Jump to content

Mandu/Moola: Difference between revisions

From Anandamakaranda
← Older edit
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
 
(One intermediate revision by the same user not shown)
Line 4: Line 4:
<span id="gr-C1" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="प्रथमः खण्डः"></span>
<span id="gr-C1" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="प्रथमः खण्डः"></span>
== प्रथमः खण्डः ==
== प्रथमः खण्डः ==
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C01_V01"></span>
{{VerseBlock
<div class="shloka-block">
| document_id  = MAN
<span class="shloka-line">ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वम् । तस्योपव्याख्यानं भूतं भवद् भविष्यदिति ॥</span>
| chapter_id  = MAN_C01
<span class="shloka-line">सर्वमोङ्कार एव । यच्चान्यत् त्रिकालातीतं तदप्योङ्कार एव ॥ १ ॥</span>
| verse_id    = MAN_C01_V01
</div>
| verse_type  = mantra
</div>
| verse_text  = ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वम् । तस्योपव्याख्यानं भूतं भवद् भविष्यदिति ॥ १ ॥
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C01_V02"></span>
| verse_lines  = ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वम् । तस्योपव्याख्यानं भूतं भवद् भविष्यदिति ॥ १ ॥
<div class="shloka-block">
}}
<span class="shloka-line">सर्वं ह्येतद् ब्रह्म । अयमात्मा ब्रह्म । सोयमात्मा चतुष्पात् ॥ २ ॥</span>
{{VerseBlock
</div>
| document_id  = MAN
</div>
| chapter_id  = MAN_C01
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C01_V03"></span>
| verse_id    = MAN_C01_V02
<div class="shloka-block">
| verse_type  = mantra
<span class="shloka-line">जागरितस्थानो बहिःप्रज्ञः । सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः स्थूलभुग् वैश्वानरः प्रथमः पादः ॥ ३ ॥</span>
| verse_text  = सर्वमोङ्कार एव । यच्चान्यत् त्रिकालातीतं तदप्योङ्कार एव । सर्वं ह्येतद् ब्रह्म । अयमात्मा ब्रह्म ॥ २ ॥ सोयमात्मा चतुष्पात् ॥
</div>
| verse_lines  = सर्वमोङ्कार एव । यच्चान्यत् त्रिकालातीतं तदप्योङ्कार एव । सर्वं ह्येतद् ब्रह्म । अयमात्मा ब्रह्म ॥ २ ॥ सोयमात्मा चतुष्पात् ॥
</div>
}}
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C01_V04"></span>
{{VerseBlock
<div class="shloka-block">
| document_id  = MAN
<span class="shloka-line">स्वप्नस्थानोऽन्तप्रज्ञः । सप्ताङ्गः एकोनविंशतिमुखः प्रविविक्तभुक् तैजसो द्वितीयः पादः ॥ ४ ॥</span>
| chapter_id  = MAN_C01
</div>
| verse_id    = MAN_C01_V03
</div>
| verse_type  = mantra
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C01_V05"></span>
| verse_text  = जागरितस्थानो बहिःप्रज्ञः । सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः स्थूलभुग् वैश्वानरः प्रथमः पादः ॥ ३ ॥
<div class="shloka-block">
| verse_lines  = जागरितस्थानो बहिःप्रज्ञः । सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः स्थूलभुग् वैश्वानरः प्रथमः पादः ॥ ३ ॥
<span class="shloka-line">यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वप्नं पश्यति तत् सुषुप्तम् ।</span>
}}
<span class="shloka-line">सुषुप्तस्थान एकीभूतः प्रज्ञानघन एवानन्दमयो ह्यानन्दभुक् चेतोमुखः प्राज्ञस्तृतीयः पादः ॥ ५ ॥</span>
{{VerseBlock
</div>
| document_id  = MAN
</div>
| chapter_id  = MAN_C01
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C01_V06"></span>
| verse_id    = MAN_C01_V04
<div class="shloka-block">
| verse_type  = mantra
<span class="shloka-line">एष सर्वेश्वरः एष सर्वज्ञः एषोऽन्तर्यामी ।</span>
| verse_text  = स्वप्नस्थानोऽन्तप्रज्ञः । सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः प्रविविक्तभुक् तैजसो द्वितीयः पादः ॥ ४ ॥
<span class="shloka-line">एष योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानाम् ॥ ६ ॥</span>
