Anuvyakhyana/Vyakhya/Nyayasudha/C4: Difference between revisions

(5 intermediate revisions by the same user not shown)

Line 1:

= न्यायसुधा — अध्यायः 4 =

<div class="gr-page-nav">[[Anuvyakhyana|Anuvyakhyana]] · [[Anuvyakhyana/Vyakhya/Nyayasudha|Nyayasudha]]</div>

<div class="gr-part-nav">[[Anuvyakhyana/Vyakhya/Nyayasudha/C3|← अध्यायः 3]] · [[Anuvyakhyana/Vyakhya/Nyayasudha|अनुक्रमणिका]]</div>

=== पादः 1 ===

== चतुर्थाध्यायस्य ==

~~{{#cargo_query:tables~~=~~Verses|where~~=~~verse_id~~="~~AV_C04_S01~~"~~|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}~~

=== प्रथमः पादः ===

~~{{Teeka~~

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C04_S01" data-teeka="Nyayasudha"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="AV_C04_S01" data-id="AV_C04_S01_" data-name=""><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body">अथ चतुर्थाध्यायः

~~| verse_id~~ = AV_C04_S01

| id = ~~AV_C04_S01_Nyayasudha~~

| name = ~~Nyayasudha~~

~~| label~~ = न्यायसुधा

~~| text~~ = अथ चतुर्थाध्यायः

अथ चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः

१सु०- यदीयचरणाम्भोजच्छायामाश्रित्य निर्वृताः ।

Line 52:

Line 47:

नन्वत्र श्रवणादिकालबाहुल्यमेव प्रतीयते । न पुनरावृत्तिः । श्रुतस्यैव वाक्यस्य पुनः श्रवणामित्यादिरूपा हि सेति । मैवम् । एकेन वाक्येनावगतस्य तत्त्वस्य पुनःपुनस्तेनान्येन वा अवगतिः श्रवणावृत्तिः । एवमेकया युक्तयाऽनुसंहितस्य भूयो भूयः तयाऽन्यया वाऽनुसन्धानं मननावृत्तिरित्यभिप्रेतत्वात् ।

नन्वेवं चेत् सर्ववेदान्तप्रत्ययमित्यनेनैव गतमेतत् । सत्यम् । तस्यैवात्यन्तावश्य-कत्वप्रदर्शनाय पुनरारम्भ इत्युक्तमेव । एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् ।। ४ ।। १ । १ ।।

।। इति आवृत्त्यधिकरणम् ।।

।। इति आवृत्त्यधिकरणम् ।।</div></div></div></div></div>

}}

<div class="introduction-line">समन्वयाविरोधाभ्यां सिद्धे वस्तुनि साधने ।</div>

<div class="introduction-line">विचारितेष्वशेषेषु साधनेषु विशेषतः ॥1॥</div>

</div>

~~{{#cargo_query:tables~~=~~Verses|where~~=~~verse_id~~="~~AV_C04_S01_A001~~"~~|fields~~=~~verse_lines,verse_type|format~~=~~template|template~~=~~VerseRef|named args~~=~~yes}}~~

<div class="introduction-line">नित्यशः कार्यमत्यन्तमवश्यम्भावि साधनम् ।</div>

~~{{Teeka~~

<div class="introduction-line">चिन्त्यते प्रथमं तत्र श्रवणादिसकृत्क्रिया ॥2॥</div>

~~| verse_id~~ = ~~AV_C04_S01_A001~~

</div>

| id = ~~AV_C04_S01_A001_Nyayasudha~~

~~| name~~ = ~~Nyayasudha~~

~~| label~~ = ~~न्यायसुधा~~

<div class="introduction-line">आवृत्तिर्वेति सन्देहे कर्तव्यावृत्तिरेव हि ।</div>

~~| text =~~ ~~।। अथ आत्मोपगमाधिकरणम् ।।~~

<div class="introduction-line">उपदेशोऽतत्त्वमसीत्यादि ह्यसकृदेव यत् ॥3॥</div>

~~सु०~~-

</div>

~~ब्र०सू०- ॐ आत्मेति तूपगच्छन्त ग्राहयन्त~~ च ~~ॐ ।।~~

~~३असु०~~-~~एतत्सूत्रं व्याख्यातुमात्मशब्दार्थं तावदाह आत्मेति~~ ।

~~अनु०- आत्मेति~~ नाम ~~कथितं साक्षान्नारायणस्य हि ।~~

<div class="introduction-line">‘लिङ्गाल्लातव्यतः पूर्वमृजोर्ब्रह्मत्वतः शतात् ।</div>

यस्मादात्मेति नाम साक्षात् मुख्यया वृत्त्या नारायणस्य कथितम् । मुख्ये च सम्भव-त्यमुख्यं न युज्यते । तस्मादत्र सूत्रेऽपि आत्मा जनार्दनः आत्मशब्दोदितो जनार्दन इति वक्ष्य-माणेनान्वयः ।

<div class="introduction-line">शुश्रावोग्रतपा नाम योग्यो रुद्रपदस्य यः ॥4॥</div>

~~४सु०- किं तदात्मशब्दस्य भगवन्नामत्वकथनमित्यत आह आत्मेति ।~~

</div>

अनु०~~-~~आत्मा ब्रह्म महास्तारः परमेशः शुचिश्रवाः ।</p>

~~विष्णुर्नारायणोऽनन्त इति श्रीपतिरीर्यते~~ ।

~~इति पैङ्गिश्रुतिश्चैव तथैव परमश्रुतिः ।।~~

<div class="introduction-line">सार्धं परार्धं विष्णोस्तु गुणान् भक्त्या सदोद्यतः ।</div>

इति नामभिः । पैङ्गिश्रुतिः आत्मशब्दं भगवन्नामत्वेनाह । चशब्दः श्रुत्यन्तरसमुच्च-यार्थः । श्रुतिरेव न तु मानुषप्रणीतमभिधानमिति एवशब्दः । तेन क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुष इत्यादि-विरोधो नाशङ्कनीयः । ओमात्मेति परमश्रुतिः ।

<div class="introduction-line">तत्त्रिभागमुपासां च चक्रे सम्भृतमानसः ॥5॥</div>

~~ओमात्मा भगवान्वष्णुरात्मानन्दोऽक्षरः स्वराट् ।~~

</div>

~~विश्वत्राता नृसिंहोऽजो नारायण उरुक्रमः~~ ।

~~अनसूया तथैवात्रेर्जज्ञे पुत्रानकल्मषान् ।~~

~~दत्तं दूर्वाससं सोममात्मेशब्रह्मसम्भवान् ।~~

<div class="introduction-line">दशमन्वन्तरं शक्रपदयोग्यो गरुत्मतः ।</div>

~~इति भागवते चैव तस्मादात्मा जनार्दनः ।।~~

<div class="introduction-line">पदयोग्यात्सुमनसः सुनन्दो नाम चाशृणोत् ॥6॥</div>

आत्मानन्देति समस्तमेकं नाम । अनसूयेति भागवते च आत्मशब्दस्य भगवत्येव प्रयोगोऽस्त । तथैवेति तत्र प्रकृतेन समुच्चयार्थम् । जज्ञे जनयामास । अन्तर्णीत(णिजर्थोऽत्र)-~~ण्यर्थो वा अत्र जनिः~~ । ~~आत्मेशब्रह्मसम्भवान् विष्णुशिवब्रह्मसम्भवान् । सह भवन्तीति~~

</div>

सम्भवाः । अत्र दत्तदूर्वाससौ विष्णुशिवावेव । सोमो ब्रह्मणा सहभूतः । तर्मोऽन्ययोरप्युप-चारादुच्यते । छत्रिण इति ~~यथा ।~~

~~५सु०~~- अस्त्वात्मशब्दो विष्णुपरस्तथाऽपि कः सूत्रार्थ इत्यत आत्मेतीति प्रतिज्ञांशं व्याख्याति(~~चष्टे~~) ~~तस्मादिति~~ ।

~~अनु०- तस्मादुपास्यो विष्णुरिति ज्ञातव्यः सज्जनैः सदा ।~~

<div class="introduction-line">उपासां चक्र उद्युक्तो मन्वन्तरचतुष्टयम् ।</div>

यस्मादात्मशब्दो विष्णुपरस्तस्मात् । अयं प्रतिज्ञार्थः । आत्मा विष्णुः आत्मेति सज्जनैः सदा ज्ञातव्यः उपास्यो ध्येयश्च ।

<div class="introduction-line">सूर्याचन्द्रमसोश्चैव पदयोग्यौ सुतेजसौ ॥7॥</div>

~~हेत्वंशं व्याचष्टे तथैवेति~~ ।

</div>

~~तथैवोपासते सन्तस्तथैवोपदिशन्त च ।~~

अनेनात्म(त्मेति)शब्दस्याऽऽवृत्तिः तुशब्दश्चावधारणार्थ इत्युक्तं भवति । सतामेवो-पासनोपदेशौ भाष्योदाहृताभ्यां श्रुतिभ्यां सिौ । उपगच्छन्तीत्येतज्ज्ञानार्थमुपासनार्थं च ।

तत्र ज्ञानार्थत्वं स्पष्टमित्येक एवार्थो व्याख्यातः । अत एव प्राक् ज्ञातव्य उपास्यश्चेत्युक्तम् ।

<div class="introduction-line">सुरूपः शान्तरूपश्च मन्वन्तरचतुष्टयम् ।</div>

६सु०- नन्वनेन विष्णुर्विष्णुरित्युपास्य इत्युक्तं भवति । ततश्च किमनेन कृतं स्यात् ।

<div class="introduction-line">अशृण्वतां सुमनसो मन्वन्तरमुपासताम् ॥8॥</div>

~~न ह्यविष्णुत्वेनोपास्तरत्र प्रसक्तेत्यत आह आदानेति ।~~

</div>

~~अनु०-आदानार्थत्वतश्चायमात्मशब्दः पतिं वदेत्~~ ।

~~अयं सूत्रगत आत्मशब्दः पतिं~~ च वदेत् । कथम् । आदानार्थत्वत आदानकर्तृत्वार्थ-त्वात् । आङ्पूर्वात् दाञः आतो मनिन्निति मनिन् प्रत्ययः आकारलोपो दस्य तश्च निर्वचन-

त्वात् । तथा चोक्तं यच्चाप्नोति यदादत्त इत्यादि । पतिर्हि स्वीयतया भृत्यानादत्ते ।

<div class="introduction-line">ततः प्रोक्तास्तु ते सर्वे भक्त्योग्रतपआदयः ।</div>

~~७सु०- ततः किमित्यतः सूत्रार्थं विवृणोति स्वामीति~~ ।

<div class="introduction-line">अपश्यन् परमं विष्णुं तत्प्रसादैधिताः(तत्प्रसादेधिताः) सदा ॥9॥</div>

~~अनु०-~~ स्वामी मे विष्णुरित्येव नित्यदोपास्यमञ्जसा ।

</div>

अत्र सूत्रे द्वावात्मशब्दौ । एकोऽनुवादार्थो द्वितीयो विध्यर्थः । आत्मात्मेत्युपास इति द्वावपि विष्णुविषयौ । तत्राद्योऽविवक्षितावयवार्थः संज्ञात्वेन वर्तते । द्वितीयो विवक्षिता-वयवार्थः स्वामिनं वदति । तथा चात्मा विष्णुरात्मेति स्वामीत्युपास्य इति सूत्रार्थो भवती-त्यर्थः । अञ्जसा परमादरेण । नन्वेतदानन्दादयः प्रधानस्येत्यनेनैव गतम् । सत्यम् । सर्वथो-~~पास्यत्वस्य ज्ञापनाय पुनर्वचनम् । तदिदमुक्तं नित्यदैवाञ्जसेति ।</p~~>

~~८सु०-अस्य सर्वथोपास्यत्वे किं प्रमाणमित्यत आह स्वामीति ।~~<~~/p>~~

~~स्वामी~~ विष्णुरिति ध्यानं विशेषणविशेष्यतः ।

कर्तव्यं सर्वथैवैतन्न कथञ्चन ~~विस्मरेत् ।~~

<div class="introduction-line">आत्मेति नाम कथितं साक्षान्नारायणस्य हि ॥10॥</div>

इति ~~सत्तत्त्ववचनं~~ षाड्गुण्यवचनं परम् ।

</div>

मम स्वामी हरिर्नित्यं सर्वस्य पतिरेव च ।

~~इति ध्येयः सर्वदैव भगवान् विष्णुरव्ययः ।।~~<~~/p>~~

<h4 class="gr-section-head">आत्माधिकरणम्</h4>

विशेषणविशेष्यत इति स्वामित्वं विशेषणं विष्णुर्विशेष्य इति विशेषणाविशेष्यभावेन एव । न तु तटस्थं स्वामित्वं निर्गुणस्य विष्णोरुपलक्षणमित्येवमित्यर्थः । कथञ्चन आधि-व्याधिसत्त्वेऽपि । परम् उपरितनम् । मम स्वामीत्यनेन प्रसक्तमल्पत्वं निवारयति सर्वस्येति ।।<~~/p>~~

।। इति ~~आत्मोपगमाधिकरणम् ।।~~

<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V01" data-block-id="AV_C04_S01_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka">‘आत्मा ब्रह्म महांस्तारः परमेशः शुचिश्रवाः ।विष्णुर्नारायणोऽनन्त इति श्रीपतिरीर्यते’ ॥11॥</div>

}}

</div>

<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V01" data-block-id="AV_C04_S01_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka">इति पैङ्गिश्रुतिश्चैव(इति पिङ्गश्रुतिश्चैव) तथैव परमश्रुतिः ।‘ओमात्मा भगवान् विष्णुरात्मानन्दोऽक्षरः स्वराट् ॥12॥</div>

<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V01" data-block-id="AV_C04_S01_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka">विश्वत्राता नृसिंहोऽजो नारायण उरुक्रमः ।‘अनसूया तथैवात्रेर्जज्ञे पुत्रानकल्मषान्(भागवतवचनम्.४.१.१५) ॥13॥</div>

<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V01" data-block-id="AV_C04_S01_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka">दत्तं दुर्वाससं सोममात्मेशब्रह्मसम्भवान्’ ।इति भागवते चैव तस्मादात्मा जनार्दनः ॥14॥</div>

<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V01" data-block-id="AV_C04_S01_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka">तस्मादुपास्यो विष्णुरिति ज्ञातव्यः सज्जनैः सदा ।तथैवोपासते सन्तस्तथैवोपदिशन्ति च ॥15॥</div>

<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V01" data-block-id="AV_C04_S01_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka">आदानर्थत्वततश्चायमात्माशब्दः पतिं वदेत् ।स्वामी मे विष्णुरित्येव नित्यदोपास्यमञ्जसा ॥16॥</div>

<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V01" data-block-id="AV_C04_S01_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka">‘स्वामी विष्णुरिति ध्यानं विशेषणविशेष्यतः ।कर्तव्यं सर्वथैवैतन्न कथञ्चन विस्मरेत्’ ॥17॥</div>

<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V01" data-block-id="AV_C04_S01_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka">इति सत्तत्ववचनं षाड्गुण्यवचनं परम् ।‘मम स्वामी हरिर्नित्यं सर्वस्य पतिरेव च ॥18॥</div>

<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V01" data-block-id="AV_C04_S01_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka">इति ध्येयः सर्वदैव भगवान् विष्णुरव्ययः ।</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C04_S01_A001" data-teeka="Nyayasudha"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="AV_C04_S01_A001" data-id="AV_C04_S01_A001_" data-name=""><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body">।। अथ आत्मोपगमाधिकरणम् ।।

~~{{#cargo_query:tables~~=~~Verses|where~~=~~verse_id~~="~~AV_C04_S01_A002~~"~~|fields~~=~~verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}~~

सु०-

~~{{Teeka~~

ब्र०सू०- ॐ आत्मेति तूपगच्छन्त ग्राहयन्त च ॐ ।।

~~| verse_id = AV_C04_S01_A002~~

३असु०-एतत्सूत्रं व्याख्यातुमात्मशब्दार्थं तावदाह आत्मेति ।

| id = ~~AV_C04_S01_A002_Nyayasudha~~

अनु०- आत्मेति नाम कथितं साक्षान्नारायणस्य हि ।

| name = ~~Nyayasudha~~

यस्मादात्मेति नाम साक्षात् मुख्यया वृत्त्या नारायणस्य कथितम् । मुख्ये च सम्भव-त्यमुख्यं न युज्यते । तस्मादत्र सूत्रेऽपि आत्मा जनार्दनः आत्मशब्दोदितो जनार्दन इति वक्ष्य-माणेनान्वयः ।

~~| label~~ = न्यायसुधा

४सु०- किं तदात्मशब्दस्य भगवन्नामत्वकथनमित्यत आह आत्मेति ।

~~| text~~ = ।। अथ ~~प्रतीकाधिकरणम्~~ ।।

अनु०-आत्मा ब्रह्म महास्तारः परमेशः शुचिश्रवाः ।

~~ब्र०सू०~~- ~~ॐ न प्रतीके न हि सः ॐ ।।~~

विष्णुर्नारायणोऽनन्त इति श्रीपतिरीर्यते ।

~~९सु०~~- मनो ब्रह्मेत्युपासीतेत्यादिश्रुतिप्राप्तं मनःप्रभृतिप्रतीकानां ब्रह्मत्वेनोपासनमत्र प्रतिषिध्यते । तत्र प्रतीक इत्यधिकरणसप्तमीति प्रतीतिः स्यात् । प्रतीकाधिकरणस्य चोपासनं ब्रह्मणो युक्तमेव । अतोऽन्यथा प्रतिज्ञां व्याख्याति प्रतीकेति ।

इति पैङ्गिश्रुतिश्चैव तथैव परमश्रुतिः ।।

~~अनु०~~-~~प्रतीकविषयत्वेन न कार्या विष्णुभावना~~ ।

इति नामभिः । पैङ्गिश्रुतिः आत्मशब्दं भगवन्नामत्वेनाह । चशब्दः श्रुत्यन्तरसमुच्च-यार्थः । श्रुतिरेव न तु मानुषप्रणीतमभिधानमिति एवशब्दः । तेन क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुष इत्यादि-विरोधो नाशङ्कनीयः । ओमात्मेति परमश्रुतिः ।

इत्थम्भूतलक्षणे तृतीया । इदं मनआदिकं विष्णुरित्येवंरूपोपासना न कार्येत्यर्थः । न हि ~~स इति हेतुं व्याचष्टे प्रतीकमिति~~ ।

ओमात्मा भगवान्वष्णुरात्मानन्दोऽक्षरः स्वराट् ।

~~प्रतीकं नैव विष्णुर्यत्~~

विश्वत्राता नृसिंहोऽजो नारायण उरुक्रमः ।

यत् यस्मात्, प्रतीकं ब्रह्मणः प्रतिमात्मकं, मनःप्रभृति, स विष्णुः नैव तस्मादिति पूर्वेणान्वयः । नन्वसङ्गतोऽयं हेतुः । प्रतीकस्य विष्णोश्चाभेदाभावो ह्यभेदस्य तत्प्रमितेश्च निवारको न त्वभेदभावनामात्रस्येत्यत आह ~~मिथ्येति~~ ।

अनसूया तथैवात्रेर्जज्ञे पुत्रानकल्मषान् ।

~~मिथ्योपासा ह्यनर्थदा~~ ।

दत्तं दूर्वाससं सोममात्मेशब्रह्मसम्भवान् ।

न हि स विष्णुः प्रतीकम् । अतस्तयोरभेदभावना मिथ्योपासना । सा चानर्थस्यैव हेतुः । अतो न कर्तव्येत्येवं हेतुहेतुमावः सूत्रकृतोऽभिप्रेतो न पुनः साक्षात् नासङ्गतिः ।

इति भागवते चैव तस्मादात्मा जनार्दनः ।।

१०सु०- मिथ्योपासनस्यानर्थहेतुत्वं कुत इत्यतस्तदुपपादनपूर्वकमिममेव सूत्राभिप्रायं स्पष्टमाचष्टे योऽन्यथेत्यादिना भगवान्प्रभुरित्यन्तेन ।

आत्मानन्देति समस्तमेकं नाम । अनसूयेति भागवते च आत्मशब्दस्य भगवत्येव प्रयोगोऽस्त । तथैवेति तत्र प्रकृतेन समुच्चयार्थम् । जज्ञे जनयामास । अन्तर्णीत(णिजर्थोऽत्र)-ण्यर्थो वा अत्र जनिः । आत्मेशब्रह्मसम्भवान् विष्णुशिवब्रह्मसम्भवान् । सह भवन्तीति

~~अनु०~~- ~~योऽन्यथासन्तमात्मेशमन्यथा प्रतिपद्यते~~ ।

सम्भवाः । अत्र दत्तदूर्वाससौ विष्णुशिवावेव । सोमो ब्रह्मणा सहभूतः । तर्मोऽन्ययोरप्युप-चारादुच्यते । छत्रिण इति यथा ।

~~किं तेन न कृतं पापं चोरेणात्मापहारिणा ।।~~

५सु०- अस्त्वात्मशब्दो विष्णुपरस्तथाऽपि कः सूत्रार्थ इत्यत आत्मेतीति प्रतिज्ञांशं व्याख्याति(चष्टे) तस्मादिति ।

~~योऽन्यथासन्तमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते~~ ।

अनु०- तस्मादुपास्यो विष्णुरिति ज्ञातव्यः सज्जनैः सदा ।

~~किं तेन न कृतं पापं चोरेणेशापहारिणा ।।~~

यस्मादात्मशब्दो विष्णुपरस्तस्मात् । अयं प्रतिज्ञार्थः । आत्मा विष्णुः आत्मेति सज्जनैः सदा ज्ञातव्यः उपास्यो ध्येयश्च ।

~~योऽन्यथैव स्थतं विष्णुमन्यथा प्रतिपद्यते~~ ।

हेत्वंशं व्याचष्टे तथैवेति ।

~~किं तेन न कृतं पापं चोरेण ब्रह्महारिणा~~ ।।

तथैवोपासते सन्तस्तथैवोपदिशन्त च ।

~~अन्यथासन्तं प्रतीकभिन्नत्वादिप्रकारं सन्तम् । आत्मनां जीवानाम् ईशम्~~ । ~~अन्यथा प्रतीकत्वादिना । प्रतिपद्यते जानाति ध्यायति~~ च । ~~चोरत्वस्यैव विवरणं आत्मापहारिणेति~~ । ~~अभेदे खल्वेकावशेषः स्यात्~~ । ~~तत्र प्रतीकावशेषे ध्याते स्फुटं परमात्मापहारित्वम् । प्रतीक~~-~~प्रविलयेऽप्यैश्वर्यापलापात् परमात्मापहारित्वमेव~~ । ~~आत्मानं परमात्मानम्~~ ।

अनेनात्म(त्मेति)शब्दस्याऽऽवृत्तिः तुशब्दश्चावधारणार्थ इत्युक्तं भवति । सतामेवो-पासनोपदेशौ भाष्योदाहृताभ्यां श्रुतिभ्यां सिौ । उपगच्छन्तीत्येतज्ज्ञानार्थमुपासनार्थं च ।

~~एतानि त्रीणि वाक्यानि विष्णोः प्रतीकताध्याने बाधकानि~~ । ~~प्रतीकस्य विष्णुत्वध्याने तु न बाधकमित्यतः स्वात्मानमिति वाक्यं पठितम्~~ ।

तत्र ज्ञानार्थत्वं स्पष्टमित्येक एवार्थो व्याख्यातः । अत एव प्राक् ज्ञातव्य उपास्यश्चेत्युक्तम् ।

