Anuvyakhyana/Vyakhya/Nyayasudha/C4: Difference between revisions

<span id="gr-C4-S1" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="प्रथमः पादः"></span>

=== प्रथमः पादः ===

<p class="gr-vyakhya-para">अथ चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः</p>

<p class="gr-vyakhya-para">१सु०- यदीयचरणाम्भोजच्छायामाश्रित्य निर्वृताः ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">नन्वत्र श्रवणादिकालबाहुल्यमेव प्रतीयते । न पुनरावृत्तिः । श्रुतस्यैव वाक्यस्य पुनः श्रवणामित्यादिरूपा हि सेति । मैवम् । एकेन वाक्येनावगतस्य तत्त्वस्य पुनःपुनस्तेनान्येन वा अवगतिः श्रवणावृत्तिः । एवमेकया युक्तयाऽनुसंहितस्य भूयो भूयः तयाऽन्यया वाऽनुसन्धानं मननावृत्तिरित्यभिप्रेतत्वात् ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">नन्वेवं चेत् सर्ववेदान्तप्रत्ययमित्यनेनैव गतमेतत् । सत्यम् । तस्यैवात्यन्तावश्य-कत्वप्रदर्शनाय पुनरारम्भ इत्युक्तमेव । एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् ।। ४ ।। १ । १ ।।</p>

<div class="introduction" id="AV_C04_S01_I01" data-block-id="AV_C04_S01_I01" data-verse="AV_C04_S01">

<div class="introduction-line">समन्वयाविरोधाभ्यां सिद्धे वस्तुनि साधने ।</div>

<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V01" data-block-id="AV_C04_S01_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इति ध्येयः सर्वदैव भगवान् विष्णुरव्ययः ।</span></span></div>

<p class="gr-vyakhya-para">सु०-</p>

<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ आत्मेति तूपगच्छन्त ग्राहयन्त च ॐ ।।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">इति ध्येयः सर्वदैव भगवान् विष्णुरव्ययः ।।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">विशेषणविशेष्यत इति स्वामित्वं विशेषणं विष्णुर्विशेष्य इति विशेषणाविशेष्यभावेन एव । न तु तटस्थं स्वामित्वं निर्गुणस्य विष्णोरुपलक्षणमित्येवमित्यर्थः । कथञ्चन आधि-व्याधिसत्त्वेऽपि । परम् उपरितनम् । मम स्वामीत्यनेन प्रसक्तमल्पत्वं निवारयति सर्वस्येति ।।</p>

<span id="gr-adh-AV_C04_S01_A002" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="न प्रतीकाधिकरणम्" data-block-id="gr-adh-AV_C04_S01_A002"></span><h4 class="gr-section-head">न प्रतीकाधिकरणम्</h4>

<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V02" data-block-id="AV_C04_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इत्यभिप्रेत्य ‘न हि स’ इत्याह भगवान् प्रभुः ।</span><span class="shloka-line">प्रतीकसंस्थितत्वेन ध्येयो विष्णुर्न चान्यथा ॥34॥</span></span></div>

<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-        ॐ न प्रतीके न हि सः ॐ ।।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">९सु०- मनो ब्रह्मेत्युपासीतेत्यादिश्रुतिप्राप्तं मनःप्रभृतिप्रतीकानां ब्रह्मत्वेनोपासनमत्र प्रतिषिध्यते । तत्र प्रतीक इत्यधिकरणसप्तमीति प्रतीतिः स्यात् । प्रतीकाधिकरणस्य चोपासनं ब्रह्मणो युक्तमेव । अतोऽन्यथा प्रतिज्ञां व्याख्याति प्रतीकेति ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- प्रतीकसंस्थतत्वेन ध्येयो विष्णुर्न चान्यथा ।।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">व्यत्ययो बहुलं, सप्तसु प्रथमा, षट्सु द्वितीया, इत्यादिस्मरणाद्विभक्तिव्यत्ययेन अधि-करणार्थतया श्रुतयो व्याख्येया इति भावः ।। ४-१-३ ।।</p>

