Anandamakaranda

Bhagavadgitatatparya/Vyakhya/Nyayadeepika: Difference between revisions

← Older edit
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Tag: Manual revert
 
(15 intermediate revisions by the same user not shown)
Line 1: Line 1:
= गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका =
= गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका =
__NOTOC__
<div class="gr-page-nav">[[Bhagavadgitatatparya|Bhagavadgitatatparya]] · [[Bhagavadgitatatparya/Vyakhya/Nyayadeepika|Nyayadeepika]]</div>
<div class="gr-page-nav">[[Bhagavadgitatatparya|Bhagavadgitatatparya]]</div>
<div class="gr-teeka-page" data-primary="Bhagavadgitatatparya" data-slug="Nyayadeepika" data-interleaved="1">
<div class="gr-teeka-page" data-primary="Bhagavadgitatatparya" data-slug="Nyayadeepika">


== अध्याय 1 ==
<span id="gr-C1" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="प्रथमोऽध्यायः"></span>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C01_I01">
== प्रथमोऽध्यायः ==
<div class="teeka-block">
<div class="introduction" id="BGT_C01_I01" data-block-id="BGT_C01_I01" data-verse="BGT_C01">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="introduction-line">समस्तगुणसम्पूर्णं सर्वदोषविवर्जितम् ।</div>
<div class="teeka-body">
<div class="introduction-line">नारायणं नमस्कृत्य गीतातात्पर्यमुच्यते ॥</div>
{{Bhashyam
</div>
| verse_id = BGT_C01_I01
| id = BGT_C01_I01_Nyayadeepika
| text =


<h4 class="gr-vyakhya-head">प्रथमोऽध्यायः</h4>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C01_I01" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C01_I01" data-id="BGT_C01_I01_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><h4 class="gr-vyakhya-head">प्रथमोऽध्यायः</h4>
<div class="shloka-block">
<div class="teeka-shloka shloka-block"><span class="shloka-line">इन्दिरावदनाम्भोजराजहंसाय विष्णवे ।</span><span class="shloka-line">अमन्दानन्दसन्दोहसुन्दराकृतये नमः ॥ १ ॥</span></div>
<span class="shloka-line">इन्दिरावदनाम्भोजराजहंसाय विष्णवे ।</span>
<div class="teeka-shloka shloka-block"><span class="shloka-line">धर्मविज्ञानवैराग्यपरमैश्वर्यशालिनः ।</span><span class="shloka-line">आनन्दतीर्थभगवत्पादान् वन्दे निरन्तरम् ॥ २ ॥</span></div>
<span class="shloka-line">अमन्दानन्दसन्दोहसुन्दराकृतये नमः ॥ १ ॥</span>
<div class="teeka-shloka shloka-block"><span class="shloka-line">स पद्मनाभतीर्थार्कगोगणोऽस्तु दृशे मम ।</span><span class="shloka-line">न तत्त्वमार्गे गमनं विना यदुपजीवनम् ॥ ३ ॥</span></div>
</div>
<div class="teeka-shloka shloka-block"><span class="shloka-line">प्रणम्य चरणद्वन्द्वं गुरूणां तत्कृपाबलात् ।</span><span class="shloka-line">व्याकरिष्ये यथाबोधं गीतातात्पर्यनिर्णयम् ॥ ४ ॥</span></div>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">धर्मविज्ञानवैराग्यपरमैश्वर्यशालिनः ।</span>
<span class="shloka-line">आनन्दतीर्थभगवत्पादान् वन्दे निरन्तरम् ॥ २ ॥</span>
</div>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">स पद्मनाभतीर्थार्कगोगणोऽस्तु दृशे मम ।</span>
<span class="shloka-line">न तत्त्वमार्गे गमनं विना यदुपजीवनम् ॥ ३ ॥</span>
</div>
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">प्रणम्य चरणद्वन्द्वं गुरूणां तत्कृपाबलात् ।</span>
<span class="shloka-line">व्याकरिष्ये यथाबोधं गीतातात्पर्यनिर्णयम् ॥ ४ ॥</span>
</div>
<p class="gr-vyakhya-para">अथाशेषपुरुषार्थहेतुभूतामन्यैरन्यथा व्याख्यातां गीतां यथावद्व्याख्यातुकामो भगवानाचार्यः प्रारिप्सितस्य ग्रन्थस्याविघ्नेन परिसमाप्त्यादिप्रयोजनामिष्टदेवतानतिं शिष्टाचारपरम्परादिप्राप्तां शिष्यजनशिक्षार्थं ग्रन्थे निबध्नाति, ग्रन्थारम्भं च प्रतिजानीते
<p class="gr-vyakhya-para">अथाशेषपुरुषार्थहेतुभूतामन्यैरन्यथा व्याख्यातां गीतां यथावद्व्याख्यातुकामो भगवानाचार्यः प्रारिप्सितस्य ग्रन्थस्याविघ्नेन परिसमाप्त्यादिप्रयोजनामिष्टदेवतानतिं शिष्टाचारपरम्परादिप्राप्तां शिष्यजनशिक्षार्थं ग्रन्थे निबध्नाति, ग्रन्थारम्भं च प्रतिजानीते


Line 39: Line 23:
समस्तेत्यादि ॥
समस्तेत्यादि ॥


नारायणस्यैव समस्तगुणसम्पूर्णत्वेनाशेषदोषदूरत्वेन निखिलप्रार्थितप्रदानसामर्थ्यादितरेषां तत्प्रसादासादितशक्तिमत्त्वात्तत्प्रणाम  एव  कर्तव्य  इति  भावः  । सम्पूर्णमिति गुणानां प्रत्येकं पूर्णतामाह । विवर्जितमिति च दोषवर्जनस्य निःशेषताम् । समस्तगीतासु भगवद्गीतायाः प्राधान्यज्ञापनाय गीतेत्येवोक्तम् । ‘मुख्यस्य निर्विशेषेण शब्दः’ इति स्मृतेः । स्वयमेव गीताभाष्यस्य कृतत्वात् किं पुनरारम्भेणेत्यतस्तात्पर्यमित्युक्तम् । व्याख्यातत्वेऽपि गीतायास्तदर्थस्य शिष्याणां बुध्द्यारोहार्थं शब्दानुकरणाद्यन्तरेण पुनस्तात्पर्यमेवोच्यत इति भावः ।</p>
नारायणस्यैव समस्तगुणसम्पूर्णत्वेनाशेषदोषदूरत्वेन निखिलप्रार्थितप्रदानसामर्थ्यादितरेषां तत्प्रसादासादितशक्तिमत्त्वात्तत्प्रणाम  एव  कर्तव्य  इति  भावः  । सम्पूर्णमिति गुणानां प्रत्येकं पूर्णतामाह । विवर्जितमिति च दोषवर्जनस्य निःशेषताम् । समस्तगीतासु भगवद्गीतायाः प्राधान्यज्ञापनाय गीतेत्येवोक्तम् । ‘मुख्यस्य निर्विशेषेण शब्दः’ इति स्मृतेः । स्वयमेव गीताभाष्यस्य कृतत्वात् किं पुनरारम्भेणेत्यतस्तात्पर्यमित्युक्तम् । व्याख्यातत्वेऽपि गीतायास्तदर्थस्य शिष्याणां बुध्द्यारोहार्थं शब्दानुकरणाद्यन्तरेण पुनस्तात्पर्यमेवोच्यत इति भावः ।</p></div></div></div></div></div>
}}
<div class="introduction" id="BGT_C01_I02" data-block-id="BGT_C01_I02" data-verse="BGT_C01">
</div>
<div class="introduction-line">शास्त्रेषु भारतं सारं तत्र नामसहस्रकम् ।</div>
</div>
<div class="introduction-line">वैष्णवं कृष्णगीता च तज्ज्ञानान्मुच्यतेञ्जसा ॥</div>
</div>
 
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C01_I02">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">शास्त्रेषु भारतं सारं तत्र नामसहस्रकम् ।</span>
<span class="shloka-line">वैष्णवं कृष्णगीता च तज्ज्ञानान्मुच्यतेञ्जसा ॥</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C01_I02
| id = BGT_C01_I02_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">नन्वनेकेषु ग्रन्थेषु विद्यमानेषु को विशेषो गीताया येन तस्या एव तात्पर्यमुच्यते । अपि च, भारतमध्यगतत्वाद्गीतायाः कुतस्तस्या एव पृथक् तात्पर्यमुच्यत इत्यतो भारतस्य सर्वशास्त्रोत्तमत्वाद्युक्तं तदन्तर्गतगीताया एव तात्पर्यकथनम् ।</p>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C01_I02" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C01_I02" data-id="BGT_C01_I02_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">नन्वनेकेषु ग्रन्थेषु विद्यमानेषु को विशेषो गीताया येन तस्या एव तात्पर्यमुच्यते । अपि च, भारतमध्यगतत्वाद्गीतायाः कुतस्तस्या एव पृथक् तात्पर्यमुच्यत इत्यतो भारतस्य सर्वशास्त्रोत्तमत्वाद्युक्तं तदन्तर्गतगीताया एव तात्पर्यकथनम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भारतेऽपि गीताया उत्तमत्वात्तस्याः पृथक्तात्पर्यकथनं चोपपन्नमिति परिहारमभिप्रेत्य भारतस्य सर्वशास्त्रोत्तमत्वं, भारतेऽपि गीताया एव उत्तमत्वमेव कुत इत्यतस्तत्पुराणवचनेन साधयति
<p class="gr-vyakhya-para">भारतेऽपि गीताया उत्तमत्वात्तस्याः पृथक्तात्पर्यकथनं चोपपन्नमिति परिहारमभिप्रेत्य भारतस्य सर्वशास्त्रोत्तमत्वं, भारतेऽपि गीताया एव उत्तमत्वमेव कुत इत्यतस्तत्पुराणवचनेन साधयति


Line 67: Line 38:
तदिति ॥
तदिति ॥


भारतज्ञानादप्याञ्जस्येन गीतादिज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वाद्युक्तं भारतेऽपि गीतादेरुत्तमत्वमिति भावः ।</p>
भारतज्ञानादप्याञ्जस्येन गीतादिज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वाद्युक्तं भारतेऽपि गीतादेरुत्तमत्वमिति भावः ।</p></div></div></div></div></div>
}}
<div class="introduction" id="BGT_C01_I03" data-block-id="BGT_C01_I03" data-verse="BGT_C01">
</div>
<div class="introduction-line">न भारतसमं शास्त्रं कुत एवानयोः समम् ।</div>
</div>
<div class="introduction-line">भारतं सर्ववेदाश्च तुलामारोपिताः पुरा ॥</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C01_I03">
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C01_I03" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C01_I03" data-id="BGT_C01_I03_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">गीतानामसहस्रसमानशास्त्रान्तरज्ञानस्याप्याञ्जस्येन मोक्षहेतुत्वात् को विशेषो गीतादेरित्यत आह
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">न भारतसमं शास्त्रं कुत एवानयोः समम् ।</span>
<span class="shloka-line">भारतं सर्ववेदाश्च तुलामारोपिताः पुरा ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C01_I03
| id = BGT_C01_I03_Nyayadeepika
| text =
 
<p class="gr-vyakhya-para">गीतानामसहस्रसमानशास्त्रान्तरज्ञानस्याप्याञ्जस्येन मोक्षहेतुत्वात् को विशेषो गीतादेरित्यत आह


नेति ॥</p>
नेति ॥</p>
Line 128: Line 86:
नासुरमोहनाद्यर्थमप्यत्रान्यदुच्यते । अन्यथाप्रतीतस्य गुह्यदर्शनभाषाभ्यामुक्तत्वात् । अन्यत्र क्वचिद्व्यामोहनार्थमन्यथा कथनादिति भावः । एवं परमाप्तिमूलत्वेनैव न भारतस्य सर्वशास्त्रोत्तमत्वं किन्तु वेदसंवादितया पञ्चमवेदत्वेनापीति भावेनाह
नासुरमोहनाद्यर्थमप्यत्रान्यदुच्यते । अन्यथाप्रतीतस्य गुह्यदर्शनभाषाभ्यामुक्तत्वात् । अन्यत्र क्वचिद्व्यामोहनार्थमन्यथा कथनादिति भावः । एवं परमाप्तिमूलत्वेनैव न भारतस्य सर्वशास्त्रोत्तमत्वं किन्तु वेदसंवादितया पञ्चमवेदत्वेनापीति भावेनाह


पञ्चममिति ॥</p>
पञ्चममिति ॥</p></div></div></div></div></div>
}}
<div class="introduction" id="BGT_C01_I04" data-block-id="BGT_C01_I04" data-verse="BGT_C01">
</div>
<div class="introduction-line">देवैर्ब्रह्मादिभिः सर्वैर्ऋषिभिश्च समन्वितैः ।</div>
<div class="introduction-line">व्यासस्यैवाज्ञया तत्र त्वत्यरिच्यत भारतम् ।</div>
<div class="introduction-line">महत्त्वाद् भारवत्त्वाच्च महाभारतमुच्यते ॥</div>
</div>
</div>
<div class="introduction" id="BGT_C01_I05" data-block-id="BGT_C01_I05" data-verse="BGT_C01">
<div class="introduction-line">निरुक्तमस्य यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते ।</div>
<div class="introduction-line">स्वयं नारायणो देवैर्ब्रह्मरुद्रेन्द्रपूर्वकैः ॥</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C01_I06">
<div class="introduction" id="BGT_C01_I06" data-block-id="BGT_C01_I06" data-verse="BGT_C01">
<div class="teeka-block">
<div class="introduction-line">अर्थितो व्यासतां प्राप्य केवलं तत्त्वनिर्णयम् ।</div>
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="introduction-line">चकार पञ्चमं वेदं महाभारतसञ्ज्ञितम् ॥ इति ब्रह्माण्डे ।</div>
<div class="teeka-body">
<div class="introduction-line">तत्र साक्षादिन्द्रावतारमुत्तमाधिकारिणमात्मनः प्रियतमर्जुनं क्षत्रियाणां विशेषतोपि परमधर्मं नारायणद्वितदनुबन्धिनिग्रहं बन्धुस्नेहादधर्मत्वेनाशङ्क्य ततो निवृत्तप्रायं स्वविहितवृत्त्या भक्त्या भगवदाराधनमेव परमो धर्मः, तद्विरुद्धः सर्वोप्यधर्मः, भगवदधीनत्वात् सर्वस्येति बोधयति भगवान् नारायणः । सर्वं चैतदत्रैवावगम्यते -</div>
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">अर्थितो व्यासतां प्राप्य केवलं तत्त्वनिर्णयम् ।</span>
<span class="shloka-line">चकार पञ्चमं वेदं महाभारतसञ्ज्ञितम् ॥ इति ब्रह्माण्डे ।</span>
<span class="shloka-line">तत्र साक्षादिन्द्रावतारमुत्तमाधिकारिणमात्मनः प्रियतमर्जुनं क्षत्रियाणां विशेषतोपि परमधर्मं नारायणद्वितदनुबन्धिनिग्रहं बन्धुस्नेहादधर्मत्वेनाशङ्क्य ततो निवृत्तप्रायं स्वविहितवृत्त्या भक्त्या भगवदाराधनमेव परमो धर्मः, तद्विरुद्धः सर्वोप्यधर्मः, भगवदधीनत्वात् सर्वस्येति बोधयति भगवान् नारायणः । सर्वं चैतदत्रैवावगम्यते -</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C01_I06
| id = BGT_C01_I06_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">एवं गीतातात्पर्यकथनस्य युक्ततां प्रसाध्य, श्रोतृशेमुषीमनुकूलयिष्यन्नादावेव अशेषगीताप्रतिपाद्यमर्थं सङ्क्षेपेण दर्शयति
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C01_I06" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C01_I06" data-id="BGT_C01_I06_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">एवं गीतातात्पर्यकथनस्य युक्ततां प्रसाध्य, श्रोतृशेमुषीमनुकूलयिष्यन्नादावेव अशेषगीताप्रतिपाद्यमर्थं सङ्क्षेपेण दर्शयति


तत्रेति ॥</p>
तत्रेति ॥</p>
Line 218: Line 174:
स्वधर्मेण ॥
स्वधर्मेण ॥


भक्त्या चेति संयोज्यम् । कर्तव्यत्याज्यत्वाभ्यां धर्माधर्मत्व इति भावः ।</p>
भक्त्या चेति संयोज्यम् । कर्तव्यत्याज्यत्वाभ्यां धर्माधर्मत्व इति भावः ।</p></div></div></div></div></div>
}}
<div class="introduction" id="BGT_C01_I07" data-block-id="BGT_C01_I07" data-verse="BGT_C01">
<div class="introduction-line">''अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं सङ्ग्रामं न करिष्यसि ।</div>
<div class="introduction-line">ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि'' ॥ (२-३३)</div>
</div>
 
<div class="introduction" id="BGT_C01_I08" data-block-id="BGT_C01_I08" data-verse="BGT_C01">
<div class="introduction-line">इत्यादिना युद्धस्य स्वधर्मत्वम् ।</div>
<div class="introduction-line">यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् ।</div>
<div class="introduction-line">स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिदि्धं विन्दति मानवः ॥ (१८-४६)</div>
</div>
 
<div class="introduction" id="BGT_C01_I09" data-block-id="BGT_C01_I09" data-verse="BGT_C01">
<div class="introduction-line">श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् ।</div>
<div class="introduction-line">स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः ॥ (१८-४७)</div>
</div>
 
<div class="introduction" id="BGT_C01_I10" data-block-id="BGT_C01_I10" data-verse="BGT_C01">
<div class="introduction-line">सर्वगुह्यतमं भूयः शृृणु मे परमं वचः ।</div>
<div class="introduction-line">इष्टोसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् ॥</div>
</div>
</div>
<div class="introduction" id="BGT_C01_I11" data-block-id="BGT_C01_I11" data-verse="BGT_C01">
<div class="introduction-line">मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।</div>
<div class="introduction-line">मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोसि मे ॥</div>
</div>
</div>
<div class="introduction" id="BGT_C01_I12" data-block-id="BGT_C01_I12" data-verse="BGT_C01">
<div class="introduction-line">सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज ।</div>
<div class="introduction-line">अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः ॥ (१८-६४-६६)</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C01_I13">
<div class="introduction" id="BGT_C01_I13" data-block-id="BGT_C01_I13" data-verse="BGT_C01">
<div class="teeka-block">
<div class="introduction-line">इत्यादिना स्वधर्मेणैव भगवदाराधनस्यैव कर्तव्यत्वं तदन्यस्य त्याज्यत्वं च ।</div>
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="introduction-line">नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया ।</div>
<div class="teeka-body">
<div class="introduction-line">शक्य एवं विधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा ॥</div>
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">इत्यादिना स्वधर्मेणैव भगवदाराधनस्यैव कर्तव्यत्वं तदन्यस्य त्याज्यत्वं च ।</span>
<span class="shloka-line">नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया ।</span>
<span class="shloka-line">शक्य एवं विधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा ॥</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C01_I13
| id = BGT_C01_I13_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">ननु श्रवणादिरूपस्वविहितवृत्त्यैव  परोक्षापरोक्षज्ञानसिद्धेस्तत्साधनस्यैव परमधर्मत्वान्न भक्तिः परमधर्मतया गीताभिमतेत्यत आह
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C01_I13" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C01_I13" data-id="BGT_C01_I13_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ननु श्रवणादिरूपस्वविहितवृत्त्यैव  परोक्षापरोक्षज्ञानसिद्धेस्तत्साधनस्यैव परमधर्मत्वान्न भक्तिः परमधर्मतया गीताभिमतेत्यत आह


नाहमिति ॥</p>
नाहमिति ॥</p>
Line 251: Line 225:
कुर्विति ॥
कुर्विति ॥


न ज्ञानिनः स्वविहितवृत्त्याद्यभावो गीताऽभिमतः । तत्र ‘एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः । कुरु कर्मैव’ इति ज्ञानिनोऽपि स्वविहितवृत्त्यादेः कर्तव्यतयाऽवगमादिति भावः। स्वविहितं, भगवदर्थमेव पूर्वैः कृतं तदुभयमेव भगवत्कर्म ॥</p>
न ज्ञानिनः स्वविहितवृत्त्याद्यभावो गीताऽभिमतः । तत्र ‘एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः । कुरु कर्मैव’ इति ज्ञानिनोऽपि स्वविहितवृत्त्यादेः कर्तव्यतयाऽवगमादिति भावः। स्वविहितं, भगवदर्थमेव पूर्वैः कृतं तदुभयमेव भगवत्कर्म ॥</p></div></div></div></div></div>
}}
<div class="introduction" id="BGT_C01_I14" data-block-id="BGT_C01_I14" data-verse="BGT_C01">
<div class="introduction-line">भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोर्जुन ।</div>
<div class="introduction-line">ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप ॥ (११-५३, ५४)</div>
</div>
</div>
<div class="introduction" id="BGT_C01_I15" data-block-id="BGT_C01_I15" data-verse="BGT_C01">
<div class="introduction-line">इत्यादिना विष्णुभक्तेरेव सर्वसाधनोत्तमत्वं परोक्षापरोक्षज्ञानयोर्ज्ञानिनोपि मोक्षस्य तदधीनत्वं च ।</div>
<div class="introduction-line">मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः ।</div>
<div class="introduction-line">निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव ॥ (११-५५)</div>
</div>
</div>
<div class="introduction" id="BGT_C01_I16" data-block-id="BGT_C01_I16" data-verse="BGT_C01">
<div class="introduction-line">इत्यादिना भक्तस्यापि तत्कर्म विकर्मत्यागश्च ।</div>
<div class="introduction-line">''कुरु कर्मैव तस्मात् त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम् ।" (४-१५)</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C01_I17">
<div class="introduction" id="BGT_C01_I17" data-block-id="BGT_C01_I17" data-verse="BGT_C01">
<div class="teeka-block">
<div class="introduction-line">इत्यादिना ज्ञानिनोपि भगवत्कर्म ।</div>
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="introduction-line">सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम ।</div>
<div class="teeka-body">
<div class="introduction-line">देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः ॥ (११-५२)</div>
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">इत्यादिना ज्ञानिनोपि भगवत्कर्म ।</span>
<span class="shloka-line">सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम ।</span>
<span class="shloka-line">देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः ॥ (११-५२)</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C01_I17
| id = BGT_C01_I17_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तमर्जुनो भगवतोऽतिप्रियोऽपरोक्षज्ञान्युत्तमाधिकारी देवश्चेति तत्केनावगम्यत इत्यत आह
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C01_I17" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C01_I17" data-id="BGT_C01_I17_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तमर्जुनो भगवतोऽतिप्रियोऽपरोक्षज्ञान्युत्तमाधिकारी देवश्चेति तत्केनावगम्यत इत्यत आह


सुदुर्दर्शमिति ॥
सुदुर्दर्शमिति ॥
Line 293: Line 270:
<p class="gr-vyakhya-para">न मे विदुरित्यनेन पूर्णत्वमवगम्यते । अहमादिरिति सर्वोत्तमत्वम् । यो मामिति निर्दोषत्वं, सर्वस्य तदधीनत्वं, तज्ज्ञानान्मोक्षश्च । जन्मादीनां दोषत्वात् । सर्वपापक्षयस्य मोक्षत्वात् । बुद्धिरिति सर्वस्य तदधीनत्वम् । एतामिति तज्ज्ञानान्मोक्षः । निष्कम्पयोगस्य सायुज्यत्वात् । अहमिति सर्वस्य तदधीनत्वं तज्ज्ञानान्मोक्षश्च । अज्ञानजतमसः संसारत्वात् । तेषामिति तज्ज्ञानान्मोक्षः । भोक्तारमिति सर्वस्य तदधीनत्वं तज्ज्ञानान्मोक्षश्च । शान्तेर्मोक्षत्वात् । ज्ञानमिति सर्वशास्त्राणां तत्परत्वम् । भगवज्ज्ञानेनैव सर्वशास्त्राणां ज्ञातत्वोक्तेः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न मे विदुरित्यनेन पूर्णत्वमवगम्यते । अहमादिरिति सर्वोत्तमत्वम् । यो मामिति निर्दोषत्वं, सर्वस्य तदधीनत्वं, तज्ज्ञानान्मोक्षश्च । जन्मादीनां दोषत्वात् । सर्वपापक्षयस्य मोक्षत्वात् । बुद्धिरिति सर्वस्य तदधीनत्वम् । एतामिति तज्ज्ञानान्मोक्षः । निष्कम्पयोगस्य सायुज्यत्वात् । अहमिति सर्वस्य तदधीनत्वं तज्ज्ञानान्मोक्षश्च । अज्ञानजतमसः संसारत्वात् । तेषामिति तज्ज्ञानान्मोक्षः । भोक्तारमिति सर्वस्य तदधीनत्वं तज्ज्ञानान्मोक्षश्च । शान्तेर्मोक्षत्वात् । ज्ञानमिति सर्वशास्त्राणां तत्परत्वम् । भगवज्ज्ञानेनैव सर्वशास्त्राणां ज्ञातत्वोक्तेः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अहमिति सर्वस्य तदधीनत्वम् । मत्त इति सर्वोत्तमत्वम् । मयीति सर्वस्य तदधीनत्वम् । इदमिति तज्ज्ञानान्मोक्षः । राजेति सर्वशास्त्राणां तत्परत्वम् । भगवद्विद्यायाः प्राधान्योक्तेः । प्रधानानुसारित्वाच्चाप्रधानानाम् । मयेति सर्वस्य तदधीनत्वं निर्दोषत्वं च । ततेः प्रेरणार्थत्वात् । अव्यक्तपदेन चाकार्यत्वोक्तेः । न चाहमिति तस्यानन्याधीनत्वम् । भूतभृदिति सर्वस्य तदधीनत्वं तस्यानन्याधीनत्वं च । न त्वदिति सर्वोत्तमत्वम् । परमिति सर्वशास्त्राणां तत्परत्वम् । ज्ञायतेऽनेनेति ज्ञानशब्दोदितभगवच्छास्त्रस्य सर्वशास्त्रोत्तमत्वोक्तेः । अप्रधानस्य प्रधानानुयायित्वात् । ममेति सर्वस्य तदधीनत्वम् । ब्रह्मणो हीति सर्वस्य तदधीनत्वं तज्ज्ञानान्मोक्षश्च । द्वाविति सर्वस्माद्भगवतो भेदः, सर्वोत्तमत्वम्, सर्वस्य तदधीनत्वम्, सर्वशास्त्राणां तत्परत्वम्, तज्ज्ञानान्मोक्षश्च ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अहमिति सर्वस्य तदधीनत्वम् । मत्त इति सर्वोत्तमत्वम् । मयीति सर्वस्य तदधीनत्वम् । इदमिति तज्ज्ञानान्मोक्षः । राजेति सर्वशास्त्राणां तत्परत्वम् । भगवद्विद्यायाः प्राधान्योक्तेः । प्रधानानुसारित्वाच्चाप्रधानानाम् । मयेति सर्वस्य तदधीनत्वं निर्दोषत्वं च । ततेः प्रेरणार्थत्वात् । अव्यक्तपदेन चाकार्यत्वोक्तेः । न चाहमिति तस्यानन्याधीनत्वम् । भूतभृदिति सर्वस्य तदधीनत्वं तस्यानन्याधीनत्वं च । न त्वदिति सर्वोत्तमत्वम् । परमिति सर्वशास्त्राणां तत्परत्वम् । ज्ञायतेऽनेनेति ज्ञानशब्दोदितभगवच्छास्त्रस्य सर्वशास्त्रोत्तमत्वोक्तेः । अप्रधानस्य प्रधानानुयायित्वात् । ममेति सर्वस्य तदधीनत्वम् । ब्रह्मणो हीति सर्वस्य तदधीनत्वं तज्ज्ञानान्मोक्षश्च । द्वाविति सर्वस्माद्भगवतो भेदः, सर्वोत्तमत्वम्, सर्वस्य तदधीनत्वम्, सर्वशास्त्राणां तत्परत्वम्, तज्ज्ञानान्मोक्षश्च ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न मे पार्थेति पूर्णत्वम् । प्रथमाऽदिपदेनासत्यमप्रतिष्ठं त इत्यादि, द्वितीयेन जगत्सत्यत्वं गृह्यते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न मे पार्थेति पूर्णत्वम् । प्रथमाऽदिपदेनासत्यमप्रतिष्ठं त इत्यादि, द्वितीयेन जगत्सत्यत्वं गृह्यते ।</p></div></div></div></div></div>
}}
<div class="introduction" id="BGT_C01_I18" data-block-id="BGT_C01_I18" data-verse="BGT_C01">
<div class="introduction-line">इष्टोसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् । (१८-६४)</div>
</div>
</div>
<div class="introduction" id="BGT_C01_I19" data-block-id="BGT_C01_I19" data-verse="BGT_C01">
<div class="introduction-line">दैवीसम्पद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता ।</div>
<div class="introduction-line">मा शुचः सम्पदं दैवीमभिजातोसि पाण्डव ॥ (१६-५)</div>
</div>
</div>
<div class="introduction" id="BGT_C01_I20" data-block-id="BGT_C01_I20" data-verse="BGT_C01">
<div class="introduction-line">महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः ।</div>
<div class="introduction-line">भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम् ॥ (९-१३)</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C01_I51">
<div class="introduction" id="BGT_C01_I21" data-block-id="BGT_C01_I21" data-verse="BGT_C01">
<div class="teeka-block">
<div class="introduction-line">'दर्शयात्मानमव्ययं''</div>
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">इत्यादिना सर्वस्माद् भगवतो भेदः, सर्वस्य तदधीनत्वं, तस्यानन्याधीनत्वं, सर्वोत्तमत्वं, सर्वगुणपूर्णत्वं, सर्वशास्त्राणां तत्परत्वं, तथा तज्ज्ञानादेव मोक्ष इत्यादि ।</span>
<span class="shloka-line">'अधा ते विष्णो विदुषा• चिदर्ध्यः स्तोमो• यज्ञश्च राध्यो• हविष्म•ता'' । (ऋ.मं १, सू. १५६-१)</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C01_I51
| id = BGT_C01_I51_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं ज्ञानिनोऽपि भगवत्कर्मेति तत्र श्रुतिं चोदाहरति
<div class="introduction" id="BGT_C01_I22" data-block-id="BGT_C01_I22" data-verse="BGT_C01">
<div class="introduction-line">दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम् । (११-९)</div>
</div>


अधेति ॥</p>
<div class="introduction" id="BGT_C01_I23" data-block-id="BGT_C01_I23" data-verse="BGT_C01">
<p class="gr-vyakhya-para">अथ विष्णो ते स्तुतिर्यज्ञश्च हविष्मता ज्ञानिनाऽप्यर्थ्यः साध्यश्चेत्यर्थः । ज्ञानिनो मोक्षनियमात्किं कर्मणेत्यत आह
<div class="introduction-line">इत्यादिनार्जुनस्योत्तमाधिकारित्वमपरोक्षज्ञानित्वं च ।</div>
<div class="introduction-line">न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः ।</div>
<div class="introduction-line">अहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः ॥</div>
</div>


पश्यन्नपीति ॥
<div class="introduction" id="BGT_C01_I24" data-block-id="BGT_C01_I24" data-verse="BGT_C01">
<div class="introduction-line">यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम् ।</div>
<div class="introduction-line">असम्मूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥</div>
</div>


सुनियतं
<div class="introduction" id="BGT_C01_I25" data-block-id="BGT_C01_I25" data-verse="BGT_C01">
<div class="introduction-line">बुदि्धर्ज्ञानमसम्मोहः क्षमा सत्यं दमः शमः । (१०, २-४)</div>
</div>


वर्णाश्रमोचितम् । आप्नुयात् । तेनेति शेषः । यद्यस्मात्तेनात्मनः क्ऌप्तमानन्दोत्कर्षमाप्नुयात्तस्मादिति वा ।</p>
<div class="introduction" id="BGT_C01_I26" data-block-id="BGT_C01_I26" data-verse="BGT_C01">
<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं  विष्णुभक्तेरेव सर्वसाधनोत्तमत्वमित्यादि  तत्र  श्रुतिं दर्शयति
<div class="introduction-line">'महर्षयः सप्त पूर्वे'' ... । (१०-६)</div>
</div>


भक्त्येति ॥</p>
<div class="introduction" id="BGT_C01_I27" data-block-id="BGT_C01_I27" data-verse="BGT_C01">
<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानं  विना  भक्तेरभावात्कथं भक्त्या ज्ञानमित्यत उक्तम्
<div class="introduction-line">'एतां विभूतिं योगं च'' ... । (१०-७)</div>
</div>


अनाकुलमिति ॥
<div class="introduction" id="BGT_C01_I28" data-block-id="BGT_C01_I28" data-verse="BGT_C01">
<div class="introduction-line">अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते ।</div>
<div class="introduction-line">इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः ॥ (१०-८)</div>
</div>


प्रागल्पतयाऽऽकुलस्य सतोऽनाकुलत्वं भक्त्या भवतीति भावः ।</p>
<div class="introduction" id="BGT_C01_I29" data-block-id="BGT_C01_I29" data-verse="BGT_C01">
<p class="gr-vyakhya-para">मोक्षसाधनत्वाद्भक्तेस्तदनन्तरमभावाऽशङ्कां  प्रसङ्गाद्वारयति
<div class="introduction-line">'तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः ।</div>
<div class="introduction-line">नाशयामि'' (१०-११)</div>
</div>


मुक्तोऽपीति ॥
<div class="introduction" id="BGT_C01_I30" data-block-id="BGT_C01_I30" data-verse="BGT_C01">
<div class="introduction-line">'तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात्'' । (१२-७)</div>
</div>


भूयसी भक्तिः भूयोभक्तिः । मुक्तौ भेदाभावात्साम्याद्वा न भक्तिर्युक्तेत्यत उक्तम्
<div class="introduction" id="BGT_C01_I31" data-block-id="BGT_C01_I31" data-verse="BGT_C01">
<div class="introduction-line">भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् ।</div>
<div class="introduction-line">सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति ॥ (५-२९)</div>
</div>


तद्वश इति ॥
<div class="introduction" id="BGT_C01_I32" data-block-id="BGT_C01_I32" data-verse="BGT_C01">
<div class="introduction-line">ज्ञानं तेहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः ।</div>
<div class="introduction-line">यज्ज्ञात्वा नेह भूयोन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते ॥ (७-२)</div>
</div>


मुक्तौ भक्तिसद्भावे सुखादिफलमपि स्यात् । अन्यथा तदनुपपत्तेः । फलाङ्गीकारे च वृद्ध्यादिप्राप्तिरित्यत आह
<div class="introduction" id="BGT_C01_I33" data-block-id="BGT_C01_I33" data-verse="BGT_C01">
<div class="introduction-line">अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा ।</div>
<div class="introduction-line">मत्तः परतरं नान्यत् किञ्चिदस्ति धनञ्जय ॥</div>
</div>


साध्येति ॥
<div class="introduction" id="BGT_C01_I34" data-block-id="BGT_C01_I34" data-verse="BGT_C01">
<div class="introduction-line">मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव । (७-६,७)</div>
</div>


न मुक्तभक्तेः फलसद्भावः । तस्याः साधनत्वाभावात् । न चैतावताऽनुपपत्तिः । यः पूर्वतनभक्त्या साध्य  आनन्दस्तत्स्वरूपत्वेन भक्तेः फलत्वात्  ।  फलस्य च तदाऽनुभवादिति भावः ।</p>
<div class="introduction" id="BGT_C01_I35" data-block-id="BGT_C01_I35" data-verse="BGT_C01">
<p class="gr-vyakhya-para">कीदृशी सा विष्णुभक्तिरित्यत आह
<div class="introduction-line">इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे ॥</div>
</div>


ब्रह्मेति ॥
<div class="introduction" id="BGT_C01_I36" data-block-id="BGT_C01_I36" data-verse="BGT_C01">
<div class="introduction-line">ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेशुभात् ।</div>
<div class="introduction-line">'राजविद्या राजगुह्यम्'' ... । (९-१,२)</div>
</div>


कथं भक्तेरेव ज्ञानादिसाधनत्वमुच्यते । श्रवणादेस्तत्साधनत्वश्रवणादित्यत आह
<div class="introduction" id="BGT_C01_I37" data-block-id="BGT_C01_I37" data-verse="BGT_C01">
<div class="introduction-line">मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना ।</div>
<div class="introduction-line">मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः ॥ (९-४)</div>
</div>


सर्वेति ॥
<div class="introduction" id="BGT_C01_I38" data-block-id="BGT_C01_I38" data-verse="BGT_C01">
<div class="introduction-line">'भूतभृन्न च भूतस्थः'' ... । (९-५)</div>
</div>


तदेव विवृणोति
<div class="introduction" id="BGT_C01_I39" data-block-id="BGT_C01_I39" data-verse="BGT_C01">
<div class="introduction-line">'न त्वत्समोस्त्यभ्यधिकः कुतोन्यः'' (११-४३)</div>
</div>


तेनैवेति ॥
<div class="introduction" id="BGT_C01_I40" data-block-id="BGT_C01_I40" data-verse="BGT_C01">
<div class="introduction-line">परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् । (१४-१)</div>
</div>


मोक्षो
<div class="introduction" id="BGT_C01_I41" data-block-id="BGT_C01_I41" data-verse="BGT_C01">
<div class="introduction-line">मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम् ॥</div>
</div>


मोक्षादिः । अतिपरिपक्वभक्तियोग एव मोक्षसाधनं, न भगवद्दृष्टिः । सा तु तत्साधनत्वान्मोक्षसाधनत्वेनोच्यते । परिक्वभक्तियोग एव दृष्टिसाधनं, न तु ध्यानम् । तत्तु तत्साधनमिति दृष्टिसाधनतयोच्यते । पक्वो भक्तियोग एव ज्ञानसाधनं, न तु श्रवणादि । तत्तु तत्साधनतया ज्ञानसाधनत्वेनोच्यत इति भावः ।</p>
<div class="introduction" id="BGT_C01_I42" data-block-id="BGT_C01_I42" data-verse="BGT_C01">
<p class="gr-vyakhya-para">६यदुक्तम् अर्जुनस्य देवत्वादुत्तमाधिकारित्वं, ततोऽपरोक्षज्ञानित्वमिति तत्रार्जुनस्य देवत्वे, देवत्वोत्तमाधिकारित्वयोर्व्याप्तौ, उत्तमाधिकारित्वापरोक्षज्ञानित्वयोर्व्याप्तौ च श्रुतिमुदाहरति
<div class="introduction-line">सम्भवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत । (१४-३)</div>
</div>


॥ अधमेति ॥
<div class="introduction" id="BGT_C01_I43" data-block-id="BGT_C01_I43" data-verse="BGT_C01">
<div class="introduction-line">ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च ॥</div>
</div>


मर्त्या मर्त्योत्तमाः । समाः मध्यमाः । देवानामुत्तमाधिकारित्वं कुत इत्यतो ब्रह्मदर्शनाविनाभावादित्याह
<div class="introduction" id="BGT_C01_I44" data-block-id="BGT_C01_I44" data-verse="BGT_C01">
<div class="introduction-line">शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च । (१४-२७)</div>
</div>


नैवेति ॥
<div class="introduction" id="BGT_C01_I45" data-block-id="BGT_C01_I45" data-verse="BGT_C01">
<div class="introduction-line">द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।</div>
<div class="introduction-line">क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोक्षर उच्यते ॥</div>
</div>


कथं तर्हि तेषां श्रवणाद्युपलभ्यत इत्यत आह
<div class="introduction" id="BGT_C01_I46" data-block-id="BGT_C01_I46" data-verse="BGT_C01">
<div class="introduction-line">उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।</div>
<div class="introduction-line">यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥</div>
</div>


तिरोहितमिति ॥
<div class="introduction" id="BGT_C01_I47" data-block-id="BGT_C01_I47" data-verse="BGT_C01">
<div class="introduction-line">यस्मात्क्षरमतीतोहमक्षरादपि चोत्तमः ।</div>
<div class="introduction-line">अतोस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥</div>
</div>


एवं चेन्न पुनः श्रोतव्यं पूर्ववत्, भूयस्तिरोभावप्राप्तेरित्यत आह
<div class="introduction" id="BGT_C01_I48" data-block-id="BGT_C01_I48" data-verse="BGT_C01">
<div class="introduction-line">यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।</div>
<div class="introduction-line">स सर्वविद् भजति मां सर्वभावेन भारत ॥</div>
</div>


बहुवारेति ॥
<div class="introduction" id="BGT_C01_I49" data-block-id="BGT_C01_I49" data-verse="BGT_C01">
<div class="introduction-line">इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयानघ ।</div>
<div class="introduction-line">एतद्बुध्वा बुदि्धमान् स्यात्कृतकृत्यश्च भारत ॥ (१५, १६-२०)</div>
</div>


तदभ्यासाच्छ्रवणाद्यभ्यासात्  । बहुवाराभ्यासेन ज्ञानस्यातिरोभावः क्व दृष्ट इत्यत आह
<div class="introduction" id="BGT_C01_I50" data-block-id="BGT_C01_I50" data-verse="BGT_C01">
<div class="introduction-line">न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन ।</div>
<div class="introduction-line">नानवाप्तमवाप्तव्यम् ... ॥ (३-२२)</div>
</div>


यथेति ॥
<div class="introduction" id="BGT_C01_I51" data-block-id="BGT_C01_I51" data-verse="BGT_C01">
<div class="introduction-line">इत्यादिना सर्वस्माद् भगवतो भेदः, सर्वस्य तदधीनत्वं, तस्यानन्याधीनत्वं, सर्वोत्तमत्वं, सर्वगुणपूर्णत्वं, सर्वशास्त्राणां तत्परत्वं, तथा तज्ज्ञानादेव मोक्ष इत्यादि ।</div>
<div class="introduction-line">'अधा ते विष्णो विदुषा• चिदर्ध्यः स्तोमो• यज्ञश्च राध्यो• हविष्म•ता'' । (ऋ.मं १, सू. १५६-१)</div>
</div>


अभ्यासप्रदर्शनार्थमुक्तम्
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C01_I51" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C01_I51" data-id="BGT_C01_I51_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं ज्ञानिनोऽपि भगवत्कर्मेति तत्र श्रुतिं चोदाहरति


व्यासेति ॥
अधेति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अथ विष्णो ते स्तुतिर्यज्ञश्च हविष्मता ज्ञानिनाऽप्यर्थ्यः साध्यश्चेत्यर्थः । ज्ञानिनो मोक्षनियमात्किं कर्मणेत्यत आह


प्रथमश्रवणाद्येवैतत्किं न स्यादित्यत उक्तम्
पश्यन्नपीति ॥


देवानामिति ॥
सुनियतं


देवत्वेन प्रागपि श्रवणाद्यस्त्येवेति भावः।</p>
वर्णाश्रमोचितम् । आप्नुयात् । तेनेति शेषः । यद्यस्मात्तेनात्मनः क्ऌप्तमानन्दोत्कर्षमाप्नुयात्तस्मादिति वा ।</p>
}}
<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं  विष्णुभक्तेरेव सर्वसाधनोत्तमत्वमित्यादि  तत्र  श्रुतिं दर्शयति
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C01_I57">
भक्त्येति ॥</p>
<div class="teeka-block">
<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानं  विना  भक्तेरभावात्कथं भक्त्या ज्ञानमित्यत उक्तम्
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">बहुवारतदभ्यासात्तिरोभावोपि नो भवेत् ।</span>
<span class="shloka-line">यथा व्यासानुशिष्टानां देवानां क्षत्रजन्मनाम् ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C01_I57
| id = BGT_C01_I57_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">यद्विष्णोर्ब्रह्मरुद्रादिसर्वोत्तमत्वमुक्तं तत्र श्रुतीरुदाहरति
अनाकुलमिति ॥


॥ अस्येति ॥
प्रागल्पतयाऽऽकुलस्य सतोऽनाकुलत्वं भक्त्या भवतीति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मोक्षसाधनत्वाद्भक्तेस्तदनन्तरमभावाऽशङ्कां  प्रसङ्गाद्वारयति


अस्याभिलषितसेचकस्य, आसमन्तादीशस्य, विष्णोर्देवस्य हविर्भिः प्रभरणे कृते बन्धको रुद्रो रौद्रं महिमानं लेभे यथा तथाश्विनौ युवामप्यन्नवद्वर्तनं प्राप्तौ स्थ इत्यर्थः । आसीज्जगदादौ । मुनिर्मौनी । समचिन्तयत् ‘एते जायन्ताम्’ इति । विश्वो वायुः । इदमग्रे अस्य जगतोऽग्रे । सर्वोत्कर्ष इति श्रुतिः सर्वशास्त्राणां तत्परत्वे तज्ज्ञानान्मोक्षे च मानं भवति । सत्यं मुख्यम् । ततः विष्णुतः । विष्णो त्वं मितेः परोऽसि । मूर्त्यैव पूर्णोऽसि न तु कीर्त्यादिमात्रेण । अतस्ते महिमानं नान्ये प्राप्नुवन्तीत्यर्थः ।</p>
मुक्तोऽपीति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं ज्ञानिनामपि कर्म कार्यं, तेनानन्दातिशयश्च भवतीति तदयुक्तम् । ‘यस्तु’ इति  ज्ञानिनस्तदुभयाभावस्योक्तत्वादित्यत आह


यस्त्विति ॥
भूयसी भक्तिः भूयोभक्तिः । मुक्तौ भेदाभावात्साम्याद्वा न भक्तिर्युक्तेत्यत उक्तम्


नानेन ज्ञानिनः कर्माद्यभावः सिद्ध्यति । अस्यात्मरतित्वादिविशेषणानां मुक्त एव मुख्यत्वेन पूर्वोत्तरवाक्यानुसारेण च मुक्तविषयतया ज्ञानिमात्रविषयत्वाभावादित्यर्थः । अत्र सर्वथा देहाद्यभिमानमुक्तत्वेनासंप्रज्ञातसमाधिस्थोऽपि मुक्त उच्यते । स्मृतिसमाख्यानाच्चैतन्मुक्तविषयमित्याह
तद्वश इति ॥


यस्त्विति ॥</p>
मुक्तौ भक्तिसद्भावे सुखादिफलमपि स्यात् । अन्यथा तदनुपपत्तेः । फलाङ्गीकारे च वृद्ध्यादिप्राप्तिरित्यत आह
<p class="gr-vyakhya-para">तथापि न ज्ञानिनः कर्मकरणं युक्तम् । ज्ञानयोगेनेति ज्ञानिनां कर्माभावोक्तेः। न चास्य मुक्तविषयत्वं वक्तुं शक्यते। ज्ञानेनैव ज्ञानिनां मुक्तिरित्युक्तेरित्यत आह


ज्ञानेति ॥
साध्येति ॥


न ज्ञानिनां कर्माङ्गीकारेऽप्येतद्वाक्यविरोधः । अस्य यतिविषयत्वात् । तेषामप्येतद्वाह्यकर्मसङ्कोचापेक्षयैव ज्ञानेन मोक्षमाह । न तु कर्माभावाभिप्रायेणेति भावः । ज्ञानिनां सर्वकर्माभाव एवास्यार्थः किं न स्यादित्यतो भगवतैव तदसम्भवस्योक्तत्वादित्याह
न मुक्तभक्तेः फलसद्भावः । तस्याः साधनत्वाभावात् । न चैतावताऽनुपपत्तिः । यः पूर्वतनभक्त्या साध्य  आनन्दस्तत्स्वरूपत्वेन भक्तेः फलत्वात्  । फलस्य च तदाऽनुभवादिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कीदृशी सा विष्णुभक्तिरित्यत आह


न हीति ॥
ब्रह्मेति ॥


नात्र ज्ञानिनः शरीरयात्रार्थं कर्मत्यागो विवक्षित इति ब्रूमो येनासम्भवः स्यात् । किन्तु यज्ञादिकर्मत्याग एव । तस्यैव मोक्षविरोधित्वादिति चेन्न । कामादिरहितयज्ञादेरबन्धकत्वाभिप्रायेण भगवताऽभिहितत्वादित्याह
कथं भक्तेरेव ज्ञानादिसाधनत्वमुच्यते । श्रवणादेस्तत्साधनत्वश्रवणादित्यत आह


एतानीति ॥
सर्वेति ॥


अज्ञविषयोऽयं विधिः किं न स्यादिति चेन्न । ज्ञानिन एव श्रुत्या तथाविधकर्मणो विहितत्वादित्याह
तदेव विवृणोति


ज्ञानीति ॥
तेनैवेति ॥


उदितानि, श्रुत्यादौ कर्तव्यतयेति शेषः । तथाप्येतद्वाक्यस्योक्तार्थः कुत इति चेत्, समाख्यानादित्याह
मोक्षो


नेति ॥</p>
मोक्षादिः । अतिपरिपक्वभक्तियोग एव मोक्षसाधनं, न भगवद्दृष्टिः । सा तु तत्साधनत्वान्मोक्षसाधनत्वेनोच्यते । परिक्वभक्तियोग एव दृष्टिसाधनं, न तु ध्यानम् । तत्तु तत्साधनमिति दृष्टिसाधनतयोच्यते । पक्वो भक्तियोग एव ज्ञानसाधनं, न तु श्रवणादि । तत्तु तत्साधनतया ज्ञानसाधनत्वेनोच्यत इति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तमर्जुनो ज्ञानीति  तदयुक्तम्  ।  उपदेक्ष्यन्तीत्यस्याज्ञत्वप्रतीतेरित्यत आह
<p class="gr-vyakhya-para">६यदुक्तम् अर्जुनस्य देवत्वादुत्तमाधिकारित्वं, ततोऽपरोक्षज्ञानित्वमिति तत्रार्जुनस्य देवत्वे, देवत्वोत्तमाधिकारित्वयोर्व्याप्तौ, उत्तमाधिकारित्वापरोक्षज्ञानित्वयोर्व्याप्तौ च श्रुतिमुदाहरति


उपदेक्ष्यन्तीति ॥
॥ अधमेति ॥


नार्जुनस्य ज्ञानित्वेऽप्येतद्वाक्यस्य विरोधः । यत एतत्प्रागुत्पन्नज्ञानतिरोभावनिवृत्त्यर्थमेवोपदेशमाह । न तु प्रागप्राप्तज्ञानलाभार्थमित्यर्थः ।</p>
मर्त्या मर्त्योत्तमाः । समाः मध्यमाः । देवानामुत्तमाधिकारित्वं कुत इत्यतो ब्रह्मदर्शनाविनाभावादित्याह
}}
</div>
</div>
</div>


== अध्याय 2 ==
नैवेति ॥
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V11">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे ।</span>
<span class="shloka-line">गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः॥११ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C02_V11
| id = BGT_C02_V11_Nyayadeepika
| text =


<h4 class="gr-vyakhya-head">द्वितीयोऽध्यायः</h4>
कथं तर्हि तेषां श्रवणाद्युपलभ्यत इत्यत आह
<p class="gr-vyakhya-para">एवं सङ्क्षेपतो गीतातात्पर्यमुक्त्वाऽथ विस्तरेण तद्विवक्षुः कतिपयश्लोकाधिकाऽद्याध्यायस्यातिरोहितार्थत्वात् सङ्ग्रहोक्त्यैव व्याख्याततां मन्वानोऽशोच्यानन्वशोचस्त्वमित्यादि व्याकुर्यन् प्रज्ञावादपदार्थमाह


प्रकर्षणेति ॥
तिरोहितमिति ॥


तदवादो न तदुपेक्षितः । अपि तु तद्वादविरुद्ध इत्यभिप्रेत्योक्तं विवृण्वन्  वाक्यार्थमाह
एवं चेन्न पुनः श्रोतव्यं पूर्ववत्, भूयस्तिरोभावप्राप्तेरित्यत आह


प्राज्ञेति ॥
बहुवारेति ॥


ननु कथं विनशिष्यन्तोऽशोच्याः । येनाशोच्यानन्वशोचस्त्वमित्युच्यते । कथं च न योत्स्य इति वाक्यं प्राज्ञमतविरुद्धम्? दृष्ट्वेममित्यादिनोपपत्तेरुक्तत्वादित्याक्षिपति
तदभ्यासाच्छ्रवणाद्यभ्यासात्  । बहुवाराभ्यासेन ज्ञानस्यातिरोभावः क्व दृष्ट इत्यत आह


कथमिति ॥
यथेति ॥


तत्राऽद्यचोद्यपरिहारतयोत्तरार्धमुपादत्ते
अभ्यासप्रदर्शनार्थमुक्तम्


गतासूनिति ॥
व्यासेति ॥


११ ॥</p>
प्रथमश्रवणाद्येवैतत्किं न स्यादित्यत उक्तम्
}}
 
देवानामिति ॥
 
देवत्वेन प्रागपि श्रवणाद्यस्त्येवेति भावः।</p></div></div></div></div></div>
<div class="introduction" id="BGT_C01_I52" data-block-id="BGT_C01_I52" data-verse="BGT_C01">
<div class="introduction-line">पश्यन्नपीममात्मानं कुर्यात् कर्माविचारयन् ।</div>
<div class="introduction-line">यदात्मनः सुनियतमानन्दोत्कर्षमाप्नुयात् ।</div>
<div class="introduction-line">भक्त्या प्रसन्नः परमो दद्याज्ज्ञानमनाकुलम् ।</div>
<div class="introduction-line">भक्तिं च भूयसीं ताभ्यां प्रसन्नो दर्शनं व्रजेत् ॥</div>
</div>
</div>
<div class="introduction" id="BGT_C01_I53" data-block-id="BGT_C01_I53" data-verse="BGT_C01">
<div class="introduction-line">ततोपि भूयसीं भक्तिं दद्यात्ताभ्यां विमोचयेत्</div>
<div class="introduction-line">मुक्तोपि तद्वशो नित्यं भूयो भक्तिसमन्वितः ।</div>
<div class="introduction-line">सान्द्रानन्दस्वरूपैव भक्तिर्नैवात्र साधनम्</div>
<div class="introduction-line">ब्रह्मरुद्ररमादिभ्योप्युत्तमत्वं स्वतन्त्रताम् ॥</div>
</div>
</div>
<div class="introduction" id="BGT_C01_I54" data-block-id="BGT_C01_I54" data-verse="BGT_C01">
<div class="introduction-line">सर्वस्य तदधीनत्वं सर्वसद्गुणपूर्णताम् ।</div>
<div class="introduction-line">निर्दोषत्वं च विज्ञाय विष्णोस्तत्राखिलाधिकः ॥</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V12">
<div class="introduction" id="BGT_C01_I55" data-block-id="BGT_C01_I55" data-verse="BGT_C01">
<div class="teeka-block">
<div class="introduction-line">स्नेहो भक्तिरिति प्रोक्तः सर्वोपायोत्तमोत्तमः ।</div>
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="introduction-line">तेनैव मोक्षो नान्येन दृष्ट्यादिस्तस्य साधनम् ॥</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः ।</span>
<span class="shloka-line">न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम्॥१२ ॥</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C02_V12
| id = BGT_C02_V12_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">द्वितीयं चोद्यं परिहर्तुमनुवदति
<div class="introduction" id="BGT_C01_I56" data-block-id="BGT_C01_I56" data-verse="BGT_C01">
<div class="introduction-line">अधमाधिकारिणो मर्त्या मुक्तावृष्यादिकाः समाः ।</div>
<div class="introduction-line">अधिकार्युत्तमा देवाः प्राणस्तत्रोत्तमोत्तमः ।</div>
<div class="introduction-line">नैव देवपदं प्राप्ता ब्रह्मदर्शनवर्जिताः ।</div>
<div class="introduction-line">तिरोहितं तथाप्येते शृण्वन्ति क्रीडयाथवा ॥</div>
</div>


बन्धुस्नेहादिति ॥
<div class="introduction" id="BGT_C01_I57" data-block-id="BGT_C01_I57" data-verse="BGT_C01">
<div class="introduction-line">बहुवारतदभ्यासात्तिरोभावोपि नो भवेत् ।</div>
<div class="introduction-line">यथा व्यासानुशिष्टानां देवानां क्षत्रजन्मनाम् ॥</div>
</div>


बन्धुस्नेहनिमित्तात्तन्नाशभयादित्यर्थः । सत्यमित्यतो विकल्पासहत्वात्तत्प्राज्ञमतविरुद्धमिति भावेन बन्धुशब्दस्य शरीरविशिष्टचेतने प्रयोगाद्विकल्पयति
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C01_I57" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C01_I57" data-id="BGT_C01_I57_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">यद्विष्णोर्ब्रह्मरुद्रादिसर्वोत्तमत्वमुक्तं तत्र श्रुतीरुदाहरति


तत्रेति ॥
॥ अस्येति ॥


आद्यं दूषयितुं देहिन इति श्लोकतात्पर्यमाह
अस्याभिलषितसेचकस्य, आसमन्तादीशस्य, विष्णोर्देवस्य हविर्भिः प्रभरणे कृते बन्धको रुद्रो रौद्रं महिमानं लेभे यथा तथाश्विनौ युवामप्यन्नवद्वर्तनं प्राप्तौ स्थ इत्यर्थः । आसीज्जगदादौ । मुनिर्मौनी । समचिन्तयत् ‘एते जायन्ताम्’ इति । विश्वो वायुः । इदमग्रे अस्य जगतोऽग्रे । सर्वोत्कर्ष इति श्रुतिः सर्वशास्त्राणां तत्परत्वे तज्ज्ञानान्मोक्षे च मानं भवति । सत्यं मुख्यम् । ततः विष्णुतः । विष्णो त्वं मितेः परोऽसि । मूर्त्यैव पूर्णोऽसि न तु कीर्त्यादिमात्रेण । अतस्ते महिमानं नान्ये प्राप्नुवन्तीत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं ज्ञानिनामपि कर्म कार्यं, तेनानन्दातिशयश्च भवतीति तदयुक्तम् । ‘यस्तु’ इति  ज्ञानिनस्तदुभयाभावस्योक्तत्वादित्यत आह


देहस्येति ॥
यस्त्विति ॥


न तत्र भये प्रयोजनमिति ॥
नानेन ज्ञानिनः कर्माद्यभावः सिद्ध्यति । अस्यात्मरतित्वादिविशेषणानां मुक्त एव मुख्यत्वेन पूर्वोत्तरवाक्यानुसारेण च मुक्तविषयतया ज्ञानिमात्रविषयत्वाभावादित्यर्थः । अत्र सर्वथा देहाद्यभिमानमुक्तत्वेनासंप्रज्ञातसमाधिस्थोऽपि मुक्त उच्यते । स्मृतिसमाख्यानाच्चैतन्मुक्तविषयमित्याह


