Anuvyakhyana/Vyakhya/Nyayasudha/C2: Difference between revisions

<div class="gr-teeka-page" data-primary="Anuvyakhyana" data-slug="Nyayasudha">

=== पादः 1 ===

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_I01">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S01_I01"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = AV_C02_S01_I01

| id       = AV_C02_S01_I01_Nyayasudha

| name     = Nyayasudha

| label    = न्यायसुधा

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">॥ अथ द्वितीयाध्यायः ॥</p>

<p class="gr-vyakhya-para">यद्यपि स्मृतेरित्यस्य न नञर्थेन सम्बन्धो घटते, विरोधश्च समासे गुणभूतः, तथाऽपि बुद्ध्या विविक्तेन तेन सम्बन्धः सम्भवति ।</p>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_I02">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S01_I02"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = AV_C02_S01_I02

| id       = AV_C02_S01_I02_Nyayasudha

| name     = Nyayasudha

| label    = न्यायसुधा

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">६सु०- युक्तिविरोधपरिहारलक्षणेऽत्र पादे स्मृतिविरोधपरिहारो न कर्तव्योऽसङ्गतत्वात्, कर्तव्यतायां वा प्राथम्यं कुतः; इत्यत आह

। बृहत्तन्त्रादेरित्यर्थः ।</p>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_I04">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S01_I04"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = AV_C02_S01_I04

| id       = AV_C02_S01_I04_Nyayasudha

| name     = Nyayasudha

| label    = न्यायसुधा

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">९सु०- एतत्पादाधिकरणपूर्वपक्षसिद्धान्तयुक्तः सङ्क्षेपेणाह

<p class="gr-vyakhya-para">समाधानमपीदमयुक्तम्, सकलशास्त्रप्रमाणकत्वमुक्तार्थस्याभिधाय इदानीं स्मृतिमात्रोपादाने कारणाभावात् । पराभिधित्सितं दोषमवबुध्य श्रुतिपरित्यागस्त्वयुक्तः, किन्तु स परिहर्तव्यः, अन्यथा प्रागपि श्रुतिः अनादेया स्यात् ।</p>

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A001">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S01_A001"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = AV_C02_S01_A001

| id       = AV_C02_S01_A001_Nyayasudha

| name     = Nyayasudha

| label    = न्यायसुधा

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">किञ्च पञ्चरात्रादिस्मृतीनामप्रामाण्यं परस्येष्टमेव, वासुदेवार्चनादिपरतया सावकाशताऽपि तेन सम्भाव्येत, साम्यापादनमात्रेऽपि परस्यैव जयो निश्चयप्रतिबन्धकत्वात्  इत्यतो निर्दलं पूर्वपक्षं तावदुज्जीवयति

<p class="gr-vyakhya-para">अनभ्यासदशापन्ने तु विषये प्रमाणान्तरसंवादात्प्रवृत्तिसामर्थ्याद्वा मोहविप्रलिप्सयोर्निवृत्तिः; इत्यतो म्लेच्छा अप्याप्ता भवन्ति, किमुत महानुभावा रुद्रादय इति ॥</p>

</div>

 

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A001_B2">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S01_A001_B2"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = AV_C02_S01_A001_B2

| id       = AV_C02_S01_A001_B2_Nyayasudha

| name     = Nyayasudha

| label    = न्यायसुधा

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">१४सु०- एवं पूर्वपक्षसूत्राभिप्रायमभिधाय सिद्धान्तसूत्रतात्पर्यमाह

<p class="gr-vyakhya-para">कपालं भस्मना स्नानं लकुटं (च कला)कलशार्चनम् ॥ इत्यादि ।</p>

</div>

 

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A001_B7">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S01_A001_B7"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = AV_C02_S01_A001_B7

| id       = AV_C02_S01_A001_B7_Nyayasudha

| name     = Nyayasudha

| label    = न्यायसुधा

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">२८सु०- ननु यथाऽधिकारसाधनयोः सौलभ्यमुक्तमेवं तद्दौर्लभ्यमपि तत्रैवोक्तमिति चेत्तर्हि न केवलं फलविसंवादेन पाशुपतादीनामप्रामाण्यम्, किन्नाम परस्परविसंवादेनापीत्याह

<p class="gr-vyakhya-para">तदेवं पाशुपतादीनाम् अपस्मृतित्वान्न तद्विरोधेनोक्तार्थासम्भवः शङ्कनीय इति स्थितम् ॥</p>

