 210: Line 273:
| chapter_id  = IS_C01
| chapter_id  = IS_C01
| verse_type  = mantra
| verse_type  = mantra
| verse_line1  = अन्यदेवाहुः सम्भवादन्यदाहुरसम्भवात् ।
| verse_line1  = अन्यदेवाऽहुः सम्भवादन्यदाहुरसम्भवात् ।
| verse_lines  = अन्यदेवाऽहुः सम्भवादन्यदाहुरसम्भवात् ।;इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद् विचचक्षिरे ॥ १३ ॥
| verse_line2  = इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद् विचचक्षिरे ॥ १३ ॥
| verse_line2  = इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद् विचचक्षिरे ॥ १३ ॥
| commentary1  = isha
}}
}}


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-IS_C01_V14" data-block-id="bhashya-IS_C01_V14">
{{Bhashyam
| verse_id = IS_C01_V13
| id      = IS_C01_V13_B01
| text    = ‘... एवं सृष्टिकर्तृत्वं नाङ्गीकुर्वन्ति ये हरेः ॥
तेऽपि यान्ति तमो घोरं तथा संहारकर्तृताम् ।
नाङ्गीकुर्वन्ति तेऽप्येवं तस्मात् सर्वगुणात्मकम् ।
सर्वकर्तारमीशेशं सर्वसंहारकारकम् ॥
}}
</div>
{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id    = IS_C01_V14
| verse_id    = IS_C01_V14
Line 219: Line 295:
| chapter_id  = IS_C01
| chapter_id  = IS_C01
| verse_type  = mantra
| verse_type  = mantra
| verse_line1  = सम्भूतिं च विनाशं यस्तद्वेदोभयं सह ।
| verse_line1  = सम्भूतिं च विनाशं यस्तद् वेदोभयꣳ सह ।
| verse_lines  = सम्भूतिं च विनाशं यस्तद् वेदोभयꣳ सह ।;विनाशेन मृत्युं तीर्त्वा सम्भूत्याऽमृतमश्नुते ॥ १४ ॥
| verse_line2  = विनाशेन मृत्युं तीर्त्वा सम्भूत्याऽमृतमश्नुते ॥ १४ ॥
| verse_line2  = विनाशेन मृत्युं तीर्त्वा सम्भूत्याऽमृतमश्नुते ॥ १४ ॥
| commentary1  = isha
| commentary1  = isha
Line 228: Line 305:
| verse_id = IS_C01_V14
| verse_id = IS_C01_V14
| id      = IS_C01_V14_B01
| id      = IS_C01_V14_B01
| text    = ... एवं सृष्टिकर्तृत्वं नाङ्गीकुर्वन्ति ये हरेः । तेऽपि यान्ति तमो घोरं तथा संहारकर्तृताम् ॥ नाङ्गीकुर्वन्ति तेऽप्येवं तस्मात् सर्वगुणात्मकम् । सर्वकर्तारमीशेशं सर्वसंहारकारकम् ॥ यो वेद संहृतिज्ञानाद्देहबन्धाद्विमुच्यते । सुखज्ञानादिकर्तृत्वज्ञानात् तद्व्यक्तिमाव्रजेत् ॥ सर्वदोषविनिर्मुक्तं गुणरूपं जनार्दनम् । जानीयान्न गुणानां च भागहानिं प्रकल्पयेत् ॥ न मुक्तानामपि हरेः साम्यं विष्णोरभिन्नताम् । नैव प्रचिन्तयेत् तस्मात् ब्रह्मादेः साम्यमेव वा ॥ मानुषादिविरिञ्चान्तं तारतम्यं विमुक्तिगम् । ततो विष्णोः परोत्कर्षं सम्यग्ज्ञात्वा विमुच्यते ॥ इति कौर्मे ॥ १२-१४ ॥
| text    = ‘यो वेद संहृतिज्ञानाद् देहबन्धाद् विमुच्यते ।
सुखज्ञानादिकर्तृत्वज्ञानात्(कर्तृृत्वज्ञानम्) तद् व्यक्तिमाव्रजेत् ॥
सर्वदोषविनिर्मुक्तं गुणरूपं जनार्दनम् ।
जानीयान्न गुणानां च भागहानिं प्रकल्पयेत् ॥
न मुक्तानामपि हरेः साम्यं विष्णोरभिन्नताम् ।
नैव प्रचिन्तयेत् तस्माद् ब्रह्मादेः साम्यमेव वा ॥
मानुषादिविरिञ्चान्तं तारतम्यं विमुक्तिगम् ।
ततो विष्णोः परोत्कर्षं सम्यग् ज्ञात्वा विमुच्यते ॥’इति कौर्मे ॥ १४ ॥
}}
}}