| verse_lines  = स्वप्नस्थानोऽन्तप्रज्ञः । सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः प्रविविक्तभुक् तैजसो द्वितीयः पादः ॥ ४ ॥
</div>
}}
</div>
{{VerseBlock
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C01_V07"></span>
| document_id  = MAN
<div class="shloka-block">
| chapter_id  = MAN_C01
<span class="shloka-line">अत्रैते श्लोका भवन्ति ।</span>
| verse_id    = MAN_C01_V05
<span class="shloka-line">बहिःप्रज्ञो विभुर्विश्वो ह्यन्तःप्रज्ञस्तु तैजसः ।</span>
| verse_type  = mantra
<span class="shloka-line">घनप्रज्ञस्तथा प्राज्ञ एक एव त्रिधा स्मृतः ॥ ७ ॥</span>
| verse_text  = यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वप्नं पश्यति तत् सुषुप्तम् । सुषुप्तस्थान एकीभूतः प्रज्ञानघन एवानन्दमयो ह्यानन्दभुक् चेतोमुखः प्राज्ञस्तृतीयः पादः ॥ ५ ॥
</div>
| verse_lines  = यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वप्नं पश्यति तत् सुषुप्तम् । सुषुप्तस्थान एकीभूतः प्रज्ञानघन एवानन्दमयो ह्यानन्दभुक् चेतोमुखः प्राज्ञस्तृतीयः पादः ॥ ५ ॥
</div>
}}
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C01_V08"></span>
{{VerseBlock
<div class="shloka-block">
| document_id  = MAN
<span class="shloka-line">दक्षिणाक्षिमुखे विश्वो मनस्यन्तस्तु तैजसः ।</span>
| chapter_id  = MAN_C01
<span class="shloka-line">आकाशे च हृदि प्राज्ञस्त्रिधा देहे व्यवस्थितः ॥ ८ ॥</span>
| verse_id    = MAN_C01_V06
</div>
| verse_type  = mantra
</div>
| verse_text  = एष सर्वेश्वर एष सर्वज्ञः एषोऽन्तर्यामी ।
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C01_V09"></span>
| verse_lines  = एष सर्वेश्वर एष सर्वज्ञः एषोऽन्तर्यामी ।;एष योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानाम् ॥ ६ ॥
<div class="shloka-block">
}}
<span class="shloka-line">विश्वो हि स्थूलभुक् नित्यं तैजसः प्रविविक्तभुक् ।</span>
{{VerseBlock
<span class="shloka-line">आनन्दभुक् तथा प्राज्ञस्त्रिधा भोगं निबोधत ॥ ९ ॥</span>
| document_id  = MAN
</div>
| chapter_id  = MAN_C01
</div>
| verse_id    = MAN_C01_V07
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C01_V10"></span>
| verse_type  = mantra
<div class="shloka-block">
| verse_text  = अत्रैते श्लोका भवन्ति ।
<span class="shloka-line">स्थूलं तर्पयते विश्वं प्रविविक्तं तु तैजसम् ।</span>
| verse_lines  = अत्रैते श्लोका भवन्ति ।;बहिःप्रज्ञो विभुर्विश्वो ह्यन्तःप्रज्ञस्तु तैजसः ।;घनप्रज्ञस्तथा प्राज्ञ एक एव त्रिधा स्मृतः ॥ ७ ॥
<span class="shloka-line">आनन्दं च तथा प्राज्ञं त्रिधा तृप्तिं विजानथ ॥ १० ॥</span>
}}
</div>
{{VerseBlock
</div>
| document_id  = MAN
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C01_V11"></span>
| chapter_id  = MAN_C01
<div class="shloka-block">
| verse_id    = MAN_C01_V08
<span class="shloka-line">त्रिषु धामसु यद् भोज्यं भोक्ता यश्च प्रकीर्तितः ।</span>
| verse_type  = mantra
<span class="shloka-line">वेदैतदुभयं यस्तु स भुञ्जानो न लिप्यते ॥ ११ ॥</span>
| verse_text  = दक्षिणाक्षिमुखे विश्वो मनस्यन्तस्तु तैजसः ।
</div>
| verse_lines  = दक्षिणाक्षिमुखे विश्वो मनस्यन्तस्तु तैजसः ।;आकाशे च हृदि प्राज्ञस्त्रिधा देहे व्यवस्थितः ॥ ८ ॥
</div>
}}
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C01_V12"></span>
{{VerseBlock
<div class="shloka-block">
| document_id  = MAN
<span class="shloka-line">प्रभवः सर्वभावानां सतामिति विनिश्चयः ।सर्वं जनयति प्राणश्चेतोंऽशून् पुरुषः पृथक् ॥ १२ ॥</span>
| chapter_id  = MAN_C01
</div>
| verse_id    = MAN_C01_V09
</div>
| verse_type  = mantra
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C01_V13"></span>
| verse_text  = विश्वो हि स्थूलभुङ् नित्यं तैजसः प्रविविक्तभुक् ।
<div class="shloka-block">