~~स्वात्मानं प्रतिमां वापि देवतान्तरमेव वा~~ ।

६सु०- नन्वनेन विष्णुर्विष्णुरित्युपास्य इत्युक्तं भवति । ततश्च किमनेन कृतं स्यात् ।

~~चेतनाचेतनं वान्य््यायेद्यः केशवस्त्वति~~ ।

न ह्यविष्णुत्वेनोपास्तरत्र प्रसक्तेत्यत आह आदानेति ।

~~किं तेन न कृतं पापं चोरेणेशापहारिणा ।।~~

अनु०-आदानार्थत्वतश्चायमात्मशब्दः पतिं वदेत् ।

~~योऽन्यदिति त्रीण्युभयार्थे~~ ।

अयं सूत्रगत आत्मशब्दः पतिं च वदेत् । कथम् । आदानार्थत्वत आदानकर्तृत्वार्थ-त्वात् । आङ्पूर्वात् दाञः आतो मनिन्निति मनिन् प्रत्ययः आकारलोपो दस्य तश्च निर्वचन-

~~योऽन्यद्विष्णुरिति ध्यायेज्जानीयाद्वा हरिं तथा~~ ।

त्वात् । तथा चोक्तं यच्चाप्नोति यदादत्त इत्यादि । पतिर्हि स्वीयतया भृत्यानादत्ते ।

~~अन्धेतमसि मज्जेत् स यत्र नैवोत्थतिः क्वचित् ।।~~

७सु०- ततः किमित्यतः सूत्रार्थं विवृणोति स्वामीति ।

~~योऽन्यद्विष्णुरिति ध्यायेद्विष्णुरन्यदिति स्म वा~~ ।

अनु०- स्वामी मे विष्णुरित्येव नित्यदोपास्यमञ्जसा ।

~~अन्यथाध्यानदोषेण सोऽन्धेतमसि मज्जति ।।~~

अत्र सूत्रे द्वावात्मशब्दौ । एकोऽनुवादार्थो द्वितीयो विध्यर्थः । आत्मात्मेत्युपास इति द्वावपि विष्णुविषयौ । तत्राद्योऽविवक्षितावयवार्थः संज्ञात्वेन वर्तते । द्वितीयो विवक्षिता-वयवार्थः स्वामिनं वदति । तथा चात्मा विष्णुरात्मेति स्वामीत्युपास्य इति सूत्रार्थो भवती-त्यर्थः । अञ्जसा परमादरेण । नन्वेतदानन्दादयः प्रधानस्येत्यनेनैव गतम् । सत्यम् । सर्वथो-पास्यत्वस्य ज्ञापनाय पुनर्वचनम् । तदिदमुक्तं नित्यदैवाञ्जसेति ।

~~योऽन्यद्विष्णुरिति ध्यायेद्विष्णुरन्यदिति स्म वा~~ ।

८सु०-अस्य सर्वथोपास्यत्वे किं प्रमाणमित्यत आह स्वामीति ।

~~महातमसि मग्नस्य तस्य नैवोत्थतिः क्वचित् ।।~~

स्वामी विष्णुरिति ध्यानं विशेषणविशेष्यतः ।

~~यत्र पतितस्य~~ । ~~अन्यथाध्यानमेव दोषः अन्यथाध्यानदोषः ।।~~

कर्तव्यं सर्वथैवैतन्न कथञ्चन विस्मरेत् ।

~~यत्कञ्चिदित्यादीनि प्रथमार्थ एव कैमुत्यार्थानि~~ ।

इति सत्तत्त्ववचनं षाड्गुण्यवचनं परम् ।

~~यत्कञ्चिदन्यथासंस्थमन्यथा ध्यातमञ्जसा~~ ।

मम स्वामी हरिर्नित्यं सर्वस्य पतिरेव च ।

~~ध्यातुर्महादोषकरं किमु सर्वेश्वरो हरिः ।।~~

इति ध्येयः सर्वदैव भगवान् विष्णुरव्ययः ।।

~~यत्कञ्चिदन्यथासंस्थमन्यथाध्यातमञ्जसा~~ ।~~~~

विशेषणविशेष्यत इति स्वामित्वं विशेषणं विष्णुर्विशेष्य इति विशेषणाविशेष्यभावेन एव । न तु तटस्थं स्वामित्वं निर्गुणस्य विष्णोरुपलक्षणमित्येवमित्यर्थः । कथञ्चन आधि-व्याधिसत्त्वेऽपि । परम् उपरितनम् । मम स्वामीत्यनेन प्रसक्तमल्पत्वं निवारयति सर्वस्येति ।।

~~महादोषकरं विष्णुः किमु सर्वेश्वरेश्वरः ।।~~

।। इति आत्मोपगमाधिकरणम् ।।</div></div></div></div></div>

~~यत्कञ्चिदन्यथासंस्थमन्यथाज्ञातमञ्जसा~~ ।

<h4 class="gr-section-head">न प्रतीकाधिकरणम्</h4>

~~अनर्थकारणं लोके किमु सर्वेश्वरेश्वरः ।।~~

~~न किञ्चिदन्यथा ज्ञेयं ध्येयं वा तेन कुत्रचित्~~ ।

<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V02" data-block-id="AV_C04_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka">प्रतीकविषयत्वेन न कार्या विष्णुभावना ॥19॥</div>

~~किमु सर्वोत्तमो विष्णुर्ज्ञेयो नीचतया क्वचित् ।।~~

~~तस्माद्वस्तु यथारूपं ज्ञेयं ध्येयं~~ च ~~सर्वदा~~ ।

~~कारणं पुरुषार्थस्य नान्यथा भवति क्वचित्~~ ।।

यत्कञ्चित् गङ्गोदकादिकम् अन्यथासंस्थं पवित्र• सत् अन्यथा अपवित्रं ध्यातं ध्यातुः अञ्जसा महादोषकरं किमु सर्वेश्वरो हरिः प्रकृष्टतया ध्यातः । ~~तेन अनर्थप्रसङ्गेन~~ ।

इति ~~श्रुतिपुराणोक्तिबलतो न प्रतीकता ।~~

<~~p class="gr-vyakhya-para"~~>~~ध्येया विष्णोः क्वचिद्यस्मान्मथ्याज्ञानमनर्थदम् ।~~

<~~p class~~="gr-~~vyakhya~~-~~para~~"~~>इत्यभिप्रेत्य न हि स इत्याह भगवान् प्रभुः ।।~~

इति श्रुतिपुराणोक्तिबलतो मिथ्याज्ञानमनर्थदं प्रतीयते यस्मात् तस्मात् विष्णोः प्रतीकता न ध्येया इति परम्परया हेतुहेतुमावम् अभिप्रेत्य भगवान् सूत्रकारो न हि स इति हेतुम् आह । अतो नासङ्गतिरित्यर्थः । वक्ष्यमाणप्रकारेण द्विरूपस्यापि ध्यानस्य साम्यात् बलत इत्युक्तम् । ध्यानस्यापि ज्ञानविशेषत्वात् सङ्कीर्णोक्तिः ।

~~~~११सु०- एवं तर्हि मनो ब्रह्मेत्यादि श्रुतीनां कोऽर्थ इत्यत आह प्रतीकेति ।

~~अनु०- प्रतीकसंस्थतत्वेन ध्येयो विष्णुर्न चान्यथा ।।~~

व्यत्ययो बहुलं, सप्तसु प्रथमा, षट्सु द्वितीया, इत्यादिस्मरणाद्विभक्तिव्यत्ययेन अधि-~~करणार्थतया श्रुतयो व्याख्येया इति भावः ।। ४~~-१-~~३ ।।~~

~~।। इति प्रतीकाधिकरणम् ।।~~

}}

</div>

~~<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C04_S01_A003">~~

<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V02" data-block-id="AV_C04_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka">प्रतीकं नैव विष्णुर्यन्मिथ्योपासा ह्यनर्थदा ।योऽन्यथा सन्तमात्मेशमन्यथा प्रतिपद्यते ॥20॥</div>

~~{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C04_S01_A003"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}~~

~~{{Teeka~~

<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V02" data-block-id="AV_C04_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka">किं तेन न कृतं पापं चोरेणात्मापहारिणा(म.भा.७४.२७.) ।‘योऽन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते ॥21॥</div>

~~| verse_id = AV_C04_S01_A003~~

~~| id = AV_C04_S01_A003_Nyayasudha~~

<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V02" data-block-id="AV_C04_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka">किं तेन न कृतं पापं चोरेणात्मापहारिणा’ ।‘योऽन्यथैव स्थितं विष्णुमन्यथा प्रतिपद्यते ॥22॥</div>

~~| name = Nyayasudha~~

~~| label = न्यायसुधा~~

<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V02" data-block-id="AV_C04_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka">किं तेन न कृतं पापं चोरेण ब्रह्महारिणा’ ।‘स्वात्मानं प्रतिमां वाऽपि देवतान्तरमेव वा ॥23॥</div>

~~| text = ।। अथ ब्रह्मदृष्ट्यधिकरणम् ।।~~

~~सु०-~~

~~ब्र०सू०- ॐ ब्रह्मदृष्टिरुत्कर्षात् ॐ ।।~~

१२सु०-अत्र ब्रह्मदृष्टिः कर्तव्येत्युच्यते । कुत्रेत्याकाङ्क्षायां सन्निधानात् प्रतीक इति प्राप्नोति । तच्च योग्यताविरहान्निराकृतम् । अतः साकाङ्क्षं प्रतिज्ञावाक्यं व्याख्याति ब्रह्मेति चेति ।

~~अनु०- ब्रह्मेति च सदा ध्येयो भगवान्वष्णुरञ्जसा ।~~

अत्र चशब्दं प्रयुञ्जानेनात्मेत्यनेन व्यवहितेनाप्यस्य योग्यतयाऽन्वयः । आत्मशब्दश्च प्रथमान्तः प्रकृतः, सप्तम्यन्तेन चेहार्थः । अर्थवशाद्विभक्तिविपरिणामः । अतः सप्तम्यन्तोऽत्र अनुवर्तत इति सूचितम् । भगवान्वष्णुः ब्रह्मेति ध्येय इति तात्पर्यकथनं, नाक्षरार्थः । नन्वेतत् भूम्नः क्रतुवज्ज्यायस्त्वमित्यनेनैव गतमित्यतः सदाऽञ्जसा इत्युक्तम् । उत्कर्षादिति हेतुः । तत्र न ज्ञायते कस्योत्कर्ष इति । अतो व्याचष्टे उत्कृष्ट इति ।

~~उत्कृष्टो ब्रह्मशब्दार्थः~~

यत इति वक्ष्यमाणमिहापि सम्बध्यते । उत्कर्षादुत्कर्षस्य ब्रह्मशब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वा-दिति सूत्रकृतोत्कर्षस्य ब्रह्मशब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वमुक्तम् । अनुव्याख्यानकृता तूत्कर्षवान् ब्रह्म-शब्दाभिधेय इत्यभिहितम् । फलतस्त्वेक एवार्थः । कथमुत्कर्षो ब्रह्मशब्दप्रवृत्तिनिमित्तमित्यत आह पूर्णत्वमिति ।

~~पूर्णत्वं ब्रह्मता यतः ।।~~

व््यृर्थात् बृहतेरन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते इति मनिन्प्रत्ययः दृशिग्रहणसामथ्यर्•तोरमा-गमश्च । वृःि पूर्णत्वमित्येक एवार्थः । ब्रह्मता ब्रह्मशब्दप्रवृत्तिनिमित्तम् । पूर्णत्वमेव चोत्कर्षः । हेतुहेतुमावश्च भाष्य एव समर्थितः ।

१३सु०- ब्रह्मत्वस्य सर्वथा ध्येयत्वे किं प्रमाणमित्यत आह आधिव्याधीति ।

~~अनु०- आधिव्याधिनिमित्तेन विक्षिप्तमनसोऽपि तु ।~~

इति

तत्रानेकेष्वात्मसु यस्यात्मनस्तु शून्यैकरसताज्ञानात् शून्याद्वितीयताज्ञानात् सा संवृतिरपगच्छति मूलसंवृतिर्व्यावृत्ता भवति । अन्या नश्यति । स पुद्गलत्वात् कर्तृत्वादिरूपात् निर्मुक्तो महाशून्यत्वम् इष्यतीव । यस्तु संवृत्या अवच्छन्न आत्मा स पुद्गलभावेन दुःखानि अलं परमार्थब््यैुव अनुभवति । इति प्राहुरिति सम्बन्धः ।

यथा पञ्जरोन्मुक्तः खग ऊर्ध्वं व्रजति एवमेव ऊर्ध्वं व्रजति । अयं तु विशेषः । अलोकाकाशो गोचरो यस्य स तथोक्तः । नित्यमेवेति च । देहपरिमाणस्यात्मनो देहाभावे परिमाणाभावप्राप्तौ उक्तं हस्तपादवानिति । चरमदेहस्य यः सन्निवेशः तथाभूत इत्यर्थः । इत्याहेति सम्बन्धः ।

३१सु०- शून्यवाद्यभिमतमोक्षनिरासेन मायावाद्यभिमतोऽपि निरस्तो भविष्यति इति आशयेन यदुक्तं मायिनो यथेति सिान्तसाम्यं तदुपपादयति (इत्ये)एवमिति ।

अनूदितं दूषयति तदिति ।

~~अनु०- एवं मायिनश्चाहुरेकजीवत्ववादिनः ।~~

तत्केन मानेन मोक्षरूपं प्रदर्श्यते ।।

~~बहुजीवमताश्चेति~~

प्रदर्श्यते परं प्रति जिनेन । यद्यप्यनन्तचतुष्टयावाप्तिर्मुक्तस्योच्यते जिनेन । तथाऽपि सा सम्प्रतिपन्नत्वान्नानूदिता नापि दूषिता ।

एकजीवत्ववादिनो बहुजीवमताश्चेति द्विविधमायिनश्च एवं द्विविधशून्यवादिवदेव मोक्षस्वरूपमाहुः । एको जीवो यस्मोके स तथोक्तः तस्य भावस्तत्त्वं तद्वदन्तीति एक-जीवत्ववादिनः । बहवो जीवा यस्मन् तत् तथोक्तं बहुजीवमतं येषां ते बहुजीवमताः ।

१७सु०- कथमुक्तमोक्षस्वरूपमप्रामाणिकमिति चेत् । न तावदत्र प्रत्यक्षमस्त नापि आगमः । तदीयागमस्य अस्माभिरनङ्गीकारात् । वेदादेश्च परेणानङ्गीकृतत्वात् । अतः केवलं किञ्चिदनुमानं वक्तव्यं तत्राह गतिरिति ।

ननु शून्यवादिनः संवृतिनिबन्धनः संसारस्तन्निवृत्तिश्च इत्याचक्षते । मायावादिनस्तु मायाहेतुकोऽयं संसारस्तन्निवृत्तिश्च मोक्ष इति । अतो वौषम्यमित्यत आह मायेति ।

अनु०- गतिरूर्ध्वा च दुःखेता गतित्व•ैकिक यथा ।

~~माया तेषां तु संवृतिः ।~~

इत्युक्ते चानुमानैकशरणस्य किमुत्तरम् ।

या शून्यवाद्यभ्युपगता संवृतिः सैव तेषां मायिनां माया । अनाद्यनिर्वाच्यत्वलक्षणस्य आवरणविक्षेपादेः कार्यस्य चैकत्वादिति भावः । शून्यवादिनः शून्यं तत्त्वमाहुर्मायावादिनस्तु ब्रह्म । अतोऽस्त वैषम्यमित्यत आह निर्विशेषत्वेति ।

चशब्दोऽनुक्तसमुच्चयार्थः । तेन विप्रतिपन्नेति प्रतिज्ञायां स््यिति । हेतौ च चेतना-श्रितेति । तेनाचेतनगतौ बाधो, देवदत्तगतौ सिार्थत्वं, अचेतनगतौ व्यभिचारश्च न सम्भवति । दुःखेनेता प्राप्ता दुःखेता । प्राप्तिश्च न साध्यसाध्यनभावलक्षणा । तथा सति देवदत्तस्य सुखा-र्थायां मन्दगतौ व्यभिचारापातात् । दूरत्वस्य चानियतत्वात् । तीव्रत्वस्याप्यपरिनिष्ठितत्वात् । किं तर्हि समानकालीनेन दुःखेन सहैकाधिकरणत्वलक्षणा । कदाचित् देवदत्तः दुःखेन विनापि गच्छति तत्र व्यभिचार इति चेन्न । देवदत्तस्य कदाऽपि निर्दुःखताया अनङ्गीकारात् । आध्या-त्मकादिष्वन्यतमेन महताऽल्पेन वाऽयं खलु सदा संवलितः । चेतनाशब्देन जाग्रतोऽभिधानान्न सुप्तगतौ व्यभिचारः । सुखार्थाऽपि गतिरल्पं दुःखमुत्पादयतीत्यभ्युपगम्य दुःखसाधनत्वं वा साध्यम् । लौकिक देवदत्तादिगतिः । इति च प्रत्यनुमाने केनचिदुक्ते, एकं च तच्छरणं चैकशरणं अनुमानमेकशरणं यस्यासौ तथोक्तः । अन्यथा पूर्वकालैकेत्येकशब्दस्य पूर्व-निपातः स्यात् ।

~~निर्विशेषत्ववाचैव शून्यं ब्रह्मेति नो भिदा ।~~

१८सु०- प्रत्यनुमानस्योत्तरं शङ्कते अनूर्ध्वेति ।

शून्यं ब्रह्मेति च एतयोः भिदा नो विद्यते । कुतः निर्विशेषत्वस्य वाचैव द्वाभ्यां द्वयो-र्निर्विशेषत्वेनोक्तत्वात् । वैधर्म्यं खलु वस्तुनो भेदकम् । तच्चात्र नास्तीति द्वयोरपि सम्मतम् । अतः शब्दभेदमात्रं न वस्तुभेद इति ।

अनु०-अनूर्ध्वगतिता तत्र यद्युपाधिः

३२सु०- अथ मतम् । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म, विज्ञानमानन्दं ब्रह्मैवेति श्रुत्यैव सत्यादि-लक्षणं ब्रह्म सर्वतो व्यावर्तितं तत्कथं शून्यं ब्रह्मेति नो भिदेत्युच्यते इति । सत्यम् । सदादि-लक्षणैर्ब्रह्म श्रुत्या सर्वतो व्यावर्तितमिति । तत्तु मायावादिमते नोपपद्यत इत्याशयवान् आह सदिति ।

तत्र देवदत्तगतेर्दुःखेतत्वे अनूर्ध्वताविशिष्टं गतित्वं प्रयोजकं न गतित्वमात्रमिति यदि ब्रूयादित्यर्थः । पक्षेतरोऽयं कस्माच्छङ्कित इति चे(त्)न्न । लक्षणसम्पत्तौ तदुपाधित्वस्योक्त-त्वात् । निराकरोति खगस्येति ।

~~अनु०-सच्चित्सुखादिकं चैव किं कुतोऽखण्डवादिनः ।~~

खगस्य च ।

सदादिकं च किं एव न किमपीत्यर्थः । तथा हि । सदादिकं किं ब्रह्मस्वरूपमुतान्यत् ।

दूरोर्ध्वगमने दुःखमिति साध्यानुगो न सः ।।

आद्ये न लक्ष्यलक्षणभावः । अनेकपदवैयर्थ्यं च । न द्वितीयः । अखण्डवादित्वात् । यथा भवतां सत्यत्वादिकं ब्रह्मस्वरूपमपि तक्षणं तथा ममापि किं न स्यादिति चेन्न । अस्माभिः विशेष-शक्तया तन्निर्वाहाङ्गीकारात् । परेण तु कुतो निर्वाह्यमेतत् । मयापि विशेषोऽङ्गीक्रियत इति चेत्

तदा वदाम इत्यादावुपस्कर्तव्यम् । खगस्य पारावतादेः दूरोर्ध्वगमने च दुःखमस्तीति हेतोः स उपाधिः साध्यानुगः साध्यव्यापको न भवतीत्यतोऽनुपाधिः ।

~~न । अखण्डवादित्वात् ।~~