देहनाशभयनिमित्तया स्वधर्महान्या प्रयोजनं नास्तीत्यर्थः ।</p>
यस्त्विति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">परिहारो हि भयप्रयोजनम् । न चासौ सम्भवति । कौमारादीनामिव देहस्य सर्वथा विनाशित्वात् । प्रयोजनाभावेन च भयानुपपत्तौ न तेन स्वधर्मनिवृत्तिः युक्तेत्यर्थः। भयस्यास्वाधीनत्वेन प्रयोजनापेक्षापूर्वत्वाभावात्कथमेतदिति चेन्न । यदृच्छया भयोत्पत्तावपि प्रयोजनाभावपरामर्शेन तत्परिहारस्याभिप्रेतत्वात् ।)</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तथापि न ज्ञानिनः कर्मकरणं युक्तम् । ज्ञानयोगेनेति ज्ञानिनां कर्माभावोक्तेः। न चास्य मुक्तविषयत्वं वक्तुं शक्यते। ज्ञानेनैव ज्ञानिनां मुक्तिरित्युक्तेरित्यत आह
<p class="gr-vyakhya-para">द्वितीयनिरासाय न त्वेवेति श्लोकतात्पर्यमाह


नेति ॥
ज्ञानेति ॥


अविनाशित्वेन भयप्राप्तेरेवायोगाद्भयेन स्वधर्मनिवृत्तिः सुतरामयुक्तेत्यर्थः । नन्वीश्वरनाशस्यानाशङ्कितत्वात्किमर्थं न त्वेवाहमित्युक्तिरित्यतो दृष्टान्तत्वेन श्लोकं व्याचष्टे
न ज्ञानिनां कर्माङ्गीकारेऽप्येतद्वाक्यविरोधः । अस्य यतिविषयत्वात् । तेषामप्येतद्वाह्यकर्मसङ्कोचापेक्षयैव ज्ञानेन मोक्षमाह । न तु कर्माभावाभिप्रायेणेति भावः । ज्ञानिनां सर्वकर्माभाव एवास्यार्थः किं न स्यादित्यतो भगवतैव तदसम्भवस्योक्तत्वादित्याह


न तावदिति ॥
न हीति ॥


प्रागभावश्चेति द्रष्टव्यम् । तावदितीश्वरस्य स्वरूपतो देहतश्च नाशाद्यभावं सूचयति । परमचेतनस्येति स्वतन्त्रचेतनत्वहेतुं सूचयति
नात्र ज्ञानिनः शरीरयात्रार्थं कर्मत्यागो विवक्षित इति ब्रूमो येनासम्भवः स्यात् । किन्तु यज्ञादिकर्मत्याग एव । तस्यैव मोक्षविरोधित्वादिति चेन्न । कामादिरहितयज्ञादेरबन्धकत्वाभिप्रायेण भगवताऽभिहितत्वादित्याह


एवमेवेति ॥
एतानीति ॥


चेतनमात्रत्वेन स्वरूपतो नाशादिर्नास्तीत्यर्थः । ईश्वरस्य परमनित्यत्वचेतनत्वे कुतः प्रसिद्धे? येनासौ दृष्टान्ततयोपादीयत इत्यतः श्रुतिप्रसिद्धिं दर्शयति
अज्ञविषयोऽयं विधिः किं न स्यादिति चेन्न । ज्ञानिन एव श्रुत्या तथाविधकर्मणो विहितत्वादित्याह


नित्य इति ॥
ज्ञानीति ॥


नित्यो नित्यानामित्यतिशयेन नित्यत्वमेवोच्यते, न तु विवक्षितार्थ इत्यतस्तत्स्मृत्या विवृणोति
उदितानि, श्रुत्यादौ कर्तव्यतयेति शेषः । तथाप्येतद्वाक्यस्योक्तार्थः कुत इति चेत्, समाख्यानादित्याह


स्वदेहेति ॥
नेति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तमर्जुनो ज्ञानीति  तदयुक्तम्  ।  उपदेक्ष्यन्तीत्यस्याज्ञत्वप्रतीतेरित्यत आह


विष्णोरपि जीववद्देहयोगादिसद्भावात् स्वदेहेत्युक्तम् । मुक्तेः पुरेति सम्बन्धः ।</p>
उपदेक्ष्यन्तीति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">अथवा  दृष्टान्ततां  विना ईश्वरोऽपि पक्षे निक्षिप्यत इति तत्प्राप्तिपूर्वकमाह


ईश्वरस्येति ॥
नार्जुनस्य ज्ञानित्वेऽप्येतद्वाक्यस्य विरोधः । यत एतत्प्रागुत्पन्नज्ञानतिरोभावनिवृत्त्यर्थमेवोपदेशमाह । न तु प्रागप्राप्तज्ञानलाभार्थमित्यर्थः ।</p></div></div></div></div></div>
<div class="introduction" id="BGT_C01_I58" data-block-id="BGT_C01_I58" data-verse="BGT_C01">
<div class="introduction-line">पार्थानामतिरोधानं ज्ञानं सुस्थिरतां गतम् ।</div>
<div class="introduction-line">अस्य देवस्य मी•हुषो वया विष्णोरेषस्य प्रभृथे हविर्भिः ।</div>
<div class="introduction-line">विदेहि रुद्रो रुद्रियं महित्वं यासिष्टं वर्तिरश्विना विरावत् ॥ (ऋ. ७-४०-५)</div>
</div>


तदपि
<div class="introduction" id="BGT_C01_I59" data-block-id="BGT_C01_I59" data-verse="BGT_C01">
<div class="introduction-line">'एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः'' ।</div>
<div class="introduction-line">स मुनिर्भूत्वा समचिन्तयत्तत एते व्यजायन्त</div>
</div>


उभयविधानित्यत्वमपि ।नन्वत्रेश्वरस्य जीववत्स्वरूपनाशाद्यभाव एवोच्यते । तत्कथमुभयविधानित्यत्वं निवार्यत इत्युच्यत इत्यत आह
<div class="introduction" id="BGT_C01_I60" data-block-id="BGT_C01_I60" data-verse="BGT_C01">
<div class="introduction-line">विश्वो हिरण्यगर्भोग्निर्यमो वरुणरुद्रेन्द्रा इति'' ।श्व</div>
</div>


न त्वेवेति ॥
<div class="introduction" id="BGT_C01_I61" data-block-id="BGT_C01_I61" data-verse="BGT_C01">
<div class="introduction-line">'एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा नेशानः'' ।</div>
<div class="introduction-line">'वासुदेवो वा इदमग्र आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः'' ।</div>
<div class="introduction-line">'यं यं कामयते विष्णुस्तं ब्रह्माणं च शङ्करम् ।</div>
<div class="introduction-line">शक्रं सूर्यं यमं स्कन्दं कुर्यात् कर्तास्य न क्वचित्'' ॥</div>
</div>


तुशब्देनेश्वरस्य विशेषतो नाशाद्यभावो ज्ञायते । स चोक्तविध एवेति भावः ।</p>
<div class="introduction" id="BGT_C01_I62" data-block-id="BGT_C01_I62" data-verse="BGT_C01">
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वर्जुनस्य ज्ञानित्वाद्युद्धगतेऽपि भगवत्येतच्छङ्काऽभावादप्राप्तप्रतिषेधोऽयमित्यत आह
<div class="introduction-line">सर्वोत्कर्षे देवदेवस्य विष्णोर्महातात्पर्यं नैव चान्यत्र सत्यम् ।</div>
<div class="introduction-line">अवान्तरं तत्परत्वं तदन्यत् सर्वागमानां पुरुषार्थस्ततोतः ॥ इति पैङ्गिश्रुतिः ।</div>
<div class="introduction-line">'परो मात्रया तन्वा वृधान न ते महित्वमन्वश्नुवन्ति'' । (ऋ. ६-९९-१)</div>
</div>


यद्यपीति ॥
<div class="introduction" id="BGT_C01_I63" data-block-id="BGT_C01_I63" data-verse="BGT_C01">
<div class="introduction-line">'अनन्तगुणमाहात्म्यो निर्दोषो भगवान् हरिः ।</div>
<div class="introduction-line">न समो वाधिको वापि विद्यते तस्य कश्चन ।</div>
<div class="introduction-line">नासीन्न च भविष्यो वा परतः स्वत एव च'' । इत्यादिश्रुतेश्च ।</div>
<div class="introduction-line">'यस्त्वात्मरतिरेव स्याद्'' इत्यादि तु मुक्तविषयम् ।</div>
<div class="introduction-line">यस्त्वेवात्मरतो मुक्तः कार्यं तस्यैव नास्ति हि ।</div>
<div class="introduction-line">तस्मात् कुर्वीत कर्माणीत्याह कृष्णोर्जुनं स्मयन् ॥ इति च स्कान्दे ।</div>
<div class="introduction-line">ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानाम् इत्यादि तु बाह्यकर्मसङ्कोचापेक्षया ।</div>
<div class="introduction-line">न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् । (३-५)</div>
</div>


प्राप्तः योग्यः शङ्कावान् सज्जनश्च । अनेनैवेश्वरानित्यत्वस्याप्रस्तुतत्वादिति भाष्यविरोधोऽपि परिहृतः । एकान्ते कथ्यमानेनानेन कथं  लोकोपकार  इत्यत आह
<div class="introduction" id="BGT_C01_I64" data-block-id="BGT_C01_I64" data-verse="BGT_C01">
<div class="introduction-line">शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्ध्येदकर्मणः । (३-८)</div>
</div>


एकान्त इति ॥
<div class="introduction" id="BGT_C01_I65" data-block-id="BGT_C01_I65" data-verse="BGT_C01">
<div class="introduction-line">एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च ।</div>
<div class="introduction-line">कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम्'' । (१८-६)</div>
</div>


व्यासरूपेण गीतायां निबध्य ॥ १२ ॥</p>
<div class="introduction" id="BGT_C01_I66" data-block-id="BGT_C01_I66" data-verse="BGT_C01">
}}
<div class="introduction-line">'ज्ञानी च कर्माणि सदोदितानि कुर्यादकामः सततं भवेत ।''</div>
</div>
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V13">
<div class="introduction" id="BGT_C01_I67" data-block-id="BGT_C01_I67" data-verse="BGT_C01">
<div class="teeka-block">
<div class="introduction-line">न सर्वकर्मणां त्यागः कस्यचिद् भवति क्वचित् ।</div>
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="introduction-line">त्यागिनो यतयोपि स्युः सङ्कोचाद् बाह्यकर्मणाम् । इत्यादि ।</div>
<div class="teeka-body">
<div class="introduction-line">'उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्वदर्शिनः'' इत्यादि चोत्पन्नज्ञानतिरो-भावनिवृत्त्यर्थम् ॥</div>
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">देहिनोस्मिन् यथा देहे कौमारं यौवनं जरा ।</span>
<span class="shloka-line">तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति॥१३ ॥</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C02_V13
| id = BGT_C02_V13_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">यद्यत्रेश्वरस्योभयविधनाशाद्यभावो विधीयते कथं तर्हि देहिन इत्यत्र पूर्वोक्तानामीश्वरादीनां देहान्तरप्राप्तिरुच्यते । न चेश्वरातिरिक्तानाम् । तद्व्यावर्तकाश्रवणादित्यत आह
<blockquote class="uvaaca">धृतराष्ट्र उवाच</blockquote>


ममेति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V01" data-block-id="BGT_C01_V01" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः ।</span><span class="shloka-line">मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय॥१ ॥</span></span></div>


न देहिन इत्यत्रेश्वरस्य देहान्तरप्राप्तिरुच्यते । अपि तु जीवानामेव । न चेश्वरव्यावर्तकाभावः । ईश्वरव्यावृत्त्यर्थमेव देहिन इति विशेषणस्य प्रयुक्तत्वात् । विष्णोर्भिन्नदेहाभावेन देहित्वाभावादिति भावः । ईश्वरस्यापि जीवदेहान्तरप्राप्तिसद्भवात् स्वकीयेत्युक्तम् । एवं चेत् कः श्लोकार्थ इत्यतस्तमाह
<blockquote class="uvaaca">सञ्जय उवाच</blockquote>


भवदिति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V02" data-block-id="BGT_C01_V02" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा ।</span><span class="shloka-line">आचार्यमुपसङ्गम्य राजा वचनमब्रवीत्॥२ ॥</span></span></div>


इदानीमेकस्मिन्नपि शरीरे कौमारादिरूपेणान्यथात्वदर्शनात् तत्र यथा शोकाभावस्तथैवेत्यर्थः ॥ १३ ॥</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V03" data-block-id="BGT_C01_V03" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् ।</span><span class="shloka-line">व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता॥३ ॥</span></span></div>
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V14">
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V04" data-block-id="BGT_C01_V04" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि ।</span><span class="shloka-line">युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः॥४ ॥</span></span></div>
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः ।</span>
<span class="shloka-line">आगमापायिनोनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत॥१४ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C02_V14
| id = BGT_C02_V14_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">कौमारादिहानेन यौवनादिप्राप्तावप्यशोको युज्यते । तस्यैव पुनर्दर्शनादिसम्भवात् । देहान्तरप्राप्तौ तद्दर्शनाद्यसम्भवाच्छोक इत्याशङ्कापरिहाराय  श्लोकमवतारयति
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V05" data-block-id="BGT_C01_V05" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् ।</span><span class="shloka-line">पुरुजित् कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः॥५ ॥</span></span></div>


तदिति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V06" data-block-id="BGT_C01_V06" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् ।</span><span class="shloka-line">सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः॥६ ॥</span></span></div>


दुःखमिति शेषः ।
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V07" data-block-id="BGT_C01_V07" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अस्माकं तु विशिष्टा ये तान् निबोध द्विजोत्तम ।</span><span class="shloka-line">नायका मम सैन्यस्य सञ्ज्ञार्थं तान् ब्रवीमि ते॥७ ॥</span></span></div>


सोढव्यमिति  ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V08" data-block-id="BGT_C01_V08" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">भवान् भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः ।</span><span class="shloka-line">अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च॥८ ॥</span></span></div>


अनभिमानेन परिहर्तव्यमित्यर्थः । मात्रास्पर्शा इत्येतच्छब्दश्रवणेन भिन्नपदत्वशङ्कापरिहाराय व्याचष्टे
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V09" data-block-id="BGT_C01_V09" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः ।</span><span class="shloka-line">नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः॥९ ॥</span></span></div>


विषयेति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V10" data-block-id="BGT_C01_V10" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् ।</span><span class="shloka-line">पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम्॥१० ॥</span></span></div>


१४ ॥</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V11" data-block-id="BGT_C01_V11" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः ।</span><span class="shloka-line">भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि॥११ ॥</span></span></div>
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V15">
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V12" data-block-id="BGT_C01_V12" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तस्य सञ्जनयन् हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः ।</span><span class="shloka-line">सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान्॥१२ ॥</span></span></div>
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ ।</span>
<span class="shloka-line">समदुःखसुखं धीरं सोमृतत्वाय कल्पते॥१५ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C02_V15
| id = BGT_C02_V15_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">ननु दुःखाभावस्य युद्धाकरणेऽपि सम्भवात् किं तत्कृत्वा दुःखाभावाय अभिमानपरित्यागेनेत्याशङ्क्य देहाद्यनभिमानेन भवन्  दुःखपरित्यागः स्वयं फलरूपोऽपि  परमपुरुषार्थहेतुश्च  भवतीति भावेन श्लोकमवतारयति
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V13" data-block-id="BGT_C01_V13" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः ।</span><span class="shloka-line">सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोभवत्॥१३ ॥</span></span></div>


फलमिति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V14" data-block-id="BGT_C01_V14" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ ।</span><span class="shloka-line">माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः॥१४ ॥</span></span></div>


अनभिमानेन दुःखपरिहारस्येति शेषः । कथं व्यथापरिहारमात्रेणामृतत्वम्? तमेवं  विद्वान्,  इत्यादिश्रुतिविरोधादित्याशङ्कापरिहाराय  पुरुषपदमवतारयति
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V15" data-block-id="BGT_C01_V15" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनञ्जयः ।</span><span class="shloka-line">प्रौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः॥१५ ॥</span></span></div>


नेति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V16" data-block-id="BGT_C01_V16" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठरः ।</span><span class="shloka-line">नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ॥१६ ॥</span></span></div>


कथमनेनैतच्छङ्कापरिहार इत्यतः स्मृत्यैव व्याचष्टे
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V17" data-block-id="BGT_C01_V17" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः ।</span><span class="shloka-line">धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः॥१७ ॥</span></span></div>


पुरु ब्रह्मेति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V18" data-block-id="BGT_C01_V18" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते ।</span><span class="shloka-line">सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान् दध्मुः पृथक् पृथक्॥१८ ॥</span></span></div>


अस्तु पुरुपदेन ब्रह्म । तज्ज्ञानात्पुरुष इत्येतत्कथं लभ्यत इत्यत आह
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V19" data-block-id="BGT_C01_V19" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् ।</span><span class="shloka-line">नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन्॥१९ ॥</span></span></div>


पुरु सरणादिति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V20" data-block-id="BGT_C01_V20" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः ।</span><span class="shloka-line">पृवृत्ते शस्त्रसम्पाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः॥२० ॥</span></span></div>


सरणं
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V21" data-block-id="BGT_C01_V21" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते ।</span></span></div>


गमनम् । तदेव ज्ञानमिति भावः ॥ १५ ॥</p>
<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V16">
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V21" data-block-id="BGT_C01_V21" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेच्युत॥ २१ ॥</span></span></div>
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">नासतो विद्यतेभावो नाभावो विद्यते सतः ।</span>
<span class="shloka-line">उभयोरपि दृष्टोन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः॥१६ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C02_V16
| id = BGT_C02_V16_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘पापमेवाश्रयेदस्मान्’ इत्यादिना बन्धुहननादिरूपाद्युद्धात् परलोकदुःखं शोकहेतुतयोक्तम् । अतः शोक इत्यत आह
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V22" data-block-id="BGT_C01_V22" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यावदेतान् निरीक्षेहं योद्धुकामानवस्थितान् ।</span><span class="shloka-line">कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन् रणसमुद्यमे॥२२ ॥</span></span></div>


न चेति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V23" data-block-id="BGT_C01_V23" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">योत्स्यमानानवेक्षेहं य एतेत्र समागताः ।</span><span class="shloka-line">धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः॥२३ ॥</span></span></div>


कुतो नेत्यतो हेतुतया नासत इति श्लोकं व्याचष्टे
<blockquote class="uvaaca">सञ्जय उवाच</blockquote>


असदिति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V24" data-block-id="BGT_C01_V24" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत ।</span><span class="shloka-line">सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम्॥२४ ॥</span></span></div>


असत्कर्मण इति दृष्टान्तः । नियतत्वादित्यनेनोत्तरार्धतात्पर्यमुक्तं भवति । इदं च नारायणद्विट्तदनुबन्धिनिग्रहरूपत्वात् सत्कर्मैवेति भावः ।</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V25" data-block-id="BGT_C01_V25" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् ।</span><span class="shloka-line">उवाच पार्थ पश्यैतान् समवेतान् कुरूनिति॥२५ ॥</span></span></div>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु यथाऽसत्कर्मणा सुखं नास्त्येवं सत्कर्मणा दुःखं नास्तीति वक्तव्ये भावाभावयोरभाववर्णनं क्वोपयुज्यत इत्यतो भावाभावशब्दयोरेव सुखदुःखवाचित्वे प्रमाणमाह


सद्भावेति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V26" data-block-id="BGT_C01_V26" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तत्रापश्यत् स्थितान् पार्थः पितॄनथ पितामहान् ।</span><span class="shloka-line">आचार्यान् मातुलान् भ्रातॄन् पुत्रान् पौत्रान् सखींस्तथा॥२६ ॥</span></span></div>


सदसच्छब्दयोः सदसत्कर्मवाचित्वं कुत इत्यत आह
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V27" data-block-id="BGT_C01_V27" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">श्वशुरान् सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि ।</span><span class="shloka-line">तान् समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान् बन्धूनवस्थितान्॥२७ ॥</span></span></div>


सद्भाव इति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V28" data-block-id="BGT_C01_V28" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कृपया परयाविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् ।</span></span></div>


अश्रद्धयेत्युत्तरवाक्यं चात्र ग्राह्यम् ।</p>
<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>
<p class="gr-vyakhya-para">भावाभावशब्दपर्यायसदसच्छब्दयोः सुखादौ प्रयोगं प्रमाणं च दर्शयति


॥ असन्निति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V28" data-block-id="BGT_C01_V28" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयत्सुं समुपस्थितम्॥ २८ ॥</span></span></div>


ब्रह्म दुःखीति वेद चेत्तर्हि स वेत्ता दुःख्येव भवति । ब्रह्म सुखरूपमिति वेद चेत्तर्हि वेत्तारं सुखिनं विदुरित्यर्थः । अन्तशब्दस्यानेकार्थत्वादिह विवक्षितार्थमाह
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V29" data-block-id="BGT_C01_V29" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति ।</span><span class="shloka-line">वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते॥२९ ॥</span></span></div>


अन्त इति ॥</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V30" data-block-id="BGT_C01_V30" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">गाण्डीवं स्रंसते हस्तात् त्वक् चैव परिदह्यते ।</span><span class="shloka-line">न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः॥३० ॥</span></span></div>
<p class="gr-vyakhya-para">असतः प्रागविद्यमानस्य भाव उत्पत्तिर्न विद्यते । सतो विद्यमानस्याभावो नाशो न विद्यत इत्यपव्याख्यां प्रत्याख्याति


न चेति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V31" data-block-id="BGT_C01_V31" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव ।</span><span class="shloka-line">न च श्रेयोनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे॥३१ ॥</span></span></div>


गीतानुसारेणाल्पाच्तरमित्याद्यतिक्रमः । किमेकप्रत्यक्षविरोधोऽथ सर्वप्रत्यक्षविरोधः? नाद्यः । भ्रान्तित्वोपपत्तेः । न द्वितीयः । परबुद्धेरसिद्धेरित्यत आह
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V32" data-block-id="BGT_C01_V32" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च ।</span><span class="shloka-line">किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा॥३२ ॥</span></span></div>


सन्निति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V33" data-block-id="BGT_C01_V33" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च ।</span><span class="shloka-line">त इमेवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च॥३३ ॥</span></span></div>


स्थितिकाले सत्त्वेन व्यवह्रियमाणमेव पदार्थमुत्पत्तेः ्राङ्नाशोत्तरं च नास्तीति सर्वलोको व्यवहरति । तेन सर्वलोकस्याविद्यमानविद्यमानयोरुत्पत्तिनाशव्यवहारेण तन्मूलं प्रत्यक्षमनुमातुं  शक्यमिति भावः । ननु व्यवहारान्यथानुपपत्त्या तन्मूलं ज्ञानमेव सिद्ध्यति । न तु तस्य प्रत्यक्षतानियम इति चेत् । किमिदमनुमानादिज्ञानमुत भ्रमः ? नाद्यः । अनङ्गीकारात् । लिङ्गाद्यभावेऽपि भावाच्च । द्वितीयं निराचष्टे
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V34" data-block-id="BGT_C01_V34" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः ।</span><span class="shloka-line">मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः सम्बन्धिनस्तथा ॥३४ ॥</span></span></div>


न चेति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V35" data-block-id="BGT_C01_V35" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोपि मधुसूदन ।</span><span class="shloka-line">अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते॥३५ ॥</span></span></div>


भ्रमत्वे बाधकेन भाव्यम् । न च तदत्रास्ति । अतो नायं भ्रम इति परिशेषात्प्रत्यक्षमेव व्यवहारमूलं सिध्यतीति भावः । नासत इत्येतद्वाक्यमेव विपर्यये मानमित्यत आह
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V36" data-block-id="BGT_C01_V36" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">निहत्य धार्तराष्ट्रान् नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन ।</span><span class="shloka-line">पापमेवाश्रयेदस्मान् हत्वैतानाततायिनः॥३६ ॥</span></span></div>


इदमिति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V37" data-block-id="BGT_C01_V37" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान् स्वबान्धवान् ।</span><span class="shloka-line">स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव॥३७ ॥</span></span></div>


सिद्धं॥
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V38" data-block-id="BGT_C01_V38" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः ।</span><span class="shloka-line">कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम्॥३८ ॥</span></span></div>


घटितम् ॥</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V39" data-block-id="BGT_C01_V39" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम् ।</span><span class="shloka-line">कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन॥३९ ॥</span></span></div>
<p class="gr-vyakhya-para">एतमेवार्थं ब्रह्मतर्केण साधयति


आद्यन्तयोरिति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V40" data-block-id="BGT_C01_V40" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः ।</span><span class="shloka-line">धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोभिभवत्युत॥४० ॥</span></span></div>


उत्पत्तेः प्राङ्नाशोत्तरं चेत्यर्थः  । निश्चितं प्रत्यक्षेणेति शेषः । आदावसत्वानङ्गीकारे बाधकमाह
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V41" data-block-id="BGT_C01_V41" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अधर्माभिभवात् कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः ।</span><span class="shloka-line">स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसङ्करः॥४१ ॥</span></span></div>


यदीति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V42" data-block-id="BGT_C01_V42" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च ।</span><span class="shloka-line">पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः॥४२ ॥</span></span></div>


यद्यत्र कार्ये पृथुबुध्नोदराकारादिविशेषः प्रागसन्न जायते तर्र्ह्यत्र कार्ये जायत इति वित्तिव्यवहारयोः को विषयः? तौ निर्विषयौ प्रसज्येते इत्यर्थः । अभिव्यक्तिर्विषय इत्यत आह
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V43" data-block-id="BGT_C01_V43" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः ।</span><span class="shloka-line">उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः॥४३ ॥</span></span></div>


व्यक्ताविति॥
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V44" data-block-id="BGT_C01_V44" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन ।</span><span class="shloka-line">नरके नियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम॥४४ ॥</span></span></div>


व्यक्तिर्विषय इति वदताऽपि नासतो जन्म परिहृतम् । प्रागविद्यमानव्यक्तेर्जन्मनोऽङ्गीकार्यत्वात् । अन्यथा व्यक्तेः कादाचित्कत्वानुपपत्तेरिति भावः । प्राग्विद्यमानाया एव व्यक्तेरपि व्यक्तिः कदाचिद्भवति । अतोऽभिव्यक्तेः कादाचित्कतेत्यत आह
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V45" data-block-id="BGT_C01_V45" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अहो बत महत् पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् ।</span><span class="shloka-line">यद् राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः॥४५ ॥</span></span></div>


अनवस्थेति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V46" data-block-id="BGT_C01_V46" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः ।</span><span class="shloka-line">धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत्॥४६ ॥</span></span></div>


यदि व्यक्तेरपि व्यक्तिः, तर्हि तस्याः प्रागसत्या एव जन्माङ्गीकार्यम् । अन्यथोक्तदोषात् । तस्या अपि प्राग्विद्यमानाया एव व्यक्तिश्चेत्तस्या अप्येवमित्यनवस्था स्यादित्यर्थः । विद्यमानस्य नाशानभ्युपगममेऽप्येवं बाधकं बोद्धव्यमित्याह
<blockquote class="uvaaca">सञ्जय उवाच</blockquote>


एवमिति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V47" data-block-id="BGT_C01_V47" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एवमुक्त्वार्जुनः सङ्ख्ये रथोपस्थ उपाविशत् ।</span><span class="shloka-line">विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः॥४७ ॥</span></span></div>


तथाहि । सतो नाशाभावे नष्ट  इति प्रत्ययादेर्निर्विषयत्वं स्यात् । अनभिव्यक्तिविषयत्वं चेत्तस्याः पूर्वमपि भावे कादाचित्कत्वानुपपत्तिः । अभावेऽसत्कार्यापातः । अनभिव्यक्तेरभिव्यक्तिश्चेत् पूर्ववदनवस्थेति ॥ सन् विनश्यतीति चोपसंहारो द्रष्टव्यः ।</p>
<div class="gr-author-note">॥ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे अर्जुनविषादयोगो नाम प्रथमोध्यायः ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वेवमसतो जन्मोपपत्तेरत्यन्तासत एव स्यात् । किं विशेषो जायत इत्युक्त्येत्यत आह


तथापीति ॥
<span id="gr-C2" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="द्वितीयोऽध्यायः"></span>
== द्वितीयोऽध्यायः ==
<blockquote class="uvaaca">सञ्जय उवाच</blockquote>


यद्यप्येवमसतो जन्मोक्तम् । तथापि नात्यन्तासतः । किन्तु रूपभेदेन सदसत एवेति भावः । तत्कुत इत्यत आह
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V01" data-block-id="BGT_C02_V01" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तं तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् ।</span><span class="shloka-line">विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः॥१ ॥</span></span></div>


अभेदेति ॥
<blockquote class="uvaaca">श्री भगवानुवाच</blockquote>


भेदस्य चानुभवादिति सम्बन्धः । मृदेव घट इति कार्यकारणयोरभेदानुभवात् कारणस्य च प्रागपि सत्त्वात् कार्यस्यापि पूर्वं सत्त्वं सिध्यति । भेदानुभवादसत्त्वं चेत्यर्थः । अभेदानुभवो भ्रमः किं न स्यादित्यत आह
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V02" data-block-id="BGT_C02_V02" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् ।</span><span class="shloka-line">अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन॥२ ॥</span></span></div>


अविशेषेणेति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V03" data-block-id="BGT_C02_V03" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते ।</span><span class="shloka-line">क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप॥३ ॥</span></span></div>


अभेदानुभवस्य भ्रमत्वे भेदानुभवस्यापि भ्रमत्वं स्यात् । विशेषानुभवाभावादिति भावः । अभेदानुभव एव नास्तीत्यत  आह
<blockquote class="uvaaca">अजुर्न उवाच</blockquote>


देह इति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V04" data-block-id="BGT_C02_V04" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कथं भीष्ममहं सङ्ख्ये द्रोणं च मधुसूदन ।</span><span class="shloka-line">इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन॥४ ॥</span></span></div>


तस्मादभेदव्यवहारमूलमनुभवोऽनुमीयत इत्यर्थः । अनुभवसद्भावेऽपि कुत एतदित्यत आह
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V05" data-block-id="BGT_C02_V05" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">गुरूनहत्वा हि महानुभावान्</span><span class="shloka-line">श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके ।</span><span class="shloka-line">हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव</span><span class="shloka-line">भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान्॥५ ॥</span></span></div>


बलीति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V06" data-block-id="BGT_C02_V06" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो</span><span class="shloka-line">यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः ।</span><span class="shloka-line">यानेव हत्वा न जिजीविषाम–</span><span class="shloka-line">स्तेवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः॥६ ॥</span></span></div>


अबाधितानुभवः स्वविषयस्थापने शक्त इत्यर्थः ।</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V07" data-block-id="BGT_C02_V07" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः</span><span class="shloka-line">पृच्छामि त्वा धर्मसम्मूढचेताः ।</span><span class="shloka-line">यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे</span><span class="shloka-line">शिष्यस्तेहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम्॥७ ॥</span></span></div>
<p class="gr-vyakhya-para">यदपि सदसद्विलक्षणत्वं विश्वस्यानेन श्लोकेनोच्यत इति व्याख्यानं तन्निराचष्टे


न चेति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V08" data-block-id="BGT_C02_V08" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद्</span><span class="shloka-line">यच्छोकमुच्छोषणमिंद्रियाणाम् ।</span><span class="shloka-line">अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं</span><span class="shloka-line">राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम्॥८ ॥</span></span></div>


सदसद्विलक्षणं किञ्चिदपि न प्रामाणिकं, कुतो विश्वमित्यर्थः । नन्वसतो भावो भानं ख्यातिर्न विद्यते । सतोऽभावो बाधो न विद्यते । अतस्तदुभयवतो भ्रमविषयस्यार्थापत्त्या सदसद्विलक्षणत्वात्कथं सदसद्विलक्षणं किञ्चिदपि न प्रामाणिकमित्यत आह
<blockquote class="uvaaca">सञ्जय उवाच</blockquote>


न चेति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V09" data-block-id="BGT_C02_V09" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तपः ।</span><span class="shloka-line">न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह॥९ ॥</span></span></div>


यद्भ्रमविषयस्य शुक्तिरजतादेः सद्वैलक्षण्यमुक्तं तदङ्गीक्रियत एव । ख्यात्यनुपपत्त्या यदसद्वैलक्षण्यमुक्तं न तद्युक्तम् । तथाहि । असतः ख्यातिरनुपपन्नेति किमसत्त्वेनोत सत्वेन । आद्ये विकल्पयति
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V10" data-block-id="BGT_C02_V10" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत ।</span><span class="shloka-line">सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः॥१० ॥</span></span></div>


असत इति ॥
<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>


द्वितीयं दूषयति
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V11" data-block-id="BGT_C02_V11" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे ।</span><span class="shloka-line">गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः॥११ ॥</span></span></div>


यदीति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V11" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V11">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V11_B01" data-verse="BGT_C02_V11" data-block-id="BGT_C02_V11_B01">प्रकर्षेण जानन्तीति प्रज्ञाः, तदवादः प्रज्ञावादः । प्राज्ञमतविरुद्धवादं वदसि । कथम् ? गतासून् ॥ ११ ॥</div>


प्रतीत एव धर्मिणि धर्मनिषेधस्य दृष्टत्वादसतोऽप्रतीतौ न तत्र प्रतीतत्वधर्मो निषेद्धुं शक्यत इति भावः । आद्यं प्रत्याह
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V11" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V11" data-id="BGT_C02_V11_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><h4 class="gr-vyakhya-head">द्वितीयोऽध्यायः</h4>
<p class="gr-vyakhya-para">एवं सङ्क्षेपतो गीतातात्पर्यमुक्त्वाऽथ विस्तरेण तद्विवक्षुः कतिपयश्लोकाधिकाऽद्याध्यायस्यातिरोहितार्थत्वात् सङ्ग्रहोक्त्यैव व्याख्याततां मन्वानोऽशोच्यानन्वशोचस्त्वमित्यादि व्याकुर्यन् प्रज्ञावादपदार्थमाह


यदीति ॥
प्रकर्षणेति ॥


तथापि न तत्ख्यातिनिराकरणं सम्भवति । व्याघातादिति भावः । द्वितीयेऽपि किं भ्रान्तावभ्रान्तौ वा असतः सत्त्वेन ख्यात्ययोगः? द्वितीयोऽनङ्गीकारपरास्तः । प्राचीनपक्षे दूषणान्तरं वदन्नाद्यं दूषयति
तदवादो न तदुपेक्षितः । अपि तु तद्वादविरुद्ध इत्यभिप्रेत्योक्तं विवृण्वन्  वाक्यार्थमाह


न चेति ॥
प्राज्ञेति ॥


प्राचीनपक्षे दूषणान्तरमाह
ननु कथं विनशिष्यन्तोऽशोच्याः । येनाशोच्यानन्वशोचस्त्वमित्युच्यते । कथं च न योत्स्य इति वाक्यं प्राज्ञमतविरुद्धम्? दृष्ट्वेममित्यादिनोपपत्तेरुक्तत्वादित्याक्षिपति


असदिति ॥
कथमिति ॥


न केवलमसतोऽप्रतीतौ तद्धर्मनिराकरणानुपपत्तिः, अपि तु न कोऽपि व्यवहारस्तत्र युज्यते । सर्वव्यवहाराणां प्रतीतिमूलत्वादिति भावः । असतो भ्रान्तौ सत्त्वेन प्रतीत्यभावे न मानमित्युक्तम् । तद्भावोऽपि कुत इत्यत आह
तत्राऽद्यचोद्यपरिहारतयोत्तरार्धमुपादत्ते


यदिति ॥
गतासूनिति ॥


शुक्त्यादेरधिष्ठानस्य योऽसद्रजताद्याकारस्तस्य सत्त्वेन प्रतीतेरेव भ्रान्तित्वात् । भ्रान्तावसतः सत्त्वेन प्रतीत्यनङ्गीकारे भ्रान्त्युच्छेदप्रसक्तेः साऽङ्गीकार्येति भावः ।</p>
११ ॥</p></div></div></div></div></div>
<p class="gr-vyakhya-para">भवेदेतद्यदि भ्रान्तौ प्रतीयमानाकारस्यासत्त्वं संप्रतिपन्नं स्यात् । नैतदस्ति । अनिर्वचनीयत्वाङ्गीकारात् । अनिर्वचनीयप्रतीत्यैव भ्रमत्वोपपत्तेः । अतः कथं भ्रान्तावसतः सत्त्वेन प्रतीतिरित्यत आह
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V12" data-block-id="BGT_C02_V12" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः ।</span><span class="shloka-line">न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम्॥१२ ॥</span></span></div>


अनिर्वचनीयत्वेति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V12" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V12">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V12_B01" data-verse="BGT_C02_V12" data-block-id="BGT_C02_V12_B01">बन्धुस्नेहादि्ध त्वया स्वधर्मनिवृत्तिः क्रियते । तत्र देहनाशभयात् किं वा चेतननाशभयात्? देहस्य सर्वथा विनाशित्वान्न तत्र भये प्रयोजनम् । न च चेतननाशभयात् । तस्याविनाशित्वादेव । न तावत्परमचेतनस्य मम नाशोस्ति । एवमेव तवान्येषां च ।<br/>'नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानाम् एको बहूनां यो विदधाति कामान्'' ॥ इत्यादिश्रुतेः ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">'स्वदेहयोगविगमौ नाम जन्ममृती पुरा ।<br/>इष्येते ह्येव जीवस्य मुक्तेर्न तु हरेः क्वचित्'' ॥</span></span> इति स्कान्दे ।<br/>ईश्वरस्यापि युद्धगतत्वान्मोहात् तस्याप्युभयविधानित्यत्वशङ्काप्राप्तौ तदपि निवार्यते न त्वेवाहमिति । यद्यप्येषा शङ्कार्जुनस्य नास्ति । तथापि प्राप्तलोकोपकारार्थं भगवता निवार्यते । एकान्ते कथयन्नपि व्यासरूपेण तदेव लोके प्रकाशयिष्यति हि ॥१२ ॥</div>


अस्त्वनिर्वचनीयत्वं भ्रान्तौ प्रतीयमानाकारस्य । तथापि न भ्रान्तावसतः सत्त्वेन प्रतीतिर्निवारयितुं शक्यते । तथाहि । तदनिर्वचनीयं रजतं किं भ्रान्तावनिर्वचनीयतयैव प्रतीयते सदिदमिति वा । नाद्यः । सदिदमिति प्रतीतिं विनाऽनिर्वचनीयमित्येव प्रतीतौ भ्रान्तित्वायोगात् । अन्यथा बाधकज्ञानस्यापि भ्रमत्वप्रसङ्गात् । परिभाषामात्रस्यान्यथयितुमपि शक्यत्वात् । द्वितीये च तत्सत्त्वं सदसद्वा ? नाद्यः, अनिर्वचनीयत्वविरोधात् । भ्रान्तित्वानुपपत्तेश्च । द्वितीये प्राप्तमसतः सत्त्वेन प्रतिभानमिति भावः । नानिर्वाच्यरजतस्य सत्त्वमसत् । किन्तु प्रातीतिकम् अतो नासतः सत्त्वेन प्रतीतिरित्यत आह
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V12" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V12" data-id="BGT_C02_V12_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">द्वितीयं चोद्यं परिहर्तुमनुवदति


भ्रान्तीति ॥
बन्धुस्नेहादिति ॥


अस्तु तावदनिर्वचनीयस्य सत्त्वं प्रातीतिकम् । तथाप्यसतः सत्त्वेन ख्यातिर्दुष्परिहरा । तथाहि । तत्प्रातीतिकं सत्त्वं किं प्रातीतिकमित्येव प्रतीयत उत व्यावहारिकमिति? नाद्यः । प्रवृत्त्यभावप्रसङ्गात् । द्वितीये तस्य व्यावहारिकत्वं सदसद्वा । नाद्यः । प्रातीतिकत्वविरोधात् । द्वितीये तु कथं नासतः सत्त्वेन ख्यातिरिति भावः । अतोऽसद्वैलक्षण्यसाधकार्थापत्तेर्दुष्टत्वान्न कस्यापि भ्रमविषयस्यानिर्वाच्यतेत्युपसंहरति
बन्धुस्नेहनिमित्तात्तन्नाशभयादित्यर्थः । सत्यमित्यतो विकल्पासहत्वात्तत्प्राज्ञमतविरुद्धमिति भावेन बन्धुशब्दस्य शरीरविशिष्टचेतने प्रयोगाद्विकल्पयति


॥ तस्मादिति ॥</p>
तत्रेति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">माऽस्तु भ्रमविषयस्यानिर्वाच्यताऽत्रोच्यत इति । विश्वस्य तु भविष्यति । तत्रासद्वैलक्षण्यस्य सङ्गतत्वात् । सद्वैलक्षण्यं तु बाधान्यथाऽनुपपत्त्या सिद्ध्यतीत्यतः श्रुतिविरोधान्नेति भावेनाह


विश्वमिति ॥
आद्यं दूषयितुं देहिन इति श्लोकतात्पर्यमाह


विश्वस्य सदसद्विलक्षणत्वं श्रुतिविरुद्धञ्चेति भावेनाह
देहस्येति ॥


विश्वमिति ॥
न तत्र भये प्रयोजनमिति ॥


यशस्विनाविन्द्रबृहस्पती युवयोर्विश्वं सत्यमेव । कुतः? युवयोः सत्यजगत्सृष्ट्यादिकर्म सर्वदेवता अपि जानन्ति यत इत्याहेत्यर्थः । बल्यादिभ्यः स्पृहणीयं वसु जेता इन्द्रादिभ्यो दाता । ईश्वरो यद्विश्वं चकार तद्विश्वं सत्यमेव न मिथ्येत्यर्थः । सर्वज्ञो मनःप्रेरकः । सर्वतो वरः स्वतन्त्रः परमेश्वरः पदार्थाननन्तकालेऽप्यबाधिततयैवाकरोदित्यर्थः ॥ १६ ॥</p>
देहनाशभयनिमित्तया स्वधर्महान्या प्रयोजनं नास्तीत्यर्थः ।</p>
}}
<p class="gr-vyakhya-para">परिहारो हि भयप्रयोजनम् । न चासौ सम्भवति । कौमारादीनामिव देहस्य सर्वथा विनाशित्वात् । प्रयोजनाभावेन च भयानुपपत्तौ न तेन स्वधर्मनिवृत्तिः युक्तेत्यर्थः। भयस्यास्वाधीनत्वेन प्रयोजनापेक्षापूर्वत्वाभावात्कथमेतदिति चेन्न । यदृच्छया भयोत्पत्तावपि प्रयोजनाभावपरामर्शेन तत्परिहारस्याभिप्रेतत्वात् ।)</p>
</div>
<p class="gr-vyakhya-para">द्वितीयनिरासाय न त्वेवेति श्लोकतात्पर्यमाह
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V17">
नेति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">अविनाशि तु तद् विदि्ध येन सर्वमिदं ततम् ।</span>
<span class="shloka-line">विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित् कर्तुमर्हति॥१७ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C02_V17
| id = BGT_C02_V17_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">एवं युद्धाकरणे कारणाभावमुक्त्वा तत्कर्तव्यं, तच्च भगवत्पूजात्वेन कार्यमिति वक्ष्यति । तत्रोभयोरपि नित्यत्वेनेश्वरस्यातिशयाभावात्किं तत्पूजयेत्यत्रोक्तमविनाशीति । तत्रापि कस्यचिदविनाशित्वमेवोच्यते, न जीवादीश्वरस्यातिशयः । तज्ज्ञापकाश्रवणादित्यत आह
अविनाशित्वेन भयप्राप्तेरेवायोगाद्भयेन स्वधर्मनिवृत्तिः सुतरामयुक्तेत्यर्थः । नन्वीश्वरनाशस्यानाशङ्कितत्वात्किमर्थं न त्वेवाहमित्युक्तिरित्यतो दृष्टान्तत्वेन श्लोकं व्याचष्टे


यद्यपीति ॥
न तावदिति ॥


इति जीवादीश्वरस्यातिशयं तुशब्दो ज्ञापयतीत्यर्थः । नाशस्यानेकविधत्वं कथम्? कुतश्चेश्वरस्य तदभाव इत्यत आह
प्रागभावश्चेति द्रष्टव्यम् । तावदितीश्वरस्य स्वरूपतो देहतश्च नाशाद्यभावं सूचयति । परमचेतनस्येति स्वतन्त्रचेतनत्वहेतुं सूचयति


अनित्यत्वमिति ॥
एवमेवेति ॥


अनित्यत्वं स्वरूपनाशः । अत्र विष्णुवाचकाभावात्कथमुच्यते विष्णोरित्यतो येन सर्वमिदं ततमित्येतदेव तद्वाचकमिति भावेनैतच्छ्रुत्यैव व्याचष्टे
चेतनमात्रत्वेन स्वरूपतो नाशादिर्नास्तीत्यर्थः । ईश्वरस्य परमनित्यत्वचेतनत्वे कुतः प्रसिद्धे? येनासौ दृष्टान्ततयोपादीयत इत्यतः श्रुतिप्रसिद्धिं दर्शयति


देशत इति ॥
नित्य इति ॥


१७ ॥</p>
नित्यो नित्यानामित्यतिशयेन नित्यत्वमेवोच्यते, न तु विवक्षितार्थ इत्यतस्तत्स्मृत्या विवृणोति
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V18">
स्वदेहेति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः ।</span>
<span class="shloka-line">अनाशिनोप्रमेयस्य तस्माद् युद्ध्यस्व भारत॥१८ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C02_V18
| id = BGT_C02_V18_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">अस्तु हरेः सर्वप्रकारेणाविनाशित्वम् । तथापि कथं तस्य जीवादतिशय इत्याशङ्कापरिहारायोच्यते
विष्णोरपि जीववद्देहयोगादिसद्भावात् स्वदेहेत्युक्तम् । मुक्तेः पुरेति सम्बन्धः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अथवा  दृष्टान्ततां  विना ईश्वरोऽपि पक्षे निक्षिप्यत इति तत्प्राप्तिपूर्वकमाह


<span class="mulaprateeka">अन्तवन्त इति ॥</span>
ईश्वरस्येति ॥


तत्रैकस्य शरीरिणो देहनाशमात्रम् उच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय व्याचष्टे
तदपि


शरीरिणामिति ॥
उभयविधानित्यत्वमपि ।नन्वत्रेश्वरस्य जीववत्स्वरूपनाशाद्यभाव एवोच्यते । तत्कथमुभयविधानित्यत्वं निवार्यत इत्युच्यत इत्यत आह


ईश्वरः सर्वप्रकारेणाविनाशी । शरीरिणां तु नित्यत्वमात्रमेवास्ति । न तु सर्वप्रकारेणाविनाशित्वम् । देहहान्यादिसद्भावात् । अतोऽस्ति जीवादीश्वरस्यातिशय इति भावः ।</p>
न त्वेवेति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">अस्त्वविनाशीति  श्लोके  भगवद्वाचकसद्भावः  ।  तथापि  येन  सर्वमिदं ततं तदविनाशीति व्याप्तिरूपेणोक्तेः कथं विष्णोरेवेत्यवधार्यत इत्यत आह


येनेति ॥
तुशब्देनेश्वरस्य विशेषतो नाशाद्यभावो ज्ञायते । स चोक्तविध एवेति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वर्जुनस्य ज्ञानित्वाद्युद्धगतेऽपि भगवत्येतच्छङ्काऽभावादप्राप्तप्रतिषेधोऽयमित्यत आह


यद्यपि व्याप्तिरूपेणेदमुच्यते । तथापि सर्वततत्वस्य विष्णुलक्षणत्वेन तत्रैव पर्यवसानाद्युक्तमवधारणमिति भावः ।</p>
यद्यपीति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">कथमिदमीश्वरलक्षणम् ? जीवानामपि कालतस्ततत्वेन तत्रातिव्याप्तेरित्यत आह


नेति ॥
प्राप्तः योग्यः शङ्कावान् सज्जनश्च । अनेनैवेश्वरानित्यत्वस्याप्रस्तुतत्वादिति भाष्यविरोधोऽपि परिहृतः । एकान्ते कथ्यमानेनानेन कथं  लोकोपकार  इत्यत आह


न केवलमत्र कालतस्ततिरुच्यते । अपि तु देशतो गुणतश्च । न च  सा  जीवानामस्तीति भावः । अत्र जीवस्य प्रतिपाद्यतानिषेधपरं भाष्यममुख्यार्थपरं चानुमतमिति न तद्विरोधः । तत्र जीवेभ्योऽपि ततेराधिक्यात् । न त्वेवाहमिति पुनरुक्तेश्चेति ।</p>
एकान्त इति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वन्तवन्त इत्यत्र जीवस्य देहहानिरेवोच्यते । न तु नाशान्तरम् । अतः कथमादिपदप्रक्षेपेण व्याख्यानमित्यत आह


अनिच्छयेति ॥
व्यासरूपेण गीतायां निबध्य ॥ १२ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V13" data-block-id="BGT_C02_V13" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">देहिनोस्मिन् यथा देहे कौमारं यौवनं जरा ।</span><span class="shloka-line">तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति॥१३ ॥</span></span></div>


सत्यम् । देहहानिरेवात्रोक्तेति । तथापि देहप्राप्तिहान्योरनिष्टत्वेन तद्वतो दुःखप्राप्तिनियमादिति भावः ।</p>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V13" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V13">
<p class="gr-vyakhya-para">अस्त्वेवं जीवादीश्वरस्यातिशयः । ततश्च किमित्याशङ्कापरिहारायोत्तरार्धं व्याचष्टे
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V13_B01" data-verse="BGT_C02_V13" data-block-id="BGT_C02_V13_B01">मम स्वकीयदेहान्तरप्राप्तिरपि नास्तीति दर्शयितुं देहिन इति विशेषणम् । भवदादीनां सा भविष्यतीत्यपि शोको न कर्तव्यः । देहस्येदानी- मप्यन्यथात्वदर्शनात् ॥ १३ ॥</div>


तस्मादिति ॥
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V13" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V13" data-id="BGT_C02_V13_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">यद्यत्रेश्वरस्योभयविधनाशाद्यभावो विधीयते कथं तर्हि देहिन इत्यत्र पूर्वोक्तानामीश्वरादीनां देहान्तरप्राप्तिरुच्यते । न चेश्वरातिरिक्तानाम् । तद्व्यावर्तकाश्रवणादित्यत आह


सर्वप्रकारेणाविनाशित्वेन सातिशयत्वादित्यर्थः । सातिशयत्वेऽपि कुतस्तत्पूजा कार्येत्यत आह
ममेति ॥


तदिति ॥
न देहिन इत्यत्रेश्वरस्य देहान्तरप्राप्तिरुच्यते । अपि तु जीवानामेव । न चेश्वरव्यावर्तकाभावः । ईश्वरव्यावृत्त्यर्थमेव देहिन इति विशेषणस्य प्रयुक्तत्वात् । विष्णोर्भिन्नदेहाभावेन देहित्वाभावादिति भावः । ईश्वरस्यापि जीवदेहान्तरप्राप्तिसद्भवात् स्वकीयेत्युक्तम् । एवं चेत् कः श्लोकार्थ इत्यतस्तमाह


न केवलं सर्वप्रकारेणाविनाशित्वात्तत्पूजाऽत्र कर्तव्येत्युच्यते । अपि तु सर्वप्रकारेणाविनाशित्वात्स एव स्वतन्त्रः । ततश्च तदधीनत्वं मुक्तेः । युद्धादिस्वकर्मणाऽऽराधितश्चेश्वरो मोक्षं ददाति । अतस्तत्पूजा कर्तव्येत्येवाभिप्रेतमिति भावः ।</p>
भवदिति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">अस्त्वीश्वरस्य सातिशयत्वान्मोक्षप्रदानशक्तिः । तथापि स्वकर्मणाऽऽराधितो हरिर्मोक्षं ददातीत्येतद्गीताभिमतमित्येतत्कुतः । मुक्तेर्ज्ञानभक्तिसाध्यताया गीताभिमतत्वादित्यत आह


ये त्विति ॥
इदानीमेकस्मिन्नपि शरीरे कौमारादिरूपेणान्यथात्वदर्शनात् तत्र यथा शोकाभावस्तथैवेत्यर्थः ॥ १३ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V14" data-block-id="BGT_C02_V14" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः ।</span><span class="shloka-line">आगमापायिनोनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत॥१४ ॥</span></span></div>


केवलकर्मणा मोक्षसिद्धेः गीतानभिमतत्वेऽपि भक्तिज्ञानसहितेन साभिमतैव । ‘ये तु सर्वाणि’ इति तथोक्तत्वात् । तादृशं च कर्मात्राभिप्रेतमिति भावः ।  ‘मत्पराः’ इत्यनेन भगवज्ज्ञानमुच्यते । अनन्ययोगः अनन्यभक्तिः ।</p>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V14" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V14">
<p class="gr-vyakhya-para">‘अनाशिनोऽप्रमेयस्य’  इति प्रकृतशरीरिविषयं किं न स्यादित्यत आह
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V14_B01" data-verse="BGT_C02_V14" data-block-id="BGT_C02_V14_B01">तददर्शनादिनिमित्तं सोढव्यमित्याह - मात्रास्पर्शा इति । विषयसम्बन्धाः ॥ १४ ॥</div>


जीवेति ॥
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V14" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V14" data-id="BGT_C02_V14_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">कौमारादिहानेन यौवनादिप्राप्तावप्यशोको युज्यते । तस्यैव पुनर्दर्शनादिसम्भवात् । देहान्तरप्राप्तौ तद्दर्शनाद्यसम्भवाच्छोक इत्याशङ्कापरिहाराय  श्लोकमवतारयति


जीवपक्षेऽनाशिनोऽप्रमेयस्येत्यत्र जीवो वाच्य इति पक्षे । ईश्वरग्रहणपक्षे स्फुटमर्थभेदसम्भवात् तद्विहाय कथञ्चिदर्थभेदकथनं न युक्तमित्यत्रोच्यते । भाष्ये तु मुख्यार्थे सिद्धे गौणमप्यर्थान्तरमुच्यत इत्यविरोधः । न केवलं जीवपक्षे पुनरुक्तेरीश्वरपरत्वम् अपि तु तज्ज्ञापकसद्भावाच्चेत्याह
तदिति ॥


अविनाशीति ॥
दुःखमिति शेषः ।


अविनाशीत्यत्र भगवता तावदीश्वर एव प्रतिपाद्य इति समर्थितम् । यदुक्तमविनाशित्वं तदेवात्र प्रत्यभिज्ञायते अनाशिन इति । यदपि सर्वततत्वमुक्तं तदेवाप्रमेयस्येति प्रत्यभिज्ञायते । अतोऽप्यत्रेश्वर एवोच्यत इति भावः ।</p>
सोढव्यमिति  ॥
<p class="gr-vyakhya-para">जीवस्य देहहानिसद्भावादीश्वरदेहस्य नित्यत्वादीश्वरस्य जीवादतिशय इति यद्व्याख्यानं न तद्गीताऽभिमतं भवितुमर्हति । देहस्यानित्यत्वनियमादित्यतो गीतायामेव इति विशेषणान्मुक्तदेहस्यापि नित्यत्वमनुज्ञायते । किमु हरेः । अन्यथा तद्विशेषणवैयर्थ्यात् । अतो युक्तमेव व्याख्यानमिति भावेनाह


इम इति ॥
अनभिमानेन परिहर्तव्यमित्यर्थः । मात्रास्पर्शा इत्येतच्छब्दश्रवणेन भिन्नपदत्वशङ्कापरिहाराय व्याचष्टे


ननु मुक्तदेहस्यापि  कथं  नित्यत्वम्  ?  देहस्यानित्यत्वनियमादित्यत आह
विषयेति ॥


चिदिति ॥
१४ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V15" data-block-id="BGT_C02_V15" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ ।</span><span class="shloka-line">समदुःखसुखं धीरं सोमृतत्वाय कल्पते॥१५ ॥</span></span></div>


जडशरीरत्वमेवानित्यत्वे प्रयोजकम् । तच्च मुक्तदेहस्य चिदानन्दात्मकत्वेन ततो व्यावर्तमानमनित्यत्वमपि व्यावर्तयतीति भावः । चिदानन्दात्मकत्वं देहस्य कथमित्यत आह
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V15" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V15">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V15_B01" data-verse="BGT_C02_V15" data-block-id="BGT_C02_V15_B01">फलमाह । यं हीति । न केवलमव्यथामात्रेणामृतत्वं किन्तु पुरुषम् ।
'पुरु ब्रह्म गुणाधिक्यात् तज्ज्ञानात्पुरुषः स्मृतः'' । इति प्रवृत्ते । पुरुसरणात् पुरुष इत्यर्थः ॥१५ ॥</div>


स्वरूपेति ॥
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V15" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V15" data-id="BGT_C02_V15_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ननु दुःखाभावस्य युद्धाकरणेऽपि सम्भवात् किं तत्कृत्वा दुःखाभावाय अभिमानपरित्यागेनेत्याशङ्क्य देहाद्यनभिमानेन भवन्  दुःखपरित्यागः स्वयं फलरूपोऽपि  परमपुरुषार्थहेतुश्च  भवतीति भावेन श्लोकमवतारयति


स्वरूपं चिदानन्दात्मकमिति भावः । मुक्तानां देह एव नास्ति । ‘अशरीरं वाव सन्तम्’ इत्यादेरित्यतो वाह
फलमिति ॥


चिदिति ॥
अनभिमानेन दुःखपरिहारस्येति शेषः । कथं व्यथापरिहारमात्रेणामृतत्वम्? तमेवं  विद्वान्,  इत्यादिश्रुतिविरोधादित्याशङ्कापरिहाराय  पुरुषपदमवतारयति


जडदेहाभावपरा श्रुतिरिति भावः । भिन्नदेहाभावपरा वेति भावेनाह
नेति ॥


स्वरूपेति ॥</p>
कथमनेनैतच्छङ्कापरिहार इत्यतः स्मृत्यैव व्याचष्टे
<p class="gr-vyakhya-para">ननु मुक्तानां नित्यचिदानन्दात्मकदेहसद्भाव एव कुत इत्यत आह