| verse_lines  = विश्वो हि स्थूलभुङ् नित्यं तैजसः प्रविविक्तभुक् ।;आनन्दभुक् तथा प्राज्ञस्त्रिधा भोगं निबोधत ॥ ९ ॥
<span class="shloka-line">विभूतिं प्रसवं त्वन्ये मन्यन्ते सृष्टिचिन्तकाः ।</span>
}}
<span class="shloka-line">स्वप्नमायासरूपेति सृष्टिरन्यैर्विकल्पिता ॥ १३ ॥</span>
{{VerseBlock
</div>
| document_id  = MAN
</div>
| chapter_id  = MAN_C01
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C01_V14"></span>
| verse_id    = MAN_C01_V10
<div class="shloka-block">
| verse_type  = mantra
<span class="shloka-line">इच्छामात्रं प्रभोः सृष्टिरिति सृष्टौ विनिश्चिताः ।</span>
| verse_text  = स्थूलं तर्पयते विश्वं प्रविविक्तं तु तैजसम् ।
<span class="shloka-line">कालात् प्रसूतिं भूतानां मन्यन्ते कालचिन्तकाः ॥ १४ ॥</span>
| verse_lines  = स्थूलं तर्पयते विश्वं प्रविविक्तं तु तैजसम् ।;आनन्दं च तथा प्राज्ञं त्रिधा तृप्तिं विजानथ ॥ १० ॥
</div>
}}
</div>
{{VerseBlock
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C01_V15"></span>
| document_id  = MAN
<div class="shloka-block">
| chapter_id  = MAN_C01
<span class="shloka-line">भोगार्थं सृष्टिरित्यन्ये क्रीडार्थमिति चापरे ।</span>
| verse_id    = MAN_C01_V11
<span class="shloka-line">देवस्यैषः स्वभावोऽयमाप्तकामस्य का स्पृहेति ॥ १५ ॥</span>
| verse_type  = mantra
</div>
| verse_text  = त्रिषु धामसु यद् भोज्यं भोक्ता यश्च प्रकीर्तितः ।
</div>
| verse_lines  = त्रिषु धामसु यद् भोज्यं भोक्ता यश्च प्रकीर्तितः ।;वेदैतदुभयं यस्तु स भुञ्जानो न लिप्यते ॥ ११ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id  = MAN
| chapter_id  = MAN_C01
| verse_id    = MAN_C01_V12
| verse_type  = mantra
| verse_text  = प्रभवः सर्वभावानां सतामिति विनिश्चयः ।
| verse_lines  = प्रभवः सर्वभावानां सतामिति विनिश्चयः ।;सर्वं जनयति प्राणश्चेतोंऽशून् पुरुषः पृथक् ॥ १२ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id  = MAN
| chapter_id  = MAN_C01
| verse_id    = MAN_C01_V13
| verse_type  = mantra
| verse_text  = विभूतिं प्रसवं त्वन्ये मन्यन्ते सृष्टिचिन्तकाः ।
| verse_lines  = विभूतिं प्रसवं त्वन्ये मन्यन्ते सृष्टिचिन्तकाः ।;स्वप्नमायासरूपेति सृष्टिरन्यैर्विकल्पिता ॥ १३ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id  = MAN
| chapter_id  = MAN_C01
| verse_id    = MAN_C01_V14
| verse_type  = mantra
| verse_text  = इच्छामात्रं प्रभोः सृष्टिरिति सृष्टौ विनिश्चिताः ।
| verse_lines  = इच्छामात्रं प्रभोः सृष्टिरिति सृष्टौ विनिश्चिताः ।;कालात् प्रसूतिं भूतानां मन्यन्ते कालचिन्तकाः ॥ १४ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id  = MAN
| chapter_id  = MAN_C01
| verse_id    = MAN_C01_V15
| verse_type  = mantra
| verse_text  = भोगार्थं सृष्टिरित्यन्ये क्रीडार्थमिति चापरे ।
| verse_lines  = भोगार्थं सृष्टिरित्यन्ये क्रीडार्थमिति चापरे ।;देवस्यैषः स्वभावोऽयमाप्तकामस्य का स्पृहेति ॥ १५ ॥
}}
<span id="gr-C2" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="द्वितीयखण्डः"></span>
<span id="gr-C2" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="द्वितीयखण्डः"></span>
== द्वितीयखण्डः ==
== द्वितीयखण्डः ==
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C02_V01"></span>
{{VerseBlock
<div class="shloka-block">
| document_id  = MAN
<span class="shloka-line">नान्तःप्रज्ञं न बहिःप्रज्ञं नोभयतः प्रज्ञं न प्रज्ञानघनं नप्रज्ञं नाप्रज्ञमदृष्टं अव्यवहार्यं अलक्षणं अचिन्त्यं अव्यपदेश्यं ऐकात्म्यप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शिवमद्वैतं चतुर्थं मन्यन्ते । स आत्मा स विज्ञेयः ॥ १ ॥</span>
| chapter_id  = MAN_C02
</div>
| verse_id    = MAN_C02_V01
</div>
| verse_type  = mantra
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C02_V02"></span>
