Katha: Difference between revisions

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S01_I01" data-verse="KKN_C01_S01" data-block-id="KKN_C01_S01_I01">नमो भगवते तस्मै सर्वतः परमाय ते ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S01_V03_B01" data-verse="KKN_C01_S01_V03" data-block-id="KKN_C01_S01_V03_B01">अग्नौ विष्णुं सदा ध्यायंस्त्रिशोऽग्निं नाचिकेतकम् ।<br/>

यश्चयीत स तु प्राप्य स्वर्गं तत्र भयातिगः ॥<br/>

उष्य मन्वन्तरं कालममृतत्वं भजेत् क्रमात् ॥ इति ब्रह्मसारे ॥<br/>

इच्छन् वाजश्रवो नप्ता ददौ सर्वस्वदक्षिणाम् ।<br/>

उद्दालकः स्वर्गलोकं ददौ गाश्च निरिन्द्रियाः ॥<br/>

मां दत्वापि न ते गावो दातव्या ईदृशा इति ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S01_V06_B01" data-verse="KKN_C01_S01_V06" data-block-id="KKN_C01_S01_V06_B01">स जगाम यमं बालो ब्रह्मचारी यमस्य तु ।<br/>

पत्न्या सम्पूज्यमानोऽपि जग्राहार्घ्यादिकं न तु ॥<br/>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S01_V10_B01" data-verse="KKN_C01_S01_V10" data-block-id="KKN_C01_S01_V10_B01">सौमनस्यं पितुश्चैव नाचिकेताग्निगं हरिम् ॥<br/>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S01_V13_B01" data-verse="KKN_C01_S01_V13" data-block-id="KKN_C01_S01_V13_B01">लोको विष्णोरनन्तस्य तज्ज्ञानान्नित्य आप्यते ॥<br/>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S01_V14_B01" data-verse="KKN_C01_S01_V14" data-block-id="KKN_C01_S01_V14_B01">इष्टकादेवतां विष्णुं षष्ठ्युत्तरशतत्रिकम् ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S01_V17_B01" data-verse="KKN_C01_S01_V17" data-block-id="KKN_C01_S01_V17_B01">ब्रह्मेति वेद उद्दिष्टस्तस्माद् व्यक्तो यतो हरिः ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S01_V17_B01" data-verse="KKN_C01_S01_V17" data-block-id="KKN_C01_S01_V17_B01">अनेकरूपां सुवर्णमयीम् ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S01_V17_B01" data-verse="KKN_C01_S01_V17" data-block-id="KKN_C01_S01_V17_B01">यमोऽनुवादसन्तुष्टो वह्नेस्तन्नामतामपि ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S01_V17_B01" data-verse="KKN_C01_S01_V17" data-block-id="KKN_C01_S01_V17_B01">लोकादिः प्रतिष्ठा ब्रह्मजज्ञो अनन्तलोकाप्तिरित्यादिविशेषणैश्च भगवानेव । स्तोममहदुरुगायं प्रतिष्ठामिति परामर्शाच्च । भगवतो ह्युरुगायत्वं प्रसिद्धम् । गुहानिहितत्वं च तस्यैव विशेषतः प्रसिद्धम् । न चाग्निपरिज्ञानमात्रेणानन्तलोकाप्तिर्भगवज्ज्ञानं विना । तद्वा एतदक्षरं गार्ग्यविदित्वाऽस्मिं ल्लोके जुहोति यजते तपस्तप्यते बहूनि वर्षसहस्राण्यन्तवदेवास्य तद्भवति इत्यादिश्रुतेः ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S01_V19_B01" data-verse="KKN_C01_S01_V19" data-block-id="KKN_C01_S01_V19_B01">अस्य विस्रंसमानस्य शरीरस्थस्य देहिनः ।<br/>

देहाद्विमुच्यमानस्य किमत्र परिशिष्यते ॥ एतद्वै तत्<br/>

इति परिहाराच्च मुक्ते स्थितो भगवान् पृच्छ्यते इति सिद्धम् ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S01_V19_B01" data-verse="KKN_C01_S01_V19" data-block-id="KKN_C01_S01_V19_B01">अग्निस्थं परमात्मानं सामान्याज्जानतोऽपि तु ।<br/>