इदमुक्तं भवति । किमयं केवलसाध्यव्यापकोऽभिमतः किं वा साधनावच्छन्नसाध्य-व्यापकः । न प्रथमः । अधर्मे साध्यसावेऽप्यनूर्ध्वताविशिष्टगतित्वस्याभावेन साध्याव्यापक-त्वात् । न द्वितीयः । खगस्य दूरोर्ध्वगतौ गतित्वावच्छन्ने दुःखेतत्वे सत्यप्यनूर्ध्वगतित्वस्य अभावात् । अनेनोर्ध्वगतित्वाभावोऽनूर्ध्वगतित्वं केवलसाध्ये उपाधिरित्यपि प्रत्युक्तमिति । दूरग्रहणं खगस्य दुःखं व्यञ्जयितुम् । तदा हि तस्मन् दुःखकार्याणि दृश्यन्ते । प्रत्यागमनसमय-वर्तिदुःखकार्याणि तानीति चेन्न । ऊर्ध्वं गच्छत्येव तद्दर्शनात् ।

३३सु०- यद्यपि सत्यादिपदप्रतिपाद्यवस्तुनि न भेदः । तथाऽपि व्यावर्त्यानामसत्त्वा-दीनामस्त्येव । अतस्तद्व्यावृत्तिप्रयोजनानि तद्वाचीनि वाऽनेकानि पदानि ब्रह्मणि वर्तन्त इति अभ्युपगमात् कथमस्मन्मते श्रुत्यर्थानिर्वाह इत्यत आह व्यावर्त्येति ।

१९सु०- मा भूदयमुपाधिः शरीरवृत्तित्वं तु भविष्यति । देवदत्तगतौ यद्दुःखेतत्त्वं तत्र

~~अनु०-व्यावर्त्यमात्रभेदस्तु विद्यते शून्यवादिनः ।~~

न गतित्वं प्रयोजकं किं नाम शरीरवृत्तित्वम् । न चेदं साध्याव्यापकम् । यद्दुःखेतं तच्छरीरि-वृत्तीत्यस्य व्यभिचारादर्शनादित्यतः सर्वोपाधिसाधारणं दूषणमाह प्रतिसाधनेति ।

व्यावर्त्यमात्रभेदस्तु इत्येकदेशोत्कर्तनेन सकलमप्युक्तमुपलक्षयति । एषा प्रक्रिया समस्ता शून्यवादिनः अपि मतेऽस्त्येवातो नैतयाऽपि ब्रह्मशून्ययोर्भेदो वक्तुं शक्यते । शून्य-वादिनः अपि विद्यत इति किमापादनेनोच्यते । नेत्याह अनृतादेरिति ।

अनु०-प्रतिसाधनरूपस्य नानुमानस्य दूषणम् ।

~~अनृतादेरपोहं तु स्वयमेव हि मन्यते ।~~

उपाधिः

सत्यादिपदार्थत्वेन शून्यविशेषणत्वेन चेति शेषः । मन्यते शून्यवादी । अपोहपदार्थ-वादिनो बौा इति प्रसिमेवेति हिशब्देनाह । जाड्यसंवृतिदुःखान्तपूर्वदोषविरोधि यदिति प्रसिं च ।

जिनोक्तानुमानानां प्रतिसाधनं खल्वस्माभिरुपन्यस्तम् । प्रतिसाधनरूपस्य अनुमानस्य चोपाधिः न दूषणम् । अतोऽत्रोपाध्याुवनमेवासङ्गतं किं तद्दूषणगवेषणेन । पूर्वोपाधेस्त्वङ्गी-कारेण दूषणमभिहितमिति । कुतो नेत्यत आह प्रतिरूपं हीति ।

~~<p class="gr-vyakhya-~~

प्रतिरूपं हि साधनं तन्न चापरम् ।

यदुपाधिर्नाम दूषणं तत्प्रतिरूपं साधनं न त्वनैकान्त्यादिकम् । हिशब्दो यस्मादित्यर्थे ।

एतदुक्तं भवति । उपाधिस्तावत्प्रतिपक्षोन्नायकः नेतरथा दूषणम् । ततः प्रतिपक्ष-स्योपाधिमाुवयता प्रतिपक्ष एवोावितो भवति । प्रतिपक्षश्च साधनाय प्रवृत्तं प्रतिबध्नाति

न पुनः किञ्चित् साधयति । प्रथमेनैव प्रतिबत्वात् । अतः प्रतिपक्षस्य प्रतिपक्षोऽकिञ्चित्कर-त्वान्न दूषणम् । अत एवोपाधिरपीति ।

२०सु०- ननु पक्षादिप्रविभागोत्तरकालमुपाधिः प्रतिपक्षस्योन्नायको भवत्येव । प्राक्

तु ततोऽव्याप्तेरुन्नायकः । अतः तदपेक्षया शरीर(रि)वृत्तित्वमुपाधिर्भवतु इत्यतः अभ्युपगम्य दूषयति अथापीति ।

अनु०-अथाऽपि सशरीरत्वं चात्रोपाधिर्न वै भवेत् ।

यदि कयाचिद्विवक्षया प्रतिपक्षस्यापि उपाधिरुच्यते तथाऽपि सशरीरत्वं शरीरेण सह वर्तमानत्वं शरीरसमानाश्रयत्वं शरीर(रि)वृत्तित्वमिति यावत् । न केवलमनूर्ध्वगतित्वमिति चशब्दः । अत्र अस्मदुक्तानुमाने । वैशब्दोऽवधारणे । कुतो न भवेदित्यत आह गतित्वमिति ।

गतित्वं यत्र देहित्वमिति यत्साधनानुगम् ।

यत्र गतित्वं विशिष्टं तत्र देहित्वं देहेन सम्बन्धः पूर्वोक्तः देहिवृत्तित्वमिति यावत् ।

इति प्रकारेण शरीर(रि)वृत्तित्वं साधनानुगं साधनस्य विशिष्टगतित्वस्य व्यापकं यत् यस्मादित्यर्थः ।

२१सु०- स्यादेतत् । यत्कञ्चिद्गतिपक्षीकारे बाधादिप्रसङ्गात् मुक्तानां गतिः पक्षीकर-णीया । तस्या दुःखेतत्वसाधने भवतामपसिान्तः स्यात् । भवरिपि मुक्तानां निर्दुःखत्व-स्याभ्युपगतत्वात् । तथा या गतिः सा दुःखेतेति व्याप्तिं वदता ईश्वरस्यापि दुःखमङ्गीकरणीयम् । अन्यथा तत्र व्यभिचारापत्तेः । ततोऽप्यपसिान्त एव । शरीर(रि)वृत्तित्वस्य साधनव्याप-कताऽङ्गीकारे गतिमत्त्वादीश्वरस्यापि शरीरित्वमङ्गीकार्यम् । ततश्चापसिान्त एवेत्यत आह आगमेति ।

अनु०-आगमाननुसारित्वे प्रसङ्गोऽयं यतस्ततः ।

नापसिान्तता दोषः

यतः वेदादिकमागममनुसृत्य मोक्षस्वरूपानुमाने अतिप्रसङ्गोऽयं अस्माभिरुक्तः यदि वेदादिनिरपेक्षस्त्वमेवमनुमिमीषे तदैवमपि कस्मान्नानुमिनुया इति । ततः कारणादपसिा-न्ततादोषो न भवति । प्रसङ्गेऽप्यपसिान्तमाुवयन्तं बोधयितुमाह प्रसङ्ग इति ।

प्रसङ्गे यदि सा भवेत् ।

तदैवातिप्रसङ्गः स्यात्

सा अपसिान्तता । भवेत् दोष इति शेषः । कथमतिप्रसङ्ग इत्यत आह नेति ।

न प्रसङ्गः क्वचिवेत् ।

इतिशब्दोऽत्र अन्तेऽध्याहार्यः । सर्वेष्वपि प्रसङ्गेष्वपसिान्तस्य कथञ्चिदाुवयितुं शक्यत्वादिति भावः । एतेन मुक्तानां सततोर्ध्वगतिः सिा चेत् बाधः, अन्यथा आश्रयासि-िरित्यपि परास्तम् । परसिाश्रये प्रतिपक्षस्य प्रसञ्जनात् ।

२२सु०- उपाध्यन्तरमाशङ्कते लोकेति ।

अनु०- लोकाकाशगतित्वं चेदुपाधिः

अत्र लोकाकाशसम्बन्धत्वमेव उपाधिः । साध्यव्यापकत्वात् । गतित्वं तु स्वरूप-कथनम् । दूषयति साधनेति ।

साधनानुगः ।

सोऽपीत्युक्ते वदेत् किं स

या गतिः सा लोकाकाशसम्बन्धनीति सोऽप्युपाधिः साधनमनुगच्छति व्याप्नोति । मुक्तगतावुपाधेरभावान्नेति चेन्न । तत्रापि गतित्वेन तत्साधनात् । एतेन शरीरिवृत्तित्वस्यापि साधनव्यापकत्वं समर्थितं वेदितव्यम् । तदिदमुक्तं इत्युक्ते वदेत् किं स इति । स्वाभिमते

मरुद्गणाः पारिषदास्तथैव ।

सर्वेऽनिरुं पृतनाधिपाद्याः

निर्ऋतिस्तु धर्मं प्रयाति । मरुद्गणाः शक्रं प्रयान्त । तथाशब्दः समुच्चये । पृतनाधिपाद्या विष्वक्सेनाद्याः सर्वे भगवतः पार्षदा अनिरुं प्रयान्त । देहलयार्थमिति शेषः । अनिरुस्य तु कामे लय उक्त एवेत्येवार्थः । अत्र प्रमाणमाह तुरेति ।

तुरश्रुतिर्हीत्थम्

अत एवैतत्तत्रैव नोक्तं परमश्रुतावनुक्तत्वात् ।

१२०सु०- पादार्थमुपसंहरति इयमिति ।

अनु०- इयं विमुक्तिः ।।

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।।

देवादीनां देहलयरूपा विमुक्तिः उक्तेति ।।

इति श्रीमन्न्यायसुधापरिमे राघवेन्द्रयतिकृते

चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः सम्पूर्णः ।।

सु०-

इति श्रीमत्पूर्णप्रमतिभगवत्पादसुकृते-

रनुव्याख्यानस्य प्रगुणजयतीर्थाख्ययतिना ।

कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविवृतौ

चतुर्थेऽध्यायेऽत्रोत्क्रमणचरणः पर्यवसितः ।।

इति श्रीमन्न्यायसुधायां चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।।

इति श्रीमन्न्यायसुधायां चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।।</div></div></div></div></div>

}}

</div>

=== तृतीयः पादः ===

<div class="introduction-line">उत्क्रान्तमार्गश्च विमुक्तगम्यं पादोदितं सुक्रमविक्रमौ च ॥1॥</div>

</div>

<div class="introduction-line">सान्तनिकप्राप्तिरभीष्टता च सौकर्यमित्यन्यमतस्य तर्काः ।</div>

<div class="introduction-line">विशेषसमप्राप्तिरुरुत्वमाप्तिः क्रमानुरागः कथितानुवृत्तिः ॥2॥</div>

</div>

<h4 class="gr-section-head">कार्याधिकरणम्</h4>

<div class="verse-block" id="AV_C04_S03_V01" data-block-id="AV_C04_S03_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka">सिद्धान्तनिर्णीतिकराः प्रतीकं देहादिकं तद्गतमेव ये नराः ।उपासते ते पुरतः समाप्नुयुर्ब्रह्माणमस्मान्मतिमाप्य विष्णुम् ॥3॥</div>

<div class="verse-block" id="AV_C04_S03_V01" data-block-id="AV_C04_S03_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka">प्राप्स्यन्त्यतोऽन्येऽपि तमाप्य तस्मात् हरिं गता मुक्तिभाजः परान्ते ॥</div>

<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥</div>

=== चतुर्थः पादः ===

<div class="introduction-line">अतिक्रमोक्तिः कृतिरर्थलाभः परागतिः पारगतिस्तदोकः ॥1॥</div>

</div>

<div class="introduction-line">समस्तकार्यं वशिता च विश्वसम्भावना युक्तयस्त्वन्यपक्षके ।</div>

<div class="introduction-line">सामान्यरूपं प्रतिभानमुक्तिराश्चर्यता कृत्रिमतास्तदोषः ॥2॥</div>

<div class="introduction-line">विशेषक्लृतिः कृतनिश्चयश्च माहात्म्यमित्येव सुनिर्णयार्थाः ।</div>

</div>

<h4 class="gr-section-head">अनन्याधिपत्त्यधिकरणम्</h4>

<div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka">अनन्यभृत्यत्वमिहोदितेभ्यस्त्वन्यस्य भृत्यत्वनिवारणाय ॥3॥</div>

<div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka">पतिं यदेषामपि विष्णुमाह ह्युतामृतत्त्वस्य पतित्ववाग्घरेः ।एतेऽपि चान्याधिपतित्वयुक्ता विष्ण्वन्यचित्वेन यथा पुमांसः ॥4॥</div>

<div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka">प्रसिद्धिभाजस्त्विति चानुमैव ह्यभीष्टसिद्ध्यै भवतीह निश्चयात् ।मुक्तस्वकीयावरयन्तृताऽस्ति मुक्तावपि ब्रह्मपुरस्सराणाम् ॥5॥</div>

<div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka">अनेन देवेन तथाऽमुना च हीष्टे परार्वाक्तनलोकिनामिति ।फलं श्रुतिर्ज्ञानत आह मुक्तावेतच्च सर्वाशुभनाशलिङ्गात् ॥6॥</div>

<div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka">लोकाधिपत्यं च विधातुरेव सर्वात्मनेत्याह तुरश्रुतिश्च ।सर्वे बलिं देवगणा वहन्तीत्येतच्च नान्यस्य तु युक्तिमेति ॥7॥</div>

<div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka">लोका इतीहापि तु लोकितां वचो लोका इति ह्येव रवः प्रजासु ।प्रयुज्यते सर्वजनैः सदैव तन्मानिनो लोकपदेन चोक्ताः ॥8॥</div>

<div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka">तद्गास्तु मुक्ता इह लोकशब्दाः अन्योन्यनाथा इति पैङ्गिनां श्रुतिः ।अलोकशब्देन विमुक्तिभाजो वाच्याः पदं तादृगपीह युक्तम् ॥9॥</div>

<div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka">लोकाभिधाश्चापि यतो हि मुक्ताः प्रकाशरूपाः सततं च सर्वे ।ब्रह्मैव लोकाधिपतिर्विमुक्तो भवेदिति प्राह तुरश्रुतिश्च ॥10॥</div>

<div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka">न चेह विज्ञानफलं समुक्तं लोकाधिपत्यं रविबिम्बगे हरौ ।उक्तं पृथक् तच्च पुरैव यस्मात् भेदोऽमुनेत्यादि च सम्यगुक्तः ॥11॥</div>

<div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka">त्वप्रत्ययं चाप्यतिहाय नैव रूपेण तेनेति भवेदिहार्थः ।भवत्यसावित्यणुशब्दमत्र विहाय वाक्यानि बहूनि दोषः ॥12॥</div>

<div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka">अतो जगद्य्वापृतिमन्त एव ब्रह्मादयः पूर्णगुणाः क्रमेण ।अमन्दमानन्दमजस्रमेव भुञ्जन्त आत्मीयमजात्समासते ॥13॥</div>

<div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka">नमो नमोऽशेषविशेषपूर्णगुणैकधाम्ने पुरुषोत्तमाय ।भक्तानुकम्पादतिशुद्धसंविद्दात्रेऽनुपाधिप्रियसद्गुणात्मने ॥14॥</div>

<div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka">यस्य त्रीण्युदितानि वेदवचने रूपाणि दिव्यान्यलं बट् तद्दर्शनमित्थमेव निहितं देवस्य भर्गो महत् ।वायो रामवचोनयं प्रथमकं पृक्षो द्वितीयं वपुर्मध्वो यत्तु तृतीयमेतदमुना ग्रन्थः कृतः केशवे ॥15॥</div>

<div class="gr-~~teeka-entry~~" ~~data-parent="AV_C04_S02_I1">~~

<div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka">निःशेषदोषरहित कल्याणाखिलसद्गुण ।भूतिस्वयम्भुशर्वादिवन्द्यं त्वां नौमि मे प्रियम् ॥16॥</div>

~~{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C04_S02_I1"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}~~

~~{{Teeka~~

~~| verse_id = AV_C04_S02_I1~~

| id ~~= AV_C04_S02_I1_Nyayasudha~~

~~| name = Nyayasudha~~

~~| label = न्यायसुधा~~

~~| text = अथ चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः~~

१सु०- मार्गो गम्यं चास्मन्पाद उच्यत इति भाष्यम् । तत्प्राक् प्रसङ्गाद्विवृतमपीह अवसरप्राप्तौ विशेषतो विवृणोति उत्क्रान्तेति ।

~~अनु०-उत्क्रान्तमार्गश्च विमुक्तगम्यं~~

~~पादोदितं~~

ये शरीरादुत्क्रान्ता मानुषास्तेषां मार्गो भगवोकगमनार्थः । गम्यमपि तेषामेवेति प्रतीतिनिरासाय उक्तं विमुक्तेति । ये कर्मणो देहाच्च विमुक्ताः तेषां सर्वेषामपि गम्यम् । इदमुभयमेतत्पादोदितम् ।

~~२सु०- अत्राधिकरणेषु पूर्वपक्षयुक्तः सिान्तयुक्तश्चाह सुक्रमेति ।~~

~~अनु०- सुक्रमविक्रमौ च ।~~

~~सान्तानिकप्राप्तिरभीष्टता च~~

~~सौकर्यमित्यन्यमतस्य तर्काः ।~~

~~विशेषसम्प्राप्तिरुरुत्वमाप्तिः~~

~~क्रमानुरागः कथितानुवृत्तिः ।~~

~~सिान्तनिर्णीतिकराः~~

अन्यमतस्येति जातावेकवचनम् । सिान्तनिर्णीतिकरास्तर्का इति शेषः ।

~~सु०-~~

~~ब्र०सू०-ॐ अप्रतीकालम्बनान्नयतीति बादरायण उभयथा च~~

~~दोषात्तत्क्रतुश्च ॐ ।।~~

३सु०-विमुक्तगम्यं प्रतिपादयितुम् इदं सूत्रम् । ताष्ये न विस्पष्टमित्यतः स्पष्टीकरिष्यन् प्रतीकशब्दार्थं तावदाह प्रतीकमिति ।

~~अनु०-प्रतीकं~~

~~देहादिकं~~

आदिपदेन मनःप्रभृतीनां भगवत्प्रतिमानां ग्रहणम् । यद्यपि सूत्रे अप्रतीकालम्बनानां गम्यमुक्तं प्रतीकालम्बनानां तु परिशेषसिम् । तथाऽपि अस्पष्टस्पष्टीकरणार्थं प्रवृत्तत्वात् अभावस्य भावपूर्वकत्वाच्च परिशेषसिमेवार्थमादावाह तद्गतमिति ।

~~तद्गतमेव ये नराः ।~~

~~उपासते ते पुरतः समाप्नुयु~~-~~~~