| verse_text  = नान्तःप्रज्ञं न बहिःप्रज्ञं नोभयतःप्रज्ञं न प्रज्ञानघनं नप्रज्ञं नाप्रज्ञमदृष्टं अव्यवहार्यं अलक्षणं अचिन्त्यं अव्यपदेश्यं ऐकात्म्यप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शिवमद्वैतं चतुर्थं मन्यन्ते । स आत्मा स विज्ञेयः ॥ १ ॥
<div class="shloka-block">
| verse_lines  = नान्तःप्रज्ञं न बहिःप्रज्ञं नोभयतःप्रज्ञं न प्रज्ञानघनं नप्रज्ञं नाप्रज्ञमदृष्टं अव्यवहार्यं अलक्षणं अचिन्त्यं अव्यपदेश्यं ऐकात्म्यप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शिवमद्वैतं चतुर्थं मन्यन्ते । स आत्मा स विज्ञेयः ॥ १ ॥
<span class="shloka-line">अत्रैते श्लोकाः भवन्ति ।</span>
}}
<span class="shloka-line">निवृत्तेः सर्वदुःखानामीशानः प्रभुरव्ययः ।</span>
{{VerseBlock
<span class="shloka-line">अद्वैतः सर्वभावानां देवस्तुर्यो विभुः स्मृतः ॥ २ ॥</span>
| document_id  = MAN
</div>
| chapter_id  = MAN_C02
</div>
| verse_id    = MAN_C02_V02
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C02_V03"></span>
| verse_type  = mantra
<div class="shloka-block">
| verse_text  = अत्रैते श्लोकाः भवन्ति ।
<span class="shloka-line">कार्यकारणबद्धौ ताविष्येते विश्वतैजसौ ।</span>
| verse_lines  = अत्रैते श्लोकाः भवन्ति ।;निवृत्तेः सर्वदुःखानामीशानः प्रभुरव्ययः ।;अद्वैतः सर्वभावानां देवस्तुर्यो विभुः स्मृतः ॥ २ ॥
<span class="shloka-line">प्राज्ञः कारणबद्धस्तु द्वौ तु तुर्ये न सिद्ध्यतः ॥ ३ ॥</span>
}}
</div>
{{VerseBlock
</div>
| document_id  = MAN
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C02_V04"></span>
| chapter_id  = MAN_C02
<div class="shloka-block">
| verse_id    = MAN_C02_V03
<span class="shloka-line">नात्मानं न परांश्चैव न सत्यं नापि चानृतम् ।</span>
| verse_type  = mantra
<span class="shloka-line">प्राज्ञः किञ्चन संवेत्ति तुर्यं तत् सर्वदृक् सदा ॥ ४ ॥</span>
| verse_text  = कार्यकारणबद्धौ ताविष्येते विश्वतैजसौ ।
</div>
| verse_lines  = कार्यकारणबद्धौ ताविष्येते विश्वतैजसौ ।;प्राज्ञः कारणबद्धस्तु द्वौ तु तुर्ये न सिद्ध्यतः ॥ ३ ॥
</div>
}}
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C02_V05"></span>
{{VerseBlock
<div class="shloka-block">
| document_id  = MAN
<span class="shloka-line">द्वैतस्याग्रहणं तुल्यमुभयोः प्राज्ञतुर्ययोः ।बीजनिद्रायुतः प्राज्ञः सा च तुर्ये न विद्यते ॥ ५ ॥</span>
| chapter_id  = MAN_C02
</div>
| verse_id    = MAN_C02_V04
</div>
| verse_type  = mantra
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C02_V06"></span>
| verse_text  = नाऽऽत्मानं न परांश्चैव न सत्यं नापि चानृतम् ।
<div class="shloka-block">
| verse_lines  = नाऽऽत्मानं न परांश्चैव न सत्यं नापि चानृतम् ।;प्राज्ञः किञ्चन संवेत्ति तुर्यं तत् सर्वदृक् सदा ॥ ४ ॥
<span class="shloka-line">स्वप्ननिद्रायुतावाद्यौ प्राज्ञस्त्वस्वप्ननिद्रया ।</span>
}}
<span class="shloka-line">न निद्रां नैव च स्वप्नं तुर्ये पश्यन्ति निश्चिताः ॥ ६ ॥</span>
{{VerseBlock
</div>
| document_id  = MAN
</div>
| chapter_id  = MAN_C02
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C02_V07"></span>
| verse_id    = MAN_C02_V05
<div class="shloka-block">
| verse_type  = mantra
<span class="shloka-line">अन्यथागृह्णतः स्वप्नो निद्रा तत्त्वमजानतः ।</span>
| verse_text  = द्वैतस्याग्रहणं तुल्यमुभयोः प्राज्ञतुर्ययोः ।
<span class="shloka-line">विपर्यासे तयोः क्षीणे तुरीयं पदमश्नुते ॥ ७ ॥</span>
| verse_lines  = द्वैतस्याग्रहणं तुल्यमुभयोः प्राज्ञतुर्ययोः ।;बीजनिद्रायुतः प्राज्ञः सा च तुर्ये न विद्यते ॥ ५ ॥
</div>
}}
</div>
{{VerseBlock
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C02_V08"></span>
| document_id  = MAN
<div class="shloka-block">
| chapter_id  = MAN_C02
<span class="shloka-line">अनादिमायया सुप्तो यदा जीवः प्रबुद्ध्यते ।</span>
| verse_id    = MAN_C02_V06