अजानतस्तु मुक्तौ च जीवान्तःस्थितमीश्वरम् ॥<br/>

नियामकं च जीवानां मुक्तानामपि सर्वदा ।<br/>

गुणान् सर्वोत्तमत्वादीनविज्ञाय हरेस्तथा ॥<br/>

नैव मुक्तिर्भवेत् तस्मात् कृच्छ्रात् तदवदद्यमः ।<br/>

तस्य गोप्यत्वविज्ञप्त्यै तथाप्यग्निस्थवेदनात् ॥<br/>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S01_V19_B01" data-verse="KKN_C01_S01_V19" data-block-id="KKN_C01_S01_V19_B01">गुह्यं तत्परमं ब्रह्म म्रियमाणं शरीरिणम् ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S02_V08_B01" data-verse="KKN_C01_S02_V08" data-block-id="KKN_C01_S02_V08_B01">जीवानां चैव विष्णोश्च यो न वेत्ति भिदां पुमान् ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S02_V11_B01" data-verse="KKN_C01_S02_V11" data-block-id="KKN_C01_S02_V11_B01">शरो ह्यात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते । शरवत् तन्मयो भवेत् ।<br/>

अभयं तितीर्षतां पारम् । तादृगेव भवति ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S02_V13_B01" data-verse="KKN_C01_S02_V13" data-block-id="KKN_C01_S02_V13_B01">मुक्तजीवे स्थितं विष्णुं विदित्वा जीवतः पृथक् ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S02_V17_B01" data-verse="KKN_C01_S02_V17" data-block-id="KKN_C01_S02_V17_B01">एतद्ध्येवाक्षरं ब्रह्म विष्ण्वाख्यं परमव्ययम् ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S02_V18_B01" data-verse="KKN_C01_S02_V18" data-block-id="KKN_C01_S02_V18_B01">देहोत्पत्तिविनाशाख्यौ ज्ञानिनोऽप्युद्भवाभवौ ।<br/>

न कुतश्चिद्यतो विष्णुर्जायतेऽतस्तदीक्षणात् ॥<br/>

भावाभावौ न विदुषो यस्माज्जीवो न कश्चन ।<br/>

जायते म्रियते वापि स्वरूपेण कथञ्चन ॥<br/>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S02_V20_B01" data-verse="KKN_C01_S02_V20" data-block-id="KKN_C01_S02_V20_B01">जीवाद् गुणपरीमाणं यस्माद्विष्णोर्महत्तरम् ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S02_V21_B01" data-verse="KKN_C01_S02_V21" data-block-id="KKN_C01_S02_V21_B01">आसीनो दूरं व्रजति शयानो याति सर्वतः ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S03_V01_B01" data-verse="KKN_C01_S03_V01" data-block-id="KKN_C01_S03_V01_B01">आत्मान्तरात्मेति विभुरेक एव द्विधा स्थितः ।<br/>

स विष्णुः परमे वायौ परेभ्योऽप्यृद्धरूपके ॥<br/>

शुभान् पिबति भोगान् स च्छायेव विदुषां प्रभुः ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S03_V02_B01" data-verse="KKN_C01_S03_V02" data-block-id="KKN_C01_S03_V02_B01">.... ... मर्यादा विष्णुयाजिनाम् ॥<br/>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S03_V11_B01" data-verse="KKN_C01_S03_V11" data-block-id="KKN_C01_S03_V11_B01">देवेभ्य इन्द्रियात्मभ्यो ज्यायांसोऽर्थाभिमानिनः ।<br/>