~~~~र्ब्रह्माणमस्मान्मतिमाप्य विष्णुम् ।

~~प्राप्स्यन्त~~<~~/p>~~

प्रतीकगतमेव विष्णुम् । ते प्रतीकालम्बनाः । पुरतः प्राक् प्रलयकालात् । अस्मात् ब्रह्मणः । मतिं भगवज्ज्ञानविशेषम् । प्राप्स्यन्त प्रलये । इदानीं सूत्रितामप्रतीकालम्बनानां गतिं प्रपञ्चयति अत इति ।

~~अतोऽन्येऽपि तमाप्य तस्मा-~~

~~रिं गता मुक्तिभाजः परान्ते ।।~~

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः ।।

प्रतीकालम्बनेभ्यः अन्ये व्याप्तोपासका अप्रतीकालम्बनाः । प्रथमतः तं विष्णुं आप्य अपि परान्तकाले । तस्माद्विष्णोः तं ब्रह्माणं आप्य हरिं गता भवन्तीति ।।

इति श्रीमन्न्यायसुधापरिमे राघवेन्द्रयतिकृते चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः ।।

~~इति श्रीमत्पूर्णप्रमतिभगवत्पादसुकृते-~~

~~रनुव्याख्यानस्य प्रगुणजयतीर्थाख्ययतिना ।~~

~~कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविवृतौ~~

~~चतुर्थाध्याये(र्चिःप्रभृति)स्मन् गमनचरणः पर्यवसितः ।।~~

~~~~इति श्रीमन्न्यायसुधायां चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः सम्पूर्णः ।।

}}

</div>

~~=== पादः 4 ===~~

<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥</div>

<div class="gr-~~teeka-entry" data-parent="AV_C04_S04_I16">~~

~~{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C04_S04_I16"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}~~

~~{{Teeka~~

~~| verse_id = AV_C04_S04_I16~~

~~| id = AV_C04_S04_I16_Nyayasudha~~

~~| name = Nyayasudha~~

~~| label = न्यायसुधा~~

~~| text = अथ चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः~~

१सु०- पादप्रतिपाद्यं तत्सङ्गतिश्च प्रसिैवेत्यतः पूर्वोत्तरपक्षयुक्तरेवाह अतिक्रमेति ।

~~अनु०-अतिक्रमोक्तिः कृतिरर्थलाभः~~

~~परागतिः पारगतिस्तदोकः ।~~

~~समस्तकार्यं वशिता च विश्व-~~

~~सम्भावना युक्तयस्त्वन्यपक्षे ।।~~

~~सामान्यरूपं प्रतिभानमुक्ति-~~

~~राश्चर्यता कृत्रिमताऽस्तदोषः ।~~

~~विशेषक्ऌप्तिः कृतनिश्चयश्च~~

~~माहात्म्यमित्येव सुनिर्णयार्थाः ।।~~

अन्यपक्षे पूर्वपक्षेषु । सुनिर्णयः सिान्तनिर्णयः अर्थः प्रयोजनं यासां ताः सुनिर्णयार्था युक्तयः ।।

~~।। अथ अनन्याधिपतित्वाधिकरणम् ।।~~

~~ब्र०सू०- ॐ अत एव चानन्याधिपतिः ॐ ।।~~

२सु०- इदं (एतत्) सूत्रं कश्चद्व्याख्याति । अत एव चावन्ध्यसङ्कल्पत्वा(देवान)-दन्यानधिपतिर्विद्वान् भवति । नास्यान्योऽधिपतिर्भवतीत्यर्थ इति । तदिदमसदिति भावेनाह अनन्येति ।

~~अनु०-अनन्यभृत्यत्वमिहोदितेभ्य-~~

~~स्त्वन्यस्य भृत्यत्वनिवारणाय ।~~

इह सूत्रे मुक्तस्यानन्याधिपतिरिति यत् अनन्यभृत्यत्वं उक्तं तत्तु उदितेभ्यो ये यस्य मुक्तस्य अधिपतित्वेनोदिताः शास्त्रे तेभ्यः अन्यस्य भृत्यो न भवति मुक्त इति प्रतिपादनाय । न तु सर्वथा अधिपतिनिवारणाय । कुतः । अनन्यपदप्रयोगात् । अन्यथाऽपतिरित्यवक्ष्यत् ।

~~इतश्चैवमेवेत्याह पतिमिति ।~~

~~पतिं यदेषामपि विष्णुमाह~~

~~ह्युतामृतत्वस्य पतित्ववाग्घरेः ।।~~

यत् यस्मात् हरेः अमृतत्वस्य उत यत् पतित्वं तस्य वाक् उतामृतत्वस्येशान इति श्रुतिरिति यावत् । विष्णुं एषां मुक्तानां पतिं आह । ततोऽप्युक्त एव सूत्रार्थो नापर इति ।

~~३सु०- अनुमानेनाप्येतमर्थं समर्थयते एतेऽपीति ।~~

~~अनु०-एतेऽपि चान्याधिपतित्वयुक्ता~~

~~विष्ण्वन्यचित्त्वेन यथा पुमांसः ।~~

~~प्रसिभिाजस्त्वति चानुमैव~~

~~ह्यभीष्टस््यिै भवतीह निश्चयात् ।।~~

अपि चेति प्रमाणसमुच्चये । एते मुक्ताः । अन्योऽधिपतिर्येषां तेऽन्याधिपतयः । तेषां भावोऽन्याधिपतित्वं तेन युक्ताः । विष्ण्वन्यत्वेन चित्त्वेन जीवत्वेन च । तुशब्दो विशेषार्थः । परकयव्याख्यानानुसारेण अन्याधिपतित्वयुक्ता इति प्रतिज्ञातम् । स्वमते त्वधिपतियुक्ता

इत्येव प्रतिज्ञेति । यदि कश्चदुदाहृतश्रुत्यर्थे विप्रतिपद्येत तस्यानुमानेनैवाल(मित्यक्त)मित्यनुमैव चेह मुक्तेष्वभीष्टस्याधिपतिसाहित्यस्य स््यिै भवतीति । कथम् । व्याप्तिपक्षधर्म(त्व)तयोः प्रमितत्वादिति हिशब्दः । मुक्ता अधिपतिरहिता मुक्तत्वात् अवन्ध्यसङ्कल्पत्वात् ईश्वरवदिति अनुमानप्रतिरोध इति चेन्न । मूलप्रकृतावनैकान्त्यात् । विपक्षे बाधकाभावाच्च । तदिदमुक्तं निश्चयादिति ।

४सु०- न केवलं मुक्तानां भगवानधिपतिः किं त्वन्येऽपि यथासम्भवं भवन्तीत्याशय-वानाह मुक्तेति ।

~~अनु०-मुक्तस्वकयावरयन्तृतास्त~~

~~मुक्तावपि ब्रह्मपुरःसराणाम् ।~~

ब्रह्मपुरःसराणामपि मुक्तौ मुक्ताश्च ते स्वकयाः स्वैः सह मुक्तिं गताश्च तेऽवराश्च मुक्तस्वकयावराः तन्नियन्तृताऽस्त । अमुक्तान् प्रति यन्तृता सर्वथा नास्त । यथाऽऽह सूत्र-कारः विकारावर्ति चेति । मुक्तेष्वपि कल्पान्तरे मुक्तान् स्वकल्पे मुक्तेष्वप्युत्तमान् समांश्च प्रति नास्तीत्यतो मुक्तेत्याद्युक्तम् । अनेन परोदाहृतश्रुतीनां गतिश्चोक्ता भवति ।

~~कुत एतदित्यत आह अनेनेति ।~~

~~अनेन देवेन तथाऽमुना च~~

~~हीष्टे परार्वाक्तनलोकिनामिति ।~~

~~फलं श्रुतिर्ज्ञानत आह~~

अनेन चक्षुरन्तस्थेन देवेन प्रसन्नेन तथा अमुना आदित्यान्तर्गतेन च परार्वाक्तनलोक-वर्तिनां मुक्तानाम् ईष्टे ईशिता भवतीति श्रुतिः ज्ञानतो मुक्तनियन्तृत्वं फलं आह हीति । अत्र अमुना परलोकिनां, अनेन अर्वाक्तनलोकिनामिति ज्ञेयम् । अनेन अथ य एवं विद्वान् इत्याद्यां सोऽमुनैव ये चामुष्मात्पराञ्चो लोकास्तांश्चाप्नोति देवकामांश्च, अथानेनैव ये चैतस्मा-दर्वाञ्चो लोकास्तांश्चाप्नोति मनुष्यकामांश्चेति श्रुतिमुपादत्ते ।

नन्वस्यां श्रुतावुक्तमिदं ज्ञानफलं मुक्तिगतमित्येतत् कुत इत्यत आह मुक्ताविति ।

~~मुक्ता-~~

~~वेतच्च सर्वाऽशुभनाशलिङ्गात् ।।~~

एतच्च सर्वलोकाप्तिलक्षणं फलं मुक्तावेव । उदेति ह वै सर्वेभ्यः पाप्मभ्यो य एवं वेद इति सर्वपापक्षयलिङ्गात् । न हि मुक्तेरितरत्रैतत्सम्भवति । प्रारब्धपापस्य आमोक्षं विद्यमान-त्वात् ।

५सु०- यदिदं सर्वलोकाधिपत्यं मुक्तौ फलमुक्तं तत्सर्वेषामपि मुक्तानामिति प्रतीति-निरासायाह लोकेति ।

~~अनु०-लोकाधिपत्यं च विधातुरेव~~

~~सर्वात्मना~~

सर्वात्मना लोकाधिपत्यं च मुक्तस्य विधातुरेव । अन्येषां यथायोग्यमिति भावः । स्वकयेत्युक्तमनुसन्धेयम् । अत्र प्रमाणमाह इत्याहेति ।

~~इत्याह तुरश्रुतिश्च ।~~

सा च अन्यत्र द्रष्टव्या । चशब्दो वक्ष्यमाणयुक्तिसमुच्चयार्थः । श्रुत्यन्तरमप्येवमेव व्याख्येयमित्याह सर्व इति ।

~~सर्वे बलिं देवगणा वहन्ती-~~

~~त्येतच्च नान्यस्य तु युक्तिमेति ।~~

स वेद ब्रह्म, सर्वेऽस्मै देवा बलिमावहन्तीति श्रुत्युक्तं मुक्तस्य सर्वदेवपूज्यत्वं च अनवधिकं विधातुरेव न सर्वेषामुक्तश्रुतेरेवेत्यर्थः । इतोऽप्येवमित्याह नेति । पूजका अपि हि देवा मुक्ता एव । अमुक्तानां मुक्तसम्बन्धस्य निवारितत्वात् । तथा च सर्वे देवा मुक्ताः सर्वै-र्मुक्तैर्देवैः पूज्यन्त इत्युक्तं स्यात् । एतच्च व्याहतम् । तत एव त(स्यैवोत्त)स्योत्तमत्वस्याधम-त्वस्य क्वाप्यदर्शनात् । अत उक्त एव श्रुत्यर्थः ।

६सु०- स्यादेतत् । तांश्चाप्नोतीत्युक्त आप्ता सर्वाशुभनाशलिङ्गावतु मुक्तः । तस्य च अत्र लोकाप्तिरेवोच्यते । न तु मुक्तस्वकयावरयन्तृतेत्यत आह लोका इति ।

~~अनु०-लोका इतीहापि तु लोकिनां वचो~~

इह श्रुतौ लोका इति पदं तावत् लोकिनां वचःप्रतिपादकम् । न केवलमाप्ता मुक्तः । लोकपदमपि लोकिविषयमिति अपिशब्दः । तुशब्दो वृत्तिविशेषद्योतकः । यथा मञ्चशब्दो मञ्चस्थेषु पुरुषेषु विद्यते तथा लोकशब्दोऽपि लोकस्थेषु पुरुषेष्वति । अत्र लक्षणाबीजसम्बन्धस्तु स्फुट एव । लाक्षणिकप्रयोगप्रयोजनं वाच्यमित्यत आह लोका इति ।

~~लोका इति ह्येव रवः प्रजासु ।~~

~~प्रयुज्यते सर्वजनैः सदैव~~

हिशब्दः प्रसिौ । प्रयोजनानुसन्धानेन विनेति एवशब्दः । रवः शब्दः । प्रजासु प्रजा-विषये । रूढलक्षणैषा तत्र किं प्रयोजनान्वेषणेनेति भावः ।

अथवा किं लक्षणया । यतो वाचक एव लोकशब्दो जनानामिति भावेनाह लोका इति । सर्वजनैः इति शब्दशक्तिज्ञैः ।

~~प्रकारान्तरेण लोकशब्दस्य पुरुषवाचित्वमाह तदिति ।~~

~~तन्मानिनो लोकपदेन चोक्ताः ।।~~

~~लोकाभिमानिनः । अभिमान्यधिकरणन्यायेनेति भावः ।~~

७सु०- अस्तु लोकशब्दस्य जनेषु वृत्तिः तथाऽप्यस्यां श्रुतौ तद्विवक्षा कुतो ज्ञायते ।

न तावताऽपीष्टसिःि । मुक्तविषयतायां प्रमाणाभावात् । आप्तिरेव चेहोच्यते न तु तन्नियमन-मित्यत आह तद्गा इति ।

~~अनु०-तद्गास्तु मुक्ता इह लोकशब्दा~~

~~अन्योन्यनाथा इति पैङ्गिनां श्रुतिः ।।~~

तुशब्दोऽवधारणे । इह ये च अमुष्मादित्यस्यां श्रुतौ तद्गाः परावलोकगताः मुक्ता एव

लोक इति शब्दो एषां ते लोकशब्दाः । ते चान्योन्यनाथाः उत्तमा अधमानां स्वीयानां नियामका इत्येवमेतच्छतिव्याख्यानरूपा पैङ्गिश्रुतिरस्त । यद्यपि मुक्तस्य विकारावर्तिव्यापारनिषेधादेव एतत् सिम् । तथाऽपि दार्ढ्या श्रुत्युदाहरणम् ।

एतेन लक्षणापक्षे मुख्ये बाधकं चोक्तं भवति । अभिमानिपक्षे तु भूतपूर्वगत्या मुक्तेषु लोकशब्दो व्याख्येयः ।

८सु०- प्रकारान्तरेणास्यां श्रुतौ मुक्तस्य मुक्तनियामकत्वं प्रतिपादयन्नाह अलोकेति ।

~~अनु०-अलोकशब्देन विमुक्तिभाजो~~

~~वाच्याः~~

लोकदोषातीतत्वाद्विदेहत्वाद्वेति भावः । ततः किं प्रकृत इत्यत आह पदमिति ।

~~पदं तादृगपीह युक्तम् ।~~

इह पराञ्चो लोका अर्वाञ्चो लोका इत्यत्र तादृग् अलोक इत्यपि पदं छेत्तुं युक्तम् । लोका-लोकशब्दयोः संहिताय•ं)ः समानरूपत्वादिति भावः ।

९सु०- योगवृत्त्याऽपि लोकशब्दस्य मुक्तेषु वृत्तिः सम्भवतीत्याह लोकेति ।

~~अनु०-लोकाभिधाश्चापि यतो हि मुक्ताः~~

~~प्रकाशरूपाः सततं च सर्वे ।।~~

यतः सर्वेऽपि मुक्ताः सततमपि प्रकाशरूपाः प्रसिाः ततोऽपि लोकाभिधाः । लोकतेः पचाद्यचि कृते रूपमेतत् । दर्शनं प्रकाश इति च नार्थान्तरम् ।

१०सु०- यदुक्तं प्राग्लोकाभिमानिनो ये मुक्तास्त इह लोकशब्दार्था इति तदसत् । ते हि उत्तमाः । न च तन्नियमनं मुक्तानां सम्भवतीत्यतो मोक्तं विस्मार्षीरित्याह ब्रह्मैवेति ।

~~अनु०-ब्रह्मैव लोकाधिपतिर्विमुक्तो~~

~~भवेदिति प्राह तुरश्रुतिश्च ।।~~

~~तथा च नानुपपत्तिरिति ।~~

११सु०- एवं स्वमतेन श्रुतिं व्याख्याय यत्परेषां व्याख्यानमादित्यमण्डले परमेश्वर-मुपासीनस्य विदुषः परलोकाधिपत्यं भवति चक्षुष्युपासीनस्यार्वाक्तनलोकाधिपत्यं भवतीति तन्निराकरोति न चेति ।

~~अनु०-न चेह विज्ञानफलं समुक्तं~~

~~लोकाधिपत्यं~~

इह श्रुतौ । लोकाधिपत्यं विज्ञानफलं समुक्तमिति व्याख्यानं न युक्तम् । कुत इत्यत

~~आह रवीति ।~~

~~रविबिम्बगे हरौ ।~~

~~उक्तं पृथक् तच्च पुरैव यस्मात्~~

चशब्देन चक्षुर्गते चेति समुच्चिनोति । यस्मात् कारणात् तत् लोकाधिपत्यं पुरैव पूर्व-वाक्य एव रविबिम्बगे हरौ चक्षुरन्तर्गते च पृथक् विभागेनोक्तम् । आदित्यगतं प्रकृत्य स एष

ये चामुष्मात्पराञ्चो लोकास्तेषां चेष्टे (देवे) देवकामानां चेति । तथाऽक्षिगतम् । स एष ये चैत-स्मादर्वाञ्चो लोकास्तेषां चेष्टे मनुष्यकामानां चेति । तस्मान्नेति ।

एतदुक्तं भवति । न समस्तलोकाधिपत्यं विदुषो युज्यते । तस्य भगवर्मत्वेन अत्रैव उक्तत्वादिति ।

१२सु०- भगवर्मोऽपि विदुषो भवतीत्यङ्गीकारे को दोष इति चेत् । तत्कं भगवान् स्वीयसर्वलोकाधिपत्यं परित्यज्य विदुषे ददातीति । उत विद्वांसमवान्तरेश्वरं करोतीति । अथ विद्वांस्तादात्म्यं प्राप्नोतीति ।

नाद्यः । भगवदैश्वर्यस्य समस्तश्रुत्यादौ नित्यत्वावगमात् । किं चैकस्मै विदुषे दत्त-स्वाधिपत्यो भगवानन्यस्मै (विदुषे) किं दद्यात् । सर्वपापक्षयलिङ्गविरोधाच्च ।। अत एव न द्वितीयः । हिरण्यगर्भे तद्युज्यत इति चेन्न । पाप्म(प)शब्देन प्रकृत्यादेर्बन्धस्य विवक्षितत्वात् । अत एवोक्तं सर्वाशुभेति । तस्योदिति नामेति हि परमेश्वरस्योच्छब्दं नामत्वेनोक्तवा तस्य निर्वचनं क्रियते स एष सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदित इति । तत्रोदितत्वमेवोच्छब्दार्थः । कस्मा-दित्यपेक्षायां योग्यं किमपि ग्राह्यम् । न च तत्पापमेवेति नियामकमस्त । अतः सर्वमप्यशुभं

~~तत्र विवक्षितम् । तदेव च विदुषः फलमुच्यते ।।~~

~~तृतीयं निराकरोति भेद इति ।~~

~~अनु०-भेदोऽमुनेत्यादि च सम्यगुक्तः ।।~~

विदुषः । परमेश्वरादिति शेषः । आदिपदेन अनेनेत्यस्य ग्रहणम् । क्रियाविशेषणं चैतत् । भेदश्चेति सम्बन्धः । सम्यगिति । स्पष्टम् । न हि तदात्मा तत्प्रसादात् तर्मा भवति ।

१३सु०- भवेदेतत् यदि अमुना अनेनेत्येतत् अमुना देवेन प्रसन्नेन निमित्तेनेति व्याख्या-येत । न चैवम् । किं नाम अमुना रूपेण अमुष्य तादात्म्यं प्राप्य, तथा अनेन रूपेणास्य तादात्म्यं प्राप्येति । न चैवं सति भेदोक्तिरस्तीत्यत आह त्वप्रत्ययमिति ।

~~अनु०-त्वप्रत्ययं चाप्यतिहाय नैव रूपेण तेनेति भवेदिहार्थः ।।~~

चशब्दस्तत्समान•र्थ)प्रत्ययान्तरसमुच्चयार्थः । अपिशब्दो रूपेणेति पदस्य । तेन इति अमुना अनेन इति उभयोः ग्रहणम् । अतिहाय प्रवृत्तायामिह श्रुतौ । भवे(देयं प)दयं परस्या-भिलाषः श्रुतिस्तु न तथा वक्ति । यदि खल्वदस्त्वेनादस्तयेदंत्वेनेदन्तयेति भाववाची प्रत्ययः स्यात् । यदि वा(चा)ऽमुना रूपेणात्मना, अनेन रूपेणात्मनेति पदं स्यात् । तदा प्रतीमोऽयमर्थः श्रुत्यभिप्रेत इति । न चैतदस्तीति ।

१४सु०- ननु भावप्रधाना निर्देशा बहुलमुपलभ्यन्ते । ततो विनाऽपि प्रत्ययेन सोऽर्थो भविष्यति । सोपस्कराणि च वाक्यानि भवन्त । ततो रूपेणेत्यादिपदाध्याहारो वा करिष्यते ।

को दोष इति चेन्न । निश्चते हि वाक्यार्थे तदुपपद्यते । न च तन्निश्चायकमत्रास्तीत्याशयवान् दोषान्तरमाह भवतीति ।

~~अनु०-भवत्यसावित्यणुशब्दमत्र विहाय वाक्यानि बहूनि दोषः ।~~

यद्यस्यां श्रुतौ तादात्म्यप्राप्त्या(प्तौ) तदीयं सर्वलोकाधिपत्यमस्य भवतीत्यर्थो विवक्षितः स्यात् । तर्ह्यत्रैतदर्थप्रतिपादने अयं विद्वानसौ परमात्मा भवतीत्येतावदेव वक्तव्यम् । न तु सोऽमुनैवेत्यादिकम् । तादात्म्यप्राप्तौ तर्म(र्म्य)स्य स्वतःसित्वात् । अयं असौ भवतीत्यल्पं शब्दं विहाय बहूनि वाक्यानि प्रयुञ्जानायाः श्रुतेरकुशलत्वदोषः स्यात् । न हि कश्चदल्पीयसा प्रयत्नेन स््यित्यर्थे महान्तं प्रयत्नमातिष्ठमा(नः स)िनो महरिाद्रियते । किं चात्र परमेश्वरः सगुणो वा विवक्षितो निर्गुणो वा । आद्ये न विदुषः तत्तादात्म्यमस्त । परेणा(प्य)नभ्युपगत-त्वात्(मात्) । न द्वितीयः । निर्गुणस्याऽऽदित्यादिपरिच्छेदानुपपत्तेः । ऐश्वर्यासम्भवाच्च । न च तूयङ्गतस्य सर्वलोकाधिपत्यं भवतीति ।

१५सु०- अपव्याख्याननिराकरणमुपसंहरन् पादार्थं सङ्क्षेपेणाह अत इति ।

~~अनु०- अतो जगद्व्यापृतिमन्त एव~~

~~ब्रह्मादयः पूर्णगुणाः क्रमेण ।~~

~~अमन्दमानन्दमजस्रमेव~~

~~भुञ्जन्त आत्मीयमजात्समासते ।।~~

जगच्छब्देन स्वी(स्वक)यावरमुक्ता गृह्यन्ते । जगद्व्यापारवर्जमित्येतन्मुक्तेतरजगद्विष-यम् । अतो न तद्विरोध इत्येतदप्यनेन सूचयति । अन्यथा स्वावरमुक्तनियामका एवेत्यवक्ष्यत् । तथा चानन्याधिपतिपदमुक्तार्थमेवेति भावः । आत्मीयं न तु पारमेश्वरम् । अजात् परमेश्वरात्

~~तं अविहायेत्यर्थः । तत्प्रसादादिति वा ।।~~

~~।। इति अनन्याधिपतित्वाधिकरणम् ।। ४-४-७ ।।~~

१६सु०- एवं परिसमापितग्रन्थो भगवानाचार्यः स्वप्रतिपादितप्रकारं स्वस्य अति-विशदानादिसार्वज्ञप्रदं निरुपाधिकपरमप्रेमास्पदगुणगणं पुरुषोत्तमं पौनःपुन्येन प्रणमति नम इति ।

~~अनु०-नमो नमोऽशेषविशेषपूर्ण-~~

~~गुणैकधाम्ने पुरुषोत्तमाय ।~~

~~भक्तानुकम्पादतिशुसंवि-~~

~~द्दात्रेऽनुपाधिप्रियसद्गुणात्मने ।।~~

अशेषविशेषैः पूर्णा ये गुणाः तेषां प्रधानाश्रयाय, भक्ते मयि अनुकम्पात् अनुक्रोशात् । अत एव ताच्छीलिकस्य तृनः प्रयोगः । सद्गुणानुवादेनानुपाधिप्रियत्वं तादात्म्यं च विधीयत इति

~~न पुनरुक्तिः ।~~

१७सु०- यथा भगवत्स्वरूपविज्ञानं समस्तपुरुषार्थसाधनं तथा स्वस्वरूपविज्ञानमपि इत्यतः तदाविष्कुर्वन्नाह यस्येति ।

~~अनु०-यस्य त्रीण्युदितानि वेदवचने रूपाणि दिव्यान्यलं~~

यस्य वायोः देवस्य वेदवचने बत्थिेत्यादौ अलं दिव्यानि अुतानि त्रीणि रूपाणि उदितानि अमुना वायुना अयं केशवे विषये ग्रन्थः कृतः इत्यन्वयः ।

१८सु०- कदृशं तस्य मूलरूपं कथम्भूतानि च तानि त्रीणि रूपाणि इत्यत उक्तं

~~बडित्यादि ।~~

~~अनु०-बट्तद्दर्शतमित्थमेव निहितं देवस्य भर्गो महत् ।~~

~~वायो रामवचोनयं प्रथमकं पृक्षो द्वितीयं वपु-~~

~~र्मध्वो यत्तु तृतीयमेतदमुना ग्रन्थः कृतः केशवे ।।~~

यस्य तन्मूलरूपं बट् बलात्मकं दर्शतं ज्ञानरूपं च । दृशेरौणादिकोऽतच्प्रत्ययः ।

अनेन वायुशब्दो निरुक्तः । वशब्दो बलवाची । अयतिः गत्यर्थः । गत्यर्थाश्चाव-

~~गत्यर्थाः । तत उण् । वश्चासौ आयुश्चेति वायुरिति ।~~

किञ्च भर्गो भरणगमनयोः कर्तृ । डुभृञ् भरणे, गम्लृ गतौ, आभ्यामसुन्प्रत्ययो डिच्च । इदमपि वायुशब्दव्याख्यानम् । वा गतिगन्धनयोः इत्यतः कृवापाजिमिस्वदिसाध्यशूभ्य उणित्युण् । अनेकार्थत्व•तूनां वातिर्भरणेऽपि वर्तते । अपि च महत् श्रेष्ठम् । वयः श्रेष्ठत्व इत्यस्मादुण् ।

~~न केवलं मूलरूपमेवं किन्तु यस्यावतारेषु निहितं रूपं इत्थमेव ।~~

यस्य प्रथमकं प्रथमं रूपं रामविषयाणि वचांसि मूलरामायणादीनि रामवचांसि तेषां

~~नयं नीयन्ते शिष्येषु प्रवर्त्यन्तेऽनेनेति । एरजित्यच् ।~~

यस्य द्वितीयं वपुः पृक्षः । पृच्छदः पृतनावाची प्रसिः । तस्मन्कर्मण्युपपदे क्षै क्षय इत्येतस्मात् आतोऽनुपसर्गे क इति कः । उपपदतकारलोपश्छान्दसः । पुङ्गिं(ङ्गः) च श्रुत्यनु-सारेण । असुन्वा प्रत्ययः । किदिति नपुंसकमेवेदम् । रिपुपृतनाक्षयकारीत्यर्थः ।

यस्य तृतीयं वपुः एतन्मध्वः । मधुशब्दः सुखवाची । मधु द्यौरस्तु नः पितेति

प्रयोगात् । वशब्दः शास्त्रापरपर्यायतीर्थवाची । वातेरवगत्यर्थात्करणे घञर्थे कविधानमिति

~~कः । सुखसाधनं तीर्थमस्येति । स्वरित्यत्रेवोकारलोपः ।~~

१९सु०- भगवत्स्वरूपप्रतिपादनेनैव ग्रन्थोपसंहारः समुचित इत्याशयवान् नित्यापरोक्षं भगवन्तं सम्बोध्य स्तौति निःशेषमिति ।

~~अनु०-निःशेषदोषरहितकल्याणाखिलसद्गुण ।~~

~~भूतिस्वयम्भुशर्वादिवन्द्यं त्वां नौमि मे प्रियम् ।।~~

~~इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते~~

~~श्रीमत्कृष्णद्वैपायनकृतब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने~~

~~~~चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः ~~।।~~

~~भूतिः महालक्ष्मीः ।।~~

~~वचनप्रसूनमाला जयतीर्थाख्येन भिक्षुणा रचिता ।~~

~~ध्रियतां हृदये सदये कमलामहिलेन पूरुषेण ।। १ ।।~~

~~न वैदुष्यभ्रान्त्या न च वचनचातुर्यकुधिया~~

~~न मात्सर्यावेशान्न च चपलतादोषवशतः ।~~

~~परं श्राजाड्यादकृषि कृतिमाचार्यवचसि~~

~~स्खलन्नप्येतस्माज्जगति न हि निन्द्योऽस्म विदुषाम् ।। २ ।।~~

~~अनुव्याख्याऽमृताम्भोधेः समुत्पन्नाऽतिनिर्मला ।~~

~~इयं न्यायसुधा भौमैर्विबुधैः सेव्यतां सदा ।। ३ ।।~~

इति श्रीमत्पूर्णप्रमतिभगवत्पादसुकृतेरनुव्याख्यानस्य प्रगुणजयतीर्थाख्ययतिना ।

कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविवृतौ चतुर्थेऽध्यायेऽस्मश्चरमचरणः पर्यवसितः ।।

~~इति श्रीमन्न्यायसुधायां चतुर्थोऽध्यायः सम्पूर्णः ।।~~

}}

</div>

Line 1,575:

Line 2,260:

[[Category:Vyakhya]]

[[Category:Anuvyakhyana]]

[[Category:Nyayasudha]]