<span class="shloka-line">अजमनिद्रमस्वप्नमद्वैतं बुद्ध्यते तदा ॥ ८ ॥</span>
| verse_type  = mantra
</div>
| verse_text  = स्वप्ननिद्रायुतावाद्यौ प्राज्ञस्त्वस्वप्ननिद्रया ।
</div>
| verse_lines  = स्वप्ननिद्रायुतावाद्यौ प्राज्ञस्त्वस्वप्ननिद्रया ।;न निद्रां नैव च स्वप्नं तुर्ये पश्यन्ति निश्चिताः ॥ ६ ॥
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C02_V09"></span>
}}
<div class="shloka-block">
{{VerseBlock
<span class="shloka-line">प्रपञ्चो यदि विद्येत निवर्तेत न संशयः ।</span>
| document_id  = MAN
<span class="shloka-line">मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः ॥ ९ ॥</span>
| chapter_id  = MAN_C02
</div>
| verse_id    = MAN_C02_V07
</div>
| verse_type  = mantra
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C02_V10"></span>
| verse_text  = अन्यथागृह्णतः स्वप्नो निद्रा तत्त्वमजानतः ।
<div class="shloka-block">
| verse_lines  = अन्यथागृह्णतः स्वप्नो निद्रा तत्त्वमजानतः ।;विपर्यासे तयोः क्षीणे तुरीयं पदमश्नुते ॥ ७ ॥
<span class="shloka-line">विकल्पो विनिवर्तेत कल्पितो यदि केनचित् ।</span>
}}
<span class="shloka-line">उपदेशादयं वादो ज्ञाते द्वैतं न विद्यते ॥ १० ॥</span>
{{VerseBlock
</div>
| document_id  = MAN
</div>
| chapter_id  = MAN_C02
| verse_id    = MAN_C02_V08
| verse_type  = mantra
| verse_text  = अनादिमायया सुप्तो यदा जीवः प्रबुद्ध्यते ।
| verse_lines  = अनादिमायया सुप्तो यदा जीवः प्रबुद्ध्यते ।;अजमनिद्रमस्वप्नमद्वैतं बुद्ध्यते तदा ॥ ८ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id  = MAN
| chapter_id  = MAN_C02
| verse_id    = MAN_C02_V09
| verse_type  = mantra
| verse_text  = प्रपञ्चो यदि विद्येत निवर्तेत न संशयः ।
| verse_lines  = प्रपञ्चो यदि विद्येत निवर्तेत न संशयः ।;मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः ॥ ९ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id  = MAN
| chapter_id  = MAN_C02
| verse_id    = MAN_C02_V10
| verse_type  = mantra
| verse_text  = विकल्पो विनिवर्तेत कल्पितो यदि केनचित् ।
| verse_lines  = विकल्पो विनिवर्तेत कल्पितो यदि केनचित् ।;उपदेशादयं वादो ज्ञाते द्वैतं न विद्यत इति ॥ १० ॥
}}
<span id="gr-C3" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="तृतीयः खण्डः"></span>
<span id="gr-C3" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="तृतीयः खण्डः"></span>
== तृतीयः खण्डः ==
== तृतीयः खण्डः ==
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C03_V01"></span>
{{VerseBlock
<div class="shloka-block">
| document_id  = MAN
<span class="shloka-line">सोऽयमात्माऽध्यक्षरमोङ्कारोऽधिमात्रं पादा मात्रा अकार उकारो मकार इति ॥</span>
| chapter_id  = MAN_C03
<span class="shloka-line">जागरितस्थानो वैश्वानरोऽकारः प्रथमा मात्रा । आप्तेरादिमत्त्वाद् वा ।</span>
| verse_id    = MAN_C03_V01
<span class="shloka-line">आप्नोति ह वै सर्वान् कामानादिश्च भवति । य एवं वेद ॥ १ ॥</span>
| verse_type  = mantra
</div>
| verse_text  = सोऽयमात्माऽध्यक्षरमोङ्कारोऽधिमात्रं पादा मात्रा अकार उकारो मकार इति ॥ १ ॥
</div>
| verse_lines  = सोऽयमात्माऽध्यक्षरमोङ्कारोऽधिमात्रं पादा मात्रा अकार उकारो मकार इति ॥ १ ॥;जागरितस्थानो वैश्वानरोऽकारः प्रथमा मात्रा । आप्तेरादिमत्त्वाद् वा ।;आप्नोति ह वै सर्वान् कामानादिश्च भवति । य एवं वेद ॥ २ ॥
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C03_V02"></span>
}}
<div class="shloka-block">
{{VerseBlock
<span class="shloka-line">स्वप्नस्थानस्तैजस उकारो द्वितीया मात्रा । उत्कर्षादुभयत्वात् वा । उत्कर्षति ह वै ज्ञानसन्ततिं समानश्च भवति नास्याब्रह्मवित् कुले भवति । य एवं वेद ॥ २ ॥</span>
| document_id  = MAN
</div>
| chapter_id  = MAN_C03
</div>
| verse_id    = MAN_C03_V02
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C03_V03"></span>