न वर्तत इति ॥
पुरु ब्रह्मेति ॥


अपरे दोषाः । सुपेशसः सुरूपाः । उन्मिषन्मणिप्रवेशनिष्काभरणाः स्फुरद्रत्नप्रवरहाराभरणाः । सुवर्चसः सुकान्तिमन्तः । अत्र जडाभावमुक्त्वा तेषां शरीरोक्तेरर्थाच्चिदानन्दात्मकदेहवत्त्वं ज्ञायते ।</p>
अस्तु पुरुपदेन ब्रह्म । तज्ज्ञानात्पुरुष इत्येतत्कथं लभ्यत इत्यत आह
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वेतानि  वाक्यानि  गौणमोक्षपराण्येव  मुख्यमुक्तौ  जीवेश्वरयोरैक्येनैतदनुपपत्तेरित्यत आह


न चेति ॥
पुरु सरणादिति ॥


कुतो नेत्यतो मुख्यमोक्षानन्तरमपि भेदस्य श्रुतिस्मृतिसिद्धत्वादित्याह
सरणं


इदमिति ॥
गमनम् । तदेव ज्ञानमिति भावः ॥ १५ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V16" data-block-id="BGT_C02_V16" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नासतो विद्यतेभावो नाभावो विद्यते सतः ।</span><span class="shloka-line">उभयोरपि दृष्टोन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः॥१६ ॥</span></span></div>


अत्रापुनरावृत्तिश्रवणान्मुख्यमोक्षत्वं ज्ञायते । न केवलं मुक्तानामीश्वराद्भिन्नतया व्यथाद्यभावमात्रम्, अपि तु भिन्नतयैव परमानन्दानुभवोऽप्यस्तीति भावेनाह
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V16" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V16">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V16_B01" data-verse="BGT_C02_V16" data-block-id="BGT_C02_V16_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">न च युद्धात्परलोकदुःखमिति शोकः । असत्कर्मणः सकाशात् भावो नास्ति सत्कर्मणः सकाशात् अभावो नास्तीति नियतत्वात् ।<br/>'सद्भाववाचिनः शब्दाः सर्वे ते सुखवाचकाः ।<br/>अभाववाचिनः शब्दाः सर्वे ते दुःखवाचकाः'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vakshaya-id">'सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यते ।<br/>प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते ॥''</span></span> इति वक्ष्यमाणत्वात् ।<br/>(गीता. १७-२६)<br/>'असन्नेव स भवति, असद्ब्रह्मेति वेद चेत्'' इत्यादेश्च ।<br/>अन्तो निर्णयः । न चाविद्यामानविद्यमानयोरुत्पत्तिनाशनिषेधकोयं श्लोकः । प्रत्यक्षविरोधात् । सन्निति व्यवह्रियमाणमेव पदार्थस्वरूपमुत्पत्तेः प्राङ्ग्नाशोत्तरं च नास्तीति सर्वलोको व्यवहरति । न च विपर्यये किञ्चिन्मानम् । इदं तु वाक्यमन्यथासिद्धम् ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">'आद्यन्तयोः सर्वकार्यमसदेवेति निश्चितम् ।<br/>यद्यसन्न विशेषोत्र जायते कोत्र जायते ॥<br/>व्यक्तावपि समं ह्येतदनवस्थान्यथा भवेत् ।<br/>एवं नाशेपि बोद्धव्यमतोसन्नेव जायते ॥<br/>तथाप्यभेदानुभवात् कार्यकारणयोः सदा ।<br/>भेदस्य चाविशेषेण देहोगात् क्षितितामिति ॥ व्यवहारो भवेद्यस्माद्बल्येवानुभवः सदा ॥''</span></span> इति ब्रह्मतर्के ।<br/>न च सदसद्विलक्षणं किञ्चिदस्तीत्यत्र किञ्चिन्मानम् । न चासतः ख्यात्ययोगात् सतो बाधायोगादुभयविलक्षणं भ्रान्तिविषयम् । असतः ख्यात्ययोगादिति वदतोसतः ख्यातिरभून्न वा ? यदि नाभूत् न तत्ख्यातिनिराकरणम् । यद्यभूत् तथापि । न चासतोसत्वेन भ्रान्तौ सत्वेन च ख्यातिर्नास्तीत्यत्र किञ्चिन्मानम् । असद्व्यवहारलोपप्रसङ्गाच्च । यदविद्यमानं रूपं तस्य सत्त्वेन प्रतीतेरेव भ्रान्तित्वाच्च । अनिर्वचनीयत्वपक्षेपि सदिदं रजतमित्यविद्यमानसत्त्वप्रतीतिं विना न हि भ्रान्तित्वम् । भ्रान्तिसत्त्वाङ्गीकारेप्यभ्रान्तं सदिदं रजतमित्यविद्यमानसत्वप्रतीतौ हि प्रवर्तते । तस्मादुभयविलक्षणं न किञ्चित् ।<br/>'विश्वं सत्यम्'' । 'यच्चिकेत सत्यमित्'' । 'कविर्मनीषी परिभूः स्वयम्भूर्याथातथ्यतोर्थान् व्यदधाच्छाश्वतीभ्यः समाभ्यः'' इत्यादिश्रुतेश्च ॥१६ ॥</div>


यो वेदेति ॥
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V16" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V16" data-id="BGT_C02_V16_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘पापमेवाश्रयेदस्मान्’ इत्यादिना बन्धुहननादिरूपाद्युद्धात् परलोकदुःखं शोकहेतुतयोक्तम् । अतः शोक इत्यत आह


एतद्वाक्ययोः परब्रह्मप्रकरणगतत्वान्मुख्यमोक्षपरत्वम् । अन्योन्यं सखायस्ते सर्वे मुक्ताः  ।  स्वावगतेन यशोरूपेण ब्रह्मादिसभां सहमानेनेश्वरेण निमित्तेन नन्दन्ति । कथम्? यतोऽसावेषामनिष्टस्पर्धा दिव्यान्नदाता सन्निन्द्रियाय हितो भवतीत्यर्थः । अत्राप्यनिष्टाभावश्रवणान्मुख्यमोक्षविषयत्वम् ।</p>
न चेति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">कश्चिद्ब्रह्मा ऋचां सम्यगुच्चारणं कुर्वन्नास्ते । स्वयं चातिपुष्टिमान् । कश्चिद् ब्रह्मा शक्करीषु छन्दोगतासु ऋक्षु गायत्रं साम गायति । कश्चिद्ब्रह्मा पुराणविद्यां वदति । कश्चिद्ब्रह्मा  विष्णोर्मूर्तिं ध्यायतीत्यर्थः । अस्य च ब्रह्मबाहुल्यप्रतिपादकत्वान्मुख्यमोक्षविषयत्वम् । जक्षन् भक्षयन् हसंश्च रममाणो रतिं प्राप्नुवन् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">परमसाम्यं नाम योग्यानन्दपूर्णत्वमेव । न तु सर्वसाम्यमिति भावेन मुक्ततारतम्ये च मानमाह


मुक्ता इति ॥
कुतो नेत्यतो हेतुतया नासत इति श्लोकं व्याचष्टे


देवाः देवगन्धर्वाः । तत्त्वरूपाः तत्त्वाभिमानिनो बृहस्पत्यादयः । उक्तेभ्योऽन्ये ये मनुष्योत्तमास्ते भूपाच्छतांशोना इत्यर्थः । तारतम्यसद्भावे परस्परविरोधः स्यादित्यत आह
असदिति ॥


अक्षण्वन्त इति ॥
असत्कर्मण इति दृष्टान्तः । नियतत्वादित्यनेनोत्तरार्धतात्पर्यमुक्तं भवति । इदं च नारायणद्विट्तदनुबन्धिनिग्रहरूपत्वात् सत्कर्मैवेति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु यथाऽसत्कर्मणा सुखं नास्त्येवं सत्कर्मणा दुःखं नास्तीति वक्तव्ये भावाभावयोरभाववर्णनं क्वोपयुज्यत इत्यतो भावाभावशब्दयोरेव सुखदुःखवाचित्वे प्रमाणमाह


प्राप्ताक्षिकर्णफलाः परस्परविरोधशून्या मुक्ताः ज्ञानादिगुणेष्वसमा बभूवुः । तत्र केचित्क्षीरसागरमग्नाः । केचिदश्वत्थवनमुपवर्तमानाः । केचित्स्नातव्यह्रदा इव गम्भीरा भगवन्तं ददृशुरित्यर्थः । इदं वाक्यं ‘श्रुत्वा विष्णुम्’ इत्यागमेन मुख्यमुक्तिविषयतया व्याख्यातम् । अत एव ऋचां त्व इत्यस्य ऋत्विग्विषयत्ववर्णनं परास्तम्  । तारतम्येऽपूर्तिः स्यादित्यत आह
सद्भावेति ॥


कामस्येति ॥
सदसच्छब्दयोः सदसत्कर्मवाचित्वं कुत इत्यत आह


यत्रेच्छाविषयाः पर्याप्तास्तत्र लोके माममृतं कुर्वित्यर्थः ।</p>
सद्भाव इति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">तथापि न जीवेशभेदो युक्तः । तदभेदाभिधायकश्रुतिविरोधादित्यत आह


न चेति ॥
अश्रद्धयेत्युत्तरवाक्यं चात्र ग्राह्यम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भावाभावशब्दपर्यायसदसच्छब्दयोः सुखादौ प्रयोगं प्रमाणं च दर्शयति


कुतो  न  विरोध इति चेदर्थान्तरसम्भवात् । प्रतीत एवार्थः किं न स्यादिति चेन्न । श्रुत्यन्तरेभ्य एवार्थान्तरस्यावगमादित्याह
॥ असन्निति ॥


सञ्ज्ञेति ॥
ब्रह्म दुःखीति वेद चेत्तर्हि स वेत्ता दुःख्येव भवति । ब्रह्म सुखरूपमिति वेद चेत्तर्हि वेत्तारं सुखिनं विदुरित्यर्थः । अन्तशब्दस्यानेकार्थत्वादिह विवक्षितार्थमाह


‘प्रज्ञानघन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति । न प्रेत्य सञ्ज्ञाऽस्ति’ इति याज्ञवल्क्यवाक्यानन्तरं तदभिप्रायमजानन्त्याः मैत्रेय्याश्चोद्यवाक्यम् ‘अत्रैव मा भगवान् मोहान्तमापीपदन्न प्रेत्य सञ्ज्ञाऽस्ति’ इति । तदर्थ उच्यते सञ्ज्ञेति । यदि मोक्षे ज्ञानं नश्येत्तर्हि तस्यापुरुषार्थत्वं स्यात् । भवति चासौ पुरुषार्थः । अतस्तत्र ज्ञानाभाववचनं मोहकमेेवेत्यर्थः ।  ‘स होवाच । नवा ओ अहं मोहं ब्रवीमि’ इत्यस्यार्थः
अन्त इति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">असतः प्रागविद्यमानस्य भाव उत्पत्तिर्न विद्यते । सतो विद्यमानस्याभावो नाशो न विद्यत इत्यपव्याख्यां प्रत्याख्याति


इतीति ॥
न चेति ॥


ज्ञाननाशकथनं कथं न मोहकमित्यत उच्यते ‘अविनाशी वा अयमात्माऽनुच्छित्तिधर्मा’ इति । तस्यार्थः
गीतानुसारेणाल्पाच्तरमित्याद्यतिक्रमः । किमेकप्रत्यक्षविरोधोऽथ सर्वप्रत्यक्षविरोधः? नाद्यः । भ्रान्तित्वोपपत्तेः । न द्वितीयः । परबुद्धेरसिद्धेरित्यत आह


भूतजेति ॥
सन्निति ॥


तत्र भौतिकज्ञानं लुुप्यत इति मद्वाक्यार्थो न तु निजज्ञानमपीति, अतो न मद्वाक्यं मोहकमिति भावः । भूतजानाममुक्तानामेतद्विषये ज्ञानं लुप्यत इति वा । कुतो निजं ज्ञानं न लुप्यत इत्यत आह
स्थितिकाले सत्त्वेन व्यवह्रियमाणमेव पदार्थमुत्पत्तेः ्राङ्नाशोत्तरं च नास्तीति सर्वलोको व्यवहरति । तेन सर्वलोकस्याविद्यमानविद्यमानयोरुत्पत्तिनाशव्यवहारेण तन्मूलं प्रत्यक्षमनुमातुं  शक्यमिति भावः । ननु व्यवहारान्यथानुपपत्त्या तन्मूलं ज्ञानमेव सिद्ध्यति । न तु तस्य प्रत्यक्षतानियम इति चेत् । किमिदमनुमानादिज्ञानमुत भ्रमः ? नाद्यः । अनङ्गीकारात् । लिङ्गाद्यभावेऽपि भावाच्च । द्वितीयं निराचष्टे


न चेति ॥
न चेति ॥


आत्मनाशः आत्मस्वरूपभूतज्ञाननाशः । आत्मातिरिक्तमपि यदा न नश्यति तदा किमु वाच्यमतिप्रेमास्पदात्मस्वरूपज्ञानं न नश्यतीत्यर्थः । ज्ञेयानाशोऽपि  कुत  इत्याशङ्कापरिहाररूपं ‘यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति । तदितर इतरं जिघ्रति । यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत्केन कं पश्येत्तत्केन कं जिघ्रेद्येनेदं सर्वं विजानाति तं केन विजानीयात् । विज्ञातारमरे केन विजानीयात्’ इति वाक्यं व्याख्यायते
भ्रमत्वे बाधकेन भाव्यम् । न च तदत्रास्ति । अतो नायं भ्रम इति परिशेषात्प्रत्यक्षमेव व्यवहारमूलं सिध्यतीति भावः । नासत इत्येतद्वाक्यमेव विपर्यये मानमित्यत आह


स्वभावत इति ॥
इदमिति ॥


आत्मव्यतिरेकेण ज्ञेयसद्भाव एव घ्राणादिभोगस्येश्वरज्ञानस्यात्मज्ञानस्य च सम्भवादन्यथाऽसम्भवाज्ज्ञेयसद्भावोऽङ्गीकार्य इत्यर्थः । निर्विशेषाद्वैते कर्मकर्तृभावविरोधात् स्वज्ञानं च नोपपद्यते ।  यो  ज्ञेयाभावे  भोगाद्यसम्भव  उक्तः  सोऽप्यस्त्वित्यत  आह
सिद्धं॥


यदेति ॥
घटितम् ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतमेवार्थं ब्रह्मतर्केण साधयति


अन्यद् गन्धादि  ।  कथं भोगाद्यभावे पुरुषार्थताऽभाव इत्यत आह
आद्यन्तयोरिति ॥


तदिति ॥
उत्पत्तेः प्राङ्नाशोत्तरं चेत्यर्थः  ।  निश्चितं प्रत्यक्षेणेति शेषः । आदावसत्वानङ्गीकारे बाधकमाह


पुरुषेणार्थ्यो हि पुरुषार्थः । न हि भोगाद्यभावं पुरुषोऽर्थयते । तदर्थं यतते वा । अतो भोगाद्यभावरूपो मोक्षो न पुरुषार्थ इत्यर्थः । ‘एतावदरे खल्वमृतत्वम्’ इत्युपसंहारवाक्यं व्याक्रियते
यदीति ॥


तस्मादिति ॥
यद्यत्र कार्ये पृथुबुध्नोदराकारादिविशेषः प्रागसन्न जायते तर्र्ह्यत्र कार्ये जायत इति वित्तिव्यवहारयोः को विषयः? तौ निर्विषयौ प्रसज्येते इत्यर्थः । अभिव्यक्तिर्विषय इत्यत आह


भोगाद्यभावेऽपुरुषार्थत्वप्रसक्तेर्भोगाद्यङ्गीकार्यम् । भोगादिसम्भवाच्च भिन्ना विषयादयः । ततश्च स्वरूपज्ञानमिति भावः ।</p>
व्यक्ताविति॥
<p class="gr-vyakhya-para">‘यद्वै तन्न पश्यति न तु तद्द्वितीयमस्ति’ इत्यस्यार्थो यदिति । ‘ततोऽन्यद्विभक्तं यत्पश्येत्’ इत्येतद्व्याक्रियते


प्रधानेति ॥
व्यक्तिर्विषय इति वदताऽपि नासतो जन्म परिहृतम् । प्रागविद्यमानव्यक्तेर्जन्मनोऽङ्गीकार्यत्वात् । अन्यथा व्यक्तेः कादाचित्कत्वानुपपत्तेरिति भावः । प्राग्विद्यमानाया एव व्यक्तेरपि व्यक्तिः कदाचिद्भवति । अतोऽभिव्यक्तेः कादाचित्कतेत्यत आह


अन्यदवतारव्यतिरिक्तमीश्वरेण भिन्नतया दृष्टत्वात् ‘प्रधानपुरुषादिकं भिन्नमेवेश्वरात्’ इत्युक्तम् । अभिन्नतया सर्वज्ञेनेश्वरेणादृष्टत्वाच्च भिन्नमित्युपपादकं ‘पश्यन् वै तन्न पश्यति’ इति । एतद्वाक्यं व्याक्रियते
अनवस्थेति ॥


पश्यन्निति ॥
यदि व्यक्तेरपि व्यक्तिः, तर्हि तस्याः प्रागसत्या एव जन्माङ्गीकार्यम् । अन्यथोक्तदोषात् । तस्या अपि प्राग्विद्यमानाया एव व्यक्तिश्चेत्तस्या अप्येवमित्यनवस्था स्यादित्यर्थः । विद्यमानस्य नाशानभ्युपगममेऽप्येवं बाधकं बोद्धव्यमित्याह


प्रधानादीनां स्वतो भिन्नत्वेन दर्शनमीश्वरस्य भ्रमः किं न स्यादित्याशङ्कापरिहाररूपं‘न हि द्रष्टुर्दृष्टेर्विपरिलोपो विद्यते’ इत्येतद्व्याक्रियते ।
एवमिति ॥


न हीति ॥
तथाहि । सतो नाशाभावे नष्ट  इति प्रत्ययादेर्निर्विषयत्वं स्यात् । अनभिव्यक्तिविषयत्वं चेत्तस्याः पूर्वमपि भावे कादाचित्कत्वानुपपत्तिः । अभावेऽसत्कार्यापातः । अनभिव्यक्तेरभिव्यक्तिश्चेत् पूर्ववदनवस्थेति ॥ सन् विनश्यतीति चोपसंहारो द्रष्टव्यः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वेवमसतो जन्मोपपत्तेरत्यन्तासत एव स्यात् । किं विशेषो जायत इत्युक्त्येत्यत आह


विपरिलोपो विपरीतत्वम् । अविनाशित्वादिति । नित्यत्वेन निर्दोषत्वादित्यर्थः ।</p>
तथापीति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">‘परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति’ इति श्रुतिं व्याख्यातुं तदुपयुक्तमाह


ब्रह्माणीति ॥
यद्यप्येवमसतो जन्मोक्तम् । तथापि नात्यन्तासतः । किन्तु रूपभेदेन सदसत एवेति भावः । तत्कुत इत्यत आह


श्रुतिव्याख्यानम्
अभेदेति ॥


अपीति ॥
भेदस्य चानुभवादिति सम्बन्धः । मृदेव घट इति कार्यकारणयोरभेदानुभवात् कारणस्य च प्रागपि सत्त्वात् कार्यस्यापि पूर्वं सत्त्वं सिध्यति । भेदानुभवादसत्त्वं चेत्यर्थः । अभेदानुभवो भ्रमः किं न स्यादित्यत आह


यद्यपि परमं ब्रह्म वेद, तथापि ब्रह्मैव भवति न परं ब्रह्म भवतीत्यर्थः । कुत इत्थं कल्प्यते? परब्रह्मज्ञानेन परब्रह्मत्वं भवतित्येवार्थः किं न स्यादित्यत आह
अविशेषेणेति ॥


यदीति ॥
अभेदानुभवस्य भ्रमत्वे भेदानुभवस्यापि भ्रमत्वं स्यात् । विशेषानुभवाभावादिति भावः । अभेदानुभव एव नास्तीत्यत  आह


यदि जीवस्य मुक्तौ परमेश्वरैक्यं स्यात्तर्हि संसारेऽपि तथा स्यात् । प्राग्भिन्नस्य पश्चादभेदानुपपत्तेर्नैतद्युज्यते । तथात्वे दुःखानुपपत्तेरिति भावः । कुतो न स्याद्दुःखितेत्यत आह
देह इति ॥


दुःखीति ॥
तस्मादभेदव्यवहारमूलमनुभवोऽनुमीयत इत्यर्थः । अनुभवसद्भावेऽपि कुत एतदित्यत आह


परमेश्वरभूतस्याप्यज्ञानवशाद्दुःखित्वमित्यत आह
बलीति ॥


कुत इति ॥</p>
अबाधितानुभवः स्वविषयस्थापने शक्त इत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वज्ञस्यापि भ्रान्त्याऽज्ञानमित्यत आह
<p class="gr-vyakhya-para">यदपि सदसद्विलक्षणत्वं विश्वस्यानेन श्लोकेनोच्यत इति व्याख्यानं तन्निराचष्टे


क्वेति ॥
न चेति ॥


भ्रमस्याधिष्ठानाज्ञानमूलत्वादज्ञानस्य  च  भ्रान्तिमूलत्वाङ्गीकारेऽन्योन्याश्रयतेति  भावः  । ‘अहं ब्रह्मास्मि’ ‘तत्त्वमसि’ इति श्रुतिद्वयं व्याचष्टे
सदसद्विलक्षणं किञ्चिदपि न प्रामाणिकं, कुतो विश्वमित्यर्थः । नन्वसतो भावो भानं ख्यातिर्न विद्यते । सतोऽभावो बाधो न विद्यते । अतस्तदुभयवतो भ्रमविषयस्यार्थापत्त्या सदसद्विलक्षणत्वात्कथं सदसद्विलक्षणं किञ्चिदपि न प्रामाणिकमित्यत आह


ओयत्वादिति ॥
न चेति ॥


असनान्मितेरिति ।
यद्भ्रमविषयस्य शुक्तिरजतादेः सद्वैलक्षण्यमुक्तं तदङ्गीक्रियत एव । ख्यात्यनुपपत्त्या यदसद्वैलक्षण्यमुक्तं न तद्युक्तम् । तथाहि । असतः ख्यातिरनुपपन्नेति किमसत्त्वेनोत सत्वेन । आद्ये विकल्पयति


स्वस्मिन् परिमितेर्निरासनादित्यर्थः । विरोधिनां निरसनात्प्रमितिरूपत्वाच्चेति वा । त्विट् (त्विङ्) प्रकाशन इति धातोस्तेजस्त्वात्त्वमितीरितः । न केवलमेतच्छब्दवाच्यत्वं हरेः, अपि तु सर्वशब्दवाच्यत्वं चेत्याह
असत इति ॥


सर्वैरिति ॥
द्वितीयं दूषयति


सर्वशब्दवाच्यत्वेऽपि रूपविशेषनियमोऽस्तीत्याह
यदीति ॥


युष्मदिति ॥</p>
प्रतीत एव धर्मिणि धर्मनिषेधस्य दृष्टत्वादसतोऽप्रतीतौ न तत्र प्रतीतत्वधर्मो निषेद्धुं शक्यत इति भावः । आद्यं प्रत्याह
<p class="gr-vyakhya-para">तत्त्वमसीति वाक्यं नाभेदपरम् । पूर्वोत्तरवाक्याननुसारित्वादिति भावेनाऽदित एव प्रकारान्तरेण व्याक्रियते । तत्र ‘सर्वान् वेदानधीत्य महामना अनूचानमानी स्तब्ध एयाय’ इत्येतद्व्याक्रियते ।


सर्वानिति ॥
यदीति ॥


‘तं ह पितोवाच श्वेतकेतो यन्नु खलु सोम्यैवं महामना अनूचानमानी स्तब्धोऽस्युत  तमादेशमप्राक्ष्यो येनाश्रुतं श्रुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञातं भवति’  इत्येतद्व्याक्रियते
तथापि न तत्ख्यातिनिराकरणं सम्भवति । व्याघातादिति भावः । द्वितीयेऽपि किं भ्रान्तावभ्रान्तौ वा असतः सत्त्वेन ख्यात्ययोगः? द्वितीयोऽनङ्गीकारपरास्तः । प्राचीनपक्षे दूषणान्तरं वदन्नाद्यं दूषयति


अकृताचारमिति ॥
न चेति ॥


आदिश्यत इत्यादेशो नारयणः । ज्ञाते श्रुते मते च ।
प्राचीनपक्षे दूषणान्तरमाह


अविज्ञातज्ञानादीनामिति ॥
असदिति ॥


अविज्ञाताश्रुतामतज्ञानश्रवणमननानामित्यर्थः । अज्ञातान्यज्ञानादीनां यत्फलं तत्तदभावेऽपि भगवज्ज्ञानादिमात्रेणापि भवतीत्यर्थः । अज्ञातान्यज्ञानादीनां  ज्ञातानामपि  यत्फलं  तदपि  भगवज्ज्ञानादौ जात एव जातं भवतीति च । परमात्मज्ञानादौ सत्यन्यदज्ञाताद्यपि ज्ञातादिवद्भवतीति वा । एवंविधत्वादीश्वरस्य तज्ज्ञाने स्वात्मनोऽत्यन्ताधमत्वज्ञानसम्भवेन केशवोऽस्मीत्याद्यभिमानायोगान्नासौ त्वया पृष्ट इति भावः । तत्राऽद्ययोजनाद्वये प्राधान्यं हेतुः । तृतीययोजनायां सादृश्यं हेतुः । ज्ञातमपि जगज्ज्ञानादि परमात्मज्ञानादौ सत्येव सफलमिति कथमित्यत आह
न केवलमसतोऽप्रतीतौ तद्धर्मनिराकरणानुपपत्तिः, अपि तु न कोऽपि व्यवहारस्तत्र युज्यते । सर्वव्यवहाराणां प्रतीतिमूलत्वादिति भावः । असतो भ्रान्तौ सत्त्वेन प्रतीत्यभावे न मानमित्युक्तम् । तद्भावोऽपि कुत इत्यत आह


तदधीनमिति ॥
यदिति ॥


भगवज्ज्ञानादि तावदेवं भवति । वशीकृतविश्वो जगत्सृष्ट्यादिकर्तेश्वर इति । एवं च भगवज्ज्ञानादौ सति जगत्तदधीनमिति ज्ञानादिकं दृढं भवति । ततश्च मोक्षादिफलं भवतीत्यर्थः।</p>
शुक्त्यादेरधिष्ठानस्य योऽसद्रजताद्याकारस्तस्य सत्त्वेन प्रतीतेरेव भ्रान्तित्वात् । भ्रान्तावसतः सत्त्वेन प्रतीत्यनङ्गीकारे भ्रान्त्युच्छेदप्रसक्तेः साऽङ्गीकार्येति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एवमज्ञातस्यापि जगतो ज्ञानादिना फलं किं न स्यादित्यतः का फलप्रत्याशा प्रत्युतानर्थ एव भवतीत्याह
<p class="gr-vyakhya-para">भवेदेतद्यदि भ्रान्तौ प्रतीयमानाकारस्यासत्त्वं संप्रतिपन्नं स्यात् । नैतदस्ति । अनिर्वचनीयत्वाङ्गीकारात् । अनिर्वचनीयप्रतीत्यैव भ्रमत्वोपपत्तेः । अतः कथं भ्रान्तावसतः सत्त्वेन प्रतीतिरित्यत आह


स्वातन्त्र्येणेति ॥
अनिर्वचनीयत्वेति ॥


उक्तरीत्या भगवज्ज्ञानाद्यभावे जगतः स्वातन्त्र्येणैव ज्ञानादि प्राप्यते । तच्च मिथ्याज्ञानत्वादनर्थकृदित्यर्थः ।</p>
अस्त्वनिर्वचनीयत्वं भ्रान्तौ प्रतीयमानाकारस्य । तथापि न भ्रान्तावसतः सत्त्वेन प्रतीतिर्निवारयितुं शक्यते । तथाहि । तदनिर्वचनीयं रजतं किं भ्रान्तावनिर्वचनीयतयैव प्रतीयते सदिदमिति वा । नाद्यः । सदिदमिति प्रतीतिं विनाऽनिर्वचनीयमित्येव प्रतीतौ भ्रान्तित्वायोगात् । अन्यथा बाधकज्ञानस्यापि भ्रमत्वप्रसङ्गात् । परिभाषामात्रस्यान्यथयितुमपि शक्यत्वात् । द्वितीये च तत्सत्त्वं सदसद्वा ? नाद्यः, अनिर्वचनीयत्वविरोधात् । भ्रान्तित्वानुपपत्तेश्च । द्वितीये प्राप्तमसतः सत्त्वेन प्रतिभानमिति भावः । नानिर्वाच्यरजतस्य सत्त्वमसत् । किन्तु प्रातीतिकम् अतो नासतः सत्त्वेन प्रतीतिरित्यत आह
<p class="gr-vyakhya-para">सादृश्याद्भगवज्ज्ञानादौ सत्यन्यज्ज्ञातादिवद्भवतीत्यत्रोक्तं ‘यथा सोम्येकेन मृत्पिण्डेन सर्वं मृण्मयं विज्ञातं स्यात्’ इति दृष्टान्तं व्याचष्टे


यथा चेति ॥
भ्रान्तीति ॥


ज्ञातं ज्ञातादि । प्राधान्याद्भगवज्ज्ञानादिमात्रेणाज्ञातादेरप्यन्यस्य ज्ञानादिफलं भवति, भगवज्ज्ञानादौ  सत्येव ज्ञातस्याप्यन्यस्य ज्ञानादेः फलं भवतीत्युभयत्रोक्तं ‘वाचाऽऽरम्भणं  विकारो  नामधेयं  मृत्तिकेत्येव  सत्यम्’  इति दृष्टान्तं व्याचष्टे
अस्तु तावदनिर्वचनीयस्य सत्त्वं प्रातीतिकम् । तथाप्यसतः सत्त्वेन ख्यातिर्दुष्परिहरा । तथाहि । तत्प्रातीतिकं सत्त्वं किं प्रातीतिकमित्येव प्रतीयत उत व्यावहारिकमिति? नाद्यः । प्रवृत्त्यभावप्रसङ्गात् । द्वितीये तस्य व्यावहारिकत्वं सदसद्वा । नाद्यः । प्रातीतिकत्वविरोधात् । द्वितीये तु कथं नासतः सत्त्वेन ख्यातिरिति भावः । अतोऽसद्वैलक्षण्यसाधकार्थापत्तेर्दुष्टत्वान्न कस्यापि भ्रमविषयस्यानिर्वाच्यतेत्युपसंहरति


यथेति ॥
॥ तस्मादिति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">माऽस्तु भ्रमविषयस्यानिर्वाच्यताऽत्रोच्यत इति । विश्वस्य तु भविष्यति । तत्रासद्वैलक्षण्यस्य सङ्गतत्वात् । सद्वैलक्षण्यं तु बाधान्यथाऽनुपपत्त्या सिद्ध्यतीत्यतः श्रुतिविरोधान्नेति भावेनाह


यस्मात्साङ्केतिकनामधेयस्य वाचाऽऽरम्भणं क्रियते, अतस्तद्विकारोऽत एवाप्रधानम् । मृत्तिकेत्यादि संस्कृतं नाम नित्यम् । अत एव प्रधानम् । प्राधान्यान्मृत्तिकेत्यादिसंस्कृतज्ञानमात्रेण साङ्केतिकाज्ञानादावपि तत्फलं विद्वानिति व्यवहारविषयत्वादिकं  भवति । संस्कृतनामज्ञान एव च साङ्केतिकनामज्ञानं सफलं भवति । तन्मात्रेण विद्वानिति व्यवहारविषयत्वाद्यभावादित्यर्थः ॥
विश्वमिति ॥


तन्मूलमिति ॥
विश्वस्य सदसद्विलक्षणत्वं श्रुतिविरुद्धञ्चेति भावेनाह


तत्प्रधानकत्वादित्यर्थः ।</p>
विश्वमिति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">‘एवं सोम्य स आदेशो भवति’ इति दार्ष्टान्तिकवाक्यं व्याचष्टे


एवमिति ॥
यशस्विनाविन्द्रबृहस्पती युवयोर्विश्वं सत्यमेव । कुतः? युवयोः सत्यजगत्सृष्ट्यादिकर्म सर्वदेवता अपि जानन्ति यत इत्याहेत्यर्थः । बल्यादिभ्यः स्पृहणीयं वसु जेता इन्द्रादिभ्यो दाता । ईश्वरो यद्विश्वं चकार तद्विश्वं सत्यमेव न मिथ्येत्यर्थः । सर्वज्ञो मनःप्रेरकः । सर्वतो वरः स्वतन्त्रः परमेश्वरः पदार्थाननन्तकालेऽप्यबाधिततयैवाकरोदित्यर्थः ॥ १६ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V17" data-block-id="BGT_C02_V17" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अविनाशि तु तद् विदि्ध येन सर्वमिदं ततम् ।</span><span class="shloka-line">विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित् कर्तुमर्हति॥१७ ॥</span></span></div>


प्रधानोऽतस्तज्ज्ञानादिनोक्तप्रकारद्वयेनान्यज्ञानादिसाफल्यं भवतीति शेषः । एवं सदृशश्चेति द्रष्टव्यम् । प्राधान्यमेवेश्वरस्य कुत इत्यतः सदेव सोम्येत्यादिना स्वातन्त्र्येण जगत्कारणत्वमुक्तम् । तदेवाह
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V17" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V17">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V17_B01" data-verse="BGT_C02_V17" data-block-id="BGT_C02_V17_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahavaraha-id">यद्यपि नित्यत्वं जीवस्याप्यस्ति । तथापि सर्वप्रकारेणाविनाशित्वं विष्णोरेवेति तुशब्दः ।<br/>'अनित्यत्वं देहहानिर्दुःखप्राप्तिरपूर्णता ।<br/>नाशश्चतुर्विधः प्रोक्तस्तदभावो हरेः सदा ।<br/>तदन्येषां तु सर्वेषां नाशाः केचिद् भवन्ति हि'' ॥</span></span> इति महावाराहे ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paramashruthi-id">'देशतः कालतश्चैव गुणतश्च त्रिधा ततिः ।<br/>सा समस्ता हरेरेव न ह्यन्ये पूर्णसद्गुणाः'' ॥</span></span> इति परमश्रुतिः ॥१७ ॥</div>


स्वतन्त्रः कारणभूत इति ॥
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V17" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V17" data-id="BGT_C02_V17_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">एवं युद्धाकरणे कारणाभावमुक्त्वा तत्कर्तव्यं, तच्च भगवत्पूजात्वेन कार्यमिति वक्ष्यति । तत्रोभयोरपि नित्यत्वेनेश्वरस्यातिशयाभावात्किं तत्पूजयेत्यत्रोक्तमविनाशीति । तत्रापि कस्यचिदविनाशित्वमेवोच्यते, न जीवादीश्वरस्यातिशयः । तज्ज्ञापकाश्रवणादित्यत आह


ईश्वरोऽहमिति भावाकरणे हेतुतयेश्वरमाहात्म्यमुक्तम् । माहात्म्यान्तरं चोच्यते‘सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठाः’ इति । तदर्थमाह
यद्यपीति ॥


तन्मूलमिति ॥
इति जीवादीश्वरस्यातिशयं तुशब्दो ज्ञापयतीत्यर्थः । नाशस्यानेकविधत्वं कथम्? कुतश्चेश्वरस्य तदभाव इत्यत आह


माहात्म्यान्तरमुक्त्वा अभेदबुद्धिं मा कुर्वित्युच्यते ‘स एषोऽणिमैतदात्म्यमिदं सर्वं तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो’ इति । तद्व्याचष्टे
अनित्यत्वमिति ॥


स इति ॥
अनित्यत्वं स्वरूपनाशः । अत्र विष्णुवाचकाभावात्कथमुच्यते विष्णोरित्यतो येन सर्वमिदं ततमित्येतदेव तद्वाचकमिति भावेनैतच्छ्रुत्यैव व्याचष्टे


व्यापकः पूर्ण इत्यात्मशब्दस्यार्थद्वयम् । पूर्णो गुणैः । ‘नैव सोऽसि’ इति, ‘अतत्त्वमसि’ इति विभज्य व्याख्यानान्तरम् ।</p>
देशत इति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">जीवेश्वरभेदे  ‘स यथा शकुनिः’ इत्यादिनोक्तदृष्टान्तवाक्यानि व्याचष्टे


यथेति ॥
१७ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V18" data-block-id="BGT_C02_V18" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः ।</span><span class="shloka-line">अनाशिनोप्रमेयस्य तस्माद् युद्ध्यस्व भारत॥१८ ॥</span></span></div>


यदपि ‘जीवेनाऽत्मनाऽनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि’ इति, ‘स एष जीवेनात्मनाऽनुप्रभूतः’  इति जीवेशाभेदाभिधायकवत्प्रतीयमानं वाक्यद्वयं तत् ‘इत्यादिश्रुतिविरोधः’ इत्यादिपदगृहीतं व्याख्यायते
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V18" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V18">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V18_B01" data-verse="BGT_C02_V18" data-block-id="BGT_C02_V18_B01">शरीरिणां तु देहहान्यादिनाशो विद्यत एव । 'येन सर्वमिदं ततम्'' इति तस्यैव लक्षणकथनात् न जीवानां देशतो गुणतश्च पूर्णता । अनिच्छया देहहान्यादेरेव दुःखावाप्तिः सिद्धा । तस्मादनाशिनोप्रमेयस्य विष्णोः पूजार्थं युद्ध्यस्व । तत्प्रसादाधीनत्वाद् दुःखनिवृत्तेः सुखस्य च ।<br/>'ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः ।<br/>तेषामहं समुद्धर्ता'' (गीता १२-६) इत्यादेः ।<br/>जीवपक्षे 'नित्यस्योक्ताः'' इत्युक्तत्वात् 'अनाशिनः'' इति पुनरुक्तिः । 'अविनाशि, येन सर्वमिदं ततम्'' इत्युक्तस्यैव 'अनाशिनोप्रमेयस्य'' इति प्रत्यभिज्ञानाच्च । 'इमे देहाः'' इति विशेषणान्नित्यश्चिदानन्दात्मकः स्वरूपभूतो देहो मुक्तानामपि विद्यत इति ज्ञायते ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">'न वर्तते यत्र रजस्तमस्तयोः सत्वं च मिश्रं न च कालविक्रमः ।<br/>न यत्र माया किमुतापरे हरे- रनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिताः ॥ श्यामावदाताः शतपत्रलोचनाः पिशङ्गवस्त्राः सुरुचः सुपेशसः ।<br/>सर्वे चतुर्बाहव उन्मिषन्मणि - प्रवेकनिष्काभरणाः सुवर्चसः ॥ प्रवालवैडूर्यमृणालवर्चसां परिस्फुरत्कुण्डलमौलिमालिनाम् ।<br/>भ्राजिष्णुभिर्यः परितो विराजते लसद्विमानावलिभिर्महात्मनाम् ॥ विद्योतमानप्रमदोत्तमाभिः सविद्युदभ्रावलिभिर्यथा नभः'' ॥</span></span> इति हि भागवते ।<br/>चिदानन्दशरीरेण सर्वे मुक्ता यथा हरिः ।<br/>भुञ्जते कामतो भोगांस्तदन्तर्बहिरेव च ॥ इति परमश्रुतिः । न च जीवेश्वरैक्यं मुक्तावपि ।<br/>'इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ।<br/>सर्गेपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च'' । (गीता, १४-२) 'यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् ।<br/>सोश्नुते सर्वान्कामान्सह ब्रह्मणा विपश्चिता'' ।<br/>'एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य ।<br/>इमान् लोकान् कामान्नी कामरूप्यनुसञ्जरन् ।<br/>एतत्सामगायन्नास्ते'' ।<br/>'सर्वे नन्दन्ति यशसागतेन सभासाहेन सख्या सखायः ।<br/>किल्बिषस्पृत्पितुषणिर्ह्येषामरं हितो भवति वाजिनाय'' ।<br/>'ऋचां त्वः पोषमास्ते पुपुष्वान् गायत्रं त्वो गायति शक्वरीषु ।<br/>ब्रह्मा त्वो वदति जातविद्यां यज्ञस्य मात्रां विमिमीत उ त्वः'' ।<br/>'परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते'' 'स तत्र पर्येति जक्षन् क्रीडन् रममाणः स्त्रीभिर्वा यानैर्वा'' ।<br/>'तदा विद्वान्पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति'' ।<br/>'मुक्ताः प्राप्य परं विष्णुं तद्देहं संश्रिता अपि ।<br/>तारतम्येन तिष्ठन्ति गुणैरानन्दपूर्वकैः ।<br/>भूपा मनुष्यगन्धर्वा देवाः पितर एव च ।<br/>आजानेयाः कर्मदेवास्तत्त्व(रूपाः)देवाः पुरन्दरः ।<br/>शिवो विरिञ्चिरित्येते क्रमाच्छतगुणोत्तराः ।<br/>मुक्तावपि तदन्ये ये भूपाच्छतगुणावराः ।<br/>न समो ब्रह्मणः कश्चिन्मुक्तावपि कथञ्चन ।<br/>ततः सहस्रगुणिता श्रीस्ततः परमो हरिः ।<br/>अनन्तगुणितत्वेन तत्समः परमोपि न'' ।<br/>'अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः सखायो मनोजवेष्वसमा बभूवुः ।<br/>आदघ्नास उपकक्षास उ त्वे ह्रदा इव स्नात्वा उ त्वे ददृश्रे ।<br/>कामस्य यत्राप्ताः कामास्तत्र माममृतं कृधीन्द्रायेन्द्रो परिस्रव ।<br/>इत्यादि मोक्षानन्तरमपि भेदवचनेभ्यः । न च 'यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत्'' ।<br/>'यद्वै तन्न पश्यति पश्यन्वै तन्न पश्यति'' ।<br/>'न हि द्रष्टुर्दृष्टेर्विपरिलोपो विद्यते'' ।<br/>'अविनाशित्वान्न तु तद्द्वितीयमस्ति । ततोन्यद्विभक्तं यत्पश्येत्'' ।<br/>'परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति'' ।<br/>'तत् त्वमसि'' 'अहं ब्रह्मास्मि'' इत्यादिवाक्यविरोधः ।<br/>'सञ्ज्ञानाशो यदि भवेत्किमुक्त्या नः प्रयोजनम् ।<br/>मोहं मां प्रापयामास भवानत्रेति चोदितः ।<br/>याज्ञवल्क्यः प्रियामाह नाहं मोहं ब्रवीमि ते ।<br/>भूतजज्ञानलोपः स्यान्निजं ज्ञानं न लुप्यते ।<br/>न च ज्ञेयविनाशः स्यादात्मनाशः कुतः पुनः ।<br/>स्वभावतः पराद्विष्णोर्विश्वं भिन्नमपि स्फुटम् ।<br/>अस्वातन्त्र्याद्भिन्नमिव स्थितमेव यदेदृशम् ।<br/>तदा घ्राणादिभोगः स्यात्स्वरूपज्ञानशक्तितः ।<br/>तदात्मानुभवोपि स्यादीश्वरज्ञानमेव च ।<br/>यदान्यं न विजानाति नात्मानं नेश्वरं तथा ।<br/>पुरुषार्थता कुतस्तु स्यात्तदभावाय को यतेत् तस्मात्स्वभावज्ञानेन भिन्ना विष्णुसमीपगाः ।<br/>भुञ्जते सर्वभोगांश्च मुक्तिरेषा न चान्यथा ।<br/>यन्न पश्येत्परो विष्णुर्द्वितीयत्वेन स स्वतः ।<br/>तद्द्वितीयं न भवति प्रादुर्भावात्मकं वपुः ।<br/>प्रधानपुरुषादन्यद्यत्तस्माद्भिन्नमीश्वरः ।<br/>विभक्तत्वेन नियतं यस्मात्पश्यति सर्वदा ।<br/>पश्यन्नेव यतो विष्णुस्तदभेदं न पश्यति ।<br/>चेतनाचेतनस्यास्य नाभेदोस्ति ततोमुना ।<br/>न हि ज्ञानविलोपोस्ति सर्वज्ञस्य परेशितुः ।<br/>ब्रह्माणि जीवाः सर्वेपि परब्रह्माणि मुक्तिगाः प्रकृतिः परमं ब्रह्म परमं महदच्युतः नैव मुक्ता न प्रकृतिः क्वापि हि ब्रह्मवैभवम् ।<br/>प्राप्नुवन्त्यपि तज्ज्ञानान्निजं ब्रह्मत्वमाप्यते ।<br/>>यद्यस्य परमेशि(श)त्वं तदा स्याद्दुःखिता कुतः ।<br/>दुःखी चेत्कुत ईशत्वमनीशो ह्येव दुःखभाक् ।<br/>कुतः सर्वविदोज्ञत्वं क्व भ्रमोप्यज्ञतां विना ।<br/>तस्मान्नैवेश्वरो जीवस्तत्प्रसादात्तु मुच्यते ।<br/>ओयत्वादहंनामा भगवान्हरिरव्ययः ।<br/>ब्रह्मासौ गुणपूर्णत्वादस्म्यसावसनान्मितेः ।<br/>असनादसिनामासौ तेजस्त्वात्त्वमितीरितः ।<br/>सर्वैः क्रियापदैश्चैव सर्वैर्द्रव्यपदैरपि ।<br/>सर्वैर्गुणपदैश्चैव वाच्य एको हरिः स्वयम् ।<br/>युष्मत्पदैः प्रातियोग्यात्तद्युतैश्च क्रियापदैः ।<br/>अस्मत्पदैरान्तरत्वात्क्रियार्थैश्च तदन्वयैः ।<br/>परोक्षत्वात्तत्पदैश्च मुख्यवाच्यः स एव तु ।<br/>सर्वान्वेदानधीत्यैव प्रज्ञाधिक्येन हेतुना श्वेतकेतुरहङ्कारात्प्रायशो नास्मि मानुषः ।<br/>देवो वा केशवांशो वा नैषा प्रज्ञान्यथा भवेत् ।<br/>एवं महत्त्वबुद्ध्यैव दर्पपूर्णोभ्यगात्पितुः ।<br/>सकाशमकृताचारं तं दृष्ट्वा स्तब्धमज्ञवत् ।<br/>पितोवाच कुतः पुत्र स्तब्धता त्वामुपागता ।<br/>प्रायो नारायणं देवं नैव त्वं पृष्टवानसि ।<br/>यस्मिन् ज्ञाते त्वविज्ञातज्ञानादीनां फलं भवेत् ।<br/>प्राधान्यात्सदृशत्वाच्च तदधीनमिति स्फुटम् ।<br/>तत्सृष्टं चेति विज्ञातं फलवदि्ध भवेज्जगत् ।<br/>स्वातन्त्र्येणास्य विज्ञानं मिथ्याज्ञानमनर्थकृत् ।<br/>यथाचैवैकमृत्पिण्डज्ञानादेः सदृशत्वतः ।<br/>मृण्मयं तदकार्यं च ज्ञातं मृदिति वै भवेत् ।<br/>यथैव मृत्तिकेत्यादिनित्यनामप्रवेदनात् ।<br/>वाचारब्धमनित्यं तु ज्ञातं तन्मूलमित्यपि ।<br/>एवं कारणभूतोसौ भगवान्पुरुषोत्तमः ।<br/>प्रधानश्च स्वतन्त्रश्च तन्मूलमखिलं जगत् ।<br/>तदाधारं विमुक्तौ च तदधीनं सदा स्थितम् ।<br/>स सूक्ष्मो व्यापकः पूर्णस्तदीयमखिलं जगत् ।<br/>तस्मात्तदीयस्त्वमसि नैव सोसि कथञ्चन ।<br/>यथा पक्षी च सूत्रं च नानावृक्षरसा अपि ।<br/>यथा नद्यः समुद्रश्च यथा वृक्षपरावपि ।<br/>यथा धानाः परश्चैव यथैव लवणोदके ।<br/>यथा पुरुषदेशौ च यथाज्ञज्ञानदावपि ।<br/>यथा स्तेनापहार्यौ च तथा त्वं च परस्तथा ।<br/>भिन्नौ स्वभावतो नित्यं नानयोरेकता क्वचित् ।<br/>एवं भेदोखिलस्यापि स्वतन्त्रात्परमेश्वरात् ।<br/>परतन्त्रं स्वतन्त्रेण कथमैक्यमवाप्नुयात् ।<br/>स जीवनामा भगवान्प्राणधारणहेतुतः ।<br/>उपचारेण जीवाख्या संसारिणि निगद्यते ।<br/>तदधीनमिदं सर्वं नान्याधीनः स ईश्वरः ।<br/>जीवेश्वरभिदा चैव जडेश्वरभिदा तथा ।<br/>जीवभेदो मिथश्चैव जडजीवभिदा तथा ।<br/>जडभेदो मिथश्चेति प्रपञ्चो भेदपञ्चकः ।<br/>विष्णोः प्रज्ञामितं यस्माद्द्वैतं न भ्रान्तिकल्पितम् ।<br/>औतः परमार्थोसौ भगवान्विष्णुरव्ययः ।<br/>परमत्वं स्वतन्त्रत्वं सर्वशक्तित्वमेव च ।<br/>सर्वज्ञत्वं परानन्दः सर्वस्य तदधीनता ।<br/>इत्यादयो गुणा विष्णोर्नैवान्यस्य कथञ्चन ।<br/>अभावः परमद्वैते सन्त्येव ह्यपराणि तु ।<br/>विकल्पो विनिवर्तेत कल्पितो यदि केनचित् ।<br/>औतं ज्ञानिनां पक्षे न तस्माद्विद्यते क्वचिद्'' ।<br/>इत्यादिश्रुतिभ्योर्थान्तरस्यैवावगतत्वात् । एकपिण्डनामधेयेतिशब्दानां वैयर्थ्यं चान्यथा । न चैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं तत्पक्षे । न हि शुक्तिज्ञो रजतज्ञ इति व्यवहारः । नवकृत्वोपि भेद एव दृष्टान्तोक्तेश्च । तस्मादतत्त्वमसीत्येवोच्यते । ऐतदात्म्यमित्येतदात्मसम्बन्धि । तत्स्वामिकम् । त्वमपि तदैतदात्म्यमित्येतदात्मसम्बन्धि । तत्स्वामिकम् । त्वमपि तदैतदात्म्यमेवासि न सोसीति वा । तदिति लिङ्गसाम्यं चात्र । अविद्यमानमेवेश्वरं सृष्ट्यादिकं चाप्राप्तमेवात्मनो भिन्नत्वेन प्रापयित्वा तन्निषेधे कथं श्रुतेरुन्मत्तवाक्यत्वं न स्यात् ? अनुवादोपि 'यदिदं वदन्ति तन्न युज्यते'' इत्यादिवाक्यं परिहारे विशेषयुक्तिं च विना न दृष्टः । अतिप्रसङ्गश्चान्यथा । अभेदानुवादेन भेदोपदेशः किमिति न स्यात् ? सर्वशाखान्ते भेदोक्तेश्चैतदेव युक्तम् ।<br/>'नासंवत्सरवासिने प्रब्रूयात् नाप्रवक्त्र इत्याचार्या आचार्याः'' ।<br/>'अहं विश्वं भुवनमभ्यभवाम्'' ।<br/>'अनन्ते स्वर्गे लोके ज्येये प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति इति ब्रह्मविदो विदुः'' ।<br/>'नमो विष्णवे महते करोमि'' । 'पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम्'' ।<br/>इत्यादि । न चेश्वरस्तद्भेदो वा प्रत्यक्षादिसिद्धः । तत्पक्षे त्वैक्यादेरपि मिथ्यात्वात्स्वरूपस्य च सिद्धत्वाद्व्यर्थैव श्रुतिः । लक्षितस्वरूपस्यापि न स्वरूपाद्विशेषः । निर्विशेषत्वोक्तेः । मिथ्याविशेषोक्तौ चाप्रामाण्यं श्रुतेः । मिथ्यात्वं च मिथ्यैव तेषाम् । अतः सत्यत्वं सत्यं स्यात् । उपाधिकृतभेदेप्युपाधेर्मिथ्यात्वे त्वप्राप्तमेवोपाधिभेदं प्रापयित्वा पुनर्निषिद्ध्यत इति स एव दोषः । सत्योपाधिपक्षेपि हस्तपादाद्युपाधिभेदेपि भोक्तुरेकत्वदृष्टेरेकेनैवेश्वरेण सर्वोपाधिगतं सुखं दुःखं भुज्यतेत्येवमादयो दोषाः समा एव । अचेतनानामनुभवाभावान्न तत्साम्यम् । अतो जीवेश्वरयोर्भेद एवेति सिद्धम् ॥ १८ ॥</div>


स इति ॥
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V18" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V18" data-id="BGT_C02_V18_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">अस्तु हरेः सर्वप्रकारेणाविनाशित्वम् । तथापि कथं तस्य जीवादतिशय इत्याशङ्कापरिहारायोच्यते


‘जीवापेतं वाव किलेदं म्रियते । न जीवो म्रियते’ इत्यस्यार्थः
<span class="mulaprateeka">अन्तवन्त इति ॥</span>


तदधीनमिति ॥</p>
तत्रैकस्य शरीरिणो देहनाशमात्रम् उच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय व्याचष्टे
<p class="gr-vyakhya-para">‘प्रपञ्चो यदि विद्येत निवर्तेत न संशयः’ इत्यादिश्रुतिः भेदमिथ्यात्वाभिधायकवत्प्रतीयमाना प्रागादिपदगृहीता व्याख्यायते


जीवेति ॥
शरीरिणामिति ॥


विद उत्पत्ताविति धातुमाश्रित्य ‘यदि विद्येत’ इत्येतदुत्पाद्यश्चेदिति व्याख्यातम् । भ्रान्तिकल्पितत्वाद्भेदस्य कथमनादिनित्यतेत्याशङ्कानिवर्तकस्य ‘मायामात्रमिदं द्वैतम्’ इत्यस्यार्थो विष्णोरिति । भेदस्य सत्यत्वे कथमद्वैतं स्थानान्तरे कथ्यत इत्यत उक्तम् ‘औतं परमार्थतः’ इति । तस्यार्थोऽद्वैत इति । अनेन परमार्थत इति तसिल् प्रथमार्थ इत्युक्तं भवति । औतवाक्यं परमार्थो भगवानद्वैत इत्याहेत्यर्थः । किं तत्परमत्वमित्यत आह
ईश्वरः सर्वप्रकारेणाविनाशी । शरीरिणां तु नित्यत्वमात्रमेवास्ति । न तु सर्वप्रकारेणाविनाशित्वम् । देहहान्यादिसद्भावात् । अतोऽस्ति जीवादीश्वरस्यातिशय इति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अस्त्वविनाशीति  श्लोके  भगवद्वाचकसद्भावः  । तथापि  येन  सर्वमिदं ततं तदविनाशीति व्याप्तिरूपेणोक्तेः कथं विष्णोरेवेत्यवधार्यत इत्यत आह


परमत्वमिति ॥
येनेति ॥


एवं परमत्ववतोऽद्वैतत्वं नाम किमित्यत आह
यद्यपि व्याप्तिरूपेणेदमुच्यते । तथापि सर्वततत्वस्य विष्णुलक्षणत्वेन तत्रैव पर्यवसानाद्युक्तमवधारणमिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कथमिदमीश्वरलक्षणम् ? जीवानामपि कालतस्ततत्वेन तत्रातिव्याप्तेरित्यत आह


इत्यादय इति ॥
नेति ॥


सोऽयं परमद्वैते अभावः । तदिदं परमत्ववतोऽद्वैतत्वं तदेवाद्वैतश्रुत्यर्थ इत्यर्थः । सर्वाद्वैतमेवार्थः किं न स्यादित्यत आह
न केवलमत्र कालतस्ततिरुच्यते । अपि तु देशतो गुणतश्च । न च  सा  जीवानामस्तीति भावः । अत्र जीवस्य प्रतिपाद्यतानिषेधपरं भाष्यममुख्यार्थपरं चानुमतमिति न तद्विरोधः । तत्र जीवेभ्योऽपि ततेराधिक्यात् । न त्वेवाहमिति पुनरुक्तेश्चेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वन्तवन्त इत्यत्र जीवस्य देहहानिरेवोच्यते । न तु नाशान्तरम् । अतः कथमादिपदप्रक्षेपेण व्याख्यानमित्यत आह


सन्तीति ॥
अनिच्छयेति ॥


बाधकाभावाच्च  न  भेदस्य  कल्पितत्वमित्यर्थप्रतिपादकं  विकल्प इति वाक्यम् । तस्यार्थो विकल्प इति । ‘स आत्मा तत्त्वमसि’ इत्यादिवाक्यस्य भेदपरत्वसिद्ध्यर्थं ‘यथा सोम्य’ इत्यादिवाक्यस्य स्वोक्तमर्थमनङ्गीकृत्यार्थान्तरताकल्पनायाम् उदाहृतश्रुतिविरोधो बाधकः ।</p>
सत्यम् । देहहानिरेवात्रोक्तेति । तथापि देहप्राप्तिहान्योरनिष्टत्वेन तद्वतो दुःखप्राप्तिनियमादिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">बाधकान्तरं चाह
<p class="gr-vyakhya-para">अस्त्वेवं जीवादीश्वरस्यातिशयः । ततश्च किमित्याशङ्कापरिहारायोत्तरार्धं व्याचष्टे


एकेति ॥
तस्मादिति ॥


यथैकमृत्पिण्डविज्ञानेन सर्वं मृण्मयं विज्ञातं स्यात्, यतो नामरूपात्मकं मृण्मयं वागालम्बनमात्रं न तु पारमार्थिकं, मृत्तिकैव सत्या तथा परमात्मज्ञाने सति जगज्ज्ञानं भवति । ततोऽतिरेकेणाभावादित्यन्यथाव्याख्यानं न युज्यते । ‘मृदा विज्ञातया सर्वं मृण्मयं विज्ञातं स्यात् । वाचाऽऽरम्भणं विकारो मृत्तिकैव सत्या’ इत्येतावता पूर्णत्वेनैकादिशब्दानां वैय्यर्थ्यात् । सर्वमृण्मयानामेकमृत्पिण्डातिरेकेणाभावाभावात् । नामधेयस्यापि विकारत्वादिति भावः ॥</p>
सर्वप्रकारेणाविनाशित्वेन सातिशयत्वादित्यर्थः । सातिशयत्वेऽपि कुतस्तत्पूजा कार्येत्यत आह
<p class="gr-vyakhya-para">किञ्च वाचाऽऽरम्भणवाक्ये यदि ईशेशितव्यादिप्रपञ्चस्य परमात्मन्यारोपिततया ततोऽतिरेकेणाभावो विवक्षितस्तर्हि प्रतिज्ञातं परमात्मज्ञानेन जगज्ज्ञानं न स्यात् । सत्यज्ञानेन मिथ्याज्ञानस्यानुपपत्तेः । विरोधात्तयोर्ज्ञानयोरित्याह