@@ Line 1: / Line 1: @@
 = न्यायसुधा — अध्यायः 4 =
 <div class="gr-page-nav">[[Anuvyakhyana|Anuvyakhyana]] · [[Anuvyakhyana/Vyakhya/Nyayasudha|Nyayasudha]]</div>
-<div class="gr-teeka-page" data-primary="Anuvyakhyana" data-slug="Nyayasudha">
+<div class="gr-teeka-page" data-primary="Anuvyakhyana" data-slug="Nyayasudha" data-interleaved="1">
 <span id="gr-C4" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="अध्यायः 4"></span>
 <div class="gr-part-nav">[[Anuvyakhyana/Vyakhya/Nyayasudha/C3|← अध्यायः 3]] · [[Anuvyakhyana/Vyakhya/Nyayasudha|अनुक्रमणिका]]</div>
-=== पादः 1 ===
+== चतुर्थाध्यायस्य ==
-<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C04_S01">
+<span id="gr-C4-S1" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="प्रथमः पादः"></span>
-{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C04_S01"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
+=== प्रथमः पादः ===
-{{Teeka
+<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C04_S01" data-teeka="Nyayasudha"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="AV_C04_S01" data-id="AV_C04_S01_" data-name=""><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">अथ चतुर्थाध्यायः</p>
-| verse_id = AV_C04_S01
-| id       = AV_C04_S01_Nyayasudha
-| name     = Nyayasudha
-| label    = न्यायसुधा
-| text     = <p class="gr-vyakhya-para">अथ चतुर्थाध्यायः</p>
 <p class="gr-vyakhya-para">अथ चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः</p>
 <p class="gr-vyakhya-para">१सु०- यदीयचरणाम्भोजच्छायामाश्रित्य निर्वृताः ।</p>
@@ Line 52: / Line 47: @@
 <p class="gr-vyakhya-para">नन्वत्र श्रवणादिकालबाहुल्यमेव प्रतीयते । न पुनरावृत्तिः । श्रुतस्यैव वाक्यस्य पुनः श्रवणामित्यादिरूपा हि सेति । मैवम् । एकेन वाक्येनावगतस्य तत्त्वस्य पुनःपुनस्तेनान्येन वा अवगतिः श्रवणावृत्तिः । एवमेकया युक्तयाऽनुसंहितस्य भूयो भूयः तयाऽन्यया वाऽनुसन्धानं मननावृत्तिरित्यभिप्रेतत्वात् ।</p>
 <p class="gr-vyakhya-para">नन्वेवं चेत् सर्ववेदान्तप्रत्ययमित्यनेनैव गतमेतत् । सत्यम् । तस्यैवात्यन्तावश्य-कत्वप्रदर्शनाय पुनरारम्भ इत्युक्तमेव । एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् ।। ४ ।। १ । १ ।।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">।। इति आवृत्त्यधिकरणम् ।।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">।। इति आवृत्त्यधिकरणम् ।।</p></div></div></div></div></div>
-}}
+<div class="introduction" id="AV_C04_S01_I01" data-block-id="AV_C04_S01_I01" data-verse="AV_C04_S01">
+<div class="introduction-line">समन्वयाविरोधाभ्यां सिद्धे वस्तुनि साधने ।</div>
+<div class="introduction-line">विचारितेष्वशेषेषु साधनेषु विशेषतः ॥1॥</div>
 </div>
-<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C04_S01_A001">
+<div class="introduction" id="AV_C04_S01_I02" data-block-id="AV_C04_S01_I02" data-verse="AV_C04_S01">
-{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C04_S01_A001"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
+<div class="introduction-line">नित्यशः कार्यमत्यन्तमवश्यम्भावि साधनम् ।</div>
-{{Teeka
+<div class="introduction-line">चिन्त्यते प्रथमं तत्र श्रवणादिसकृत्क्रिया ॥2॥</div>
-| verse_id = AV_C04_S01_A001
+</div>
-| id       = AV_C04_S01_A001_Nyayasudha
-| name     = Nyayasudha
+<div class="introduction" id="AV_C04_S01_I03" data-block-id="AV_C04_S01_I03" data-verse="AV_C04_S01">
-| label    = न्यायसुधा
+<div class="introduction-line">आवृत्तिर्वेति सन्देहे कर्तव्यावृत्तिरेव हि ।</div>
-| text     = <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ आत्मोपगमाधिकरणम् ।।</p>
+<div class="introduction-line">उपदेशोऽतत्त्वमसीत्यादि ह्यसकृदेव यत् ॥3॥</div>
-<p class="gr-vyakhya-para">सु०-</p>
+</div>
-<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ आत्मेति तूपगच्छन्त ग्राहयन्त च ॐ ।।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">३असु०-एतत्सूत्रं व्याख्यातुमात्मशब्दार्थं तावदाह आत्मेति ।</p>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S01_I04" data-block-id="AV_C04_S01_I04" data-verse="AV_C04_S01">
-<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- आत्मेति नाम कथितं साक्षान्नारायणस्य हि ।</p>
+<div class="introduction-line">‘लिङ्गाल्लातव्यतः पूर्वमृजोर्ब्रह्मत्वतः शतात् ।</div>
-<p class="gr-vyakhya-para">यस्मादात्मेति नाम साक्षात् मुख्यया वृत्त्या नारायणस्य कथितम् । मुख्ये च सम्भव-त्यमुख्यं न युज्यते । तस्मादत्र सूत्रेऽपि आत्मा जनार्दनः आत्मशब्दोदितो जनार्दन इति वक्ष्य-माणेनान्वयः ।</p>
+<div class="introduction-line">शुश्रावोग्रतपा नाम योग्यो रुद्रपदस्य यः ॥4॥</div>
-<p class="gr-vyakhya-para">४सु०- किं तदात्मशब्दस्य भगवन्नामत्वकथनमित्यत आह आत्मेति ।</p>
+</div>
-<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-आत्मा ब्रह्म महास्तारः परमेशः शुचिश्रवाः ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">विष्णुर्नारायणोऽनन्त इति श्रीपतिरीर्यते ।</p>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S01_I05" data-block-id="AV_C04_S01_I05" data-verse="AV_C04_S01">
-<p class="gr-vyakhya-para">इति पैङ्गिश्रुतिश्चैव तथैव परमश्रुतिः ।।</p>
+<div class="introduction-line">सार्धं परार्धं विष्णोस्तु गुणान् भक्त्या सदोद्यतः ।</div>
-<p class="gr-vyakhya-para">इति नामभिः । पैङ्गिश्रुतिः आत्मशब्दं भगवन्नामत्वेनाह । चशब्दः श्रुत्यन्तरसमुच्च-यार्थः । श्रुतिरेव न तु मानुषप्रणीतमभिधानमिति एवशब्दः । तेन क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुष इत्यादि-विरोधो नाशङ्कनीयः । ओमात्मेति परमश्रुतिः ।</p>
+<div class="introduction-line">तत्त्रिभागमुपासां च चक्रे सम्भृतमानसः ॥5॥</div>
-<p class="gr-vyakhya-para">ओमात्मा भगवान्वष्णुरात्मानन्दोऽक्षरः स्वराट् ।</p>
+</div>
-<p class="gr-vyakhya-para">विश्वत्राता नृसिंहोऽजो नारायण उरुक्रमः ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">अनसूया तथैवात्रेर्जज्ञे पुत्रानकल्मषान् ।</p>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S01_I06" data-block-id="AV_C04_S01_I06" data-verse="AV_C04_S01">
-<p class="gr-vyakhya-para">दत्तं दूर्वाससं सोममात्मेशब्रह्मसम्भवान् ।</p>
+<div class="introduction-line">दशमन्वन्तरं शक्रपदयोग्यो गरुत्मतः ।</div>
-<p class="gr-vyakhya-para">इति भागवते चैव तस्मादात्मा जनार्दनः ।।</p>
+<div class="introduction-line">पदयोग्यात्सुमनसः सुनन्दो नाम चाशृणोत् ॥6॥</div>
-<p class="gr-vyakhya-para">आत्मानन्देति समस्तमेकं नाम । अनसूयेति भागवते च आत्मशब्दस्य भगवत्येव प्रयोगोऽस्त । तथैवेति तत्र प्रकृतेन समुच्चयार्थम् । जज्ञे जनयामास । अन्तर्णीत(णिजर्थोऽत्र)-ण्यर्थो वा अत्र जनिः । आत्मेशब्रह्मसम्भवान् विष्णुशिवब्रह्मसम्भवान् । सह भवन्तीति</p>
+</div>
-<p class="gr-vyakhya-para">सम्भवाः । अत्र दत्तदूर्वाससौ विष्णुशिवावेव । सोमो ब्रह्मणा सहभूतः । तर्मोऽन्ययोरप्युप-चारादुच्यते । छत्रिण इति यथा ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">५सु०- अस्त्वात्मशब्दो विष्णुपरस्तथाऽपि कः सूत्रार्थ इत्यत आत्मेतीति प्रतिज्ञांशं व्याख्याति(चष्टे) तस्मादिति ।</p>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S01_I07" data-block-id="AV_C04_S01_I07" data-verse="AV_C04_S01">
-<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- तस्मादुपास्यो विष्णुरिति ज्ञातव्यः सज्जनैः सदा ।</p>
+<div class="introduction-line">उपासां चक्र उद्युक्तो मन्वन्तरचतुष्टयम् ।</div>
-<p class="gr-vyakhya-para">यस्मादात्मशब्दो विष्णुपरस्तस्मात् । अयं प्रतिज्ञार्थः । आत्मा विष्णुः आत्मेति सज्जनैः सदा ज्ञातव्यः उपास्यो ध्येयश्च ।</p>
+<div class="introduction-line">सूर्याचन्द्रमसोश्चैव पदयोग्यौ सुतेजसौ ॥7॥</div>
-<p class="gr-vyakhya-para">हेत्वंशं व्याचष्टे तथैवेति ।</p>
+</div>
-<p class="gr-vyakhya-para">तथैवोपासते सन्तस्तथैवोपदिशन्त च ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">अनेनात्म(त्मेति)शब्दस्याऽऽवृत्तिः तुशब्दश्चावधारणार्थ इत्युक्तं भवति । सतामेवो-पासनोपदेशौ भाष्योदाहृताभ्यां श्रुतिभ्यां सिौ । उपगच्छन्तीत्येतज्ज्ञानार्थमुपासनार्थं च ।</p>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S01_I08" data-block-id="AV_C04_S01_I08" data-verse="AV_C04_S01">
-<p class="gr-vyakhya-para">तत्र ज्ञानार्थत्वं स्पष्टमित्येक एवार्थो व्याख्यातः । अत एव प्राक् ज्ञातव्य उपास्यश्चेत्युक्तम् ।</p>
+<div class="introduction-line">सुरूपः शान्तरूपश्च मन्वन्तरचतुष्टयम् ।</div>
-<p class="gr-vyakhya-para">६सु०- नन्वनेन विष्णुर्विष्णुरित्युपास्य इत्युक्तं भवति । ततश्च किमनेन कृतं स्यात् ।</p>
+<div class="introduction-line">अशृण्वतां सुमनसो मन्वन्तरमुपासताम् ॥8॥</div>
-<p class="gr-vyakhya-para">न ह्यविष्णुत्वेनोपास्तरत्र प्रसक्तेत्यत आह आदानेति ।</p>
+</div>
-<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-आदानार्थत्वतश्चायमात्मशब्दः पतिं वदेत् ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">अयं सूत्रगत आत्मशब्दः पतिं च वदेत् । कथम् । आदानार्थत्वत आदानकर्तृत्वार्थ-त्वात् । आङ्पूर्वात् दाञः आतो मनिन्निति मनिन् प्रत्ययः आकारलोपो दस्य तश्च निर्वचन-</p>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S01_I09" data-block-id="AV_C04_S01_I09" data-verse="AV_C04_S01">
-<p class="gr-vyakhya-para">त्वात् । तथा चोक्तं यच्चाप्नोति यदादत्त इत्यादि । पतिर्हि स्वीयतया भृत्यानादत्ते ।</p>
+<div class="introduction-line">ततः प्रोक्तास्तु ते सर्वे भक्त्योग्रतपआदयः ।</div>
-<p class="gr-vyakhya-para">७सु०- ततः किमित्यतः सूत्रार्थं विवृणोति स्वामीति ।</p>
+<div class="introduction-line">अपश्यन् परमं विष्णुं तत्प्रसादैधिताः(तत्प्रसादेधिताः) सदा ॥9॥</div>
-<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- स्वामी मे विष्णुरित्येव नित्यदोपास्यमञ्जसा ।</p>
+</div>
-<p class="gr-vyakhya-para">अत्र सूत्रे द्वावात्मशब्दौ । एकोऽनुवादार्थो द्वितीयो विध्यर्थः । आत्मात्मेत्युपास इति द्वावपि विष्णुविषयौ । तत्राद्योऽविवक्षितावयवार्थः संज्ञात्वेन वर्तते । द्वितीयो विवक्षिता-वयवार्थः स्वामिनं वदति । तथा चात्मा विष्णुरात्मेति स्वामीत्युपास्य इति सूत्रार्थो भवती-त्यर्थः । अञ्जसा परमादरेण । नन्वेतदानन्दादयः प्रधानस्येत्यनेनैव गतम् । सत्यम् । सर्वथो-पास्यत्वस्य ज्ञापनाय पुनर्वचनम् । तदिदमुक्तं नित्यदैवाञ्जसेति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">८सु०-अस्य सर्वथोपास्यत्वे किं प्रमाणमित्यत आह स्वामीति ।</p>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S01_I10" data-block-id="AV_C04_S01_I10" data-verse="AV_C04_S01">
-<p class="gr-vyakhya-para">स्वामी विष्णुरिति ध्यानं विशेषणविशेष्यतः ।</p>
+<div class="introduction-line">इत्युक्तं विष्णुना साक्षात् ग्रन्थे सत्तत्त्वसञ्ज्ञिते ।</div>
-<p class="gr-vyakhya-para">कर्तव्यं सर्वथैवैतन्न कथञ्चन विस्मरेत् ।</p>
+<div class="introduction-line">आत्मेति नाम कथितं साक्षान्नारायणस्य हि ॥10॥</div>
-<p class="gr-vyakhya-para">इति सत्तत्त्ववचनं षाड्गुण्यवचनं परम् ।</p>
+</div>
-<p class="gr-vyakhya-para">मम स्वामी हरिर्नित्यं सर्वस्य पतिरेव च ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">इति ध्येयः सर्वदैव भगवान् विष्णुरव्ययः ।।</p>
+<span id="gr-adh-AV_C04_S01_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="आत्माधिकरणम्" data-block-id="gr-adh-AV_C04_S01_A001"></span><h4 class="gr-section-head">आत्माधिकरणम्</h4>
-<p class="gr-vyakhya-para">विशेषणविशेष्यत इति स्वामित्वं विशेषणं विष्णुर्विशेष्य इति विशेषणाविशेष्यभावेन एव । न तु तटस्थं स्वामित्वं निर्गुणस्य विष्णोरुपलक्षणमित्येवमित्यर्थः । कथञ्चन आधि-व्याधिसत्त्वेऽपि । परम् उपरितनम् । मम स्वामीत्यनेन प्रसक्तमल्पत्वं निवारयति सर्वस्येति ।।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">।। इति आत्मोपगमाधिकरणम् ।।</p>
+<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V01" data-block-id="AV_C04_S01_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">‘आत्मा ब्रह्म महांस्तारः परमेशः शुचिश्रवाः ।</span><span class="shloka-line">विष्णुर्नारायणोऽनन्त इति श्रीपतिरीर्यते’ ॥11॥</span></span></div>
-}}
-</div>
+<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V01" data-block-id="AV_C04_S01_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इति पैङ्गिश्रुतिश्चैव(इति पिङ्गश्रुतिश्चैव) तथैव परमश्रुतिः ।</span><span class="shloka-line">‘ओमात्मा भगवान् विष्णुरात्मानन्दोऽक्षरः स्वराट् ॥12॥</span></span></div>
+<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V01" data-block-id="AV_C04_S01_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">विश्वत्राता नृसिंहोऽजो नारायण उरुक्रमः ।</span><span class="shloka-line">‘अनसूया तथैवात्रेर्जज्ञे पुत्रानकल्मषान्(भागवतवचनम्.४.१.१५) ॥13॥</span></span></div>
+<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V01" data-block-id="AV_C04_S01_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">दत्तं दुर्वाससं सोममात्मेशब्रह्मसम्भवान्’ ।</span><span class="shloka-line">इति भागवते चैव तस्मादात्मा जनार्दनः ॥14॥</span></span></div>
+<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V01" data-block-id="AV_C04_S01_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तस्मादुपास्यो विष्णुरिति ज्ञातव्यः सज्जनैः सदा ।</span><span class="shloka-line">तथैवोपासते सन्तस्तथैवोपदिशन्ति च ॥15॥</span></span></div>
+<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V01" data-block-id="AV_C04_S01_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आदानर्थत्वततश्चायमात्माशब्दः पतिं वदेत् ।</span><span class="shloka-line">स्वामी मे विष्णुरित्येव नित्यदोपास्यमञ्जसा ॥16॥</span></span></div>
+<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V01" data-block-id="AV_C04_S01_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">‘स्वामी विष्णुरिति ध्यानं विशेषणविशेष्यतः ।</span><span class="shloka-line">कर्तव्यं सर्वथैवैतन्न कथञ्चन विस्मरेत्’ ॥17॥</span></span></div>
+<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V01" data-block-id="AV_C04_S01_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इति सत्तत्ववचनं षाड्गुण्यवचनं परम् ।</span><span class="shloka-line">‘मम स्वामी हरिर्नित्यं सर्वस्य पतिरेव च ॥18॥</span></span></div>
+<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V01" data-block-id="AV_C04_S01_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इति ध्येयः सर्वदैव भगवान् विष्णुरव्ययः ।</span></span></div>
-<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C04_S01_A002">
+<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C04_S01_A001" data-teeka="Nyayasudha"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="AV_C04_S01_A001" data-id="AV_C04_S01_A001_" data-name=""><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">।। अथ आत्मोपगमाधिकरणम् ।।</p>
-{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C04_S01_A002"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
+<p class="gr-vyakhya-para">सु०-</p>
-{{Teeka
+<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ आत्मेति तूपगच्छन्त ग्राहयन्त च ॐ ।।</p>
-| verse_id = AV_C04_S01_A002
+<p class="gr-vyakhya-para">३असु०-एतत्सूत्रं व्याख्यातुमात्मशब्दार्थं तावदाह आत्मेति ।</p>
-| id       = AV_C04_S01_A002_Nyayasudha
+<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- आत्मेति नाम कथितं साक्षान्नारायणस्य हि ।</p>
-| name     = Nyayasudha
+<p class="gr-vyakhya-para">यस्मादात्मेति नाम साक्षात् मुख्यया वृत्त्या नारायणस्य कथितम् । मुख्ये च सम्भव-त्यमुख्यं न युज्यते । तस्मादत्र सूत्रेऽपि आत्मा जनार्दनः आत्मशब्दोदितो जनार्दन इति वक्ष्य-माणेनान्वयः ।</p>
-| label    = न्यायसुधा
+<p class="gr-vyakhya-para">४सु०- किं तदात्मशब्दस्य भगवन्नामत्वकथनमित्यत आह आत्मेति ।</p>
-| text     = <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ प्रतीकाधिकरणम् ।।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-आत्मा ब्रह्म महास्तारः परमेशः शुचिश्रवाः ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-        ॐ न प्रतीके न हि सः ॐ ।।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">विष्णुर्नारायणोऽनन्त इति श्रीपतिरीर्यते ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">९सु०- मनो ब्रह्मेत्युपासीतेत्यादिश्रुतिप्राप्तं मनःप्रभृतिप्रतीकानां ब्रह्मत्वेनोपासनमत्र प्रतिषिध्यते । तत्र प्रतीक इत्यधिकरणसप्तमीति प्रतीतिः स्यात् । प्रतीकाधिकरणस्य चोपासनं ब्रह्मणो युक्तमेव । अतोऽन्यथा प्रतिज्ञां व्याख्याति प्रतीकेति ।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">इति पैङ्गिश्रुतिश्चैव तथैव परमश्रुतिः ।।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-प्रतीकविषयत्वेन न कार्या विष्णुभावना ।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">इति नामभिः । पैङ्गिश्रुतिः आत्मशब्दं भगवन्नामत्वेनाह । चशब्दः श्रुत्यन्तरसमुच्च-यार्थः । श्रुतिरेव न तु मानुषप्रणीतमभिधानमिति एवशब्दः । तेन क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुष इत्यादि-विरोधो नाशङ्कनीयः । ओमात्मेति परमश्रुतिः ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">इत्थम्भूतलक्षणे तृतीया । इदं मनआदिकं विष्णुरित्येवंरूपोपासना न कार्येत्यर्थः । न हि स इति हेतुं व्याचष्टे प्रतीकमिति ।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">ओमात्मा भगवान्वष्णुरात्मानन्दोऽक्षरः स्वराट् ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">प्रतीकं नैव विष्णुर्यत्</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">विश्वत्राता नृसिंहोऽजो नारायण उरुक्रमः ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">यत् यस्मात्, प्रतीकं ब्रह्मणः प्रतिमात्मकं, मनःप्रभृति, स विष्णुः नैव तस्मादिति पूर्वेणान्वयः । नन्वसङ्गतोऽयं हेतुः । प्रतीकस्य विष्णोश्चाभेदाभावो ह्यभेदस्य तत्प्रमितेश्च निवारको न त्वभेदभावनामात्रस्येत्यत आह मिथ्येति ।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">अनसूया तथैवात्रेर्जज्ञे पुत्रानकल्मषान् ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">मिथ्योपासा ह्यनर्थदा ।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">दत्तं दूर्वाससं सोममात्मेशब्रह्मसम्भवान् ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">न हि स विष्णुः प्रतीकम् । अतस्तयोरभेदभावना मिथ्योपासना । सा चानर्थस्यैव हेतुः । अतो न कर्तव्येत्येवं हेतुहेतुमावः सूत्रकृतोऽभिप्रेतो न पुनः साक्षात् नासङ्गतिः ।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">इति भागवते चैव तस्मादात्मा जनार्दनः ।।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">१०सु०- मिथ्योपासनस्यानर्थहेतुत्वं कुत इत्यतस्तदुपपादनपूर्वकमिममेव सूत्राभिप्रायं स्पष्टमाचष्टे योऽन्यथेत्यादिना भगवान्प्रभुरित्यन्तेन ।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">आत्मानन्देति समस्तमेकं नाम । अनसूयेति भागवते च आत्मशब्दस्य भगवत्येव प्रयोगोऽस्त । तथैवेति तत्र प्रकृतेन समुच्चयार्थम् । जज्ञे जनयामास । अन्तर्णीत(णिजर्थोऽत्र)-ण्यर्थो वा अत्र जनिः । आत्मेशब्रह्मसम्भवान् विष्णुशिवब्रह्मसम्भवान् । सह भवन्तीति</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- योऽन्यथासन्तमात्मेशमन्यथा प्रतिपद्यते ।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">सम्भवाः । अत्र दत्तदूर्वाससौ विष्णुशिवावेव । सोमो ब्रह्मणा सहभूतः । तर्मोऽन्ययोरप्युप-चारादुच्यते । छत्रिण इति यथा ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">किं तेन न कृतं पापं चोरेणात्मापहारिणा ।।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">५सु०- अस्त्वात्मशब्दो विष्णुपरस्तथाऽपि कः सूत्रार्थ इत्यत आत्मेतीति प्रतिज्ञांशं व्याख्याति(चष्टे) तस्मादिति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">योऽन्यथासन्तमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते ।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- तस्मादुपास्यो विष्णुरिति ज्ञातव्यः सज्जनैः सदा ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">किं तेन न कृतं पापं चोरेणेशापहारिणा ।।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">यस्मादात्मशब्दो विष्णुपरस्तस्मात् । अयं प्रतिज्ञार्थः । आत्मा विष्णुः आत्मेति सज्जनैः सदा ज्ञातव्यः उपास्यो ध्येयश्च ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">योऽन्यथैव स्थतं विष्णुमन्यथा प्रतिपद्यते ।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">हेत्वंशं व्याचष्टे तथैवेति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">किं तेन न कृतं पापं चोरेण ब्रह्महारिणा ।।