| verse_type  = mantra
<div class="shloka-block">
| verse_text  = स्वप्नस्थानस्तैजस उकारो द्वितीया मात्रा । उत्कर्षादुभयत्वाद् वा । उत्कर्षति ह वै ज्ञानसन्ततिं समानश्च भवति नास्याब्रह्मवित् कुले भवति । य एवं वेद ॥ ३ ॥
<span class="shloka-line">सुषुप्तस्थानः प्राज्ञो मकारस्तृतीया मात्रा । मितेरपीतेर्वा । मिनोति ह वा इदं सर्वमपीतिश्च भवति । य एवं वेद ॥ ३ ॥</span>
| verse_lines  = स्वप्नस्थानस्तैजस उकारो द्वितीया मात्रा । उत्कर्षादुभयत्वाद् वा । उत्कर्षति ह वै ज्ञानसन्ततिं समानश्च भवति नास्याब्रह्मवित् कुले भवति । य एवं वेद ॥ ३ ॥
</div>
}}
</div>
{{VerseBlock
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C03_V04"></span>
| document_id  = MAN
<div class="shloka-block">
| chapter_id  = MAN_C03
<span class="shloka-line">अत्रैते श्लोकाः भवन्ति ।विश्वस्यात्वविवक्षायामादिसामान्यमुत्कटम् ।</span>
| verse_id    = MAN_C03_V03
<span class="shloka-line">मात्रासम्प्रतिपत्तौ स्यादाप्तिसामान्यमेव च ॥ ४ ॥</span>
| verse_type  = mantra
</div>
| verse_text  = सुषुप्तस्थानः प्राज्ञो मकारस्तृतीया मात्रा । मितेरपीतेर्वा । मिनोति ह वा इदं सर्वमपीतिश्च भवति । य एवं वेद ॥ ४ ॥
</div>
| verse_lines  = सुषुप्तस्थानः प्राज्ञो मकारस्तृतीया मात्रा । मितेरपीतेर्वा । मिनोति ह वा इदं सर्वमपीतिश्च भवति । य एवं वेद ॥ ४ ॥
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C03_V05"></span>
}}
<div class="shloka-block">
{{VerseBlock
<span class="shloka-line">तैजसस्योत्वविज्ञान उत्कर्षो दृश्यते स्फुटम् ।</span>
| document_id  = MAN
<span class="shloka-line">मात्रासम्प्रतिपत्तौ स्यादुभयत्वं तथाविधम् ॥ ५ ॥</span>
| chapter_id  = MAN_C03
</div>
| verse_id    = MAN_C03_V04
</div>
| verse_type  = mantra
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C03_V06"></span>
| verse_text  = अत्रैते श्लोकाः भवन्ति-
<div class="shloka-block">
| verse_lines  = अत्रैते श्लोकाः भवन्ति-;विश्वस्यात्वविवक्षायामादिसामान्यमुत्कटम् ।;मात्रासम्प्रतिपत्तौ स्यादाप्तिसामान्यमेव च ॥ ५ ॥
<span class="shloka-line">मकारभावे प्राज्ञस्य मानसामान्यमुत्कटम् ।</span>
}}
<span class="shloka-line">मात्रासम्प्रतिपत्तौ तु लयसामान्यमेव च ॥ ६ ॥</span>
{{VerseBlock
</div>
| document_id  = MAN
</div>
| chapter_id  = MAN_C03
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C03_V07"></span>
| verse_id    = MAN_C03_V05
<div class="shloka-block">
| verse_type  = mantra
<span class="shloka-line">त्रिषु धामसु यत् तुल्यं सामान्यं वेत्ति निश्चितम् ।</span>
| verse_text  = तैजसस्योत्वविज्ञान उत्कर्षो दृश्यते स्फुटम् ।
<span class="shloka-line">स पूज्यस्सर्वभूतानां वन्द्यश्चैव महामुनिः ॥ ७ ॥</span>
| verse_lines  = तैजसस्योत्वविज्ञान उत्कर्षो दृश्यते स्फुटम् ।;मात्रासम्प्रतिपत्तौ स्यादुभयत्वं तथाविधम् ॥ ६ ॥
</div>
}}
</div>
{{VerseBlock
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C03_V08"></span>
| document_id  = MAN
<div class="shloka-block">
| chapter_id  = MAN_C03
<span class="shloka-line">अकारो नयते विश्वमुकारश्चापि तैजसम् ।</span>
| verse_id    = MAN_C03_V06
<span class="shloka-line">मकारश्च पुनः प्राज्ञं नामात्रे विद्यतेऽगतिरिति ॥ ८ ॥</span>
| verse_type  = mantra
</div>
| verse_text  = मकारभावे प्राज्ञस्य मानसामान्यमुत्कटम् ।
</div>
| verse_lines  = मकारभावे प्राज्ञस्य मानसामान्यमुत्कटम् ।;मात्रासम्प्रतिपत्तौ तु लयसामान्यमेव च ॥ ७ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id  = MAN
| chapter_id  = MAN_C03
| verse_id    = MAN_C03_V07
| verse_type  = mantra
| verse_text  = त्रिषु धामसु यत् तुल्यं सामान्यं वेत्ति निश्चितम् ।
| verse_lines  = त्रिषु धामसु यत् तुल्यं सामान्यं वेत्ति निश्चितम् ।;स पूज्यस्सर्वभूतानां वन्द्यश्चैव महामुनिः ॥ ८ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id  = MAN
