Anandamakaranda

Mandu: Difference between revisions

← Older edit
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
 
(10 intermediate revisions by the same user not shown)
Line 2: Line 2:
__TOC__
__TOC__


<span id="gr-C1" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="प्रथमः खण्डः"></span>
== प्रथमः खण्डः ==
== प्रथमः खण्डः ==
{{Adhyaya
<div class="introduction" id="MAN_C01_I01" data-block-id="MAN_C01_I01" data-verse="MAN_C01">
| document_id  = MAN
<div class="introduction-line">पूर्णानन्दज्ञानशक्तिस्वरूपं नित्यमव्ययम् ।</div>
| chapter_num  = 1
<div class="introduction-line">चतुर्धा सर्वभोक्तारं वन्दे विष्णुं परं पदम् ॥</div>
| title        = प्रथमः खण्डः
</div>
}}
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C01
| id = MAN_C01_intro
| text =
 
पूर्णानन्दज्ञानशक्तिस्वरूपं नित्यमव्ययम् ।
चतुर्धा सर्वभोक्तारं वन्दे विष्णुं परं पदम् ॥
}}


{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C01_V01
| verse_id     = MAN_C01_V01
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C01
| chapter_id   = MAN_C01
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वम् । तस्योपव्याख्यानं भूतं भवद् भविष्यदिति ॥
| verse_line1 = ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वम् । तस्योपव्याख्यानं भूतं भवद् भविष्यदिति ॥ १ ॥
| verse_line2 = सर्वमोङ्कार एव । यच्चान्यत् त्रिकालातीतं तदप्योङ्कार एव ॥ १ ॥
| verse_lines  = ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वम् । तस्योपव्याख्यानं भूतं भवद् भविष्यदिति ॥ १ ॥
| commentary1 = mandu
| commentary1 = mandu
}}
}}


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V01" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V01">
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C01_V01
| verse_id = MAN_C01_V01
| id = MAN_C01_V01_B01
| id       = MAN_C01_V01_B01
| text =
| text     = मण्डूकरूपिणा वरुणेन चतूरूपो नारायणः स्तूयते(नारायणोऽत्र स्तूयते) ।
 
‘ध्यायन् नारायणं देवं प्रणवेन समाहितः ।
मण्डूकरूपिणा वरुणेन चतूरूपो नारायणः स्तूयते ।
मण्डूकरूपी वरुणस्तुष्टाव हरिमव्ययम् ॥’ इति पाद्मे ।
ध्यायन् नारायणं देवं प्रणवेन समाहितः ।
‘ओमित्युक्तं तु यद्ब्रह्म तदक्षरमुदाहृतम् ।
मण्डूकरूपी वरुणस्तुष्टाव हरिमव्ययम् ॥ इति पाद्मे ।
ओतमत्र जगद्यस्मादों तस्माद् भगवान् हरिः ॥
ओमित्युक्तं तु यद्ब्रह्म तदक्षरमुदाहृतम् ।
औतमत्र जगद्यस्मादों तस्मात् भगवान् हरिः ॥
तदिदं गुणपूर्त्यैव सर्वमित्येव शब्दितम् ।
तदिदं गुणपूर्त्यैव सर्वमित्येव शब्दितम् ।
भाविभूतभवत्कालेष्वेकरूपतया हरिः ॥
भाविभूतभवत्कालेष्वेकरूपतया हरिः ।
सर्वदा नित्य इत्येषा व्याख्योङ्कारस्य कीर्तिता ॥
सर्वदा नित्य इत्येषा व्याख्योङ्कारस्य कीर्तिता ॥’ इति बृहत्संहितायाम् ।
इति बृहत्संहितायाम् ।
‘ओमित्याक्रियते यस्मादोङ्कारोऽसावतः परः ।
ओमित्याक्रियते यस्मादोङ्कारोऽसावतः परः ।
सर्वत्वमिति पूर्णत्वं तन्नान्यस्य हरेः क्वचित् ॥’ इति नैर्गुण्ये ।
सर्वत्वमिति पूर्णत्वं तन्नान्यस्य हरेः क्वचित् ॥ इति नैर्गुण्ये ।
सर्वमोङ्कार एवेत्यन्यस्य पूर्णत्वनिवारणम् । त्रिकालातीतत्वं च तस्यैव । प्रकृतेरपि त्रिकालातीतत्वं विद्यत इत्यन्यदिति विशेषणम् ॥ १ ॥
सर्वमोङ्कार एवेत्यन्यस्य पूर्णत्वनिवारणम् । त्रिकालातीतत्वं च तस्यैव । प्रकृतेरपि त्रिकालातीतत्वं विद्यत इत्यन्यदिति विशेषणम् ॥ १ ॥
}}
}}


</div>
{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C01_V02
| verse_id     = MAN_C01_V02
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C01
| chapter_id   = MAN_C01
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = सर्वं ह्येतद् ब्रह्म । अयमात्मा ब्रह्म । सोयमात्मा चतुष्पात् ॥ २ ॥
| verse_line1 = सर्वमोङ्कार एव । यच्चान्यत् त्रिकालातीतं तदप्योङ्कार एव । सर्वं ह्येतद् ब्रह्म । अयमात्मा ब्रह्म ॥ २ ॥ सोयमात्मा चतुष्पात् ॥
| commentary1 = mandu
| verse_lines  = सर्वमोङ्कार एव । यच्चान्यत् त्रिकालातीतं तदप्योङ्कार एव । सर्वं ह्येतद् ब्रह्म । अयमात्मा ब्रह्म ॥ २ ॥ सोयमात्मा चतुष्पात् ॥
| commentary1 = mandu
}}
}}


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V02" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V02">
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C01_V02
| verse_id = MAN_C01_V02
| id = MAN_C01_V02_B01
| id       = MAN_C01_V02_B01
| text =
| text     = ‘परमं यो महद्ब्रह्म’, ‘तदेव ब्रह्म परमं कवीनाम्’, ‘पूर्णमदः पूर्णमिदम्’ इत्यादिषु प्रसिद्धं च ब्रह्मणः (परिपूर्णत्वमित्याह)पूर्णत्वमित्याह– सर्वं ह्येतद् ब्रह्मेति । श्रीब्रह्मादिसकलदेहेषु स्थित्वाऽऽदानादिकर्ता योऽयं कश्चित् प्रतीयते । जीवानामस्वातन्त्र्यदर्शनात् । सोऽपि स एवेति दर्शयति– अयमात्मा ब्रह्मेति ।
 
‘पूर्णस्तु हरिरेवैको नान्यत् पूर्णं कदाचन ।
परमं यो महद्ब्रह्म तदेव ब्रह्म परमं कवीनाम् पूर्णमदः पूर्णमिदम् इत्यादिषु प्रसिद्धं च ब्रह्मणः पूर्णत्वमित्याह– सर्वं ह्येतत् ब्रह्मेति ॥ श्रीब्रह्मादिसकलदेहेषु स्थित्वाऽऽदानादिकर्ता योऽयं कश्चित् प्रतीयते । जीवानामस्वातन्त्र्यदर्शनात् । सोऽपि स एवेति दर्शयति– अयमात्मा ब्रह्मेति ।
पूर्णस्तु हरिरेवैको नान्यत् पूर्णं कदाचन ।
विना च प्रकृतिं नान्यत् कालातीतं परात्मनः ॥
विना च प्रकृतिं नान्यत् कालातीतं परात्मनः ॥
कालश्चैव दिशो वेदाः प्रकृत्यात्मान ईरिताः ।
कालश्चैव दिशो वेदाः प्रकृत्यात्मान ईरिताः ।
Line 69: Line 60:
सोऽयं विष्णू रमाब्रह्मरुद्रानन्तादिगः सदा ।
सोऽयं विष्णू रमाब्रह्मरुद्रानन्तादिगः सदा ।
आदानादनकर्तृत्वादात्मा तेषामगोचरः ॥
आदानादनकर्तृत्वादात्मा तेषामगोचरः ॥
इति मण्डूकरूपी सन् ददर्श वरुणः श्रुतिम् ॥
इति मण्डूकरूपी सन् ददर्श वरुणः श्रुतिम्(स्वयम्) ॥’ इति हरिवंशेषु ॥ २ ॥
इति हरिवंशेषु ॥ २ ॥
}}
}}


</div>
{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C01_V03
| verse_id     = MAN_C01_V03
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C01
| chapter_id   = MAN_C01
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = जागरितस्थानो बहिःप्रज्ञः । सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः स्थूलभुग् वैश्वानरः प्रथमः पादः ॥ ३ ॥
| verse_line1 = जागरितस्थानो बहिःप्रज्ञः । सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः स्थूलभुग् वैश्वानरः प्रथमः पादः ॥ ३ ॥
| commentary1 = mandu
| verse_lines  = जागरितस्थानो बहिःप्रज्ञः । सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः स्थूलभुग् वैश्वानरः प्रथमः पादः ॥ ३ ॥
| commentary1 = mandu
}}
}}


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V03" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V03">
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C01_V03
| verse_id = MAN_C01_V03
| id = MAN_C01_V03_B01
| id       = MAN_C01_V03_B01
| text =
| text     = चतुर्धाऽवस्थितो देहे परमात्मा सनातनः ।
 
वैश्वानरो जागरितस्थानगो गजवक्‍त्रकः ॥
चतुर्धाऽवस्थितो देहे परमात्मा सनातनः ।
वैश्वानरो जागरितस्थानगो गजवक्त्रकः ॥
निर्माता बाह्यसंवित्तेर्जीवानां तदगोचरः ।
निर्माता बाह्यसंवित्तेर्जीवानां तदगोचरः ।
अष्टादशमुखान्यस्य पुमाकाराणि सर्वशः ॥
अष्टादशमुखान्यस्य पुमाकाराणि सर्वशः ॥
Line 96: Line 87:
विश्वं स्थूलं समुद्दिष्टं सर्वगम्यत्वहेतुतः ॥
विश्वं स्थूलं समुद्दिष्टं सर्वगम्यत्वहेतुतः ॥
तत्सम्बन्धी नरोऽनाशाद् वैश्वानर उदाहृतः ।
तत्सम्बन्धी नरोऽनाशाद् वैश्वानर उदाहृतः ।
विनायकस्तु विश्वस्य ध्यानादैद् गजवक्त्रताम् ॥
विनायकस्तु विश्वस्य ध्यानादैद् गजवक्‍त्रताम् ॥
तथैव तैजसध्यानात् त्रिध्यानादिन्द्र इन्द्रताम् ।
तथैव तैजसध्यानात् त्रिध्यानादिन्द्र इन्द्रताम् ।
चतुर्ध्यानाच्च रुद्रत्वं रुद्र आप जनार्दनात् ॥
चतुर्ध्यानाच्च रुद्रत्वं रुद्र आप जनार्दनात् ॥
एवम्भूतगुणो विष्णुश्चतुरात्मा परात् परः ॥ इति महायोगे ॥ ३ ॥
एवम्भूतगुणो विष्णुश्चतुरात्मा परात्परः ॥’ इति महायोगे ॥ ३ ॥
}}
}}


</div>
{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C01_V04
| verse_id     = MAN_C01_V04
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C01
| chapter_id   = MAN_C01
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = स्वप्नस्थानोऽन्तप्रज्ञः । सप्ताङ्गः एकोनविंशतिमुखः प्रविविक्तभुक् तैजसो द्वितीयः पादः ॥ ४ ॥
| verse_line1 = स्वप्नस्थानोऽन्तप्रज्ञः । सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः प्रविविक्तभुक् तैजसो द्वितीयः पादः ॥ ४ ॥
| commentary1 = mandu
| verse_lines  = स्वप्नस्थानोऽन्तप्रज्ञः । सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः प्रविविक्तभुक् तैजसो द्वितीयः पादः ॥ ४ ॥
| commentary1 = mandu
}}
}}