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A002">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S01_A002"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = AV_C02_S01_A002

| id       = AV_C02_S01_A002_Nyayasudha

| name     = Nyayasudha

| label    = न्यायसुधा

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">२९सु०- परिहृतः स्मृतिविरोधः । सम्प्रति युक्तिविरोधः परिह्रियते । तथा हि । श्रुत्यादिसमन्वयेन खलु जगज्जन्मादिकारणत्वं ब्रह्मणो निरूपितम् । तत्र श्रुतेरेव प्रामाण्यं तावद् दुर्लभम् ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">३२सु०- पौरुषेयतामपि श्रुतयोऽभिदधतीति चेन्न, आप्तोक्तत्वस्य दुरवधारणतायाः प्रागुक्तत्वेन पौरुषेयत्वे प्रामाण्यावधारणानुपपत्तिप्रसङ्गेन दुर्बलत्वात् । प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वेन, अपौरुषेयत्वेऽपि कारणाभावात्प्रामाण्यं न स्यादि ति प्रसङ्गस्याभासत्वात् । प्रबलश्रुत्यनुसारेण तत्तत्पुरुषप्रवर्तितत्वमेव तासामर्थोऽवगन्तव्यः । तथा च ऋचः सामानि जज्ञिरे , ऋग्वेद एवाग्नेरजायते त्याद्युपपन्नं भवति । न ह्येकं वाक्यमनेककर्तृकमिति सम्भवति, सम्भवति त्वनेकप्रवर्तितमिति ।</p>

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A003">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S01_A003"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = AV_C02_S01_A003

| id       = AV_C02_S01_A003_Nyayasudha

| name     = Nyayasudha

| label    = न्यायसुधा

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">३३सु०- यदपि पिपीलिकालिपिवदबुद्धिपूर्वकत्वादप्रामाण्यं श्रुतेरिति, तन्निराकरोति

प्रकारो, द्रष्टव्य इति ॥</p>

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A004">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S01_A004"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">॥ अथ असदधिकरणम् ॥</p>

<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-॥ ॐ असदिति चेन्न प्रतिषेधमात्रत्वात् ॐ ॥</p>

<p class="gr-vyakhya-para">१सु०- ननु च नारम्भणीयमेवेदमधिकरणम्, न विलक्षणत्वादि त्यनेनैव वेदस्य सकलयुक्तिविरोधानां परिहृतत्वात्, दृढयुक्तिविरोधपरिहारस्य च अभिमान्यधिकरणन्यायसिद्धत्वात्; इत्यतो गतार्थतां परिहरन्नधिकरणस्योपाधिम(प्य•ह

।</p>

<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-अल्पवाक्ययुता युक्तिर्बहुलैव विरोधिनी ।यत्र तत्र कथं वस्तुनिर्णयः स्यादितीरिते ॥ विरोधियुक्तिबाहुल्यादिति न्यायो विनिश्चितः</div>

<p class="gr-vyakhya-para">यत्र

तदा, वस्तुनिर्णयः कथं स्यात् इति पूर्वपक्षिणेरिते सति, तद्विरोधियुक्तनां बाहुल्यात् प्राबल्यात्, वस्तुनिर्णयो भवेत्

इति

<p class="gr-vyakhya-para">५७सु०- एतेनास्मदनुमानेऽकार्यत्वमुपाधिरित्यपि निरस्तः(म्) । (स्वातन्त्र्येण) जीवाद्यकृतेऽपि घटादावकार्यत्वाभावात्, प्रतिपक्षे बाधादिदोषानुषङ्गाच्चेति सर्वं सुस्थम् ॥</p>

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A005">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S01_A005"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = AV_C02_S01_A005

| id       = AV_C02_S01_A005_Nyayasudha

| name     = Nyayasudha

| label    = न्यायसुधा

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">५८सु०- अतीताधिकरणे ब्रह्मणो जगज्जन्मादिकारणत्वे श्रुतिसंवादित्वेन प्रबलया</p>

<p class="gr-vyakhya-para">यद्वैतदर्थप्रतिपादनाय कथं चेत्याद्युत्तरवाक्यमत्रापि संयोज्य व्याख्येयमित्युक्त एव सूत्रार्थ इति ॥</p>

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A006">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S01_A006"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = AV_C02_S01_A006

| id       = AV_C02_S01_A006_Nyayasudha

| name     = Nyayasudha

| label    = न्यायसुधा

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">६४सु०- प्राक् प्रमाणमूलत्वतत्संवादित्वाभ्यां प्रबलया युक्त्या उक्तेर्थे विरोधो निरस्तः । बाहुल्यलक्षणबलवद्युक्तिविरोधपरिहाराय इदमधिकरणमारभ्यते ।</p>

इत्यादिना वास्तवस्यैव तस्य साधयिष्यमाणत्वात् ॥ अतो दुर्घटमेतदधिकरणम्  इति ।</p>

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A007">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S01_A007"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = AV_C02_S01_A007

| id       = AV_C02_S01_A007_Nyayasudha

| name     = Nyayasudha

| label    = न्यायसुधा

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">१०६सु०- अतो द्वितीयपक्षमङ्गीकृत्य प्रसङ्गौ जीवकर्तृत्वस्येश्वराधीनतानङ्गीकारविषयौ व्याकरिष्यन्नादौ तावदीश्वराधीनताङ्गीकारे प्रसङ्गनिवृत्तिप्रकारमागमवाक्योदाहरणेन दर्शयति