| chapter_id  = MAN_C03
| verse_id    = MAN_C03_V08
| verse_type  = mantra
| verse_text  = अकारो नयते विश्वमुकारश्चापि तैजसम् ।
| verse_lines  = अकारो नयते विश्वमुकारश्चापि तैजसम् ।;मकारश्च पुनः प्राज्ञं नामात्रे विद्यतेऽगतिरिति ॥ ९ ॥
}}
<span id="gr-C4" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="चतुर्थः खण्डः"></span>
<span id="gr-C4" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="चतुर्थः खण्डः"></span>
== चतुर्थः खण्डः ==
== चतुर्थः खण्डः ==
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C04_V01"></span>
{{VerseBlock
<div class="shloka-block">
| document_id  = MAN
<span class="shloka-line">अमात्रश्चतुर्थोऽव्यवहार्यः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽद्वैतः ओङ्कार आत्मैव संविशत्यात्मनाऽऽत्मानं य एवं वेद ॥ १ ॥</span>
| chapter_id  = MAN_C04
</div>
| verse_id    = MAN_C04_V01
</div>
| verse_type  = mantra
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C04_V03"></span>
| verse_text  = अमात्रश्चतुर्थोऽव्यवहार्यः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽद्वैत ओङ्कार आत्मैव संविशत्यात्मनाऽऽत्मानं य एवं वेद ॥ १ ॥
<div class="shloka-block">
| verse_lines  = अमात्रश्चतुर्थोऽव्यवहार्यः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽद्वैत ओङ्कार आत्मैव संविशत्यात्मनाऽऽत्मानं य एवं वेद ॥ १ ॥
<span class="shloka-line">युञ्जीत प्रणवे चेतः प्रणवो ब्रह्म निर्भयम् ।</span>
}}
<span class="shloka-line">प्रणवे नित्ययुक्तस्य न भयं विद्यते क्वचित् ॥ ३ ॥</span>
{{VerseBlock
</div>
| document_id  = MAN
</div>
| chapter_id  = MAN_C04
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C04_V04"></span>
| verse_id    = MAN_C04_V03
<div class="shloka-block">
| verse_type  = mantra
<span class="shloka-line">प्रणवो ह्यपरं ब्रह्म प्रणवस्य परं स्मृतम् ।</span>
| verse_text  = युञ्जीत प्रणवे चेतः प्रणवो ब्रह्म निर्भयम् ।
<span class="shloka-line">अपूर्वोऽनन्तरोऽबाह्योऽनपरः प्रणवोऽव्ययः ॥ ४ ॥</span>
| verse_lines  = युञ्जीत प्रणवे चेतः प्रणवो ब्रह्म निर्भयम् ।;प्रणवे नित्ययुक्तस्य न भयं विद्यते क्वचित् ॥ ३ ॥
</div>
}}
</div>
{{VerseBlock
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C04_V05"></span>
| document_id  = MAN
<div class="shloka-block">
| chapter_id  = MAN_C04
<span class="shloka-line">सर्वस्य प्रणवो ह्यादिर्मध्यमन्तस्तथैव च ।</span>
| verse_id    = MAN_C04_V04
<span class="shloka-line">एवं हि प्रणवं ज्ञात्वा व्यश्नुते तदनन्तरम् ॥ ५ ॥</span>
| verse_type  = mantra
</div>
| verse_text  = प्रणवो ह्यपरं ब्रह्म प्रणवस्य परं स्मृतः ।
</div>
| verse_lines  = प्रणवो ह्यपरं ब्रह्म प्रणवस्य परं स्मृतः ।;अपूर्वोऽनन्तरोऽबाह्योऽनपरः प्रणवोऽव्ययः ॥ ४ ॥
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C04_V06"></span>
}}
<div class="shloka-block">
{{VerseBlock
<span class="shloka-line">प्रणवं हीश्वरं विद्यात् सर्वस्य हृदये स्थितम् ।</span>
| document_id  = MAN
<span class="shloka-line">सर्वव्यापिनमोङ्कारं मत्वा धीरो न शोचति ॥ ६ ॥</span>
| chapter_id  = MAN_C04
</div>
| verse_id    = MAN_C04_V05
</div>
| verse_type  = mantra
<div class="verse-block" data-type="mantra"><span id="MAN_C04_V07"></span>
| verse_text  = सर्वस्य प्रणवो ह्यादिर्मध्यमन्तस्तथैव च ।
<div class="shloka-block">
| verse_lines  = सर्वस्य प्रणवो ह्यादिर्मध्यमन्तस्तथैव च ।;एवं हि प्रणवं ज्ञात्वा व्यश्नुते तदनन्तरम् ॥ ५ ॥
<span class="shloka-line">अमात्रोऽनन्तमात्रश्च द्वैतस्योपशमः शिवः ।</span>
}}
<span class="shloka-line">ओङ्कारो विदितो येन स मुनिर्नेतरो जनः ।</span>
{{VerseBlock
<span class="shloka-line">स मुनिर्नेतरो जन इति ॥ ७ ॥</span>