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V04" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V04">
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C01_V04
| verse_id = MAN_C01_V04
| id = MAN_C01_V04_B01
| id       = MAN_C01_V04_B01
| text =
| text     = ‘जाग्रद्दर्शनसंस्काररूपत्वात् स्वप्नगं तु यत् ।
 
प्रविविक्तं तु तज्ज्ञानकारणोऽन्तर्ज्ञ उच्यते ॥’ इति वाराहे ॥४॥
जाग्रद्दर्शनसंस्काररूपत्वात् स्वप्नगं तु यत् ।
प्रविविक्तं तु तज्ज्ञानकारणोऽन्तर्ज्ञ उच्यते ॥
इति वाराहे ॥४॥
}}
}}


</div>
{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C01_V05
| verse_id     = MAN_C01_V05
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C01
| chapter_id   = MAN_C01
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वप्नं पश्यति तत् सुषुप्तम् ।
| verse_line1 = यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वप्नं पश्यति तत् सुषुप्तम् । सुषुप्तस्थान एकीभूतः प्रज्ञानघन एवानन्दमयो ह्यानन्दभुक् चेतोमुखः प्राज्ञस्तृतीयः पादः ॥ ५ ॥
| verse_line2 = सुषुप्तस्थान एकीभूतः प्रज्ञानघन एवानन्दमयो ह्यानन्दभुक् चेतोमुखः प्राज्ञस्तृतीयः पादः ॥ ५ ॥
| verse_lines  = यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वप्नं पश्यति तत् सुषुप्तम् । सुषुप्तस्थान एकीभूतः प्रज्ञानघन एवानन्दमयो ह्यानन्दभुक् चेतोमुखः प्राज्ञस्तृतीयः पादः ॥ ५ ॥
| commentary1 = mandu
| commentary1 = mandu
}}
}}


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V05" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V05">
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C01_V05
| verse_id = MAN_C01_V05
| id = MAN_C01_V05_B01
| id       = MAN_C01_V05_B01
| text =
| text     = ‘सुषुप्तं तु तमो ज्ञेयं हरिं प्राप्य तदावृतः ।
 
सुषुप्तं तु तमो ज्ञेयं हरिं प्राप्य तदावृतः ।
न कामयेन्नैव पश्येज्जीवः स्वात्मतमो विना ॥
न कामयेन्नैव पश्येज्जीवः स्वात्मतमो विना ॥
कालं च तस्य स्थानस्य पतिः प्राज्ञो हरिः स्वयम् ।
कालं च तस्य स्थानस्य पतिः प्राज्ञो हरिः स्वयम् ।
Line 142: Line 133:
न बाह्यं ज्ञापयेद्यस्माद् प्राज्ञस्तेन जनार्दनः ।
न बाह्यं ज्ञापयेद्यस्माद् प्राज्ञस्तेन जनार्दनः ।
एकीभावं व्रजेतां च तेन विश्वश्च तैजसः ॥
एकीभावं व्रजेतां च तेन विश्वश्च तैजसः ॥
एकीभूतस्त्वतः प्राज्ञो घनो जीवस्तमोवृतः ।
एकीभूतस्त्वतः(एकीभूतस्तदा) प्राज्ञो घनो जीवस्तमोवृतः ।
तन्मात्रस्य सकालस्य घनप्रज्ञः प्रदर्शनात् ॥
तन्मात्रस्य सकालस्य घनप्रज्ञः प्रदर्शनात् ॥’ इति प्रकाशिकायाम् ।
इति प्रकाशिकायाम् ।
आनन्दमयः पूर्णानन्दः । चेतोमुखः ज्ञानस्वरूपमुखः । प्रज्ञानघन इति विपरीतसमासः । घनप्रज्ञ इति वक्ष्यमाणत्वात् । विषयभोगं विनाऽऽनन्दमात्रभुक्त्वादानन्दभुगिति विशेषः । आनन्दमयचेतोमुखत्वसर्वज्ञत्वसर्वेश्वरत्वादिचतुष्टयेऽपि समम् (आनन्दमयचेतोमुखसर्वज्ञत्वसर्वेश्वरादिचतुष्टयेऽपि समः) । अन्यत्रातिदेशार्थमेकत्रानन्दमयत्वं चेतोमुखत्वं चोक्तम् ॥ ५ ॥
आनन्दमयः पूर्णानन्दः । चेतोमुखः ज्ञानस्वरूपमुखः । प्रज्ञानघन इति विपरीतसमासः । घनप्रज्ञ इति वक्ष्यमाणत्वात् । विषयभोगं विनाऽऽनन्दमात्रभुक्त्वादानन्दभुगिति विशेषः । आनन्दमयत्व चेतोमुखत्वसर्वज्ञत्वसर्वेश्वरत्वादिचतुष्टयेऽपि समम् । अन्यत्रातिदेशार्थमेकत्रानन्दमयत्वं चेतोमुखत्वं चोक्तम् ॥ ५ ॥
}}
}}


</div>
{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C01_V06
| verse_id     = MAN_C01_V06
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C01
| chapter_id   = MAN_C01
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = एष सर्वेश्वरः एष सर्वज्ञः एषोऽन्तर्यामी ।
| verse_line1 = एष सर्वेश्वर एष सर्वज्ञः एषोऽन्तर्यामी ।
| verse_line2 = एष योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानाम् ॥ ६ ॥
| verse_lines  = एष सर्वेश्वर एष सर्वज्ञः एषोऽन्तर्यामी ।;एष योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानाम् ॥ ६ ॥
| commentary1 = mandu
| verse_line2 = एष योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानाम् ॥ ६ ॥
| commentary1 = mandu
}}
}}


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V06" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V06">
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C01_V06
| verse_id = MAN_C01_V06
| id = MAN_C01_V06_B01
| id       = MAN_C01_V06_B01
| text =
| text     = एष चतूरूप आत्मा सर्वज्ञत्वसर्वेश्वरत्वादिलक्षणः ॥
 
‘परमात्मा चतूरूपः सर्वप्राणिशरीरगः ।
एष चतूरूप आत्मा सर्वज्ञत्वसर्वेश्वरत्वादिलक्षणः ॥
परमात्मा चतूरूपः सर्वप्राणिशरीरगः ।
विश्वश्च तैजसः प्राज्ञस्तुरीयश्चेति कथ्यते ॥
विश्वश्च तैजसः प्राज्ञस्तुरीयश्चेति कथ्यते ॥
तानि रूपाणि सर्वाणि पूर्णानन्दमयानि तु ।
तानि रूपाणि सर्वाणि पूर्णानन्दमयानि तु ।
Line 170: Line 161:
मुखशब्दस्तु सर्वस्य देहस्याप्युपलक्षणः ।
मुखशब्दस्तु सर्वस्य देहस्याप्युपलक्षणः ।
तथाऽपि मुखशब्दोऽयं पूर्णत्वं सूचयेद् विभोः ॥
तथाऽपि मुखशब्दोऽयं पूर्णत्वं सूचयेद् विभोः ॥
ज्ञानस्य मुख्यवाचित्वान्मुखवाच्यपि सन् स्वतः ॥ इति मार्कण्डेये ॥
ज्ञानस्य मुख्यवाचित्वान्मुखवाच्यपि सन् स्वतः ॥’ इति मार्कण्डेये ॥
पूर्णानन्दस्वरूपस्य क्रीडा भोगो न चान्यथा ।
पूर्णानन्दस्वरूपस्य क्रीडा भोगो न चान्यथा ।
यथाऽऽदित्यस्य दीपेन न विशेषोऽस्ति कश्चन ॥
यथाऽऽदित्यस्य दीपेन न विशेषोऽस्ति कश्चन ॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ ६ ॥
इति ब्रह्मतर्के ॥ ६ ॥
}}
}}


</div>
{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C01_V07
| verse_id     = MAN_C01_V07
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C01
| chapter_id   = MAN_C01
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = अत्रैते श्लोका भवन्ति ।
| verse_line1 = अत्रैते श्लोका भवन्ति ।
| verse_line2 = बहिःप्रज्ञो विभुर्विश्वो ह्यन्तःप्रज्ञस्तु तैजसः ।
| verse_lines  = अत्रैते श्लोका भवन्ति ।;बहिःप्रज्ञो विभुर्विश्वो ह्यन्तःप्रज्ञस्तु तैजसः ।;घनप्रज्ञस्तथा प्राज्ञ एक एव त्रिधा स्मृतः ॥ ७ ॥
| verse_line3 = घनप्रज्ञस्तथा प्राज्ञ एक एव त्रिधा स्मृतः ॥ ७ ॥
| verse_line2  = बहिःप्रज्ञो विभुर्विश्वो ह्यन्तःप्रज्ञस्तु तैजसः ।
| commentary1 = mandu
| commentary1 = mandu
}}
}}


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V07" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V07">
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C01_V07
| verse_id = MAN_C01_V07
| id = MAN_C01_V07_B01
| id       = MAN_C01_V07_B01
| text =
| text     = ‘प्रमाणस्य प्रमाणं च बलवद् विद्यते मुने ।
 
प्रमाणस्य प्रमाणं च बलवद् विद्यते मुने ।
ब्रह्मदृष्टान् यतो मन्त्रान् प्रमाणं सलिलेश्वरः ॥
ब्रह्मदृष्टान् यतो मन्त्रान् प्रमाणं सलिलेश्वरः ॥
अत्र श्लोका भवन्तीति चकारैव पृथक् पृथक् ॥
अत्र श्लोका भवन्तीति चकारैव पृथक् पृथक् ॥’ इति गारुडे ।
इति गारुडे ।
खण्डचतुष्टयेऽपि(खण्डचतुष्टये) पृथक् पृथक् ॥ ७ ॥
खण्डचतुष्टयेऽपि पृथक् पृथक् ॥ ७ ॥
}}
}}


</div>
{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C01_V08
| verse_id     = MAN_C01_V08
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C01
| chapter_id   = MAN_C01
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = दक्षिणाक्षिमुखे विश्वो मनस्यन्तस्तु तैजसः ।
| verse_line1 = दक्षिणाक्षिमुखे विश्वो मनस्यन्तस्तु तैजसः ।
| verse_line2 = आकाशे च हृदि प्राज्ञस्त्रिधा देहे व्यवस्थितः ॥ ८ ॥
| verse_lines  = दक्षिणाक्षिमुखे विश्वो मनस्यन्तस्तु तैजसः ।;आकाशे च हृदि प्राज्ञस्त्रिधा देहे व्यवस्थितः ॥ ८ ॥
| verse_line2 = आकाशे च हृदि प्राज्ञस्त्रिधा देहे व्यवस्थितः ॥ ८ ॥
}}
}}


{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C01_V09
| verse_id     = MAN_C01_V09
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C01
| chapter_id   = MAN_C01
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = विश्वो हि स्थूलभुक् नित्यं तैजसः प्रविविक्तभुक् ।
| verse_line1 = विश्वो हि स्थूलभुङ् नित्यं तैजसः प्रविविक्तभुक् ।
| verse_line2 = आनन्दभुक् तथा प्राज्ञस्त्रिधा भोगं निबोधत ॥ ९ ॥
| verse_lines  = विश्वो हि स्थूलभुङ् नित्यं तैजसः प्रविविक्तभुक् ।;आनन्दभुक् तथा प्राज्ञस्त्रिधा भोगं निबोधत ॥ ९ ॥
| verse_line2 = आनन्दभुक् तथा प्राज्ञस्त्रिधा भोगं निबोधत ॥ ९ ॥
}}
}}