<p class="gr-vyakhya-para">किञ्च विरुद्धश्च स्वभावश्चेति कथम्, न हि स्वयमेव स्वेन सद्वितीय इति युक्तम्, प्रमितत्वान्न विरोध इति तु प्रत्युक्तम् । चैतन्यसामर्थ्यादिदं घटत इति चेत्, धूमवानपि कश्चिन्निरग्निको घटताम् । अथ विशेषशक्त्येदमुपपद्यत इति चेत्, घटेऽप्युपपद्यताम्, न हि तत्र विशेषो नास्ति । विशेषवैचित्र्यान्नेति चेत्, तदेव कुतः । तस्माद्भगवानेव स्वरूपस्वभावविशेषाणां नियामकश्चैतन्यमवच्छेदकं विधाय विशेषं निमित्तीकृत्य विरुद्धे अप्यभेदबहुत्वे समावेश्याभेदेन निरवयवत्वशब्दकोपमपास्य बहुत्वेन कृत्स्नप्रसक्तिं न्यक्कृत्य कार्यानुरूपं सामर्थ्यविशेषं (नि)योजयञ्जीवेन कारयतीत्यङ्गीकर्तव्यमिति ।</p>

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A008">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S01_A008"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = AV_C02_S01_A008

| id       = AV_C02_S01_A008_Nyayasudha

| name     = Nyayasudha

| label    = न्यायसुधा

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">नन्वेतत्सर्वं जीवसामर्थ्यादिनाऽशक्यसम्पादनं कथं भगवानपि सम्पादयेदित्यत आह

<p class="gr-vyakhya-para">यद्वा कर्तृत्वेन प्रयोजनस्य तेन चापूर्णत्वस्य इदं साधनं विवक्षितमुतापादनमिति सिद्धान्ती विकल्प्याद्यमाद्येन निराचष्टे, न कर्तृत्वेन प्रयोजनवत्त्वं साध्यम्, कृतकृत्यत्वेन प्रयोजनाभावस्यैव निश्चितत्वात् । न चासिद्धो हेतुः, अथैष एव परम आनन्दो निरनिष्टो निरवद्य इति श्रुतेः । प्रयोजनवत्त्वेनापूर्णतानुमानं तु गर्भस्रावेणैव ग(लि)तमि  ति । आद्यस्य दूषणान्तरं वदन् द्वितीयं द्वितीयेन निराकरोतीति ।</p>

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A009">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S01_A009"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = AV_C02_S01_A009

| id       = AV_C02_S01_A009_Nyayasudha

| name     = Nyayasudha

| label    = न्यायसुधा

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">१२२सु०- ननूक्तमत्र लोकवदिति सूत्रेण साधनस्यापादनस्य वा न किञ्चिद् दूषणमुद्भाव्यत इति । मैवम्, बाधादेरुद्भावनादि त्याशयवान् द्वितीयसूत्रस्य तात्पर्यमाह

<p class="gr-vyakhya-para">तथा चायमर्थः । नावान्तरविषयप्रयोजनाभ्यां वाक्यस्य प्रामाण्यं सम्भवति, किन्नाम यद्वाक्यं यन्म(हा)हत्प्रयोजनमुद्दिश्य यं प्रधानं विषयं प्रतिपादयितुं प्रवृत्तं तत्ताभ्यां(एव) प्रयोजनविषयाभ्यामुपेतं प्रामाण्यमश्नुते, तदभावेऽवान्तरप्रयोजनादेरप्यसिद्धेः, सिद्धौ वा तस्यैव प्राधान्यप्राप्तेः । वेदवाक्यं च मोक्षोद्देशेन परमेश्वरे महातात्पर्योपेतमित्युक्तम् । तत्तयोरेव विषयप्रयोजनयोरुपपत्तौ प्रमाणं स्यान्नान्यथेति ॥</p>

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A010">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S01_A010"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = AV_C02_S01_A010

| id       = AV_C02_S01_A010_Nyayasudha

| name     = Nyayasudha

| label    = न्यायसुधा

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">१४१सु०-  प्राणिनां विविधान्देहेन्द्रिय•दि)विषयांस्तत्फलं च सुखदुःखलक्षणमुत्पादयन्नीश्वरः किं तदीयं धर्माधर्मरूपं कर्मापेक्षते न वा । आद्ये तस्य स्वातन्त्र्यप्रच्युतिः । द्वितीये निर्निमित्तं कांश्चित्सुखयन्विषमः स्यात्, कांश्चिद् दुःखयन्निर्घृणः स्यात् । इत्युभयथा न तस्य सर्वकर्तृत्वमि त्येव पूर्वपक्षोऽत्राधिकरणे निरा</p>

<p class="gr-vyakhya-para">अतोऽदूषणत्वादङ्गीकृतं सूत्रकृतेति न कश्चिद्दोषः । तथा च भाष्यम् न च पुनर्वैषम्याद्यापातेन दोष इति ॥</p>

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S01_A011">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S01_A011"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = AV_C02_S01_A011

| id       = AV_C02_S01_A011_Nyayasudha

| name     = Nyayasudha

| label    = न्यायसुधा

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">१४२सु०- सर्वे चेतना अपूर्णगुणा दोषिणश्च दृष्टाः, तद्दृष्टान्तेन चेतनत्वादीश्वरस्यापि समासव्यासाभ्यामपरिपूर्णगुणत्वं दोषित्वं च स्यादि ति पूर्वपक्षोऽत्राधिकरणे निरस्यते । तदिदमस्पष्टं भाष्ये, चशब्दसमुच्चितायाः श्रुतेरेवोदाहृतत्वात्, युक्तेरव्युत्पादनात् । ततः</p>