सोमवित्तपसूर्याप्पा अश्व्ग्नीन्द्रेन्द्रसूनवः ॥<br/>

यमो दक्षश्चेन्द्रियेशास्सुपर्णी वारुणी तथा ।<br/>

उमेति चार्थमानिन्यस्तिस्रो द्विर्द्व्येकदेवताः ॥<br/>

मनोभिमानिनो रुद्रवीन्द्रशेषास्त्रयोऽपि तु ।<br/>

ते श्रेष्ठा अर्थमानिभ्यस्तेभ्यो बुद्धिः सरस्वती ॥<br/>

तस्या ब्रह्मा महानात्मा ततोऽव्यक्ताभिधा रमा ।<br/>

तस्यास्तु पुरुषो विष्णुः पूर्णत्वान्नैव तत्समः ॥<br/>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S03_V13_B01" data-verse="KKN_C01_S03_V13" data-block-id="KKN_C01_S03_V13_B01">तस्माद्वागात्मिका देवीरुमाद्यास्तु शिवादिषु ।<br/>

शिवादीन् ब्रह्मवाय्वोस्तु नियच्छेन्महदात्मनोः ॥<br/>

तौ रमायां परानन्दे तां विष्णौ परमात्मनि ।<br/>

तद्वशत्वेन तद्ध्यानं नियमो नाम नापरः ॥<br/>

कुतस्तु मानुषो देवान्नियच्छेद्विनियामकान् ॥ इति च ॥<br/>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S01_V06_B01" data-verse="KKN_C02_S01_V06" data-block-id="KKN_C02_S01_V06_B01">अम्नामभ्यश्च भूतेभ्यस्तपोनाम्नः शिवादपि ।<br/>

पूर्वं यो जनयामास पूर्वजातं चतुर्मुखम् ॥<br/>

स्वात्मानं च गुहासंस्थं सर्वभूतैः सहाभिभूः ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S01_V07_B01" data-verse="KKN_C02_S01_V07" data-block-id="KKN_C02_S01_V07_B01">अदनादितिर्विष्णुर्यः प्राणसहितः स्थितः ।<br/>

उत्तमो देवताभ्यश्च सोत्मानं विविधात्मना ॥<br/>

मत्स्यकूर्मादिरूपेण गुहासंस्थमजीजनत् ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S01_V08_B01" data-verse="KKN_C02_S01_V08" data-block-id="KKN_C02_S01_V08_B01">सर्वज्ञो भगवान् विष्णुररण्योर्गुरुशिष्ययोः ।<br/>

सुभृतः स्तूयते नित्यं जानद्भिः पुरुषोत्तमः ॥ इति च ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S01_V10_B01" data-verse="KKN_C02_S01_V10" data-block-id="KKN_C02_S01_V10_B01">यः प्रादुर्भावगो विष्णुर्देहादिषु च संस्थितः ।<br/>

स एव मूलरूपश्च साक्षान्नारायणाभिधः ॥<br/>

मूलरूपश्च यो विष्णुः प्रादुर्भावादिगश्च यः ।<br/>

गुणतस्स्वरूपतो वापि विशेषं योऽत्र पश्यति ॥<br/>

अत्यल्पमपि मृत्वा स तमोऽन्धं यात्यसंशयम् ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S01_V11_B01" data-verse="KKN_C02_S01_V11" data-block-id="KKN_C02_S01_V11_B01">तथैवावयवानां च गुणानां च परस्परम् ।<br/>

क्रियाणां तेन चैतेषां भेदविच्चोभयं विदः ॥<br/>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S01_V11_B01" data-verse="KKN_C02_S01_V11" data-block-id="KKN_C02_S01_V11_B01">भवेदेकत्र संयोग इवशब्दोऽविरुद्धयोः ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S01_V15_B01" data-verse="KKN_C02_S01_V15" data-block-id="KKN_C02_S01_V15_B01">सर्वेषां ज्ञानिनामात्मा देवानां च विशेषतः ।<br/>

मुक्तो वायुश्च सादृश्यमेवं विष्णोस्तु गच्छति ॥<br/>

न तु तद्रूपतां याति किम्वन्ये देवमानुषाः ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S02_V01_B01" data-verse="KKN_C02_S02_V01" data-block-id="KKN_C02_S02_V01_B01">विमुक्तो निरभीमानात् पूर्वमेवापरोक्षवित् ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S02_V02_B01" data-verse="KKN_C02_S02_V02" data-block-id="KKN_C02_S02_V02_B01">नित्यं हीनोऽखिलैर्दोषैस्साररूपो यतो हरिः ।<br/>