{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C01_V10
| verse_id     = MAN_C01_V10
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C01
| chapter_id   = MAN_C01
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = स्थूलं तर्पयते विश्वं प्रविविक्तं तु तैजसम् ।
| verse_line1 = स्थूलं तर्पयते विश्वं प्रविविक्तं तु तैजसम् ।
| verse_line2 = आनन्दं च तथा प्राज्ञं त्रिधा तृप्तिं विजानथ ॥ १० ॥
| verse_lines  = स्थूलं तर्पयते विश्वं प्रविविक्तं तु तैजसम् ।;आनन्दं च तथा प्राज्ञं त्रिधा तृप्तिं विजानथ ॥ १० ॥
| verse_line2 = आनन्दं च तथा प्राज्ञं त्रिधा तृप्तिं विजानथ ॥ १० ॥
}}
}}


{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C01_V11
| verse_id     = MAN_C01_V11
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C01
| chapter_id   = MAN_C01
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = त्रिषु धामसु यद् भोज्यं भोक्ता यश्च प्रकीर्तितः ।
| verse_line1 = त्रिषु धामसु यद् भोज्यं भोक्ता यश्च प्रकीर्तितः ।
| verse_line2 = वेदैतदुभयं यस्तु स भुञ्जानो न लिप्यते ॥ ११ ॥
| verse_lines  = त्रिषु धामसु यद् भोज्यं भोक्ता यश्च प्रकीर्तितः ।;वेदैतदुभयं यस्तु स भुञ्जानो न लिप्यते ॥ ११ ॥
| verse_line2 = वेदैतदुभयं यस्तु स भुञ्जानो न लिप्यते ॥ ११ ॥
}}
}}


{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C01_V12
| verse_id     = MAN_C01_V12
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C01
| chapter_id   = MAN_C01
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = प्रभवः सर्वभावानां सतामिति विनिश्चयः ।सर्वं जनयति प्राणश्चेतोंऽशून् पुरुषः पृथक् ॥ १२ ॥
| verse_line1 = प्रभवः सर्वभावानां सतामिति विनिश्चयः ।
| commentary1 = mandu
| verse_lines  = प्रभवः सर्वभावानां सतामिति विनिश्चयः ।;सर्वं जनयति प्राणश्चेतोंऽशून् पुरुषः पृथक् ॥ १२ ॥
| verse_line2  = सर्वं जनयति प्राणश्चेतोंऽशून् पुरुषः पृथक् ॥ १२ ॥
| commentary1 = mandu
}}
}}


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V12" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V12">
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C01_V12
| verse_id = MAN_C01_V12
| id = MAN_C01_V12_B01
| id       = MAN_C01_V12_B01
| text =
| text     = ‘प्रभवः सर्वभावानां विष्णुरेव न संशयः ।
 
प्रभवः सर्वभावानां विष्णुरेव न संशयः ।
इत्थं सतां निश्चयः स्यादन्यथा त्वसतां भवेत् ॥
इत्थं सतां निश्चयः स्यादन्यथा त्वसतां भवेत् ॥
सर्वस्य हि प्रणेतृत्वात् प्राणो नारायणः परः ॥ १२ ॥
सर्वस्य हि प्रणेतृत्वात् प्राणो नारायणः परः’ ॥ १२ ॥
}}
}}


</div>
{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C01_V13
| verse_id     = MAN_C01_V13
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C01
| chapter_id   = MAN_C01
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = विभूतिं प्रसवं त्वन्ये मन्यन्ते सृष्टिचिन्तकाः ।
| verse_line1 = विभूतिं प्रसवं त्वन्ये मन्यन्ते सृष्टिचिन्तकाः ।
| verse_line2 = स्वप्नमायासरूपेति सृष्टिरन्यैर्विकल्पिता ॥ १३ ॥
| verse_lines  = विभूतिं प्रसवं त्वन्ये मन्यन्ते सृष्टिचिन्तकाः ।;स्वप्नमायासरूपेति सृष्टिरन्यैर्विकल्पिता ॥ १३ ॥
| verse_line2 = स्वप्नमायासरूपेति सृष्टिरन्यैर्विकल्पिता ॥ १३ ॥
}}
}}


{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C01_V14
| verse_id     = MAN_C01_V14
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C01
| chapter_id   = MAN_C01
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = इच्छामात्रं प्रभोः सृष्टिरिति सृष्टौ विनिश्चिताः ।
| verse_line1 = इच्छामात्रं प्रभोः सृष्टिरिति सृष्टौ विनिश्चिताः ।
| verse_line2 = कालात् प्रसूतिं भूतानां मन्यन्ते कालचिन्तकाः ॥ १४ ॥
| verse_lines  = इच्छामात्रं प्रभोः सृष्टिरिति सृष्टौ विनिश्चिताः ।;कालात् प्रसूतिं भूतानां मन्यन्ते कालचिन्तकाः ॥ १४ ॥
| commentary1 = mandu
| verse_line2 = कालात् प्रसूतिं भूतानां मन्यन्ते कालचिन्तकाः ॥ १४ ॥
| commentary1 = mandu
}}
}}


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V14" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V14">
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C01_V14
| verse_id = MAN_C01_V14
| id = MAN_C01_V14_B01
| id       = MAN_C01_V14_B01
| text =
| text     = ‘तां सृष्टिं बहुधा प्राहुर्ज्ञानिनोऽज्ञानिनस्तथा ।
 
तां सृष्टिं बहुधा प्राहुर्ज्ञानिनोऽज्ञानिनस्तथा ।
विष्णुर्विकृतिमायाति महदादिस्वरूपिणीम् ॥
विष्णुर्विकृतिमायाति महदादिस्वरूपिणीम् ॥
तत्तद्विविधभूतिस्तु सृष्टिः प्रोक्ता ह्यपण्डितैः ।
तत्तद्विविधभूतिस्तु सृष्टिः प्रोक्ता ह्यपण्डितैः ।
स्वप्नप्रमायासरूपां च केचिदज्ञा जना विदुः ॥
स्वप्नमायास्वरूपां(स्वप्नमायासरूपां) च केचिदज्ञा जना विदुः ॥
अविकारस्य चिन्मात्रस्वेच्छयैवाखिलं जगत् ।
अविकारस्य चिन्मात्रस्वेच्छयैवाखिलं जगत् ।
उत्पद्यत इति प्राज्ञाः प्राहुर्ब्रह्मादयोऽखिलाः ॥
उत्पद्यत इति प्राज्ञाः प्राहुर्ब्रह्मादयोऽखिलाः ॥
Line 291: Line 288:
केचिद्रुद्राद् ब्रह्मणश्च प्रधानादिति चापरे ॥
केचिद्रुद्राद् ब्रह्मणश्च प्रधानादिति चापरे ॥
विमूढाः सर्व एवैते यतो नारायणः परः ।
विमूढाः सर्व एवैते यतो नारायणः परः ।
सर्वकर्ता सर्वशक्तिरेक एव न चापरः ॥
सर्वकर्ता सर्वशक्तिरेक एव न चापरः(एक एव च नापरः) ॥
प्रधानकालब्रह्मेशमुखाः सर्वेऽपि तद्वशाः ।
प्रधानकालब्रह्मेशमुखाः सर्वेऽपि तद्वशाः ।
}}
}}


</div>
{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C01_V15
| verse_id     = MAN_C01_V15
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C01
| chapter_id   = MAN_C01
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = भोगार्थं सृष्टिरित्यन्ये क्रीडार्थमिति चापरे ।
| verse_line1 = भोगार्थं सृष्टिरित्यन्ये क्रीडार्थमिति चापरे ।
| verse_line2 = देवस्यैषः स्वभावोऽयमाप्तकामस्य का स्पृहेति ॥ १५ ॥
| verse_lines  = भोगार्थं सृष्टिरित्यन्ये क्रीडार्थमिति चापरे ।;देवस्यैषः स्वभावोऽयमाप्तकामस्य का स्पृहेति ॥ १५ ॥
| commentary1 = mandu
| verse_line2 = देवस्यैषः स्वभावोऽयमाप्तकामस्य का स्पृहेति ॥ १५ ॥
| commentary1 = mandu
}}
}}


{{Bhashyam
<div class="gr-author-note">॥ इति प्रथमखण्डः ॥</div>
| verse_id = MAN_C01_V15
| id = MAN_C01_V15_author_note
| text =
 
इति प्रथमखण्डः ॥
| extra_class = gr-author-note
}}


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V15" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V15">
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C01_V15
| verse_id = MAN_C01_V15
| id = MAN_C01_V15_B01
| id       = MAN_C01_V15_B01
| text =
| text     = तस्यापि विष्णोः सृष्टिं तु केचिदाहुरनैपुणाः ॥
 
तस्यापि विष्णोः सृष्टिं तु केचिदाहुरनैपुणाः ॥
अतृप्तस्यैव भोगार्थं क्रीडार्थं तु विपश्चितः ।
अतृप्तस्यैव भोगार्थं क्रीडार्थं तु विपश्चितः ।
सा च क्रीडा स्वभावोऽस्य कुतोऽतृप्त्या स्पृहा विभोः ॥
सा च क्रीडा स्वभावोऽस्य कुतोऽतृप्त्या स्पृहा विभोः ॥’ इति हरिवंशेषु ॥
इति हरिवंशेषु ॥
}}
}}


</div>
<div class="gr-author-note">॥ इति प्रथमखण्डः ॥</div>
<span id="gr-C2" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="द्वितीयखण्डः"></span>
== द्वितीयखण्डः ==
== द्वितीयखण्डः ==
{{Adhyaya
{{VerseBlock
| verse_id    = MAN_C02_V01
| document_id  = MAN
| document_id  = MAN
| chapter_num  = 2
| chapter_id   = MAN_C02
| title        = द्वितीयखण्डः
| verse_type   = mantra
}}
| verse_line1 = नान्तःप्रज्ञं न बहिःप्रज्ञं नोभयतःप्रज्ञं न प्रज्ञानघनं नप्रज्ञं नाप्रज्ञमदृष्टं अव्यवहार्यं अलक्षणं अचिन्त्यं अव्यपदेश्यं ऐकात्म्यप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शिवमद्वैतं चतुर्थं मन्यन्ते । स आत्मा स विज्ञेयः ॥ १ ॥
{{VerseBlock
| verse_lines  = नान्तःप्रज्ञं न बहिःप्रज्ञं नोभयतःप्रज्ञं न प्रज्ञानघनं नप्रज्ञं नाप्रज्ञमदृष्टं अव्यवहार्यं अलक्षणं अचिन्त्यं अव्यपदेश्यं ऐकात्म्यप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शिवमद्वैतं चतुर्थं मन्यन्ते । स आत्मा स विज्ञेयः ॥ १ ॥
| verse_id = MAN_C02_V01
| commentary1 = mandu
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C02
| verse_type = mantra
| verse_line1 = नान्तःप्रज्ञं न बहिःप्रज्ञं नोभयतः प्रज्ञं न प्रज्ञानघनं नप्रज्ञं नाप्रज्ञमदृष्टं अव्यवहार्यं अलक्षणं अचिन्त्यं अव्यपदेश्यं ऐकात्म्यप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शिवमद्वैतं चतुर्थं मन्यन्ते । स आत्मा स विज्ञेयः ॥ १ ॥
| commentary1 = mandu
}}
}}