<p class="gr-vyakhya-para">द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः</p>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_I01">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S02_I01"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = AV_C02_S02_I01

| id       = AV_C02_S02_I01_Nyayasudha

| name     = Nyayasudha

| label    = न्यायसुधा

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">॥ रचनानुपपत्त्यधिकरणम् ॥</p>

<p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । यद्यपि परमतसाधकानामस्मन्मतबाधकानां च स्मृत्यादीनामाभासत्वव्युत्पादनेन स्वपरपक्षसाधनोपालम्भौ कृतावेवेति परमार्थः, तथाऽप्युक्तेऽर्थे पुनः पुरुषस्य आशङ्का भवत्येव, किमेतदेवमन्यथा वेति । कस्मात् । अभियोगतो (दर्शनान•ं) मतानां प्रवृत्तत्वात् तदुपलम्भादिति ।</p>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_I04">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S02_I04"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = AV_C02_S02_I04

| id       = AV_C02_S02_I04_Nyayasudha

| name     = Nyayasudha

| label    = न्यायसुधा

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">६सु०- ननु च श्रुतयस्तावदपौरुषेयतयाऽनाशङ्कितदोषाः बहुल(प्रबल)युक्तिभिश्चानुसंहितार्था निरस्तसमस्तप्रतिपक्षाश्च । तत्कथं तत्समन्वयसिद्धेऽर्थेऽभियोगप्रवृत्तदर्शनोपलम्भमात्रेणान्यथात्वशङ्का स्यात्, अतिप्रसङ्गात् । नन्वत एवोक्तं

<p class="gr-vyakhya-para">एतेन पूर्वपादेनास्य पादस्य प्रपञ्च्यप्रपञ्चकभावलक्षणा सङ्गतिः, प्रपञ्चने प्रयोजनं चोक्तं भवति । तदिदमुक्तमितरेषामित्यादि भाष्येण ।</p>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_I08">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S02_I08"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = AV_C02_S02_I08

| id       = AV_C02_S02_I08_Nyayasudha

| name     = Nyayasudha

| label    = न्यायसुधा

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">८सु०- नन्वेतदशक्यम्, तैः स्वप्रमेयाणां दृढतर्कागमसाधितत्वात् परकयतर्कादेर्निरस्तत्वात्; इत्यत आह

<p class="gr-vyakhya-para">यद्यप्येतत्पादान्ते वक्तव्यम्; तथाऽप्यत्र प्रसङ्गा(दा)गतं बुद्धिसमाधानायोक्तमिति ।</p>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_I09">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S02_I09"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = AV_C02_S02_I09

| id       = AV_C02_S02_I09_Nyayasudha

| name     = Nyayasudha

| label    = न्यायसुधा

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">१०सु०- यद्येवं तर्ह्येतेषां सुदृढनिरूढानां समयानां सर्वथोत्सादनस्याशक्यत्वात् व्यर्थेयं निराकृतिरित्यत आह

<p class="gr-vyakhya-para">तदेवं समर्थितः पादारम्भः ।</p>

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_A001">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S02_A001"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">तत्राद्याधिकरणे निरीश्वरसाङ्ख्यमतं निराक्रियते । न च तत्स्वरूपाज्ञाने दूषणं सुबोधं भवति इत्यतः तन्मतस्थितिं तावद्दर्शयति

।</p>

<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- चेतनाचेतनं तत्त्वद्वयमेव निरीश्वराः । आहुः</div>

<p class="gr-vyakhya-para">चेतनमचेतनं चेति द्वन्द्वैकवद्भावः ।

<p class="gr-vyakhya-para">तथा हि । परमचेतनस्य भगवत एव सर्वकर्तृत्वं प्रागुक्तम् । तस्य केवलप्रकृतिकर्तृकत्ववादः साक्षाद्विरोधीति प्रथममपाकृतः । तत्र मा भूत् केवलस्याचेतनस्य प्रधानस्य जगत्कर्तृत्वम्, ईश्वरानुगृहीतस्य तु भविष्यतीत्याशङ्का द्वितीयाधिकरणे (निरस्ता) निराकृता । मा भूदचेतनस्य कर्तृत्वं किन्तु शरीरस्यैव चैतन्याश्रयस्य कर्तृत्वमस्त्वित्याशङ्क्य शरीरस्य चैतन्याश्रयताऽयोगात् पुनस्तदवस्थः कर्तृत्वायोग इति तृतीयेऽभिहितम् । इदानीं तु केवलस्याचेतनस्य कर्तृत्वायोगेऽपि चेतनसन्निधानेन तदुपपत्तेः किमीश्वरे(णेत्या)णेत्येषा शङ्का निराक्रियते ।</p>

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_A004">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S02_A004"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = AV_C02_S02_A004

| id       = AV_C02_S02_A004_Nyayasudha

| name     = Nyayasudha

| label    = न्यायसुधा

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">११५सु०- तन्मतरीतिः सूत्र एवोक्तेति तदेव व्याचष्टे