Line 238: Line 322:
| verse_type  = mantra
| verse_type  = mantra
| verse_line1  = हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम् ।
| verse_line1  = हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम् ।
| verse_lines  = हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम् ।;तत् त्वं पूषन्नपावृणु सत्यधर्माय दृष्टये ॥ १५ ॥
| verse_line2  = तत् त्वं पूषन्नपावृणु सत्यधर्माय दृष्टये ॥ १५ ॥
| verse_line2  = तत् त्वं पूषन्नपावृणु सत्यधर्माय दृष्टये ॥ १५ ॥
| commentary1  = isha
| commentary1  = isha
Line 246: Line 331:
| verse_id = IS_C01_V15
| verse_id = IS_C01_V15
| id      = IS_C01_V15_B01
| id      = IS_C01_V15_B01
| text    = पात्रं हिरण्मयं सूर्यमण्डलं समुदाहृतम् । विष्णोः सत्यस्य तेनैव सर्वदाऽपिहितं मुखम् ॥ तत्तु पूर्णत्वतः पूषा विष्णुर्दर्शयति स्वयम् । सत्यधर्माय भक्ताय... ॥ १५ ॥
| text    = ‘पात्रं हिरण्मयं सूर्यमण्डलं समुदाहृतम् ।
विष्णोः सत्यस्य तेनैव सर्वदाऽपिहितं मुखम् ॥
तत्तु पूर्णत्वतः पूषा विष्णुर्दर्शयति स्वयम् ।
सत्यधर्माय भक्ताय... ॥ १५ ॥
}}
}}


Line 256: Line 344:
| verse_type  = mantra
| verse_type  = mantra
| verse_line1  = पूषन्नेकर्षे यम सूर्य प्राजापत्य व्यूह रश्मीन् ।
| verse_line1  = पूषन्नेकर्षे यम सूर्य प्राजापत्य व्यूह रश्मीन् ।
| verse_lines  = पूषन्नेकर्षे यम सूर्य प्राजापत्य व्यूह रश्मीन् ।;समूह तेजो यत् ते रूपं कल्याणतमं तत् ते पश्यामि ॥ १६ ॥
| verse_line2  = समूह तेजो यत् ते रूपं कल्याणतमं तत् ते पश्यामि ॥ १६ ॥
| verse_line2  = समूह तेजो यत् ते रूपं कल्याणतमं तत् ते पश्यामि ॥ १६ ॥
| commentary1  = isha
| commentary1  = isha
Line 264: Line 353:
| verse_id = IS_C01_V16
| verse_id = IS_C01_V16
| id      = IS_C01_V16_B01
| id      = IS_C01_V16_B01
| text    = ... ... प्रधानज्ञानरूपतः । विष्णुरेकऋषिर्ज्ञेयो यमो नियमनाद्धरिः ॥ सूर्यः स सूरिगम्यत्वात् प्राजापत्यः प्रजापतेः । विशेषेणैव गम्यत्वात् ... ॥ १६ ॥
| text    = ‘.. ... प्रधानज्ञानरूपतः ।
विष्णुरेकऋषिर्ज्ञेयो यमो नियमनाद्धरिः ॥
सूर्यः स सूरिगम्यत्वात् प्राजापत्यः प्रजापतेः ।
विशेषेणैव गम्यत्वाद् ... ॥ १६ ॥
}}
}}


Line 274: Line 366:
| verse_type  = mantra
| verse_type  = mantra
| verse_line1  = योऽसावसौ पुरुषः सोऽहमस्मि ॥ १७ ॥
| verse_line1  = योऽसावसौ पुरुषः सोऽहमस्मि ॥ १७ ॥
}}
| verse_lines = योऽसावसौ पुरुषः सोऽहमस्मि ॥ १७ ॥
 