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C02_V01" data-block-id="bhashya-MAN_C02_V01">
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C02_V01
| verse_id = MAN_C02_V01
| id = MAN_C02_V01_B01
| id       = MAN_C02_V01_B01
| text =
| text     = ‘विष्णुस्तुरीयरूपेण द्वादशान्ते व्यवस्थितः ।
 
विष्णुस्तुरीयरूपेण द्वादशान्ते व्यवस्थितः ।
मुक्तानां प्राप्यरूपोऽसौ व्यवहारे न दृश्यते ॥
मुक्तानां प्राप्यरूपोऽसौ व्यवहारे न दृश्यते ॥
सम्यक् समाहितानां तु प्राप्तानां षोडशीं कलाम् ।
सम्यक् समाहितानां तु प्राप्तानां षोडशीं कलाम् ।
Line 353: Line 342:
यदा भवति साऽवस्था ह्युभयज्ञानशब्दिता ।
यदा भवति साऽवस्था ह्युभयज्ञानशब्दिता ।
एतत्सर्वं तुरीयेण रूपेण न करोत्यजः ॥
एतत्सर्वं तुरीयेण रूपेण न करोत्यजः ॥
सर्वज्ञानप्रदश्चापि मुक्तस्यैव तुरीयकः ॥ इति ब्रह्माण्डे ।
सर्वज्ञानप्रदश्चापि मुक्तस्यैव तुरीयकः ॥’ इति ब्रह्माण्डे ।
अमुक्तस्य त्वदृश्यत्वात् षोडशीं वा कलामृते ।
‘अमुक्तस्य त्वदृश्यत्वात् षोडशीं वा कलामृते ।
तुरीयोऽदृष्ट इत्युक्तो ग्रहणादेरगोचरः ॥
तुरीयोऽदृष्ट इत्युक्तो ग्रहणादेरगोचरः ॥
विना मुक्तिं ततस्तेनाव्यवहार्य इतीरितः ।
विना मुक्तिं यतस्तेना(ततस्तेना)व्यवहार्य इतीरितः ।
जाग्रदादिप्रवृत्तिस्तु लक्षणं ह्यनुमापकम् ॥
जाग्रदादिप्रवृत्तिस्तु लक्षणं ह्यनुमापकम् ॥
अलक्षणस्तद्राहित्यादचिन्त्यस्तत एव च ।
अलक्षणस्तद्राहित्यादचिन्त्यस्तत एव च ।
Line 370: Line 359:
निर्दुःखसुखरूपत्वाच्छिवशब्दः श्रुतौ श्रुतः ।
निर्दुःखसुखरूपत्वाच्छिवशब्दः श्रुतौ श्रुतः ।
अन्यथाप्रत्ययो द्वैतं शमयेत् तं यतो हरिः ॥
अन्यथाप्रत्ययो द्वैतं शमयेत् तं यतो हरिः ॥
औतस्तेन चोद्दिष्टस्तुरीयः पुरुषोत्तमः ॥ इति माहात्म्ये ॥
अद्वैतस्तेन चोद्दिष्टस्तुरीयः पुरुषोत्तमः ॥’ इति माहात्म्ये ॥
अपेक्ष्य वस्तुयाथार्थ्यं द्वित्वमन्यस्वरूपया ।
‘अपेक्ष्य वस्तुयाथार्थ्यं द्वित्वमन्यस्वरूपता ।
इण् गताविति धातोश्च तज्ज्ञानं द्वैतमुच्यते ॥ इति सङ्कल्पे ।
इण् गताविति धातोश्च तज्ज्ञानं द्वैतमुच्यते ॥’ इति सङ्कल्पे ।
स आत्मा स विज्ञेयः इति सोऽयमात्मा चतुष्पादिति चतुर्धा विभक्त उच्यते उपसंहारार्थम् । सोऽयमात्माऽध्यक्षरम् इति पृथगारम्भात् ।
‘स आत्मा स विज्ञेयः’ इति सोऽयमात्मा चतुष्पादिति चतुर्धा विभक्त उच्यते उपसंहारार्थम् । ‘सोऽयमात्माऽध्यक्षरम्’ इति पृथगारम्भात् ।
विश्वादिरूपो यस्त्वात्मा स विज्ञेयो मुमुक्षुभिः ।
‘विश्वादिरूपो यस्त्वात्मा स विज्ञेयो मुमुक्षुभिः ।
निर्विशेषोऽपि भगवांश्चतुर्धा समुदीरितः ॥ इति प्रत्यये ।
निर्विशेषोऽपि भगवांश्चतुर्धा समुदीरितः ॥’ इति प्रत्यये ।
}}
}}


</div>
{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C02_V02
| verse_id     = MAN_C02_V02
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C02
| chapter_id   = MAN_C02
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = अत्रैते श्लोकाः भवन्ति ।
| verse_line1 = अत्रैते श्लोकाः भवन्ति ।
| verse_line2 = निवृत्तेः सर्वदुःखानामीशानः प्रभुरव्ययः ।
| verse_lines  = अत्रैते श्लोकाः भवन्ति ।;निवृत्तेः सर्वदुःखानामीशानः प्रभुरव्ययः ।;अद्वैतः सर्वभावानां देवस्तुर्यो विभुः स्मृतः ॥ २ ॥
| verse_line3 = अद्वैतः सर्वभावानां देवस्तुर्यो विभुः स्मृतः ॥ २ ॥
| verse_line2  = निवृत्तेः सर्वदुःखानामीशानः प्रभुरव्ययः ।
| commentary1 = mandu
| commentary1 = mandu
}}
}}


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C02_V02" data-block-id="bhashya-MAN_C02_V02">
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C02_V02
| verse_id = MAN_C02_V02
| id = MAN_C02_V02_B01
| id       = MAN_C02_V02_B01
| text =
| text     = सर्वदुःखानां निवृत्तेः कारणभूतस्तुरीयो देवः ।
 
सर्वदुःखानां निवृत्तेः कारणभूतस्तुरीयो देवः ।
हरिस्तुरीयरूपेण मोक्षदः सम्प्रकीर्तितः ।
हरिस्तुरीयरूपेण मोक्षदः सम्प्रकीर्तितः ।
देवः स सर्वजीवानां गम्यत्वात् समुदीरितः ।
‘देवः स सर्वजीवानां गम्यत्वात् समुदीरितः ।
भावा जीवाः समुद्दिष्टा भवन्त्येते यतो विभोः ॥
भावा जीवाः समुद्दिष्टा भवन्त्येते यतो विभोः ॥
ईशानामपि मुक्तानां ईशानः सोऽननाच्छ्रुतः ॥ इति प्रत्याहारे ।
ईशानामपि मुक्तानां ईशानः सोऽननाच्छ्रतः ॥’ इति प्रत्याहारे ।
}}
}}


</div>
{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C02_V03
| verse_id     = MAN_C02_V03
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C02
| chapter_id   = MAN_C02
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = कार्यकारणबद्धौ ताविष्येते विश्वतैजसौ ।
| verse_line1 = कार्यकारणबद्धौ ताविष्येते विश्वतैजसौ ।
| verse_line2 = प्राज्ञः कारणबद्धस्तु द्वौ तु तुर्ये न सिद्ध्यतः ॥ ३ ॥
| verse_lines  = कार्यकारणबद्धौ ताविष्येते विश्वतैजसौ ।;प्राज्ञः कारणबद्धस्तु द्वौ तु तुर्ये न सिद्ध्यतः ॥ ३ ॥
| commentary1 = mandu
| verse_line2 = प्राज्ञः कारणबद्धस्तु द्वौ तु तुर्ये न सिद्ध्यतः ॥ ३ ॥
| commentary1 = mandu
}}
}}


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C02_V03" data-block-id="bhashya-MAN_C02_V03">
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C02_V03
| verse_id = MAN_C02_V03
| id = MAN_C02_V03_B01
| id       = MAN_C02_V03_B01
| text =
| text     = ‘कार्यकारणबन्धस्य तदधीनत्वतो विभुः ।
 
कार्यकारणबन्धस्य तदधीनत्वतो विभुः ।
विश्वादिरूपो भगवान् बद्ध इत्युच्यते श्रुतौ ।
विश्वादिरूपो भगवान् बद्ध इत्युच्यते श्रुतौ ।
कुतो बन्धः परस्यास्य बन्धेशस्य चिदात्मनः ॥ इति च ।
कुतो बन्धः परस्यास्य बन्धेशस्य चिदात्मनः ॥’ इति च ।
स बद्धः स दुःखी स बन्धयति स दुःखयतीति । स जीवः स प्रकृतिः स जीवयति स प्रकरोतीति ।
‘स बद्धः स दुःखी स बन्धयति स दुःखयतीति । स जीवः स प्रकृतिः स जीवयति स प्रकरोतीति । सोऽवरः सोऽनित्यः सोऽवरयति सोऽनित्ययति’ इति कौषारवश्रुतिः ।
सोऽवरः सोऽनित्यः सोऽवरयति सोऽनित्ययति इति कौषारवश्रुतिः ।
‘विष्णोर्गुणोक्तिपरता मम नित्यं सुरेश्वराः ।
विष्णोर्गुणोक्तिपरता मम नित्यं सुरेश्वराः ।
तदर्थमन्यद्वचनमतस्तस्य विरोधि यत् ॥
तदर्थमन्यद्वचनमतस्तस्य विरोधि यत् ॥
तन्ममार्थो न हि क्वापि साऽहं तत्सरणात् सदा ।
तन्ममार्थो न हि क्वापि साऽहं तत्सरणात् सदा ।
सरस्वतीति सम्प्रोक्ता तस्माज्ज्ञेया गुणा हरेः ॥
सरस्वतीति सम्प्रोक्ता तस्माज्ज्ञेया गुणा हरेः ॥’ इति महोपनिषदि ॥
इति महोपनिषदि ॥
}}
}}


</div>
{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C02_V04
| verse_id     = MAN_C02_V04
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C02
| chapter_id   = MAN_C02
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = नात्मानं न परांश्चैव न सत्यं नापि चानृतम् ।
| verse_line1 = नाऽऽत्मानं न परांश्चैव न सत्यं नापि चानृतम् ।
| verse_line2 = प्राज्ञः किञ्चन संवेत्ति तुर्यं तत् सर्वदृक् सदा ॥ ४ ॥
| verse_lines  = नाऽऽत्मानं न परांश्चैव न सत्यं नापि चानृतम् ।;प्राज्ञः किञ्चन संवेत्ति तुर्यं तत् सर्वदृक् सदा ॥ ४ ॥
| commentary1 = mandu
| verse_line2 = प्राज्ञः किञ्चन संवेत्ति तुर्यं तत् सर्वदृक् सदा ॥ ४ ॥
| commentary1 = mandu
}}
}}


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C02_V04" data-block-id="bhashya-MAN_C02_V04">
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C02_V04
| verse_id = MAN_C02_V04
| id = MAN_C02_V04_B01
| id       = MAN_C02_V04_B01
| text =
| text     = ‘नात्मानं न परांश्चैव न सत्यं नापि चानृतम्(त सात्यं चापि नानत्वम्) ।
 