प्रमाणं योगिप्रत्यक्षानुमानागमात्मकं सर्वकर्तारमीश्वरं प्रतिपादयति, तस्मादिति पूर्वेण सम्बन्धः ॥</p>

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_A005">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S02_A005"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = AV_C02_S02_A005

| id       = AV_C02_S02_A005_Nyayasudha

| name     = Nyayasudha

| label    = न्यायसुधा

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">१२१ सु०- प्रकृत्युपसर्जनपुरुषकर्तृत्ववादिनां निरीश्वरसाङ्ख्यैकदेशिनां मतम् अत्र निराक्रियते ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">१२८सु०- नन्वेवं तर्हि उत्तराधिकरणानामनारम्भ एव, निराकरिष्यमाणै(रु)रप्युक्तविशेषणस्येश्वरस्यानभ्युपगतत्वादिति चेत् । सत्यम् । तथाऽपि तन्मतानामत्यन्तहेयताप्रदर्शनाय दूषणान्तराणि व्युत्पादयितुमुत्तरो ग्रन्थः ॥</p>

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C02_S02_A006">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C02_S02_A006"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">॥ अथ वैशेषिकाधिकरणम् ॥</p>

<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-ॐ महद्दीर्घवद्वा ह्रस्वपरिमण्डलाभ्याम् ॐ ॥</p>

<p class="gr-vyakhya-para">१सु०- अत्र परमाण्वारम्भवादिनां वैशेषिकादीनां मतमपाक्रियते ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">ननु वैशेषिकादयः परमेश्वरमङ्गीकुर्वन्त्येव, तत्कथं तन्निरासायाधिकरणारम्भः इत्याशङ्क्य यद्यपीश्वरं स्वरूपेणाङ्गीकुर्वन्ति तथाऽपि तद्धर्मेषु सुखादिषु विप्रतिपद्यन्त एव, तथा सृष्टिप्रलयादिविधिं चान्यथा मन्यन्ते, इत्यतो युक्तस्तन्निरासायाधिकरणारम्भः इत्याशयवांस्तन्मतमुपन्यस्यति

।</p>

<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- नित्यज्ञानप्रयत्नेच्छं सङ्ख्याद्यैरपि पञ्चभिः । युक्तमीशं वदन्तोऽन्ये</div>

<p class="gr-vyakhya-para">ईशं वदन्तोऽन्ये

इत्याहुरि ति वक्ष्यमाणेनान्वयः । नित्या ज्ञानप्रयत्नेच्छा यस्यासौ तथोक्तः ।

सङ्ख्यापरिमाणपृथक्तवसंयोगविभागैः । सावधारणं चैतत् । एवम् अष्टगुणकमेव वदन्त इति ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">नित्यद्रव्याश्रितान्येकत्वैकपृथक्तवपरिमाणानि नित्यान्येव, द्वित्वद्विपृथक्तवादीनि संयोगविभागौ च सर्वत्रानित्या एवेति सिद्धत्वात् सङ्ख्यादौ विद्यमानोऽपि नित्यानित्यत्वविभागो नाभिहितः ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानादीनां तु जीवाश्रितानामनित्यत्वादत्र नित्यत्वसङ्कीर्तनम् ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">२सु०- यद्यपि केचिदीश्वरं षड्गुणमाचक्षते तथाऽपि न तत्परमं मतमित्यष्टगुणत्वमेवोपन्यस्तम् ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">एवमात्रेयस्य ज्ञानानित्यत्वमपि नोपन्यस्तम् ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">यद्वा नित्यत्वसङ्कीर्तनं गुणान्तराभावे युक्तित्वेन कृतम् । तथा हि । जीवात्मानो बुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नधर्माधर्मभावनाभिर्नवभिर्विशेषगुणौर्युक्ताः । तत्र नित्ययथार्थज्ञानस्य मोहाभावात् तत्प्रभवस्य द्वेषस्याभावः, तदभावे तन्मूलयोर्धर्माधर्मयोरभावः । इच्छाया अपि मोहाभावेनारागरूपत्वान्न धर्मादिकारणत्वम्, धर्माद्यभावे च तत्कार्ययोः सुखदुःखयोरभाव एव । नित्यज्ञानत्वादेव स्मृत्यसम्भवेन कल्पकाभावात् भावनाया अप्यभाव इति ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">अथवा नित्यत्वेन ज्ञानादीनामखण्डत्वं सूचयति ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">३सु०- एवमीश्वरविषयां विप्रतिपत्तिम् उपन्यस्य सृष्टिविषयाम् उपन्यस्यति

तदिच्छेति ।</p>

<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- तदिच्छादृष्टचोदिताः । परमाणवश्चतुर्वर्गाः संयुज्यन्ते द्विशोऽखिलाः ॥</div>

<p class="gr-vyakhya-para">महाप्रलये हि वक्ष्यमाणो नित्यवर्गोऽनित्याश्च धर्माधर्मसंस्कारादयोऽवतिष्ठन्ते । ततो ब्रह्मवर्षशतान्ते प्राणिनां भोगभूतये महेश्वरस्य सिसृक्षा सञ्जायते । तया च सर्वात्मगता धर्माधर्मलक्षणादृष्टादयो लब्धवृत्तयो भवन्ति । ततस्तदिच्छया =  सिसृक्षालक्षणेश्वरेच्छया अदृष्टैः = अदृष्टवदात्मसंयोगैश्चेति यावत् ।