| document_id  = MAN
</div>
| chapter_id  = MAN_C04
</div>
| verse_id    = MAN_C04_V06
| verse_type  = mantra
| verse_text  = प्रणवं हीश्वरं विद्यात् सर्वस्य हृदये स्थितम् ।
| verse_lines  = प्रणवं हीश्वरं विद्यात् सर्वस्य हृदये स्थितम् ।;सर्वव्यापिनमोङ्कारं मत्वा धीरो न शोचति ॥ ६ ॥
}}
{{VerseBlock
| document_id  = MAN
| chapter_id  = MAN_C04
| verse_id    = MAN_C04_V07
| verse_type  = mantra
| verse_text  = अमात्रोऽनन्तमात्रश्च द्वैतस्योपशमः शिवः ।
| verse_lines  = अमात्रोऽनन्तमात्रश्च द्वैतस्योपशमः शिवः ।;ओङ्कारो विदितो येन स मुनिर्नेतरो जनः ।;स मुनिर्नेतरो जन इति ॥ ७ ॥
}}


[[Category:Mandu]]
[[Category:Mandu]]
[[Category:Moola]]
[[Category:Moola]]

Latest revision as of 07:14, 8 June 2026

माण्डूकोपनिषद्भाष्यम् — मूलम्
← Mandu

प्रथमः खण्डः

ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वम् । तस्योपव्याख्यानं भूतं भवद् भविष्यदिति ॥ १ ॥
सर्वमोङ्कार एव । यच्चान्यत् त्रिकालातीतं तदप्योङ्कार एव । सर्वं ह्येतद् ब्रह्म । अयमात्मा ब्रह्म ॥ २ ॥ सोयमात्मा चतुष्पात् ॥
जागरितस्थानो बहिःप्रज्ञः । सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः स्थूलभुग् वैश्वानरः प्रथमः पादः ॥ ३ ॥
स्वप्नस्थानोऽन्तप्रज्ञः । सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः प्रविविक्तभुक् तैजसो द्वितीयः पादः ॥ ४ ॥
यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वप्नं पश्यति तत् सुषुप्तम् । सुषुप्तस्थान एकीभूतः प्रज्ञानघन एवानन्दमयो ह्यानन्दभुक् चेतोमुखः प्राज्ञस्तृतीयः पादः ॥ ५ ॥
एष सर्वेश्वर एष सर्वज्ञः एषोऽन्तर्यामी ।
अत्रैते श्लोका भवन्ति ।
दक्षिणाक्षिमुखे विश्वो मनस्यन्तस्तु तैजसः ।
विश्वो हि स्थूलभुङ् नित्यं तैजसः प्रविविक्तभुक् ।
स्थूलं तर्पयते विश्वं प्रविविक्तं तु तैजसम् ।
त्रिषु धामसु यद् भोज्यं भोक्ता यश्च प्रकीर्तितः ।
प्रभवः सर्वभावानां सतामिति विनिश्चयः ।
विभूतिं प्रसवं त्वन्ये मन्यन्ते सृष्टिचिन्तकाः ।
इच्छामात्रं प्रभोः सृष्टिरिति सृष्टौ विनिश्चिताः ।
भोगार्थं सृष्टिरित्यन्ये क्रीडार्थमिति चापरे ।

द्वितीयखण्डः

नान्तःप्रज्ञं न बहिःप्रज्ञं नोभयतःप्रज्ञं न प्रज्ञानघनं नप्रज्ञं नाप्रज्ञमदृष्टं अव्यवहार्यं अलक्षणं अचिन्त्यं अव्यपदेश्यं ऐकात्म्यप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शिवमद्वैतं चतुर्थं मन्यन्ते । स आत्मा स विज्ञेयः ॥ १ ॥
अत्रैते श्लोकाः भवन्ति ।
कार्यकारणबद्धौ ताविष्येते विश्वतैजसौ ।
नाऽऽत्मानं न परांश्चैव न सत्यं नापि चानृतम् ।
द्वैतस्याग्रहणं तुल्यमुभयोः प्राज्ञतुर्ययोः ।
स्वप्ननिद्रायुतावाद्यौ प्राज्ञस्त्वस्वप्ननिद्रया ।
अन्यथागृह्णतः स्वप्नो निद्रा तत्त्वमजानतः ।
अनादिमायया सुप्तो यदा जीवः प्रबुद्ध्यते ।
प्रपञ्चो यदि विद्येत निवर्तेत न संशयः ।
विकल्पो विनिवर्तेत कल्पितो यदि केनचित् ।

तृतीयः खण्डः

सोऽयमात्माऽध्यक्षरमोङ्कारोऽधिमात्रं पादा मात्रा अकार उकारो मकार इति ॥ १ ॥
स्वप्नस्थानस्तैजस उकारो द्वितीया मात्रा । उत्कर्षादुभयत्वाद् वा । उत्कर्षति ह वै ज्ञानसन्ततिं समानश्च भवति नास्याब्रह्मवित् कुले भवति । य एवं वेद ॥ ३ ॥
सुषुप्तस्थानः प्राज्ञो मकारस्तृतीया मात्रा । मितेरपीतेर्वा । मिनोति ह वा इदं सर्वमपीतिश्च भवति । य एवं वेद ॥ ४ ॥
अत्रैते श्लोकाः भवन्ति-
तैजसस्योत्वविज्ञान उत्कर्षो दृश्यते स्फुटम् ।
मकारभावे प्राज्ञस्य मानसामान्यमुत्कटम् ।
त्रिषु धामसु यत् तुल्यं सामान्यं वेत्ति निश्चितम् ।
अकारो नयते विश्वमुकारश्चापि तैजसम् ।

चतुर्थः खण्डः

अमात्रश्चतुर्थोऽव्यवहार्यः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽद्वैत ओङ्कार आत्मैव संविशत्यात्मनाऽऽत्मानं य एवं वेद ॥ १ ॥
युञ्जीत प्रणवे चेतः प्रणवो ब्रह्म निर्भयम् ।
प्रणवो ह्यपरं ब्रह्म प्रणवस्य परं स्मृतः ।
सर्वस्य प्रणवो ह्यादिर्मध्यमन्तस्तथैव च ।
प्रणवं हीश्वरं विद्यात् सर्वस्य हृदये स्थितम् ।
अमात्रोऽनन्तमात्रश्च द्वैतस्योपशमः शिवः ।
Retrieved from "https://dev.anandamakaranda.in/index.php?title=Mandu/Moola&oldid=6121"