नात्मानं न परांश्चैव न सत्यं नापि चानृतम् ।
प्राज्ञः संवेदयेत् किञ्चिज्जीवकालतमो विना ॥
प्राज्ञः संवेदयेत् किञ्चिज्जीवकालतमो विना ॥
सुप्त्यवस्थां सुखं चापि विना नान्यत् प्रदर्शयेत् ।
सुप्त्यवस्थां सुखं चापि(वाऽपि) विना नान्यत् प्रदर्शयेत् ।
सर्वं तु दर्शयेन्मुक्तौ तुरीयः परमेश्वरः ॥ इति प्रत्यये ।
सर्वं तु दर्शयेन्मुक्तौ तुरीयः परमेश्वरः ॥’ इति प्रत्यये ।
स्वतन्त्रे कर्तृशब्दः स्यात् प्राज्ञस्यावेदनं यथा ।
‘स्वतन्त्रे कर्तृशब्दः स्यात् प्राज्ञस्यावेदनं यथा ।
सर्वप्रदर्शके चैव तुरीये सर्वदर्शनम् ॥ इति ब्रह्मतर्के ।
सर्वप्रदर्शके चैव तुरीये सर्वदर्शनम् ॥’ इति ब्रह्मतर्के ।
}}
}}


</div>
{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C02_V05
| verse_id     = MAN_C02_V05
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C02
| chapter_id   = MAN_C02
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = द्वैतस्याग्रहणं तुल्यमुभयोः प्राज्ञतुर्ययोः ।बीजनिद्रायुतः प्राज्ञः सा च तुर्ये न विद्यते ॥ ५ ॥
| verse_line1 = द्वैतस्याग्रहणं तुल्यमुभयोः प्राज्ञतुर्ययोः ।
| commentary1 = mandu
| verse_lines  = द्वैतस्याग्रहणं तुल्यमुभयोः प्राज्ञतुर्ययोः ।;बीजनिद्रायुतः प्राज्ञः सा च तुर्ये न विद्यते ॥ ५ ॥
| verse_line2  = बीजनिद्रायुतः प्राज्ञः सा च तुर्ये न विद्यते ॥ ५ ॥
| commentary1 = mandu
}}
}}


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C02_V05" data-block-id="bhashya-MAN_C02_V05">
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C02_V05
| verse_id = MAN_C02_V05
| id = MAN_C02_V05_B01
| id       = MAN_C02_V05_B01
| text =
| text     = ‘निद्रायुतास्तु विश्वाद्यास्तदधीना यतो हि सा ।
 
यथा भृत्ययुतः स्वामी न ह्यज्ञानं परात्मनः ॥’ इति च ।
निद्रायुतास्तु विश्वाद्यास्तदधीना यतो हि सा ।
‘अभेदमपि तद्ब्रह्म बहुरूपं विशेषतः ।
यथा भृत्ययुतः स्वामी न ह्यज्ञानं परात्मनः ॥ इति च ।
करोति न करोतीति व्यवहार्यं स्वशक्तितः ॥’ इति च ।
अभेदमपि तद्ब्रह्म बहुरूपं विशेषतः ।
न संवेदयतीत्यस्वीकारे ‘तुर्यं तत्सर्वदृक् सदा’ ‘द्वैतस्याग्रहणं तुल्यमुभयोः प्राज्ञतुर्ययोः’ इति च विरुद्धम् । द्वैतग्रहणाकारणत्वं तुल्यमित्यर्थः ।
करोति न करोतीति व्यवहार्यं स्वशक्तितः ॥ इति च ।
‘द्वैतं न ग्राहयेत् तुर्यो न च प्राज्ञः कथञ्चन ।
न संवेदयतीत्यस्वीकारे । तुर्यं तत्सर्वदृक् सदा द्वैतस्याग्रहणं तुल्यमुभयोः प्राज्ञतुर्ययोः इति च विरुद्धम् । द्वैतग्रहणाकारणत्वं तुल्यमित्यर्थः ।
द्वैतग्रहणबीजं तु निद्रा प्राज्ञं समाश्रिता ॥’ इति प्रकटश्रुतिः ।
द्वैतं न ग्राहयेत् तुर्यो न च प्राज्ञः कथञ्चन ।
द्वैतग्रहणबीजं तु निद्रा प्राज्ञं समाश्रिता ॥ इति प्रकटश्रुतिः ।
}}
}}


</div>
{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C02_V06
| verse_id     = MAN_C02_V06
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C02
| chapter_id   = MAN_C02
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = स्वप्ननिद्रायुतावाद्यौ प्राज्ञस्त्वस्वप्ननिद्रया ।
| verse_line1 = स्वप्ननिद्रायुतावाद्यौ प्राज्ञस्त्वस्वप्ननिद्रया ।
| verse_line2 = न निद्रां नैव च स्वप्नं तुर्ये पश्यन्ति निश्चिताः ॥ ६ ॥
| verse_lines  = स्वप्ननिद्रायुतावाद्यौ प्राज्ञस्त्वस्वप्ननिद्रया ।;न निद्रां नैव च स्वप्नं तुर्ये पश्यन्ति निश्चिताः ॥ ६ ॥
| verse_line2 = न निद्रां नैव च स्वप्नं तुर्ये पश्यन्ति निश्चिताः ॥ ६ ॥
}}
}}


{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C02_V07
| verse_id     = MAN_C02_V07
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C02
| chapter_id   = MAN_C02
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = अन्यथागृह्णतः स्वप्नो निद्रा तत्त्वमजानतः ।
| verse_line1 = अन्यथागृह्णतः स्वप्नो निद्रा तत्त्वमजानतः ।
| verse_line2 = विपर्यासे तयोः क्षीणे तुरीयं पदमश्नुते ॥ ७ ॥
| verse_lines  = अन्यथागृह्णतः स्वप्नो निद्रा तत्त्वमजानतः ।;विपर्यासे तयोः क्षीणे तुरीयं पदमश्नुते ॥ ७ ॥
| commentary1 = mandu
| verse_line2 = विपर्यासे तयोः क्षीणे तुरीयं पदमश्नुते ॥ ७ ॥
| commentary1 = mandu
}}
}}


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C02_V07" data-block-id="bhashya-MAN_C02_V07">
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C02_V07
| verse_id = MAN_C02_V07
| id = MAN_C02_V07_B01
| id       = MAN_C02_V07_B01
| text =
| text     = विपरीतज्ञानादपि विपरीतज्ञानान्तरं जायते ।
 
विपरीतज्ञानादपि विपरीतज्ञानान्तरं जायते ।
}}
}}


</div>
{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C02_V08
| verse_id     = MAN_C02_V08
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C02
| chapter_id   = MAN_C02
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = अनादिमायया सुप्तो यदा जीवः प्रबुद्ध्यते ।
| verse_line1 = अनादिमायया सुप्तो यदा जीवः प्रबुद्ध्यते ।
| verse_line2 = अजमनिद्रमस्वप्नमद्वैतं बुद्ध्यते तदा ॥ ८ ॥
| verse_lines  = अनादिमायया सुप्तो यदा जीवः प्रबुद्ध्यते ।;अजमनिद्रमस्वप्नमद्वैतं बुद्ध्यते तदा ॥ ८ ॥
| commentary1 = mandu
| verse_line2 = अजमनिद्रमस्वप्नमद्वैतं बुद्ध्यते तदा ॥ ८ ॥
| commentary1 = mandu
}}
}}


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C02_V08" data-block-id="bhashya-MAN_C02_V08">
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C02_V08
| verse_id = MAN_C02_V08
| id = MAN_C02_V08_B01
| id       = MAN_C02_V08_B01
| text =
| text     = ‘अनादिमायया विष्णोरिच्छया स्वापितो यदा ।
 
तया प्रबोधमायाति तदा विष्णुं प्रपश्यति ॥’ इति प्रकाशिकायाम् ॥
अनादिमायया विष्णोरिच्छया स्वापितो यदा ।
तया प्रबोधमायाति तदा विष्णुं प्रपश्यति ॥
इति प्रकाशिकायाम् ॥
}}
}}


</div>
{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C02_V09
| verse_id     = MAN_C02_V09
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C02
| chapter_id   = MAN_C02
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = प्रपञ्चो यदि विद्येत निवर्तेत न संशयः ।
| verse_line1 = प्रपञ्चो यदि विद्येत निवर्तेत न संशयः ।
| verse_line2 = मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः ॥ ९ ॥
| verse_lines  = प्रपञ्चो यदि विद्येत निवर्तेत न संशयः ।;मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः ॥ ९ ॥
| commentary1 = mandu
| verse_line2 = मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः ॥ ९ ॥
| commentary1 = mandu
}}
}}


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C02_V09" data-block-id="bhashya-MAN_C02_V09">
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C02_V09
| verse_id = MAN_C02_V09
| id = MAN_C02_V09_B01
| id       = MAN_C02_V09_B01
| text =
| text     = ‘तन्वा स्वस्वामिसम्बन्धः प्रपञ्चोऽस्य शरीरिणः ।
 
तन्वा स्वस्वामिसम्बन्धः प्रपञ्चोऽस्य शरीरिणः ।
वस्तुतोऽसौ न चैवास्ति परमस्य वशे यतः ॥
वस्तुतोऽसौ न चैवास्ति परमस्य वशे यतः ॥
तन्वादिकस्तथाऽप्येष ह्यभिमानात् प्रदृश्यते ।
तन्वादिकस्तथाऽप्येष ह्यभिमानात् प्रदृश्यते ।
अतः स विद्यत इति ह्यङ्गीकारो भवेद्यदि ॥
अतः स विद्यत इति ह्यङ्गीकारो(त्वङ्गीकारो) भवेद्यदि ॥
तथापि भगवज्ज्ञानात् स निवर्तेदसंशयम् ॥ इति ब्रह्मतर्के ।
तथाऽपि भगवज्ज्ञानात् स निवर्तेदसंशयम् ॥’ इति ब्रह्मतर्के ।
औतमनन्यथा ज्ञातम् । परब्रह्मादिवस्तु तत् । द्वैतं द्विधा ज्ञातमन्यथाज्ञातमज्ञैः । परमार्थतः परमेश्वरात् । तस्यैव मायामात्रं तदिच्छया निर्मितम् । तदन्यथाज्ञानं तस्मात् तदिच्छयैव निवर्तते ।
अद्वैतमनन्यथा ज्ञातं परब्रह्मादि वस्तु (वस्तु तत्) । द्वैतं द्विधा ज्ञातमन्यथाज्ञातमज्ञैः । परमार्थतः परमेश्वरात् । तस्यैव मायामात्रं तदिच्छया निर्मितम् । तदन्यथाज्ञानं तस्मात् तदिच्छयैव निवर्तते ।
परेण ब्रह्मणा यत्तु द्विधा न ज्ञातमञ्जसा ।
‘परेण ब्रह्मणा यत्तु द्विधा न ज्ञातमञ्जसा ।
तदद्वैतं परं ब्रह्म तदेव ज्ञातमन्यथा ॥
तदद्वैतं परं ब्रह्म तदेव ज्ञातमन्यथा ॥
जीवेन द्वैतमुद्दिष्टं मिथ्याज्ञानं तदेव च ।
जीवेन द्वैतमुद्दिष्टं मिथ्याज्ञानं तदेव च ।
परमार्थात् पराद् विष्णोर्जातमिच्छावशादनु ॥
परमार्थात् पराद् विष्णोर्जातमिच्छावशादनु ॥
मायेतीच्छा समुद्दिष्टा मायामात्रं तदुद्भवम् ।
मायेतीच्छा समुद्दिष्टा मायामात्रं तदुद्भवम् ।
उत्तमत्वात् परार्थोऽसौ भगवान् विष्णुरव्ययः ॥ इति च ।
उत्तमत्वात् परार्थोऽसौ भगवान् विष्णुरव्ययः(विष्णुरच्युतः) ॥’ इति च ।
}}
}}