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">तथैवोपासते सन्तस्तथैवोपदिशन्त च ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">अन्यथासन्तं प्रतीकभिन्नत्वादिप्रकारं सन्तम् । आत्मनां जीवानाम् ईशम् । अन्यथा प्रतीकत्वादिना । प्रतिपद्यते जानाति ध्यायति च । चोरत्वस्यैव विवरणं आत्मापहारिणेति । अभेदे खल्वेकावशेषः स्यात् । तत्र प्रतीकावशेषे ध्याते स्फुटं परमात्मापहारित्वम् । प्रतीक-प्रविलयेऽप्यैश्वर्यापलापात् परमात्मापहारित्वमेव । आत्मानं परमात्मानम् ।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">अनेनात्म(त्मेति)शब्दस्याऽऽवृत्तिः तुशब्दश्चावधारणार्थ इत्युक्तं भवति । सतामेवो-पासनोपदेशौ भाष्योदाहृताभ्यां श्रुतिभ्यां सिौ । उपगच्छन्तीत्येतज्ज्ञानार्थमुपासनार्थं च ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">एतानि त्रीणि वाक्यानि विष्णोः प्रतीकताध्याने बाधकानि । प्रतीकस्य विष्णुत्वध्याने तु न बाधकमित्यतः स्वात्मानमिति वाक्यं पठितम् ।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">तत्र ज्ञानार्थत्वं स्पष्टमित्येक एवार्थो व्याख्यातः । अत एव प्राक् ज्ञातव्य उपास्यश्चेत्युक्तम् ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">स्वात्मानं प्रतिमां वापि देवतान्तरमेव वा ।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">६सु०- नन्वनेन विष्णुर्विष्णुरित्युपास्य इत्युक्तं भवति । ततश्च किमनेन कृतं स्यात् ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">चेतनाचेतनं वान्य््यायेद्यः केशवस्त्वति ।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">न ह्यविष्णुत्वेनोपास्तरत्र प्रसक्तेत्यत आह आदानेति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">किं तेन न कृतं पापं चोरेणेशापहारिणा ।।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-आदानार्थत्वतश्चायमात्मशब्दः पतिं वदेत् ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">योऽन्यदिति त्रीण्युभयार्थे ।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">अयं सूत्रगत आत्मशब्दः पतिं च वदेत् । कथम् । आदानार्थत्वत आदानकर्तृत्वार्थ-त्वात् । आङ्पूर्वात् दाञः आतो मनिन्निति मनिन् प्रत्ययः आकारलोपो दस्य तश्च निर्वचन-</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">योऽन्यद्विष्णुरिति ध्यायेज्जानीयाद्वा हरिं तथा ।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">त्वात् । तथा चोक्तं यच्चाप्नोति यदादत्त इत्यादि । पतिर्हि स्वीयतया भृत्यानादत्ते ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">अन्धेतमसि मज्जेत् स यत्र नैवोत्थतिः क्वचित् ।।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">७सु०- ततः किमित्यतः सूत्रार्थं विवृणोति स्वामीति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">योऽन्यद्विष्णुरिति ध्यायेद्विष्णुरन्यदिति स्म वा ।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- स्वामी मे विष्णुरित्येव नित्यदोपास्यमञ्जसा ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">अन्यथाध्यानदोषेण सोऽन्धेतमसि मज्जति ।।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">अत्र सूत्रे द्वावात्मशब्दौ । एकोऽनुवादार्थो द्वितीयो विध्यर्थः । आत्मात्मेत्युपास इति द्वावपि विष्णुविषयौ । तत्राद्योऽविवक्षितावयवार्थः संज्ञात्वेन वर्तते । द्वितीयो विवक्षिता-वयवार्थः स्वामिनं वदति । तथा चात्मा विष्णुरात्मेति स्वामीत्युपास्य इति सूत्रार्थो भवती-त्यर्थः । अञ्जसा परमादरेण । नन्वेतदानन्दादयः प्रधानस्येत्यनेनैव गतम् । सत्यम् । सर्वथो-पास्यत्वस्य ज्ञापनाय पुनर्वचनम् । तदिदमुक्तं नित्यदैवाञ्जसेति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">योऽन्यद्विष्णुरिति ध्यायेद्विष्णुरन्यदिति स्म वा ।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">८सु०-अस्य सर्वथोपास्यत्वे किं प्रमाणमित्यत आह स्वामीति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">महातमसि मग्नस्य तस्य नैवोत्थतिः क्वचित् ।।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">स्वामी विष्णुरिति ध्यानं विशेषणविशेष्यतः ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">यत्र पतितस्य । अन्यथाध्यानमेव दोषः अन्यथाध्यानदोषः ।।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">कर्तव्यं सर्वथैवैतन्न कथञ्चन विस्मरेत् ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">यत्कञ्चिदित्यादीनि प्रथमार्थ एव कैमुत्यार्थानि ।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">इति सत्तत्त्ववचनं षाड्गुण्यवचनं परम् ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">यत्कञ्चिदन्यथासंस्थमन्यथा ध्यातमञ्जसा ।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">मम स्वामी हरिर्नित्यं सर्वस्य पतिरेव च ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">ध्यातुर्महादोषकरं किमु सर्वेश्वरो हरिः ।।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">इति ध्येयः सर्वदैव भगवान् विष्णुरव्ययः ।।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">यत्कञ्चिदन्यथासंस्थमन्यथाध्यातमञ्जसा ।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">विशेषणविशेष्यत इति स्वामित्वं विशेषणं विष्णुर्विशेष्य इति विशेषणाविशेष्यभावेन एव । न तु तटस्थं स्वामित्वं निर्गुणस्य विष्णोरुपलक्षणमित्येवमित्यर्थः । कथञ्चन आधि-व्याधिसत्त्वेऽपि । परम् उपरितनम् । मम स्वामीत्यनेन प्रसक्तमल्पत्वं निवारयति सर्वस्येति ।।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">महादोषकरं विष्णुः किमु सर्वेश्वरेश्वरः ।।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">।। इति आत्मोपगमाधिकरणम् ।।</p></div></div></div></div></div>
-<p class="gr-vyakhya-para">यत्कञ्चिदन्यथासंस्थमन्यथाज्ञातमञ्जसा ।</p>
+<span id="gr-adh-AV_C04_S01_A002" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="न प्रतीकाधिकरणम्" data-block-id="gr-adh-AV_C04_S01_A002"></span><h4 class="gr-section-head">न प्रतीकाधिकरणम्</h4>
-<p class="gr-vyakhya-para">अनर्थकारणं लोके किमु सर्वेश्वरेश्वरः ।।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">न किञ्चिदन्यथा ज्ञेयं ध्येयं वा तेन कुत्रचित् ।</p>
+<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V02" data-block-id="AV_C04_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रतीकविषयत्वेन न कार्या विष्णुभावना ॥19॥</span></span></div>
-<p class="gr-vyakhya-para">किमु सर्वोत्तमो विष्णुर्ज्ञेयो नीचतया क्वचित् ।।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">तस्माद्वस्तु यथारूपं ज्ञेयं ध्येयं च सर्वदा ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">कारणं पुरुषार्थस्य नान्यथा भवति क्वचित् ।।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">यत्कञ्चित् गङ्गोदकादिकम् अन्यथासंस्थं पवित्र• सत् अन्यथा अपवित्रं ध्यातं ध्यातुः अञ्जसा महादोषकरं किमु सर्वेश्वरो हरिः प्रकृष्टतया ध्यातः । तेन अनर्थप्रसङ्गेन ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">इति श्रुतिपुराणोक्तिबलतो न प्रतीकता ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">ध्येया विष्णोः क्वचिद्यस्मान्मथ्याज्ञानमनर्थदम् ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">इत्यभिप्रेत्य न हि स इत्याह भगवान् प्रभुः ।।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">इति श्रुतिपुराणोक्तिबलतो मिथ्याज्ञानमनर्थदं प्रतीयते यस्मात् तस्मात् विष्णोः प्रतीकता न ध्येया इति परम्परया हेतुहेतुमावम् अभिप्रेत्य भगवान् सूत्रकारो न हि स इति हेतुम् आह । अतो नासङ्गतिरित्यर्थः । वक्ष्यमाणप्रकारेण द्विरूपस्यापि ध्यानस्य साम्यात् बलत इत्युक्तम् । ध्यानस्यापि ज्ञानविशेषत्वात् सङ्कीर्णोक्तिः ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">११सु०- एवं तर्हि मनो ब्रह्मेत्यादि श्रुतीनां कोऽर्थ इत्यत आह प्रतीकेति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- प्रतीकसंस्थतत्वेन ध्येयो विष्णुर्न चान्यथा ।।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">व्यत्ययो बहुलं, सप्तसु प्रथमा, षट्सु द्वितीया, इत्यादिस्मरणाद्विभक्तिव्यत्ययेन अधि-करणार्थतया श्रुतयो व्याख्येया इति भावः ।। ४-१-३ ।।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">।। इति प्रतीकाधिकरणम् ।।</p>
-}}
-</div>
-<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C04_S01_A003">
+<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V02" data-block-id="AV_C04_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रतीकं नैव विष्णुर्यन्मिथ्योपासा ह्यनर्थदा ।</span><span class="shloka-line">योऽन्यथा सन्तमात्मेशमन्यथा प्रतिपद्यते ॥20॥</span></span></div>
-{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C04_S01_A003"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
-{{Teeka
+<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V02" data-block-id="AV_C04_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">किं तेन न कृतं पापं चोरेणात्मापहारिणा(म.भा.७४.२७.) ।</span><span class="shloka-line">‘योऽन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते ॥21॥</span></span></div>
-| verse_id = AV_C04_S01_A003
-| id       = AV_C04_S01_A003_Nyayasudha
+<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V02" data-block-id="AV_C04_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">किं तेन न कृतं पापं चोरेणात्मापहारिणा’ ।</span><span class="shloka-line">‘योऽन्यथैव स्थितं विष्णुमन्यथा प्रतिपद्यते ॥22॥</span></span></div>
-| name     = Nyayasudha
-| label    = न्यायसुधा
+<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V02" data-block-id="AV_C04_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">किं तेन न कृतं पापं चोरेण ब्रह्महारिणा’ ।</span><span class="shloka-line">‘स्वात्मानं प्रतिमां वाऽपि देवतान्तरमेव वा ॥23॥</span></span></div>
-| text     = <p class="gr-vyakhya-para">।। अथ ब्रह्मदृष्ट्यधिकरणम् ।।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">सु०-</p>
+<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V02" data-block-id="AV_C04_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka">
-<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-         ॐ ब्रह्मदृष्टिरुत्कर्षात् ॐ ।।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">१२सु०-अत्र ब्रह्मदृष्टिः कर्तव्येत्युच्यते । कुत्रेत्याकाङ्क्षायां सन्निधानात् प्रतीक इति प्राप्नोति । तच्च योग्यताविरहान्निराकृतम् । अतः साकाङ्क्षं प्रतिज्ञावाक्यं व्याख्याति ब्रह्मेति चेति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- ब्रह्मेति च सदा ध्येयो भगवान्वष्णुरञ्जसा ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">अत्र चशब्दं प्रयुञ्जानेनात्मेत्यनेन व्यवहितेनाप्यस्य योग्यतयाऽन्वयः । आत्मशब्दश्च प्रथमान्तः प्रकृतः, सप्तम्यन्तेन चेहार्थः । अर्थवशाद्विभक्तिविपरिणामः । अतः सप्तम्यन्तोऽत्र अनुवर्तत इति सूचितम् । भगवान्वष्णुः ब्रह्मेति ध्येय इति तात्पर्यकथनं, नाक्षरार्थः । नन्वेतत् भूम्नः क्रतुवज्ज्यायस्त्वमित्यनेनैव गतमित्यतः सदाऽञ्जसा इत्युक्तम् । उत्कर्षादिति हेतुः । तत्र न ज्ञायते कस्योत्कर्ष इति । अतो व्याचष्टे उत्कृष्ट इति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">उत्कृष्टो ब्रह्मशब्दार्थः</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">यत इति वक्ष्यमाणमिहापि सम्बध्यते । उत्कर्षादुत्कर्षस्य ब्रह्मशब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वा-दिति सूत्रकृतोत्कर्षस्य ब्रह्मशब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वमुक्तम् । अनुव्याख्यानकृता तूत्कर्षवान् ब्रह्म-शब्दाभिधेय इत्यभिहितम् । फलतस्त्वेक एवार्थः । कथमुत्कर्षो ब्रह्मशब्दप्रवृत्तिनिमित्तमित्यत आह पूर्णत्वमिति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">पूर्णत्वं ब्रह्मता यतः ।।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">व््यृर्थात् बृहतेरन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते इति मनिन्प्रत्ययः दृशिग्रहणसामथ्यर्•तोरमा-गमश्च । वृःि पूर्णत्वमित्येक एवार्थः । ब्रह्मता ब्रह्मशब्दप्रवृत्तिनिमित्तम् । पूर्णत्वमेव चोत्कर्षः । हेतुहेतुमावश्च भाष्य एव समर्थितः ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">१३सु०- ब्रह्मत्वस्य सर्वथा ध्येयत्वे किं प्रमाणमित्यत आह आधिव्याधीति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- आधिव्याधिनिमित्तेन विक्षिप्तमनसोऽपि तु ।</p>
 <p class="gr-vyakhya-para">इति</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">तत्रानेकेष्वात्मसु यस्यात्मनस्तु शून्यैकरसताज्ञानात् शून्याद्वितीयताज्ञानात् सा संवृतिरपगच्छति मूलसंवृतिर्व्यावृत्ता भवति । अन्या नश्यति । स पुद्गलत्वात् कर्तृत्वादिरूपात् निर्मुक्तो महाशून्यत्वम् इष्यतीव । यस्तु संवृत्या अवच्छन्न आत्मा स पुद्गलभावेन दुःखानि अलं परमार्थब््यैुव अनुभवति । इति प्राहुरिति सम्बन्धः ।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">यथा पञ्जरोन्मुक्तः खग ऊर्ध्वं व्रजति एवमेव ऊर्ध्वं व्रजति । अयं तु विशेषः । अलोकाकाशो गोचरो यस्य स तथोक्तः । नित्यमेवेति च । देहपरिमाणस्यात्मनो देहाभावे परिमाणाभावप्राप्तौ उक्तं हस्तपादवानिति । चरमदेहस्य यः सन्निवेशः तथाभूत इत्यर्थः । इत्याहेति सम्बन्धः ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">३१सु०- शून्यवाद्यभिमतमोक्षनिरासेन मायावाद्यभिमतोऽपि निरस्तो भविष्यति इति आशयेन यदुक्तं मायिनो यथेति सिान्तसाम्यं तदुपपादयति (इत्ये)एवमिति ।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">अनूदितं दूषयति तदिति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-            एवं मायिनश्चाहुरेकजीवत्ववादिनः ।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">तत्केन मानेन मोक्षरूपं प्रदर्श्यते ।।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">बहुजीवमताश्चेति</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">प्रदर्श्यते परं प्रति जिनेन । यद्यप्यनन्तचतुष्टयावाप्तिर्मुक्तस्योच्यते जिनेन । तथाऽपि सा सम्प्रतिपन्नत्वान्नानूदिता नापि दूषिता ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">एकजीवत्ववादिनो बहुजीवमताश्चेति द्विविधमायिनश्च एवं द्विविधशून्यवादिवदेव मोक्षस्वरूपमाहुः । एको जीवो यस्मोके स तथोक्तः तस्य भावस्तत्त्वं तद्वदन्तीति एक-जीवत्ववादिनः । बहवो जीवा यस्मन् तत् तथोक्तं बहुजीवमतं येषां ते बहुजीवमताः ।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">१७सु०- कथमुक्तमोक्षस्वरूपमप्रामाणिकमिति चेत् । न तावदत्र प्रत्यक्षमस्त नापि आगमः । तदीयागमस्य अस्माभिरनङ्गीकारात् । वेदादेश्च परेणानङ्गीकृतत्वात् । अतः केवलं किञ्चिदनुमानं वक्तव्यं तत्राह गतिरिति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">ननु शून्यवादिनः संवृतिनिबन्धनः संसारस्तन्निवृत्तिश्च इत्याचक्षते । मायावादिनस्तु मायाहेतुकोऽयं संसारस्तन्निवृत्तिश्च मोक्ष इति । अतो वौषम्यमित्यत आह मायेति ।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- गतिरूर्ध्वा च दुःखेता गतित्व•ैकिक यथा ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">माया तेषां तु संवृतिः ।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">इत्युक्ते चानुमानैकशरणस्य किमुत्तरम् ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">या शून्यवाद्यभ्युपगता संवृतिः सैव तेषां मायिनां माया । अनाद्यनिर्वाच्यत्वलक्षणस्य आवरणविक्षेपादेः कार्यस्य चैकत्वादिति भावः । शून्यवादिनः शून्यं तत्त्वमाहुर्मायावादिनस्तु ब्रह्म । अतोऽस्त वैषम्यमित्यत आह निर्विशेषत्वेति ।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">चशब्दोऽनुक्तसमुच्चयार्थः । तेन विप्रतिपन्नेति प्रतिज्ञायां स््यिति । हेतौ च चेतना-श्रितेति । तेनाचेतनगतौ बाधो, देवदत्तगतौ सिार्थत्वं, अचेतनगतौ व्यभिचारश्च न सम्भवति । दुःखेनेता प्राप्ता दुःखेता । प्राप्तिश्च न साध्यसाध्यनभावलक्षणा । तथा सति देवदत्तस्य सुखा-र्थायां मन्दगतौ व्यभिचारापातात् । दूरत्वस्य चानियतत्वात् । तीव्रत्वस्याप्यपरिनिष्ठितत्वात् । किं तर्हि समानकालीनेन दुःखेन सहैकाधिकरणत्वलक्षणा । कदाचित् देवदत्तः दुःखेन विनापि गच्छति तत्र व्यभिचार इति चेन्न । देवदत्तस्य कदाऽपि निर्दुःखताया अनङ्गीकारात् । आध्या-त्मकादिष्वन्यतमेन महताऽल्पेन वाऽयं खलु सदा संवलितः । चेतनाशब्देन जाग्रतोऽभिधानान्न सुप्तगतौ व्यभिचारः । सुखार्थाऽपि गतिरल्पं दुःखमुत्पादयतीत्यभ्युपगम्य दुःखसाधनत्वं वा साध्यम् । लौकिक देवदत्तादिगतिः । इति च प्रत्यनुमाने केनचिदुक्ते, एकं च तच्छरणं चैकशरणं अनुमानमेकशरणं यस्यासौ तथोक्तः । अन्यथा पूर्वकालैकेत्येकशब्दस्य पूर्व-निपातः स्यात् ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">निर्विशेषत्ववाचैव शून्यं ब्रह्मेति नो भिदा ।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">१८सु०- प्रत्यनुमानस्योत्तरं शङ्कते अनूर्ध्वेति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">शून्यं ब्रह्मेति च एतयोः भिदा नो विद्यते । कुतः निर्विशेषत्वस्य वाचैव द्वाभ्यां द्वयो-र्निर्विशेषत्वेनोक्तत्वात् । वैधर्म्यं खलु वस्तुनो भेदकम् । तच्चात्र नास्तीति द्वयोरपि सम्मतम् । अतः शब्दभेदमात्रं न वस्तुभेद इति ।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-अनूर्ध्वगतिता तत्र यद्युपाधिः</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">३२सु०- अथ मतम् । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म, विज्ञानमानन्दं ब्रह्मैवेति श्रुत्यैव सत्यादि-लक्षणं ब्रह्म सर्वतो व्यावर्तितं तत्कथं शून्यं ब्रह्मेति नो भिदेत्युच्यते इति । सत्यम् । सदादि-लक्षणैर्ब्रह्म श्रुत्या सर्वतो व्यावर्तितमिति । तत्तु मायावादिमते नोपपद्यत इत्याशयवान् आह सदिति ।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">तत्र देवदत्तगतेर्दुःखेतत्वे अनूर्ध्वताविशिष्टं गतित्वं प्रयोजकं न गतित्वमात्रमिति यदि ब्रूयादित्यर्थः । पक्षेतरोऽयं कस्माच्छङ्कित इति चे(त्)न्न । लक्षणसम्पत्तौ तदुपाधित्वस्योक्त-त्वात् । निराकरोति खगस्येति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-सच्चित्सुखादिकं चैव किं कुतोऽखण्डवादिनः ।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">खगस्य च ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">सदादिकं च किं एव न किमपीत्यर्थः । तथा हि । सदादिकं किं ब्रह्मस्वरूपमुतान्यत् ।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">दूरोर्ध्वगमने दुःखमिति साध्यानुगो न सः ।।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">आद्ये न लक्ष्यलक्षणभावः । अनेकपदवैयर्थ्यं च । न द्वितीयः । अखण्डवादित्वात् । यथा भवतां सत्यत्वादिकं ब्रह्मस्वरूपमपि तक्षणं तथा ममापि किं न स्यादिति चेन्न । अस्माभिः विशेष-शक्तया तन्निर्वाहाङ्गीकारात् । परेण तु कुतो निर्वाह्यमेतत् । मयापि विशेषोऽङ्गीक्रियत इति चेत्</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">तदा वदाम इत्यादावुपस्कर्तव्यम् । खगस्य पारावतादेः दूरोर्ध्वगमने च दुःखमस्तीति हेतोः स उपाधिः साध्यानुगः साध्यव्यापको न भवतीत्यतोऽनुपाधिः ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">न । अखण्डवादित्वात् ।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">इदमुक्तं भवति । किमयं केवलसाध्यव्यापकोऽभिमतः किं वा साधनावच्छन्नसाध्य-व्यापकः । न प्रथमः । अधर्मे साध्यसावेऽप्यनूर्ध्वताविशिष्टगतित्वस्याभावेन साध्याव्यापक-त्वात् । न द्वितीयः । खगस्य दूरोर्ध्वगतौ गतित्वावच्छन्ने दुःखेतत्वे सत्यप्यनूर्ध्वगतित्वस्य अभावात् । अनेनोर्ध्वगतित्वाभावोऽनूर्ध्वगतित्वं केवलसाध्ये उपाधिरित्यपि प्रत्युक्तमिति । दूरग्रहणं खगस्य दुःखं व्यञ्जयितुम् । तदा हि तस्मन् दुःखकार्याणि दृश्यन्ते । प्रत्यागमनसमय-वर्तिदुःखकार्याणि तानीति चेन्न । ऊर्ध्वं गच्छत्येव तद्दर्शनात् ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">३३सु०- यद्यपि सत्यादिपदप्रतिपाद्यवस्तुनि न भेदः । तथाऽपि व्यावर्त्यानामसत्त्वा-दीनामस्त्येव । अतस्तद्व्यावृत्तिप्रयोजनानि तद्वाचीनि वाऽनेकानि पदानि ब्रह्मणि वर्तन्त इति अभ्युपगमात् कथमस्मन्मते श्रुत्यर्थानिर्वाह इत्यत आह व्यावर्त्येति ।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">१९सु०- मा भूदयमुपाधिः शरीरवृत्तित्वं तु भविष्यति । देवदत्तगतौ यद्दुःखेतत्त्वं तत्र</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-व्यावर्त्यमात्रभेदस्तु विद्यते शून्यवादिनः ।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">न गतित्वं प्रयोजकं किं नाम शरीरवृत्तित्वम् । न चेदं साध्याव्यापकम् । यद्दुःखेतं तच्छरीरि-वृत्तीत्यस्य व्यभिचारादर्शनादित्यतः सर्वोपाधिसाधारणं दूषणमाह प्रतिसाधनेति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">व्यावर्त्यमात्रभेदस्तु इत्येकदेशोत्कर्तनेन सकलमप्युक्तमुपलक्षयति । एषा प्रक्रिया समस्ता शून्यवादिनः अपि मतेऽस्त्येवातो नैतयाऽपि ब्रह्मशून्ययोर्भेदो वक्तुं शक्यते । शून्य-वादिनः अपि विद्यत इति किमापादनेनोच्यते । नेत्याह अनृतादेरिति ।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-प्रतिसाधनरूपस्य नानुमानस्य दूषणम् ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">अनृतादेरपोहं तु स्वयमेव हि मन्यते ।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">उपाधिः</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">सत्यादिपदार्थत्वेन शून्यविशेषणत्वेन चेति शेषः । मन्यते शून्यवादी । अपोहपदार्थ-वादिनो बौा इति प्रसिमेवेति हिशब्देनाह । जाड्यसंवृतिदुःखान्तपूर्वदोषविरोधि यदिति प्रसिं च ।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">जिनोक्तानुमानानां प्रतिसाधनं खल्वस्माभिरुपन्यस्तम् । प्रतिसाधनरूपस्य अनुमानस्य चोपाधिः न दूषणम् । अतोऽत्रोपाध्याुवनमेवासङ्गतं किं तद्दूषणगवेषणेन । पूर्वोपाधेस्त्वङ्गी-कारेण दूषणमभिहितमिति । कुतो नेत्यत आह प्रतिरूपं हीति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-