<span id="gr-adh-AV_C04_S01_A003" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="ब्रह्माधिकरणम्" data-block-id="gr-adh-AV_C04_S01_A003"></span><h4 class="gr-section-head">ब्रह्माधिकरणम्</h4>

<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V03" data-block-id="AV_C04_S01_V03" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तस्माद्यथोक्तमार्गेण ब्रह्मोपास्यं मुमुक्षुभिः ।</span></span></div>

<p class="gr-vyakhya-para">सु०-</p>

<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-        ॐ ब्रह्मदृष्टिरुत्कर्षात् ॐ ।।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">सूत्रव्याख्यानमुपक्रम्य अपव्याख्यानदूषणमसङ्गतमित्यतः स्वोक्तदार्ढ्यार्थमिति भावेन आह तस्मादिति ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">तस्माद्यथोक्तमार्गेण ब्रह्मोपास्यं मुमुक्षुभिः ।।</p>

<span id="gr-adh-AV_C04_S01_A004" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="तदधिगमाधिकरणम्" data-block-id="gr-adh-AV_C04_S01_A004"></span><h4 class="gr-section-head">तदधिगमाधिकरणम्</h4>

<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V04" data-block-id="AV_C04_S01_V04" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इति सत्तत्ववचनं स्वयं भगवतोदितम् ।</span></span></div>

<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ तदधिगम उत्तरपूर्वाघयोरश्लेषविनाशौ तद्व्यपदेशात् ॐ ।।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">४१सु०- निवृत्ता साधनचिन्ता । प्रतिबन्धा(का)नां पूर्वोत्तराणाम् अनन्तकर्मणां भावान्न ज्ञानिनो मोक्षः सम्भवतीत्याशङ्कानिरासाय कर्मनाशाख्यं ज्ञानफलं इदानीं निरूप्यते । तत्र ज्ञानसामर्थ्येनैव कर्मक्षयो भवतीति प्रतीतिं निराकर्तुं सूत्रतात्पर्यमाह तथेति ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमत्पूर्णप्रमतिभगवत्पादसुकृतेरनुव्याख्यानस्य प्रगुणजयतीर्थाख्ययतिना ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविवृतौ चतुर्थेऽध्यायेऽस्मन् प्रथमचरणः पर्यवसितः ।।</p>

<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥</div>

<span id="gr-C4-S2" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="द्वितीयः पादः"></span>

=== द्वितीयः पादः ===

<p class="gr-vyakhya-para">१सु०- द्वितीयपादप्रतिपाद्यप्रदर्शनपरं भाष्यं देवानां मोक्ष उत्क्रान्तश्चास्मन्पाद उच्यत इति । तत्र देवानामित्येतद्यदि मोक्षोत्क्रान्तभ्यां सम्बध्यते तदा देवेभ्योऽन्येषां सशरी-राणामेवावस्थानमिति प्राप्नोति । अन्यत्र वा तच्छरीरपरित्यागप्रकारश्चन्तनीयः । अचिन्तने वा कारणं वाच्यम् । यदि च मोक्षेणैव सम्बध्यते तदा देवानां मोक्ष इतरेषामुत्क्रान्तश्चेत्युक्तं भवति । मोक्षश्च प्रकरणवशाद्देहादिति गम्यते । तथा च प्रथमपादे कर्मनाशाख्यं फलमस्मन्पादे उच्यत इति यथा सामान्येनोक्तं तथाऽत्राप्युत्क्रान्तरस्मन्पाद उच्यत इति वक्तव्यम् । किमनेन विभा-गे(नेत्य)न कृतं स्यादित्यत आह देवानां चेति ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- देवानां च मनुष्याणामेतावत् सममेव हि ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">सिान्तनिर्णीतिविशिष्टहेतवः ।।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">सिान्तनिर्णीतेः विशिष्टहेतवः ।</p>

<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I01" data-block-id="AV_C04_S02_I01" data-verse="AV_C04_S02">

<div class="introduction-line">देवानां च मनुष्याणामेतावत्सममेव हि ॥1॥</div>

</div>

<p class="gr-vyakhya-para">१सु०- मार्गो गम्यं चास्मन्पाद उच्यत इति भाष्यम् । तत्प्राक् प्रसङ्गाद्विवृतमपीह अवसरप्राप्तौ विशेषतो विवृणोति उत्क्रान्तेति ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-उत्क्रान्तमार्गश्च विमुक्तगम्यं</p>