</div>
{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C02_V10
| verse_id     = MAN_C02_V10
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C02
| chapter_id   = MAN_C02
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = विकल्पो विनिवर्तेत कल्पितो यदि केनचित् ।
| verse_line1 = विकल्पो विनिवर्तेत कल्पितो यदि केनचित् ।
| verse_line2 = उपदेशादयं वादो ज्ञाते द्वैतं न विद्यते ॥ १० ॥
| verse_lines  = विकल्पो विनिवर्तेत कल्पितो यदि केनचित् ।;उपदेशादयं वादो ज्ञाते द्वैतं न विद्यत इति ॥ १० ॥
| commentary1 = mandu
| verse_line2 = उपदेशादयं वादो ज्ञाते द्वैतं न विद्यत इति ॥ १० ॥
| commentary1 = mandu
}}
}}


{{Bhashyam
<div class="gr-author-note">॥ इति द्वितीयखण्डः ॥</div>
| verse_id = MAN_C02_V10
| id = MAN_C02_V10_author_note
| text =
 
इति द्वितीयखण्डः ॥
| extra_class = gr-author-note
}}


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C02_V10" data-block-id="bhashya-MAN_C02_V10">
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C02_V10
| verse_id = MAN_C02_V10
| id = MAN_C02_V10_B01
| id       = MAN_C02_V10_B01
| text =
| text     = अनन्यथा इतमवगतमद्वैतम् । द्वैतं वस्तुस्वरूपापेक्षया द्विधा ह्यन्यथा ज्ञातमित्यर्थः(वस्तुस्वरूपापेक्षया द्विधा ह्यन्यथाज्ञानमित्यर्थः) । अतो विकल्पः शरीरादिसम्बन्धः केनचिदज्ञानादिना कारणेन कल्पितोऽप्युपदेशान्निवर्तते । अयं सतां वादः- ज्ञाते सति ब्रह्मणि(परब्रह्मणि) द्वैतमन्यथाज्ञानं निवर्तते इति ।
 
विकल्पो देहबन्धादिः केनचित् कारणेन तु ।
अनन्यथा इतमवगतमद्वैतम् । द्वैतं वस्तुस्वरूपापेक्षया द्विधा ह्यन्यथा ज्ञातमित्यर्थः । अतो विकल्पः शरीरादिसम्बन्धः केनचिदज्ञानादिना कारणेन कल्पितोऽप्युपदेशान्निवर्तते । अयं सतां वादः । ज्ञाते सति ब्रह्मणि द्वैतमन्यथाज्ञानं निवर्तते इति ॥ विकल्पो देहबन्धादिः केनचित् कारणेन तु ।
कल्पितो(कल्पितोऽपि) विनिवर्तेत(निवर्तेत) गुरुवाक्यादसंशयः(संशयम्) ॥
कल्पितो विनिवर्तेत गुरुवाक्यादसंशयः ॥
एष एव सतां वादो ज्ञाते ब्रह्मणि तत्त्वतः ।
एष एव सतां वादो ज्ञाते ब्रह्मणि तत्त्वतः ।
निवर्ततेऽन्यथाज्ञानं तत आनन्दमेत्यसौ ॥
निवर्ततेऽन्यथाज्ञानं तत आनन्दमेत्यसौ ॥ इति च ॥ १० ॥
इति च ॥ १० ॥
}}
}}


</div>
<div class="gr-author-note">॥ इति द्वितीयखण्डः ॥</div>
<span id="gr-C3" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="तृतीयः खण्डः"></span>
== तृतीयः खण्डः ==
== तृतीयः खण्डः ==
{{Adhyaya
{{VerseBlock
| verse_id    = MAN_C03_V01
| document_id  = MAN
| document_id  = MAN
| chapter_num  = 3
| chapter_id   = MAN_C03
| title        = तृतीयः खण्डः
| verse_type   = mantra
}}
| verse_line1 = सोऽयमात्माऽध्यक्षरमोङ्कारोऽधिमात्रं पादा मात्रा अकार उकारो मकार इति ॥ १ ॥
{{VerseBlock
| verse_lines  = सोऽयमात्माऽध्यक्षरमोङ्कारोऽधिमात्रं पादा मात्रा अकार उकारो मकार इति ॥ १ ॥;जागरितस्थानो वैश्वानरोऽकारः प्रथमा मात्रा । आप्तेरादिमत्त्वाद् वा ।;आप्नोति ह वै सर्वान् कामानादिश्च भवति । य एवं वेद ॥ २ ॥
| verse_id = MAN_C03_V01
| verse_line2  = जागरितस्थानो वैश्वानरोऽकारः प्रथमा मात्रा । आप्तेरादिमत्त्वाद् वा ।
| document_id = MAN
| commentary1 = mandu
| chapter_id = MAN_C03
| verse_type = mantra
| verse_line1 = सोऽयमात्माऽध्यक्षरमोङ्कारोऽधिमात्रं पादा मात्रा अकार उकारो मकार इति ॥
| verse_line2 = जागरितस्थानो वैश्वानरोऽकारः प्रथमा मात्रा । आप्तेरादिमत्त्वाद् वा ।
| verse_line3 = आप्नोति ह वै सर्वान् कामानादिश्च भवति । य एवं वेद ॥ १ ॥
| commentary1 = mandu
}}
}}


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C03_V01" data-block-id="bhashya-MAN_C03_V01">
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C03_V01
| verse_id = MAN_C03_V01
| id = MAN_C04_V01_B01
| id       = MAN_C04_V01_B01
| text =
| text     = अधिकं सर्वतोऽविनाशि(सर्वत अविनाशि) चेत्यध्यक्षरम् । अधिका एव मात्रा अंशा यस्य तदधिमात्रम् । अ इत्यनेनाभिधानेनाक्रियत इत्यकारः । तत्र पूर्वोक्तो वैश्वानरः प्रथमा मात्रेत्याद्यनुवादः(तत्र पूर्वोक्तो वैश्वानरोऽकारः । प्रथमा.....) । अकार इत्यादिकं विधेयम् । प्राज्ञस्तैजसश्चादिरस्येत्यादिमान् । सुप्तेरुत्थाने प्राज्ञाद्विभक्तो भवति विश्वः । स्वप्नादुत्थाने तैजसात् । आदिश्चास्योपासकस्य भवति ॥ १ ॥
 
अधिकं सर्वतोऽविनाशि चेत्यध्यक्षरम् । अधिका एव मात्रा अंशा यस्य तदधिमात्रम् । अ इत्यनेनाभिधानेनाक्रियत इत्यकारः । तत्र पूर्वोक्तो वैश्वानरः प्रथमा मात्रेत्याद्यनुवादः । अकार इत्यादिकं विधेयम् । प्राज्ञस्तैजसश्चादिरस्येत्यादिमात्रम् । सुप्तेरुत्थाने प्राज्ञाद्विभक्तो भवति विश्वः । स्वप्नादुत्थाने तैजसात् । आदिश्चास्योपासकस्य भवति ॥ १ ॥
}}
}}


</div>
{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C03_V02
| verse_id     = MAN_C03_V02
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C03
| chapter_id   = MAN_C03
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = स्वप्नस्थानस्तैजस उकारो द्वितीया मात्रा । उत्कर्षादुभयत्वात् वा । उत्कर्षति ह वै ज्ञानसन्ततिं समानश्च भवति नास्याब्रह्मवित् कुले भवति । य एवं वेद ॥ २ ॥
| verse_line1 = स्वप्नस्थानस्तैजस उकारो द्वितीया मात्रा । उत्कर्षादुभयत्वाद् वा । उत्कर्षति ह वै ज्ञानसन्ततिं समानश्च भवति नास्याब्रह्मवित् कुले भवति । य एवं वेद ॥ ३ ॥
| commentary1 = mandu
| verse_lines  = स्वप्नस्थानस्तैजस उकारो द्वितीया मात्रा । उत्कर्षादुभयत्वाद् वा । उत्कर्षति ह वै ज्ञानसन्ततिं समानश्च भवति नास्याब्रह्मवित् कुले भवति । य एवं वेद ॥ ३ ॥
| commentary1 = mandu
}}
}}


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C03_V02" data-block-id="bhashya-MAN_C03_V02">
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C03_V02
| verse_id = MAN_C03_V02
| id = MAN_C04_V02_B01
| id       = MAN_C04_V02_B01
| text =
| text     = शरीराभिमानादुत्थाप्य कर्षतीत्युत्कर्षः । निद्रा विषयानुभवश्चानेन क्रियत इत्युभयत्वम् । समानः सर्वेषां मध्यस्थो भवति ॥
 
शरीराभिमानादुत्थाप्य कर्षतीत्युत्कर्षः । निद्रा विषयानुभवश्चानेन क्रियत इत्युभयत्वम् । समानः सर्वेषां मध्यस्थो भवति ॥ २ ॥
}}
}}


</div>
{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C03_V03
| verse_id     = MAN_C03_V03
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C03
| chapter_id   = MAN_C03
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = सुषुप्तस्थानः प्राज्ञो मकारस्तृतीया मात्रा । मितेरपीतेर्वा । मिनोति ह वा इदं सर्वमपीतिश्च भवति । य एवं वेद ॥ ३ ॥
| verse_line1 = सुषुप्तस्थानः प्राज्ञो मकारस्तृतीया मात्रा । मितेरपीतेर्वा । मिनोति ह वा इदं सर्वमपीतिश्च भवति । य एवं वेद ॥ ४ ॥
| commentary1 = mandu
| verse_lines  = सुषुप्तस्थानः प्राज्ञो मकारस्तृतीया मात्रा । मितेरपीतेर्वा । मिनोति ह वा इदं सर्वमपीतिश्च भवति । य एवं वेद ॥ ४ ॥
| commentary1 = mandu
}}
}}


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C03_V03" data-block-id="bhashya-MAN_C03_V03">
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C03_V03
| verse_id = MAN_C03_V03
| id = MAN_C04_V03_B01
| id       = MAN_C04_V03_B01
| text =
| text     = मितेरन्तर्गमनात् ।
 
मितेरन्तर्गमनात् ।
}}
}}


{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C03_V03
| verse_id = MAN_C03_V03
| id = MAN_C04_V03_B01
| id       = MAN_C04_V03_B01
| text =
| text     = ‘अधिकत्वाच्च नित्यत्वादध्यक्षरमुदाहृतः(दध्यक्षरमुदाहृतम्) ।
 