+<p class="gr-vyakhya-para">प्रतिरूपं हि साधनं तन्न चापरम् ।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">यदुपाधिर्नाम दूषणं तत्प्रतिरूपं साधनं न त्वनैकान्त्यादिकम् । हिशब्दो यस्मादित्यर्थे ।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । उपाधिस्तावत्प्रतिपक्षोन्नायकः नेतरथा दूषणम् । ततः प्रतिपक्ष-स्योपाधिमाुवयता प्रतिपक्ष एवोावितो भवति । प्रतिपक्षश्च साधनाय प्रवृत्तं प्रतिबध्नाति</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">न पुनः किञ्चित् साधयति । प्रथमेनैव प्रतिबत्वात् । अतः प्रतिपक्षस्य प्रतिपक्षोऽकिञ्चित्कर-त्वान्न दूषणम् । अत एवोपाधिरपीति ।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">२०सु०- ननु पक्षादिप्रविभागोत्तरकालमुपाधिः प्रतिपक्षस्योन्नायको भवत्येव । प्राक्</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">तु ततोऽव्याप्तेरुन्नायकः । अतः तदपेक्षया शरीर(रि)वृत्तित्वमुपाधिर्भवतु इत्यतः अभ्युपगम्य दूषयति अथापीति ।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-अथाऽपि सशरीरत्वं चात्रोपाधिर्न वै भवेत् ।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">यदि कयाचिद्विवक्षया प्रतिपक्षस्यापि उपाधिरुच्यते तथाऽपि सशरीरत्वं शरीरेण सह वर्तमानत्वं शरीरसमानाश्रयत्वं शरीर(रि)वृत्तित्वमिति यावत् । न केवलमनूर्ध्वगतित्वमिति चशब्दः । अत्र अस्मदुक्तानुमाने । वैशब्दोऽवधारणे । कुतो न भवेदित्यत आह गतित्वमिति ।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">गतित्वं यत्र देहित्वमिति यत्साधनानुगम् ।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">यत्र गतित्वं विशिष्टं तत्र देहित्वं देहेन सम्बन्धः पूर्वोक्तः देहिवृत्तित्वमिति यावत् ।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">इति प्रकारेण शरीर(रि)वृत्तित्वं साधनानुगं साधनस्य विशिष्टगतित्वस्य व्यापकं यत् यस्मादित्यर्थः ।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">२१सु०- स्यादेतत् । यत्कञ्चिद्गतिपक्षीकारे बाधादिप्रसङ्गात् मुक्तानां गतिः पक्षीकर-णीया । तस्या दुःखेतत्वसाधने भवतामपसिान्तः स्यात् । भवरिपि मुक्तानां निर्दुःखत्व-स्याभ्युपगतत्वात् । तथा या गतिः सा दुःखेतेति व्याप्तिं वदता ईश्वरस्यापि दुःखमङ्गीकरणीयम् । अन्यथा तत्र व्यभिचारापत्तेः । ततोऽप्यपसिान्त एव । शरीर(रि)वृत्तित्वस्य साधनव्याप-कताऽङ्गीकारे गतिमत्त्वादीश्वरस्यापि शरीरित्वमङ्गीकार्यम् । ततश्चापसिान्त एवेत्यत आह आगमेति ।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-आगमाननुसारित्वे प्रसङ्गोऽयं यतस्ततः ।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">नापसिान्तता दोषः</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">यतः  वेदादिकमागममनुसृत्य मोक्षस्वरूपानुमाने अतिप्रसङ्गोऽयं अस्माभिरुक्तः यदि वेदादिनिरपेक्षस्त्वमेवमनुमिमीषे तदैवमपि कस्मान्नानुमिनुया इति । ततः कारणादपसिा-न्ततादोषो न भवति । प्रसङ्गेऽप्यपसिान्तमाुवयन्तं बोधयितुमाह प्रसङ्ग इति ।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">प्रसङ्गे यदि सा भवेत् ।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">तदैवातिप्रसङ्गः स्यात्</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">सा अपसिान्तता । भवेत् दोष इति शेषः । कथमतिप्रसङ्ग इत्यत आह नेति ।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">न प्रसङ्गः क्वचिवेत् ।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">इतिशब्दोऽत्र अन्तेऽध्याहार्यः । सर्वेष्वपि प्रसङ्गेष्वपसिान्तस्य कथञ्चिदाुवयितुं शक्यत्वादिति भावः । एतेन मुक्तानां सततोर्ध्वगतिः सिा चेत् बाधः, अन्यथा आश्रयासि-िरित्यपि परास्तम् । परसिाश्रये प्रतिपक्षस्य प्रसञ्जनात् ।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">२२सु०- उपाध्यन्तरमाशङ्कते लोकेति ।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- लोकाकाशगतित्वं चेदुपाधिः</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">अत्र लोकाकाशसम्बन्धत्वमेव उपाधिः । साध्यव्यापकत्वात् । गतित्वं तु स्वरूप-कथनम् । दूषयति साधनेति ।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">साधनानुगः ।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">सोऽपीत्युक्ते वदेत् किं स</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">या गतिः सा लोकाकाशसम्बन्धनीति सोऽप्युपाधिः साधनमनुगच्छति व्याप्नोति । मुक्तगतावुपाधेरभावान्नेति चेन्न । तत्रापि गतित्वेन तत्साधनात् । एतेन शरीरिवृत्तित्वस्यापि साधनव्यापकत्वं समर्थितं वेदितव्यम् । तदिदमुक्तं इत्युक्ते वदेत् किं स इति । स्वाभिमते</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">
 <p class="gr-vyakhya-para">मरुद्गणाः पारिषदास्तथैव ।</p>
 <p class="gr-vyakhya-para">सर्वेऽनिरुं पृतनाधिपाद्याः</p>
 <p class="gr-vyakhya-para">निर्ऋतिस्तु धर्मं प्रयाति । मरुद्गणाः शक्रं प्रयान्त । तथाशब्दः समुच्चये । पृतनाधिपाद्या विष्वक्सेनाद्याः सर्वे भगवतः पार्षदा अनिरुं प्रयान्त । देहलयार्थमिति शेषः । अनिरुस्य तु कामे लय उक्त एवेत्येवार्थः । अत्र प्रमाणमाह तुरेति ।</p>
 <p class="gr-vyakhya-para">तुरश्रुतिर्हीत्थम्</p>
 <p class="gr-vyakhya-para">अत एवैतत्तत्रैव नोक्तं परमश्रुतावनुक्तत्वात् ।</p>
 <p class="gr-vyakhya-para">१२०सु०- पादार्थमुपसंहरति इयमिति ।</p>
 <p class="gr-vyakhya-para">अनु०-       इयं विमुक्तिः ।।</p>
 <p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।।</p>
 <p class="gr-vyakhya-para">देवादीनां देहलयरूपा विमुक्तिः उक्तेति ।।</p>
 <p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमन्न्यायसुधापरिमे राघवेन्द्रयतिकृते</p>
 <p class="gr-vyakhya-para">चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः सम्पूर्णः ।।</p>
 <p class="gr-vyakhya-para">सु०-</p>
 <p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमत्पूर्णप्रमतिभगवत्पादसुकृते-</p>
 <p class="gr-vyakhya-para">रनुव्याख्यानस्य प्रगुणजयतीर्थाख्ययतिना ।</p>
 <p class="gr-vyakhya-para">कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविवृतौ</p>
 <p class="gr-vyakhya-para">चतुर्थेऽध्यायेऽत्रोत्क्रमणचरणः पर्यवसितः ।।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमन्न्यायसुधायां चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।।</p>
+<p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमन्न्यायसुधायां चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।।</p></div></div></div></div></div>
-}}
+<span id="gr-C4-S3" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="तृतीयः पादः"></span>
-</div>
+=== तृतीयः पादः ===
+<div class="introduction" id="AV_C04_S03_I1" data-block-id="AV_C04_S03_I1" data-verse="AV_C04_S03">
+<div class="introduction-line">उत्क्रान्तमार्गश्च विमुक्तगम्यं पादोदितं सुक्रमविक्रमौ च ॥1॥</div>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S03_I1" data-block-id="AV_C04_S03_I1" data-verse="AV_C04_S03">
+<div class="introduction-line">सान्तनिकप्राप्तिरभीष्टता च सौकर्यमित्यन्यमतस्य तर्काः ।</div>
+<div class="introduction-line">विशेषसमप्राप्तिरुरुत्वमाप्तिः क्रमानुरागः कथितानुवृत्तिः ॥2॥</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C04_S03_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="कार्याधिकरणम्" data-block-id="gr-adh-AV_C04_S03_A001"></span><h4 class="gr-section-head">कार्याधिकरणम्</h4>
+<div class="verse-block" id="AV_C04_S03_V01" data-block-id="AV_C04_S03_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सिद्धान्तनिर्णीतिकराः प्रतीकं देहादिकं तद्गतमेव ये नराः ।</span><span class="shloka-line">उपासते ते पुरतः समाप्नुयुर्ब्रह्माणमस्मान्मतिमाप्य विष्णुम् ॥3॥</span></span></div>
+<div class="verse-block" id="AV_C04_S03_V01" data-block-id="AV_C04_S03_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्राप्स्यन्त्यतोऽन्येऽपि तमाप्य तस्मात् हरिं गता मुक्तिभाजः परान्ते ॥</span></span></div>
+<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥</div>
+<span id="gr-C4-S4" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="चतुर्थः पादः"></span>
+=== चतुर्थः पादः ===
+<div class="introduction" id="AV_C04_S04_I01" data-block-id="AV_C04_S04_I01" data-verse="AV_C04_S04">
+<div class="introduction-line">अतिक्रमोक्तिः कृतिरर्थलाभः परागतिः पारगतिस्तदोकः ॥1॥</div>
+</div>
+<div class="introduction" id="AV_C04_S04_I02" data-block-id="AV_C04_S04_I02" data-verse="AV_C04_S04">
+<div class="introduction-line">समस्तकार्यं वशिता च विश्वसम्भावना युक्तयस्त्वन्यपक्षके ।</div>
+<div class="introduction-line">सामान्यरूपं प्रतिभानमुक्तिराश्चर्यता कृत्रिमतास्तदोषः ॥2॥</div>
+<div class="introduction-line">विशेषक्लृतिः कृतनिश्चयश्च माहात्म्यमित्येव सुनिर्णयार्थाः ।</div>
+</div>
+<span id="gr-adh-AV_C04_S04_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अनन्याधिपत्त्यधिकरणम्" data-block-id="gr-adh-AV_C04_S04_A001"></span><h4 class="gr-section-head">अनन्याधिपत्त्यधिकरणम्</h4>
+<div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अनन्यभृत्यत्वमिहोदितेभ्यस्त्वन्यस्य भृत्यत्वनिवारणाय ॥3॥</span></span></div>
+<div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पतिं यदेषामपि विष्णुमाह ह्युतामृतत्त्वस्य पतित्ववाग्घरेः ।</span><span class="shloka-line">एतेऽपि चान्याधिपतित्वयुक्ता विष्ण्वन्यचित्वेन यथा पुमांसः ॥4॥</span></span></div>
+<div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रसिद्धिभाजस्त्विति चानुमैव ह्यभीष्टसिद्ध्यै भवतीह निश्चयात् ।</span><span class="shloka-line">मुक्तस्वकीयावरयन्तृताऽस्ति मुक्तावपि ब्रह्मपुरस्सराणाम् ॥5॥</span></span></div>
+<div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अनेन देवेन तथाऽमुना च हीष्टे परार्वाक्तनलोकिनामिति ।</span><span class="shloka-line">फलं श्रुतिर्ज्ञानत आह मुक्तावेतच्च सर्वाशुभनाशलिङ्गात् ॥6॥</span></span></div>
+<div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">लोकाधिपत्यं च विधातुरेव सर्वात्मनेत्याह तुरश्रुतिश्च ।</span><span class="shloka-line">सर्वे बलिं देवगणा वहन्तीत्येतच्च नान्यस्य तु युक्तिमेति ॥7॥</span></span></div>
+<div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">लोका इतीहापि तु लोकितां वचो लोका इति ह्येव रवः प्रजासु ।</span><span class="shloka-line">प्रयुज्यते सर्वजनैः सदैव तन्मानिनो लोकपदेन चोक्ताः ॥8॥</span></span></div>
+<div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तद्गास्तु मुक्ता इह लोकशब्दाः अन्योन्यनाथा इति पैङ्गिनां श्रुतिः ।</span><span class="shloka-line">अलोकशब्देन विमुक्तिभाजो वाच्याः पदं तादृगपीह युक्तम् ॥9॥</span></span></div>
+<div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">लोकाभिधाश्चापि यतो हि मुक्ताः प्रकाशरूपाः सततं च सर्वे ।</span><span class="shloka-line">ब्रह्मैव लोकाधिपतिर्विमुक्तो भवेदिति प्राह तुरश्रुतिश्च ॥10॥</span></span></div>
+<div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न चेह विज्ञानफलं समुक्तं लोकाधिपत्यं रविबिम्बगे हरौ ।</span><span class="shloka-line">उक्तं पृथक् तच्च पुरैव यस्मात् भेदोऽमुनेत्यादि च सम्यगुक्तः ॥11॥</span></span></div>
+<div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">त्वप्रत्ययं चाप्यतिहाय नैव रूपेण तेनेति भवेदिहार्थः ।</span><span class="shloka-line">भवत्यसावित्यणुशब्दमत्र विहाय वाक्यानि बहूनि दोषः ॥12॥</span></span></div>
+<div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अतो जगद्य्वापृतिमन्त एव ब्रह्मादयः पूर्णगुणाः क्रमेण ।</span><span class="shloka-line">अमन्दमानन्दमजस्रमेव भुञ्जन्त आत्मीयमजात्समासते ॥13॥</span></span></div>
+<div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नमो नमोऽशेषविशेषपूर्णगुणैकधाम्ने पुरुषोत्तमाय ।</span><span class="shloka-line">भक्तानुकम्पादतिशुद्धसंविद्दात्रेऽनुपाधिप्रियसद्गुणात्मने ॥14॥</span></span></div>
+<div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यस्य त्रीण्युदितानि वेदवचने रूपाणि दिव्यान्यलं बट् तद्दर्शनमित्थमेव निहितं देवस्य भर्गो महत् ।</span><span class="shloka-line">वायो रामवचोनयं प्रथमकं पृक्षो द्वितीयं वपुर्मध्वो यत्तु तृतीयमेतदमुना ग्रन्थः कृतः केशवे ॥15॥</span></span></div>
-<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C04_S02_I1">
+<div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">निःशेषदोषरहित कल्याणाखिलसद्गुण ।</span><span class="shloka-line">भूतिस्वयम्भुशर्वादिवन्द्यं त्वां नौमि मे प्रियम् ॥16॥</span></span></div>
-{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C04_S02_I1"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
-{{Teeka
-| verse_id = AV_C04_S02_I1
-| id       = AV_C04_S02_I1_Nyayasudha
-| name     = Nyayasudha
-| label    = न्यायसुधा
-| text     = <p class="gr-vyakhya-para">अथ चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">१सु०- मार्गो गम्यं चास्मन्पाद उच्यत इति भाष्यम् । तत्प्राक् प्रसङ्गाद्विवृतमपीह अवसरप्राप्तौ विशेषतो विवृणोति उत्क्रान्तेति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-उत्क्रान्तमार्गश्च विमुक्तगम्यं</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">पादोदितं</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">ये शरीरादुत्क्रान्ता मानुषास्तेषां मार्गो भगवोकगमनार्थः । गम्यमपि तेषामेवेति प्रतीतिनिरासाय उक्तं विमुक्तेति । ये कर्मणो देहाच्च विमुक्ताः तेषां सर्वेषामपि गम्यम् । इदमुभयमेतत्पादोदितम् ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">२सु०- अत्राधिकरणेषु पूर्वपक्षयुक्तः सिान्तयुक्तश्चाह सुक्रमेति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- सुक्रमविक्रमौ च ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">सान्तानिकप्राप्तिरभीष्टता च</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">सौकर्यमित्यन्यमतस्य तर्काः ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">विशेषसम्प्राप्तिरुरुत्वमाप्तिः</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">क्रमानुरागः कथितानुवृत्तिः ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">सिान्तनिर्णीतिकराः</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">अन्यमतस्येति जातावेकवचनम् । सिान्तनिर्णीतिकरास्तर्का इति शेषः ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">सु०-</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-ॐ अप्रतीकालम्बनान्नयतीति बादरायण उभयथा च</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">दोषात्तत्क्रतुश्च ॐ ।।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">३सु०-विमुक्तगम्यं प्रतिपादयितुम् इदं सूत्रम् । ताष्ये न विस्पष्टमित्यतः स्पष्टीकरिष्यन् प्रतीकशब्दार्थं तावदाह प्रतीकमिति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-प्रतीकं</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">देहादिकं</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">आदिपदेन मनःप्रभृतीनां भगवत्प्रतिमानां ग्रहणम् । यद्यपि सूत्रे अप्रतीकालम्बनानां गम्यमुक्तं प्रतीकालम्बनानां तु परिशेषसिम् । तथाऽपि अस्पष्टस्पष्टीकरणार्थं प्रवृत्तत्वात् अभावस्य भावपूर्वकत्वाच्च परिशेषसिमेवार्थमादावाह तद्गतमिति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">तद्गतमेव ये नराः ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">उपासते ते पुरतः समाप्नुयु-</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">र्ब्रह्माणमस्मान्मतिमाप्य विष्णुम् ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">प्राप्स्यन्त</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">प्रतीकगतमेव विष्णुम् । ते प्रतीकालम्बनाः । पुरतः प्राक् प्रलयकालात् । अस्मात् ब्रह्मणः । मतिं भगवज्ज्ञानविशेषम् । प्राप्स्यन्त प्रलये । इदानीं सूत्रितामप्रतीकालम्बनानां गतिं प्रपञ्चयति अत इति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">अतोऽन्येऽपि तमाप्य तस्मा-</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">रिं गता मुक्तिभाजः परान्ते ।।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने  चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः ।।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">प्रतीकालम्बनेभ्यः अन्ये व्याप्तोपासका अप्रतीकालम्बनाः । प्रथमतः तं विष्णुं आप्य अपि परान्तकाले । तस्माद्विष्णोः तं ब्रह्माणं आप्य हरिं गता भवन्तीति ।।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमन्न्यायसुधापरिमे राघवेन्द्रयतिकृते चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः ।।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमत्पूर्णप्रमतिभगवत्पादसुकृते-</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">रनुव्याख्यानस्य प्रगुणजयतीर्थाख्ययतिना ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविवृतौ</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">चतुर्थाध्याये(र्चिःप्रभृति)स्मन् गमनचरणः पर्यवसितः ।।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमन्न्यायसुधायां चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः सम्पूर्णः ।।</p>
-}}
-</div>
-=== पादः 4 ===
+<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥</div>
-<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C04_S04_I16">
-{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="AV_C04_S04_I16"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
-{{Teeka
-| verse_id = AV_C04_S04_I16
-| id       = AV_C04_S04_I16_Nyayasudha
-| name     = Nyayasudha
-| label    = न्यायसुधा
-| text     = <p class="gr-vyakhya-para">अथ चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">१सु०- पादप्रतिपाद्यं तत्सङ्गतिश्च प्रसिैवेत्यतः पूर्वोत्तरपक्षयुक्तरेवाह अतिक्रमेति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-अतिक्रमोक्तिः कृतिरर्थलाभः</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">परागतिः पारगतिस्तदोकः ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">समस्तकार्यं वशिता च विश्व-</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">सम्भावना युक्तयस्त्वन्यपक्षे ।।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">सामान्यरूपं प्रतिभानमुक्ति-</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">राश्चर्यता कृत्रिमताऽस्तदोषः ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">विशेषक्ऌप्तिः कृतनिश्चयश्च</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">माहात्म्यमित्येव सुनिर्णयार्थाः ।।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">अन्यपक्षे पूर्वपक्षेषु । सुनिर्णयः सिान्तनिर्णयः अर्थः प्रयोजनं यासां ताः सुनिर्णयार्था युक्तयः ।।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">।। अथ अनन्याधिपतित्वाधिकरणम् ।।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-     ॐ अत एव चानन्याधिपतिः ॐ ।।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">२सु०- इदं (एतत्) सूत्रं कश्चद्व्याख्याति । अत एव चावन्ध्यसङ्कल्पत्वा(देवान)-दन्यानधिपतिर्विद्वान् भवति । नास्यान्योऽधिपतिर्भवतीत्यर्थ इति । तदिदमसदिति भावेनाह अनन्येति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-अनन्यभृत्यत्वमिहोदितेभ्य-</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">स्त्वन्यस्य भृत्यत्वनिवारणाय ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">इह सूत्रे मुक्तस्यानन्याधिपतिरिति यत् अनन्यभृत्यत्वं उक्तं तत्तु उदितेभ्यो ये यस्य मुक्तस्य अधिपतित्वेनोदिताः शास्त्रे तेभ्यः अन्यस्य भृत्यो न भवति मुक्त इति प्रतिपादनाय । न तु सर्वथा अधिपतिनिवारणाय । कुतः । अनन्यपदप्रयोगात् । अन्यथाऽपतिरित्यवक्ष्यत् ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">इतश्चैवमेवेत्याह पतिमिति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">पतिं यदेषामपि विष्णुमाह</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">ह्युतामृतत्वस्य पतित्ववाग्घरेः ।।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">यत् यस्मात् हरेः अमृतत्वस्य उत यत् पतित्वं तस्य वाक् उतामृतत्वस्येशान इति श्रुतिरिति यावत् । विष्णुं एषां मुक्तानां पतिं आह । ततोऽप्युक्त एव सूत्रार्थो नापर इति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">३सु०- अनुमानेनाप्येतमर्थं समर्थयते एतेऽपीति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-एतेऽपि चान्याधिपतित्वयुक्ता</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">विष्ण्वन्यचित्त्वेन यथा पुमांसः ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">प्रसिभिाजस्त्वति चानुमैव</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">ह्यभीष्टस््यिै भवतीह निश्चयात् ।।