न चेति ॥
तदिति ॥


ननु परमात्मज्ञानेन जगन्मिथ्येति ज्ञायत एव । अतः कथमुच्यते ब्रह्मण्यारोपितत्वे जगतः तज्ज्ञानेन जगज्ज्ञानानुपपत्तिरित्यत आह
न केवलं सर्वप्रकारेणाविनाशित्वात्तत्पूजाऽत्र कर्तव्येत्युच्यते । अपि तु सर्वप्रकारेणाविनाशित्वात्स एव स्वतन्त्रः । ततश्च तदधीनत्वं मुक्तेः । युद्धादिस्वकर्मणाऽऽराधितश्चेश्वरो मोक्षं ददाति । अतस्तत्पूजा कर्तव्येत्येवाभिप्रेतमिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अस्त्वीश्वरस्य सातिशयत्वान्मोक्षप्रदानशक्तिः । तथापि स्वकर्मणाऽऽराधितो हरिर्मोक्षं ददातीत्येतद्गीताभिमतमित्येतत्कुतः । मुक्तेर्ज्ञानभक्तिसाध्यताया गीताभिमतत्वादित्यत आह


न हीति ॥
ये त्विति ॥


एवं चेत्परमात्मज्ञानेन प्रपञ्चाभावज्ञानं भवतीति वक्तव्यम् । न तु प्रपञ्चज्ञानं ब्रह्मज्ञानेन भवतीति । तथा लोके व्यवहाराभावादिति भावः । इतोऽपि नात्र प्रपञ्चस्य परमात्मातिरेकेणाभावो विवक्षित इत्याह
केवलकर्मणा मोक्षसिद्धेः गीतानभिमतत्वेऽपि भक्तिज्ञानसहितेन साभिमतैव । ‘ये तु सर्वाणि’ इति तथोक्तत्वात् । तादृशं च कर्मात्राभिप्रेतमिति भावः । ‘मत्पराः’ इत्यनेन भगवज्ज्ञानमुच्यते । अनन्ययोगः अनन्यभक्तिः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">‘अनाशिनोऽप्रमेयस्य’  इति  प्रकृतशरीरिविषयं किं न स्यादित्यत आह


नवकृत्व इति ॥
जीवेति ॥


किमतो यद्येवं वाचाऽऽरम्भणश्रुतिर्भेदपक्षे युक्तेत्यत आह
जीवपक्षेऽनाशिनोऽप्रमेयस्येत्यत्र जीवो वाच्य इति पक्षे । ईश्वरग्रहणपक्षे स्फुटमर्थभेदसम्भवात् तद्विहाय कथञ्चिदर्थभेदकथनं न युक्तमित्यत्रोच्यते । भाष्ये तु मुख्यार्थे सिद्धे गौणमप्यर्थान्तरमुच्यत इत्यविरोधः । न केवलं जीवपक्षे पुनरुक्तेरीश्वरपरत्वम् अपि तु तज्ज्ञापकसद्भावाच्चेत्याह


तस्मादिति ॥
अविनाशीति ॥


तस्मात्पूर्ववाक्यानां भेदपरत्वादित्यर्थः ॥</p>
अविनाशीत्यत्र भगवता तावदीश्वर एव प्रतिपाद्य इति समर्थितम् । यदुक्तमविनाशित्वं तदेवात्र प्रत्यभिज्ञायते अनाशिन इति । यदपि सर्वततत्वमुक्तं तदेवाप्रमेयस्येति प्रत्यभिज्ञायते । अतोऽप्यत्रेश्वर एवोच्यत इति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अतत्त्वमसीति भेदपरतया योजनायाम् ‘ऐतदात्म्यमिदं सर्वम्’ इति पूर्ववाक्यविरोधः स्यादित्यतस्तस्य श्रुत्योक्तमर्थं स्मारयति
<p class="gr-vyakhya-para">जीवस्य देहहानिसद्भावादीश्वरदेहस्य नित्यत्वादीश्वरस्य जीवादतिशय इति यद्व्याख्यानं न तद्गीताऽभिमतं भवितुमर्हति । देहस्यानित्यत्वनियमादित्यतो गीतायामेव इति विशेषणान्मुक्तदेहस्यापि नित्यत्वमनुज्ञायते । किमु हरेः । अन्यथा तद्विशेषणवैयर्थ्यात् । अतो युक्तमेव व्याख्यानमिति भावेनाह


ऐतदात्म्यमिति ॥
इम इति ॥


अस्त्वेवमात्मसम्बन्धीति योजना । सम्बन्धश्च तादात्म्यमित्यतः स्वस्वामिभावसम्बन्ध एवेति भावेनाह
ननु मुक्तदेहस्यापि  कथं  नित्यत्वम्  ?  देहस्यानित्यत्वनियमादित्यत आह


तदिति ॥
चिदिति ॥


तत्त्वमसीति पदविभागमभ्युपेत्यापि पूर्वोत्तरवाक्यानां भेदपरत्वाद् भेदपरतया श्रुतिसिद्धमर्थान्तरं चाह
जडशरीरत्वमेवानित्यत्वे प्रयोजकम् । तच्च मुक्तदेहस्य चिदानन्दात्मकत्वेन ततो व्यावर्तमानमनित्यत्वमपि व्यावर्तयतीति भावः । चिदानन्दात्मकत्वं देहस्य कथमित्यत आह


त्वमपीति ॥
स्वरूपेति ॥


न सोऽसीति व्यावृत्तिकथनमात्रम् । इतोऽप्यैतदात्म्यपरामर्शोऽयमित्याह
स्वरूपं चिदानन्दात्मकमिति भावः । मुक्तानां देह एव नास्ति । ‘अशरीरं वाव सन्तम्’ इत्यादेरित्यतो वाह


तदिति ॥
चिदिति ॥


ऐतदात्म्यपरामर्शे तदितिपदस्यैकलिङ्गत्वं गुणः स्यात् । ततश्चैतदात्म्यपरामर्शोऽयमित्यर्थः । प्राचीनपक्षेऽपि तस्मादन्यदतदिति न लिङ्गवैषम्यम् ।</p>
जडदेहाभावपरा श्रुतिरिति भावः । भिन्नदेहाभावपरा वेति भावेनाह
<p class="gr-vyakhya-para">भवेदयमैतदात्म्यपरामर्शो भवतामनुगुणो यद्यैतदात्म्यपदेन तत्सम्बन्ध्युच्यते । न च तन्निश्चितम् । सर्वोऽपि ईशेशितव्यादिप्रपञ्चः परमात्मात्मक इत्यप्यर्थसम्भवादिति चेत् । तत्किमत्र ईशेशितव्यादिप्रपञ्चस्य साक्षात्परमात्माभेदोऽभिधीयत इति ते मतम् उतेशेशितव्यादिप्रपञ्च एव परमात्मातिरिक्तो नास्तीति स्वरूपतो निषिध्यते? नाद्यः । मिथ्यासत्ययोरभेदायोगात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">द्वितीयं दूषयति


अविद्यमानमिति ॥
स्वरूपेति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु मुक्तानां नित्यचिदानन्दात्मकदेहसद्भाव एव कुत इत्यत आह


यद्येषा श्रुतिरीशेशितव्यादिप्रपञ्चं परमात्मातिरेकेण प्रतिषेधति तदोन्मत्तवाक्यवदप्रमाणं स्यात् । अविद्यमानस्यैवेशेशितव्यादिप्रपञ्चस्य स्वयमेव तदैक्षतेत्यादौ परमात्मातिरेकेण विहितत्वात् । न च वाच्यमत्र निषेद्धुं तदैक्षतेत्यादावीशेशितव्यादिप्रपञ्चोऽनूद्यत एव, अतो न दोष इति । ईशेशितव्यादिप्रपञ्चस्य श्रुतिं विनाऽत्मनो भिन्नत्वेनाप्राप्ततयाऽनुवादायोगादिति भावः ।</p>
न वर्तत इति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">इतोऽपि निषेधाय तदैक्षतेत्यादौ प्रपञ्चोऽनूद्यत इति न युज्यते । ‘यदिदं वदन्ति तन्न युज्यते’ इति वाक्येन निषेधात् विशेषयुक्त्या च हीनत्वात् । तद्विनाऽनुवादस्य क्वाप्यदृष्टत्वादित्याह


अनुवादोऽपीति ॥
अपरे दोषाः । सुपेशसः सुरूपाः । उन्मिषन्मणिप्रवेशनिष्काभरणाः स्फुरद्रत्नप्रवरहाराभरणाः । सुवर्चसः सुकान्तिमन्तः । अत्र जडाभावमुक्त्वा तेषां शरीरोक्तेरर्थाच्चिदानन्दात्मकदेहवत्त्वं ज्ञायते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वेतानि  वाक्यानि  गौणमोक्षपराण्येव  मुख्यमुक्तौ  जीवेश्वरयोरैक्येनैतदनुपपत्तेरित्यत आह


एतादृशवाक्याद्यभावेऽपि निषेधायात्रानुवादः प्रपञ्चस्येत्यङ्गीकारे को दोष इति चेद् अदृष्टकल्पनेत्येकं दूषणम् । अपरं चाह
न चेति ॥


अतिप्रसङ्गश्चेति ॥
कुतो नेत्यतो मुख्यमोक्षानन्तरमपि भेदस्य श्रुतिस्मृतिसिद्धत्वादित्याह


कथमित्यत आह
इदमिति ॥


अभेदेति ॥
अत्रापुनरावृत्तिश्रवणान्मुख्यमोक्षत्वं ज्ञायते । न केवलं मुक्तानामीश्वराद्भिन्नतया व्यथाद्यभावमात्रम्, अपि तु भिन्नतयैव परमानन्दानुभवोऽप्यस्तीति भावेनाह


अन्यथेति सम्बध्यते । यद्येतादृशवाक्याद्यभावेऽप्यैतदात्म्यमित्यादौ निषेद्धुं तदैक्षतेत्यादिना परमात्मातिरिक्ततया प्रपञ्चोऽनूद्यत इति कल्प्यते तर्हि तदैक्षतेत्यादौ प्रपञ्चस्य परमात्मातिरेकेणाभावं निषिध्यातिरिक्तत्वेन भावं विधातुमैतदात्म्यमित्यादिना प्रपञ्चस्य परमात्मातिरेकेणाभावोऽनूद्यत इत्यपि स्यात् । अविशेषादित्यर्थः ॥</p>
यो वेदेति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">इतश्च निषेधायायं प्रपञ्चस्य परमात्मातिरिक्ततया सद्भावानुवादो न भवतीत्येतदेव युक्तमित्याह


सर्वेति ॥
एतद्वाक्ययोः परब्रह्मप्रकरणगतत्वान्मुख्यमोक्षपरत्वम् । अन्योन्यं सखायस्ते सर्वे मुक्ताः  ।  स्वावगतेन यशोरूपेण ब्रह्मादिसभां सहमानेनेश्वरेण निमित्तेन नन्दन्ति । कथम्? यतोऽसावेषामनिष्टस्पर्धा दिव्यान्नदाता सन्निन्द्रियाय हितो भवतीत्यर्थः । अत्राप्यनिष्टाभावश्रवणान्मुख्यमोक्षविषयत्वम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कश्चिद्ब्रह्मा ऋचां सम्यगुच्चारणं कुर्वन्नास्ते । स्वयं चातिपुष्टिमान् । कश्चिद् ब्रह्मा शक्करीषु छन्दोगतासु ऋक्षु गायत्रं साम गायति । कश्चिद्ब्रह्मा पुराणविद्यां वदति । कश्चिद्ब्रह्मा  विष्णोर्मूर्तिं ध्यायतीत्यर्थः । अस्य च ब्रह्मबाहुल्यप्रतिपादकत्वान्मुख्यमोक्षविषयत्वम् । जक्षन् भक्षयन् हसंश्च रममाणो रतिं प्राप्नुवन् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">परमसाम्यं नाम योग्यानन्दपूर्णत्वमेव । न तु सर्वसाम्यमिति भावेन मुक्ततारतम्ये च मानमाह


अनुवादो भवन् शाखादावेव भवेत् । तदन्ते तु निषेधः । न चात्र तदस्ति । भेदस्यैव शाखान्तेषूक्तत्वात् । अतोऽपि न भेदस्य  निषेधाय  श्रुतावनुवाद इत्यर्थः । शाखान्तेषु कास्ता भेदोक्तय इत्यत आह
मुक्ता इति ॥


नेति ॥</p>
देवाः देवगन्धर्वाः । तत्त्वरूपाः तत्त्वाभिमानिनो बृहस्पत्यादयः । उक्तेभ्योऽन्ये ये मनुष्योत्तमास्ते भूपाच्छतांशोना इत्यर्थः । तारतम्यसद्भावे परस्परविरोधः स्यादित्यत आह
<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तमभेदानुवादेन भेदोपदेशः स्यादिति न तद्युज्यते । अभेदस्य श्रुतिं विनाऽप्राप्तत्वात् । किं नामेशेशितव्यादिप्रपञ्चस्य परमात्मभिन्नतयाऽनुवादेन तन्निषेध एव युक्तः । ईशेशितव्यादिप्रपञ्चस्य परमात्मभिन्नतायाः प्रत्यक्षादिप्राप्तत्वादित्यत आह


न चेति ॥
अक्षण्वन्त इति ॥


अत्रेश्वरपदेन परमात्मोच्यते । परमात्मन एव प्रत्यक्षाद्यसिद्धत्वेन तत्प्रतियोगिकेशेशितव्यादिप्रपञ्चस्य भेदः सुतरां  प्रत्यक्षाद्यसिद्धः । यदुच्यते श्रुतिसिद्धं परमात्मानं प्रतियोगीकृत्य प्रपञ्जस्य भेदः प्रत्यक्षादिना गृह्यत इति तन्न । तथासति प्रपञ्चभिन्नतया श्रुतावपि परमात्मनिरूपणप्रसङ्गात् । अन्यथा प्रत्यक्षादिनाऽपि तद्भेदस्य विषयीकर्तुमश्क्यत्वात् । तथा चोन्मत्तवाक्यमेवेति भावः । ईश्वरस्यैव प्रत्यक्षादिनाऽसिद्धेः, ईशेशितव्यस्य च तदाकारेणासिद्धेः, परमात्मनः सकाशादीश्वरादिरूपप्रपञ्चस्य भेदः सुतरां तेनासिद्ध इति वा ।</p>
प्राप्ताक्षिकर्णफलाः परस्परविरोधशून्या मुक्ताः ज्ञानादिगुणेष्वसमा बभूवुः । तत्र केचित्क्षीरसागरमग्नाः । केचिदश्वत्थवनमुपवर्तमानाः । केचित्स्नातव्यह्रदा इव गम्भीरा भगवन्तं ददृशुरित्यर्थः । इदं वाक्यं ‘श्रुत्वा विष्णुम्’ इत्यागमेन मुख्यमुक्तिविषयतया व्याख्यातम् । अत एव ऋचां त्व इत्यस्य ऋत्विग्विषयत्ववर्णनं परास्तम्  । तारतम्येऽपूर्तिः स्यादित्यत आह
<p class="gr-vyakhya-para">इतोऽपि न परमात्मातिरिक्तप्रपञ्चनिषेधो युज्यत इत्याह


तत्पक्ष इति ॥
कामस्येति ॥


यदि परमात्मातिरिक्तः सर्वोऽपि प्रपञ्चो मिथ्या स्यात् तदा सर्वश्रुतीनां वैयर्थ्यं स्यात् । तथाहि । ‘एकमेवाद्वितीयम्’, ‘यः सर्वज्ञः’ इत्यादिश्रुतिरैक्यादिधर्मप्रतिपादिका उत आत्मस्वरूपप्रतिपादिका । आद्येऽप्यैक्यसार्वज्ञादिधर्माः किं स्वरूपातिरिक्ताः स्वरूपं वा । नाद्यः । तथात्वे मिथ्यात्वापातात् । द्वितीयस्तु तृतीयेऽन्तर्भवति । नाप्यसौ युक्तः । स्वरूपस्य स्वतः सिद्धत्वेन प्रतिपादनवैैय्यर्थ्यादिति भावः ।</p>
यत्रेच्छाविषयाः पर्याप्तास्तत्र लोके माममृतं कुर्वित्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">शुद्धस्वरूपस्याप्रतिपाद्यत्वेऽपि भेदाभावसार्वज्ञाद्युपलक्षितस्वरूपस्य प्रतिपाद्यत्वान्न श्रुतिवैयर्थ्यमित्यत आह
<p class="gr-vyakhya-para">तथापि न जीवेशभेदो युक्तः । तदभेदाभिधायकश्रुतिविरोधादित्यत आह


लक्षितेति ॥
न चेति ॥


लक्षितस्यापि शुद्धाद्विशेषाभावेन तद्वदस्याप्यप्रतिपाद्यत्वान्न तत्प्रतिपादकत्वं श्रुतेर्युक्तमित्यर्थः । कुतः शुद्धाद्विशेषाभावो लक्षितस्येत्यत आह
कुतो  न  विरोध इति चेदर्थान्तरसम्भवात् । प्रतीत एवार्थः किं न स्यादिति चेन्न । श्रुत्यन्तरेभ्य एवार्थान्तरस्यावगमादित्याह


निर्विशेषत्वेति ॥
सञ्ज्ञेति ॥


लक्षितमिति  यदोक्तं तदैव तस्य निर्विशेषत्वमप्युक्तमेव । अन्यथा विशिष्टत्वापत्त्या मिथ्यात्वापातात् । अतस्तस्य न शुद्धाद्विशेष इति भावः । ननु भवतु धर्माणां मिथ्यात्वम् । तथापि श्रुतेस्तत्प्रतिपादकत्वे को दोष इत्यत आह
‘प्रज्ञानघन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति । न प्रेत्य सञ्ज्ञाऽस्ति’ इति याज्ञवल्क्यवाक्यानन्तरं तदभिप्रायमजानन्त्याः मैत्रेय्याश्चोद्यवाक्यम् ‘अत्रैव मा भगवान् मोहान्तमापीपदन्न प्रेत्य सञ्ज्ञाऽस्ति’ इति । तदर्थ उच्यते सञ्ज्ञेति । यदि मोक्षे ज्ञानं नश्येत्तर्हि तस्यापुरुषार्थत्वं स्यात् । भवति चासौ पुरुषार्थः । अतस्तत्र ज्ञानाभाववचनं मोहकमेेवेत्यर्थः ।  ‘स होवाच । नवा ओ अहं मोहं ब्रवीमि’ इत्यस्यार्थः


मिथ्येति ॥</p>
इतीति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">इतोऽपि नाऽत्मातिरिक्तस्य सर्वस्य मिथ्यात्वं युक्तमित्याह


मिथ्यात्वमिति ॥
ज्ञाननाशकथनं कथं न मोहकमित्यत उच्यते ‘अविनाशी वा अयमात्माऽनुच्छित्तिधर्मा’ इति । तस्यार्थः


आत्मातिरिक्तस्य सर्वस्य मिथ्यात्वे तन्मिथ्यात्वं सत्यं मिथ्या वा । नाद्यः । आत्मातिरिक्तं सर्वं मिथ्येति पक्षक्षतेः । अतो मिथ्येत्येवाङ्गीकार्यमिति भावः । किमतो यद्येवमित्यत आह
भूतजेति ॥


अत इति ॥
तत्र भौतिकज्ञानं लुुप्यत इति मद्वाक्यार्थो न तु निजज्ञानमपीति, अतो न मद्वाक्यं मोहकमिति भावः । भूतजानाममुक्तानामेतद्विषये ज्ञानं लुप्यत इति वा । कुतो निजं ज्ञानं न लुप्यत इत्यत आह


इतश्च नात्मविशेषाणां मिथ्यात्वमिति वाऽऽह
न चेति ॥


मिथ्येति ॥</p>
आत्मनाशः आत्मस्वरूपभूतज्ञाननाशः । आत्मातिरिक्तमपि यदा न नश्यति तदा किमु वाच्यमतिप्रेमास्पदात्मस्वरूपज्ञानं न नश्यतीत्यर्थः । ज्ञेयानाशोऽपि  कुत  इत्याशङ्कापरिहाररूपं ‘यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति । तदितर इतरं जिघ्रति । यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत्केन कं पश्येत्तत्केन कं जिघ्रेद्येनेदं सर्वं विजानाति तं केन विजानीयात् । विज्ञातारमरे केन विजानीयात्’ इति वाक्यं व्याख्यायते
<p class="gr-vyakhya-para">न सार्वज्ञादिविशेषा असन्तो येन श्रुतेरप्रामाण्यं स्यात् । नापि शुद्धं लक्ष्यं वा ज्ञानस्वरूपं श्रुतिवेद्यमित्युच्यते । येनोक्तदोषः स्यात् । किं नामैकस्मिन्नेवात्मनि उपाधिभेदभिन्ने तन्निमित्तसार्वज्ञादिविशेषाश्च भवन्ति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तदुपाधिभेदभिन्नमौपाधिकविशेषविशिष्टं स्वरूपं श्रुतिप्रतिपाद्यमिति चेत्, किमसावुपाधिः मिथ्या सत्यो वा ॥ आद्ये दोषमाह


उपाधीति ॥
स्वभावत इति ॥


उपाधिकृत एवात्मनि भेदो विशेषाश्चेत्यङ्गीकृत्योपाधेर्मिथ्यात्वाङ्गीकारे तद्भिन्नस्वरूपस्य तन्निमित्तविशेषाणां च मिथ्यात्वं स्यात्  । तथाच तदभिधायकश्रुतेरप्रामाण्यं स्यात् । नेह नानेत्यादौ निषेधाय मिथ्याभूतमपि तदुच्यते श्रुताविति चेत्तर्हि स्वयमेव मिथ्याभूतमुपाधिभेदभिन्नस्वरूपं तन्निमित्तविशेषांश्च विधाय पुनस्तन्निषेधे श्रुतेरुन्मत्तवाक्यत्वमेव स्यात् । निषेधाय तदनूद्यत इति चेन्न । उपाधिभेदभिन्नस्वरूपस्य तन्निमित्तविशेषाणां च प्रत्यक्षाद्यप्राप्तत्वेनानुवादानुपपत्तेरिति भावः । द्वितीयं दूषयति
आत्मव्यतिरेकेण ज्ञेयसद्भाव एव घ्राणादिभोगस्येश्वरज्ञानस्यात्मज्ञानस्य च सम्भवादन्यथाऽसम्भवाज्ज्ञेयसद्भावोऽङ्गीकार्य इत्यर्थः । निर्विशेषाद्वैते कर्मकर्तृभावविरोधात् स्वज्ञानं च नोपपद्यते ।  यो  ज्ञेयाभावे  भोगाद्यसम्भव  उक्तः  सोऽप्यस्त्वित्यत  आह


सत्येति ॥
यदेति ॥


यद्यप्यत्रापसिद्धान्तो वक्तुं शक्यः । तथापि तस्यातिस्फुटत्वेन दोषान्तरमेवोक्तम् । ब्रह्मातिरिक्तस्य सत्यत्वमङ्गीकृत्यापि ब्रह्मण्युपाधिभेदमङ्गीकुर्वतां दूषणाय च । आदिपदेनोपाधेरप्येकदेशसम्बन्ध इत्यादिवक्ष्यमाणसङ्ग्रहः । सत्योपाधिपक्षेऽपि दोषाः समा इत्यनेन मिथ्योपाधिपक्षेऽप्येते भवन्तीति सूचयति ॥</p>
अन्यद् गन्धादि  । कथं भोगाद्यभावे पुरुषार्थताऽभाव इत्यत आह
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वेकत्वेऽप्याकाशस्य यथा महानसाकाशगतधूमानुभवस्तस्यैव, न सर्वाकाशस्योपाधिभेदात् । तथाऽत्रापि किं न स्यादित्यत आह


अचेतनानामिति ॥
तदिति ॥


किं महानसाकाशसम्बन्धवत्त्वेऽपि धूमस्य सर्वाकाशसम्बन्धाभाववद्दुःखाश्रयत्वाभावोऽस्त्वित्युच्यते  उत  तदनुभवाभाववदनुभवाभावः । नाद्यः । अस्माकमनिष्टाभावात् । न द्वितीयः । आकाशस्याचेतनत्वेनानुभवप्राप्तेरेवाभावेन दृष्टान्तवैषम्यादिति भावः । अयं चाभ्युपगमवादः । आकाशस्यान्तर्भेदवत्त्वात् । उपसंहरति
पुरुषेणार्थ्यो हि पुरुषार्थः । न हि भोगाद्यभावं पुरुषोऽर्थयते । तदर्थं यतते वा । अतो भोगाद्यभावरूपो मोक्षो न पुरुषार्थ इत्यर्थः । ‘एतावदरे खल्वमृतत्वम्’ इत्युपसंहारवाक्यं व्याक्रियते


अत इति ॥
तस्मादिति ॥


१८ ॥</p>
भोगाद्यभावेऽपुरुषार्थत्वप्रसक्तेर्भोगाद्यङ्गीकार्यम् । भोगादिसम्भवाच्च भिन्ना विषयादयः । ततश्च स्वरूपज्ञानमिति भावः ।</p>
}}
<p class="gr-vyakhya-para">‘यद्वै तन्न पश्यति न तु तद्द्वितीयमस्ति’ इत्यस्यार्थो यदिति । ‘ततोऽन्यद्विभक्तं यत्पश्येत्’ इत्येतद्व्याक्रियते
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V19">
प्रधानेति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् ।</span>
<span class="shloka-line">उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते॥१९ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C02_V19
| id = BGT_C02_V19_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं सर्वप्रकारेणाविनाशित्वादीश्वरः स्वतन्त्र इति । तदयुक्तम् । ‘अयमस्य देहवियोगकर्ता’ ‘अनेनायं देहाद्वियोजितः’ इति जीवस्यापि स्वातन्त्र्यप्रतीतेरित्याशङ्कापरिहारायोच्यते
अन्यदवतारव्यतिरिक्तमीश्वरेण भिन्नतया दृष्टत्वात् ‘प्रधानपुरुषादिकं भिन्नमेवेश्वरात्’ इत्युक्तम् । अभिन्नतया सर्वज्ञेनेश्वरेणादृष्टत्वाच्च भिन्नमित्युपपादकं ‘पश्यन् वै तन्न पश्यति’ इति । एतद्वाक्यं व्याक्रियते


<span class="mulaprateeka">य एनमिति ॥</span>
पश्यन्निति ॥


तत्र जीवस्य देहवियोगादौ कथमपि कर्तृत्वं नास्तीत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह
प्रधानादीनां स्वतो भिन्नत्वेन दर्शनमीश्वरस्य भ्रमः किं न स्यादित्याशङ्कापरिहाररूपं‘न हि द्रष्टुर्दृष्टेर्विपरिलोपो विद्यते’ इत्येतद्व्याक्रियते ।


य एनमिति ॥
न हीति ॥


य एनं जीवं स्वातन्त्र्येण देहवियोगकर्तारं पश्यति, यश्चैनं जीवं जीवान्तरेण स्वातन्त्र्येण देहाद्वियोजितं पश्यति तावुभौ न विजानीत इत्येवं व्याख्यायेम् । न तु  पारतन्त्र्येणापि जीवस्य हन्तृत्वादिकं पश्यन् न जानातीत्यर्थः । कुतोऽन्योऽर्थो न स्यादित्यत आह
विपरिलोपो विपरीतत्वम् । अविनाशित्वादिति । नित्यत्वेन निर्दोषत्वादित्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">‘परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति’ इति श्रुतिं व्याख्यातुं तदुपयुक्तमाह


अन्यथेति ॥
ब्रह्माणीति ॥


जीवस्य पारतन्त्र्येणापि हन्तृत्वाभावे ‘मया हतांस्त्वं जहि’ इतीश्वराधीनतया जीवस्य हन्तृत्वोक्तिविरोधः स्यादित्यर्थः ।</p>
श्रुतिव्याख्यानम्
<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं जीवो नित्य इति न तद्युक्तम् । ‘अयं जीवस्य हन्ता’,‘अनेनायं जीवो हतः’  इति व्यवहारेण चेतनस्यानित्यत्वावगमादित्याशङ्कापरिहारायाप्ययमेव श्लोकः । तत्र प्रथमपक्षे य एनमिति पदं जीवविषयतया व्याख्यातम् । नेश्वरविषयतया । तत्र देहवियोगरूपहननस्य विवक्षितत्वात् । तत्र जीवस्यैव स्वातन्त्र्याभावादीश्वरस्य तद्भावात् । अस्मिन् पक्षे तु ‘य एनं चेतनं हन्तारं पश्यति स न जानाति’ इति चेतनं प्रति हननस्य विवक्षितत्वात् । चेतनहननस्य जीववदीश्वरेणाप्यकरणाद् एनमिति पदमुभयोरपि वाचकमित्याह


चेतनमिति ॥
अपीति ॥


१९ ॥</p>
यद्यपि परमं ब्रह्म वेद, तथापि ब्रह्मैव भवति न परं ब्रह्म भवतीत्यर्थः । कुत इत्थं कल्प्यते? परब्रह्मज्ञानेन परब्रह्मत्वं भवतित्येवार्थः किं न स्यादित्यत आह
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V20">
यदीति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">न जायते म्रियते वा कदाचि-</span>
<span class="shloka-line">न्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः ।</span>
<span class="shloka-line">अजो नित्यः शाश्वतोयं पुराणो</span>
<span class="shloka-line">न हन्यते हन्यमाने शरीरे॥ २० ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C02_V20
| id = BGT_C02_V20_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">ननु जीवनित्यत्वादेः पूर्वमेवोक्तत्वात्किमुत्तरश्लोकेनेत्यत आह
यदि जीवस्य मुक्तौ परमेश्वरैक्यं स्यात्तर्हि संसारेऽपि तथा स्यात् । प्राग्भिन्नस्य पश्चादभेदानुपपत्तेर्नैतद्युज्यते । तथात्वे दुःखानुपपत्तेरिति भावः । कुतो न स्याद्दुःखितेत्यत आह


जीवेति ॥
दुःखीति ॥


नेदं भगवद्वाक्यं, येन पुनरुक्तिः स्यात् । किन्तु यदुक्तं स्वयं जीवेश्वरयोरुत्पत्तिविनाशराहित्यम्, ईश्वरस्य शरीरतोऽप्युत्पत्त्याद्यभावेन स्वातन्त्र्यं, जीवस्य स्वरूपतो जन्मादिशून्यस्यापि देहोत्पत्त्यादिनाऽस्वातन्त्र्यं तत्र प्रमाणत्वेन मन्त्रवर्णोऽयमुदाह्रियत इति भावः ।</p>
परमेश्वरभूतस्याप्यज्ञानवशाद्दुःखित्वमित्यत आह
<p class="gr-vyakhya-para">अत्रेश्वरप्रतिपादनाप्रतीतेः कथमेतदित्यतो नायं भूत्वेत्यत्र देहतोऽप्युत्पत्तिराहित्यश्रवणात्तस्य चेश्वरलिङ्गत्वात् पूर्वार्धस्तत्प्रतिपादक इति भावेनाह


अयमिति ॥
कुत इति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वज्ञस्यापि भ्रान्त्याऽज्ञानमित्यत आह


एतेन वाशब्दादेव पूर्वत्र नञोऽनुकर्षसम्भवात् किं नञन्तरेणेति परास्तम्  ।  अपि चात्र ‘न म्रियते’ इति देहवियोगाभावश्च श्रूयते । मरणशब्दस्य देहवियोग एव प्रसिद्धत्वाद्देहवियोगाभावस्य चेश्वरलिङ्गत्वात् तत्प्रतिपादकः पूर्वार्ध इति भावेनाह
क्वेति ॥


मरणमिति ॥
भ्रमस्याधिष्ठानाज्ञानमूलत्वादज्ञानस्य  च  भ्रान्तिमूलत्वाङ्गीकारेऽन्योन्याश्रयतेति  भावः  । ‘अहं ब्रह्मास्मि’ ‘तत्त्वमसि’ इति श्रुतिद्वयं व्याचष्टे


देहवियोग इव स्वरूपनाशेऽपि मरणशब्दस्य प्रसिद्धत्वात् सोऽर्थः किं न स्यादित्यतः स्वरूपनाशे मरणशब्दस्य प्रसिद्धिरेव नास्तीत्याह
ओयत्वादिति ॥


न हीति ॥
असनान्मितेरिति ।


यदि मरणशब्दस्य न स्वरूपनाशोऽर्थः तर्हि ईश्वरस्वरूपानाशे नायं मन्त्रः प्रमाणं स्यात् । तदभिधायकशब्दान्तराभावात् । तथा च मरणशब्दस्य स्वरूपनाशेऽर्थे ग्राह्ये नैतद्बलात् पूर्वार्धस्येश्वरपरत्वसिद्धिरित्यत आह
स्वस्मिन् परिमितेर्निरासनादित्यर्थः । विरोधिनां निरसनात्प्रमितिरूपत्वाच्चेति वा । त्विट् (त्विङ्) प्रकाशन इति धातोस्तेजस्त्वात्त्वमितीरितः । न केवलमेतच्छब्दवाच्यत्वं हरेः, अपि तु सर्वशब्दवाच्यत्वं चेत्याह


स्वरूपेति ॥
सर्वैरिति ॥


नात्रेश्वरस्य स्वरूपानाशो वक्तव्यः । येनैतत्पदस्य तत्परत्वं कल्प्यते । यस्य देहनाशोऽपि नास्ति तस्य स्वरूपानाशः किमु वाच्य इति कैमुत्येनैव सिद्धेरित्यर्थः ।</p>
सर्वशब्दवाच्यत्वेऽपि रूपविशेषनियमोऽस्तीत्याह
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र जीवस्योत्पत्त्याद्यभावादिकथनं न श्रूयत इत्युत्तरार्धस्तद्विषय इति भावेनाह


अयमिति ॥
युष्मदिति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्त्वमसीति वाक्यं नाभेदपरम् । पूर्वोत्तरवाक्याननुसारित्वादिति भावेनाऽदित एव प्रकारान्तरेण व्याक्रियते । तत्र ‘सर्वान् वेदानधीत्य महामना अनूचानमानी स्तब्ध एयाय’ इत्येतद्व्याक्रियते ।


अत्रापीश्वर एव प्रतिपाद्यः किं न स्यादित्यत आह
सर्वानिति ॥


अन्यथेति ॥
‘तं ह पितोवाच श्वेतकेतो यन्नु खलु सोम्यैवं महामना अनूचानमानी स्तब्धोऽस्युत  तमादेशमप्राक्ष्यो येनाश्रुतं श्रुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञातं भवति’  इत्येतद्व्याक्रियते


‘न जायते’ ‘अजः’ इति पौनरुक्त्यम् । ननु पुनरुक्तिभयेन पूर्वोत्तरार्धयोर्विषयभेदकल्पने शाश्वतोऽप्यन्य एव प्रसज्यते । नित्यपदेन पुनरुक्तेरित्यत आह
अकृताचारमिति ॥


नेति ॥
आदिश्यत इत्यादेशो नारयणः । ज्ञाते श्रुते मते च ।


न शाश्वतपदेन नित्यत्वमुच्यते । येन पुनरुक्तिः स्यात्  ।  अपि तु जीवोऽप्यजो नित्यश्चेत्तर्हि ईश्वरवत्स्वातन्त्र्यादिमानपि स्यात् । तथा च न तत्पूजा कार्येति शङ्कानिरासाय तस्यास्वातन्त्र्याद्यहानमेवोच्यत इति भावः ।</p>
अविज्ञातज्ञानादीनामिति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">जीवस्यास्वातन्त्र्यादिकं स्वरूपं, तच्च न जहाति, तेन च शाश्वत इत्युच्यत इत्येतत्कुत इत्यत आह


अल्पेति ॥
अविज्ञाताश्रुतामतज्ञानश्रवणमननानामित्यर्थः । अज्ञातान्यज्ञानादीनां यत्फलं तत्तदभावेऽपि भगवज्ज्ञानादिमात्रेणापि भवतीत्यर्थः । अज्ञातान्यज्ञानादीनां  ज्ञातानामपि  यत्फलं  तदपि  भगवज्ज्ञानादौ जात एव जातं भवतीति च । परमात्मज्ञानादौ सत्यन्यदज्ञाताद्यपि ज्ञातादिवद्भवतीति वा । एवंविधत्वादीश्वरस्य तज्ज्ञाने स्वात्मनोऽत्यन्ताधमत्वज्ञानसम्भवेन केशवोऽस्मीत्याद्यभिमानायोगान्नासौ त्वया पृष्ट इति भावः । तत्राऽद्ययोजनाद्वये प्राधान्यं हेतुः । तृतीययोजनायां सादृश्यं हेतुः । ज्ञातमपि जगज्ज्ञानादि परमात्मज्ञानादौ सत्येव सफलमिति कथमित्यत आह


तथापि पुराण इति पुनरुक्तिरित्यत आह
तदधीनमिति ॥


पुराणीति ॥
भगवज्ज्ञानादि तावदेवं भवति । वशीकृतविश्वो जगत्सृष्ट्यादिकर्तेश्वर इति । एवं च भगवज्ज्ञानादौ सति जगत्तदधीनमिति ज्ञानादिकं दृढं भवति । ततश्च मोक्षादिफलं भवतीत्यर्थः।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एवमज्ञातस्यापि जगतो ज्ञानादिना फलं किं न स्यादित्यतः का फलप्रत्याशा प्रत्युतानर्थ एव भवतीत्याह


नानेन पुराणपदेनानादित्वमुच्यते । येन पौनरुक्त्यं स्यात् । किन्तु जीवस्येश्वरवदजत्वादिसद्भावेऽपि कुतो न स्वातन्त्र्यादीत्यतो  देहोत्पत्त्यादिभावेन तद्वदजत्वाद्यभाव एवोच्यत इति भावः ॥ २०॥</p>
स्वातन्त्र्येणेति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V21">
उक्तरीत्या भगवज्ज्ञानाद्यभावे जगतः स्वातन्त्र्येणैव ज्ञानादि प्राप्यते । तच्च मिथ्याज्ञानत्वादनर्थकृदित्यर्थः ।</p>
<div class="teeka-block">
<p class="gr-vyakhya-para">सादृश्याद्भगवज्ज्ञानादौ सत्यन्यज्ज्ञातादिवद्भवतीत्यत्रोक्तं ‘यथा सोम्येकेन मृत्पिण्डेन सर्वं मृण्मयं विज्ञातं स्यात्’ इति दृष्टान्तं व्याचष्टे
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् ।</span>
<span class="shloka-line">कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम्॥२१ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C02_V21
| id = BGT_C02_V21_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं ‘जीवे स्वातन्त्र्यं मन्यमानो न जानाति’ इति; तत्र ‘नायं हन्ति’ इति हेतुरुक्तः । अथ ज्ञानिनां तादृशाभिमानाभावश्च । तत्र हेतुरुच्यते
यथा चेति ॥


<span class="mulaprateeka">वेदेति ॥</span>
ज्ञातं ज्ञातादि । प्राधान्याद्भगवज्ज्ञानादिमात्रेणाज्ञातादेरप्यन्यस्य ज्ञानादिफलं भवति, भगवज्ज्ञानादौ  सत्येव ज्ञातस्याप्यन्यस्य ज्ञानादेः फलं भवतीत्युभयत्रोक्तं ‘वाचाऽऽरम्भणं  विकारो  नामधेयं  मृत्तिकेत्येव  सत्यम्’  इति दृष्टान्तं व्याचष्टे


तत्राविनाशिनित्यपदयोः  पौनरुक्त्यपरिहारायार्थभेदमाह
यथेति ॥


अविनाशिनमिति ॥
यस्मात्साङ्केतिकनामधेयस्य वाचाऽऽरम्भणं क्रियते, अतस्तद्विकारोऽत एवाप्रधानम् । मृत्तिकेत्यादि संस्कृतं नाम नित्यम् । अत एव प्रधानम् । प्राधान्यान्मृत्तिकेत्यादिसंस्कृतज्ञानमात्रेण साङ्केतिकाज्ञानादावपि तत्फलं विद्वानिति व्यवहारविषयत्वादिकं  भवति । संस्कृतनामज्ञान एव च साङ्केतिकनामज्ञानं सफलं भवति । तन्मात्रेण विद्वानिति व्यवहारविषयत्वाद्यभावादित्यर्थः ॥


जीवस्य समीपोक्तत्वादेनमित्यस्य जीवविषयत्वप्रतीतिनिरासायाह
तन्मूलमिति ॥


एनमिति ॥
तत्प्रधानकत्वादित्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">‘एवं सोम्य स आदेशो भवति’ इति दार्ष्टान्तिकवाक्यं व्याचष्टे


समस्तश्लोकं  श्रुत्यैव व्याचष्टे
एवमिति ॥


कर्तृत्वमिति ॥
प्रधानोऽतस्तज्ज्ञानादिनोक्तप्रकारद्वयेनान्यज्ञानादिसाफल्यं भवतीति शेषः । एवं सदृशश्चेति द्रष्टव्यम् । प्राधान्यमेवेश्वरस्य कुत इत्यतः सदेव सोम्येत्यादिना स्वातन्त्र्येण जगत्कारणत्वमुक्तम् । तदेवाह


जानन् अविनाशित्वादिहेतुनेति शेषः । कर्ता कर्तृत्वाभिमानी । जीवस्य समीपोक्तत्वात्तद्विषयोऽयं श्लोकः किं  न  स्यादित्यत  आह
स्वतन्त्रः कारणभूत इति ॥


अन्यथेति ॥
ईश्वरोऽहमिति भावाकरणे हेतुतयेश्वरमाहात्म्यमुक्तम् । माहात्म्यान्तरं चोच्यते‘सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठाः’ इति । तदर्थमाह


ईश्वरस्य शरीरापायरहितत्वात् तत्परत्वे शक्यते पुनरुक्तिपरिहारः । न तु जीवपरत्वे । तस्य देहनाशसद्भावात् । अतः  पुनरुक्तिविरोधात्  समीपोक्तमपि  जीवं  विहायेश्वरग्रहणं युक्तमिति भावः ॥ २१ ॥</p>
तन्मूलमिति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V22">
माहात्म्यान्तरमुक्त्वा अभेदबुद्धिं मा कुर्वित्युच्यते ‘स एषोऽणिमैतदात्म्यमिदं सर्वं तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो’ इति । तद्व्याचष्टे
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">वासांसि जीर्णानि यथा विहाय</span>
<span class="shloka-line">नवानि गृह्णाति नरोपराणि</span>
<span class="shloka-line">तथा शरीराणि विहाय जीर्णा-</span>
<span class="shloka-line">न्यन्यानि संयाति नवानि देही॥ २२ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C02_V22
| id = BGT_C02_V22_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">नन्वस्त्वीश्वरविषये शोकाभावो, जीवविषये तु भविष्यति । जीवो नित्यस्तस्य देहयोगवियोगौ कौमारादिवदित्युक्तेऽपि सर्वलोकप्रसिद्धजनिमृतिसद्भावाद् युद्धे च तत्प्राप्तेरित्याशङ्कापरिहारत्वेन श्लोकमवतारयति
स इति ॥


जीवस्येति ॥
व्यापकः पूर्ण इत्यात्मशब्दस्यार्थद्वयम् । पूर्णो गुणैः । ‘नैव सोऽसि’ इति, ‘अतत्त्वमसि’ इति विभज्य व्याख्यानान्तरम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">जीवेश्वरभेदे  ‘स यथा शकुनिः’ इत्यादिनोक्तदृष्टान्तवाक्यानि व्याचष्टे


शरीरयोगवियोगयोः कौमारादिवच्छोककारणत्वाभावोऽङ्गीकृतश्चेत्तर्हि जनिमृती अपि न शोककारणम्, यतः शरीरयोगवियोगावेव जनिमृती इत्यर्थः ॥ २२ ॥</p>
यथेति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V23">
यदपि ‘जीवेनाऽत्मनाऽनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि’ इति, ‘स एष जीवेनात्मनाऽनुप्रभूतः’  इति जीवेशाभेदाभिधायकवत्प्रतीयमानं वाक्यद्वयं तत् ‘इत्यादिश्रुतिविरोधः’ इत्यादिपदगृहीतं व्याख्यायते
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">'नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।</span>
<span class="shloka-line">नचैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः॥२३ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C02_V23
| id = BGT_C02_V23_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">अस्त्वीश्वरस्य  स्वतो  नाशाभावः  ।  तथापि  युद्धगतशस्त्रादिकारणविशेषेण च्छेदादिप्राप्तेः शोक इत्याशङ्कापरिहारत्वेन श्लोकमवतारयति
स इति ॥


कारणतोऽपीति ॥
‘जीवापेतं वाव किलेदं म्रियते । न जीवो म्रियते’ इत्यस्यार्थः


अन्यथात्वं॥
तदधीनमिति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">‘प्रपञ्चो यदि विद्येत निवर्तेत न संशयः’ इत्यादिश्रुतिः भेदमिथ्यात्वाभिधायकवत्प्रतीयमाना प्रागादिपदगृहीता व्याख्यायते


छेदादि ॥ २३ ॥</p>
जीवेति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V24">
विद उत्पत्ताविति धातुमाश्रित्य ‘यदि विद्येत’ इत्येतदुत्पाद्यश्चेदिति व्याख्यातम् । भ्रान्तिकल्पितत्वाद्भेदस्य कथमनादिनित्यतेत्याशङ्कानिवर्तकस्य ‘मायामात्रमिदं द्वैतम्’ इत्यस्यार्थो विष्णोरिति । भेदस्य सत्यत्वे कथमद्वैतं स्थानान्तरे कथ्यत इत्यत उक्तम् ‘औतं परमार्थतः’ इति । तस्यार्थोऽद्वैत इति । अनेन परमार्थत इति तसिल् प्रथमार्थ इत्युक्तं भवति । औतवाक्यं परमार्थो भगवानद्वैत इत्याहेत्यर्थः । किं तत्परमत्वमित्यत आह
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">अच्छेद्योयमदाह्योयमक्लेद्योशोष्य एव च ।</span>
<span class="shloka-line">नित्यः सर्वगतस्थाणुरचलोयं सनातनः॥२४ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C02_V24
| id = BGT_C02_V24_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">जीवविषयत्वेऽप्येतदाशङ्कापरिहाराय श्लोकमवतारयति
परमत्वमिति ॥


अच्छेद्यत्वेति ॥
एवं परमत्ववतोऽद्वैतत्वं नाम किमित्यत आह


ननु ‘नित्यः सर्वगतः’ इति नित्यत्वं पुनः किमर्थमुच्यते । अत्र सर्वगतवस्तुप्रतिपादनात् कथं चास्य जीवविषयत्वम् ? न चायमर्ध ईश्वरविषयः । जीवस्य समीपोक्तत्वादित्यत आह
इत्यादय इति ॥


नित्यमिति ॥
सोऽयं परमद्वैते अभावः । तदिदं परमत्ववतोऽद्वैतत्वं तदेवाद्वैतश्रुत्यर्थ इत्यर्थः । सर्वाद्वैतमेवार्थः किं न स्यादित्यत आह


नित्यं सर्वगतस्थाणुरित्यर्थः । कः सर्वगतः? किं च तत्स्थत्वमित्यत आह
सन्तीति ॥


सर्वगत इति ॥
बाधकाभावाच्च  न  भेदस्य  कल्पितत्वमित्यर्थप्रतिपादकं  विकल्प इति वाक्यम् । तस्यार्थो विकल्प इति । ‘स आत्मा तत्त्वमसि’ इत्यादिवाक्यस्य भेदपरत्वसिद्ध्यर्थं ‘यथा सोम्य’ इत्यादिवाक्यस्य स्वोक्तमर्थमनङ्गीकृत्यार्थान्तरताकल्पनायाम् उदाहृतश्रुतिविरोधो बाधकः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">बाधकान्तरं चाह


नात्र नित्यत्वं सर्वगतत्वं चोच्यते । येन पुनरुक्तिरीश्वरविषयत्वं चाशङ्क्येत । किन्तु जीवस्यापीश्वरवदच्छेद्यत्वादिसद्भावे सर्वसाम्यम् । तथाच किं तत्पूजया इत्यतो नित्यं तदधीनत्वाद्येवोच्यत इति भावः । सर्वगतस्थाणुत्वोक्त्या वैषम्यहेतुर्दर्शितः ।</p>
एकेति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वत्र सर्वगत इत्येव युक्तम्  ।  न तु सर्वगतस्थ इति  ।  सर्वगतस्यैवाचलत्वोपपत्तेः । अणौ तदनुपपत्तेरित्यत आह


हेतुतोऽपीति ॥
यथैकमृत्पिण्डविज्ञानेन सर्वं मृण्मयं विज्ञातं स्यात्, यतो नामरूपात्मकं मृण्मयं वागालम्बनमात्रं न तु पारमार्थिकं, मृत्तिकैव सत्या तथा परमात्मज्ञाने सति जगज्ज्ञानं भवति । ततोऽतिरेकेणाभावादित्यन्यथाव्याख्यानं न युज्यते । ‘मृदा विज्ञातया सर्वं मृण्मयं विज्ञातं स्यात् । वाचाऽऽरम्भणं विकारो मृत्तिकैव सत्या’ इत्येतावता पूर्णत्वेनैकादिशब्दानां वैय्यर्थ्यात् । सर्वमृण्मयानामेकमृत्पिण्डातिरेकेणाभावाभावात् । नामधेयस्यापि विकारत्वादिति भावः ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">किञ्च वाचाऽऽरम्भणवाक्ये यदि ईशेशितव्यादिप्रपञ्चस्य परमात्मन्यारोपिततया ततोऽतिरेकेणाभावो विवक्षितस्तर्हि प्रतिज्ञातं परमात्मज्ञानेन जगज्ज्ञानं न स्यात् । सत्यज्ञानेन मिथ्याज्ञानस्यानुपपत्तेः । विरोधात्तयोर्ज्ञानयोरित्याह


नात्राचलपदेन क्रियाराहित्यमुच्यते । येन सर्वगत इत्येव पदविभागशङ्का । किन्त्वस्तु जीवस्येश्वराधीनत्वम् । तदपि कदाचिन्नश्यति । ततश्च सर्वसाम्यम् । तथाच न तत्पूजा कार्येत्यतः तदधीनत्वानाश एवोच्यत इति भावः । नित्यपदेनैवास्यार्थस्य सिद्धेः किमनेनेत्यत उक्तम्
न चेति ॥


हेतुत इति ॥
ननु परमात्मज्ञानेन जगन्मिथ्येति ज्ञायत एव । अतः कथमुच्यते ब्रह्मण्यारोपितत्वे जगतः तज्ज्ञानेन जगज्ज्ञानानुपपत्तिरित्यत आह


नित्यमपि सर्वगतस्थत्वं वरादिकारणविशेषेण  नश्यत्विति शङ्कानिराकरणान्नैतद्वैय्यर्थ्यमिति भावः । तथापि सनातन इति पुनरुक्तिरित्यत  आह
न हीति ॥


नादेनेति ॥
एवं चेत्परमात्मज्ञानेन प्रपञ्चाभावज्ञानं भवतीति वक्तव्यम् । न तु प्रपञ्चज्ञानं ब्रह्मज्ञानेन भवतीति । तथा लोके व्यवहाराभावादिति भावः । इतोऽपि नात्र प्रपञ्चस्य परमात्मातिरेकेणाभावो विवक्षित इत्याह


न सनातनपदेन नित्यत्वमुच्यते । येन पुनरुक्तिः स्यात् । अपि तु स्वातन्त्र्याभावे जीवस्य विधिनिषेधबद्धत्वं हेत्वन्तरमुच्यत इति भावः । अत एवानुक्तहेतूपन्यासात् प्रागस्वातन्त्र्योक्तावप्यपौनरुक्त्यम् ।</p>
नवकृत्व इति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वच्छेद्य इति श्लोकः प्रकृतेश्वरविषय एव किं न स्यात् । किमनेन प्रतीतपदविभागत्यागादिनेत्यत आह


नित्यमिति ॥
किमतो यद्येवं वाचाऽऽरम्भणश्रुतिर्भेदपक्षे युक्तेत्यत आह


स्मृतिसमाख्यानाज्जीवविषय एवायं श्लोक इति भावः । इतोऽपि नायं श्लोक ईश्वरविषय इत्याह
तस्मादिति ॥


अच्छेद्य इति ॥
तस्मात्पूर्ववाक्यानां भेदपरत्वादित्यर्थः ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अतत्त्वमसीति भेदपरतया योजनायाम् ‘ऐतदात्म्यमिदं सर्वम्’ इति पूर्ववाक्यविरोधः स्यादित्यतस्तस्य श्रुत्योक्तमर्थं स्मारयति


‘नैनं छिन्दन्ति’ इतीश्वरस्याच्छेद्यत्वादेरुक्तत्वात् ‘अच्छेद्योऽयम्’ इत्यच्छेद्यत्वादेः पुनरुक्तिप्रसङ्गोऽस्य श्लोकस्येश्वरविषयतायाम् । अतो नायं तत्पर इत्यर्थः ।</p>
ऐतदात्म्यमिति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">जीवस्य समीपोक्तत्वात् ‘अव्यक्तोऽयम्’ इत्यस्यापि तद्विषयत्वप्रतीतिनिरासायाऽह


यस्मिन्निति ॥
अस्त्वेवमात्मसम्बन्धीति योजना । सम्बन्धश्च तादात्म्यमित्यतः स्वस्वामिभावसम्बन्ध एवेति भावेनाह


यस्मिन्नयं स्थित इत्युक्त्या सर्वगतपदेनेश्वरस्यापि समीपोक्तत्वं सूचयति । यद्यत्रेश्वरः प्रतिपाद्यस्तर्हि तस्मादित्युत्तरवाक्यमनुपपन्नं स्यात् । न हीश्वरस्याव्यक्तत्वादिज्ञाने युद्धगतशोकाभावो भवति । नाप्यस्मिन् पक्षे तस्मादिति परामर्शविषयोऽस्ति । यदि तस्य जीवविषयता तदा दूरोक्तत्वं दोष इत्यत आह
तदिति ॥


एवमिति ॥
तत्त्वमसीति पदविभागमभ्युपेत्यापि पूर्वोत्तरवाक्यानां भेदपरत्वाद् भेदपरतया श्रुतिसिद्धमर्थान्तरं चाह


नात्र युद्धगतशोको निवार्यते । नापि तस्मादिति परामर्शविषयाभावः । यतोऽत्राच्छेद्यत्वादिसाम्याज्जीवस्यापि स्वातन्त्र्येण किमीश्वरपूजयेत्यतः सनातनत्वादिहेतुना ईश्वरस्यैव स्वातन्त्र्यमुक्तम् । अस्त्वीश्वरस्य स्वातन्त्र्यं, किं तावता तत्पूजयेत्यतो यस्मादीश्वर एव स्वतन्त्रोऽतस्तस्यैव संसारशोकनाशकत्वं युज्यते । स च स्वकर्मणाऽव्यक्तत्वादिगुणयुक्तत्वेन ज्ञात एव सर्वसंसारदुःखनाशं करोति । तस्माद् युद्धादिस्वकर्मणाऽव्यक्तत्वादिरूपेण  तं  ज्ञात्वा  संसारशोकं परिहरेत्येवोच्यत इति भावः ।</p>
त्वमपीति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">भवेदयमत्रार्थोऽभिप्रेतो यदि स्वकर्मणा भगवज्ज्ञानं, ज्ञातो भगवान् सर्वदुःखनाशं करोतीति गीताभिमतं स्यात् । तदेव कुत इत्यत आह


तेषामिति ॥
न सोऽसीति व्यावृत्तिकथनमात्रम् । इतोऽप्यैतदात्म्यपरामर्शोऽयमित्याह


अत्र मां ध्यायन्त इत्यनेनैव ज्ञानं लभ्यते ।</p>
तदिति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">एवमेतत्प्रकरणं जीवेश्वरपरतया व्याख्याय अथास्योभयपरत्वे युक्तिञ्चाह


न त्वेवेति ॥
ऐतदात्म्यपरामर्शे तदितिपदस्यैकलिङ्गत्वं गुणः स्यात् । ततश्चैतदात्म्यपरामर्शोऽयमित्यर्थः । प्राचीनपक्षेऽपि तस्मादन्यदतदिति न लिङ्गवैषम्यम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भवेदयमैतदात्म्यपरामर्शो भवतामनुगुणो यद्यैतदात्म्यपदेन तत्सम्बन्ध्युच्यते । न च तन्निश्चितम् । सर्वोऽपि ईशेशितव्यादिप्रपञ्चः परमात्मात्मक इत्यप्यर्थसम्भवादिति चेत् । तत्किमत्र ईशेशितव्यादिप्रपञ्चस्य साक्षात्परमात्माभेदोऽभिधीयत इति ते मतम् उतेशेशितव्यादिप्रपञ्च एव परमात्मातिरिक्तो नास्तीति स्वरूपतो निषिध्यते? नाद्यः । मिथ्यासत्ययोरभेदायोगात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">द्वितीयं दूषयति


नन्वेकः प्रसङ्गादेवोपक्रान्तः । प्रकरणं त्वेकविषयमेव किं न स्यादित्यतः सर्वत्रोभयलिङ्गसद्भावादुभयविषयं प्रकरणमित्याह
अविद्यमानमिति ॥


देहिन इति ॥
यद्येषा श्रुतिरीशेशितव्यादिप्रपञ्चं परमात्मातिरेकेण प्रतिषेधति तदोन्मत्तवाक्यवदप्रमाणं स्यात् । अविद्यमानस्यैवेशेशितव्यादिप्रपञ्चस्य स्वयमेव तदैक्षतेत्यादौ परमात्मातिरेकेण विहितत्वात् । न च वाच्यमत्र निषेद्धुं तदैक्षतेत्यादावीशेशितव्यादिप्रपञ्चोऽनूद्यत एव, अतो न दोष इति । ईशेशितव्यादिप्रपञ्चस्य श्रुतिं विनाऽत्मनो भिन्नत्वेनाप्राप्ततयाऽनुवादायोगादिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इतोऽपि निषेधाय तदैक्षतेत्यादौ प्रपञ्चोऽनूद्यत इति न युज्यते । ‘यदिदं वदन्ति तन्न युज्यते’ इति वाक्येन निषेधात् विशेषयुक्त्या च हीनत्वात् । तद्विनाऽनुवादस्य क्वाप्यदृष्टत्वादित्याह


अस्तूपक्रमवशादुभयोः प्राकरणिकत्वम् । तथापि यद्वाक्यं यद्विषयतया व्याख्यातं तस्य तद्विषयता कुत इत्यतो यद्वाक्यं यद्विषयतया व्याख्यातं तत्र तल्लिङ्गसद्भावात्तस्य तद्विषयत्वं युक्तमिति वाऽह
अनुवादोऽपीति ॥