येंऽशास्तस्य तु सर्वेऽपि पूर्णाः प्रत्येकशो(प्रत्येकशः) विभोः(प्रभोः) ॥
अधिकत्वाच्च नित्यत्वादध्यक्षरमुदाहृतः ।
येंऽशास्तस्य तु सर्वेऽपि पूर्णाः प्रत्येकशो विभोः ॥
अतोऽधिमात्रमुद्दिष्टो मात्रा अंशा उदाहृताः ।
अतोऽधिमात्रमुद्दिष्टो मात्रा अंशा उदाहृताः ।
श्रुतः स विष्णुरोङ्कार ओमित्याक्रियते यतः ॥
श्रुतः स विष्णुरोङ्कार ओमित्याक्रियते यतः ॥
आद्यस्तदंशो ह्याप्तिः स्याद् विषयानापयेद्यतः ।
आद्यस्तदंशो ह्याप्तिः स्याद् विषयानापयेद्यतः ।
जीवस्य तु यतः प्राज्ञात् तैजसाद्वा समुत्थितः ॥
जीवस्य तु यतः प्राज्ञात् तैजसाद्वा समुत्थितिः (समुत्थितः) ॥
अविभागोऽपि भगवानादिमांस्तेन कीर्तितः ।
अविभागोऽपि भगवानादिमांस्तेन कीर्तितः ।
तस्मादुत्पद्यते मुक्तस्तज्ज्ञानानन्दलक्षणः ॥
तस्मादुत्पद्यते मुक्तस्तज्ज्ञानानन्दलक्षणः(मुक्तस्तज्ज्ञान्यानन्दलक्षणः) ॥
आप्नोति विषयान् सर्वान् निद्राया विषयस्य च ।
आप्नोति विषयान् सर्वान् निद्राया विषयस्य च ।
उभयोः कारणत्वेन ह्युभयस्तैजसः श्रुतः ॥
उभयोः कारणत्वेन ह्युभयस्तैजसः श्रुतः(स्मृतः) ॥
देहाभिमानादुद्धृत्य कर्षति स्वप्नमण्डले ।
देहाभिमानादुद्धृत्य कर्षति स्वप्नमण्डले ।
उत्कर्षत्वं ततस्तस्य तज्ज्ञानी ज्ञाननित्यताम् ॥
उत्कर्षत्वं ततस्तस्य तज्ज्ञानी ज्ञाननित्यताम् ॥
Line 662: Line 648:
जीवमन्तर्गतं कृत्वा तज्ज्ञानलयकृद् यतः ॥
जीवमन्तर्गतं कृत्वा तज्ज्ञानलयकृद् यतः ॥
प्राज्ञो मानमपीतिश्च तज्ज्ञोऽप्येवं विमुक्तिगः ।
प्राज्ञो मानमपीतिश्च तज्ज्ञोऽप्येवं विमुक्तिगः ।
व्याप्त्याऽन्तर्गमयेत् सर्वं दुःखाद्यं तु विलापयेत् ॥
व्याप्त्याऽन्तर्गमयेत् सर्वं दुःखाद्यं तु(च) विलापयेत् ॥
अणूनामपि जीवानां प्रकाशो व्यापको भवेत् ।
अणूनामपि जीवानां प्रकाशो व्यापको भवेत् ।
अण्डमात्रे बहिश्चापि देवतानां यथाक्रमम् ॥
अण्डमात्रे बहिश्चापि देवतानां यथाक्रमम् ॥
अतोऽन्तर्गमनं मुक्तौ जीवेषु जगतो भवेत् ॥
अतोऽन्तर्गमनं मुक्तौ जीवेषु जगतो भवेत् ॥’ इति ब्रह्मतर्के ॥
इति ब्रह्मतर्के ॥ ३ ॥
}}
}}


</div>
{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C03_V04
| verse_id     = MAN_C03_V04
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C03
| chapter_id   = MAN_C03
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = अत्रैते श्लोकाः भवन्ति ।विश्वस्यात्वविवक्षायामादिसामान्यमुत्कटम् ।
| verse_line1 = अत्रैते श्लोकाः भवन्ति-
| verse_line2 = मात्रासम्प्रतिपत्तौ स्यादाप्तिसामान्यमेव च ॥ ४ ॥
| verse_lines  = अत्रैते श्लोकाः भवन्ति-;विश्वस्यात्वविवक्षायामादिसामान्यमुत्कटम् ।;मात्रासम्प्रतिपत्तौ स्यादाप्तिसामान्यमेव च ॥ ५ ॥
| commentary1 = mandu
| verse_line2  = विश्वस्यात्वविवक्षायामादिसामान्यमुत्कटम् ।
| commentary1 = mandu
}}
}}


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C03_V04" data-block-id="bhashya-MAN_C03_V04">
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C03_V04
| verse_id = MAN_C03_V04
| id = MAN_C04_V04_B01
| id       = MAN_C04_V04_B01
| text =
| text     = मात्रासम्प्रतिपत्तौ अंशध्याने । आदिमत्वं विश्वस्य विद्यते । तदुपासकस्यापि भवतीत्यादि सामान्यम् ।
 
मात्रासम्प्रतिपत्तौ अंशध्याने । आदिमत्वं विश्वस्य विद्यते । तदुपासकस्यापि भवतीत्यादिसामान्यम् ।
}}
}}


</div>
{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C03_V05
| verse_id     = MAN_C03_V05
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C03
| chapter_id   = MAN_C03
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = तैजसस्योत्वविज्ञान उत्कर्षो दृश्यते स्फुटम् ।
| verse_line1 = तैजसस्योत्वविज्ञान उत्कर्षो दृश्यते स्फुटम् ।
| verse_line2 = मात्रासम्प्रतिपत्तौ स्यादुभयत्वं तथाविधम् ॥ ५ ॥
| verse_lines  = तैजसस्योत्वविज्ञान उत्कर्षो दृश्यते स्फुटम् ।;मात्रासम्प्रतिपत्तौ स्यादुभयत्वं तथाविधम् ॥ ६ ॥
| verse_line2 = मात्रासम्प्रतिपत्तौ स्यादुभयत्वं तथाविधम् ॥ ६ ॥
}}
}}


{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C03_V06
| verse_id     = MAN_C03_V06
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C03
| chapter_id   = MAN_C03
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = मकारभावे प्राज्ञस्य मानसामान्यमुत्कटम् ।
| verse_line1 = मकारभावे प्राज्ञस्य मानसामान्यमुत्कटम् ।
| verse_line2 = मात्रासम्प्रतिपत्तौ तु लयसामान्यमेव च ॥ ६ ॥
| verse_lines  = मकारभावे प्राज्ञस्य मानसामान्यमुत्कटम् ।;मात्रासम्प्रतिपत्तौ तु लयसामान्यमेव च ॥ ७ ॥
| verse_line2 = मात्रासम्प्रतिपत्तौ तु लयसामान्यमेव च ॥ ७ ॥
}}
}}


{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C03_V07
| verse_id     = MAN_C03_V07
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C03
| chapter_id   = MAN_C03
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = त्रिषु धामसु यत् तुल्यं सामान्यं वेत्ति निश्चितम् ।
| verse_line1 = त्रिषु धामसु यत् तुल्यं सामान्यं वेत्ति निश्चितम् ।
| verse_line2 = स पूज्यस्सर्वभूतानां वन्द्यश्चैव महामुनिः ॥ ७ ॥
| verse_lines  = त्रिषु धामसु यत् तुल्यं सामान्यं वेत्ति निश्चितम् ।;स पूज्यस्सर्वभूतानां वन्द्यश्चैव महामुनिः ॥ ८ ॥
| verse_line2 = स पूज्यस्सर्वभूतानां वन्द्यश्चैव महामुनिः ॥ ८ ॥
}}
}}


{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C03_V08
| verse_id     = MAN_C03_V08
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C03
| chapter_id   = MAN_C03
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = अकारो नयते विश्वमुकारश्चापि तैजसम् ।
| verse_line1 = अकारो नयते विश्वमुकारश्चापि तैजसम् ।
| verse_line2 = मकारश्च पुनः प्राज्ञं नामात्रे विद्यतेऽगतिरिति ॥ ८ ॥
| verse_lines  = अकारो नयते विश्वमुकारश्चापि तैजसम् ।;मकारश्च पुनः प्राज्ञं नामात्रे विद्यतेऽगतिरिति ॥ ९ ॥
| commentary1 = mandu
| verse_line2 = मकारश्च पुनः प्राज्ञं नामात्रे विद्यतेऽगतिरिति ॥ ९ ॥
| commentary1 = mandu
}}
}}


{{Bhashyam
<div class="gr-author-note">॥ इति तृतीयखण्डः ॥</div>
| verse_id = MAN_C03_V08
| id = MAN_C03_V08_author_note
| text =
 
इति तृतीयखण्डः ॥
| extra_class = gr-author-note
}}


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C03_V08" data-block-id="bhashya-MAN_C03_V08">
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C03_V08
| verse_id = MAN_C03_V08
| id = MAN_C04_V08_B01
| id       = MAN_C04_V08_B01
| text =
| text     = अमात्रेऽप्यगतिर्न विद्यते । प्रतिदिवसं विभाग एकीभावश्च विद्यते विश्वादीनाम् । तुरीयस्य तन्न विद्यत इत्यमात्रः । विश्वादीनां व्यवहारकारणत्वं विद्यते । तुरीयस्य तन्न विद्यत इत्यतो गम्यत्वमपि नास्तीत्याशङ्कां निवर्तयति– ‘अगतिर्न विद्यते’ इति । ‘आत्मानं संविशति’ इति गतिवचनात् ।
 
अमात्रेऽप्यगतिर्न विद्यते । प्रतिदिवसं विभाग एकीभावश्च विद्यते विश्वादीनाम् । तुरीयस्य तन्न विद्यत इत्यमात्रः । विश्वादीनां व्यवहारकारणत्वं विद्यते । तुरीयस्य तन्न विद्यत इत्यतो गम्यत्वमपि नास्तीत्याशङ्कां निवर्तयति– अगतिर्न विद्यते इति । आत्मानं संविशति इति गतिवचनात् ।
}}
}}


{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C03_V08
| verse_id = MAN_C03_V08
| id = MAN_C04_V08_B02
| id       = MAN_C04_V08_B02
| text =
| text     = ‘आदिमत्त्वेन सामान्यमुपास्येन भवेदिति ।
 
आदिमत्त्वेन सामान्यमुपास्येन भवेदिति ।
उपासकस्य सञ्जानन् सर्ववन्द्यो भवेत् पुमान् ॥
उपासकस्य सञ्जानन् सर्ववन्द्यो भवेत् पुमान् ॥
सामान्यत्रयमप्येतत् तुल्यं मुक्तिगतत्वतः ।
सामान्यत्रयमप्येतत् तुल्यं मुक्तिगतत्वतः ।
अमात्रत्वं तुरीयस्याप्यविभागाद् दिने दिने ॥
अमात्रत्वं तुरीयस्याप्यविभागाद् दिने दिने ॥
जाग्रदादेरकर्ताऽपि गम्योऽसौ ज्ञानिनां भवेत् ॥ इति च ।
जाग्रदादेरकर्ताऽपि गम्योऽसौ ज्ञानिनां भवेत् ॥’ इति च ।
}}
}}


{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C03_V08
| verse_id = MAN_C03_V08
| id = MAN_C04_V08_B03
| id       = MAN_C04_V08_B03
| text =
| text     = ‘आदिमत्त्वादिसामान्यं तुल्यं मोक्षोपभोग्यतः ।
अमात्रत्वं तुरीयस्याप्यविभागाद्दिने दिने ॥’ इत्यात्मसंहितायाम् ॥
}}


आदिमत्त्वादिसामान्यं तुल्यं मोक्षोपभोग्यतः ।
</div>
अमात्रत्वं तुरीयस्याप्यविभागाद्दिने दिने ॥
<div class="gr-author-note">॥ इति तृतीयखण्डः ॥</div>
इत्यात्मसंहितायाम् ॥
}}


<span id="gr-C4" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="चतुर्थः खण्डः"></span>
== चतुर्थः खण्डः ==
== चतुर्थः खण्डः ==
{{Adhyaya
{{VerseBlock
| verse_id    = MAN_C04_V01
| document_id  = MAN
| document_id  = MAN
| chapter_num  = 4
| chapter_id   = MAN_C04
| title        = चतुर्थः खण्डः
| verse_type   = mantra
}}
| verse_line1 = अमात्रश्चतुर्थोऽव्यवहार्यः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽद्वैत ओङ्कार आत्मैव संविशत्यात्मनाऽऽत्मानं य एवं वेद ॥ १ ॥
{{VerseBlock
| verse_lines  = अमात्रश्चतुर्थोऽव्यवहार्यः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽद्वैत ओङ्कार आत्मैव संविशत्यात्मनाऽऽत्मानं य एवं वेद ॥ १ ॥
| verse_id = MAN_C04_V01
| commentary1 = mandu
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C04
| verse_type = mantra
| verse_line1 = अमात्रश्चतुर्थोऽव्यवहार्यः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽद्वैतः ओङ्कार आत्मैव संविशत्यात्मनाऽऽत्मानं य एवं वेद ॥ १ ॥
| commentary1 = mandu
}}
}}