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">अपि चेति प्रमाणसमुच्चये । एते मुक्ताः । अन्योऽधिपतिर्येषां तेऽन्याधिपतयः । तेषां भावोऽन्याधिपतित्वं तेन युक्ताः । विष्ण्वन्यत्वेन चित्त्वेन जीवत्वेन च । तुशब्दो विशेषार्थः । परकयव्याख्यानानुसारेण अन्याधिपतित्वयुक्ता इति प्रतिज्ञातम् । स्वमते त्वधिपतियुक्ता</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">इत्येव प्रतिज्ञेति । यदि कश्चदुदाहृतश्रुत्यर्थे विप्रतिपद्येत तस्यानुमानेनैवाल(मित्यक्त)मित्यनुमैव चेह मुक्तेष्वभीष्टस्याधिपतिसाहित्यस्य स््यिै भवतीति । कथम् । व्याप्तिपक्षधर्म(त्व)तयोः प्रमितत्वादिति हिशब्दः । मुक्ता अधिपतिरहिता मुक्तत्वात् अवन्ध्यसङ्कल्पत्वात् ईश्वरवदिति अनुमानप्रतिरोध इति चेन्न । मूलप्रकृतावनैकान्त्यात् । विपक्षे बाधकाभावाच्च । तदिदमुक्तं निश्चयादिति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">४सु०- न केवलं मुक्तानां भगवानधिपतिः किं त्वन्येऽपि यथासम्भवं भवन्तीत्याशय-वानाह मुक्तेति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-मुक्तस्वकयावरयन्तृतास्त</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">मुक्तावपि ब्रह्मपुरःसराणाम् ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">ब्रह्मपुरःसराणामपि मुक्तौ मुक्ताश्च ते स्वकयाः स्वैः सह मुक्तिं गताश्च तेऽवराश्च मुक्तस्वकयावराः तन्नियन्तृताऽस्त । अमुक्तान् प्रति यन्तृता सर्वथा नास्त । यथाऽऽह सूत्र-कारः विकारावर्ति चेति । मुक्तेष्वपि कल्पान्तरे मुक्तान् स्वकल्पे मुक्तेष्वप्युत्तमान् समांश्च प्रति नास्तीत्यतो मुक्तेत्याद्युक्तम् । अनेन परोदाहृतश्रुतीनां गतिश्चोक्ता भवति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">कुत एतदित्यत आह अनेनेति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">अनेन देवेन तथाऽमुना च</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">हीष्टे परार्वाक्तनलोकिनामिति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">फलं श्रुतिर्ज्ञानत आह</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">अनेन चक्षुरन्तस्थेन देवेन प्रसन्नेन तथा अमुना आदित्यान्तर्गतेन च परार्वाक्तनलोक-वर्तिनां मुक्तानाम् ईष्टे ईशिता भवतीति श्रुतिः ज्ञानतो मुक्तनियन्तृत्वं फलं आह हीति । अत्र अमुना परलोकिनां, अनेन अर्वाक्तनलोकिनामिति ज्ञेयम् । अनेन अथ य एवं विद्वान् इत्याद्यां सोऽमुनैव ये चामुष्मात्पराञ्चो लोकास्तांश्चाप्नोति देवकामांश्च, अथानेनैव ये चैतस्मा-दर्वाञ्चो लोकास्तांश्चाप्नोति मनुष्यकामांश्चेति श्रुतिमुपादत्ते ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">नन्वस्यां श्रुतावुक्तमिदं ज्ञानफलं मुक्तिगतमित्येतत् कुत इत्यत आह मुक्ताविति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">मुक्ता-</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">वेतच्च सर्वाऽशुभनाशलिङ्गात् ।।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">एतच्च सर्वलोकाप्तिलक्षणं फलं मुक्तावेव । उदेति ह वै सर्वेभ्यः पाप्मभ्यो य एवं वेद इति सर्वपापक्षयलिङ्गात् । न हि मुक्तेरितरत्रैतत्सम्भवति । प्रारब्धपापस्य आमोक्षं विद्यमान-त्वात् ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">५सु०- यदिदं सर्वलोकाधिपत्यं मुक्तौ फलमुक्तं तत्सर्वेषामपि मुक्तानामिति प्रतीति-निरासायाह लोकेति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-लोकाधिपत्यं च विधातुरेव</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">सर्वात्मना</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">सर्वात्मना लोकाधिपत्यं च मुक्तस्य विधातुरेव । अन्येषां यथायोग्यमिति भावः । स्वकयेत्युक्तमनुसन्धेयम् । अत्र प्रमाणमाह इत्याहेति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">इत्याह तुरश्रुतिश्च ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">सा च अन्यत्र द्रष्टव्या । चशब्दो वक्ष्यमाणयुक्तिसमुच्चयार्थः । श्रुत्यन्तरमप्येवमेव व्याख्येयमित्याह  सर्व  इति  ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">सर्वे बलिं देवगणा वहन्ती-</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">त्येतच्च नान्यस्य तु युक्तिमेति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">स वेद ब्रह्म, सर्वेऽस्मै देवा बलिमावहन्तीति श्रुत्युक्तं मुक्तस्य सर्वदेवपूज्यत्वं च अनवधिकं विधातुरेव न सर्वेषामुक्तश्रुतेरेवेत्यर्थः । इतोऽप्येवमित्याह नेति । पूजका अपि हि देवा मुक्ता एव । अमुक्तानां मुक्तसम्बन्धस्य निवारितत्वात् । तथा च सर्वे देवा मुक्ताः सर्वै-र्मुक्तैर्देवैः पूज्यन्त इत्युक्तं स्यात् । एतच्च व्याहतम् । तत एव त(स्यैवोत्त)स्योत्तमत्वस्याधम-त्वस्य क्वाप्यदर्शनात् । अत उक्त एव श्रुत्यर्थः ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">६सु०- स्यादेतत् । तांश्चाप्नोतीत्युक्त आप्ता सर्वाशुभनाशलिङ्गावतु मुक्तः । तस्य च अत्र लोकाप्तिरेवोच्यते । न तु मुक्तस्वकयावरयन्तृतेत्यत आह लोका इति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-लोका इतीहापि तु लोकिनां वचो</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">इह श्रुतौ लोका इति पदं तावत् लोकिनां वचःप्रतिपादकम् । न केवलमाप्ता मुक्तः । लोकपदमपि लोकिविषयमिति अपिशब्दः । तुशब्दो वृत्तिविशेषद्योतकः । यथा मञ्चशब्दो मञ्चस्थेषु पुरुषेषु विद्यते तथा लोकशब्दोऽपि लोकस्थेषु पुरुषेष्वति । अत्र लक्षणाबीजसम्बन्धस्तु स्फुट एव । लाक्षणिकप्रयोगप्रयोजनं वाच्यमित्यत आह लोका इति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">लोका इति ह्येव रवः प्रजासु ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">प्रयुज्यते सर्वजनैः सदैव</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">हिशब्दः प्रसिौ । प्रयोजनानुसन्धानेन विनेति एवशब्दः । रवः शब्दः । प्रजासु प्रजा-विषये । रूढलक्षणैषा तत्र किं प्रयोजनान्वेषणेनेति भावः ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">अथवा किं लक्षणया । यतो वाचक एव लोकशब्दो जनानामिति भावेनाह लोका इति । सर्वजनैः इति शब्दशक्तिज्ञैः ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">प्रकारान्तरेण लोकशब्दस्य पुरुषवाचित्वमाह तदिति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">तन्मानिनो लोकपदेन चोक्ताः ।।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">लोकाभिमानिनः । अभिमान्यधिकरणन्यायेनेति भावः ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">७सु०- अस्तु लोकशब्दस्य जनेषु वृत्तिः तथाऽप्यस्यां श्रुतौ तद्विवक्षा कुतो ज्ञायते ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">न तावताऽपीष्टसिःि । मुक्तविषयतायां प्रमाणाभावात् । आप्तिरेव चेहोच्यते न तु तन्नियमन-मित्यत आह तद्गा इति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-तद्गास्तु मुक्ता इह लोकशब्दा</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">अन्योन्यनाथा इति पैङ्गिनां श्रुतिः ।।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">तुशब्दोऽवधारणे । इह ये च अमुष्मादित्यस्यां श्रुतौ तद्गाः परावलोकगताः मुक्ता एव</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">लोक इति शब्दो एषां ते लोकशब्दाः । ते चान्योन्यनाथाः उत्तमा अधमानां स्वीयानां नियामका इत्येवमेतच्छतिव्याख्यानरूपा पैङ्गिश्रुतिरस्त । यद्यपि मुक्तस्य विकारावर्तिव्यापारनिषेधादेव एतत् सिम् । तथाऽपि दार्ढ्या श्रुत्युदाहरणम् ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">एतेन लक्षणापक्षे मुख्ये बाधकं चोक्तं भवति । अभिमानिपक्षे तु भूतपूर्वगत्या मुक्तेषु लोकशब्दो व्याख्येयः ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">८सु०- प्रकारान्तरेणास्यां श्रुतौ मुक्तस्य मुक्तनियामकत्वं प्रतिपादयन्नाह अलोकेति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-अलोकशब्देन विमुक्तिभाजो</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">वाच्याः</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">लोकदोषातीतत्वाद्विदेहत्वाद्वेति भावः । ततः किं प्रकृत इत्यत आह पदमिति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">पदं तादृगपीह युक्तम् ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">इह पराञ्चो लोका अर्वाञ्चो लोका इत्यत्र तादृग् अलोक इत्यपि पदं छेत्तुं युक्तम् । लोका-लोकशब्दयोः संहिताय•ं)ः समानरूपत्वादिति भावः ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">९सु०- योगवृत्त्याऽपि लोकशब्दस्य मुक्तेषु वृत्तिः सम्भवतीत्याह लोकेति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-लोकाभिधाश्चापि यतो हि मुक्ताः</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">प्रकाशरूपाः सततं च सर्वे ।।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">यतः सर्वेऽपि मुक्ताः सततमपि प्रकाशरूपाः प्रसिाः ततोऽपि लोकाभिधाः । लोकतेः पचाद्यचि कृते रूपमेतत् । दर्शनं प्रकाश इति च नार्थान्तरम् ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">१०सु०- यदुक्तं प्राग्लोकाभिमानिनो ये मुक्तास्त इह लोकशब्दार्था इति तदसत् । ते हि उत्तमाः । न च तन्नियमनं मुक्तानां सम्भवतीत्यतो मोक्तं विस्मार्षीरित्याह ब्रह्मैवेति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-ब्रह्मैव लोकाधिपतिर्विमुक्तो</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">भवेदिति प्राह तुरश्रुतिश्च ।।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">तथा च नानुपपत्तिरिति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">११सु०- एवं स्वमतेन श्रुतिं व्याख्याय यत्परेषां व्याख्यानमादित्यमण्डले परमेश्वर-मुपासीनस्य विदुषः परलोकाधिपत्यं भवति चक्षुष्युपासीनस्यार्वाक्तनलोकाधिपत्यं भवतीति तन्निराकरोति न चेति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-न चेह विज्ञानफलं समुक्तं</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">लोकाधिपत्यं</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">इह श्रुतौ । लोकाधिपत्यं विज्ञानफलं समुक्तमिति व्याख्यानं न युक्तम् । कुत इत्यत</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">आह रवीति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">रविबिम्बगे हरौ ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">उक्तं पृथक् तच्च पुरैव यस्मात्</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">चशब्देन चक्षुर्गते चेति समुच्चिनोति । यस्मात् कारणात् तत् लोकाधिपत्यं पुरैव पूर्व-वाक्य एव रविबिम्बगे हरौ चक्षुरन्तर्गते च पृथक् विभागेनोक्तम् । आदित्यगतं प्रकृत्य स एष</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">ये चामुष्मात्पराञ्चो लोकास्तेषां चेष्टे (देवे) देवकामानां चेति । तथाऽक्षिगतम् । स एष ये चैत-स्मादर्वाञ्चो लोकास्तेषां चेष्टे मनुष्यकामानां चेति । तस्मान्नेति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । न समस्तलोकाधिपत्यं विदुषो युज्यते । तस्य भगवर्मत्वेन अत्रैव उक्तत्वादिति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">१२सु०- भगवर्मोऽपि विदुषो भवतीत्यङ्गीकारे को दोष इति चेत् । तत्कं भगवान् स्वीयसर्वलोकाधिपत्यं परित्यज्य विदुषे ददातीति । उत विद्वांसमवान्तरेश्वरं करोतीति । अथ विद्वांस्तादात्म्यं प्राप्नोतीति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">नाद्यः । भगवदैश्वर्यस्य समस्तश्रुत्यादौ नित्यत्वावगमात् । किं चैकस्मै विदुषे दत्त-स्वाधिपत्यो भगवानन्यस्मै (विदुषे) किं दद्यात् । सर्वपापक्षयलिङ्गविरोधाच्च ।। अत एव न द्वितीयः । हिरण्यगर्भे तद्युज्यत इति चेन्न । पाप्म(प)शब्देन प्रकृत्यादेर्बन्धस्य विवक्षितत्वात् । अत एवोक्तं सर्वाशुभेति । तस्योदिति नामेति हि परमेश्वरस्योच्छब्दं नामत्वेनोक्तवा तस्य निर्वचनं क्रियते स एष सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदित इति । तत्रोदितत्वमेवोच्छब्दार्थः । कस्मा-दित्यपेक्षायां योग्यं किमपि ग्राह्यम् । न च तत्पापमेवेति नियामकमस्त । अतः सर्वमप्यशुभं</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">तत्र विवक्षितम् । तदेव च विदुषः फलमुच्यते ।।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">तृतीयं निराकरोति भेद इति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-भेदोऽमुनेत्यादि च सम्यगुक्तः ।।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">विदुषः । परमेश्वरादिति शेषः । आदिपदेन अनेनेत्यस्य ग्रहणम् । क्रियाविशेषणं चैतत् । भेदश्चेति सम्बन्धः । सम्यगिति । स्पष्टम् । न हि तदात्मा तत्प्रसादात् तर्मा भवति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">१३सु०- भवेदेतत् यदि अमुना अनेनेत्येतत् अमुना देवेन प्रसन्नेन निमित्तेनेति व्याख्या-येत । न चैवम् । किं नाम अमुना रूपेण अमुष्य तादात्म्यं प्राप्य, तथा अनेन रूपेणास्य तादात्म्यं प्राप्येति । न चैवं सति भेदोक्तिरस्तीत्यत आह त्वप्रत्ययमिति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-त्वप्रत्ययं चाप्यतिहाय नैव  रूपेण तेनेति भवेदिहार्थः ।।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">चशब्दस्तत्समान•र्थ)प्रत्ययान्तरसमुच्चयार्थः । अपिशब्दो रूपेणेति पदस्य । तेन इति अमुना अनेन इति उभयोः ग्रहणम् । अतिहाय प्रवृत्तायामिह श्रुतौ । भवे(देयं प)दयं परस्या-भिलाषः श्रुतिस्तु न तथा वक्ति । यदि खल्वदस्त्वेनादस्तयेदंत्वेनेदन्तयेति भाववाची प्रत्ययः स्यात् । यदि वा(चा)ऽमुना रूपेणात्मना, अनेन रूपेणात्मनेति पदं स्यात् । तदा प्रतीमोऽयमर्थः श्रुत्यभिप्रेत इति । न चैतदस्तीति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">१४सु०- ननु भावप्रधाना निर्देशा बहुलमुपलभ्यन्ते । ततो विनाऽपि प्रत्ययेन सोऽर्थो भविष्यति । सोपस्कराणि च वाक्यानि भवन्त । ततो रूपेणेत्यादिपदाध्याहारो वा करिष्यते ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">को दोष इति चेन्न । निश्चते हि वाक्यार्थे तदुपपद्यते । न च तन्निश्चायकमत्रास्तीत्याशयवान् दोषान्तरमाह भवतीति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-भवत्यसावित्यणुशब्दमत्र  विहाय वाक्यानि बहूनि दोषः ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">यद्यस्यां श्रुतौ तादात्म्यप्राप्त्या(प्तौ) तदीयं सर्वलोकाधिपत्यमस्य भवतीत्यर्थो विवक्षितः स्यात् । तर्ह्यत्रैतदर्थप्रतिपादने अयं विद्वानसौ परमात्मा भवतीत्येतावदेव वक्तव्यम् । न तु सोऽमुनैवेत्यादिकम् । तादात्म्यप्राप्तौ तर्म(र्म्य)स्य स्वतःसित्वात् । अयं असौ भवतीत्यल्पं शब्दं विहाय बहूनि वाक्यानि प्रयुञ्जानायाः श्रुतेरकुशलत्वदोषः स्यात् । न हि कश्चदल्पीयसा प्रयत्नेन स््यित्यर्थे महान्तं प्रयत्नमातिष्ठमा(नः स)िनो महरिाद्रियते । किं चात्र परमेश्वरः सगुणो वा विवक्षितो निर्गुणो वा । आद्ये न विदुषः तत्तादात्म्यमस्त । परेणा(प्य)नभ्युपगत-त्वात्(मात्) । न द्वितीयः । निर्गुणस्याऽऽदित्यादिपरिच्छेदानुपपत्तेः । ऐश्वर्यासम्भवाच्च । न च तूयङ्गतस्य सर्वलोकाधिपत्यं भवतीति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">१५सु०- अपव्याख्याननिराकरणमुपसंहरन् पादार्थं सङ्क्षेपेणाह अत इति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- अतो जगद्व्यापृतिमन्त एव</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">ब्रह्मादयः पूर्णगुणाः क्रमेण ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">अमन्दमानन्दमजस्रमेव</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">भुञ्जन्त आत्मीयमजात्समासते ।।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">जगच्छब्देन स्वी(स्वक)यावरमुक्ता गृह्यन्ते । जगद्व्यापारवर्जमित्येतन्मुक्तेतरजगद्विष-यम् । अतो न तद्विरोध इत्येतदप्यनेन सूचयति । अन्यथा स्वावरमुक्तनियामका एवेत्यवक्ष्यत् । तथा चानन्याधिपतिपदमुक्तार्थमेवेति भावः । आत्मीयं न तु पारमेश्वरम् । अजात् परमेश्वरात्</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">तं अविहायेत्यर्थः । तत्प्रसादादिति वा ।।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">।। इति अनन्याधिपतित्वाधिकरणम् ।। ४-४-७ ।।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">१६सु०- एवं परिसमापितग्रन्थो भगवानाचार्यः स्वप्रतिपादितप्रकारं स्वस्य अति-विशदानादिसार्वज्ञप्रदं निरुपाधिकपरमप्रेमास्पदगुणगणं पुरुषोत्तमं पौनःपुन्येन प्रणमति नम इति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-नमो नमोऽशेषविशेषपूर्ण-</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">गुणैकधाम्ने पुरुषोत्तमाय ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">भक्तानुकम्पादतिशुसंवि-</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">द्दात्रेऽनुपाधिप्रियसद्गुणात्मने ।।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">अशेषविशेषैः पूर्णा ये गुणाः तेषां प्रधानाश्रयाय, भक्ते मयि अनुकम्पात् अनुक्रोशात् । अत एव ताच्छीलिकस्य तृनः प्रयोगः । सद्गुणानुवादेनानुपाधिप्रियत्वं तादात्म्यं च विधीयत इति</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">न पुनरुक्तिः ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">१७सु०- यथा भगवत्स्वरूपविज्ञानं समस्तपुरुषार्थसाधनं तथा स्वस्वरूपविज्ञानमपि इत्यतः तदाविष्कुर्वन्नाह यस्येति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-यस्य त्रीण्युदितानि वेदवचने रूपाणि दिव्यान्यलं</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">यस्य वायोः देवस्य वेदवचने बत्थिेत्यादौ अलं दिव्यानि अुतानि त्रीणि रूपाणि उदितानि अमुना वायुना अयं केशवे विषये ग्रन्थः कृतः इत्यन्वयः ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">१८सु०- कदृशं तस्य मूलरूपं कथम्भूतानि च तानि त्रीणि रूपाणि इत्यत उक्तं</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">बडित्यादि ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-बट्तद्दर्शतमित्थमेव निहितं देवस्य भर्गो महत् ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">वायो रामवचोनयं प्रथमकं पृक्षो द्वितीयं वपु-</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">र्मध्वो यत्तु तृतीयमेतदमुना ग्रन्थः कृतः केशवे ।।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">यस्य तन्मूलरूपं बट् बलात्मकं दर्शतं ज्ञानरूपं च । दृशेरौणादिकोऽतच्प्रत्ययः ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">अनेन वायुशब्दो निरुक्तः । वशब्दो बलवाची । अयतिः गत्यर्थः । गत्यर्थाश्चाव-</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">गत्यर्थाः । तत उण् । वश्चासौ आयुश्चेति वायुरिति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">किञ्च भर्गो भरणगमनयोः कर्तृ । डुभृञ् भरणे, गम्लृ गतौ, आभ्यामसुन्प्रत्ययो डिच्च । इदमपि वायुशब्दव्याख्यानम् । वा गतिगन्धनयोः इत्यतः कृवापाजिमिस्वदिसाध्यशूभ्य उणित्युण् । अनेकार्थत्व•तूनां वातिर्भरणेऽपि वर्तते । अपि च महत् श्रेष्ठम् । वयः श्रेष्ठत्व इत्यस्मादुण् ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">न केवलं मूलरूपमेवं किन्तु यस्यावतारेषु निहितं रूपं इत्थमेव ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">यस्य प्रथमकं प्रथमं रूपं रामविषयाणि वचांसि मूलरामायणादीनि रामवचांसि तेषां</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">नयं नीयन्ते शिष्येषु प्रवर्त्यन्तेऽनेनेति । एरजित्यच् ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">यस्य द्वितीयं वपुः पृक्षः । पृच्छदः पृतनावाची प्रसिः । तस्मन्कर्मण्युपपदे क्षै क्षय इत्येतस्मात् आतोऽनुपसर्गे क इति कः । उपपदतकारलोपश्छान्दसः । पुङ्गिं(ङ्गः) च श्रुत्यनु-सारेण । असुन्वा प्रत्ययः । किदिति नपुंसकमेवेदम् । रिपुपृतनाक्षयकारीत्यर्थः ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">यस्य तृतीयं वपुः एतन्मध्वः । मधुशब्दः सुखवाची । मधु द्यौरस्तु नः पितेति</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">प्रयोगात् । वशब्दः शास्त्रापरपर्यायतीर्थवाची । वातेरवगत्यर्थात्करणे घञर्थे कविधानमिति</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">कः  ।  सुखसाधनं  तीर्थमस्येति  ।  स्वरित्यत्रेवोकारलोपः  ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">१९सु०- भगवत्स्वरूपप्रतिपादनेनैव ग्रन्थोपसंहारः समुचित इत्याशयवान् नित्यापरोक्षं भगवन्तं सम्बोध्य स्तौति निःशेषमिति ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-निःशेषदोषरहितकल्याणाखिलसद्गुण ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">भूतिस्वयम्भुशर्वादिवन्द्यं त्वां नौमि मे प्रियम् ।।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">श्रीमत्कृष्णद्वैपायनकृतब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः ।।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">भूतिः महालक्ष्मीः ।।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">वचनप्रसूनमाला जयतीर्थाख्येन भिक्षुणा रचिता ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">ध्रियतां हृदये सदये कमलामहिलेन पूरुषेण ।। १ ।।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">न वैदुष्यभ्रान्त्या न च वचनचातुर्यकुधिया</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">न मात्सर्यावेशान्न च चपलतादोषवशतः ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">परं श्राजाड्यादकृषि कृतिमाचार्यवचसि</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">स्खलन्नप्येतस्माज्जगति न हि निन्द्योऽस्म विदुषाम् ।। २ ।।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">अनुव्याख्याऽमृताम्भोधेः समुत्पन्नाऽतिनिर्मला ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">इयं न्यायसुधा भौमैर्विबुधैः सेव्यतां सदा ।। ३ ।।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमत्पूर्णप्रमतिभगवत्पादसुकृतेरनुव्याख्यानस्य प्रगुणजयतीर्थाख्ययतिना ।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविवृतौ चतुर्थेऽध्यायेऽस्मश्चरमचरणः पर्यवसितः ।।</p>
-<p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमन्न्यायसुधायां चतुर्थोऽध्यायः सम्पूर्णः ।।</p>
-}}
-</div>
@@ Line 1,575: / Line 2,260: @@
 [[Category:Vyakhya]]
 [[Category:Anuvyakhyana]]
+[[Category:Nyayasudha]]