देहिन इति ॥</p>
एतादृशवाक्याद्यभावेऽपि निषेधायात्रानुवादः प्रपञ्चस्येत्यङ्गीकारे को दोष इति चेद् अदृष्टकल्पनेत्येकं दूषणम् । अपरं चाह
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वस्तु तत्र तत्र जीवः प्रतिपाद्यः । देहित्वादिविशेषणानां जीवादन्यत्र निरवकाशत्वात् । अविनाशित्वादीनां तु जीवेऽपि सम्भवात् कथं तद्वाक्यस्येश्वरविषयत्वनिश्चय  इत्यत  आह


न हीति ॥
अतिप्रसङ्गश्चेति ॥


ईश्वरेऽपि तत्सम्भवः कथमित्यत आह
कथमित्यत आह


परमात्मन इति ॥
अभेदेति ॥


न च तत्र तत्र भाष्यविरोधः शङ्कनीयः । अत्र च मुख्ययैव वृत्त्याऽर्थमङ्गीकृत्य पौनरुक्त्यादिशङ्कोन्मूलनं विना केवलामुख्यार्थग्रहणे बाधकानामुक्तत्वात् । भाष्ये पुनर्मुख्यार्थमपरित्यज्यैवार्थान्तरस्योक्तत्वादिति ॥</p>
अन्यथेति सम्बध्यते । यद्येतादृशवाक्याद्यभावेऽप्यैतदात्म्यमित्यादौ निषेद्धुं तदैक्षतेत्यादिना परमात्मातिरिक्ततया प्रपञ्चोऽनूद्यत इति कल्प्यते तर्हि तदैक्षतेत्यादौ प्रपञ्चस्य परमात्मातिरेकेणाभावं निषिध्यातिरिक्तत्वेन भावं विधातुमैतदात्म्यमित्यादिना प्रपञ्चस्य परमात्मातिरेकेणाभावोऽनूद्यत इत्यपि स्यात् । अविशेषादित्यर्थः ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तथापि नैतेषां वाक्यानामुक्तार्थता युक्ता । असङ्गतत्वादित्यतो  ‘नासतः’ इत्यन्तानां सङ्गतेरुक्तत्वात्, ‘अविनाशि तु’ इत्यादीनां सङ्गतिं दर्शयन्  ‘अविनाशि तु’ इत्यस्य श्लोकस्य ‘नासतः’ इत्यनेन सङ्गतिं साक्षादसम्भवादवतारक्रमेणाह
<p class="gr-vyakhya-para">इतश्च निषेधायायं प्रपञ्चस्य परमात्मातिरिक्ततया सद्भावानुवादो न भवतीत्येतदेव युक्तमित्याह


यस्मादिति ॥
सर्वेति ॥


एवम्भूत इति ॥
अनुवादो भवन् शाखादावेव भवेत् । तदन्ते तु निषेधः । न चात्र तदस्ति । भेदस्यैव शाखान्तेषूक्तत्वात् । अतोऽपि न भेदस्य  निषेधाय  श्रुतावनुवाद इत्यर्थः । शाखान्तेषु कास्ता भेदोक्तय इत्यत आह


सर्वप्रकारेणाविनाशीत्यर्थः । अस्य श्लोकस्योक्तप्रकारेण ‘अनाशिनः’ इति वक्ष्यमाणेनापि सङ्गतिरित्याह
नेति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तमभेदानुवादेन भेदोपदेशः स्यादिति न तद्युज्यते । अभेदस्य श्रुतिं विनाऽप्राप्तत्वात् । किं नामेशेशितव्यादिप्रपञ्चस्य परमात्मभिन्नतयाऽनुवादेन तन्निषेध एव युक्तः । ईशेशितव्यादिप्रपञ्चस्य परमात्मभिन्नतायाः प्रत्यक्षादिप्राप्तत्वादित्यत आह


अतस्तदर्थमिति ॥
न चेति ॥


अथवा नासत इत्येतच्छेषत्वेनापि अनाशिनः इत्यस्य सङ्गतिरित्यनेनोक्तम् । ‘अन्तवन्तः’ इत्यस्योक्तरीत्या ‘अनाशिनः’ इत्यनेन सङ्गतौ सिद्धायां ‘नायं हन्ति’ इत्यनेनापि सङ्गतिरित्याह
अत्रेश्वरपदेन परमात्मोच्यते । परमात्मन एव प्रत्यक्षाद्यसिद्धत्वेन तत्प्रतियोगिकेशेशितव्यादिप्रपञ्चस्य भेदः सुतरां प्रत्यक्षाद्यसिद्धः । यदुच्यते श्रुतिसिद्धं परमात्मानं प्रतियोगीकृत्य प्रपञ्जस्य भेदः प्रत्यक्षादिना गृह्यत इति तन्न । तथासति प्रपञ्चभिन्नतया श्रुतावपि परमात्मनिरूपणप्रसङ्गात् । अन्यथा प्रत्यक्षादिनाऽपि तद्भेदस्य विषयीकर्तुमश्क्यत्वात् । तथा चोन्मत्तवाक्यमेवेति भावः । ईश्वरस्यैव प्रत्यक्षादिनाऽसिद्धेः, ईशेशितव्यस्य च तदाकारेणासिद्धेः, परमात्मनः सकाशादीश्वरादिरूपप्रपञ्चस्य भेदः सुतरां तेनासिद्ध इति वा ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इतोऽपि न परमात्मातिरिक्तप्रपञ्चनिषेधो युज्यत इत्याह


अन्येषामिति ॥
तत्पक्ष इति ॥


प्राकृतदेहिनश्च । जीवा इति शेषः । अनेन ‘शरीरिणः’ इत्यस्योपयोगमाचष्टे । नित्यत्वादित्यनेन ‘नित्यस्य’ इत्यस्य । अत एवास्य ‘न त्वेवाहम्’, ‘देहिनोऽस्मिन्’ इत्यनेन गतार्थताऽपि परिहृता भवति । ‘नायं हन्ति’ इत्यत्र हेतुतया प्रकृतानुवादोऽयमित्याश्रयणात् । अत एवोक्तं
यदि परमात्मातिरिक्तः सर्वोऽपि प्रपञ्चो मिथ्या स्यात् तदा सर्वश्रुतीनां वैयर्थ्यं स्यात् । तथाहि । ‘एकमेवाद्वितीयम्’, ‘यः सर्वज्ञः’ इत्यादिश्रुतिरैक्यादिधर्मप्रतिपादिका उत आत्मस्वरूपप्रतिपादिका । आद्येऽप्यैक्यसार्वज्ञादिधर्माः किं स्वरूपातिरिक्ताः स्वरूपं वा । नाद्यः । तथात्वे मिथ्यात्वापातात् । द्वितीयस्तु तृतीयेऽन्तर्भवति । नाप्यसौ युक्तः । स्वरूपस्य स्वतः सिद्धत्वेन प्रतिपादनवैैय्यर्थ्यादिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">शुद्धस्वरूपस्याप्रतिपाद्यत्वेऽपि भेदाभावसार्वज्ञाद्युपलक्षितस्वरूपस्य प्रतिपाद्यत्वान्न श्रुतिवैयर्थ्यमित्यत आह


‘नित्यस्योक्ताः’ इति ॥
लक्षितेति ॥


‘नायं हन्ति’ इत्यस्य ‘य एनम्’ इत्यनेन सङ्गतिमाह
लक्षितस्यापि शुद्धाद्विशेषाभावेन तद्वदस्याप्यप्रतिपाद्यत्वान्न तत्प्रतिपादकत्वं श्रुतेर्युक्तमित्यर्थः । कुतः शुद्धाद्विशेषाभावो लक्षितस्येत्यत आह


तस्माद्धन्तेति ॥
निर्विशेषत्वेति ॥


एतेन ‘नायं हन्ति’ इत्येतत्पुनरुक्तम् । जीवास्वातन्त्र्यादेरुक्तत्वात् । न च ‘य एनम्’  इत्येतदुपपादनायोक्तानुवादोऽयम्  ।  प्रमाणानुपन्यासेनोपपादनायोगादित्येतदपि पराकृतम् । ‘नायं हन्ति’ इत्येतत्प्रकृतम्  अन्तवन्तः इत्यपेक्ष्य प्रवृत्तमित्युक्तत्वात् । मन्त्रवर्णस्य जीवेश्वरनित्यत्वोपपादकत्वमुक्तम् । ‘नायं हन्ति’ इत्येतदुपपादकत्वेनापि सङ्गतिरित्याह
लक्षितमिति यदोक्तं तदैव तस्य निर्विशेषत्वमप्युक्तमेव । अन्यथा विशिष्टत्वापत्त्या मिथ्यात्वापातात् । अतस्तस्य न शुद्धाद्विशेष इति भावः । ननु भवतु धर्माणां मिथ्यात्वम् । तथापि श्रुतेस्तत्प्रतिपादकत्वे को दोष इत्यत आह


यस्मादयमेवेति ॥
मिथ्येति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इतोऽपि नाऽत्मातिरिक्तस्य सर्वस्य मिथ्यात्वं युक्तमित्याह


एतेन मन्त्रवर्णस्य जीवेश्वरनित्यत्वमात्रोपपादकत्वेऽधिकविशेषणोक्तेरनुपयोग  इत्येतदपि परिहृतम् । जीववदित्यनेन ‘पुराणः’  इत्यस्योपयोगं दर्शयति । ‘न हन्यते’ इत्यस्य पूर्वार्धप्रकृतेन परमेश्वरस्यैव स्वातन्त्र्यमित्यनेन सङ्गतिमभिप्रेत्य तद्घटनाय तात्पर्यमाह
मिथ्यात्वमिति ॥


जीवस्त्विति ॥
आत्मातिरिक्तस्य सर्वस्य मिथ्यात्वे तन्मिथ्यात्वं सत्यं मिथ्या वा । नाद्यः । आत्मातिरिक्तं सर्वं मिथ्येति पक्षक्षतेः । अतो मिथ्येत्येवाङ्गीकार्यमिति भावः । किमतो यद्येवमित्यत आह


अनेनास्य गतार्थता परिहृता भवति ।</p>
अत इति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">‘वेदाविनाशिनम्’ इतीश्वराविनाशित्वादेः ‘कथं स पुरुषः’ इत्यनेन साक्षात्सङ्गतेरभावादवतारक्रमेण तामाह


अत एवमिति ॥
इतश्च नात्मविशेषाणां मिथ्यात्वमिति वाऽऽह


एतेनेश्वराविनाशित्वादेः प्रागेवोक्तत्वात्पुनरुक्तिरित्यपि परास्तम् । ‘कथं स पुरुषः’ इत्येतदुपपादकस्वातन्त्र्योपपादनायोक्तानुवादोऽयमित्याश्रितत्वात् । ‘वासांसि’ इत्येतस्य  प्रकृतेनेश्वरस्वातन्त्र्येणापि  सङ्गतिमाह
मिथ्येति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न सार्वज्ञादिविशेषा असन्तो येन श्रुतेरप्रामाण्यं स्यात् । नापि शुद्धं लक्ष्यं वा ज्ञानस्वरूपं श्रुतिवेद्यमित्युच्यते । येनोक्तदोषः स्यात् । किं नामैकस्मिन्नेवात्मनि उपाधिभेदभिन्ने तन्निमित्तसार्वज्ञादिविशेषाश्च भवन्ति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तदुपाधिभेदभिन्नमौपाधिकविशेषविशिष्टं स्वरूपं श्रुतिप्रतिपाद्यमिति चेत्, किमसावुपाधिः मिथ्या सत्यो वा ॥ आद्ये दोषमाह


वासस इति ॥
उपाधीति ॥


नैनमित्यस्य प्रकृतेजीवस्वातन्त्र्येणापि सङ्गतिमाह
उपाधिकृत एवात्मनि भेदो विशेषाश्चेत्यङ्गीकृत्योपाधेर्मिथ्यात्वाङ्गीकारे तद्भिन्नस्वरूपस्य तन्निमित्तविशेषाणां च मिथ्यात्वं स्यात् । तथाच तदभिधायकश्रुतेरप्रामाण्यं स्यात् । नेह नानेत्यादौ निषेधाय मिथ्याभूतमपि तदुच्यते श्रुताविति चेत्तर्हि स्वयमेव मिथ्याभूतमुपाधिभेदभिन्नस्वरूपं तन्निमित्तविशेषांश्च विधाय पुनस्तन्निषेधे श्रुतेरुन्मत्तवाक्यत्वमेव स्यात् । निषेधाय तदनूद्यत इति चेन्न । उपाधिभेदभिन्नस्वरूपस्य  तन्निमित्तविशेषाणां च प्रत्यक्षाद्यप्राप्तत्वेनानुवादानुपपत्तेरिति भावः । द्वितीयं दूषयति


ईश्वरस्येति  ॥
सत्येति ॥


ज्ञातव्यमिति सम्बन्धः ।</p>
यद्यप्यत्रापसिद्धान्तो वक्तुं शक्यः । तथापि तस्यातिस्फुटत्वेन दोषान्तरमेवोक्तम् । ब्रह्मातिरिक्तस्य सत्यत्वमङ्गीकृत्यापि ब्रह्मण्युपाधिभेदमङ्गीकुर्वतां दूषणाय च । आदिपदेनोपाधेरप्येकदेशसम्बन्ध इत्यादिवक्ष्यमाणसङ्ग्रहः । सत्योपाधिपक्षेऽपि दोषाः समा इत्यनेन मिथ्योपाधिपक्षेऽप्येते भवन्तीति सूचयति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">(यद्वा तथापि नास्य प्रकरणस्योभयविषयत्वं युक्तम् । उभयप्रतिपादनस्य प्रसङ्गाननुगुणत्वात् । युद्धविधानस्यैव प्रकृतत्वादतो नोभयप्रतिपादनं प्रसङ्गानुगुणम् । युद्धं कर्तव्यं, तच्चेश्वरस्यैव स्वतन्त्रत्वेन मोक्षप्रदानसमर्थत्वात्तत्पूजात्वेन कार्यमित्यत्राभिप्रेतम् । तत्रेश्वरस्य नित्यत्वप्रतिपादनं युद्धविधानाय शोकनिवारणार्थमुपयुज्यते । तस्य सर्वप्रकारेणाविनाशित्वादिप्रतिपादनं च तत्पूजाविधानार्थं तस्य मोक्षदत्वसामर्थ्यसमर्थनाय स्वातन्त्र्योपपादकतयोपयुज्यते । जीवस्य नित्यत्ववर्णनं युद्धविधानाय शोकनिवारणार्थमुपयुज्यते । तस्य देहनाशादिवर्णनमपि शोकनिवारणाय परमेश्वरस्यैव स्वातन्त्र्यसिद्ध्यर्थं जीवस्यास्वातन्त्र्यप्रदर्शनायोपयुज्यतेइति भावेन सर्ववाक्यान्यभिप्रेतार्थे योजयति
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वेकत्वेऽप्याकाशस्य यथा महानसाकाशगतधूमानुभवस्तस्यैव, न सर्वाकाशस्योपाधिभेदात् । तथाऽत्रापि किं न स्यादित्यत आह


यस्मादेवम्भूत  इति ॥
अचेतनानामिति ॥


सर्वप्रकारेणाविनाशीत्यर्थः । यस्मादेवम्भूत इत्यविनाशित्वित्यभिमते प्रमेये योज्यम् । अतस्तत्पूजेति, नासत इति । अतस्तदर्थमिति, अनाशिन इति । अन्येषामिति, अन्तवन्त इति । प्राकृतदेहिन इति शरीरिण इति । अत इति नायं हन्तीति । नित्यत्वादिति न हन्यत इति । तस्मादिति य एनमिति । यस्मादिति न म्रियत इति । तत्संयोगेति नायं भूत्वेति । जीवस्त्विति न हन्यत इति । अत एवमिति वेदेति । वासस इति वासांसीति । ईश्वस्येति नैनमिति । यद्यप्येतद्व्याख्यानत एव सिद्धं, तथापि विप्रकीर्णतयोक्तं न मन्दबुद्धावारोहतीति पिण्डीकृत्योक्तम् ।)</p>
किं महानसाकाशसम्बन्धवत्त्वेऽपि धूमस्य सर्वाकाशसम्बन्धाभाववद्दुःखाश्रयत्वाभावोऽस्त्वित्युच्यते  उत  तदनुभवाभाववदनुभवाभावः । नाद्यः । अस्माकमनिष्टाभावात् । न द्वितीयः । आकाशस्याचेतनत्वेनानुभवप्राप्तेरेवाभावेन दृष्टान्तवैषम्यादिति भावः । अयं चाभ्युपगमवादः । आकाशस्यान्तर्भेदवत्त्वात् । उपसंहरति
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र ‘नैनं छिन्दन्ति’  इति वर्तमानप्रयोगः कालान्तरे च्छेदाद्यनुज्ञार्थ इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह


नैनमिति ॥
अत इति ॥


न कालान्तरच्छेदाद्यनुज्ञार्थं वर्तमानप्रयोगः । किन्तु मम देहे छेदादिकं नास्तीति अभिप्रेत्य तत्र युक्तितया छेदादिप्राप्तिसद्भावेऽपीदानीं  तदभावस्य प्रत्यक्षत एव दर्शयितुं शक्यत्वसूचनार्थमेवेति भावः । अत्रेश्वरस्वरूपस्यैव च्छेदाद्यभावः कथ्यते न तु तद्देहस्यापि ।  देहस्य  ‘निशितशरैर्विभिद्यमानत्वचि’ इति तद्भावोक्तेः । अतः स्वदेहस्येति कथमुच्यत इत्यतोऽभिप्रायमाह
१८ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V19" data-block-id="BGT_C02_V19" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् ।</span><span class="shloka-line">उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते॥१९ ॥</span></span></div>


छेदेति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V19" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V19">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V19_B01" data-verse="BGT_C02_V19" data-block-id="BGT_C02_V19_B01">य एनं जीवं वेत्ति हन्तारं स्वातन्त्र्येण । अन्यथा 'मया हतांस्त्वं जहि'' इत्यादिविरोधः । चेतनं प्रति य एनमिति परमात्मनोपि समम् ॥ १९ ॥</div>


मृषा प्रदर्शनं किमर्थमित्यत आह
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V19" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V19" data-id="BGT_C02_V19_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं सर्वप्रकारेणाविनाशित्वादीश्वरः स्वतन्त्र इति । तदयुक्तम् । ‘अयमस्य देहवियोगकर्ता’ ‘अनेनायं देहाद्वियोजितः’ इति जीवस्यापि स्वातन्त्र्यप्रतीतेरित्याशङ्कापरिहारायोच्यते


मोहायेति ॥
<span class="mulaprateeka">य एनमिति ॥</span>


कथमेतदखिलमोहकत्वम् इत्यत आह
तत्र जीवस्य देहवियोगादौ कथमपि कर्तृत्वं नास्तीत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह


ईश्वर इति ॥
य एनमिति ॥


कुतो मृषा, परमार्थत एव किं न स्यादित्यतो वाऽह
य एनं जीवं स्वातन्त्र्येण देहवियोगकर्तारं पश्यति, यश्चैनं जीवं जीवान्तरेण स्वातन्त्र्येण देहाद्वियोजितं पश्यति तावुभौ न विजानीत इत्येवं व्याख्यायेम् । न तु  पारतन्त्र्येणापि जीवस्य हन्तृत्वादिकं पश्यन् न जानातीत्यर्थः । कुतोऽन्योऽर्थो न स्यादित्यत आह


ईश्वर इति ॥
अन्यथेति ॥


स्वतन्त्रस्य परमार्थतस्तदयुक्तमित्यर्थः ॥ २४ ॥</p>
जीवस्य पारतन्त्र्येणापि हन्तृत्वाभावे ‘मया हतांस्त्वं जहि’ इतीश्वराधीनतया जीवस्य हन्तृत्वोक्तिविरोधः स्यादित्यर्थः ।</p>
}}
<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं जीवो नित्य इति न तद्युक्तम् । ‘अयं जीवस्य हन्ता’,‘अनेनायं जीवो हतः’  इति व्यवहारेण चेतनस्यानित्यत्वावगमादित्याशङ्कापरिहारायाप्ययमेव श्लोकः । तत्र प्रथमपक्षे य एनमिति पदं जीवविषयतया व्याख्यातम् । नेश्वरविषयतया । तत्र देहवियोगरूपहननस्य विवक्षितत्वात् । तत्र जीवस्यैव स्वातन्त्र्याभावादीश्वरस्य तद्भावात् । अस्मिन् पक्षे तु ‘य एनं चेतनं हन्तारं पश्यति स न जानाति’ इति चेतनं प्रति हननस्य विवक्षितत्वात् । चेतनहननस्य जीववदीश्वरेणाप्यकरणाद् एनमिति पदमुभयोरपि वाचकमित्याह
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V25">
चेतनमिति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">अव्यक्तोयमचिन्त्योयमविकार्योयमुच्यते ।</span>
<span class="shloka-line">तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि॥२५ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C02_V25
| id = BGT_C02_V25_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">‘अव्यक्तोऽयम्’ इतीश्वरविषयमित्युक्तम् । तत्रेश्वरस्याव्यक्तत्वादिकथने का सङ्गतिरित्यतः ‘सर्वगतस्थाणुः’ इति परमात्मनः सर्वगतत्वमभिहितम् । तत्रेश्वरस्य देहोऽस्ति न वा?  आद्ये  देहिनः सर्वत्र वर्तमानस्य सर्वत्र दर्शनं स्यात् । द्वितीये शरीरच्छेदादिनिरासो न युक्त इत्याशङ्कानिरासायाद्यपदमवतारयति
१९ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V20" data-block-id="BGT_C02_V20" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न जायते म्रियते वा कदाचि-</span><span class="shloka-line">न्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः ।</span><span class="shloka-line">अजो नित्यः शाश्वतोयं पुराणो</span><span class="shloka-line">न हन्यते हन्यमाने शरीरे॥ २० ॥</span></span></div>


सर्वेति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V20" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V20">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V20_B01" data-verse="BGT_C02_V20" data-block-id="BGT_C02_V20_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahavishnu-id">जीवेश्वरयोर्नित्यत्वे मन्त्रवर्णोप्यस्तीत्याह । न जायते म्रियत इति । अयं ना परमपुरुषो भूत्वा विद्यमान एव देहसम्बन्धरूपेणापि भविता न । मरणं तु देहवियोग इति प्रसिद्धमेव । न हि घटादीनां मरणव्यवहारः । स्वरूपानाशः कैमुत्येनैव सिद्धः । अयं जीवोप्यजो नित्यश्च । अन्यथा पुनरुक्तेः । शाश्वतश्च । न कदाचिदस्वातन्त्र्यादिकं जीवस्वरूपं जहाति ।<br/>'अल्पशक्तिरसार्वज्ञं पारतन्त्र्यमपूर्णता ।<br/>उपजीवकत्वं जीवत्वमीशत्वं तद्विपर्ययः ।<br/>स्वाभाविकं तयोरेतन्नान्यथा स्यात्कथञ्चन ।<br/>वदन्ति शाश्वतावेतावत एव महाजनाः'' ॥</span></span> इति महाविष्णुपुराणे ।<br/>पुराण्यणति गच्छतीति पुराणः ॥२० ॥</div>


देहित्वेऽव्यक्तत्वं कथं युज्यत इत्याशङ्क्य तत्परिहारत्वेनाचिन्त्यपदं व्याचष्टे
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V20" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V20" data-id="BGT_C02_V20_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ननु जीवनित्यत्वादेः पूर्वमेवोक्तत्वात्किमुत्तरश्लोकेनेत्यत आह


कथमिति ॥
जीवेति ॥


अचिन्त्यशक्तेः प्रतिबन्धे नाशे वा सति प्रतीतिप्रसङ्ग इत्याशङ्कापरिहारायाविकार्यपदं व्याचष्टे
नेदं भगवद्वाक्यं, येन पुनरुक्तिः स्यात् । किन्तु यदुक्तं स्वयं जीवेश्वरयोरुत्पत्तिविनाशराहित्यम्, ईश्वरस्य शरीरतोऽप्युत्पत्त्याद्यभावेन स्वातन्त्र्यं, जीवस्य स्वरूपतो जन्मादिशून्यस्यापि देहोत्पत्त्यादिनाऽस्वातन्त्र्यं तत्र प्रमाणत्वेन मन्त्रवर्णोऽयमुदाह्रियत इति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्रेश्वरप्रतिपादनाप्रतीतेः कथमेतदित्यतो नायं भूत्वेत्यत्र देहतोऽप्युत्पत्तिराहित्यश्रवणात्तस्य चेश्वरलिङ्गत्वात् पूर्वार्धस्तत्प्रतिपादक इति भावेनाह


न चेति ॥
अयमिति ॥


नन्वेकेनैव शब्देन पूर्तेः किमर्थं नैनमित्यत्र प्रति प्रत्येनमिति वचनम् । ‘अव्यक्तोऽयम्’ इत्यत्र प्रति प्रतिविशेषणम् ‘अयम्’ इति वचनं च किमर्थमित्यत आह
एतेन वाशब्दादेव पूर्वत्र नञोऽनुकर्षसम्भवात् किं नञन्तरेणेति परास्तम्  । अपि चात्र ‘न म्रियते’ इति देहवियोगाभावश्च श्रूयते । मरणशब्दस्य देहवियोग एव प्रसिद्धत्वाद्देहवियोगाभावस्य चेश्वरलिङ्गत्वात् तत्प्रतिपादकः पूर्वार्ध इति भावेनाह


यानीति ॥
मरणमिति ॥


आदिपदेन नञो ग्रहणम् । अनेन प्रतिविशेषणमपि वीप्सारूपेण ‘एनम्’ इत्यादिबहुशब्दयोजनां सूचयति । एवं चेज्जीवस्य स्वरूपबाहुल्याभावात् ‘अच्छेद्योऽयम्’ इति पृथग्वचनं व्यर्थमित्यत आह
देहवियोग इव स्वरूपनाशेऽपि मरणशब्दस्य प्रसिद्धत्वात् सोऽर्थः किं न स्यादित्यतः स्वरूपनाशे मरणशब्दस्य प्रसिद्धिरेव नास्तीत्याह


जीवे त्विति ॥
न हीति ॥


जीवे पृथग्वचनमिति शेषः ।</p>
यदि मरणशब्दस्य न स्वरूपनाशोऽर्थः तर्हि ईश्वरस्वरूपानाशे नायं मन्त्रः प्रमाणं स्यात् । तदभिधायकशब्दान्तराभावात् । तथा च मरणशब्दस्य स्वरूपनाशेऽर्थे ग्राह्ये नैतद्बलात् पूर्वार्धस्येश्वरपरत्वसिद्धिरित्यत आह
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वीश्वरस्य देहवत्त्वं, तस्य च देहस्य च्छेदादिराहित्यमेवम्भावश्च सर्वरूपाणामित्येतत्कुत इत्यत उक्तम् ‘उच्यते’ इति पदं व्याचष्टे


सर्वमिति ॥
स्वरूपेति ॥


कास्ताः श्रुतय इत्यत आह
नात्रेश्वरस्य स्वरूपानाशो वक्तव्यः । येनैतत्पदस्य तत्परत्वं कल्प्यते । यस्य देहनाशोऽपि नास्ति तस्य स्वरूपानाशः किमु वाच्य इति कैमुत्येनैव सिद्धेरित्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र जीवस्योत्पत्त्याद्यभावादिकथनं न श्रूयत इत्युत्तरार्धस्तद्विषय इति भावेनाह


सदिति ॥
अयमिति ॥


छेदादिदोषरहितो देहो यस्यासौ सद्देहः । सुखगन्धः पुण्यगन्धः सुखात्मकगन्धो वा । ज्ञानज्ञान इत्यादेरतिशयितज्ञानादिमानित्यर्थः ।</p>
अत्रापीश्वर एव प्रतिपाद्यः किं न स्यादित्यत आह
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वीश्वरस्य देहसद्भावे श्रुतिविप्रतिपत्तेस्तत्सन्देह एव स्यात्कुतो निश्चयस्स तद्भावस्येत्यतः श्रुत्यन्तरेण तद्व्यवस्थां दर्शयति


ओह इति ॥
अन्यथेति ॥


स्वरूपवान्
‘न जायते’ ‘अजः’ इति पौनरुक्त्यम् । ननु पुनरुक्तिभयेन पूर्वोत्तरार्धयोर्विषयभेदकल्पने शाश्वतोऽप्यन्य एव प्रसज्यते । नित्यपदेन पुनरुक्तेरित्यत आह


स्वरूपभूतदेहवान् ॥ सुखज्ञानादिरूपक अस्तीति सम्बन्धः । ततश्च देहवानुच्यत इत्यनुषज्यते । देहदेहिनोरैक्यमन्यत्रादृष्टं कथं युज्यत इत्यत आह
नेति ॥


स चेति ॥
न शाश्वतपदेन नित्यत्वमुच्यते । येन पुनरुक्तिः स्यात्  ।  अपि तु जीवोऽप्यजो नित्यश्चेत्तर्हि ईश्वरवत्स्वातन्त्र्यादिमानपि स्यात् । तथा च न तत्पूजा कार्येति शङ्कानिरासाय तस्यास्वातन्त्र्याद्यहानमेवोच्यत इति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">जीवस्यास्वातन्त्र्यादिकं स्वरूपं, तच्च न जहाति, तेन च शाश्वत इत्युच्यत इत्येतत्कुत इत्यत आह


ननु  सुखज्ञानादिरूपो  देहो विष्णोरनन्यश्चेत् तदा तस्य सुखादिगुणरूपत्वं प्रसज्यते । न च तद्युज्यते । ‘आनन्दभुक्’ इत्यादावानन्दभोक्तृत्वस्योक्तत्वात् । एकस्य च भोक्तृभोग्यभावादर्शनादित्यत आह
अल्पेति ॥


गुणेति ॥
तथापि पुराण इति पुनरुक्तिरित्यत आह


दृष्टोऽप्ययमभिन्ने भोक्तृभोग्यभावः किंनिमित्त उपपद्यत इत्यत आह
पुराणीति ॥


अभिन्नेऽपीति ॥
नानेन पुराणपदेनानादित्वमुच्यते । येन पौनरुक्त्यं स्यात् । किन्तु जीवस्येश्वरवदजत्वादिसद्भावेऽपि कुतो न स्वातन्त्र्यादीत्यतो  देहोत्पत्त्यादिभावेन तद्वदजत्वाद्यभाव एवोच्यत इति भावः ॥ २०॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V21" data-block-id="BGT_C02_V21" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् ।</span><span class="shloka-line">कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम्॥२१ ॥</span></span></div>


अस्ति । तेनाभिन्नेऽपि भोक्तृभोग्यभाव उपपद्यत इति शेषः । विशेषसद्भाव एव कुत इत्यत आह
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V21" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V21">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V21_B01" data-verse="BGT_C02_V21" data-block-id="BGT_C02_V21_B01">अविनाशिनं शरीरापायादिवर्जितम् । नित्यं स्वरूपतः । एनं परमेश्वरम् ।
'कर्तृत्वं तु स्वतन्त्रत्वं तदेकस्य हरेर्भवेत् ।
तच्चाव्ययं तस्य जानन् कथं कर्ता स्वयं भवेत्'' ॥ इति परमश्रुतिः ।
अन्यथाविनाशिनं नित्यमिति पुनरुक्तिः ॥२१ ॥</div>


अयमिति ॥</p>
</div>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वयं विशेषो विशेषितोऽन्योऽनन्यो वा ? आद्ये भेदपरम्परयाऽनवस्था । द्वितीये विशेषविशेषिभावव्यवहारायोगः । तत्रापि विशेषाङ्गीकारेऽनवस्थेत्यत आह
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V21" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V21" data-id="BGT_C02_V21_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं ‘जीवे स्वातन्त्र्यं मन्यमानो न जानाति’ इति; तत्र ‘नायं हन्ति’ इति हेतुरुक्तः । अथ ज्ञानिनां तादृशाभिमानाभावश्च । तत्र हेतुरुच्यते


विशेषोऽपीति ॥
<span class="mulaprateeka">वेदेति ॥</span>


विशेषो विशेषितोऽनन्य इति न भेदपरम्परयाऽनवस्था । स एव विशेषो यथाऽभिन्नेऽपि वस्तुनि भोक्तृभोग्यभावनिर्वाहकः तथा विशेषितो भेदरहितस्यापि स्वस्य विशेषत्वं, विशेषिणो विशेषित्वं च निर्वहतीति न विशेषपरम्परयाऽप्यनवस्थेत्यर्थः । इतोऽप्येकस्यैव हरेर्भोक्तृभोग्यभावो युक्त इत्याह
तत्राविनाशिनित्यपदयोः  पौनरुक्त्यपरिहारायार्थभेदमाह


परमेति ॥
अविनाशिनमिति ॥


अभिन्नस्यैव स्वस्य भोक्तृभोग्यभावेऽनुपपत्तिं परिहर्तुं हरेरप्यैश्वर्यं कुत इत्यत आह
जीवस्य समीपोक्तत्वादेनमित्यस्य जीवविषयत्वप्रतीतिनिरासायाह


युक्तेति ॥
एनमिति ॥


युक्तायुक्तत्वं वस्तुनोरिति शेषः ।
समस्तश्लोकं  श्रुत्यैव व्याचष्टे


तत्र॥
कर्तृत्वमिति ॥


ईश्वरे । तर्हीश्वरे दुःखित्वाद्यपि कल्प्यतामयुक्त्यभावादित्यत उक्तम्
जानन् अविनाशित्वादिहेतुनेति शेषः । कर्ता कर्तृत्वाभिमानी । जीवस्य समीपोक्तत्वात्तद्विषयोऽयं श्लोकः किं  न  स्यादित्यत  आह


प्रमाणेति ॥
अन्यथेति ॥


एकस्यैव भोक्तृभोग्यत्वादिकं प्रमाणावगतत्वाद्विरुद्धमप्यैश्वर्यबलादङ्गीकार्यम् । नान्यत् । तस्याप्रामाणिकत्वादिति भावः ।</p>
ईश्वरस्य शरीरापायरहितत्वात् तत्परत्वे शक्यते पुनरुक्तिपरिहारः । न तु जीवपरत्वे । तस्य देहनाशसद्भावात् । अतः  पुनरुक्तिविरोधात्  समीपोक्तमपि  जीवं  विहायेश्वरग्रहणं युक्तमिति भावः ॥ २१ ॥</p></div></div></div></div></div>
<p class="gr-vyakhya-para">एकस्यैव भोक्तृभोग्यभावादिगुणा एवेश्वरस्य प्रामाणिका न दुःखादिदोषा इत्यत्र श्रुत्यन्तरं चाह
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V22" data-block-id="BGT_C02_V22" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">वासांसि जीर्णानि यथा विहाय</span><span class="shloka-line">नवानि गृह्णाति नरोपराणि</span><span class="shloka-line">तथा शरीराणि विहाय जीर्णा-</span><span class="shloka-line">न्यन्यानि संयाति नवानि देही॥ २२ ॥</span></span></div>


गुणा इति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V22" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V22">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V22_B01" data-verse="BGT_C02_V22" data-block-id="BGT_C02_V22_B01">जीवस्यापि शरीरसंयोगवियोगावेव जनिमृती यतस्ततो न दुःखकारणमित्याह । वासांसीति ॥ २२ ॥</div>


कथं न दोषाः श्रुताः? ‘जनितोत विष्णोः’ इत्यादौ प्रतीतेरित्यत आह
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V22" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V22" data-id="BGT_C02_V22_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">नन्वस्त्वीश्वरविषये शोकाभावो, जीवविषये तु भविष्यति । जीवो नित्यस्तस्य देहयोगवियोगौ कौमारादिवदित्युक्तेऽपि सर्वलोकप्रसिद्धजनिमृतिसद्भावाद् युद्धे च तत्प्राप्तेरित्याशङ्कापरिहारत्वेन श्लोकमवतारयति


अज्ञैरिति ॥</p>
जीवस्येति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">प्रकृतगुणानां भगवताऽभेदे , सर्वाण्यपि रूपाण्येवंविधानीत्यत्र च श्रुतीराह


एकमिति ॥
शरीरयोगवियोगयोः कौमारादिवच्छोककारणत्वाभावोऽङ्गीकृतश्चेत्तर्हि जनिमृती अपि न शोककारणम्, यतः शरीरयोगवियोगावेव जनिमृती इत्यर्थः ॥ २२ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V23" data-block-id="BGT_C02_V23" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">'नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।</span><span class="shloka-line">नचैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः॥२३ ॥</span></span></div>


एकम् एकत्वसङ्ख्यायोगि । एवेत्यवयवादिभेदनिराकरणम् । अद्वितीयं समाभ्यधिकरहितम् । किञ्चन नानेति रूपावयवगुणकर्मभेदः । तर्हि भेदाभेदौ स्यातामित्यत  आह
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V23" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V23">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V23_B01" data-verse="BGT_C02_V23" data-block-id="BGT_C02_V23_B01">कारणतोपि नेश्वरस्यान्यथात्वमित्याह - नैनं छिन्दन्तीति ॥२३॥</div>


मृत्योरिति ॥
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V23" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V23" data-id="BGT_C02_V23_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">अस्त्वीश्वरस्य  स्वतो  नाशाभावः  ।  तथापि  युद्धगतशस्त्रादिकारणविशेषेण च्छेदादिप्राप्तेः शोक इत्याशङ्कापरिहारत्वेन श्लोकमवतारयति


मृत्योः मृत्युं तम आप्नोति । नानेवेति भेदाभेदौ भेददर्शने कोऽनर्थ इत्यत आह
कारणतोऽपीति ॥


यथेति ॥
अन्यथात्वं॥


यथा पर्वतेषु दुर्गे शिखरे वृष्टमुदकम् अधो विधावति एवं गुणादीन् भिन्नान् पश्यन् तान् दृष्टाननु तेषामेव दर्शनानन्तरमधो विधावतीत्यर्थः ।</p>
छेदादि ॥ २३ ॥</p></div></div></div></div></div>
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वाद्वैतपराः श्रुतय एता इत्यतस्ताः स्मृत्यैव व्याचष्टे
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V24" data-block-id="BGT_C02_V24" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अच्छेद्योयमदाह्योयमक्लेद्योशोष्य एव च ।</span><span class="shloka-line">नित्यः सर्वगतस्थाणुरचलोयं सनातनः॥२४ ॥</span></span></div>


मत्स्येति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V24" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V24">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V24_B01" data-verse="BGT_C02_V24" data-block-id="BGT_C02_V24_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahavishnu-id">अच्छेद्यत्वादिकं जीवस्यापि तत्सममित्याह - अच्छेद्योयमिति । नित्यं सर्वगते स्थितः अणुश्चायमिति सर्वगतस्थाणुः । सर्वगतो विष्णुस्तदधीनत्वादिकं तत्स्थत्वम् । हेतुतोपि तत्स्थत्वान्न चलतीत्यचलः । नादेन शब्देन सह वर्तत इति सनादन एव सनातनः ।<br/>'नित्यं सर्वगते विष्णावणुर्जीवो व्यवस्थितः ।<br/>न चास्य तदधीनत्वं हेतुतोपि विचाल्यते ।<br/>निषेधविधिपात्रत्वात्सनातन इति स्मृऽतः'' ॥</span></span> इति महाविष्णुपुराणे ।<br/>अच्छेद्योयमित्यादिपुनरुक्तिश्चान्यथा । यस्मिन्नयं स्थितः सोव्यक्ताचिन्त्यादिरूपः । एवं ज्ञातः परमेश्वरः सर्वदुःखनाशं करोतीति नानुशोचितुमर्हसि । 'तेषामहं समुद्धर्ता'' इत्यादेः ।<br/>'न त्वेवाहं जातु नासं न त्वम्'' इत्युभयोरपि प्रस्तुतत्वात् । देहिनः शरीरिणः देहीति विशेषितत्वाच्च जीवस्य तत्र तत्र ।<br/>'अविनाशि तु ।'' 'येन सर्वमिदं ततम् ।'' 'अनाशिनोप्रमेयस्य ।'' 'न म्रियते ।'' 'भूत्वा भविता न ।'' 'अविनाशिनम् ।'' 'अव्ययम् ।'' 'अव्यक्तोयमचिन्त्योयमविकार्योयम्'' । इत्यादि परमात्मनश्च । न हि जीवेन ततं सर्वम् । न च मुख्यतोप्रमेयोसौ । न च न म्रियते । न चाविनाशिनं नित्यमिति नित्यत्वातिरिक्तमविनाशित्वं तस्य । न चाव्यक्तत्वमविकार्यत्वं च मुख्यम् । न च भूत्वा भविता वा नेति देहस्याप्यनुत्पत्तिः । परमात्मनस्तु देहवियोगादिकमपि नास्तीत्यविनाशि त्वित्यादिविशेषणम् । यस्मादेवं भूतस्तस्मात्स एव स्वतन्त्रः । तदधीनमन्यत्सर्वम् । अतः स एव सर्वपुरुषार्थदः । अतस्तत्पूजा सत्कर्मैव । अतस्तदर्थं युध्यस्व । अन्येषां त्वन्तवन्त एव देहाः । प्राकृतदेहिनश्च । अतोस्वतन्त्रत्वान्न हन्तुं तेषां सामर्थ्यम् । नित्यत्वान्न हन्यते च । तस्माद्धन्ता हत इति मन्यमानौ न विजानीतः । यस्मादयमेव परमेश्वरः शरीरवियोगरूपेणापि न म्रियते तत्संयोगरूपेणापि न जायते जीववत्कदापि । अतः स एव स्वतन्त्रत्वात्सर्वस्य हन्ता । जीवस्तु तेन शरीरे हन्यमाने स्वयं न हन्यत इत्येतावत् । अत एवमविनाशित्वादेः स्वातन्त्र्यात् सर्वकर्तारं परमात्मानं यो वेद स कथं घातयति हन्ति वा ? वाससो जरावत्स्वशरीरजरादावस्वातन्त्र्यदर्शनात्सर्वत्रास्वातन्त्र्यं ज्ञातव्यं जीवस्य । ईश्वरस्य तु देहस्यापि च्छेदादेरभावात्स्वातन्त्र्यम् । नैनं छिन्दन्तीति च्छेदनाद्यभावः साक्षादेव दर्शयितुं शक्यते स्वदेहस्येति वर्तमानापदेशः । छेदनादिकं त्वीश्वरो मोहाय मृषैव दर्शयति ॥ २४ ॥</div>


अत्यन्ताभेदे व्यवहारभेदः किंनिमित्त इत्यत आह
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V24" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V24" data-id="BGT_C02_V24_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">जीवविषयत्वेऽप्येतदाशङ्कापरिहाराय श्लोकमवतारयति


अभेदेऽपीति ॥
अच्छेद्यत्वेति ॥


यद्यभिन्नेषु  गुणादिविशेषेषु विशेषो वर्तते तर्हि विशेषिणां विशेषस्य तथाभेदविशेषयोः भेदोऽभेदो वा । आद्येऽनवस्था । द्वितीये व्यवहारविशेषायोगः । तत्रापि विशेषाङ्गीकारेऽनवस्थैवेत्यत आह
ननु ‘नित्यः सर्वगतः’ इति नित्यत्वं पुनः किमर्थमुच्यते । अत्र सर्वगतवस्तुप्रतिपादनात् कथं चास्य जीवविषयत्वम् ? न चायमर्ध ईश्वरविषयः । जीवस्य समीपोक्तत्वादित्यत आह


विशेषिणामिति ॥
नित्यमिति ॥


विशेषिणां विशेषस्य तथाभेदविशेषयोः भेदाभावान्न भेदपरम्परयाऽनवस्था । न च व्यवहारविशेषानुपपत्तिः । यतस्तत्र विशेषोऽङ्गीक्रियते । न चैवं विशेषपरम्परयाऽनवस्था । य एव विशेषोऽभिन्नेष्वपि गुणगुण्यादिषु व्यवहारभेदनिर्वाहकः स एव विशेषो विशेषविशेषेष्यादिव्यवहारभेदनिर्वाहक इत्यङ्गीकारादित्यर्थः । मत्स्यादीनामभेदेऽपि इन्द्रार्जुनादिवत्तारतम्यमपि नास्तीत्याह
नित्यं सर्वगतस्थाणुरित्यर्थः । कः सर्वगतः? किं च तत्स्थत्वमित्यत आह


प्रादुर्भावेति ॥</p>
सर्वगत इति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">के ते मत्स्यादयः प्रादुर्भावा इत्यत उक्तमेव विवृणोति


मत्स्येति ॥
नात्र नित्यत्वं सर्वगतत्वं चोच्यते । येन पुनरुक्तिरीश्वरविषयत्वं चाशङ्क्येत । किन्तु जीवस्यापीश्वरवदच्छेद्यत्वादिसद्भावे सर्वसाम्यम् । तथाच किं तत्पूजया इत्यतो नित्यं तदधीनत्वाद्येवोच्यत इति भावः । सर्वगतस्थाणुत्वोक्त्या वैषम्यहेतुर्दर्शितः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वत्र सर्वगत इत्येव युक्तम्  ।  न तु सर्वगतस्थ इति  ।  सर्वगतस्यैवाचलत्वोपपत्तेः । अणौ तदनुपपत्तेरित्यत आह


ब्रह्मादयोऽपि भगवदवतारत्वेनान्यत्रोच्यन्ते । ते हि किमत्रादिशब्देन गृहीता उतानवतारा एवेत्यपेक्षायामाह
हेतुतोऽपीति ॥


ब्रह्मेति ॥
नात्राचलपदेन क्रियाराहित्यमुच्यते । येन सर्वगत इत्येव पदविभागशङ्का । किन्त्वस्तु जीवस्येश्वराधीनत्वम् । तदपि कदाचिन्नश्यति । ततश्च सर्वसाम्यम् । तथाच न तत्पूजा कार्येत्यतः तदधीनत्वानाश एवोच्यत इति भावः । नित्यपदेनैवास्यार्थस्य सिद्धेः किमनेनेत्यत उक्तम्


तर्ह्यवतारत्वोक्तेः का गतिरित्यत आह
हेतुत इति ॥


विष्णुनेति ॥
नित्यमपि सर्वगतस्थत्वं वरादिकारणविशेषेण  नश्यत्विति शङ्कानिराकरणान्नैतद्वैय्यर्थ्यमिति भावः । तथापि सनातन इति पुनरुक्तिरित्यत  आह


आवेशविशेषतया तदुक्तिरित्याशयः । साक्षादवतारा एव किं न स्युरित्यत आह
नादेनेति ॥


संसारिण इति ॥
न सनातनपदेन नित्यत्वमुच्यते । येन पुनरुक्तिः स्यात् । अपि तु स्वातन्त्र्याभावे जीवस्य विधिनिषेधबद्धत्वं हेत्वन्तरमुच्यत इति भावः । अत एवानुक्तहेतूपन्यासात् प्रागस्वातन्त्र्योक्तावप्यपौनरुक्त्यम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वच्छेद्य इति श्लोकः प्रकृतेश्वरविषय एव किं न स्यात् । किमनेन प्रतीतपदविभागत्यागादिनेत्यत आह


तेष्वेवेति ॥
नित्यमिति ॥


शेषसनत्कुमारानिरुद्धशक्रयमाश्विषु लक्ष्मणभरतशत्रुघ्नबलप्रद्युम्नानिरुद्धनरार्जुनयुधिष्ठिरनकुलसहदेवत्वेन  जातेष्वित्यर्थः । अर्जुनादिचतुर्षु नैकप्रकारावेश इत्याह
स्मृतिसमाख्यानाज्जीवविषय एवायं श्लोक इति भावः । इतोऽपि नायं श्लोक ईश्वरविषय इत्याह


स्वल्प इति ॥</p>
अच्छेद्य इति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">अवताराणामनवतारत्वेनानवताराणामवतारत्वेन ज्ञानं सङ्करज्ञानम् ॥ २५ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V26">
‘नैनं छिन्दन्ति’ इतीश्वरस्याच्छेद्यत्वादेरुक्तत्वात् ‘अच्छेद्योऽयम्’ इत्यच्छेद्यत्वादेः पुनरुक्तिप्रसङ्गोऽस्य श्लोकस्येश्वरविषयतायाम् । अतो नायं तत्पर इत्यर्थः ।</p>
<div class="teeka-block">
<p class="gr-vyakhya-para">जीवस्य समीपोक्तत्वात् ‘अव्यक्तोऽयम्’ इत्यस्यापि तद्विषयत्वप्रतीतिनिरासायाऽह
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् ।</span>
<span class="shloka-line">तथापि त्वं महाबाहो नैनं शोचितुमर्हसि॥२६ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C02_V26
| id = BGT_C02_V26_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">एवं स्वयं युक्तीरुक्त्वा शोको न कार्य इत्युक्तम् । तत्र देहनाशस्यावश्यम्भावित्वं यदुक्तं तन्नास्माभिः साध्यम्, अपि तु भवतोऽपि सिद्धम् । तेनैव शोको न कार्य इत्युच्यते  ‘अथ’ इति । तत्र मुक्तस्यापि जननमरणसद्भावं पराकृर्वन्नेव श्लोकं व्याचष्टे
यस्मिन्निति ॥


तिष्ठत्विति ॥
यस्मिन्नयं स्थित इत्युक्त्या सर्वगतपदेनेश्वरस्यापि समीपोक्तत्वं सूचयति । यद्यत्रेश्वरः प्रतिपाद्यस्तर्हि तस्मादित्युत्तरवाक्यमनुपपन्नं स्यात् । न हीश्वरस्याव्यक्तत्वादिज्ञाने युद्धगतशोकाभावो भवति । नाप्यस्मिन् पक्षे तस्मादिति परामर्शविषयोऽस्ति । यदि तस्य जीवविषयता तदा दूरोक्तत्वं दोष इत्यत आह


‘अथ च’ इत्यस्यार्थस्तिष्ठत्विति । तथापीत्यनूद्य तावन्मात्रज्ञानेनापीति व्याख्यानम् । नित्यपदस्य नियमवाचित्वे मानाभावात्कथं नियमेनेति व्याख्येत्यत आह
एवमिति ॥


नित्यमिति ॥
नात्र युद्धगतशोको निवार्यते । नापि तस्मादिति परामर्शविषयाभावः । यतोऽत्राच्छेद्यत्वादिसाम्याज्जीवस्यापि स्वातन्त्र्येण किमीश्वरपूजयेत्यतः सनातनत्वादिहेतुना ईश्वरस्यैव स्वातन्त्र्यमुक्तम् । अस्त्वीश्वरस्य स्वातन्त्र्यं, किं तावता तत्पूजयेत्यतो यस्मादीश्वर एव स्वतन्त्रोऽतस्तस्यैव संसारशोकनाशकत्वं युज्यते । स च स्वकर्मणाऽव्यक्तत्वादिगुणयुक्तत्वेन ज्ञात एव सर्वसंसारदुःखनाशं करोति । तस्माद् युद्धादिस्वकर्मणाऽव्यक्तत्वादिरूपेण  तं  ज्ञात्वा  संसारशोकं परिहरेत्येवोच्यत इति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भवेदयमत्रार्थोऽभिप्रेतो यदि स्वकर्मणा भगवज्ज्ञानं, ज्ञातो भगवान् सर्वदुःखनाशं करोतीति गीताभिमतं स्यात् । तदेव कुत इत्यत आह


एवं नित्यपदस्योभयार्थत्वे नियमार्थग्रहणे को हेतुरित्यत आह
तेषामिति ॥


अत्र त्विति ॥
अत्र मां ध्यायन्त इत्यनेनैव ज्ञानं लभ्यते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एवमेतत्प्रकरणं जीवेश्वरपरतया व्याख्याय अथास्योभयपरत्वे युक्तिञ्चाह


एतच्छ्लोकार्थविवरणात्मकोत्तरश्लोके नित्यपदस्य ध्रुव इति विवृतत्वादित्यर्थः ॥ २६ ॥</p>
न त्वेवेति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V28">
नन्वेकः प्रसङ्गादेवोपक्रान्तः । प्रकरणं त्वेकविषयमेव किं न स्यादित्यतः सर्वत्रोभयलिङ्गसद्भावादुभयविषयं प्रकरणमित्याह
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत ।</span>
<span class="shloka-line">अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना॥२८ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C02_V28
| id = BGT_C02_V28_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">जननमरणनियमोऽत्र शोकनिवारणे हेतुतयोक्तः स्फुटं प्रतीयते । प्रागभिप्रेते जीवस्यास्वातन्त्र्ये च हेतुतयाऽभिमत इति भावेनाऽह    तस्मादिति ॥ तस्माज्जननादिनियमवत्त्वादेव । अत्र जीवे स्वातन्त्र्यबुद्धिश्च न कार्येत्यर्थः ॥ २७ ॥</p>
देहिन इति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V29">
अस्तूपक्रमवशादुभयोः प्राकरणिकत्वम् । तथापि यद्वाक्यं यद्विषयतया व्याख्यातं तस्य तद्विषयता कुत इत्यतो यद्वाक्यं यद्विषयतया व्याख्यातं तत्र तल्लिङ्गसद्भावात्तस्य तद्विषयत्वं युक्तमिति वाऽह
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">आश्चर्यवत् पश्यति कश्चिदेनमाश्चर्यवद् वदति तथैव चान्यः ।</span>
<span class="shloka-line">आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति</span>
<span class="shloka-line">श्रुत्वाप्येनं वेद नचैव कश्चित्॥ २९ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C02_V29
| id = BGT_C02_V29_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">यदि जीवे नाश्चर्यबुद्धिः कार्या तर्हि कुत्रासौ कार्या ? ईश्वर इत्युक्तमिति चेत्सत्यम् । किं ततोऽन्यत्रापि क्वचिदित्याशङ्क्य तत्परिहारत्वेनोक्तोपसंहाररूपं श्लोकमवतारयति
देहिन इति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वस्तु तत्र तत्र जीवः प्रतिपाद्यः । देहित्वादिविशेषणानां जीवादन्यत्र निरवकाशत्वात् । अविनाशित्वादीनां तु जीवेऽपि सम्भवात् कथं तद्वाक्यस्येश्वरविषयत्वनिश्चय  इत्यत  आह


किं तर्हीति ॥
न हीति ॥


नन्वत्राश्चर्योऽन्य एव, ईश्वरस्तु तत्सदृश एव, न स्वयमाश्चर्य ति प्रतीतेः कथमाश्चर्यो भगवानेवेत्युच्यत इत्यत आह
ईश्वरेऽपि तत्सम्भवः कथमित्यत आह


आश्चर्यमिति ॥
परमात्मन इति ॥


आश्चर्यवदित्यनेन नेश्वरस्यानाश्चर्यत्वमभिप्रेयते किन्त्वाश्चर्यस्यैव सत आश्चर्योपमत्वमुच्यत इति भावः । एवमपि भगवदितरस्य स्वातन्त्र्यमङ्गीकार्यम् । तस्यैव स्वतन्त्रतायामाश्चर्यवदित्युक्त्यसम्भवात् । स्वोपमायाः क्वाप्यदर्शनात् । तथाच भगवानेवेत्यवधारणायोग इत्यत आह
न च तत्र तत्र भाष्यविरोधः शङ्कनीयः । अत्र च मुख्ययैव वृत्त्याऽर्थमङ्गीकृत्य पौनरुक्त्यादिशङ्कोन्मूलनं विना केवलामुख्यार्थग्रहणे बाधकानामुक्तत्वात् । भाष्ये पुनर्मुख्यार्थमपरित्यज्यैवार्थान्तरस्योक्तत्वादिति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तथापि नैतेषां वाक्यानामुक्तार्थता युक्ता । असङ्गतत्वादित्यतो  ‘नासतः’ इत्यन्तानां सङ्गतेरुक्तत्वात्, ‘अविनाशि तु’ इत्यादीनां सङ्गतिं दर्शयन्  ‘अविनाशि तु’ इत्यस्य श्लोकस्य ‘नासतः’ इत्यनेन सङ्गतिं साक्षादसम्भवादवतारक्रमेणाह


गगनमिति ॥
यस्मादिति ॥


इतिवत्स्वोपमाभिधानमुखेन  भगवदितरस्य  स्वातन्त्र्याभावे  तात्पर्यमत्रेति भावः ।
एवम्भूत इति ॥


सागरं
सर्वप्रकारेणाविनाशीत्यर्थः । अस्य श्लोकस्योक्तप्रकारेण ‘अनाशिनः’ इति वक्ष्यमाणेनापि सङ्गतिरित्याह


सागरसमूहः ।</p>
अतस्तदर्थमिति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">प्रतीत एवार्थः किं न स्यादित्यतः स्वोक्तार्थे स्मृतिसम्मतिमाह


आश्चर्य इति ॥
अथवा नासत  इत्येतच्छेषत्वेनापि अनाशिनः इत्यस्य सङ्गतिरित्यनेनोक्तम् । ‘अन्तवन्तः’ इत्यस्योक्तरीत्या ‘अनाशिनः’ इत्यनेन सङ्गतौ सिद्धायां ‘नायं हन्ति’ इत्यनेनापि सङ्गतिरित्याह


तद्गोचरमित्यनेन ‘आश्चर्यवत्’ इत्येतत्क्रियाविशेषणमित्युक्तं भवति । ननु भगवानाश्चर्य एव चेत्तर्हि सर्वेषामप्याश्चर्यत्वात् ‘कश्चित्’ इति विशेषणं व्यर्थम् । न हि स्तम्भः कस्यचिदेव स्तम्भ इत्यत आह
अन्येषामिति ॥


अनाश्चर्यवदिति ॥
प्राकृतदेहिनश्च । जीवा इति शेषः । अनेन ‘शरीरिणः’ इत्यस्योपयोगमाचष्टे । नित्यत्वादित्यनेन ‘नित्यस्य’ इत्यस्य । अत एवास्य ‘न त्वेवाहम्’, ‘देहिनोऽस्मिन्’ इत्यनेन गतार्थताऽपि परिहृता भवति । ‘नायं हन्ति’ इत्यत्र हेतुतया प्रकृतानुवादोऽयमित्याश्रयणात् । अत एवोक्तं


यद्यपीश्वरः सर्वेषामाश्चर्य एव । तथापि विपरीतदर्शिनां बहूनां भावाद्यथावद्दर्शिनः कस्यचिदेव भावादाश्चर्यतया दर्शनं विवक्ष्य कश्चिदिति विशेषणं युक्तमिति भावः ॥२९॥</p>
‘नित्यस्योक्ताः’ इति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V30">
‘नायं हन्ति’ इत्यस्य ‘य एनम्’ इत्यनेन सङ्गतिमाह
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">देही नित्यमवध्योयं देहे सर्वस्य भारत ।</span>
<span class="shloka-line">तस्मात् सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि॥३० ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C02_V30
| id = BGT_C02_V30_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">आक्षिपति
तस्माद्धन्तेति ॥