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C04_V01" data-block-id="bhashya-MAN_C04_V01">
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C04_V01
| verse_id = MAN_C04_V01
| id = MAN_C04_V01_B01
| id       = MAN_C04_V01_B01
| text =
| text     = आत्मैव भूत्वाऽन्याभिमानं त्यक्त्वा परमात्मनैव परमात्मानं प्रविशत्युपासकः । अव्यवहार्यत्वादिकमात्र (अव्यवहार्यत्वादिकमत्र) साम्यमिति(सममिति) दर्शयितुं पुनरप्युक्तमव्यवहार्यत्वादिकम् ॥ १ ॥
 
आत्मैव भूत्वाऽन्याभिमानं त्यक्त्वा परमात्मनैव परमात्मानं प्रविशत्युपासकः ।
अव्यवहार्यत्वादिकमत्र साम्यमिति दर्शयितुं पुनरप्युक्तमव्यवहार्यत्वादिकम् ॥ १ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C04_V02
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C04
| verse_type = mantra
}}
}}


{{Bhashyam
</div>
| verse_id = MAN_C04
<div class="leading-bhashya" id="MAN_C04_V02_I01" data-block-id="MAN_C04_V02_I01" data-verse="MAN_C04">
| id = MAN_C04_V02_I01
<div class="leading-bhashya-line">अत्रैते श्लोका भवन्ति ।</div>
| text =
<div class="leading-bhashya-line">ओङ्कारं पादशो विद्यात् पादा मात्रा न संशयः ।</div>
 
<div class="leading-bhashya-line">ओङ्कार पादशो ज्ञात्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत् ॥ २ ॥</div>
ओङ्कारं पादशो विद्यात् पादा मात्रा न संशयः ।ओङ्कारं पादशो ज्ञात्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत् ॥ २ ॥
</div>
}}


{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C04_V03
| verse_id     = MAN_C04_V03
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C04
| chapter_id   = MAN_C04
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = युञ्जीत प्रणवे चेतः प्रणवो ब्रह्म निर्भयम् ।
| verse_line1 = युञ्जीत प्रणवे चेतः प्रणवो ब्रह्म निर्भयम् ।
| verse_line2 = प्रणवे नित्ययुक्तस्य न भयं विद्यते क्वचित् ॥ ३ ॥
| verse_lines  = युञ्जीत प्रणवे चेतः प्रणवो ब्रह्म निर्भयम् ।;प्रणवे नित्ययुक्तस्य न भयं विद्यते क्वचित् ॥ ३ ॥
| verse_line2 = प्रणवे नित्ययुक्तस्य न भयं विद्यते क्वचित् ॥ ३ ॥
}}
}}


{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C04_V04
| verse_id     = MAN_C04_V04
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C04
| chapter_id   = MAN_C04
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = प्रणवो ह्यपरं ब्रह्म प्रणवस्य परं स्मृतम् ।
| verse_line1 = प्रणवो ह्यपरं ब्रह्म प्रणवस्य परं स्मृतः ।
| verse_line2 = अपूर्वोऽनन्तरोऽबाह्योऽनपरः प्रणवोऽव्ययः ॥ ४ ॥
| verse_lines  = प्रणवो ह्यपरं ब्रह्म प्रणवस्य परं स्मृतः ।;अपूर्वोऽनन्तरोऽबाह्योऽनपरः प्रणवोऽव्ययः ॥ ४ ॥
| verse_line2 = अपूर्वोऽनन्तरोऽबाह्योऽनपरः प्रणवोऽव्ययः ॥ ४ ॥
}}
}}


{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C04_V05
| verse_id     = MAN_C04_V05
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C04
| chapter_id   = MAN_C04
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = सर्वस्य प्रणवो ह्यादिर्मध्यमन्तस्तथैव च ।
| verse_line1 = सर्वस्य प्रणवो ह्यादिर्मध्यमन्तस्तथैव च ।
| verse_line2 = एवं हि प्रणवं ज्ञात्वा व्यश्नुते तदनन्तरम् ॥ ५ ॥
| verse_lines  = सर्वस्य प्रणवो ह्यादिर्मध्यमन्तस्तथैव च ।;एवं हि प्रणवं ज्ञात्वा व्यश्नुते तदनन्तरम् ॥ ५ ॥
| verse_line2 = एवं हि प्रणवं ज्ञात्वा व्यश्नुते तदनन्तरम् ॥ ५ ॥
}}
}}


{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C04_V06
| verse_id     = MAN_C04_V06
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C04
| chapter_id   = MAN_C04
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = प्रणवं हीश्वरं विद्यात् सर्वस्य हृदये स्थितम् ।
| verse_line1 = प्रणवं हीश्वरं विद्यात् सर्वस्य हृदये स्थितम् ।
| verse_line2 = सर्वव्यापिनमोङ्कारं मत्वा धीरो न शोचति ॥ ६ ॥
| verse_lines  = प्रणवं हीश्वरं विद्यात् सर्वस्य हृदये स्थितम् ।;सर्वव्यापिनमोङ्कारं मत्वा धीरो न शोचति ॥ ६ ॥
| verse_line2 = सर्वव्यापिनमोङ्कारं मत्वा धीरो न शोचति ॥ ६ ॥
}}
}}


{{VerseBlock
{{VerseBlock
| verse_id = MAN_C04_V07
| verse_id     = MAN_C04_V07
| document_id = MAN
| document_id = MAN
| chapter_id = MAN_C04
| chapter_id   = MAN_C04
| verse_type = mantra
| verse_type   = mantra
| verse_line1 = अमात्रोऽनन्तमात्रश्च द्वैतस्योपशमः शिवः ।
| verse_line1 = अमात्रोऽनन्तमात्रश्च द्वैतस्योपशमः शिवः ।
| verse_line2 = ओङ्कारो विदितो येन स मुनिर्नेतरो जनः ।
| verse_lines  = अमात्रोऽनन्तमात्रश्च द्वैतस्योपशमः शिवः ।;ओङ्कारो विदितो येन स मुनिर्नेतरो जनः ।;स मुनिर्नेतरो जन इति ॥ ७ ॥
| verse_line3 = स मुनिर्नेतरो जन इति ॥ ७ ॥
| verse_line2  = ओङ्कारो विदितो येन स मुनिर्नेतरो जनः ।
| commentary1 = mandu
| commentary1  = mandu
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C04_V07
| id = MAN_C04_V07_author_note
| text =
 
इति चतुर्थः खण्डः ॥
| extra_class = gr-author-note
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C04_V07
| id = MAN_C04_V07_author_note
| text =
 
इति श्रीमाण्डूक्योपनिषत् समाप्ता॥
| extra_class = gr-author-note
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C04_V07
| id = MAN_C04_V07_author_note
| text =
 
इति चतुर्थखण्डः ॥
| extra_class = gr-author-note
}}
}}


{{Bhashyam
<div class="gr-author-note">इति चतुर्थः खण्डः ॥</div>
| verse_id = MAN_C04_V07
| id = MAN_C04_V07_author_note
| text =
 
इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितं माण्डूक्योपनिषद्भाष्यं समाप्तम् ॥
| extra_class = gr-author-note
}}


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C04_V07" data-block-id="bhashya-MAN_C04_V07">
{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C04_V07
| verse_id = MAN_C04_V07
| id = MAN_C04_V07_B01
| id       = MAN_C04_V07_B01
| text =
| text     = तुरीयं नादनामानं हरिं ज्ञात्वा परं पदम् ।
 
तुरीयं नादनामानं हरिं ज्ञात्वा परं पदम् ।
तमेव प्रविशेच्छुद्धरूपी तत्सदृशात्मवान् ॥
तमेव प्रविशेच्छुद्धरूपी तत्सदृशात्मवान् ॥
ज्ञानानन्दौ च शक्तिश्च तथापि न समाः क्वचित् ।
ज्ञानानन्दौ च शक्तिश्च तथाऽपि न समाः क्वचित् ।
विमुक्तस्यापि जीवस्य पारतन्त्र्यं च नित्यदा ॥
विमुक्तस्यापि जीवस्य पारतन्त्र्यं च नित्यदा ॥
चतूरूपस्यास्य विष्णोर्नाम प्रणव इत्यपि ।
चतूरूपस्यास्य विष्णोर्नाम प्रणव इत्यपि ।
Line 901: Line 838:
पराधीनस्थित्यभावादनपर उदाहृतः ॥
पराधीनस्थित्यभावादनपर उदाहृतः ॥
सर्वगत्वादबाह्यश्च तं ज्ञात्वा प्रविमुच्यते ॥ इति च ॥
सर्वगत्वादबाह्यश्च तं ज्ञात्वा प्रविमुच्यते ॥ इति च ॥
‘परत्वमपरत्वं च विष्णोरेकस्य वै यदा ।
श्रूयते न तु सामर्थ्यभेदस्तत्र कथञ्चन ॥
अवतारस्य पूर्वत्वात् पौर्वापर्यमुदाहृतम् ॥’ इति ब्रह्मतर्के ।
}}
}}


{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C04_V07
| verse_id = MAN_C04_V07
| id = MAN_C04_V07_B02
| id       = MAN_C04_V07_B03
| text =
| text     = पूर्वावतारे पश्चिमावतारेऽपि पूर्ण एवेति प्रणवो ह्यपरं ब्रह्मेत्यादेरर्थः ।
 
परत्वमपरत्वं च विष्णोरेकस्य वै यदा ।
श्रूयते न तु सामर्थ्यभेदस्तत्र कथञ्चन ॥
अवतारस्य पूर्वत्वात् पौर्वापर्यमुदाहृतम् ॥ इति ब्रह्मतर्के ।
}}
}}


{{Bhashyam
{{Bhashyam
| verse_id = MAN_C04_V07
| verse_id = MAN_C04_V07
| id = MAN_C04_V07_B03
| id       = MAN_C04_V07_B04
| text =
| text     = एकोऽपि निर्विशेषोऽपि चतुर्धा व्यवहारभाक् ।
यस्तं वन्दे चिदानन्दं(चिदात्मानम्; सदानन्दम्) विष्णुं विश्वादिरूपिणम् ॥
}}


पूर्वावतारे पश्चिमावतारेऽपि पूर्ण एवेति प्रणवो ह्यपरं ब्रह्मेत्यादेरर्थः ॥
</div>
}}
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितं माण्डूक्योपनिषद्भाष्यं समाप्तम् ॥</div>


{{Bhashyam
<div class="gr-author-note">॥ इति चतुर्थखण्डः ॥</div>
| verse_id = MAN_C04_V07
| id = MAN_C04_V07_B04
| text =


एकोऽपि निर्विशेषोऽपि चतुर्धा व्यवहारभाक् ।
<div class="gr-author-note">इति श्रीमाण्डूक्योपनिषत् समाप्ता॥</div>
यस्तं वन्दे चिदात्मानं विष्णुं विश्वादिरूपिणम् ॥
}}




[[Category:Sanskrit Documents]]
[[Category:Sanskrit Documents]]
[[Category:Mandu]]
[[Category:Mandu]]
Retrieved from "https://dev.anandamakaranda.in/Mandu"