प्रेरिताः, क्रियावन्त इति यावत् ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">प्राक् प्रविभक्ततयाऽवस्थिताः

द्विशः संयुज्यन्ते ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">अत्र परमाणव इत्येवोक्ते मनसामपि ग्रहणं स्यात् । तेषां संयोगसद्भावेऽपि वक्ष्यमाणं द्रव्यारम्भकत्वं गगनवदस्पर्शवत्त्वादयुक्तम्, अतस्तद्व्यावृत्तये चतुर्वर्गाः इत्युक्तम् । यद्वा सजातीयसंयोग एव द्रव्यारम्भको न त्वन्य इति अनेन सूचयति ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">अखिला इति

। द्विशः संयोगे नियमवचनम् । ये परमाणवो द्रव्यारम्भाय संयुज्यन्ते तेऽखिला

द्विशो द्वौ द्वावेवेति ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">४सु०- ततः किमित्यत आह

परमाण्विति ।</p>

<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- परमाणुद्वयेनैव द्व्यणुकं नाम जायते । द्व्यणुकत्रयेण त्र्यणुकं तैश्चतुर्भिस्तदात्मकम् । ततस्त्वनियमेनैव खण्डावयविनां भवः । ततश्चानियमेनैव सर्वावयविसम्भवः ॥</div>

<p class="gr-vyakhya-para">परमाणुपुञ्जवादं परिणामवादमनियमवादं च

शब्देन व्यावर्तयति ।

न तु निरन्तरतयोत्पन्नपरमाणुद्वयं, नापि परमाणुद्वयमेव संयुक्तमासादितपरिणामविशेषं, न च त्रयादिनेति ।

इत्यसत्कार्यवादं सूचयति । जात्यपेक्षयैकवचनम् । ततश्च संयुक्तसजातीयपरमाणुद्वयैः ततोऽत्यन्तभिन्नानि तत्समवेतानि प्रागसन्त्येव द्व्यणुकनामकानि द्रव्याण्युत्पद्यन्त इत्यर्थः ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">द्व्यण्युकत्रयेण त्र्यणुकं,

जायते इत्यनुवर्तते, एवेति च । अत्रापि पूर्ववद् व्याख्यानम् । अणुत्वपरिमाणस्य परमाणौ द्व्यणुके च साम्याद् द्व्यणुकसंज्ञावत् त्र्यणुकसंज्ञाऽप्युपपद्यत एव ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">तैः

चतुरणुकात्मकं, द्रव्यं  जायते त्र्यणुकेष्वणुसंज्ञोपचारात् । केचित् द्व्यणुकैरेव चतुरणुकारम्भमभ्युपयन्ति । तन्मतानुसारेण तैर्द्व्यणुकैरिति व्याख्येयम् ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">द्व्यणुकानि त्रीणि (द्रव्यं) यत्कार्यमारभन्ते तत् त्र्यणुकम् । चतुर्भिरारब्धं चतुरणुकमिति । अत्र च संज्ञा मुख्यैव । ततः त्र्यणुकेभ्यश्चतुरणुकेभ्यो वा । तुशब्दो विशेषार्थः । तमेवाह

एतावदि्भरेवेति सङ्ख्यानियमं विनेत्यर्थः । द्रव्यसमवायिकारणानि कार्यद्रव्याणि

खण्डावयविनः ।

त्र्यणुकादेरन्त्यावयविनश्च मध्ये</p>

<p class="gr-vyakhya-para">नैकमेव खण्डावयवि किन्तु अनियमेनानेकान्यपि भवन्तीति सूचयितुं बहुवचनम् ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">ततः तैः खण्डावयविभिश्च

सम्भवः ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">तदनेन द्रव्योत्पत्तिरभिहिता । गुणानां कर्मणां च स्वाश्रयद्रव्येषूत्पादो द्रष्टव्यः ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">५सु०- सर्वमपि कार्यं भावरूपं कारणत्रितयजन्यम् । कारणानि च समवाय्यसमवायिनिमित्तनामानि । तत्र य(त्सम)त्र समवेतं कार्यमुत्पद्यते तत्समवायिकारणम् । तत्स्वरूपेण दर्शयति

।</p>

<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- कारणं समवाय्याख्यं परमाण्वादिरत्र हि</div>

<p class="gr-vyakhya-para">अत्र द्व्यणुकादिकार्योत्पत्तौ परमाण्वादिद्रव्यपदार्थः समवायि

कारणम् ।

कुतः ।

यस्मात्, सर्वकार्यं समवेतमुत्पद्यते तस्मादिति शेषः ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">६सु०- समवाय्यसमवायिव्यतिरिक्तं कारणं निमित्तम् । तदुदाहरति

।</p>

<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- ईशेच्छादृष्टकालास्तु निमित्तं कारणं मतम्</div>