{{VerseBlock
| verse_id    = IS_C01_V18
| document_id  = IS
| chapter_id  = IS_C01
| verse_type  = mantra
| verse_line1  = वायुरनिलममृतमथेदं भस्मान्तं शरीरम् ॥ १८ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id    = IS_C01_V19
| document_id  = IS
| chapter_id  = IS_C01
| verse_type  = mantra
| verse_line1 = ॐ क्रतो स्मर कृतं स्मर ॐ क्रतो स्मर कृतं स्मर ॥ १९ ॥
| commentary1  = isha
| commentary1  = isha
}}
}}


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-IS_C01_V19" data-block-id="bhashya-IS_C01_V19">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-IS_C01_V17" data-block-id="bhashya-IS_C01_V17">
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = IS_C01_V19
| verse_id = IS_C01_V17
| id      = IS_C01_V19_B01
| id      = IS_C01_V19_B01
| text    = ...अहं चासावहेयतः । अस्मि नित्यास्तितामानात् सर्वजीवेषु संस्थितः ॥ स्वयं तु सर्वजीवेभ्यो व्यतिरिक्तः परो हरिः । स क्रतुर्ज्ञानरूपत्वादग्निरङ्गप्रणेतृतः ॥ इति ब्रह्माण्डे । सत्यं ब्रह्म हृदये धारयतीति सत्यधर्मा । एकोऽसौशब्दः प्राणे स्थित इति ॥ यस्मिन्नयं स्थितः सोऽप्यमृतः किमु परः । अः ब्रह्मैव निलयनं यस्य वायोः सोऽनिलम् । अतिरोहितविज्ञानाद्वायुरप्यमृतः स्मृतः । मुख्यामृतः स्वयं रामः परमात्मा सनातनः ॥ इति रामसंहितायाम् ॥
| text    = ‘...अहं चासावहेयतः ।
}}
अस्मि नित्यास्तितामानात् सर्वजीवेषु संस्थितः ॥
 
स्वयं तु सर्वजीवेभ्यो व्यतिरिक्तः परो हरिः ।
{{Bhashyam
स क्रतुर्ज्ञानरूपत्वादग्निरङ्गप्रणेतृतः ॥’ इति ब्रह्माण्डे ।
| verse_id = IS_C01_V19
सत्यं ब्रह्म हृदये धारयतीति सत्यधर्मा । एकोऽसौशब्दः प्राणे स्थित इति ॥
| id      = IS_C01_V19_B02
| text    = भक्तानां स्मरणं विष्णोर्नित्यज्ञप्तिस्वरूपतः । अनुग्रहोन्मुखत्वं तु नैवान्यत् क्वचिदिष्यते ॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ १७-१९ ॥
}}
 
</div>
{{VerseBlock
| verse_id    = IS_C01_V20
| document_id  = IS
| chapter_id  = IS_C01
| verse_type  = mantra
| verse_line1  = अग्ने नय सुपथा राये अस्मान् विश्वानि देव वयुनानि विद्वान् ।
| verse_line2  = युयोध्यस्मज्जुहुराणमेनो भूयिष्ठां ते नम उक्तिं विधेम ॥ २० ॥
| commentary1  = isha
}}
 
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितम् ईशावास्योपनिषद्भाष्यं सम्पूर्णम् ॥</div>
 
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-IS_C01_V20" data-block-id="bhashya-IS_C01_V20">
{{Bhashyam
| verse_id = IS_C01_V20
| id      = IS_C01_V20_B01
| text    = वयुनं ज्ञानम् । त्वद्दत्तया वयुनयेदमचष्ट विश्वम् इति वचनात् । जुहुराणं अस्मानल्पीकुर्वत् । युयोधि वियोजय । यदस्मान् कुरुतेऽत्यल्पांस्तदेनोऽस्मद्वियोजय । नय नो मोक्षवित्तायेत्यस्तौद्यज्ञं मनुः स्वराड् ॥ इति स्कान्दे । युयु वियोगे इति धातुः । भक्तिज्ञानाभ्यां भूयिष्ठां ते नम इत्युक्तिं विधेम ॥ पूर्णशक्तिचिदानन्दश्रीतेजःस्पष्टमूर्तये । ममाभ्यधिकमित्राय नमो नारायणाय ते ॥
}}
}}


Retrieved from "https://dev.anandamakaranda.in/Isha"