हंस इत्युच्यते तस्माद्वायुस्थश्शुचिषत्स्मृतः ॥<br/>

वरसुर्वसुरित्युक्तस्स एवाप्यन्तरिक्षगः ।<br/>

होता सर्वेन्द्रियादिस्थो वेद्यां पूज्यश्च वेदिषत् ॥<br/>

अत्यन्नश्चातिथिः प्रोक्तो यस्मादन्नं थमुच्यते ।<br/>

स द्रोणकलशे सोमे स्थित उक्तो दुरोणसत् ॥<br/>

नृषु स्थितश्च देवेषु वरेष्वपि स एव तु ।<br/>

ऋतरूपे तथा वेदे व्योमाख्यप्रकृतावपि ॥<br/>

व्योतं जगदिदं यस्यां सा व्योम श्रीरुदाहृता ।<br/>

अब्जगोजाद्रिजेष्वेवमास्ते सोऽब्जादिकस्ततः ॥<br/>

तथैवर्तेषु मुक्तेषु गतास्ते विष्णुमित्यृताः ।<br/>

वेदैर्मुख्यतया प्रोक्तः ऋतमित्येव चोच्यते ॥<br/>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S02_V09_B01" data-verse="KKN_C02_S02_V09" data-block-id="KKN_C02_S02_V09_B01">अग्निर्यथैको लोकेषु प्रविष्टोऽन्यो न विद्यते ।<br/>

पाकादिकर्ताऽथाप्यस्य देवस्य प्रतिरूपकाः ॥<br/>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S02_V10_B01" data-verse="KKN_C02_S02_V10" data-block-id="KKN_C02_S02_V10_B01">एवं देवो वायुरपि धारकोऽन्यो न विद्यते ।<br/>

रूपं रूपं तथाऽप्यस्य प्रत्यभूत् प्रतिरूपकः ॥<br/>

अचेतनः स्पर्शगम्यो योऽयमेवं जनार्दनः ।<br/>

एकस्स्वतन्त्रो नान्योऽस्ति सर्वजीवान्तरस्थितः ॥<br/>

रूपं रूपं प्रति ह्यस्य प्रतिबिम्बाश्च चेतनाः ।<br/>

बाह्याश्च ते ततो नास्य स्वरूपं ते कथञ्चन ॥<br/>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S02_V11_B01" data-verse="KKN_C02_S02_V11" data-block-id="KKN_C02_S02_V11_B01">सूर्यो यथाऽऽन्तरं चक्षुः प्रतिबिम्बोऽस्य बाह्यकः ।<br/>

बाह्यचक्षुर्गतैर्दोषैरन्तश्चक्षुर्न लिप्यते ॥<br/>

अन्तश्चक्षुर्देवता तु बाह्यचक्षुरचेतनम् ।<br/>

एवं बाह्यस्स्वतन्त्रत्वाज्जीवेभ्यः पुरुषोत्तमः ॥<br/>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S02_V12_B01" data-verse="KKN_C02_S02_V12" data-block-id="KKN_C02_S02_V12_B01">चेतनाभासको जीवः परमश्चेतनो हरिः ॥<br/>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S02_V13_B01" data-verse="KKN_C02_S02_V13" data-block-id="KKN_C02_S02_V13_B01">आत्मनि स्थं हरिं जानन् मुच्यते नात्र संशयः ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S02_V15_B01" data-verse="KKN_C02_S02_V15" data-block-id="KKN_C02_S02_V15_B01">एतदेव भगवद्रूपं परमं सुखम् । ज्ञानिसुखं तु तद्विप्लुण्मात्रम् ।<br/>

ब्रह्मादीनां च मुक्तानां सुखं विष्णुसुखस्य तु ।<br/>

प्रतिबिम्बस्तु विप्लुट्को विष्णोरेव परं सुखम् ॥<br/>

सम्यग् भाति न भातीति जानीयां तत्कथं न्वहम् ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S03_V01_B01" data-verse="KKN_C02_S03_V01" data-block-id="KKN_C02_S03_V01_B01">सर्वोच्चो भगवान् विष्णुर्मूलं भूमिवदस्य तु । जगदाख्यस्य वृक्षस्य शाखा देवास्ततोऽधमाः ॥<br/>