<span class="mulaprateeka">देहीति ॥</span>
एतेन  ‘नायं हन्ति’ इत्येतत्पुनरुक्तम् । जीवास्वातन्त्र्यादेरुक्तत्वात् । न च ‘य एनम्’  इत्येतदुपपादनायोक्तानुवादोऽयम्  ।  प्रमाणानुपन्यासेनोपपादनायोगादित्येतदपि पराकृतम् । ‘नायं हन्ति’ इत्येतत्प्रकृतम्  अन्तवन्तः इत्यपेक्ष्य प्रवृत्तमित्युक्तत्वात् । मन्त्रवर्णस्य जीवेश्वरनित्यत्वोपपादकत्वमुक्तम् । ‘नायं हन्ति’ इत्येतदुपपादकत्वेनापि सङ्गतिरित्याह


जीवो नित्य इत्युक्तम् । तत्र किं स्वत एव नित्योऽथेश्वरसामर्थ्येन? नाद्यः । सर्वं परमेश्वराधीनमित्यभिमतविरोधात् । न द्वितीयः । नित्यत्वस्य स्वाभाविकत्वेनेश्वराधीनत्वानुपपत्तेरिति भावः । एतत्परिहाराय देहीति श्लोकं व्याचष्टे
यस्मादयमेवेति ॥


यस्मादिति ॥
एतेन मन्त्रवर्णस्य जीवेश्वरनित्यत्वमात्रोपपादकत्वेऽधिकविशेषणोक्तेरनुपयोग  इत्येतदपि परिहृतम् । जीववदित्यनेन ‘पुराणः’  इत्यस्योपयोगं दर्शयति । ‘न हन्यते’ इत्यस्य पूर्वार्धप्रकृतेन परमेश्वरस्यैव स्वातन्त्र्यमित्यनेन सङ्गतिमभिप्रेत्य तद्घटनाय तात्पर्यमाह


देहे रक्षकत्वेन स्थितश्चेत् प्रलयादौ नाशः स्यादित्यत उक्तम्
जीवस्त्विति ॥


सूक्ष्म इति ॥
अनेनास्य गतार्थता परिहृता भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">‘वेदाविनाशिनम्’ इतीश्वराविनाशित्वादेः ‘कथं स पुरुषः’ इत्यनेन साक्षात्सङ्गतेरभावादवतारक्रमेण तामाह


सूक्ष्मदेहपदेन लिङ्गशरीरं चैतन्यशरीरं चोच्यते । नित्यत्वादेः स्वाभाविकत्वात् कथमीश्वराधीनत्वमित्यत आह
अत एवमिति ॥


द्रव्यमिति ॥
एतेनेश्वराविनाशित्वादेः प्रागेवोक्तत्वात्पुनरुक्तिरित्यपि परास्तम् । ‘कथं स पुरुषः’ इत्येतदुपपादकस्वातन्त्र्योपपादनायोक्तानुवादोऽयमित्याश्रितत्वात् । ‘वासांसि’ इत्येतस्य  प्रकृतेनेश्वरस्वातन्त्र्येणापि  सङ्गतिमाह


स्वाभाविकत्वेऽपि नित्यत्वादेरीश्वराधीनत्वं युज्यते । स्वभावस्यापि भगवदधीनतया स्मृतिसिद्धत्वादिति भावः । जीवसत्ताया भगवदधीनत्वे चेयं स्मृतिः प्रमाणम् । तथापि जीवे स्थित्वा तद्रक्षक ईश्वर इति विशेषः कुत इत्यत आह
वासस इति ॥


तत्रेति ॥
नैनमित्यस्य प्रकृतेजीवस्वातन्त्र्येणापि  सङ्गतिमाह


॥ततः
ईश्वरस्येति  ॥


तदधीने ।
ज्ञातव्यमिति सम्बन्धः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">(यद्वा तथापि नास्य प्रकरणस्योभयविषयत्वं युक्तम् । उभयप्रतिपादनस्य प्रसङ्गाननुगुणत्वात् । युद्धविधानस्यैव प्रकृतत्वादतो नोभयप्रतिपादनं प्रसङ्गानुगुणम् । युद्धं कर्तव्यं, तच्चेश्वरस्यैव स्वतन्त्रत्वेन मोक्षप्रदानसमर्थत्वात्तत्पूजात्वेन कार्यमित्यत्राभिप्रेतम् । तत्रेश्वरस्य नित्यत्वप्रतिपादनं युद्धविधानाय शोकनिवारणार्थमुपयुज्यते । तस्य सर्वप्रकारेणाविनाशित्वादिप्रतिपादनं च तत्पूजाविधानार्थं तस्य मोक्षदत्वसामर्थ्यसमर्थनाय स्वातन्त्र्योपपादकतयोपयुज्यते । जीवस्य नित्यत्ववर्णनं युद्धविधानाय शोकनिवारणार्थमुपयुज्यते । तस्य देहनाशादिवर्णनमपि शोकनिवारणाय परमेश्वरस्यैव स्वातन्त्र्यसिद्ध्यर्थं जीवस्यास्वातन्त्र्यप्रदर्शनायोपयुज्यतेइति भावेन सर्ववाक्यान्यभिप्रेतार्थे योजयति


तत्
यस्मादेवम्भूत  इति ॥


तस्मात्तन्नियन्तृत्वात् । भावाभावयोरपि नित्यानित्याबहिर्भावात् ॥ ३० ॥</p>
सर्वप्रकारेणाविनाशीत्यर्थः । यस्मादेवम्भूत इत्यविनाशित्वित्यभिमते प्रमेये योज्यम् । अतस्तत्पूजेति, नासत इति । अतस्तदर्थमिति, अनाशिन इति । अन्येषामिति, अन्तवन्त इति । प्राकृतदेहिन इति शरीरिण इति । अत इति नायं हन्तीति । नित्यत्वादिति न हन्यत इति । तस्मादिति य एनमिति । यस्मादिति न म्रियत इति । तत्संयोगेति नायं भूत्वेति । जीवस्त्विति न हन्यत इति । अत एवमिति वेदेति । वासस इति वासांसीति । ईश्वस्येति नैनमिति । यद्यप्येतद्व्याख्यानत एव सिद्धं, तथापि विप्रकीर्णतयोक्तं न मन्दबुद्धावारोहतीति पिण्डीकृत्योक्तम् ।)</p>
}}
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र ‘नैनं छिन्दन्ति’  इति वर्तमानप्रयोगः कालान्तरे च्छेदाद्यनुज्ञार्थ इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V37">
नैनमिति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् ।</span>
<span class="shloka-line">तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः॥३७ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C02_V37
| id = BGT_C02_V37_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">‘यद्वा जयेम’ इत्युक्तस्य पक्षद्वयेऽप्यहानिः परिहार उच्यते
न कालान्तरच्छेदाद्यनुज्ञार्थं वर्तमानप्रयोगः । किन्तु मम देहे छेदादिकं नास्तीति अभिप्रेत्य तत्र युक्तितया छेदादिप्राप्तिसद्भावेऽपीदानीं  तदभावस्य प्रत्यक्षत एव दर्शयितुं शक्यत्वसूचनार्थमेवेति भावः । अत्रेश्वरस्वरूपस्यैव च्छेदाद्यभावः कथ्यते न तु तद्देहस्यापि ।  देहस्य  ‘निशितशरैर्विभिद्यमानत्वचि’ इति तद्भावोक्तेः । अतः स्वदेहस्येति कथमुच्यत इत्यतोऽभिप्रायमाह


<span class="mulaprateeka">‘‘हतो वा’ इति ॥</span>
छेदेति ॥


तत्र ‘हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गम्’  इत्यत्रेव  ‘जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम्’  इत्यत्रापि महीमात्रं  न  स्वर्ग  इत्यन्यथाप्रतीनिरासायाऽह
मृषा प्रदर्शनं किमर्थमित्यत आह


जित्वेति ॥
मोहायेति ॥


‘युद्धे मृत एव स्वर्गं प्राप्स्यसि, जित्वा महीमेव भोक्ष्यसे’ इति प्रतीत एवार्थः किं न स्यादित्यत आह
कथमेतदखिलमोहकत्वम् इत्यत आह


य इति ॥
ईश्वर इति ॥


ये शूराः युद्धेषु युध्यन्ति, ये च तत्र म्रियन्ते, ये च सहस्रसङ्ख्यासङ्ख्यातधनदक्षिणादातारः  तानेवायं  प्रेतोऽपि  गच्छतादिति  यमं  प्रति प्रेतस्य स्वर्गप्रार्थनाज्जयेऽपि स्वर्गप्राप्तिः श्रूयते । अतो न प्रतीत एवार्थ इति भावः ॥ ३७ ॥</p>
कुतो मृषा, परमार्थत एव किं न स्यादित्यतो वाऽह
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V39">
ईश्वर इति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">एषा तेभिहिता साङ्ख्ये बुदि्धर्योगे त्विमां शृणु ।</span>
<span class="shloka-line">बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि॥३९ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C02_V39
| id = BGT_C02_V39_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">उक्तमुपसंहृत्य प्रकरणान्तरमारभ्यते
स्वतन्त्रस्य परमार्थतस्तदयुक्तमित्यर्थः ॥ २४ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V25" data-block-id="BGT_C02_V25" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अव्यक्तोयमचिन्त्योयमविकार्योयमुच्यते ।</span><span class="shloka-line">तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि॥२५ ॥</span></span></div>


<span class="mulaprateeka">‘एषा’ इति ॥</span>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V25" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V25">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V25_B01" data-verse="BGT_C02_V25" data-block-id="BGT_C02_V25_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Painishruthi-id">सर्वगतश्चेत्परमात्मा किमिति तथा न दृश्यत इत्यतो वक्ति - अव्यक्तोयमिति । कथमेतद्युज्यते ? अचिन्त्यशक्तित्वात् । न च सा शक्तिः कदाचिदन्यथा भवति । अविकार्यत्वात् । यानि यान्यस्य रूपाणि तानि सर्वाण्यप्येवं भूतानीति दर्शयितुमेनमयमित्यादिपृथग्वचनम् । जीवे तु सर्वजीवेष्वनुगमार्थम् । सर्वं चैतत् श्रुतिसिद्धम् ।<br/>'सद्देहः सुखगन्धश्च ज्ञानभाः सत्पराक्रमः ।<br/>ज्ञानज्ञानः सुखसुखः स विष्णुः परमोक्षरः'' ।</span></span> इति पैङ्गिश्रुतिः ।<br/>'ओहो देहवांश्चैकः प्रोच्यते परमेश्वरः ।<br/>अप्राकृतशरीरत्वाददेह इति कथ्यते ।<br/>शिरश्चरणबाह्वादिविग्रहोयं स्वयं हरिः ।<br/>स्वस्मान्नान्यो विग्रहोस्य ततश्चादेह उच्यते ।<br/>स्वयं स्वरूपवान्यस्माद्देहवांश्चोच्यते ततः ।<br/>शिरश्चरणबाह्वादिः सुखज्ञानादिरूपकः ।<br/>स च विष्णोर्न चान्योस्ति यस्मात्सोचिन्त्यशक्तिमान् ।<br/>देहयोगवियोगादिस्ततो नास्य कथञ्चन ।<br/>गुणरूपोपि भगवान् गुणभुक्च सदा श्रुतः ।<br/>अहमित्यात्मभोगो यत्सर्वेषामनुभूयते ।<br/>अभिन्नेपि विशेषोयं सदानुभवगोचरः ।<br/>विशेषोपि हि नान्योतः स च स्वस्यापि युज्यते ।<br/>नानवस्था ततः क्वापि परमैश्वर्यतो हरेः ।<br/>युक्तायुक्तत्वमपि हि यदधीनं सदेष्यते ।<br/>प्रमाणावगते तत्र कुत एव ह्ययुक्तता'' ॥ इत्यादिपरमश्रुतिः ।<br/>'गुणाः श्रुताः सुविरुद्धाश्च देवे सन्त्यश्रुता अपि नैवात्र शङ्का ।<br/>चिन्त्या अचिन्त्याश्च तथैव दोषाः श्रुताश्च नाज्ञैर्हि तथा प्रतीताः'' ॥ इत्यादि च ऋग्वेदे सौपर्णशाखायाम् ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahavaraha-id">'एकमेवाद्वितीयं'' 'नेह नानास्ति किञ्चिन'' ।<br/>'मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति'' ।<br/>'यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति ।<br/>एवं धर्मान् पृथक्पश्यंस्तानेवानुविधावति'' ।<br/>'मत्स्यकूर्मादिरूपाणां गुणानां कर्मणामपि ।<br/>तथैवावयवानां च भेदं पश्यति यः क्वचित् ।<br/>भेदाभेदौ च यः पश्येत्स याति तम एव तु ।<br/>पश्येदभेदमेवैषां बुभूषुः पुरुषस्ततः ।<br/>अभेदेपि विशेषोस्ति व्यवहारस्ततो भवेत् ।<br/>विशेषिणां विशेषस्य तथा भेदविशेषयोः ।<br/>विशेषस्तु स एवायं नानवस्था ततः क्वचित् ।<br/>प्रादुर्भावादिरूपेषु मूलरूपेषु सर्वशः ।<br/>न विशेषोस्ति सामर्थ्ये गुणेष्वपि कदाचन ।<br/>मत्स्यकूर्मवराहाश्च नृसिंहवटुभार्गवाः ।<br/>राघवः कृष्णबुद्धौ च कल्किव्यासैतरेयकाः ।<br/>दत्तो धन्वन्तरिर्यज्ञः कपिलो हंसतापसौ ।<br/>शिंशुमारो हयास्यश्च हरिः कृष्णश्च धर्मजः ।<br/>नारायणस्तथेत्याद्याः साक्षान्नारायणः स्वयम् ।<br/>ब्रह्मरुद्रौ शेषविपौ शक्राद्या नारदस्तथा ।<br/>सनत्कुमारः कामभवोप्यनिरुद्धो विनायकः ।<br/>सुदर्शनाद्यायुधानि पृथ्वाद्याश्चक्रवर्तिनः ।<br/>इत्याद्या विष्णुनाविष्टा भिन्नाः संसारिणो हरेः ।<br/>तेष्वेव लक्ष्मणाद्येषु त्रिष्वेवं च बलादिषु ।<br/>नरार्जुनादिषु तथा पुनरावेश उच्यते ।<br/>स्वल्पस्तु पुनरावेशो धर्मपुत्रादिषु प्रभोः ।<br/>एतज्जानाति यस्तस्मिन्प्रीतिरभ्यधिका हरेः ।<br/>सङ्करज्ञानिनस्तत्र पातस्तमसि च ध्रुवम्'' ॥</span></span> इत्यादि महावराहे ॥२५ ॥</div>


तत्र साङ्ख्ययोगशब्दौ दर्शनविशेषपराविति प्रतीतिनिरासाय तदर्थं सप्रमाणकमाह
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V25" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V25" data-id="BGT_C02_V25_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘अव्यक्तोऽयम्’ इतीश्वरविषयमित्युक्तम् । तत्रेश्वरस्याव्यक्तत्वादिकथने का सङ्गतिरित्यतः ‘सर्वगतस्थाणुः’ इति परमात्मनः सर्वगतत्वमभिहितम् । तत्रेश्वरस्य देहोऽस्ति न वा?  आद्ये  देहिनः सर्वत्र वर्तमानस्य सर्वत्र दर्शनं स्यात् । द्वितीये शरीरच्छेदादिनिरासो न युक्त इत्याशङ्कानिरासायाद्यपदमवतारयति


सम्यगिति ॥
सर्वेति ॥


अत्र दर्शनविशेषपरत्वमेवैतच्छब्दयोः किं न स्यादित्यत आह
देहित्वेऽव्यक्तत्वं कथं युज्यत इत्याशङ्क्य तत्परिहारत्वेनाचिन्त्यपदं व्याचष्टे


ब्रह्मतर्क इति ॥
कथमिति ॥


अत्रोक्तयोः साङ्ख्ययोगयोर्बुद्ध्या युक्त इति प्रशस्तत्वादितरयोर्निन्दितत्वान्न तावत्रोक्ताविति भावः । इतोऽपि न साङ्ख्यपदेनात्र प्रसिद्धसाङ्ख्यं विवक्षितमित्याह
अचिन्त्यशक्तेः प्रतिबन्धे नाशे वा सति प्रतीतिप्रसङ्ग इत्याशङ्कापरिहारायाविकार्यपदं व्याचष्टे


साङ्ख्यस्येति ॥
न चेति ॥


अत्र साङ्ख्यपदेन प्रसिद्धसाङ्ख्यग्रहणे साङ्ख्योक्तमभिहितमित्युक्तं स्यात् । न च तद्युक्तम् । अत्र ‘न जायते’ इत्यादावीश्वरस्योक्तत्वात्,  साङ्ख्यस्य निरीश्वरत्वात्  । अतश्च नात्र साङ्ख्यं शास्त्रविशेष इत्यर्थः  ।  इतोऽपि नात्र साङ्ख्ययोगशब्दौ प्रसिद्धशास्त्रपरावित्याह
नन्वेकेनैव शब्देन पूर्तेः किमर्थं नैनमित्यत्र प्रति प्रत्येनमिति वचनम् । ‘अव्यक्तोऽयम्’ इत्यत्र प्रति प्रतिविशेषणम् ‘अयम्’ इति वचनं च किमर्थमित्यत आह


साङ्ख्यैरिति ॥
यानीति ॥


अत्र
आदिपदेन नञो ग्रहणम् । अनेन प्रतिविशेषणमपि वीप्सारूपेण ‘एनम्’ इत्यादिबहुशब्दयोजनां सूचयति । एवं चेज्जीवस्य स्वरूपबाहुल्याभावात् ‘अच्छेद्योऽयम्’ इति पृथग्वचनं व्यर्थमित्यत आह


पूर्वोत्तरप्रकरणयोः । साङ्ख्यादिभिः पारत्रिकानर्थहेतुत्वमेव हिंसाया अङ्गीक्रियते । न त्वैहिके । अत्र पुना राज्यार्थमेव हिंसा विधीयते । अतो न विरोध इत्यत आह
जीवे त्विति ॥


मोक्षेति ॥
जीवे पृथग्वचनमिति शेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वीश्वरस्य देहवत्त्वं, तस्य च देहस्य च्छेदादिराहित्यमेवम्भावश्च सर्वरूपाणामित्येतत्कुत इत्यत उक्तम् ‘उच्यते’ इति पदं व्याचष्टे


साङ्ख्ययोगशब्दयोः  सोपपत्तिकमर्थान्तरं चाह
सर्वमिति ॥


परमेति ॥
कास्ताः श्रुतय इत्यत आह


पूर्वोत्तरप्रकरणोक्तार्थप्रतिपादकत्वादित्यर्थः । न विरोधोऽत्र तदुक्तग्रहण इति शेषः ॥ ३९ ॥</p>
सदिति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V40">
छेदादिदोषरहितो देहो यस्यासौ सद्देहः । सुखगन्धः पुण्यगन्धः सुखात्मकगन्धो वा । ज्ञानज्ञान इत्यादेरतिशयितज्ञानादिमानित्यर्थः ।</p>
<div class="teeka-block">
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वीश्वरस्य देहसद्भावे श्रुतिविप्रतिपत्तेस्तत्सन्देह एव स्यात्कुतो निश्चयस्स तद्भावस्येत्यतः श्रुत्यन्तरेण तद्व्यवस्थां दर्शयति
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">नेहाभिक्रमनाशोस्ति प्रत्यवायो न विद्यते ।</span>
<span class="shloka-line">स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥४० ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C02_V40
| id = BGT_C02_V40_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">योगः स्तूयते
ओह इति ॥


<span class="mulaprateeka">‘नेह’ इति ।</span>
स्वरूपवान्


तत्र योगातिक्रमे नाशः प्रत्यवायश्च नास्तीत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय पूर्वार्धं स्मृत्यैव व्याचष्टे
स्वरूपभूतदेहवान् ॥ सुखज्ञानादिरूपक अस्तीति सम्बन्धः । ततश्च देहवानुच्यत इत्यनुषज्यते । देहदेहिनोरैक्यमन्यत्रादृष्टं कथं युज्यत इत्यत आह


प्रारम्भेति ॥
स चेति ॥


तमेव विष्णुधर्मं स्मृत्या दर्शयति
ननु  सुखज्ञानादिरूपो  देहो विष्णोरनन्यश्चेत् तदा तस्य सुखादिगुणरूपत्वं प्रसज्यते । न च तद्युज्यते । ‘आनन्दभुक्’ इत्यादावानन्दभोक्तृत्वस्योक्तत्वात् । एकस्य च भोक्तृभोग्यभावादर्शनादित्यत आह


स्वोचितेनेति ॥
गुणेति ॥


प्रवृत्तिर्विहितकरणमप्रवृत्तिर्निषिद्धपरित्यागश्चान्यविषये नानुष्ठीयत इत्यर्थः  । तस्मिन् धर्मेऽधिकारिकालप्रमाणान्याह
दृष्टोऽप्ययमभिन्ने भोक्तृभोग्यभावः किंनिमित्त उपपद्यत इत्यत आह


एनमिति ॥
अभिन्नेऽपीति ॥


तमेव विवृणोति
अस्ति । तेनाभिन्नेऽपि भोक्तृभोग्यभाव उपपद्यत इति शेषः । विशेषसद्भाव एव कुत इत्यत आह


तदिति ॥
अयमिति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वयं विशेषो विशेषितोऽन्योऽनन्यो वा ? आद्ये भेदपरम्परयाऽनवस्था । द्वितीये विशेषविशेषिभावव्यवहारायोगः । तत्रापि विशेषाङ्गीकारेऽनवस्थेत्यत आह


कार्तयुगत्वे त्रेतादिषु न फलप्रदोऽनध्यायाधीतवेदवदित्यत आह
विशेषोऽपीति ॥


त्रेतेति ॥
विशेषो विशेषितोऽनन्य इति न भेदपरम्परयाऽनवस्था । स एव विशेषो यथाऽभिन्नेऽपि वस्तुनि भोक्तृभोग्यभावनिर्वाहकः तथा विशेषितो भेदरहितस्यापि स्वस्य विशेषत्वं, विशेषिणो विशेषित्वं च निर्वहतीति न विशेषपरम्परयाऽप्यनवस्थेत्यर्थः । इतोऽप्येकस्यैव हरेर्भोक्तृभोग्यभावो युक्त इत्याह


कार्तयुगत्वोक्तिस्तत्र प्राचुर्येण सम्भवाभिप्रायेणेति भावः । किमस्य फलं यत् त्रेतादिष्वधिकं स्यादित्यत आह
परमेति ॥


एवमिति ॥
अभिन्नस्यैव स्वस्य भोक्तृभोग्यभावेऽनुपपत्तिं परिहर्तुं हरेरप्यैश्वर्यं कुत इत्यत आह


कथं स एव मुच्यते? त्रैविद्यस्यापि मोक्षसद्भावादित्यतः त्रैविद्यधर्मस्वरूपमुक्त्वा तद्वतो मोक्षाभावमाह
युक्तेति ॥


त्रैविद्य इति ॥
युक्तायुक्तत्वं वस्तुनोरिति शेषः ।


त्रैविद्यस्यापि भगवज्ज्ञानादिसद्भावात्तस्यैव मोक्षहेतुत्वात्कथमसौ स्वर्गं भुक्त्वा निवर्तत इत्यत आह
तत्र॥


सम्यगिति ॥
ईश्वरे । तर्हीश्वरे दुःखित्वाद्यपि कल्प्यतामयुक्त्यभावादित्यत उक्तम्


किं तस्य कदापि न मोक्ष इत्यतः स्वर्गगमनावधिकथनेनैवार्थतः सिद्धमर्थं स्फुटमाह
प्रमाणेति ॥


क्रमेणेति ॥
एकस्यैव भोक्तृभोग्यत्वादिकं प्रमाणावगतत्वाद्विरुद्धमप्यैश्वर्यबलादङ्गीकार्यम् । नान्यत् । तस्याप्रामाणिकत्वादिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एकस्यैव भोक्तृभोग्यभावादिगुणा एवेश्वरस्य प्रामाणिका न दुःखादिदोषा इत्यत्र श्रुत्यन्तरं चाह


अन्ते समर्पयन् त्रैविद्यो यदि नियमात् प्रत्येकं सर्वाणि समर्पयतीत्यर्थः । त्रय्युक्तकर्मकरणमात्रेण त्रैविद्यो भवेत्, किं भगवत्सर्वोत्तमत्वज्ञानादिनेत्यत आह
गुणा इति ॥


परमिति ॥</p>
कथं न दोषाः श्रुताः? ‘जनितोत विष्णोः’ इत्यादौ प्रतीतेरित्यत आह
<p class="gr-vyakhya-para">वेदवादित्वस्य भागवतत्रैविद्ययोरपि साम्यादस्यैव किमुच्यत इत्यतो न वेदानुसारित्वं वेदवादित्वमत्राभिप्रेतमिति भावेनाह


वाद इति ॥
अज्ञैरिति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रकृतगुणानां भगवताऽभेदे , सर्वाण्यपि रूपाण्येवंविधानीत्यत्र च श्रुतीराह


वविवादात्पठनादिति ॥
एकमिति ॥


विवादपूर्वकपठनादित्यर्थः । अस्त्वेवं वेदवादित्वम् । तथापि तेन मोक्षादिसिद्धेः कथं भागवतस्यैव मोक्ष उक्त इत्यतः पाषण्डादिवत्तस्य निषिद्धत्वान्न मोक्षसाधनत्वमिति भावेनाह
एकम् एकत्वसङ्ख्यायोगि । एवेत्यवयवादिभेदनिराकरणम् । अद्वितीयं समाभ्यधिकरहितम् । किञ्चन नानेति रूपावयवगुणकर्मभेदः । तर्हि भेदाभेदौ स्यातामित्यत  आह


वेदेति ॥
मृत्योरिति ॥


न केवलं मोक्षसाधनत्वाभावः, अपि तु तमःसाधनत्वं चास्तीत्याह
मृत्योः मृत्युं तम आप्नोति । नानेवेति भेदाभेदौ भेददर्शने कोऽनर्थ इत्यत आह


तेभ्य इति ॥
यथेति ॥


‘अनारम्भमनन्तं च’ इति तमसि दुःखानुभवानुवृत्तेराद्यन्तशून्यत्वमुच्यते । ‘यस्मान्नैवोत्थितिः’ इति तत्प्राप्तानामपुनरावृत्तिरुच्यते । तमसः पुनरावृत्तिराहित्यं कुत इत्यत आह
यथा पर्वतेषु दुर्गे शिखरे वृष्टमुदकम् अधो विधावति एवं गुणादीन् भिन्नान् पश्यन् तान् दृष्टाननु तेषामेव दर्शनानन्तरमधो विधावतीत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वाद्वैतपराः श्रुतय एता इत्यतस्ताः स्मृत्यैव व्याचष्टे


वव्रमिति ॥
मत्स्येति ॥


स्वगतानां गमनं वारयतीति वा, सदा वृणोतीति वा वरमानन्दं वारयतीति वा वव्रम् । ‘वव्रमनन्तम्’ इत्यादिवेदगदितम्  ॥४० ॥</p>
अत्यन्ताभेदे व्यवहारभेदः किंनिमित्त इत्यत आह
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V41">
अभेदेऽपीति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">व्यवसायात्मिका बुदि्धरेकेह कुरुनन्दन ।</span>
<span class="shloka-line">बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोव्यवसायिनाम्॥४१ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C02_V41
| id = BGT_C02_V41_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">एवंविधश्चेदयं वैष्णवो धर्मः तर्हि किमिति कैश्चिदेवैकमत्येनानुष्ठीयते, परस्परविरुद्धतया बहुभिर्नानुष्ठीयत इत्यत आह    बुद्धिरिति ॥  केषाञ्चिदेव बुद्धेर्निर्णीतत्वात्तावन्त एवैकमत्येन विष्णुपरायणाः । बहूनामप्यनिर्णीतबुद्धित्वात् परस्परविरोधेन न विष्णुपरत्वमिति भावः । अनेन व्यवसायेति श्लोकोऽपि व्याख्यातो भवति  ॥ ४१ ॥</p>
यद्यभिन्नेषु  गुणादिविशेषेषु विशेषो वर्तते तर्हि विशेषिणां विशेषस्य तथाभेदविशेषयोः भेदोऽभेदो वा । आद्येऽनवस्था । द्वितीये व्यवहारविशेषायोगः । तत्रापि विशेषाङ्गीकारेऽनवस्थैवेत्यत आह
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V44">
विशेषिणामिति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम् ।</span>
<span class="shloka-line">व्यवसायात्मिका बुदि्धः समाधौ न विधीयते॥४४ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C02_V44
| id = BGT_C02_V44_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">यद्यव्यवसायात्मकबुद्धित्वमेव वैष्णवधर्मराहित्ये निमित्तं तर्ह्यव्यवसायबुद्धिस्त्याज्या स्यात् । त्यगश्च कारणपरित्यागेन स्यात् । केन कारणेनाव्यवसायबुद्धिर्भवतीति पृच्छति
विशेषिणां विशेषस्य तथाभेदविशेषयोः भेदाभावान्न भेदपरम्परयाऽनवस्था । न च व्यवहारविशेषानुपपत्तिः । यतस्तत्र विशेषोऽङ्गीक्रियते । न चैवं विशेषपरम्परयाऽनवस्था । य एव विशेषोऽभिन्नेष्वपि गुणगुण्यादिषु व्यवहारभेदनिर्वाहकः स एव विशेषो विशेषविशेषेष्यादिव्यवहारभेदनिर्वाहक इत्यङ्गीकारादित्यर्थः । मत्स्यादीनामभेदेऽपि इन्द्रार्जुनादिवत्तारतम्यमपि नास्तीत्याह


अव्यवसायेति ॥
प्रादुर्भावेति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">के ते मत्स्यादयः प्रादुर्भावा इत्यत उक्तमेव विवृणोति


तत्परिहाराय ‘याम्’ इति श्लोकान् योजयति
मत्स्येति ॥


यामिति ॥
ब्रह्मादयोऽपि भगवदवतारत्वेनान्यत्रोच्यन्ते । ते हि किमत्रादिशब्देन गृहीता उतानवतारा एवेत्यपेक्षायामाह


समाधान इति निश्चयस्य तत्त्वविषयतया दार्ढ्यमुच्यते । ‘समाधानाभावे च न विष्णुधर्मानुष्ठानम्’ इति वाक्यशेषः ।</p>
ब्रह्मेति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">स्मृत्यैव श्लोकान् व्याचष्टे


यथेति ॥
तर्ह्यवतारत्वोक्तेः का गतिरित्यत आह


तथा ॥
विष्णुनेति ॥


तथाविषयीकारि ॥
आवेशविशेषतया तदुक्तिरित्याशयः । साक्षादवतारा एव किं न स्युरित्यत आह


तत्साम्यादिति ॥
संसारिण इति ॥


वस्तुसाम्यादित्यर्थः  ।  असतां  वाक्यं  कुतो  वैषम्यहेतुरित्यत आह
तेष्वेवेति ॥


स्वर्गेति ॥
शेषसनत्कुमारानिरुद्धशक्रयमाश्विषु लक्ष्मणभरतशत्रुघ्नबलप्रद्युम्नानिरुद्धनरार्जुनयुधिष्ठिरनकुलसहदेवत्वेन  जातेष्वित्यर्थः । अर्जुनादिचतुर्षु नैकप्रकारावेश इत्याह


यद्यस्मात् । नान्यदस्तीत्यस्यार्थद्वयमाह
स्वल्प इति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अवताराणामनवतारत्वेनानवताराणामवतारत्वेन ज्ञानं सङ्करज्ञानम् ॥ २५ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V26" data-block-id="BGT_C02_V26" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् ।</span><span class="shloka-line">तथापि त्वं महाबाहो नैनं शोचितुमर्हसि॥२६ ॥</span></span></div>


न मन्यन्त इति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V26" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V26">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V26_B01" data-verse="BGT_C02_V26" data-block-id="BGT_C02_V26_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">तिष्ठतु तावदयं विस्तारः । यावन्मोक्षं जीवस्य जन्ममरणे स्वयमेव मन्यसे न तु नियमेन । तथापि तावन्मात्रेणापि ज्ञानेन शोचितुं नार्हसि ।<br/>'नित्यं सनातनं प्रोक्तं नित्यं नियतमेव च'' । इति</span></span> शब्दनिर्णये ।<br/>अत्र तु नियतम् । 'जातस्य हि ध्रुवः'' इति प्रकाशनात् ॥२६ ॥</div>


अनुगतिः ॥
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V26" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V26" data-id="BGT_C02_V26_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">एवं स्वयं युक्तीरुक्त्वा शोको न कार्य इत्युक्तम् । तत्र देहनाशस्यावश्यम्भावित्वं यदुक्तं तन्नास्माभिः साध्यम्, अपि तु भवतोऽपि सिद्धम् । तेनैव शोको न कार्य इत्युच्यते  ‘अथ’ इति । तत्र मुक्तस्यापि जननमरणसद्भावं पराकृर्वन्नेव श्लोकं व्याचष्टे


प्राप्तिः । क्रियाबाहुल्यसन्तताम् एतत्प्रतिपादिकाम् । जन्मेत्यस्यार्थो बह्विति । अन्त इत्यभिप्रायमात्रम् ।</p>
तिष्ठत्विति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">नान्यदस्तीत्याद्यर्थे श्रुतिं चाह


इष्टेति ॥
‘अथ च’ इत्यस्यार्थस्तिष्ठत्विति । तथापीत्यनूद्य तावन्मात्रज्ञानेनापीति व्याख्यानम् । नित्यपदस्य नियमवाचित्वे मानाभावात्कथं नियमेनेति व्याख्येत्यत आह


अन्यच्छ्रेयो भगवज्ज्ञानादि ।
नित्यमिति ॥


सुकृते॥
एवं नित्यपदस्योभयार्थत्वे नियमार्थग्रहणे को हेतुरित्यत आह


सुकृतप्राप्ये ।
अत्र त्विति ॥


अनुभूत्वा ।
एतच्छ्लोकार्थविवरणात्मकोत्तरश्लोके नित्यपदस्य ध्रुव इति विवृतत्वादित्यर्थः ॥ २६ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V27" data-block-id="BGT_C02_V27" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।</span><span class="shloka-line">तस्मादपरिहार्येर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि॥२७ ॥</span></span></div>


भोगानिति शेषः ।</p>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V27" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V27">
<p class="gr-vyakhya-para">वेदवादरतत्वमुक्तार्थतया निषिद्धमित्यत्र प्रमाणान्तरं चाह
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V27_B01" data-verse="BGT_C02_V27" data-block-id="BGT_C02_V27_B01">तस्मान्नात्राश्चर्यबुदि्धः कर्तव्या ॥ २७-२८ ॥</div>


वेदेति ॥</p>
</div>
<p class="gr-vyakhya-para">इष्टापूर्तं वरिष्ठं मन्यमानाः केचन स्वर्गभोगानन्तरमिमं लोकं विशन्ति । केचन हीनतरं विशन्तीत्युक्तम् । तत्स्मृत्या विवृणोति
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V28" data-block-id="BGT_C02_V28" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत ।</span><span class="shloka-line">अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना॥२८ ॥</span></span></div>


य इति ॥
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V28" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V28" data-id="BGT_C02_V28_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">जननमरणनियमोऽत्र शोकनिवारणे हेतुतयोक्तः स्फुटं प्रतीयते । प्रागभिप्रेते जीवस्यास्वातन्त्र्ये च हेतुतयाऽभिमत इति भावेनाऽह    तस्मादिति ॥ तस्माज्जननादिनियमवत्त्वादेव । अत्र जीवे स्वातन्त्र्यबुद्धिश्च न कार्येत्यर्थः ॥ २७ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V29" data-block-id="BGT_C02_V29" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आश्चर्यवत् पश्यति कश्चिदेनमाश्चर्यवद् वदति तथैव चान्यः ।</span><span class="shloka-line">आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति</span><span class="shloka-line">श्रुत्वाप्येनं वेद नचैव कश्चित्॥ २९ ॥</span></span></div>


संशयात्॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V29" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V29">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V29_B01" data-verse="BGT_C02_V29" data-block-id="BGT_C02_V29_B01">किं तर्ह्याश्चर्यो भगवानेवेत्याह । आश्चर्यवदिति । आश्चर्यमेव सन्तमेनमाश्चर्यवत्पश्यति न पुनरनाश्चर्यम् ।<br/>'गगनं गगनाकारं सागरः सागरोपमः'' । इत्यादिवत् ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">'आश्चर्यो भगवान्विष्णुर्यस्मान्नैतादृशः क्वचित् ।<br/>तस्मात्तद्गोचरं ज्ञानं तद्गोचरवदेव तु'' ॥</span></span> इति ब्रह्मतर्के ।<br/>अनाश्चर्यवदप्यसुरादयः पश्यन्तीति कश्चिदिति विशेषणम् ॥२९ ॥</div>


संशयेन । विषयीकुर्वन्तीति शेषः ।</p>
</div>
<p class="gr-vyakhya-para">श्रद्धादिसद्भावे कथं तत्त्वज्ञानाभावः ? ‘श्रद्धावान् लभते ज्ञानम्’ इत्यादेरित्यत आह
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V29" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V29" data-id="BGT_C02_V29_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">यदि जीवे नाश्चर्यबुद्धिः कार्या तर्हि कुत्रासौ कार्या ? ईश्वर इत्युक्तमिति चेत्सत्यम् । किं ततोऽन्यत्रापि क्वचिदित्याशङ्क्य तत्परिहारत्वेनोक्तोपसंहाररूपं श्लोकमवतारयति


निर्णेतॄणामिति ॥
किं तर्हीति ॥


तत्त्वज्ञानरहितश्रद्धादिकमेवैतत्फलप्रदं चेत्तर्हि कियान् विशेषस्तत्त्वज्ञानिनां भवतीत्यत आह
नन्वत्राश्चर्योऽन्य एव, ईश्वरस्तु तत्सदृश एव, न स्वयमाश्चर्य ति प्रतीतेः कथमाश्चर्यो भगवानेवेत्युच्यत इत्यत आह


यैरिति ॥
आश्चर्यमिति ॥


आधिक्ये चिरं नेति ॥
आश्चर्यवदित्यनेन नेश्वरस्यानाश्चर्यत्वमभिप्रेयते किन्त्वाश्चर्यस्यैव सत आश्चर्योपमत्वमुच्यत इति भावः । एवमपि भगवदितरस्य स्वातन्त्र्यमङ्गीकार्यम् । तस्यैव स्वतन्त्रतायामाश्चर्यवदित्युक्त्यसम्भवात् । स्वोपमायाः क्वाप्यदर्शनात् । तथाच भगवानेवेत्यवधारणायोग इत्यत आह


ब्रह्महत्यादेरप्यधिकपापाचरणेऽप्यल्पकालं यातनां यान्ति ॥ न तु चिरमित्यर्थः । यज्ञादिमात्रेण भगवद्द्वेषिणामपि स्वर्गसिद्धेः किं जिज्ञासादिनेत्यत आह
गगनमिति ॥


तदन्येषामिति ॥
इतिवत्स्वोपमाभिधानमुखेन  भगवदितरस्य  स्वातन्त्र्याभावे  तात्पर्यमत्रेति भावः ।


विपरीतनिश्चयानामश्वमेधादिभिरपि  न स्वर्गं इत्यर्थः । दुर्योधनादीनां द्वेषिणामेव स्वर्गदर्शनात् कथमेतदुच्यत इत्यत आह
सागरं
 
सागरसमूहः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रतीत एवार्थः किं न स्यादित्यतः स्वोक्तार्थे स्मृतिसम्मतिमाह
 
आश्चर्य इति ॥


ये त्विति ॥
तद्गोचरमित्यनेन ‘आश्चर्यवत्’ इत्येतत्क्रियाविशेषणमित्युक्तं भवति । ननु भगवानाश्चर्य एव चेत्तर्हि सर्वेषामप्याश्चर्यत्वात् ‘कश्चित्’ इति विशेषणं व्यर्थम् । न हि स्तम्भः कस्यचिदेव स्तम्भ इत्यत आह


तथापि द्वेषिणां स्वर्गप्राप्तिसद्भावात् कथं तदन्येषां विपर्यय इत्युक्तमित्यत आह
अनाश्चर्यवदिति ॥


तदन्य इति ॥
यद्यपीश्वरः सर्वेषामाश्चर्य एव । तथापि विपरीतदर्शिनां बहूनां भावाद्यथावद्दर्शिनः कस्यचिदेव भावादाश्चर्यतया दर्शनं विवक्ष्य कश्चिदिति विशेषणं युक्तमिति भावः ॥२९॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V30" data-block-id="BGT_C02_V30" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">देही नित्यमवध्योयं देहे सर्वस्य भारत ।</span><span class="shloka-line">तस्मात् सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि॥३० ॥</span></span></div>


भागवताचार्यवर्जिततद्द्वेष्यभिप्रायेण तदुक्तमिति भावः । अनेन ‘इमं लोकम्’ इत्यज्ञविषयम् । प्रमूढत्वमज्ञत्वमेव । हीनतरमिति  त्ववैष्णवाचार्यवद्भगवद्द्वेषिविषयम् । तेषां प्रमूढत्वं मिथ्याज्ञानित्वमित्युक्तं भवति  ॥४२-४४ ॥</p>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V30" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V30">
}}
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V30_B01" data-verse="BGT_C02_V30" data-block-id="BGT_C02_V30_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">देही कुतोवध्यः ? यस्मादयमीश्वरः सर्वस्य जीवस्य सूक्ष्मे स्थूले च देहे रक्षकत्वेनावस्थितः अत एवावध्यः । न स्वसामर्थ्यं कस्यापि ।<br/>'द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च ।<br/>यदनुग्रहतः सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया'' ॥</span></span>इति हि भागवते ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">'तत्र तत्र स्थितो विष्णुर्नित्यं रक्षति नित्यदा ।<br/>अनित्यदैवानित्यं च नित्यानित्ये ततस्ततः ।<br/>भावाभावनियन्ता हि तदेकः पुरुषोत्तमः'' ॥</span></span> इति पाद्मे ॥३० ॥</div>
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V45">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन ।</span>
<span class="shloka-line">निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान्॥४५ ॥</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V30" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V30" data-id="BGT_C02_V30_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">आक्षिपति
| verse_id = BGT_C02_V45
| id = BGT_C02_V45_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">प्रतिज्ञातो ज्ञानोपाय उच्यते
<span class="mulaprateeka">देहीति ॥</span>


<span class="mulaprateeka">‘त्रैगुण्य’ इति ॥</span>
जीवो नित्य इत्युक्तम् । तत्र किं स्वत एव नित्योऽथेश्वरसामर्थ्येन? नाद्यः । सर्वं परमेश्वराधीनमित्यभिमतविरोधात् । न द्वितीयः । नित्यत्वस्य स्वाभाविकत्वेनेश्वराधीनत्वानुपपत्तेरिति भावः । एतत्परिहाराय देहीति श्लोकं व्याचष्टे


तत्र वेदानां त्रैगुण्यविषयत्वात् तान् परित्यज्य निस्त्रैगुण्यो भवेत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह
यस्मादिति ॥


त्रैगुण्येति ॥
देहे रक्षकत्वेन स्थितश्चेत् प्रलयादौ नाशः स्यादित्यत उक्तम्


‘यापयन्ति’ इत्यस्य  ‘प्रापयन्ति’  इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह
सूक्ष्म इति ॥


अपगमयन्तीति ॥</p>
सूक्ष्मदेहपदेन लिङ्गशरीरं चैतन्यशरीरं चोच्यते । नित्यत्वादेः स्वाभाविकत्वात् कथमीश्वराधीनत्वमित्यत आह
<p class="gr-vyakhya-para">प्रतीत एवार्थः किं न स्यादित्यतः स्वोक्तार्थे स्मृतिसम्मतिमाह


आश्रित्येति ॥
द्रव्यमिति ॥


सत्त्वस्थत्वं सात्त्विकत्वम्, आत्मवत्त्वं मनस्वित्वमित्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय सत्त्वात्मशब्दार्थं स्मृत्यैवाऽह
स्वाभाविकत्वेऽपि नित्यत्वादेरीश्वराधीनत्वं युज्यते । स्वभावस्यापि भगवदधीनतया स्मृतिसिद्धत्वादिति भावः । जीवसत्ताया भगवदधीनत्वे चेयं स्मृतिः प्रमाणम् । तथापि जीवे स्थित्वा तद्रक्षक ईश्वर इति विशेषः कुत इत्यत आह


सत्त्वमिति ॥
तत्रेति ॥


सन्ततिः सम्यग्व्याप्तिः । सत्त्वं विष्णुश्चेत् तत्स्थत्वं स्वाभाविकं किं विधीयत इत्यत आह
॥ततः


सन्ततेति ॥
तदधीने ।


न तदाधारतयाऽवस्थानमात्रमत्र विवक्षितमिति भावः । आत्मा विष्णुश्चेत्तद्वत्त्वं स्वभाविकं न विधेयमित्यत आह
तत्


परमात्मेति ॥
तस्मात्तन्नियन्तृत्वात् । भावाभावयोरपि नित्यानित्याबहिर्भावात् ॥ ३० ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V31" data-block-id="BGT_C02_V31" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि ।</span><span class="shloka-line">धर्म्यादि्ध युद्धाच्छ्रेयोन्यत् क्षत्रियस्य न विद्यते॥३१ ॥</span></span></div>


न तु तत्सम्बन्धमात्रमिति भावः । सत्त्वस्थपदेनैवास्यार्थतः प्राप्तत्वात्किं पुनरुच्यत इत्यत  आह
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V32" data-block-id="BGT_C02_V32" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् ।</span><span class="shloka-line">सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम्॥३२ ॥</span></span></div>


तेनेति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V33" data-block-id="BGT_C02_V33" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अथ चेत् त्वमिमं धर्म्यं सङ्ग्रामं न करिष्यसि ।</span><span class="shloka-line">ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि॥३३ ॥</span></span></div>


सन्ततविष्णुस्मरणमात्रविधावैक्येनापि तत्स्मरणं प्राप्यते । अत आत्मवत्त्वकथनेन तन्निवार्य यथावत्स्मरणप्रकार उच्यत इति भावः । अप्राप्तप्राप्तिर्योगः । प्राप्तपरिरक्षणं क्षेमः । तदुभयं सर्वथा त्याज्यमित्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाऽह
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V34" data-block-id="BGT_C02_V34" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेव्ययाम् ।</span><span class="shloka-line">सम्भावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते॥३४ ॥</span></span></div>


विरुद्धेति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V35" data-block-id="BGT_C02_V35" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">भयाद् रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः ।</span><span class="shloka-line">येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम्॥३५ ॥</span></span></div>


न केवलं शास्त्रविरुद्धविषये योगक्षेममात्रपरित्यागमत्र विवक्षितम् । अपि तु तदिच्छात्यागोऽपीति भावेनेच्छेत्युक्तम् । प्रतीत एवार्थः किं न स्यादित्यत आह
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V36" data-block-id="BGT_C02_V36" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अवाच्यवादांश्च बहून् वदिष्यन्ति तवाहिताः ।</span><span class="shloka-line">निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम्॥३६ ॥</span></span></div>


अन्यथेति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V37" data-block-id="BGT_C02_V37" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् ।</span><span class="shloka-line">तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः॥३७ ॥</span></span></div>


उत्थानादीनामप्यप्राप्तप्राप्तिरूपत्वेन योगत्वात् । ततश्च ‘योगमातिष्ठोत्तिष्ठ’ इत्यादिविरोध इति भावः ॥ ४५ ॥</p>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V37" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V37">
}}
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V37_B01" data-verse="BGT_C02_V37" data-block-id="BGT_C02_V37_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruthi-id">जित्वा स्वर्गं महीं च ।<br/>'ये युद्ध्यन्ते प्रधनेषु शूरासो ये तनुत्यजः''</span></span> इति श्रुतेः ॥३७-३८॥</div>
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V46">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">यावानर्थ उदपाने सर्वतः सम्प्लुतोदके ।</span>
<span class="shloka-line">तावान् सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः॥४६ ॥</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V37" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V37" data-id="BGT_C02_V37_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘यद्वा जयेम’ इत्युक्तस्य पक्षद्वयेऽप्यहानिः परिहार उच्यते
| verse_id = BGT_C02_V46
| id = BGT_C02_V46_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">त्रैगुण्यनिवृत्त्यर्थं वेदाश्रयणं कार्यमित्यत्र युक्तिरुच्यते
<span class="mulaprateeka">‘‘हतो वा’ इति ॥</span>


<span class="mulaprateeka">‘यावान्’ इति ।</span>
तत्र ‘हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गम्’  इत्यत्रेव  ‘जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम्’  इत्यत्रापि महीमात्रं  न  स्वर्ग  इत्यन्यथाप्रतीनिरासायाऽह


तत्रोदपानशब्दं, सर्वतः संप्लुतोदकशब्दं च स्मृत्यैव व्याचष्टे
जित्वेति ॥


उद्रेकादिति ॥
‘युद्धे मृत एव स्वर्गं प्राप्स्यसि, जित्वा महीमेव भोक्ष्यसे’ इति प्रतीत एवार्थः किं न स्यादित्यत आह


सर्वकार्याणां प्रलीनत्वात् कथं सर्वतः संप्लुतोदकशब्दार्थतया प्रलयो गृह्यत इत्यत आह
य इति ॥


प्रकृतिरिति ॥</p>
ये शूराः युद्धेषु युध्यन्ति, ये च तत्र म्रियन्ते, ये च सहस्रसङ्ख्यासङ्ख्यातधनदक्षिणादातारः  तानेवायं  प्रेतोऽपि  गच्छतादिति  यमं  प्रति प्रेतस्य स्वर्गप्रार्थनाज्जयेऽपि स्वर्गप्राप्तिः श्रूयते । अतो न प्रतीत एवार्थ इति भावः ॥ ३७ ॥</p></div></div></div></div></div>
<p class="gr-vyakhya-para">समस्तश्लोकं स्मृत्यैव व्याचष्टे
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V38" data-block-id="BGT_C02_V38" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ ।</span><span class="shloka-line">ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि॥३८ ॥</span></span></div>


यावदिति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V39" data-block-id="BGT_C02_V39" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एषा तेभिहिता साङ्ख्ये बुदि्धर्योगे त्विमां शृणु ।</span><span class="shloka-line">बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि॥३९ ॥</span></span></div>


साधकस्य सम्भवतीति शेषः। वेदज्ञानेन कुतो विष्णुः फलं ददातीत्यत आह
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V39" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V39">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V39_B01" data-verse="BGT_C02_V39" data-block-id="BGT_C02_V39_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">सम्यक् ख्यातिर्ज्ञानं साङ्ख्यम् । युज्यतेनेनेति योगस्तदुपायः ।<br/>'सम्यक्तत्वदृशिः साङ्ख्यं योगस्तत्साधनं स्मृऽतम्'' ।</span></span> इति शब्दनिर्णये ।<br/>'ब्रह्मतर्कस्तर्कशास्त्रं विष्णुना यत्समीरितम् ।<br/>अक्षपादकणादौ च साङ्ख्ययोगौ च हैतुकाः ।<br/>बौद्धपाशुपताद्यास्तु पाषण्डा इति कीर्तिताः ।<br/>मीमांसा त्रिविधा प्रोक्ता ब्राह्मी दैवी च कार्मिकी ।<br/>ब्रह्मतर्कं च मीमांसां सेवेत ज्ञानसिद्धये ।<br/>वैदिकज्ञानवैरूप्यान्नान्यत्सेवेत पण्डितः'' ॥ इत्यन्यसाङ्ख्ययोगयोर्निषिद्धत्वान्नारदीये । साङ्ख्यस्य निरीश्वरत्वादुक्तत्वाच्चेश्वरस्य । साङ्ख्यैर्योगैश्च विहितहिंसाया अप्यनर्थहेतुत्वाङ्गीकारात् । अत्र तु युद्धविधानाच्च मोक्षार्थत्वेनैव कर्मबन्धं प्रहास्यसीति । परमसाङ्ख्ययोगयोश्चोक्तार्थत्वेनैव न विरोधः ॥३९ ॥</div>


वेदेति ॥
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V39" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V39" data-id="BGT_C02_V39_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">उक्तमुपसंहृत्य प्रकरणान्तरमारभ्यते


अस्तु वेदार्थज्ञानं नाम विष्णुज्ञानम् । तथापि कुतो भगवान् फलं ददातीत्यत आह
<span class="mulaprateeka">‘एषा’ इति ॥</span>


ज्ञानादिति ॥</p>
तत्र साङ्ख्ययोगशब्दौ दर्शनविशेषपराविति प्रतीतिनिरासाय तदर्थं सप्रमाणकमाह
<p class="gr-vyakhya-para">वाक्यद्वयसिद्धं श्लोकार्थमेकीकृत्य दर्शयति


सर्वत इति ॥
सम्यगिति ॥


नन्वत्र कश्चिदुद्रिक्तत्वादिगुणः श्रूयते । स विष्णुरिति कुतः? अन्योऽपि किं न स्यादित्यत आह
अत्र दर्शनविशेषपरत्वमेवैतच्छब्दयोः किं न स्यादित्यत आह


सर्वे हीति ॥
ब्रह्मतर्क इति ॥


मुक्तानां रमायाश्चोद्रिक्तत्वात् कथमुद्रिक्तत्वेन विष्णुत्वनिश्चय इत्यत आह
अत्रोक्तयोः साङ्ख्ययोगयोर्बुद्ध्या युक्त इति प्रशस्तत्वादितरयोर्निन्दितत्वान्न तावत्रोक्ताविति भावः । इतोऽपि न साङ्ख्यपदेनात्र प्रसिद्धसाङ्ख्यं विवक्षितमित्याह


ये चेति ॥
साङ्ख्यस्येति ॥


मुक्तानामुद्रिक्तत्वेऽपि पालकवर्जितत्वाभावेनोदपानत्वासम्भव इति भावः । मुक्तानामुदपानत्वासम्भवे हेत्वन्तरं चाह
अत्र साङ्ख्यपदेन प्रसिद्धसाङ्ख्यग्रहणे साङ्ख्योक्तमभिहितमित्युक्तं स्यात् । न च तद्युक्तम् । अत्र ‘न जायते’ इत्यादावीश्वरस्योक्तत्वात्,  साङ्ख्यस्य निरीश्वरत्वात्  । अतश्च नात्र साङ्ख्यं शास्त्रविशेष इत्यर्थः  ।  इतोऽपि नात्र साङ्ख्ययोगशब्दौ प्रसिद्धशास्त्रपरावित्याह


न चेति ॥
साङ्ख्यैरिति ॥


रमायाः सर्वाभिमानित्वेन कालादिचेष्टकत्वादसङ्ग्रहः । किञ्चोद्रिक्तत्वं तेषामङ्गीकृतमेव न तु मुख्यतोऽप्यस्त्यतो न तेषामुदपानत्वमित्याह
अत्र


न चेति ॥
पूर्वोत्तरप्रकरणयोः । साङ्ख्यादिभिः पारत्रिकानर्थहेतुत्वमेव हिंसाया अङ्गीक्रियते । न त्वैहिके । अत्र पुना राज्यार्थमेव हिंसा विधीयते । अतो न विरोध इत्यत आह


अनेन रमाया अपि चेष्टकत्वमनुमतमेवेति ज्ञायते । उद्रिक्तत्वादेरन्यत्रासम्भवेऽपि किमित्यत आह
मोक्षेति ॥


अत इति ॥
साङ्ख्ययोगशब्दयोः  सोपपत्तिकमर्थान्तरं चाह


किञ्चोद्रिक्तत्वाद्येवान्यत्र न सम्भवति । किमुत सर्वतः सम्प्लुतोदके । अतोऽप्युदपानो विष्णुरेवेत्याह
परमेति ॥


प्रलय इति ॥</p>
पूर्वोत्तरप्रकरणोक्तार्थप्रतिपादकत्वादित्यर्थः । न विरोधोऽत्र तदुक्तग्रहण इति शेषः ॥ ३९ ॥</p></div></div></div></div></div>
<p class="gr-vyakhya-para">मास्त्वन्येषामसम्भवात् सर्वतः सम्प्लुतोदकेऽप्युदपानत्वम् । विष्णोरपि तत्सम्भवः कुत इति चेत्परिशेषादिति ब्रूमः । श्रुतिभ्यश्चेत्याह
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V40" data-block-id="BGT_C02_V40" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नेहाभिक्रमनाशोस्ति प्रत्यवायो न विद्यते ।</span><span class="shloka-line">स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥४० ॥</span></span></div>