<p class="gr-vyakhya-para">कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविवृतौ</p>

<p class="gr-vyakhya-para">चतुर्थाध्याये(र्चिःप्रभृति)स्मन् गमनचरणः पर्यवसितः ।।</p>

<div class="introduction" id="AV_C04_S02_I02" data-block-id="AV_C04_S02_I02" data-verse="AV_C04_S02">

<div class="introduction-line">उत्क्रान्तिमार्गौ देवानां न प्रायेण भविष्यतः ।</div>

<div class="verse-block" id="AV_C04_S02_V01" data-block-id="AV_C04_S02_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">महामानी त्वल्पमानी च यस्मात् तच्छब्देनाप्युच्यते तेन सोऽपि ।</span></span></div>

<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-      ॐ नैकस्मन्दर्शयतो हि ॐ ।।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">१०९सु०- अत्र अग्नौ सर्वे देवा विलीयन्ते, भूतेषु देवा विलीयन्ते इति श्रुतिद्वयविप्रति-पत्त्या किमग्नावेकस्मन् सर्वे देवा विलीयन्ते, उत पञ्चस्वपि भूतेष्वति संशये अग्नावेकस्मन्नेव सर्वेषां देवानां लयः । अग्निश्रुतेर्निरवकाशत्वात् । भूतश्रुतेस्तु सावकाशत्वात् । एकस्मन्नग्नौ सर्वेषां च लये अग्नेश्च वायौ वायोराकाशे सति भूतेष्वति बहुवचनोपपत्तेरिति प्राप्ते सिा-न्ततम् । नैकस्मन्नग्नौ सर्वेषां देवानां लयः । किन्तु पञ्चस्वपि भूतेषु । कुतः । पृथिव्यामृभवो विलीयन्ते, वरुणेऽश्विनौ, अग्नावग्नयो, वायाविन्द्रः, सोम आदित्यो बृहस्पतिरित्याकाश एव साध्या विलीयन्ते (मृत्यवः) ऋभवः पृथिव्यां, वरुण आपः, अग्नयस्तेजसि, मरुतो मारुते, आकाशे विनायका विलीयन्त इति श्रुती यथायोगं पञ्चस्वपि भूतेषु देवानां लयं दर्शयतो हीति ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">महांश्चासौ मानी चेति महामानी सर्वाभिमानीति यावत् । यथा समस्तराष्ट्राधिपती</p>

<p class="gr-vyakhya-para">राजा तदन्तर्गतस्य ग्राम(क)स्याधिपतिर्भवति एवं सर्वाभिमानी प्रधानवायुः अल्पस्य वायो-र्भूतस्याभिमानी भवेदेव । तच्छब्देन भूतशब्देन । न केवलं वायुशब्देनेत्यपेरर्थः ।।</p>

<span id="gr-adh-AV_C04_S02_A002" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="पराधिकरणम्" data-block-id="gr-adh-AV_C04_S02_A002"></span><h4 class="gr-section-head">पराधिकरणम्</h4>

<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥</div>

<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०-      ॐ तानि परे तथा ह्याह ॐ ।।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">११०सु०- अस्यार्थः । तानि भूताभिमानिप्रभृतीनि दैवानि परे परमात्मनि लीयन्ते तथा ह्याह श्रुतिरिति । अत्र सर्वेषां देवानां परमात्मनि साक्षायः प्रतीयते । तत्परिहाराय भाष्यं प्राण-द्वारेणेति । तत्रापि प्राणे सर्वेषां साक्षायः प्रतीयते । अतो विस्पष्टं व्याचष्टे तस्मन्निति ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविवृतौ</p>

<p class="gr-vyakhya-para">चतुर्थेऽध्यायेऽत्रोत्क्रमणचरणः पर्यवसितः ।।</p>

<span id="gr-C4-S3" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="तृतीयः पादः"></span>

=== तृतीयः पादः ===