वृक्षमूलं रमादेवी सोऽश्व आशुगतेर्हरिः ।<br/>

तद्व्याप्तत्वात् तदन्नत्वादश्वत्थोऽयं प्रकीर्तितः ॥<br/>

प्रवाहतस्त्वनादिश्च मुख्यतस्त्वमृतो हरिः ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S03_V02_B01" data-verse="KKN_C02_S03_V02" data-block-id="KKN_C02_S03_V02_B01">प्राणाख्ये तु हरौ सर्वमेजत्यस्माच्च निस्सृतम् ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S03_V05_B01" data-verse="KKN_C02_S03_V05" data-block-id="KKN_C02_S03_V05_B01">जीवे स्थितस्तु भगवान् दृश्यते ज्ञानदृष्टिभिः ।<br/>

आदर्शे मुखवत् सम्यङ् न तथा पितृलोकगः ॥<br/>

ततः किञ्चित् स्पष्टतया गान्धर्वे दृश्यते हरिः ।<br/>

अत्यातपे न छायायां यथैवाहनि दृश्यते ॥<br/>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S03_V08_B01" data-verse="KKN_C02_S03_V08" data-block-id="KKN_C02_S03_V08_B01">तारतम्यपरिज्ञानपूर्वकं सर्वतो हरेः ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S03_V09_B01" data-verse="KKN_C02_S03_V09" data-block-id="KKN_C02_S03_V09_B01">प्रादुर्भावानृते विष्णुमिन्द्रियैर्नैव पश्यति ।<br/>

प्रादुर्भावानपि यदा ज्ञानदृष्ट्यैव पश्यति ॥<br/>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S03_V13_B01" data-verse="KKN_C02_S03_V13" data-block-id="KKN_C02_S03_V13_B01">अधिकस्सतोऽयं भगवान् सर्वस्मादपि केशवः ।<br/>

अस्तीति नामकस्तस्माज्ज्ञातव्यस्स तथैव च ॥<br/>

अनाधिक्यं जानतां तु कथं स उपलभ्यते ।<br/>

प्रकृतेः पुरुषाणां च तत्त्वं भावयति स्फुटम् ॥<br/>

तत्त्वभावस्ततो विष्णुस्तत्प्रसादात् तु तस्य हि ।<br/>

आधिक्यं ज्ञायते सत्तः प्रसादश्च तथाविदः ॥<br/>

अनादिकालादाधिक्यं सर्वस्माज्जानतो हरेः ।<br/>

पुनः पुनर्वृद्धिमेति तज्ज्ञानं हि भवे भवे ॥<br/>

येषामाधिक्यविज्ञानं नैव पूर्वं हरेर्भवेत् ।<br/>

तेषां पश्चाच्च नैव स्यादभिभूतं तु तत् पुनः ॥<br/>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S03_V14_B01" data-verse="KKN_C02_S03_V14" data-block-id="KKN_C02_S03_V14_B01">अन्तःकरणकामानां त्यागो व्यक्तिश्चिदात्मानाम् ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S03_V15_B01" data-verse="KKN_C02_S03_V15" data-block-id="KKN_C02_S03_V15_B01">मिथ्याज्ञानग्रन्थिभिस्तु नितरां मुच्यते यदा ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S03_V17_B01" data-verse="KKN_C02_S03_V17" data-block-id="KKN_C02_S03_V17_B01">शरीरभूतो विष्णोस्तु जीवस्तद्वशगो यतः ।<br/>

अधिष्ठितश्च तेनैव विजानीयात् पृथक् ततः ॥<br/>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S03_V17_B01" data-verse="KKN_C02_S03_V17" data-block-id="KKN_C02_S03_V17_B01">देहाङ्गुष्ठमितो देहे जीवाङ्गुष्ठमितो हृदि ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S03_V18_B01" data-verse="KKN_C02_S03_V18" data-block-id="KKN_C02_S03_V18_B01">अतः सर्वोत्तमो विष्णुरिति सिद्धम् ॥<br/>

नमो भगवते तस्मै विष्णवे प्रभविष्णवे ।<br/>