आनीदिति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V40" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V40">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V40_B01" data-verse="BGT_C02_V40" data-block-id="BGT_C02_V40_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">'प्रारम्भमात्रमिच्छा वा विष्णुधर्मे न निष्फला ।<br/>न चान्यधर्माकरणाद्दोषवान्विष्णुधर्मकृत्'' ॥ इत्याग्नेये ।<br/>'स्वोचितेनैव धर्मेण विष्णुपूजामृते क्वचित् ।<br/>नाप्रवृत्तिः प्रवृत्तिर्वा यत्र धर्मः स वैष्णवः ।<br/>एनं धर्मं च देवाद्या वर्तन्ते सात्त्विका जनाः ।<br/>एष कार्तयुगो धर्मः पाञ्चरात्रश्च वैदिकः ।<br/>तत्प्रीत्यर्थं विनान्यस्मै नोदबिन्दुं न तण्डुलम् ।<br/>दद्यान्निराशीश्च सदा भवेद्भक्तश्च केशवे ।<br/>नैतत्समेधिके वापि कुर्याच्छङ्कामपि क्वचित् ।<br/>जानीयात्तदधीनं च सर्वं तत्तत्त्ववित्सदा ।<br/>यथाक्रमं तु देवानां तारतम्यविदेव च ।<br/>एष भागवतो मुख्यस्त्रेतादिषु विशेषतः ।<br/>एष धर्मोतिफलदो विशेषेण पुनः कलौ ।<br/>एवं भागवतो यस्तु स एव हि विमुच्यते ।<br/>त्रैविद्यस्त्वपरो धर्मो नानादैवतपूजनम् ।<br/>तत्रापि विष्णुर्ज्ञातव्यः सर्वेभ्योभ्यधिको गुणैः ।<br/>समर्पयति यज्ञाद्यमन्ततस्त्वेव विष्णवे ।<br/>त्रैविद्यधर्मा पुरुषः स्वर्गं भुक्त्वा निवर्तते ।<br/>पुनः कुर्यात्पुनः स्वर्गं याति यावद्धरेर्वशे ।<br/>सर्वान्देवान्प्रविज्ञाय तत्कर्मैव सदा भवेत् ।<br/>सम्यक्तत्वापरिज्ञानादन्यकर्मकृतेरपि ।<br/>स्वर्गादिप्रार्थनाच्चैव रागादेश्चापरिक्षयात् ।<br/>सदा विष्णोरस्मरणात् त्रैविद्यो नाप्नुयात्परम् ।<br/>क्रमेण मुच्यते विष्णौ कर्माण्यन्ते समर्पयन् ।<br/>यदि सर्वाणि नियमाज्जन्मभिर्बहुभिः शुभैः ।<br/>परं विष्णुं न यो वेत्ति कुर्वाणोपि त्रयीक्रियाः ।<br/>नासौ त्रैविद्य इत्युक्तो वेदवादी स उच्यते ।<br/>वादो विवादः सम्प्रोक्तो वादो वचनमेव च ।<br/>वेदोक्ते विष्णुमाहात्म्ये विवादात्पठनादपि ।<br/>अथवा निरर्थकात्पाठाद्वेदवादी स उच्यते ।<br/>वेदवादरतो न स्यान्न पाषण्डी न हैतुकी ।<br/>तेभ्यो याति तमो घोरमन्धं यस्मान्न चोत्थितिः ।<br/>अनारम्भमनन्तञ्च नित्यदुःखं सुखोज्झितम् ।<br/>वव्रं यद्वेदगदितं तत्र यान्त्यसुरादयः'' ॥</span></span> इति ब्रह्मवैवर्ते ॥४० ॥</div>


तदेकं ब्रह्म वायुप्रेरणां विना स्वसामर्थ्येनैव कालादिकं प्रेरयति स्म । तस्मादन्यदुत्तमं वस्तु किञ्चन नाऽस । अपि तु तदेवोद्रिक्तमास । अपरं तमः प्रकृतिरस्मिन् सर्वस्मिन् देशेऽविज्ञातं सलिलं भूत्वाऽसीत् । तेन सलिलेन प्रलये सर्वं गूढमासीदित्यर्थः । अस्याग्रे सलिले समन्तात्पालकवर्जितो भगवानासीदित्यर्थः । औतः सर्वोद्रिक्तः ॥ ४६ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V40" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V40" data-id="BGT_C02_V40_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">योगः स्तूयते


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V47">
<span class="mulaprateeka">‘नेह’ इति ।</span>
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ।</span>
<span class="shloka-line">मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोस्त्वकर्मणि॥४७ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C02_V47
| id = BGT_C02_V47_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">ऐक्यभावनं न कार्यमित्यत्र हेतुरुच्यते ‘कर्मणि’ इति । तत्रार्जुनस्य कर्मकरणे किञ्चित्सामर्थ्यमस्ति, न तु फलापादन इत्येवोच्यते । तत्कथमनेन सर्वजीवानामीश्वराभेदाभावः साध्यत इत्यत आह    कर्मेति ॥ नात्र त इत्युर्जुन एव गृह्यते । अपि तु सर्वजीवाः । तेषां फलापादनासामर्थ्यमुक्त्वा ईश्वरस्य तत्सामर्थ्यमभिप्रेयते । तेनात्रोक्तैवाभेदाभावे युक्तिरिति भावः ।</p>
तत्र योगातिक्रमे नाशः प्रत्यवायश्च नास्तीत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय पूर्वार्धं स्मृत्यैव व्याचष्टे
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वत्रास्त्वेतावदभिप्रेतम् । तथापि प्रतिज्ञाया अभावादभेदाभावे युक्तिरियमुक्तेति कथं ज्ञायत इत्यत आह


<span class="mulaprateeka">मा कर्मेति ॥</span>
प्रारम्भेति ॥


फलहेतुरीश्वरः स मा भूर्मनसेत्यर्थः । अत्र श्रुतिं चाह
तमेव विष्णुधर्मं स्मृत्या दर्शयति


एष इति ॥
स्वोचितेनेति ॥


स्वयं जीवः ॥ ४७ ॥</p>
प्रवृत्तिर्विहितकरणमप्रवृत्तिर्निषिद्धपरित्यागश्चान्यविषये नानुष्ठीयत इत्यर्थः  । तस्मिन् धर्मेऽधिकारिकालप्रमाणान्याह
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V48">
एनमिति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय ।</span>
<span class="shloka-line">सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते॥४८ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C02_V48
| id = BGT_C02_V48_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">कर्माकरणे स्नेहो माऽस्त्वित्युक्तम् । किं तर्हीत्यत उच्यते ‘योगस्थः’ इति । तत्र कर्मसङ्गं त्यक्त्वा कर्माणि कुर्विति व्याहतमित्यत आह    सङ्गमिति ॥ न सङ्गपदेन कर्मसम्बन्धोऽभिधीयते । येन व्याहतिः । अपि तु फलस्नेह एवेति भावः ॥ ४८ ॥</p>
तमेव विवृणोति
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V49">
तदिति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">दूरेण ह्यवरं कर्म बुदि्धयोगाद् धनञ्जय ।</span>
<span class="shloka-line">बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः॥४९ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C02_V49
| id = BGT_C02_V49_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानात्कर्माधममित्युक्तम् । तर्हि ज्ञानस्योत्तमत्वाज्ज्ञानावास्थायामीश्वरैक्यभावनं युक्तमित्याशङ्कापरिहारायोच्यते
कार्तयुगत्वे त्रेतादिषु न फलप्रदोऽनध्यायाधीतवेदवदित्यत आह


<span class="mulaprateeka">बुद्धाविति ॥</span>
त्रेतेति ॥


तत्रैतच्छङ्कापरिहारः कथमुक्त इत्यत आह
कार्तयुगत्वोक्तिस्तत्र प्राचुर्येण सम्भवाभिप्रायेणेति भावः । किमस्य फलं यत् त्रेतादिष्वधिकं स्यादित्यत आह


बुद्धाविति ॥
एवमिति ॥


अस्मिन्नेवार्थे स्मृतिसम्मतिं दर्शयंस्तयैवोत्तरपादमपि व्याचष्टे
कथं स एव मुच्यते? त्रैविद्यस्यापि मोक्षसद्भावादित्यतः त्रैविद्यधर्मस्वरूपमुक्त्वा तद्वतो मोक्षाभावमाह


अज्ञानामिति ॥
त्रैविद्य इति ॥


फलहेतुपदव्याख्यानं ‘तं ये स्वैक्येन’ इत्यादि पूर्ववत् । कृपणाः कृपाऽविषयाः । तत्र हेतुमाह
त्रैविद्यस्यापि भगवज्ज्ञानादिसद्भावात्तस्यैव मोक्षहेतुत्वात्कथमसौ स्वर्गं भुक्त्वा निवर्तत इत्यत आह


तमसीति ॥
सम्यगिति ॥


४९ ॥</p>
किं तस्य कदापि न मोक्ष इत्यतः स्वर्गगमनावधिकथनेनैवार्थतः सिद्धमर्थं स्फुटमाह
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V51">
क्रमेणेति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">कर्मजं बुदि्धयुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः ।</span>
<span class="shloka-line">जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम्॥५१ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C02_V51
| id = BGT_C02_V51_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">नन्वस्तु ज्ञानस्याधिक्यं, ततश्च किमित्यतः ‘तस्मात्’ इति तस्मात् ज्ञानसाधनमापाद्यमित्युक्तम् । तत्रास्तु ज्ञानसाधनापादनम् । किं फलस्नेहरहितकर्मणेत्याशङ्कायां फलस्नेहरहितकर्मैव ज्ञानसाधनमिति वक्तव्यम् । किमर्थमत्र कर्मकौशलस्य ज्ञानसाधनत्वमुच्यत इत्यतः फलस्नेहराहित्यादियुक्तकर्मैव कर्मकौशलपदेनोच्यत इति भावेनाह
अन्ते समर्पयन् त्रैविद्यो यदि नियमात् प्रत्येकं सर्वाणि समर्पयतीत्यर्थः । त्रय्युक्तकर्मकरणमात्रेण त्रैविद्यो भवेत्, किं भगवत्सर्वोत्तमत्वज्ञानादिनेत्यत आह


यथावदिति ॥</p>
परमिति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">‘योगस्थः’ इत्यत्र भगवज्ज्ञानस्यापरिगृहीतत्वादत्रापि न तदभिप्रेतमित्यत आह
<p class="gr-vyakhya-para">वेदवादित्वस्य भागवतत्रैविद्ययोरपि साम्यादस्यैव किमुच्यत इत्यतो न वेदानुसारित्वं वेदवादित्वमत्राभिप्रेतमिति भावेनाह


भगवदिति ॥
वाद इति ॥


एतच्छ्लोकार्थविवरणात्मकोत्तरश्लोके ‘बुद्धियुक्तः’ इति भगवज्ज्ञानस्यापरोक्षज्ञानसाधनत्वेन गृहीतत्वादत्र पूर्वत्रापि तदभिमतमिति भावः ॥ ५०- ५१ ॥</p>
वविवादात्पठनादिति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V53">
विवादपूर्वकपठनादित्यर्थः । अस्त्वेवं वेदवादित्वम् । तथापि तेन मोक्षादिसिद्धेः कथं भागवतस्यैव मोक्ष उक्त इत्यतः पाषण्डादिवत्तस्य निषिद्धत्वान्न मोक्षसाधनत्वमिति भावेनाह
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यथा स्थास्यति निश्चला ॥</span>
<span class="shloka-line">समाधावचला बुदि्धस्तदा योगमवाप्स्यसि॥ ५३ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C02_V53
| id = BGT_C02_V53_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">कियत्पर्यन्तमवश्यं कर्तव्यानि मुमुक्षुणैवं कर्माणीत्यत उच्यते
वेदेति ॥


<span class="mulaprateeka">यदेति ॥</span>
न केवलं मोक्षसाधनत्वाभावः, अपि तु तमःसाधनत्वं चास्तीत्याह


तत्र निर्वेदपदेन वैराग्यमुच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह
तेभ्य इति ॥


निर्वेदमिति ॥
‘अनारम्भमनन्तं च’ इति तमसि दुःखानुभवानुवृत्तेराद्यन्तशून्यत्वमुच्यते । ‘यस्मान्नैवोत्थितिः’ इति तत्प्राप्तानामपुनरावृत्तिरुच्यते । तमसः पुनरावृत्तिराहित्यं कुत इत्यत आह


एतच्छ्लोकार्थविवरणपूर्वकं बुद्धिमोहतरणपदोक्तज्ञानफलमुच्यते
वव्रमिति ॥


श्रुतीति ॥
स्वगतानां गमनं वारयतीति वा, सदा वृणोतीति वा वरमानन्दं वारयतीति वा वव्रम् । ‘वव्रमनन्तम्’ इत्यादिवेदगदितम्  ॥४० ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V41" data-block-id="BGT_C02_V41" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">व्यवसायात्मिका बुदि्धरेकेह कुरुनन्दन ।</span><span class="shloka-line">बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोव्यवसायिनाम्॥४१ ॥</span></span></div>


एतच्छ्लोकद्वयं  स्मृत्यैव  व्याचष्टे
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V41" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V41">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V41_B01" data-verse="BGT_C02_V41" data-block-id="BGT_C02_V41_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">'बुदि्धर्निर्णीततत्त्वानामेका विष्णुपरायणा ।<br/>बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोव्यवसायिनाम्'' ॥</span></span> इति ब्रह्मवैवर्ते ॥४१ ॥</div>


बुद्धीति ॥
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V41" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V41" data-id="BGT_C02_V41_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">एवंविधश्चेदयं वैष्णवो धर्मः तर्हि किमिति कैश्चिदेवैकमत्येनानुष्ठीयते, परस्परविरुद्धतया बहुभिर्नानुष्ठीयत इत्यत आह    बुद्धिरिति ॥ केषाञ्चिदेव बुद्धेर्निर्णीतत्वात्तावन्त एवैकमत्येन विष्णुपरायणाः । बहूनामप्यनिर्णीतबुद्धित्वात् परस्परविरोधेन न विष्णुपरत्वमिति भावः । अनेन व्यवसायेति श्लोकोऽपि व्याख्यातो भवति  ॥ ४१ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V42" data-block-id="BGT_C02_V42" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः ।</span><span class="shloka-line">वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः॥४२ ॥</span></span></div>


श्रोतव्यश्रुतपदं सर्वकर्मोपलक्षकम् । समाधानेन श्रुत्यर्थज्ञाननिश्चयत्वेनापरोक्षज्ञानं भवति । अनेन ‘समाधावचला’  इति  समाधौ  सत्यपरोक्षज्ञानं तेन विष्णावचलेति व्याख्यातं भवति । तद्योगं भगवद्योगम् । भगवद्योगस्य सर्वेषामपि विद्यमानत्वात् को विशेष इत्युक्तं विवृणोति
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V43" data-block-id="BGT_C02_V43" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् ।</span><span class="shloka-line">क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति॥४३ ॥</span></span></div>


मुक्त इति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V44" data-block-id="BGT_C02_V44" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम् ।</span><span class="shloka-line">व्यवसायात्मिका बुदि्धः समाधौ न विधीयते॥४४ ॥</span></span></div>


तदश्नुते ब्रह्माऽप्नोतीत्यर्थः । अत्रापि यदा तदेति सम्बध्यते । नन्वत्र ‘श्रुतिविप्रपतिपन्ना’ इति श्रुतिविरुद्धत्वमुच्यते । तत्कथं श्रुतिमार्गं प्रपन्नेति व्याख्येत्यत आह
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V44" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V44">
 
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V44_B01" data-verse="BGT_C02_V44" data-block-id="BGT_C02_V44_B01">अव्यवसायबुदि्धः केषाम् ? यां वाचमविपश्चितः प्रवदन्ति । तयापहृतचेतसाम् । बुदि्धर्व्यवसायात्मकत्वेन समाधानेन वर्तते ।<br/>'यथावस्तु यथा ज्ञानं तत्साम्यात्सममीरितम् ।<br/>विषमं त्वन्यथाज्ञानं समाधानं समस्थितिः ।<br/>न तद्भवत्यसद्वाक्यैर्विषमीकृतचेतसाम् ।<br/>स्वर्गादिपुष्पवाद्येव वचनं यदचेतसाम् ।<br/>न मन्यन्ते फलं मोक्षं विष्णुसामीप्यरूपकम् ।<br/>फलदं च न मन्यन्ते तं विष्णुं जगतः पतिम् ।<br/>भोगैश्वर्यानुगत्यर्थं क्रियाबाहुल्यसन्तताम् ।<br/>बहुसंसारफलदामन्ते तमसि पातिनीम् ।<br/>यां वदन्ति दुरात्मानो वेदवाक्यविवादिनः ।<br/>तया सम्मोहितधियां कथं तत्त्वज्ञता भवेत्'' ॥ इति च ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Atharvana-id">'इष्टापूर्तं मन्यमाना वरिष्ठं नान्यच्छ्रेयो वेदयन्ते प्रमूढाः ।<br/>नाकस्य पृष्ठे सुकृते तेनुभूत्वा इमं लोकं हीनतरं वा विशन्ति'' ॥</span></span> इति च आथर्वणश्रुतिः ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">'वेदवादरतो न स्यान्न पाषण्डी न हैतुकी'' ॥</span></span>इति हि भागवते ।<br/>
श्रुताविति ॥
            <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">'ये न जानन्ति तं विष्णुं याथातथ्येन संशयात् ।<br/>जिज्ञासवश्च नितरां श्रद्धावन्तः सुसाधवः ।<br/>निर्णेतॄणामभावेन केवलं ज्ञानवर्जिताः ।<br/>यैर्निश्चितं परत्वं तु विष्णोः प्रायो न यातनाम् ।<br/>ब्रह्महत्यादिभिरपि यान्त्याधिक्ये चिरं न तु ।<br/>ये तु भागवताचार्यैः सम्यग्यज्ञादि कुर्वते ।<br/>बहिर्मुखा भगवतो निवृत्ताश्च विकर्मणः ।<br/>दक्षिणातर्पितानां तु ह्याचार्याणां तु तेजसा ।<br/>यान्ति स्वर्गं ततः क्षिप्रं तमोन्धं प्राप्नुवन्ति च ।<br/>तदन्ये नैव च स्वर्गं यान्ति विष्णुबहिर्मुखाः''॥</span></span> इति नारदीये ।<br/>॥ ४२-४४ ॥</div>


५२ ॥ ५३ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V44" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V44" data-id="BGT_C02_V44_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">यद्यव्यवसायात्मकबुद्धित्वमेव वैष्णवधर्मराहित्ये निमित्तं तर्ह्यव्यवसायबुद्धिस्त्याज्या स्यात् । त्यगश्च कारणपरित्यागेन स्यात् । केन कारणेनाव्यवसायबुद्धिर्भवतीति पृच्छति


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V54">
अव्यवसायेति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव ।</span>
<span class="shloka-line">स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम्॥५४ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C02_V54
| id = BGT_C02_V54_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">प्रकृतज्ञानिलक्षणादिप्रश्नः क्रियते
तत्परिहाराय ‘याम्’ इति श्लोकान् योजयति


<span class="mulaprateeka">स्थितेति ॥</span>
यामिति ॥


तत्र ‘का भाषा’ इत्येतदन्यथाप्रतीतिनिरासाय व्याचष्टे
समाधान इति निश्चयस्य तत्त्वविषयतया दार्ढ्यमुच्यते । ‘समाधानाभावे च न विष्णुधर्मानुष्ठानम्’ इति वाक्यशेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">स्मृत्यैव श्लोकान् व्याचष्टे


केति ॥
यथेति ॥


ननु ज्ञानीति भाष्यत इति सिद्धत्वात्किं प्रश्नेनेत्यत आह
तथा ॥


कैरिति॥
तथाविषयीकारि ॥


ए‘समाधिस्थस्य’ इत्यस्य समाधिं कुर्वतो ज्ञानिनो लक्षणादि पृच्छत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायार्थमाह
तत्साम्यादिति ॥


समाधीति ॥
वस्तुसाम्यादित्यर्थः  ।  असतां  वाक्यं  कुतो  वैषम्यहेतुरित्यत आह


५४ ॥</p>
स्वर्गेति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V55">
यद्यस्मात् । नान्यदस्तीत्यस्यार्थद्वयमाह
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">प्रजहाति यदा कामान् सर्वान् पार्थ मनोगतान् ।</span>
<span class="shloka-line">आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते॥५५ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C02_V55
| id = BGT_C02_V55_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानिलक्षणमुच्यते
न मन्यन्त इति ॥


<span class="mulaprateeka">प्रजहातीति ॥</span>
अनुगतिः ॥


तत्र ज्ञानिनः सर्वकामप्रहाणं नाम निषिद्धानिषिद्धसर्वकामप्रहाणमित्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय तत्स्मृत्यैव व्याचष्टे
प्राप्तिः । क्रियाबाहुल्यसन्तताम् एतत्प्रतिपादिकाम् । जन्मेत्यस्यार्थो बह्विति । अन्त इत्यभिप्रायमात्रम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नान्यदस्तीत्याद्यर्थे श्रुतिं चाह


सर्वेति ॥
इष्टेति ॥


कुतो  न ज्ञानिनः सर्वकामनिवृत्तिः,  यतः सर्वशब्दसङ्कोचः क्रियत इत्यत आह
अन्यच्छ्रेयो भगवज्ज्ञानादि ।


अपरोक्षेति ॥
सुकृते॥


ज्ञानिनः कदाचिन्निषिद्धकामनिवृत्तिरपि नास्ति । कुतः सर्वकामनिवृत्तिरित्यर्थः । तर्हि ज्ञानस्याभिभवकाले ज्ञानिलक्षणाभावाज्ज्ञानित्वाभावः प्रसज्यत इत्यतः सत्यमित्याह
सुकृतप्राप्ये ।


अत इति ॥
अनुभूत्वा ।


निषिद्धकामराहित्यस्य ज्ञानानभिभवकाल एव सत्त्वादित्यर्थः ।</p>
भोगानिति शेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु यदि कदाचिद् दृशिरभिभूयते तर्हि सा न मोक्षसाधनं स्यात् । कादाचित्कतया दौर्बल्यादित्यत आह
<p class="gr-vyakhya-para">वेदवादरतत्वमुक्तार्थतया निषिद्धमित्यत्र प्रमाणान्तरं चाह


तथापीति ॥
वेदेति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इष्टापूर्तं वरिष्ठं मन्यमानाः केचन स्वर्गभोगानन्तरमिमं लोकं विशन्ति । केचन हीनतरं विशन्तीत्युक्तम् । तत्स्मृत्या विवृणोति


योग्या॥
य इति ॥


स्वबिम्बविषया । ‘आत्मन्येवात्मना’ इत्यात्मशब्दौ जीवमनःपरावित्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह
संशयात्॥


आत्मनीति ॥
संशयेन । विषयीकुर्वन्तीति शेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">श्रद्धादिसद्भावे कथं तत्त्वज्ञानाभावः ? ‘श्रद्धावान् लभते ज्ञानम्’ इत्यादेरित्यत आह


कुतो न जीवादिपरावित्यत आह
निर्णेतॄणामिति ॥


तुष्ट इति ॥
तत्त्वज्ञानरहितश्रद्धादिकमेवैतत्फलप्रदं चेत्तर्हि कियान् विशेषस्तत्त्वज्ञानिनां भवतीत्यत आह


अत्रात्मस्थित्यादिना तुष्ट्यभिधानाज्जीवस्थित्यादिना तदसम्भवान्न तत्परावात्मशब्दाविति भावः ॥ ५५ ॥</p>
यैरिति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V59">
आधिक्ये चिरं नेति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः ।</span>
<span class="shloka-line">रसवर्जं रसोप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते॥५९ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C02_V59
| id = BGT_C02_V59_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">एतादृशं चेज्ज्ञानं तत्किं सर्वे न साधयन्तीत्यतो निराहारत्वेनेन्द्रियजयस्तेनैव ज्ञानमित्यतिदुःसंपादत्वं ज्ञानस्योच्यते
ब्रह्महत्यादेरप्यधिकपापाचरणेऽप्यल्पकालं यातनां यान्ति ॥ न तु चिरमित्यर्थः । यज्ञादिमात्रेण भगवद्द्वेषिणामपि स्वर्गसिद्धेः किं जिज्ञासादिनेत्यत आह


<span class="mulaprateeka">‘विषयाः’ इति ॥</span>
तदन्येषामिति ॥


तत्र रसशब्दस्यापूर्वमर्थमाह
विपरीतनिश्चयानामश्वमेधादिभिरपि  न स्वर्गं इत्यर्थः । दुर्योधनादीनां द्वेषिणामेव स्वर्गदर्शनात् कथमेतदुच्यत इत्यत आह


रस इति ॥
ये त्विति ॥


५९ ॥</p>
तथापि द्वेषिणां स्वर्गप्राप्तिसद्भावात् कथं तदन्येषां विपर्यय इत्युक्तमित्यत आह
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V63">
तदन्य इति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">क्रोधाद् भवति सम्मोहः सम्मोहात् स्मृऽतिविभ्रमः ।</span>
<span class="shloka-line">स्मृऽतिभ्रंशाद् बुदि्धनाशो बुदि्धनाशाद् प्र(वि)नश्यति ॥६३ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C02_V63
| id = BGT_C02_V63_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">वीतरागेत्यादिना रागादिराहित्यं ज्ञानिलक्षणमुक्तम् । जिज्ञासुना च तत्साध्यम् । कारणफलपरिज्ञाने च रागादित्यागो भवति । अतो रागादिपरिहाराय तत्कारणफले उच्येते
भागवताचार्यवर्जिततद्द्वेष्यभिप्रायेण तदुक्तमिति भावः । अनेन ‘इमं लोकम्’ इत्यज्ञविषयम् । प्रमूढत्वमज्ञत्वमेव । हीनतरमिति  त्ववैष्णवाचार्यवद्भगवद्द्वेषिविषयम् । तेषां प्रमूढत्वं मिथ्याज्ञानित्वमित्युक्तं भवति  ॥४२-४४ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V45" data-block-id="BGT_C02_V45" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन ।</span><span class="shloka-line">निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान्॥४५ ॥</span></span></div>


<span class="mulaprateeka">‘ध्यायत’ इति ।</span>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V45" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V45">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V45_B01" data-verse="BGT_C02_V45" data-block-id="BGT_C02_V45_B01">त्रैगुण्याख्यं विषं यापयन्ति अपगमयन्तीति त्रैगुण्यविषयाः ।
'आश्रित्य वेदांस्तु पुमांस्त्रैगुण्यविषहारिणः ।
निस्त्रैगुण्यो भवेन्नित्यं वासुदेवैकसंश्रयः'' ॥ इति च ।
'सत्त्वं साधुगुणाद्विष्णुरात्मा सन्ततिहेतुतः'' ॥ इति च ।
सन्ततविष्णुस्मरणं नित्यसत्त्वस्थत्वम् । परमात्मा मम स्वामीति ज्ञानमात्मवत्त्वम् । तेनैक्यज्ञानं निवारयति । विरुद्धयोगक्षेमेच्छावर्जितः । अन्यथोत्थानादेरप्ययोगात् ॥४५ ॥</div>


तत्र संमोहस्मृतिविभ्रमपदाभ्यां विपरीतज्ञानमेवोच्यते । अतः कथं हेतुहेतुमद्भाव इत्यत आह
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V45" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V45" data-id="BGT_C02_V45_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">प्रतिज्ञातो ज्ञानोपाय उच्यते


संमोहादिति ॥
<span class="mulaprateeka">‘त्रैगुण्य’ इति ॥</span>


अत्र संमोहपदेन परवित्तापहरणाद्यधर्मे धर्मबुद्धिरित्यादिमिथ्याज्ञानमुच्यते । स्मृतिविभ्रमपदेन च परवित्तापहरणादेरधर्मत्वाभिधायकश्रुत्याद्यर्थस्य पूर्वं स्वयं ज्ञातस्याप्यन्यथास्मरणमुच्यते । तयोश्च हेतुहेतुमद्भावस्सम्भवतीति भावः । स्मृतिभ्रंशाद्बुद्धिनाश इति दुर्घटम् । चेतनस्य बुद्ध्यविनाभावित्वेन बुद्धेर्नाशायोगादित्यत उक्तं विवृण्वन्नाह
तत्र वेदानां त्रैगुण्यविषयत्वात् तान् परित्यज्य निस्त्रैगुण्यो भवेत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह


वाक्येति ॥
त्रैगुण्येति ॥


निर्णीतं॥
‘यापयन्ति’ इत्यस्य  ‘प्रापयन्ति’  इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह


केवलवाक्यसापेक्षतां विनापि निश्चितम् । न तु ज्ञानमात्रमिति भावः ॥ ६३ ॥</p>
अपगमयन्तीति ॥</p>
}}
<p class="gr-vyakhya-para">प्रतीत एवार्थः किं न स्यादित्यतः स्वोक्तार्थे स्मृतिसम्मतिमाह
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V66">
आश्रित्येति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">नास्ति बुदि्धरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना ।</span>
<span class="shloka-line">न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम्॥६६ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C02_V66
| id = BGT_C02_V66_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">इन्द्रियजयजातेन मनसः स्वतोऽपि प्रायो विषयागतिलक्षणेन प्रसादेन मोक्षलाभादसावापाद्य इत्युक्तम् । तदनापादने दोषश्चोच्यते नास्तीति । तत्र भावनायाः शान्तिसाध्यत्वात् न चाभावयतः शान्तिः इति कथमुच्यत इत्यतो न शान्तिपदेनात्र चित्तनिरोध उच्यते । अपि तु भगवन्निष्ठबुद्धित्वम् । तच्च भावनासाध्यं भवतीति भावेन शान्तिशब्दार्थं सप्रमाणकमाह
सत्त्वस्थत्वं सात्त्विकत्वम्, आत्मवत्त्वं मनस्वित्वमित्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय सत्त्वात्मशब्दार्थं स्मृत्यैवाऽह


शान्तिरिति
सत्त्वमिति ॥


॥ ६६ ॥</p>
सन्ततिः सम्यग्व्याप्तिः । सत्त्वं विष्णुश्चेत् तत्स्थत्वं स्वाभाविकं किं विधीयत इत्यत आह
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V69">
सन्ततेति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी ।</span>
<span class="shloka-line">यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः॥६९ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C02_V69
| id = BGT_C02_V69_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">पिण्डीकृत्योक्तलक्षणमुच्यते
न तदाधारतयाऽवस्थानमात्रमत्र विवक्षितमिति भावः । आत्मा विष्णुश्चेत्तद्वत्त्वं स्वभाविकं न विधेयमित्यत आह


<span class="mulaprateeka">या निशेति ।।</span>
परमात्मेति ॥


तत्र सर्वप्रेरकाणां देवानामपि ज्ञानित्वाज्ज्ञानिनां परमात्मेतरादर्शने लोकयात्रोच्छेदः स्यादित्यतस्तद्वाक्यं देवेतरज्ञानिविषयतया स्मृत्यैव व्याचष्टे
न तु तत्सम्बन्धमात्रमिति भावः । सत्त्वस्थपदेनैवास्यार्थतः प्राप्तत्वात्किं पुनरुच्यत इत्यत  आह
 
तेनेति ॥
 
सन्ततविष्णुस्मरणमात्रविधावैक्येनापि तत्स्मरणं प्राप्यते । अत आत्मवत्त्वकथनेन तन्निवार्य यथावत्स्मरणप्रकार उच्यत इति भावः । अप्राप्तप्राप्तिर्योगः । प्राप्तपरिरक्षणं क्षेमः । तदुभयं सर्वथा त्याज्यमित्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाऽह
 
विरुद्धेति ॥


देवेभ्य इति ॥
न केवलं शास्त्रविरुद्धविषये योगक्षेममात्रपरित्यागमत्र विवक्षितम् । अपि तु तदिच्छात्यागोऽपीति भावेनेच्छेत्युक्तम् । प्रतीत एवार्थः किं न स्यादित्यत आह


‘यथाऽन्यैः’ इत्यनेन पूर्वार्धतात्पर्यमुक्तं भवति । यथाज्ञैर्ब्रह्म न ज्ञायत इत्यर्थः ॥
अन्यथेति ॥


सूर्यवदिति ॥
उत्थानादीनामप्यप्राप्तप्राप्तिरूपत्वेन योगत्वात् । ततश्च ‘योगमातिष्ठोत्तिष्ठ’ इत्यादिविरोध इति भावः ॥ ४५ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V46" data-block-id="BGT_C02_V46" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यावानर्थ उदपाने सर्वतः सम्प्लुतोदके ।</span><span class="shloka-line">तावान् सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः॥४६ ॥</span></span></div>


सूर्यो यथा स्वतेजसा सर्वं प्रकाशयत्येवं स्वज्ञानेन सर्वं विषयीकुर्वन्तीत्यर्थः ॥ ६९ ॥</p>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V46" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V46">
}}
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V46_B01" data-verse="BGT_C02_V46" data-block-id="BGT_C02_V46_B01">'उद्रेकात्पातृराहित्यादनत्वाच्चाखिलस्य च ।
</div>
प्रलयेप्युदपानोसौ भगवान् हरिरीश्वरः ।
</div>
प्रकृतिर्ह्युदरूपेण सर्वमावृत्य तिष्ठति ।
</div>
प्रलयेतो लयं प्राहुः सर्वतः सम्प्लुतोदकम्'' ॥ इति च ।
'यावत्प्रयोजनं विष्णोः सकाशात्साधकस्य च ।
धर्ममोक्षादिकं तावत्सर्ववेदविदो भवेत् ।
वेदार्थनिर्णयो यस्माद्विष्णोर्ज्ञानं प्रकीर्तितम् ।
ज्ञानात्प्रसन्नश्च हरिर्यतोखिलफलप्रदः'' ॥ इति च ।
सर्वतः सम्प्लुतोदकेप्युद्रिक्तः पालकवर्जितः । कालाद्यनश्च यो विष्णुस्तस्माद्यावत्फलं तावत्सर्ववेदेषु विशेषज्ञस्यैव भवतीत्यर्थः । सर्वे हि विष्णोरन्ये प्रलयकाले नोद्रिक्ताः । ये चोद्रिक्ता मुक्ता रमा च तेपि न पालकवर्जिताः, विष्णुपाल्यत्वात् । न च मुक्ताः कालादिचेष्टकाः । नचोद्रिक्तत्वं तेषां तद्वत् । अत उदपानो विष्णुरेव । प्रलये विशेषतोपि ।
'आनीदवातं स्वधया तदेकं तस्माद्धान्यन्न परः किञ्चनास ।
तम आसीत्तमसा गू•हमग्रे अप्रकेतं सलिलं सर्वमा इदम्'' ।
'आपो वा इदमग्रे सलिलम् आसीत् सलिल एको द्रष्टाद्वैतो भवति'' ॥ इत्यादि श्रुतिभ्यः ॥४६ ॥</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V70">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् ।</span>
<span class="shloka-line">तद्वत् कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी॥ ७० ॥</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V46" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V46" data-id="BGT_C02_V46_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">त्रैगुण्यनिवृत्त्यर्थं वेदाश्रयणं कार्यमित्यत्र युक्तिरुच्यते
| verse_id = BGT_C02_V70
| id = BGT_C02_V70_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">एवं ज्ञानी सर्वत्रोदासीनश्चेत्कथं विषयभोगस्तस्येत्यत उच्यते
<span class="mulaprateeka">‘यावान्’ इति ।</span>


<span class="mulaprateeka">आपूर्यमाणमिति ॥</span>
तत्रोदपानशब्दं, सर्वतः संप्लुतोदकशब्दं च स्मृत्यैव व्याचष्टे


तत्स्मृत्यैव व्याचष्टे
उद्रेकादिति ॥


भुञ्जान इति ॥
सर्वकार्याणां प्रलीनत्वात् कथं सर्वतः संप्लुतोदकशब्दार्थतया प्रलयो गृह्यत इत्यत आह


धर्ममयीं धर्माख्याम् । विषयभोक्ता न कामी कथमुच्यत इत्यत उक्तस्य ‘न कामकामी’ इत्यस्यार्थो नासाविति । ननु कामाभावे विषयभोगासम्भवात् कथं ज्ञानिनः कामाभावो मोक्षसिद्ध्यर्थमुच्यत इत्यतोऽत्र कामपदेन निषिद्धेच्छैवाभिप्रेता । तस्या एव मोक्षविरोधित्वात् । नेच्छामात्रं तस्य मोक्षाविरोधित्वादित्याह
प्रकृतिरिति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">समस्तश्लोकं स्मृत्यैव व्याचष्टे


केति ॥
यावदिति ॥


कुत्सितेयमिति मानं यद्विषयं सैवेच्छा काम इत्यर्थः। इतश्च ‘न कामकामी’इत्यत्र नेच्छामात्रनिषेध इत्याह
साधकस्य सम्भवतीति शेषः। वेदज्ञानेन कुतो विष्णुः फलं ददातीत्यत आह


न चेति ॥
वेदेति ॥


ननु शान्तिशब्दस्य भगवन्निष्ठावाचित्वात् कथं स मुच्यत इति व्याख्येत्यतो भगवन्निष्ठासम्बन्धादेव मोक्षोऽपि शान्तिशब्दाभिधेय इति स्मृत्यैवाऽह
अस्तु वेदार्थज्ञानं नाम विष्णुज्ञानम् । तथापि कुतो भगवान् फलं ददातीत्यत आह


शान्तिरिति
ज्ञानादिति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">वाक्यद्वयसिद्धं श्लोकार्थमेकीकृत्य दर्शयति


॥ ७० ॥</p>
सर्वत इति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V71">
नन्वत्र कश्चिदुद्रिक्तत्वादिगुणः श्रूयते । स विष्णुरिति कुतः? अन्योऽपि किं न स्यादित्यत आह
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">विहाय कामान् यः सर्वान् पुमांश्चरति निःस्पृहः ।</span>
<span class="shloka-line">निर्ममो निरहङ्कारः स शान्तिमधिगच्छति॥७१ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C02_V71
| id = BGT_C02_V71_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">पूर्वश्लोकोक्तं प्रपञ्च्यते
सर्वे हीति ॥


<span class="mulaprateeka">विहायेति ।</span>
मुक्तानां रमायाश्चोद्रिक्तत्वात् कथमुद्रिक्तत्वेन विष्णुत्वनिश्चय इत्यत आह


तत्र कामपदेन यदीच्छा गृह्यते तर्हि निःस्पृह इति पुनरुक्तिः । यदि विषयास्तर्हि विषयत्यागे किं भक्षयति । निःस्पृहत्वं च कथं युज्यते । सर्वकामनिवृत्तिरिति वचनविरोधात् । जीवनाद्यभावप्रसङ्गाच्चेत्यत आह
ये चेति ॥


निषिद्धेति ॥
मुक्तानामुद्रिक्तत्वेऽपि पालकवर्जितत्वाभावेनोदपानत्वासम्भव इति भावः । मुक्तानामुदपानत्वासम्भवे हेत्वन्तरं चाह


सर्वकामपदेन विषयाणां ग्रहणान्न पुनरुक्तिदोषः । नापि चरणासम्भवः । अत्र निःस्पृह इत्यनेन विषयाणां स्वरूपतो हानमन्तरेण स्पृहाभावमात्रेण हानस्याभिप्रेतत्वात् । नापि स्मृतिवचनादिविरोधः । निःस्पृह इति निषिद्धविषयस्पृहाभावस्य विवक्षितत्वादिति भावः ॥</p>
न चेति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">ननु ज्ञानिनामप्यहं ममेति प्रत्ययप्रयोगदर्शनात् कथं तस्योच्यते निरहङ्कारत्वादीत्यतो नाहमित्यादिज्ञानादिमात्रमहङ्कारादीति  भावेन स्मृत्यैवाहङ्कारादिशब्दार्थमाह


अस्वरूप इति ॥
रमायाः सर्वाभिमानित्वेन कालादिचेष्टकत्वादसङ्ग्रहः । किञ्चोद्रिक्तत्वं तेषामङ्गीकृतमेव न तु मुख्यतोऽप्यस्त्यतो न तेषामुदपानत्वमित्याह


ममता मदधीनमिति भावना ॥ ७१ ॥</p>
न चेति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V72">
अनेन रमाया अपि चेष्टकत्वमनुमतमेवेति ज्ञायते । उद्रिक्तत्वादेरन्यत्रासम्भवेऽपि किमित्यत आह
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति ।</span>
<span class="shloka-line">स्थित्वास्यामन्तकालेपि ब्रह्म निर्वाणमृच्छति॥७२ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C02_V72
| id = BGT_C02_V72_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">उक्तलक्षणमुपसंह्रियते
अत इति ॥


<span class="mulaprateeka">एषेति ।</span>
किञ्चोद्रिक्तत्वाद्येवान्यत्र न सम्भवति । किमुत सर्वतः सम्प्लुतोदके । अतोऽप्युदपानो विष्णुरेवेत्याह


तत्र ब्राह्मीति ब्रह्मधर्मभूतेति प्रतीतिनिरासायाह
प्रलय इति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मास्त्वन्येषामसम्भवात् सर्वतः सम्प्लुतोदकेऽप्युदपानत्वम् । विष्णोरपि तत्सम्भवः कुत इति चेत्परिशेषादिति ब्रूमः । श्रुतिभ्यश्चेत्याह


ब्राह्मीति ॥
आनीदिति ॥
 
ननु ‘क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे’ इत्यादेर्ज्ञानमात्रेण सर्वकर्मणां क्षयाज्ज्ञानानन्तरमेव मोक्षसद्भावेन ‘स्थित्वाऽस्याम्’ इत्यन्तकाले भगवत्स्मृत्यादिविधानं ब्रह्मप्राप्त्यर्थं किमिति क्रियत इत्यत आह


ज्ञानिनामिति ॥
तदेकं ब्रह्म वायुप्रेरणां विना स्वसामर्थ्येनैव कालादिकं प्रेरयति स्म । तस्मादन्यदुत्तमं वस्तु किञ्चन नाऽस । अपि तु तदेवोद्रिक्तमास । अपरं तमः प्रकृतिरस्मिन् सर्वस्मिन् देशेऽविज्ञातं सलिलं भूत्वाऽसीत् । तेन सलिलेन प्रलये सर्वं गूढमासीदित्यर्थः । अस्याग्रे सलिले समन्तात्पालकवर्जितो भगवानासीदित्यर्थः । औतः सर्वोद्रिक्तः ॥ ४६ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V47" data-block-id="BGT_C02_V47" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ।</span><span class="shloka-line">मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोस्त्वकर्मणि॥४७ ॥</span></span></div>


ज्ञानिनामपि यद्यन्तकाले भगवत्स्मरणादिकं नास्ति तर्हि जन्मान्तरमेव भवति । न ब्रह्मप्राप्तिः । अतस्तदर्थमन्तकाले तत्स्मरणादिविधानं युक्तमेव । न च ज्ञानिनः क्षीणकर्मत्वाज्जन्मान्तरायोगः । ज्ञानमात्रेणाप्रारब्धकर्मनाशेऽपि येषामन्तकालेऽपि न भगवत्स्मरणं तेषां प्रारब्धकर्मभावादिति भावः ।</p>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V47" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V47">
<p class="gr-vyakhya-para">यदि मोक्षार्थं साक्षादन्तकाल एव भगवत्स्मृत्याद्यपेक्षितं तर्हि तस्य दुःसम्पादत्वेन कस्यापि मोक्षो न स्यात् । अतः साक्षादन्तकालस्मरणं नात्र भगवतोऽभिप्रेतमित्यत आह
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V47_B01" data-verse="BGT_C02_V47" data-block-id="BGT_C02_V47_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">कर्माधिकारिण एव त्वदादयो जीवाः । फलं तु मदायत्तमिति भावः । मा कर्मफलहेतुर्भूः नेश्वरोहमिति भावं कुरु ।<br/>'एष उ एव शुभाशुभैः कर्मफलैरेनं संयोजयति न स्वयं संयुक्तो भवति यदेनं कर्मफलैः संयोजयति न स्वयं संयुक्तो भवति तस्मादन्य एवासौ भगवान्वेदितव्य''</span></span> इति पैङ्गिश्रुतिः ॥४७ ॥</div>


प्रारब्धेति ॥
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V47" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V47" data-id="BGT_C02_V47_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ऐक्यभावनं न कार्यमित्यत्र हेतुरुच्यते ‘कर्मणि’ इति । तत्रार्जुनस्य कर्मकरणे किञ्चित्सामर्थ्यमस्ति, न तु फलापादन इत्येवोच्यते । तत्कथमनेन सर्वजीवानामीश्वराभेदाभावः साध्यत इत्यत आह    कर्मेति ॥ नात्र त इत्युर्जुन एव गृह्यते । अपि तु सर्वजीवाः । तेषां फलापादनासामर्थ्यमुक्त्वा ईश्वरस्य तत्सामर्थ्यमभिप्रेयते । तेनात्रोक्तैवाभेदाभावे युक्तिरिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वत्रास्त्वेतावदभिप्रेतम् । तथापि प्रतिज्ञाया अभावादभेदाभावे युक्तिरियमुक्तेति कथं ज्ञायत इत्यत आह


न मोक्षार्थमन्तकालस्मरणापेक्षायां कस्यापि मोक्षप्रसङ्गः । प्रारब्धकर्मण  एवान्तकालस्मरणप्रतिबन्धकत्वेन  तन्नाशेऽन्तकाले  स्मरणनियमात् । तद्भावे च मोक्षनियमादिति भावः ।</p>
<span class="mulaprateeka">मा कर्मेति ॥</span>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वन्तकालस्मरणादेव मोक्षो नान्यथेति भगवदभिमतमिति निश्चयो यदि भवेत्तदैवमर्थकल्पना भवेत् । स एव कुत इत्यत आह


यं यमिति ॥
फलहेतुरीश्वरः स मा भूर्मनसेत्यर्थः । अत्र श्रुतिं चाह


‘‘शान्तिर्मोक्षोऽथ निर्वाणम्’’ इत्यादेर्निर्वाणशब्दस्य मोक्षेऽपि प्रसिद्धेर्ब्रह्म निर्वाणमिति कथं सामानाधिकरणम् । न च ब्रह्म निर्वाणं चेति योजना । ब्रह्मप्राप्त्यतिरिक्तमोक्षानिरूपणादित्यत आह
एष इति ॥


बाणमिति ॥
स्वयं जीवः ॥ ४७ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V48" data-block-id="BGT_C02_V48" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय ।</span><span class="shloka-line">सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते॥४८ ॥</span></span></div>


बाणशब्दस्य  शरीरवाचित्वान्निर्वाणपदेन  कार्यब्रह्मव्यावृत्त्यर्थं ब्रह्मणोऽशरीरत्वमेवोच्यते । न मोक्ष इति भावः  । ननु कथमशरीरत्वं ब्रह्मणः । सहस्रशीर्षेत्यादिविरोधादित्याशङ्कां स्मृत्यैव परिहरति
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V48" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V48">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V48_B01" data-verse="BGT_C02_V48" data-block-id="BGT_C02_V48_B01">सङ्गं फलस्नेहम् ॥ ४८ ॥</div>


॥ अभावादिति ॥
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V48" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V48" data-id="BGT_C02_V48_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">कर्माकरणे स्नेहो माऽस्त्वित्युक्तम् । किं तर्हीत्यत उच्यते ‘योगस्थः’ इति । तत्र कर्मसङ्गं त्यक्त्वा कर्माणि कुर्विति व्याहतमित्यत आह    सङ्गमिति ॥ न सङ्गपदेन कर्मसम्बन्धोऽभिधीयते । येन व्याहतिः । अपि तु फलस्नेह एवेति भावः ॥ ४८ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V49" data-block-id="BGT_C02_V49" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">दूरेण ह्यवरं कर्म बुदि्धयोगाद् धनञ्जय ।</span><span class="shloka-line">बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः॥४९ ॥</span></span></div>


७२ ॥</p>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V49" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V49">
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥</div>
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V49_B01" data-verse="BGT_C02_V49" data-block-id="BGT_C02_V49_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">बुद्धौ जातायामपि विष्णुमेव शरणमन्विच्छ ।<br/>'अज्ञानां ज्ञानिनां चैव मुक्तानां शरणं हरिः ।<br/>तं ये स्वैक्येन मन्यन्ते सर्वभिन्नं गुणोच्छ्रयात् ।<br/>कृपणास्ते तमस्यन्धे निपतन्ति न संशयः ।<br/>न तेषामुत्थितिः क्वापि नित्यातिशयदुःखिनाम् ।<br/>गुणभेदविदां विष्णोर्भेदाभेदविदामपि ।<br/>देहकर्मादिषु तथा प्रादुर्भावादिकेपि वा ।<br/>स्वोद्रिक्तानां तदीयानां निन्दां कुर्वन्ति येपि च ।<br/>सर्वेषामपि चैतेषां गतिरेषा न संशयः'' ॥</span></span> इति नारदीये ॥४९ ॥</div>
}}
</div>
</div>
</div>


== अध्याय 3 ==
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C03_V01">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">ज्यायसी चेत् कर्मणस्ते मता बुदि्धर्जनार्दन ।</span>
<span class="shloka-line">तत् किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव॥१ ॥</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V49" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V49" data-id="BGT_C02_V49_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानात्कर्माधममित्युक्तम् । तर्हि ज्ञानस्योत्तमत्वाज्ज्ञानावास्थायामीश्वरैक्यभावनं युक्तमित्याशङ्कापरिहारायोच्यते
| verse_id = BGT_C03_V01
| id = BGT_C03_V01_Nyayadeepika
| text =


<h4 class="gr-vyakhya-head">तृतीयोऽध्यायः</h4>
<span class="mulaprateeka">बुद्धाविति ॥</span>
<p class="gr-vyakhya-para">पूर्वाध्यायसङ्गतत्वेनैतदध्यार्थं  दर्शयितुं  पूर्वाध्यायप्रतिपाद्यमाह


ज्ञानमिति ॥
तत्रैतच्छङ्कापरिहारः कथमुक्त इत्यत आह


‘एषा तेऽभिहिता’ इत्यन्तेन ज्ञायत इति ज्ञानमीश्वरादिस्वरूपं निरूपितम् । ततोऽध्यायपरिसमाप्तिपर्यन्तं तत्स्वरूपज्ञानोपायश्चोक्तः पूर्वाध्याय इत्यर्थः। तत्सङ्गतत्वेनैतदध्यायार्थमाह
बुद्धाविति ॥


तत्रेति ॥
अस्मिन्नेवार्थे स्मृतिसम्मतिं दर्शयंस्तयैवोत्तरपादमपि व्याचष्टे


तयोर्ज्ञानयोगयोर्मध्ये योगोऽपि द्विविधो भवति । कर्मध्यानयोगभेदात् । तत्र प्रागुक्तमेव कर्मयोगं प्रपञ्चयत्यनेनाध्यायेन भगवानित्यर्थः । ननु  ‘कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा’ इत्यादिना पूर्वत्रापि कर्मयोगस्य प्रपञ्चितत्वात् किमनेनाध्यायेनेत्यत उक्तम्
अज्ञानामिति ॥


विशेषत इति ॥
फलहेतुपदव्याख्यानं ‘तं ये स्वैक्येन’ इत्यादि पूर्ववत् । कृपणाः कृपाऽविषयाः । तत्र हेतुमाह


नन्वत्रापि  ‘इन्द्रियाणि पराणि’ इत्यादिना ज्ञानस्याप्युक्तेः कथं कर्मयोगं प्रपञ्चयतीत्युच्यत इत्यतो वाऽह
तमसीति ॥


विशेषत इति ॥
४९ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V50" data-block-id="BGT_C02_V50" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">बुदि्धयुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते ।</span><span class="shloka-line">तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम्॥५० ॥</span></span></div>


प्राचुर्येणेत्यर्थः ।</p>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V50" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V50">
<p class="gr-vyakhya-para">ननु कर्मणः सकाशाद्बुद्धेर्ज्यायस्त्वं प्राक् कुत्रोक्तम्? यद्बीजोऽयं  ‘ज्यायसी चेत्कर्मणः’  इत्यर्जुनप्रश्न इत्यत आह
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V50_B01" data-verse="BGT_C02_V50" data-block-id="BGT_C02_V50_B01">यथावद्विष्णुं ज्ञात्वा तदर्थत्वेन कर्मकरणमित्येतत्कर्मकौशलमेव योगः । भगवज्झानमेव बुदि्धः ॥ ५०, ५१ ॥</div>


दूरेणेति ॥१ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V51" data-block-id="BGT_C02_V51" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कर्मजं बुदि्धयुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः ।</span><span class="shloka-line">जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम्॥५१ ॥</span></span></div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C03_V02">
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V51" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V51" data-id="BGT_C02_V51_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">नन्वस्तु ज्ञानस्याधिक्यं, ततश्च किमित्यतः ‘तस्मात्’ इति तस्मात् ज्ञानसाधनमापाद्यमित्युक्तम् । तत्रास्तु ज्ञानसाधनापादनम् । किं फलस्नेहरहितकर्मणेत्याशङ्कायां फलस्नेहरहितकर्मैव ज्ञानसाधनमिति वक्तव्यम् । किमर्थमत्र कर्मकौशलस्य ज्ञानसाधनत्वमुच्यत इत्यतः फलस्नेहराहित्यादियुक्तकर्मैव कर्मकौशलपदेनोच्यत इति भावेनाह
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">व्यामिश्रेणैव वाक्येन बुदि्धं मोहयसीव मे ।</span>
<span class="shloka-line">तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोहमाप्नुयाम्॥२ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C03_V02
| id = BGT_C03_V02_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">‘लोकेऽस्मिन्’ इति परिहारवाक्ये केषाञ्चिदधिकारिणां ज्ञानमेव केषाञ्चित् कर्मैवानुष्ठेयमुच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह
यथावदिति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">‘योगस्थः’ इत्यत्र भगवज्ज्ञानस्यापरिगृहीतत्वादत्रापि न तदभिप्रेतमित्यत आह


ज्ञानेति ॥
भगवदिति ॥


नात्र ज्ञानयोगपदेन ज्ञानमात्रं विवक्षितं, कर्मयोगपदेन च कर्ममात्रमुच्यते । किन्तु प्रत्येकमुभयम् । तर्ह्युभावपि ज्ञानकर्मयोगाविति वक्तव्यौ । कथं कश्चिज्ज्ञानयोगः कश्चित्कर्मयोग उच्यत इति चेन्न । एकैकत्र ज्ञानकर्मणोः प्राचुर्याभिप्रायेणाल्पजलमिश्रेऽपि क्षीरे क्षीरशब्दप्रयोगवत् प्रयोगोपपत्तेरिति भावः ।</p>
एतच्छ्लोकार्थविवरणात्मकोत्तरश्लोके ‘बुद्धियुक्तः’ इति भगवज्ज्ञानस्यापरोक्षज्ञानसाधनत्वेन गृहीतत्वादत्र पूर्वत्रापि तदभिमतमिति भावः ॥ ५०- ५१ ॥</p></div></div></div></div></div>
<p class="gr-vyakhya-para">साङ्ख्यानां ज्ञानमेव योगिनां केवलं कर्मैवेति प्रतीत एवार्थः किं न स्यादिति चेत् न तथाऽङ्गीकारे स्मृतिविरोधः स्यादिति भावेनाह
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V52" data-block-id="BGT_C02_V52" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यदा ते मोहकलिलं बुदि्धर्व्यतितरिष्यति ।</span><span class="shloka-line">तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च॥५२ ॥</span></span></div>


साङ्ख्या इति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V53" data-block-id="BGT_C02_V53" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यथा स्थास्यति निश्चला ॥</span><span class="shloka-line">समाधावचला बुदि्धस्तदा योगमवाप्स्यसि॥ ५३ ॥</span></span></div>


देवानां बहुकर्मसद्भावात्कथं  मुख्यसाङ्ख्यत्वमित्यत आह
<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>


बह्विति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V53" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V53">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V53_B01" data-verse="BGT_C02_V53" data-block-id="BGT_C02_V53_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">निर्वेदं नितरां लाभम् ।<br/>'बुदि्धमोहो यदा न स्यादन्यथाज्ञानलक्षणः ।<br/>श्रोतव्यश्रुतसाफल्यं तदा प्राप्नोति मानवः ॥ श्रुतिमार्गं प्रपन्ना तु तदर्थज्ञाननिश्चला ।<br/>समाधानेन तु पुनरापरोक्ष्याच्च निश्चला ॥ विष्णौ प्राप्स्यति तद्योगं मुक्तो भूत्वा तदश्नुते'' ॥</span></span>इति च पैङ्गिश्रुतौ विशेषेण प्रतिपन्ना ॥ ५२, ५३ ॥</div>


ततोऽपि
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V53" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V53" data-id="BGT_C02_V53_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">कियत्पर्यन्तमवश्यं कर्तव्यानि मुमुक्षुणैवं कर्माणीत्यत उच्यते


कर्मणोऽपि ।  गृहस्थादीनामपि किं केवलकर्मैवेत्यपेक्षायामाह
<span class="mulaprateeka">यदेति ॥</span>


ज्ञानिनोऽपीति ॥
तत्र निर्वेदपदेन वैराग्यमुच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह


तर्हि कथं कर्मयोगिन इत्यत आह
निर्वेदमिति ॥


अतीति ॥
एतच्छ्लोकार्थविवरणपूर्वकं बुद्धिमोहतरणपदोक्तज्ञानफलमुच्यते


साङ्ख्यानां केवलं ज्ञानमेव योगिनां केवलं कर्मैवेति किं न स्यादित्यत आह
श्रुतीति ॥


नोभयमिति ॥
एतच्छ्लोकद्वयं  स्मृत्यैव  व्याचष्टे


साङ्ख्यानां ज्ञानेन योगिनां कर्मणा पुरुषार्थो भवतीति श्रुत्यादौ श्रूयते । न चैकैकेन पुरुषार्थो युज्यते । अतो नैकैकग्रहणं युक्तमिति भावः ।  कर्माभावे कुतो न पुरुषार्थ इति चेत्किं कर्मपदेन कर्ममात्रं विवक्ष्यते अथ यज्ञादिकर्म वा । आद्यं दूषयति
बुद्धीति ॥


न हीति ॥
श्रोतव्यश्रुतपदं सर्वकर्मोपलक्षकम् । समाधानेन श्रुत्यर्थज्ञाननिश्चयत्वेनापरोक्षज्ञानं भवति । अनेन ‘समाधावचला’  इति  समाधौ  सत्यपरोक्षज्ञानं तेन विष्णावचलेति व्याख्यातं भवति । तद्योगं भगवद्योगम् । भगवद्योगस्य सर्वेषामपि विद्यमानत्वात् को विशेष इत्युक्तं विवृणोति


द्वितीयं दूषयति
मुक्त इति ॥


न चेति ॥
तदश्नुते ब्रह्माऽप्नोतीत्यर्थः । अत्रापि यदा तदेति सम्बध्यते । नन्वत्र ‘श्रुतिविप्रपतिपन्ना’ इति श्रुतिविरुद्धत्वमुच्यते । तत्कथं श्रुतिमार्गं प्रपन्नेति व्याख्येत्यत आह


ज्ञानमात्रं कर्म विना संसारनिवृत्तिसाधनमपि न सम्पूर्णपुरुषार्थकरमिति भावः  । तर्ह्यस्तु केवलं कर्मैव पुरुषार्थकरमित्यत आह
श्रुताविति ॥


न चेति ॥
५२ ॥ ५३ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V54" data-block-id="BGT_C02_V54" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव ।</span><span class="shloka-line">स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम्॥५४ ॥</span></span></div>


‘न कर्मणा न प्रजया’ इत्यादिश्रुतिविरोधादिति भावः । अनेन ‘न कर्मणामनारम्भात्’ इत्यादेश्च तात्पर्यमुक्तं भवति ।  भवेदत्र ज्ञानकर्मणोः समुच्चयकल्पनं, यद्यत्र साङ्ख्ययोगादेः पुरुषार्थहेतुत्वमुच्येत । एकैकस्य पुरुषार्थसाधनत्वाभावोक्तेः । न च तदत्रोच्यत इत्यत आह
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V54" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V54">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V54_B01" data-verse="BGT_C02_V54" data-block-id="BGT_C02_V54_B01">का भाषा ? कथं भाष्यते ? कैर्गुणैः ? समाधिस्थस्य विषमबुदि्धवर्जितस्य ॥ ५४ ॥</div>