<p class="gr-vyakhya-para">निमित्तं तु

इत्यन्वयः । इदं च सर्वकार्यसाधारणं निमित्तं दर्शितम् । एवमन्यदपि द्रष्टव्यम्, यथा तुरीवेमादिकं पटस्येत्यादि ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">७सु०- समवायिकारणप्रत्यासन्नमवधृतसामर्थ्यमसमवायिकारणम् । समवायिकारणतत्समवायिकारणयोरन्यतरसमवेतत्वं समवायिकारणप्रत्यासन्नत्वम् । सामर्थ्यावधारणं चानन्यथासिद्धनियतपूर्वभावित्वेन भवति । तच्चासमवायिकारणं द्रव्यं समवायिकारणमि तिवन्नैकोक्त्या वक्तुं शक्यम्, प्रतिकार्यं पृथक्तवात् । अतस्तद्विवेकेन दर्शयितुं तज्ज्ञानस्य कार्यज्ञानसापेक्षत्वात् कार्याकार्यविभागं तावदाह

<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- सामान्यान्त्यविशेषौ च समवायश्च तत्त्रयम् । नित्यं क्रिया अनित्याश्च गुणद्रव्ये द्विरूपके ॥</div>

<p class="gr-vyakhya-para">कार्यत्वानित्यत्वयोः समनियमान्नित्यानित्यविभागोक्त्या कार्याकार्यविभाग एव सिद्ध्यति ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">८सु०- षडिमे द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायाः भावरूपाः पदार्थाः । अभावः  सप्तमः ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">विधिरूपो भावः । निषेधरूपोऽभावः ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">गुणाश्रयो द्रव्यम्, समवायिकारणं वा । सामान्यवानसमवायिकारणमस्पन्दात्मा गुणः । चलनात्मकं कर्म । नित्यमेकमने(कानुगतं)कसमवेतं सामान्यम् । नित्येष्वेव द्रव्येष्वेव वर्तन्त एव ये ते (अन्त्य)विशेषाः, अत्यन्तव्यावृत्तिहेतवो वा । अयुतसिद्धयोः सम्बन्धः समवायः, अवश्यमाश्रयाश्रयिभावेनावस्थितावयुतसिद्धौ, नित्यः सम्बन्धो वा ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">९सु०- तत्र

<p class="gr-vyakhya-para">विशेष इत्येवोक्ते द्रव्यगुणकर्मसामान्यानामपि ग्रहणं स्यात् । विशिष्यतेऽनेनेति हि विशेषः ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">द्रव्यं च दण्डादिकमदण्ड्यादिभ्यो देवदत्तादिकं व्यावर्तयति । गुणश्च निर्गुणाद् द्रव्यम् ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">कर्मापि निष्क्रियान्मूर्तम् ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">सामान्यं द्विविधं परमपरं च ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">परं सत्ता प्रचुराश्रयत्वात् ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">अपरं द्रव्यत्वादि अल्पाश्रयत्वात् । तत्र परसामान्यस्यानुवृत्तिमात्रहेतुत्वेन सामान्यमात्रत्वेऽप्यपरसामान्यं व्यावृत्तेरपि हेतुत्वाद्विशेषोऽपि भवति । अतः तद्व्यावृत्त्यर्थमन्त्येत्युक्तम् । अन्त्ये द्रव्यादिव्यावर्तकानामभावेऽपि ये व्यावर्तका भवन्ति तेऽन्त्याः । अत्यन्तव्यावृत्तिहेतव इति यावत् । न हि दण्डादिकं तथा, दण्ड्यन्तरादिभ्योऽव्यावर्तकत्वात् ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">१०सु०-

अनित्याश्च ।

<p class="gr-vyakhya-para">गुणा द्रव्याणि च नित्यानित्यभेदेन द्विविधानीति । तथा हि । द्रव्याणि पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशकालदिगात्ममनांसि । तत्र परमाणुरूपाणि पृथिव्यादीनि चत्वारि, गगनादीनि पञ्च च नित्यानि । द्व्यणुकादिरूपाणि पृथिव्यादीनि चत्वार्यनित्यानीति । गुणाश्चानित्यद्रव्यगता अनित्या एव ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">पार्थिवपरमाणावैकत्वैकपृथक्तवपरिमाणगुरुत्वानि नित्यानि, रूपरसगन्धस्पर्शानेकत्वानेकपृथक्तवसंयोगविभागपरत्वापरत्वसंस्कारा अनित्याः ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">(आप्ये च) पाथसीये च रूपरसस्पर्शैकत्वैकपृथक्तवपरिमाणगुरुत्वद्रवत्वस्नेहा नित्याः, अनेकत्वानेकपृथक्तवसंयोगविभागपरत्वापरत्वसंस्कारा अनित्याः ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">तैजसे च रूपस्पर्शैकत्वैकपृथक्तवपरिमाणानि नित्यानि, अनेकत्वानेकपृथक्तवसंयोगविभागपरत्वापरत्वद्रवत्वसंस्कारा अनित्याः ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">वायवीये च स्पर्शैकत्वैकपृथक्तवपरिमाणानि नित्यानि, अनेकत्वानेकपृथक्तवसंयोगविभागपरत्वसंस्कारा अनित्याः, आकाशे चैकत्वैकपृथक्तवपरिमाणानि नित्यानि, अनेकत्वानेकपृथक्तवसंयोगविभागशब्दा अनित्याः ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">काले दिशि चैकत्वैकपृथक्तवपरिमाणानि नित्यानि, अनेकत्वानेकपृथक्तवसंयोगविभागा अनित्याः ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">आत्मनि चैकत्वैकपृथक्तवपरिमाणानि नित्यानि, अनेकत्वानेकपृथक्तवसंयोगविभागा बुद्ध्यादयश्च नव अनित्याः ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">ईश्वरात्मनि विशेषोऽभिहितः ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">मनसि चैकत्वैकपृथक्तवपरिमाणानि नित्यानि, अनेकत्वानेकपृथक्तवसंयोगविभागपरत्वापरत्वसंस्कारा अनित्याः । इति विवेकः ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">११सु०- एवं कार्याकार्यविभागमुक्तवा यस्य यदसमवायिकारणं तदाह

।</p>

<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- कार्ये गुणक्रियाणां तु समवाय्यन्यकारणम् । कारणस्था गुणाद्यास्तु संयोगो द्रव्यकारणम् ॥</div>

<p class="gr-vyakhya-para">कार्यकारणग्रहणमुपलक्षणम् । ततश्च

असमवायिकारणम् । कर्मणश्च समवायिकारणस्था गुणा एवासमवायिकारणमिति योज्यम् ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">आद्यस्तुशब्दो द्रव्याद्विशेषं द्योतयति । द्वितीयस्य द्रव्यकारणं

इत्यन्वयः ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">यद्वा द्वावप्यनुक्तसमुच्चयार्थौ । तच्चोक्तं तथा हि । कार्यगतानां रूपरसगन्धस्पर्शपरिमाणैकत्वैकपृथक्तवोत्तरसंयोगविभागगुरुत्वद्रवत्वस्नेहवेगानां कारणगता रूपादयोऽसमवायिकारणम् । पार्थिवपरमाणुगतानां रूपरसगन्धस्पर्शानां पार्थिवतैजसपरमाणुगतद्रवत्वस्य तद्गत एव तेजःसंयोगः । सर्वत्रानेकत्वानेकपृथक्तवयोराश्रयगतैकत्वैकपृथक्तवानि । संयोगविभागवेगानामाश्रयगतं कर्म । परत्वापरत्वयोराश्रयगतौ दिक्कालसंयोगौ । आत्मविशेषगुणानामात्मगतो मनःसंयोगः । शब्दस्याकाशगताः संयोगविभागशब्दाः । कर्मणश्चाश्रयगता गुरुत्वद्रवत्ववेगसंयोगा इति । द्रव्यस्य तु समवायिकारणानामवयवानां संयोगोऽसमवायिकारणमिति ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">१२सु०- उक्तस्य क्कचिदपवादमाह

।</p>

<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०- एवं स्थितेऽपि सिद्धान्ते विशेषस्तत्र कल्पितः</div>

<p class="gr-vyakhya-para">कारणगतं परिमाणं कार्यगतस्य परिमाणस्यासमवायिकारणमिति

वैशेषिकैः ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">कथमित्यत आह

<div class="gr-mulaprateeka-block">अनु०-द्व्यणुके परमाणौ च ह्रस्वत्वं परिमण्डलम् । न कारणं कार्यगुणे</div>

<p class="gr-vyakhya-para">चतुविंधं परिमाणम्; अणुत्वं, महत्त्वं, ह्रस्वत्वं, दीर्घत्वं च ॥ तत्राणुत्वं द्विविधं, नित्यमनित्यं च । नित्यं चतुर्विधपरमाणौ मनसि च, पारिमाण्डल्यमिति चोच्यते । अनित्यं द्व्यणुक एव ॥</p>

<p class="gr-vyakhya-para">महत्त्वमपि द्विविधं नित्यानित्यभेदात् । नित्यमाकाशकालदिगात्मसु परममहत्त्वम् । अनित्यं त्र्यणुकादौ कार्यद्रव्ये ॥</p>

<p class="gr-vyakhya-para">ह्रस्वत्वं द्व्यणुक एव ॥ दीर्घत्वं त्र्यणुकादिकार्यद्रव्य एव ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">केचित्परमाणावपि ह्रस्वत्वं गगनादावपि दीर्घत्वमभ्युपयन्ति । तत्र

द्व्यणुके</p>

<p class="gr-vyakhya-para">वर्तमानं

कारणं न भवति ।

परमाणौ</p>

<p class="gr-vyakhya-para">वर्तमानं

पारिमाण्डल्यं परमाणुकार्यद्व्यणुकगुणस्य ह्रस्वत्वस्याणुत्वस्य च असमवायि

कारणं न भवति ।

त्र्यणुकादिगतं तु महत्त्वं दीर्घत्वं च चतुरणुकादिपरिमाणं प्रत्यसमवायिकारणं भवत्येवेति ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">१३सु०- कस्मादेवं कल्पितमित्यत आह

।</p>