निष्ठेति ॥
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V54" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V54" data-id="BGT_C02_V54_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">प्रकृतज्ञानिलक्षणादिप्रश्नः क्रियते


ष्ठा गतिनिवृत्तावित्यतो निष्ठा पर्यवसितिः । गतेरिति शेषः । कथमनेन चोद्यपरिहार इत्यत आह
<span class="mulaprateeka">स्थितेति ॥</span>


मुक्तिरिति  ॥
तत्र ‘का भाषा’ इत्येतदन्यथाप्रतीतिनिरासाय व्याचष्टे


अत्र निष्ठापदेन गतिपर्यवसितिवाचिना संसारगतिपर्यवसानं मुक्तिरभिप्रेतेत्यर्थः । नन्वेवं ज्ञानकर्मभ्यां मोक्ष इत्यङ्गीकारे ‘न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके अमृतत्वमानशुः’ इत्यादिश्रुतिविरोधः स्यादित्यत आह
केति ॥


ज्ञानिन इति ॥
ननु ज्ञानीति भाष्यत इति सिद्धत्वात्किं प्रश्नेनेत्यत आह


ज्ञानकर्मभ्यां  मोक्षसिद्ध्यङ्गीकारेऽपि नैतच्छ्रुतिविरोधः । कर्मरहितज्ञानमात्रस्यात्र मोक्षसाधनत्वाभिधानात् । अस्माभिरपि तदङ्गीकारात् । कर्मणस्तु ज्ञानमात्रेणैव सिद्धे मोक्षे सुखाधिक्यहेतुत्वेनाङ्गीकारात् । ज्ञानादेव मोक्षः कर्मणा आनन्दवृद्धिरित्येतत् कुत इति चेत् ज्ञानिन इति श्रुतेरेवेति भावः ।</p>
कैरिति॥
<p class="gr-vyakhya-para">इतश्च  ‘ज्ञानयोगेन’ इत्यत्र कर्मापि संयोज्यम् । न ज्ञानमात्रमित्याह


अन्यथेति ॥
ए‘समाधिस्थस्य’ इत्यस्य समाधिं कुर्वतो ज्ञानिनो लक्षणादि पृच्छत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायार्थमाह


अन्यथा ज्ञानमात्रेणैव पुरुषार्थाङ्गीकारे । कर्मयोगिनामपि प्रकृतत्वात् तेषां कर्मानारम्भे पुरुषार्थासम्भवाभिधायकमेतद्वाक्यं किं न स्यादित्यत उक्तम्
समाधीति ॥


उभयेति ॥
५४ ॥</p></div></div></div></div></div>
<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>


न केवलमेतत्कर्मयोगिविषयम् अपि तूभयविषयमित्यर्थः । कुतोऽस्योभयविषयत्वं ज्ञायत इत्यत आह
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V55" data-block-id="BGT_C02_V55" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रजहाति यदा कामान् सर्वान् पार्थ मनोगतान् ।</span><span class="shloka-line">आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते॥५५ ॥</span></span></div>


समत्वं चेति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V55" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V55">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V55_B01" data-verse="BGT_C02_V55" data-block-id="BGT_C02_V55_B01">'सर्वकामनिवृत्तिस्तु जानतो न कथञ्चन ।
अनिषिद्धकामितैवातो ह्यकामित्वमितीर्यते ।
अपरोक्षदृशोपि स्याद्यदा नास्त्यपरोक्षदृक् ।
क्वचिद्विरुद्धकामोपि यथायुद्ध्यद्धरो हरिम् ।
अतोनभिभवो यावद्दृशस्तावन्निगद्यते ।
स्थितप्रज्ञस्तथाप्यस्य कादाचित्क्यपि या दृशिः ।
नियमेनैव मोक्षाय भवेद्योग्या भवेद्यदि ।
अयोग्या भक्तिजाता चेत्क्रमान्मुक्त्यै भवेत्तथा'' ॥ इति च ।
आत्मनि विष्णौ, आत्मना विष्णुना । तत्प्रसादादेव तुष्टः ॥५५ ॥</div>


मोक्षे कर्मणा आनन्दवृद्धिर्भवतीत्ययुक्तम् । ‘‘नान्यः पन्था’’ इति श्रुतौ कर्मणो मोक्षसम्बन्धस्यैव निराकरणादित्यत आह
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V55" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V55" data-id="BGT_C02_V55_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानिलक्षणमुच्यते


नान्य इति ॥
<span class="mulaprateeka">प्रजहातीति ॥</span>


ज्ञानायोगमेवेयं श्रुतिर्व्यवच्छिनत्ति । न तु कर्मसम्बन्धं निराकरोति । तथात्वे ‘‘ज्ञानिनो मोक्षनियमः’’ इति श्रुतिविरोध इति भावः ॥ ३ ॥</p>
तत्र ज्ञानिनः सर्वकामप्रहाणं नाम निषिद्धानिषिद्धसर्वकामप्रहाणमित्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय तत्स्मृत्यैव व्याचष्टे
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C03_V05">
सर्वेति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">न हि कश्चित् क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ।</span>
<span class="shloka-line">कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः॥५ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C03_V05
| id = BGT_C03_V05_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">कार्यत इत्यत्र स्वतन्त्रकर्तुरन्यस्याप्रतीतेः प्रकृतिगुणानामेव स्वतन्त्रकर्तृत्वमुच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह
कुतो  न ज्ञानिनः सर्वकामनिवृत्तिः,  यतः सर्वशब्दसङ्कोचः क्रियत इत्यत आह


कर्तृत्वमिति ॥
अपरोक्षेति ॥


अत्र गुणानां विकारिकर्तृत्वमेवोच्यते । न तु स्वतन्त्रकर्तृत्वम् । अवश इति विष्णोः स्वतन्त्रकर्तृत्वोक्तेः । अवशपदेन स्वानधीनत्वं गृहित्वा गुणानां स्वतन्त्रकर्तृत्वमेव किं न गृह्यत इति चेन्न । ‘कर्तृत्वम्’ इति श्रुतिविरोधादिति भावः । श्रुतिरिति कुत्रचित्पाठः । तत्रान्यथाप्रतीतिनिरासाय श्रुत्यैव व्याख्यातं विष्णोः स्वतन्त्रकर्तृत्वमत्र न प्रतीयत इत्यत उक्तम्
ज्ञानिनः कदाचिन्निषिद्धकामनिवृत्तिरपि नास्ति । कुतः सर्वकामनिवृत्तिरित्यर्थः । तर्हि ज्ञानस्याभिभवकाले ज्ञानिलक्षणाभावाज्ज्ञानित्वाभावः प्रसज्यत इत्यतः सत्यमित्याह


अवश इति ॥
अत इति ॥


अवशपदं कथं विष्णुवशत्वं वक्तीत्यत आह
निषिद्धकामराहित्यस्य ज्ञानानभिभवकाल एव सत्त्वादित्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु यदि कदाचिद् दृशिरभिभूयते तर्हि सा न मोक्षसाधनं स्यात् । कादाचित्कतया दौर्बल्यादित्यत आह


अः इति ॥
तथापीति ॥


५-८ ॥</p>
योग्या॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C03_V09">
स्वबिम्बविषया । ‘आत्मन्येवात्मना’ इत्यात्मशब्दौ जीवमनःपरावित्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">यज्ञार्थात् कर्मणोन्यत्र लोकोयं कर्मबन्धनः ।</span>
<span class="shloka-line">तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर॥९ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C03_V09
| id = BGT_C03_V09_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘कर्मणा बध्यते जन्तुः’ इत्यादेः कर्मणो बन्धकत्वात्कथं ‘कुरु कर्म’ इति विधीयत इत्याशङ्कापरिहाराय श्लोकमवतारयति
आत्मनीति ॥


कर्मणेति ॥
कुतो न जीवादिपरावित्यत आह


अयज्ञार्थं कर्म बन्धकमित्येवात्र प्रतीयते, न त्ववैष्णवं कर्म बन्धकमित्यतो यज्ञशब्दार्थं श्रुत्यैवाह
तुष्ट इति ॥


ज्ञ इति ॥
अत्रात्मस्थित्यादिना तुष्ट्यभिधानाज्जीवस्थित्यादिना तदसम्भवान्न तत्परावात्मशब्दाविति भावः ॥ ५५ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V56" data-block-id="BGT_C02_V56" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">दुःखेष्वनुद्विग्नमना सुखेषु विगतस्पृहः ।</span><span class="shloka-line">वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते॥५६ ॥</span></span></div>


नात्र यज्ञपदेन प्रसिद्धयज्ञ उच्यते । अपि तु यातो विषयीकृतो ज्ञानरूपत्वाज्ज्ञो भगवान् येनोद्देशेन स एवेत्यर्थः । य एष उद्देश इति योजना ॥ ९ ॥</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V57" data-block-id="BGT_C02_V57" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत् प्राप्य शुभाशुभम् ।</span><span class="shloka-line">नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥५७ ॥</span></span></div>
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C03_V14">
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V58" data-block-id="BGT_C02_V58" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यदा संहरते चायं कूर्मोङ्गानीव सर्वशः ।</span><span class="shloka-line">इंद्रियाणींद्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥५८ ॥</span></span></div>
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">अन्नाद् भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसम्भवः ।</span>
<span class="shloka-line">यज्ञाद् भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः॥१४ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C03_V14
| id = BGT_C03_V14_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">कर्म कर्तव्यमित्यत्र हेत्वन्तरमुच्यते
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V59" data-block-id="BGT_C02_V59" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः ।</span><span class="shloka-line">रसवर्जं रसोप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते॥५९ ॥</span></span></div>


‘अन्नादिति’ ।
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V59" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V59">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V59_B01" data-verse="BGT_C02_V59" data-block-id="BGT_C02_V59_B01">रसो रागः ॥ ५९ ॥</div>


तत्र कथमन्नस्य पर्जन्याद्देवविशेषादुत्पत्तिः । कथं च तस्य यज्ञादुत्पत्तिः । कथं चान्नादिति परम्पराया एवोक्तत्वात् चक्रमित्युच्यत इत्याशङ्कां परिहर्तुं ब्रह्माक्षरशब्दयोरन्यार्थकल्पनां च निराकर्तुं स्मृत्यैव व्याचष्टे
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V59" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V59" data-id="BGT_C02_V59_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">एतादृशं चेज्ज्ञानं तत्किं सर्वे न साधयन्तीत्यतो निराहारत्वेनेन्द्रियजयस्तेनैव ज्ञानमित्यतिदुःसंपादत्वं ज्ञानस्योच्यते


जननादिति ॥
<span class="mulaprateeka">‘विषयाः’ इति ॥</span>


परं जन्यं यस्यासौ तथोक्तः ।
तत्र रसशब्दस्यापूर्वमर्थमाह


यज्ञादिति ॥
रस इति ॥


यज्ञसमाराधितदेवताया भवतीत्यर्थः । यज्ञो देवतोद्देशेन द्रव्यपरित्यागः । कर्म तदितरक्रिया । वाक्याज्जायते । कथं नित्यो जायते गम्यते अवगम्यत इत्यर्थः । वेदेन यथावदवगत एवेश्वरः सत्कर्म कारयतीति भावः । यत एवं परम्परया यज्ञाभिव्यङ्ग्यस्तस्मात् । भगवतो यज्ञे प्रतिष्ठितत्वाद्यज्ञानुष्ठानेन चक्रप्रवृत्तौ भगवदभिव्यक्तिनिमित्तं च सुकृतं भवति, न केवलं भूतस्थितिहेतुत्वं निमित्तमिति भावः ॥
५९ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V60" data-block-id="BGT_C02_V60" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः ।</span><span class="shloka-line">इंद्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः॥६० ॥</span></span></div>


चक्रं नानुवर्तयतीति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V61" data-block-id="BGT_C02_V61" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः ।</span><span class="shloka-line">वशे हि यस्येंद्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥६१ ॥</span></span></div>


कर्म न करोतीत्यर्थः ।</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V62" data-block-id="BGT_C02_V62" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ध्यायतो विषयान् पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते ।</span><span class="shloka-line">सङ्गात् सञ्जायते कामः कामात् क्रोधोभिजायते॥६२ ॥</span></span></div>
<p class="gr-vyakhya-para">विश्वस्य चक्रान्तर्भावात्कर्माकरणेन चक्राप्रवृत्तौ विश्वहन्तृत्वं चेत् गार्हस्थ्येतराश्रमाननुष्ठानं प्रसज्येत । कर्मणो यज्ञदानतपोरूपेण त्रैविद्यादाश्रमान्तरे च यज्ञाद्यभावादित्यत आह


वाचिक इति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V63" data-block-id="BGT_C02_V63" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">क्रोधाद् भवति सम्मोहः सम्मोहात् स्मृऽतिविभ्रमः ।</span><span class="shloka-line">स्मृऽतिभ्रंशाद् बुदि्धनाशो बुदि्धनाशाद् प्र(वि)नश्यति ॥६३ ॥</span></span></div>


वाचिकः
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V63" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V63">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V63_B01" data-verse="BGT_C02_V63" data-block-id="BGT_C02_V63_B01">संमोहान्मिथ्याज्ञानात् । ज्ञातमप्यन्यथा स्मर्यते । वाक्यार्थानामन्यथा स्मरणान्निर्णीतं ज्ञानमपि नश्यति ॥ ६२,६३ ॥</div>


स्वाध्यायादिः ।
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V63" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V63" data-id="BGT_C02_V63_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">वीतरागेत्यादिना रागादिराहित्यं ज्ञानिलक्षणमुक्तम् । जिज्ञासुना च तत्साध्यम् । कारणफलपरिज्ञाने च रागादित्यागो भवति । अतो रागादिपरिहाराय तत्कारणफले उच्येते


मानसो ध्यानादिः
<span class="mulaprateeka">‘ध्यायत’ इति ।</span>


विशेषत इति ॥
तत्र संमोहस्मृतिविभ्रमपदाभ्यां विपरीतज्ञानमेवोच्यते । अतः कथं हेतुहेतुमद्भाव इत्यत आह
 
संमोहादिति ॥
 
अत्र संमोहपदेन परवित्तापहरणाद्यधर्मे धर्मबुद्धिरित्यादिमिथ्याज्ञानमुच्यते । स्मृतिविभ्रमपदेन च परवित्तापहरणादेरधर्मत्वाभिधायकश्रुत्याद्यर्थस्य पूर्वं स्वयं ज्ञातस्याप्यन्यथास्मरणमुच्यते । तयोश्च हेतुहेतुमद्भावस्सम्भवतीति भावः । स्मृतिभ्रंशाद्बुद्धिनाश इति दुर्घटम् । चेतनस्य बुद्ध्यविनाभावित्वेन बुद्धेर्नाशायोगादित्यत उक्तं विवृण्वन्नाह


सर्वसाधारण्येऽपि अन्येषामन्येऽपि सन्त्येषामयमेवेत्यर्थः । अन्येषां यज्ञान्तरमाह
वाक्येति ॥


वनस्थस्येति ॥
निर्णीतं॥


अक्रतुः
केवलवाक्यसापेक्षतां विनापि निश्चितम् । न तु ज्ञानमात्रमिति भावः ॥ ६३ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V64" data-block-id="BGT_C02_V64" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिंद्रियैश्चरन् ।</span><span class="shloka-line">आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति॥६४ ॥</span></span></div>


पश्वालम्भनहीनः ।
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V64" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V64">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V64_B01" data-verse="BGT_C02_V64" data-block-id="BGT_C02_V64_B01">शान्तिर्भगवन्निष्ठा । 'शमो मन्निष्ठता'' इति हि भागवते ॥६४-६६॥</div>


शुश्रूषाद्यात्मक
</div>
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V65" data-block-id="BGT_C02_V65" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते ।</span><span class="shloka-line">प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुदि्धः पर्यवतिष्ठति॥६५ ॥</span></span></div>


इत्यादिपदेनाग्निपूजा ।
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V66" data-block-id="BGT_C02_V66" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नास्ति बुदि्धरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना ।</span><span class="shloka-line">न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम्॥६६ ॥</span></span></div>


विद्याभयादी
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V66" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V66" data-id="BGT_C02_V66_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">इन्द्रियजयजातेन मनसः स्वतोऽपि प्रायो विषयागतिलक्षणेन प्रसादेन मोक्षलाभादसावापाद्य इत्युक्तम् । तदनापादने दोषश्चोच्यते नास्तीति । तत्र भावनायाः शान्तिसाध्यत्वात् न चाभावयतः शान्तिः इति कथमुच्यत इत्यतो न शान्तिपदेनात्र चित्तनिरोध उच्यते । अपि तु भगवन्निष्ठबुद्धित्वम् । तच्च भावनासाध्यं भवतीति भावेन शान्तिशब्दार्थं सप्रमाणकमाह


त्यादिपदेन स्वभोक्तव्यान्नदानम् । अन्नपूर्वकं  विद्याभयादिदानम्  ।  स्वभोक्तव्यादधिकमापाद्यान्नदानमिह विवक्षितम् । अन्नं तु मूलफलादि ।</p>
शान्तिरिति
<p class="gr-vyakhya-para">‘ब्रह्माक्षरसमुद्भवम्’ इत्यत्र ब्रह्मपदेन वेदोऽक्षरपदेन ब्रह्मोच्यत इत्यपव्याख्यानं हेत्वन्तरेण प्रत्याख्याति


ब्रह्मेति ॥
॥ ६६ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V67" data-block-id="BGT_C02_V67" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इंद्रियाणां हि चरतां यन्मनोनुविधीयते ।</span><span class="shloka-line">तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि॥६७ ॥</span></span></div>


यद्यत्र ब्रह्मपदेन वेदोऽक्षरपदेन ब्रह्मोच्यते तर्हि  उपरि परब्रह्मणः ‘तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म’ इति ब्रह्मपदेन प्रत्यभिज्ञा न स्यात् । यत्पदेन यन्न प्रकृतं तस्य तत्पदेन कारणविशेषं विना परामर्शादर्शनात् । न च तत्र वेदपरामर्शः । तस्य यज्ञे प्रतिष्ठितत्वोक्तेरनुपयुक्तत्वादिति भावः । दोषान्तरं चाह
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V68" data-block-id="BGT_C02_V68" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः ।</span><span class="shloka-line">इंद्रियाणींद्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥६८ ॥</span></span></div>


चक्रेति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V69" data-block-id="BGT_C02_V69" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी ।</span><span class="shloka-line">यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः॥६९ ॥</span></span></div>


वेदात्कर्मणामुत्पत्त्यभावाद्ब्रह्मणो वेदस्योत्पत्त्यभावाद्भूतेभ्यो ब्रह्मणो जननाभावादर्थान्तरकल्पने वेदादेश्चक्राप्रवेशः स्यात् । व्यक्त्यर्थाङ्गीकारे बहूनां पदानाममुख्यार्थतापात इति भावः ॥ १४ ॥ १५ ॥ १६ ॥</p>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V69" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V69">
}}
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V69_B01" data-verse="BGT_C02_V69" data-block-id="BGT_C02_V69_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">'देवेभ्योन्ये यदा ब्रह्म पश्यन्त्यन्यन्न दृश्यते ।<br/>निशायामिव सुव्यक्तं यथान्यैर्ब्रह्म नेयते ।<br/>आश्चर्यवस्तुदृग्यद्वद्व्यक्तमन्यन्न पश्यति ।<br/>ऐकाग्र्याद्वा सुखोद्रोकाद्देवाः सूर्यवदेव च ।<br/>प्रायशः सर्ववेत्तारस्तत्रापि ह्युत्तरोत्तरम्'' ॥</span></span> इति ब्रह्मतर्के ॥६९ ॥</div>
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C03_V17">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः ।</span>
<span class="shloka-line">आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते॥१७ ॥</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V69" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V69" data-id="BGT_C02_V69_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">पिण्डीकृत्योक्तलक्षणमुच्यते
| verse_id = BGT_C03_V17
| id = BGT_C03_V17_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">कर्म कर्तव्यमित्यत्र युक्त्यन्तरमुच्यते
<span class="mulaprateeka">या निशेति ।।</span>


यस्त्विति ॥
तत्र सर्वप्रेरकाणां देवानामपि ज्ञानित्वाज्ज्ञानिनां परमात्मेतरादर्शने लोकयात्रोच्छेदः स्यादित्यतस्तद्वाक्यं देवेतरज्ञानिविषयतया स्मृत्यैव व्याचष्टे


तत्र ‘सन्तोषस्तृप्तिरापूर्तिः’ इत्यादेस्तृप्तिसन्तोषशब्दयोरेकार्थत्वात् ‘आत्मतृप्तः’ इत्युक्तत्वात्  ‘आत्मन्येव च सन्तुष्टः’ इति पुनरुक्तिरित्यत आह
देवेभ्य इति ॥


तृप्तीति ॥
‘यथाऽन्यैः’ इत्यनेन पूर्वार्धतात्पर्यमुक्तं भवति । यथाज्ञैर्ब्रह्म न ज्ञायत इत्यर्थः ॥


विशेषोऽर्थ इति शेषः । कुत एवमर्थकल्पनेत्यतः श्लोकं स्मृत्यैव व्याचष्टे
सूर्यवदिति ॥


विष्ण्विति ॥
सूर्यो यथा स्वतेजसा सर्वं प्रकाशयत्येवं स्वज्ञानेन सर्वं विषयीकुर्वन्तीत्यर्थः ॥ ६९ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V70" data-block-id="BGT_C02_V70" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् ।</span><span class="shloka-line">तद्वत् कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी॥ ७० ॥</span></span></div>


एवं तृप्तिसन्तोषशब्दयोरेकार्थत्वमङ्गीकृत्य विग्रहभेदेनार्थभेद उक्तः । अथ तृप्तिसन्तोषशब्दयोरेवार्थभेदाच्च न पुनरुक्तिरिति भावेन तयोरर्थभेदे प्रमाणमाह
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V70" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V70">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V70_B01" data-verse="BGT_C02_V70" data-block-id="BGT_C02_V70_B01">'भुञ्जानोपि हि यः कामान् मर्यादां न तरेत्क्वचित् ।
समुद्रवद्धर्ममयीं नासौ कामी स उच्यते ।
केति कुत्सितवाची स्यात्कुत्सितं मानमेव तु ।
कामो मोक्षविरोधी स्यान्न सर्वेच्छाविरोधिनी'' ॥ इति च ।
न च सर्वेच्छाभावे जीवनं भवति । 'शान्तिर्मोक्षो यतो ह्यत्र विष्णुनिष्ठा भवेद्ध्रुवा'' इति च ॥७० ॥</div>


रतिरिति  ॥
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V70" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V70" data-id="BGT_C02_V70_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">एवं ज्ञानी सर्वत्रोदासीनश्चेत्कथं विषयभोगस्तस्येत्यत उच्यते


आनन्दः
<span class="mulaprateeka">आपूर्यमाणमिति ॥</span>


स्वरूपभूतः । कर्मज उपकारादिजातः ।  रतितृप्तिप्रीतिशब्दानां भिन्नार्थत्वे किमायातं तृप्तिसन्तोषशब्दयोरर्थभेद इत्यतः प्रीतिसन्तोषशब्दयोः पर्यायत्वात् तृप्तिप्रीतिशब्दयोरर्थभेदे तृप्तिसन्तोषशब्दयोरर्थभेदः सिद्ध एवेति भावेन तत्पर्यायत्वे प्रमाणमाह
तत्स्मृत्यैव व्याचष्टे


सन्तोष इति ॥
भुञ्जान इति ॥


पर्यायवाचकाः
धर्ममयीं धर्माख्याम् । विषयभोक्ता न कामी कथमुच्यत इत्यत उक्तस्य ‘न कामकामी’ इत्यस्यार्थो नासाविति । ननु कामाभावे विषयभोगासम्भवात् कथं ज्ञानिनः कामाभावो मोक्षसिद्ध्यर्थमुच्यत इत्यतोऽत्र कामपदेन निषिद्धेच्छैवाभिप्रेता । तस्या एव मोक्षविरोधित्वात् । नेच्छामात्रं तस्य मोक्षाविरोधित्वादित्याह


पर्यायेण वाचकाः ॥ १७ ॥</p>
केति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C03_V19">
कुत्सितेयमिति मानं यद्विषयं सैवेच्छा काम इत्यर्थः। इतश्च ‘न कामकामी’इत्यत्र नेच्छामात्रनिषेध इत्याह
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर ।</span>
<span class="shloka-line">असक्तो ह्याचरन्कर्म परमाप्नोति पूरुषः॥१९ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C03_V19
| id = BGT_C03_V19_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">ननु मुक्तस्य कार्यं न विद्यत इत्युक्त्वा ‘तस्मादसक्तः’ इत्युच्यते । तत्र कर्मकरणे हेतोरनुक्तत्वात् ‘तस्मात्’ इति किं परामृश्यत इत्यत  आह
न चेति ॥


यस्मादिति ॥
ननु शान्तिशब्दस्य भगवन्निष्ठावाचित्वात् कथं स मुच्यत इति व्याख्येत्यतो भगवन्निष्ठासम्बन्धादेव मोक्षोऽपि शान्तिशब्दाभिधेय इति स्मृत्यैवाऽह


यथा मुक्तस्य प्रयोजनाभावात्कार्याभावः एवं मुमुक्षोरपि कर्मणा प्रयोजनाभावात् कार्याभावः किं न स्यादित्यत उच्यते
शान्तिरिति


असक्त इति ॥
॥ ७० ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V71" data-block-id="BGT_C02_V71" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">विहाय कामान् यः सर्वान् पुमांश्चरति निःस्पृहः ।</span><span class="shloka-line">निर्ममो निरहङ्कारः स शान्तिमधिगच्छति॥७१ ॥</span></span></div>


तत्र कर्मणैव  मोक्षप्राप्तिरुच्यत  इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय तद्व्याचष्टे
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V71" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V71">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V71_B01" data-verse="BGT_C02_V71" data-block-id="BGT_C02_V71_B01">निषिद्धस्पृहाभावमात्रेण सर्वविषयान् विहाय ।
'अस्वरूपे स्वरूपत्वमतिरेव ह्यहङ्कृतिः ।
त्याज्या सर्वत्र ममता ज्ञात्वा सर्वं हरेर्वशे'' ॥ इति च ॥७१ ॥</div>


असक्त इति ॥
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V71" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V71" data-id="BGT_C02_V71_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">पूर्वश्लोकोक्तं प्रपञ्च्यते


कर्माऽचरन्नेवेत्येवार्थो न तु कर्मैवाचरन्निति भावः । तस्मादमुक्तस्य कर्मणा फलसद्भावादस्त्येव तस्य कार्यमिति वाक्यशेषः ।</p>
<span class="mulaprateeka">विहायेति ।</span>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वमुक्तस्य  कार्यमस्तीत्यनुक्तत्वात्कथं  तस्मादिति  तत्परामर्शः स्यादिति चेन्न । मुक्तस्यैव कार्यं नास्तीत्युक्त्याऽमुक्तस्य कार्यमस्तीति प्राप्तत्वात् । ननु मुक्तस्यैव कार्यं नास्तीत्येवकाराभावात् कथममुक्तस्य कार्यसद्भावप्राप्तिरित्यत आह


मुक्तस्यैवेति ॥
तत्र कामपदेन यदीच्छा गृह्यते तर्हि निःस्पृह इति पुनरुक्तिः । यदि विषयास्तर्हि विषयत्यागे किं भक्षयति । निःस्पृहत्वं च कथं युज्यते । सर्वकामनिवृत्तिरिति वचनविरोधात् । जीवनाद्यभावप्रसङ्गाच्चेत्यत आह


एवकाराभावेऽपि तदर्थावधारणस्य तुशब्देनावगतत्वात् तेनामुक्तस्य कार्यसद्भावः प्राप्यत इति भावः ।</p>
निषिद्धेति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">केचित्तु  ‘यस्तु’ इति वाक्यं ज्ञानिमात्रविषयतया व्याकुर्वते । न तद्युक्तम् । ‘यस्त्वेवात्मरतो मुक्तो’ ‘विष्णुप्रसादाद्रतिमान्’ इत्यादिस्मृत्या मुक्तविषयतया गृहीतत्वाज्ज्ञानिनामपि कार्यसद्भावस्योक्तत्वाच्चेत्यभिप्रेत्य दोषान्तरं चाह


तस्मादिति ॥
सर्वकामपदेन विषयाणां ग्रहणान्न पुनरुक्तिदोषः । नापि चरणासम्भवः । अत्र निःस्पृह इत्यनेन विषयाणां स्वरूपतो हानमन्तरेण स्पृहाभावमात्रेण हानस्याभिप्रेतत्वात् । नापि स्मृतिवचनादिविरोधः । निःस्पृह इति निषिद्धविषयस्पृहाभावस्य विवक्षितत्वादिति भावः ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु ज्ञानिनामप्यहं ममेति प्रत्ययप्रयोगदर्शनात् कथं तस्योच्यते निरहङ्कारत्वादीत्यतो नाहमित्यादिज्ञानादिमात्रमहङ्कारादीति  भावेन स्मृत्यैवाहङ्कारादिशब्दार्थमाह


यद्यत्र ज्ञानिमात्रस्य कार्याभावोऽभिप्रेतः स्यात्तर्ह्यर्जुनं प्रति ‘तस्मादसक्तः’ इत्युपसंहारवाक्ये कर्मविधानं विरुद्धं स्यात् । तस्यापि ज्ञानित्वादिति भावः ।</p>
अस्वरूप इति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">अर्जुनस्य ज्ञानित्वे प्रमाणाभावेनाज्ञत्वात् कर्माधिकारित्वमेव । अतस्तं प्रति कर्मविधानं न विरुद्धमित्यत आह
 
ब्रह्मेति ॥


ये तेषामिति योज्यम् । मुक्तविषयत्वेऽप्यस्यार्जुनं प्रति कर्मविधानं विरुद्धम् । पाण्डवानामेतद्वचनबलाद् ब्रह्मरतत्वादिमुक्तलक्षणवत्तया मुक्तसाम्यादित्यत आह
ममता मदधीनमिति भावना ॥ ७१ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V72" data-block-id="BGT_C02_V72" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति ।</span><span class="shloka-line">स्थित्वास्यामन्तकालेपि ब्रह्म निर्वाणमृच्छति॥७२ ॥</span></span></div>


आत्मेति  ॥
<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे साङ्ख्ययोगो नाम द्वितीयोध्यायः ॥</div>


न पाण्डवानां मुक्तानां चातिसाम्यम् । ‘आत्मरतिरेव’  इति मुक्तानामरतिव्यावर्तकैवशब्देन पाण्डवेभ्यो विशेषप्रतीतेरित्यर्थः । मुक्तानां दुःखाभावेऽपि कथं पाण्डवेभ्यो विशेष इत्यत आह
<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये द्वितीयोध्यायः ॥</div>


एषामिति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V72" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V72">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V72_B01" data-verse="BGT_C02_V72" data-block-id="BGT_C02_V72_B01">ब्राह्मी ब्रह्मविषया । ज्ञानिनामप्यन्तकालेन्यमनसां प्रारब्धकर्मभावाज्जन्मान्तरम् । प्रारब्धकर्मनाशकाले नियमेन भगवत्स्मृऽतिर्भवति । ततो मोक्षश्च । 'यं यं वापि स्मरन् भावम्'' इति हि वक्ष्यति । बाणं शरीरम् ।
'अभावाज्जडदेहस्य विष्णुर्निर्बाण उच्यते ।
भिन्नदेहाभावतो वा स सहस्रशिरा अपि'' ॥ इति च ॥७२ ॥</div>


१९ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V72" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V72" data-id="BGT_C02_V72_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">उक्तलक्षणमुपसंह्रियते


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C03_V20">
<span class="mulaprateeka">एषेति ।</span>
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">कर्मणैव हि संसिदि्धमास्थिता जनकादयः ।</span>
<span class="shloka-line">लोकसङ्ग्रहमेवापि सम्पश्यन् कर्तुमर्हसि॥२० ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C03_V20
| id = BGT_C03_V20_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">ननु  ज्ञानादेव  मोक्षसिद्धेः  कथमसक्तः कर्माऽचरन्नेव परमाप्नोतीत्युक्तमित्यत उच्यते
तत्र ब्राह्मीति ब्रह्मधर्मभूतेति प्रतीतिनिरासायाह


कर्मणैवेति ॥
ब्राह्मीति ॥


तत्र कर्मणैव मोक्ष उच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय तत्स्मृत्यैव व्याचष्टे
ननु ‘क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे’ इत्यादेर्ज्ञानमात्रेण सर्वकर्मणां क्षयाज्ज्ञानानन्तरमेव मोक्षसद्भावेन ‘स्थित्वाऽस्याम्’ इत्यन्तकाले भगवत्स्मृत्यादिविधानं ब्रह्मप्राप्त्यर्थं किमिति क्रियत इत्यत आह


सहैवेति ॥
ज्ञानिनामिति ॥


कार्यं कर्म ज्ञानिनोऽपीति शेषः । कर्म  कर्तव्यमित्यत्र  हेत्वन्तरमुच्यते
ज्ञानिनामपि यद्यन्तकाले भगवत्स्मरणादिकं नास्ति तर्हि जन्मान्तरमेव भवति । न ब्रह्मप्राप्तिः । अतस्तदर्थमन्तकाले तत्स्मरणादिविधानं युक्तमेव । न च ज्ञानिनः क्षीणकर्मत्वाज्जन्मान्तरायोगः । ज्ञानमात्रेणाप्रारब्धकर्मनाशेऽपि येषामन्तकालेऽपि न भगवत्स्मरणं तेषां प्रारब्धकर्मभावादिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यदि मोक्षार्थं साक्षादन्तकाल एव भगवत्स्मृत्याद्यपेक्षितं तर्हि तस्य दुःसम्पादत्वेन कस्यापि मोक्षो न स्यात् । अतः साक्षादन्तकालस्मरणं नात्र भगवतोऽभिप्रेतमित्यत आह


लोकेति ॥
प्रारब्धेति ॥


तत्र लोकसङ्ग्रहसम्भवेऽपि तेन प्रयोजनाभावात्कथं ज्ञानिनो लोकसङ्ग्रहार्थं कर्म विधीयत इत्यतो लोकेत्यादिश्लोकान् स्मृत्यैव व्याचष्टे
न मोक्षार्थमन्तकालस्मरणापेक्षायां कस्यापि मोक्षप्रसङ्गः । प्रारब्धकर्मण  एवान्तकालस्मरणप्रतिबन्धकत्वेन  तन्नाशेऽन्तकाले  स्मरणनियमात् । तद्भावे च मोक्षनियमादिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वन्तकालस्मरणादेव मोक्षो नान्यथेति भगवदभिमतमिति निश्चयो यदि भवेत्तदैवमर्थकल्पना भवेत् । स एव कुत इत्यत आह


अज्ञानामिति ॥
यं यमिति ॥


सा
‘‘शान्तिर्मोक्षोऽथ निर्वाणम्’’ इत्यादेर्निर्वाणशब्दस्य मोक्षेऽपि प्रसिद्धेर्ब्रह्म निर्वाणमिति कथं सामानाधिकरणम् । न च ब्रह्म निर्वाणं चेति योजना । ब्रह्मप्राप्त्यतिरिक्तमोक्षानिरूपणादित्यत आह


तुष्टिः ॥ २०  ॥</p>
बाणमिति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C03_V22">
बाणशब्दस्य  शरीरवाचित्वान्निर्वाणपदेन  कार्यब्रह्मव्यावृत्त्यर्थं ब्रह्मणोऽशरीरत्वमेवोच्यते । न मोक्ष इति भावः  । ननु कथमशरीरत्वं ब्रह्मणः । सहस्रशीर्षेत्यादिविरोधादित्याशङ्कां स्मृत्यैव परिहरति
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन ।</span>
<span class="shloka-line">नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि॥२२ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C03_V22
| id = BGT_C03_V22_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">किञ्च प्रयोजनमात्ररहितेनापि मया केवलानुग्रहेण लोकसङ्ग्रहार्थं कर्म क्रियते, अतो मुक्तावानन्दवृद्धिप्रयोजनवता ज्ञानिना तत्कर्तव्यमिति किं वक्तव्यमित्युक्तं  ‘न मे पार्थ’ इति । अस्यार्थो
॥ अभावादिति ॥


ममैवेति ॥
७२ ॥</p>
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥</div></div></div></div></div></div>
<span id="gr-C3" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="तृतीयोऽध्यायः"></span>
== तृतीयोऽध्यायः ==
<div class="introduction" id="BGT_C03_I01" data-block-id="BGT_C03_I01" data-verse="BGT_C03">
<div class="introduction-line">आत्मस्वरूपं ज्ञानसाधनं चोक्तं पूर्वत्र ।</div>
<div class="introduction-line">ज्ञानसाधनत्वेनाकर्म विनिन्द्य कर्म विधीयत उत्तराध्याये-</div>
</div>


नन्वीश्वरः प्रयोजनाभावेऽपि लोकरक्षादि करोतीति न युज्यते । प्रयोजनाभावे प्रवृत्त्ययोगादित्याशङ्कां श्रुत्यैव परिहरति
<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>


रक्षयेति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V01" data-block-id="BGT_C03_V01" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ज्यायसी चेत् कर्मणस्ते मता बुदि्धर्जनार्दन ।</span><span class="shloka-line">तत् किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव॥१ ॥</span></span></div>


प्रयोजनाभावेऽपीश्वरस्य कर्तृत्वस्वभाववत्त्वाद् रक्षादिसर्वकर्मकरणं युक्तमित्यर्थः । ननु तादृशस्वभावत्वेन प्रवृत्तिरचेतनेष्वेव दृष्टा । यथा दहनपवनादीनां प्रयोजनं विना स्वभावादेव दहनगमनादिप्रवृत्तिः । चेतनप्रवृत्तेः प्रयोजनहीनाया अदर्शनात्कथमीश्वरस्यापि प्रयोजनानुद्देशेन प्रवृत्तिरित्यत आह
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C03_V01" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C03_V01" data-id="BGT_C03_V01_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><h4 class="gr-vyakhya-head">तृतीयोऽध्यायः</h4>
<p class="gr-vyakhya-para">पूर्वाध्यायसङ्गतत्वेनैतदध्यार्थं  दर्शयितुं  पूर्वाध्यायप्रतिपाद्यमाह


मत्त इति ॥
ज्ञानमिति ॥


॥२२ ॥</p>
‘एषा तेऽभिहिता’ इत्यन्तेन ज्ञायत इति ज्ञानमीश्वरादिस्वरूपं निरूपितम् । ततोऽध्यायपरिसमाप्तिपर्यन्तं तत्स्वरूपज्ञानोपायश्चोक्तः पूर्वाध्याय इत्यर्थः। तत्सङ्गतत्वेनैतदध्यायार्थमाह
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C03_V30">
तत्रेति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा ।</span>
<span class="shloka-line">निराशीर्निर्ममो भूत्वा युद्ध्यस्व विगतज्वरः॥३० ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C03_V30
| id = BGT_C03_V30_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">प्रज्ञवदाग्रहेण ज्ञानिनामपि कर्म कार्यं चेद्विद्वदविद्वत्कर्मणोरविशेषप्रसङ्ग इत्यतः ‘सक्ताः’ इति सक्त्यसक्तिपूर्वकत्वविशेष उक्तः प्रपञ्च्यते
तयोर्ज्ञानयोगयोर्मध्ये योगोऽपि द्विविधो भवति । कर्मध्यानयोगभेदात् । तत्र प्रागुक्तमेव कर्मयोगं प्रपञ्चयत्यनेनाध्यायेन भगवानित्यर्थः । ननु  ‘कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा’ इत्यादिना पूर्वत्रापि कर्मयोगस्य प्रपञ्चितत्वात् किमनेनाध्यायेनेत्यत उक्तम्


‘प्रकृतेः’ इति ।
विशेषत इति ॥


विद्वदविद्वत्कर्मविशेषमुक्त्वा विद्वत्कर्मकरणं विधीयते
नन्वत्रापि  ‘इन्द्रियाणि पराणि’ इत्यादिना ज्ञानस्याप्युक्तेः कथं कर्मयोगं प्रपञ्चयतीत्युच्यत इत्यतो वाऽह


‘मयि’ इति ।
विशेषत इति ॥


तत्र कर्माणि सन्न्यस्य युध्यस्वेति व्याहतमित्यतः तत्स्मृत्यैव व्याचष्टे
प्राचुर्येणेत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु कर्मणः सकाशाद्बुद्धेर्ज्यायस्त्वं प्राक् कुत्रोक्तम्? यद्बीजोऽयं  ‘ज्यायसी चेत्कर्मणः’  इत्यर्जुनप्रश्न इत्यत आह


नाहमिति ॥
दूरेणेति ॥१ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V02" data-block-id="BGT_C03_V02" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">व्यामिश्रेणैव वाक्येन बुदि्धं मोहयसीव मे ।</span><span class="shloka-line">तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोहमाप्नुयाम्॥२ ॥</span></span></div>


‘नाहं कर्ता’ इति निर्ममत्वम् । ‘हरिः कर्ता तत्पूजा कर्म चाखिलम्’  इति हरौ कर्मन्यासः। हरिरेव कर्ता चेत्कथं तत्पूजेत्यादिनिरूपणं युक्तमित्यत आह
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C03_V02" data-block-id="bhashya-BGT_C03_V02">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C03_V02_B01" data-verse="BGT_C03_V02" data-block-id="BGT_C03_V02_B01">ज्ञानं योगश्चोक्तौ । तत्र कर्मयोगं विशेषतः प्रपञ्चयत्यनेनाध्यायेन । 'दूरेण ह्यवरं कर्म'' इति प्रश्नबीजम् ॥ १,२ ॥</div>


तथापीति ॥
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C03_V02" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C03_V02" data-id="BGT_C03_V02_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘लोकेऽस्मिन्’ इति परिहारवाक्ये केषाञ्चिदधिकारिणां ज्ञानमेव केषाञ्चित् कर्मैवानुष्ठेयमुच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह


यद्यपि हरिरेव कर्ता, तथापि तत्प्रेरणेनैव ममापि कर्तृत्वात् तत्पूजेत्यादिनिरूपणं युक्तमिति भावः ।
ज्ञानेति ॥


तद्भक्तिरिति
नात्र ज्ञानयोगपदेन ज्ञानमात्रं विवक्षितं, कर्मयोगपदेन च कर्ममात्रमुच्यते । किन्तु प्रत्येकमुभयम् । तर्ह्युभावपि ज्ञानकर्मयोगाविति वक्तव्यौ । कथं कश्चिज्ज्ञानयोगः कश्चित्कर्मयोग उच्यत इति चेन्न । एकैकत्र ज्ञानकर्मणोः प्राचुर्याभिप्रायेणाल्पजलमिश्रेऽपि क्षीरे क्षीरशब्दप्रयोगवत् प्रयोगोपपत्तेरिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">साङ्ख्यानां ज्ञानमेव योगिनां केवलं कर्मैवेति प्रतीत एवार्थः किं न स्यादिति चेत् न तथाऽङ्गीकारे स्मृतिविरोधः स्यादिति भावेनाह


निराशीस्त्वम् ।
साङ्ख्या इति ॥


तत्फलं
देवानां बहुकर्मसद्भावात्कथं  मुख्यसाङ्ख्यत्वमित्यत आह


पूजाफलम् । कर्मन्यासो निर्ममत्वादियुक्तः विष्णोस्तृप्तिकर इत्यनेन  ‘‘ये मे मतम्’’ इत्यादेस्तात्पर्यमुक्तं भवति । एवं निर्ममत्वादियुक्तेन हरौ कर्मन्यासेन कुतो विष्णोस्तृप्तिरित्यत आह
बह्विति ॥


यस्मादिति ॥
ततोऽपि


यस्मादेवमर्थस्थितिः तस्मात्तथा भावनं विष्णोस्तृप्तिकरं भवत्येव । यथार्थज्ञानप्रियत्वाद्विष्णोरिति भावः ।</p>
कर्मणोऽपि । गृहस्थादीनामपि किं केवलकर्मैवेत्यपेक्षायामाह
<p class="gr-vyakhya-para">स्वतन्त्रकर्तृत्वमेव कर्तृत्वम्, अतः कथं जीवादेः कर्तृतोच्यत इत्यतः परतन्त्रादिकर्तरि कर्तृशब्दप्रयोगं दर्शयति


पुमानिति ॥
ज्ञानिनोऽपीति ॥


ननु क्वचिदीश्वर एव कर्ता न जीवादिरित्युच्यते । क्वचिज्जीव एव कर्ता नेश्वरादिरिति  । क्वचिच्च प्रकृतिरेव कर्त्री नेश्वरादिरिति॥ अतः कथमीश्वर एव कर्ता नाहम्, अहं तु तदधीनकर्तेति कर्मन्यासाद्युपपद्यत इत्यत आह
तर्हि कथं कर्मयोगिन इत्यत आह


इतीति ॥
अतीति ॥


यत्रेश्वरादीनां कर्तृत्वमुच्यते तत्रेश्वरस्य स्वतन्त्रकर्तृत्वमित्यादि विभागेनैव ज्ञातव्यम् । यत्र चेश्वरादीनामकर्तृत्वमुच्यते तत्रेश्वरस्य परतन्त्रकर्तृत्वमस्वकीयं नास्तीत्यादि विभागेनैव ज्ञातव्यम्, न तु यत्र कर्तृत्वमुच्यते  तत्र  सर्वेषाम् अस्वतन्त्रकर्तृत्वमेव । यत्राकर्तृत्वमुच्यते तत्र सर्वेषां सर्वथा  कर्तृत्वराहित्यं  ज्ञातव्यम्  ।  स्वतन्त्रकर्तृत्वं विष्णोरेवेत्यादिवचनादेवेत्यर्थः ।</p>
साङ्ख्यानां केवलं ज्ञानमेव योगिनां केवलं कर्मैवेति किं न स्यादित्यत आह
<p class="gr-vyakhya-para">‘प्रकृतेः’ इत्यादि व्याकरिष्यन् तत्रस्थप्रकृतिशब्दादीन् स्वभावादिपरतया व्याख्यातुं तदर्थत्वे प्रमाणं तावदाह


क्वचिदिति ॥
नोभयमिति ॥


स्वभावो
साङ्ख्यानां ज्ञानेन योगिनां कर्मणा पुरुषार्थो भवतीति श्रुत्यादौ श्रूयते । न चैकैकेन पुरुषार्थो युज्यते । अतो नैकैकग्रहणं युक्तमिति भावः ।  कर्माभावे कुतो न पुरुषार्थ इति चेत्किं कर्मपदेन कर्ममात्रं विवक्ष्यते अथ यज्ञादिकर्म वा । आद्यं दूषयति


जीवस्य । ‘मयि’ इत्यादिवाक्यव्याख्यानरूपाया ‘यस्मात्स्वतन्त्रकर्तृत्वम्’ इत्यादिस्मृतेः ‘प्रकृतेः’ इत्यादिवाक्यव्याख्यानोपयोगित्वाद् व्यत्यासेन व्याख्यानम् ।</p>
न हीति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">‘प्रकृतेः’ इत्यादावीश्वरादित्रयस्य कर्तृत्वाभिधानात् पुनर्जीवस्याकर्तृत्वाभिधानात् कर्तृत्वादिविभागस्य स्मृतावुक्तत्वात् प्रकृतेरित्याद्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय स्मृत्यैव व्याचष्टे


स्वभावत इति ॥
द्वितीयं दूषयति


अत्र ‘स्वभावतः’ इत्यादि साक्षाद्व्याख्यानाय पीठिकारचनम् । देवादीनामन्यथाभावसद्भावात्कथं देवत्वादिः स्वभाव इत्यत आह
न चेति ॥


नैषामिति ॥
ज्ञानमात्रं कर्म विना संसारनिवृत्तिसाधनमपि न सम्पूर्णपुरुषार्थकरमिति भावः  । तर्ह्यस्तु केवलं कर्मैव पुरुषार्थकरमित्यत आह


जयादीनामन्यथाभावदर्शनात्कथं नास्तीत्यत आह
न चेति ॥


शरीरेति ॥
‘न कर्मणा न प्रजया’ इत्यादिश्रुतिविरोधादिति भावः । अनेन ‘न कर्मणामनारम्भात्’ इत्यादेश्च तात्पर्यमुक्तं भवति ।  भवेदत्र ज्ञानकर्मणोः समुच्चयकल्पनं, यद्यत्र साङ्ख्ययोगादेः पुरुषार्थहेतुत्वमुच्येत । एकैकस्य पुरुषार्थसाधनत्वाभावोक्तेः । न च तदत्रोच्यत इत्यत आह


देवत्वादेः स्वाभाविकत्वेऽपि देवाद्या एवोत्तमा इत्यादि कुत इत्यत आह
निष्ठेति ॥


उत्तमा इति ॥
ष्ठा गतिनिवृत्तावित्यतो निष्ठा पर्यवसितिः । गतेरिति शेषः । कथमनेन चोद्यपरिहार इत्यत आह


फलस्योत्तमत्वादिना देवादीनामुत्तमत्वादिसिद्धिरिति भावः । देवादीनां मुक्त्यादियोग्यत्वे किमर्थं ते संसारे वर्तन्त इत्यत आह
मुक्तिरिति  ॥


प्राप्तिरिति ॥
अत्र निष्ठापदेन गतिपर्यवसितिवाचिना संसारगतिपर्यवसानं मुक्तिरभिप्रेतेत्यर्थः । नन्वेवं ज्ञानकर्मभ्यां मोक्ष इत्यङ्गीकारे ‘न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके अमृतत्वमानशुः’ इत्यादिश्रुतिविरोधः स्यादित्यत आह


स्वयोग्यफलस्येति शेषः ।
ज्ञानिन इति ॥


पूर्त्यभावेन
ज्ञानकर्मभ्यां  मोक्षसिद्ध्यङ्गीकारेऽपि नैतच्छ्रुतिविरोधः । कर्मरहितज्ञानमात्रस्यात्र मोक्षसाधनत्वाभिधानात् । अस्माभिरपि तदङ्गीकारात् । कर्मणस्तु ज्ञानमात्रेणैव सिद्धे मोक्षे सुखाधिक्यहेतुत्वेनाङ्गीकारात् । ज्ञानादेव मोक्षः कर्मणा आनन्दवृद्धिरित्येतत् कुत इति चेत् ज्ञानिन इति श्रुतेरेवेति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इतश्च  ‘ज्ञानयोगेन’ इत्यत्र कर्मापि संयोज्यम् । न ज्ञानमात्रमित्याह


साधनस्येति शेषः । साधनपूर्तितः प्राप्तिश्चेत् नित्यसंसारानुवृत्तिर्न  स्यात् । अनादित्वात् संसारस्येत्यतः पूर्वमेव साधनसम्पत्तिसम्भवेन सर्वचेतनानां परिसमाप्तेरित्यत आह
अन्यथेति ॥


नैवेति ॥
अन्यथा ज्ञानमात्रेणैव पुरुषार्थाङ्गीकारे । कर्मयोगिनामपि प्रकृतत्वात् तेषां कर्मानारम्भे पुरुषार्थासम्भवाभिधायकमेतद्वाक्यं किं न स्यादित्यत उक्तम्


नित्यकाले संसारोऽनुवर्ततामिति हरीच्छया अनादिमान् यद्यपीति शेषः । स्वभावतस्त्रिविधा जीवाश्चेत् किं तत इत्यत आह
उभयेति ॥


अत इति ॥
न केवलमेतत्कर्मयोगिविषयम् अपि तूभयविषयमित्यर्थः । कुतोऽस्योभयविषयत्वं ज्ञायत इत्यत आह


देवत्वादेः स्वाभाविकत्वात्तदनुसारिगुणाश्च स्वाभाविका इत्यर्थः । मिश्रिताः स्वाभाविका इत्यादि योज्यम् । ततश्च किमित्यत आह
समत्वं चेति ॥


कार्यत इति ॥
मोक्षे कर्मणा आनन्दवृद्धिर्भवतीत्ययुक्तम् । ‘‘नान्यः पन्था’’ इति श्रुतौ कर्मणो मोक्षसम्बन्धस्यैव निराकरणादित्यत आह


अवशो
नान्य इति ॥


विष्णुवशः ।
ज्ञानायोगमेवेयं श्रुतिर्व्यवच्छिनत्ति । न तु कर्मसम्बन्धं निराकरोति । तथात्वे ‘‘ज्ञानिनो मोक्षनियमः’’ इति श्रुतिविरोध इति भावः ॥ ३ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V03" data-block-id="BGT_C03_V03" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">श्रीभगवानुवाच</span></span></div>


प्राकृतैः
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V03" data-block-id="BGT_C03_V03" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">लोकेस्मिन् द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयानघ ।</span><span class="shloka-line">ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम्॥३ ॥</span></span></div>


स्वाभाविकैः। किञ्चात इत्यत ज्ञाह
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C03_V03" data-block-id="bhashya-BGT_C03_V03">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C03_V03_B01" data-verse="BGT_C03_V03" data-block-id="BGT_C03_V03_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">ज्ञानप्रचुरो योगो ज्ञानयोगः । कर्मप्रचुरोन्यः ।<br/>'साङ्ख्या ज्ञानप्रधानत्वाद् देवाश्च यतयस्तथा ।<br/>मुख्यसाङ्ख्यास्तत्र देवा ज्ञानमेषां महद् यतः ।<br/>बहुकर्मकृतोप्येते ततोपि बहुवेदनात् ।<br/>मुख्यसाङ्ख्या इति ज्ञेयास्तदन्ये कर्मयोगिनः ।<br/>ज्ञानिनोप्यतिबाहुल्यात् कर्मणः कर्मयोगिनः ।<br/>नोभयं तद् विना कश्चित् पुमान् हि पुरुषार्थभाक् ।<br/>न हि कश्चित् क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ।<br/>न च ज्ञानं विना कर्म पुरुषार्थकरं भवेत्'' ॥</span></span> इति ब्रह्मवैवर्ते ।<br/>निष्ठा पर्यवसितिर्मुक्तिः ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paramashruthi-id">'ज्ञानिनो मोक्षनियमस्तथापि शुभकर्मणा ।<br/>आनन्दवृदि्धरन्येन ह्रासो ज्ञानं तु कर्मणा'' ॥</span></span> इति परमश्रुतेः ।<br/>'न कर्मणा न प्रजया धनेन'' इत्यादिविरोधो न । अन्यथा 'न कर्मणामनारम्भात्'' इत्याद्युभयसमवाक्यशेषविरोधश्च । समत्वं च 'न हि कश्चित्'' इत्यादेः । 'नान्यः पन्थाः'' इत्यपि ज्ञानमृते न मोक्ष इत्येवाह ॥ ३,४ ॥</div>


स्वाभाविकेति ॥
</div>
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V04" data-block-id="BGT_C03_V04" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोश्नुते ।</span><span class="shloka-line">न च संन्यसनादेव सिदि्धं समधिगच्छति॥४ ॥</span></span></div>


अनेनाविद्वत्कर्माभिधायकस्य ‘प्रकृतेः’ इत्यस्यार्थ उक्तो भवति ॥ स्वाभाविकगुणान् हेतुं कृत्वेति ॥ यस्योत्तमगुणास्तानपेक्ष्य सत्कर्म कारयतीत्यादि ।
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V05" data-block-id="BGT_C03_V05" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न हि कश्चित् क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ।</span><span class="shloka-line">कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः॥५ ॥</span></span></div>


विष्णुना
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C03_V05" data-block-id="bhashya-BGT_C03_V05">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C03_V05_B01" data-verse="BGT_C03_V05" data-block-id="BGT_C03_V05_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">'कर्तृत्वं द्विविधं प्रोक्तं विकारश्च स्वतन्त्रता ।<br/>विकारः प्रकृतेरेव विष्णोरेव स्वतन्त्रता'' ॥</span></span> इति पैङ्गिश्रुतेः ।<br/>
            'कार्यते ह्यवश'' इत्यत्रावशो विष्णुवशः । 'अः इति ब्रह्म'' इत्यादिश्रुतेः ॥५ ॥</div>


विष्णोरिच्छादिगुणैः । अनेन प्रकृतेर्गुणैरित्यस्यार्थद्वयमुक्तं भवति । उपादानतया सत्त्वादयः प्रकृतिगुणाश्चात्रभिमताः ।
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C03_V05" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C03_V05" data-id="BGT_C03_V05_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">कार्यत इत्यत्र स्वतन्त्रकर्तुरन्यस्याप्रतीतेः प्रकृतिगुणानामेव स्वतन्त्रकर्तृत्वमुच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह


कर्ता
कर्तृत्वमिति ॥


स्वातन्त्र्येणेति शेषः ।
अत्र गुणानां विकारिकर्तृत्वमेवोच्यते । न तु स्वतन्त्रकर्तृत्वम् । अवश इति विष्णोः स्वतन्त्रकर्तृत्वोक्तेः । अवशपदेन स्वानधीनत्वं गृहित्वा गुणानां स्वतन्त्रकर्तृत्वमेव किं न गृह्यत इति चेन्न । ‘कर्तृत्वम्’ इति श्रुतिविरोधादिति भावः । श्रुतिरिति कुत्रचित्पाठः । तत्रान्यथाप्रतीतिनिरासाय श्रुत्यैव व्याख्यातं विष्णोः स्वतन्त्रकर्तृत्वमत्र न प्रतीयत इत्यत उक्तम्


एवमविद्वान् करोति चेत् कथं विद्वानित्यत आह <span class="gr-prateeka">तत्त्वेति ॥</span> अनेन तत्त्वविदित्यस्यार्थ उक्तो भवति । अविदुषामहङ्कारे को हेतुरित्यत आह <span class="gr-prateeka">स्वभावेति ॥</span> स्वभावगुणानामुत्तमत्वे तेष्वपरप्रेरिता एवैत इति संमूढाः । मिश्रादित्वे तैः संमूढाः । ज्ञानादिगुणसद्भावे ज्ञानादिगुणवत्तरं स्वातन्त्र्येण प्रतिजानत इति योज्यम् । अभावे स एव दोषः । तान् गुणान् विष्ण्वधीनान्न विदुः सद्भावे । अभावे न सन्तीति न विदुरिति ज्ञेयम् । ते ज्ञानिना बोध्यन्तामित्यत आह <span class="gr-prateeka">तेष्विति ॥</span> अयोग्याश्चेन्न प्रकाशयेत्, अन्यथा परीक्ष्य प्रकाशयेदिति भावः ।
अवश इति ॥


अव्यक्तिकृदिति ॥
अवशपदं कथं विष्णुवशत्वं वक्तीत्यत आह


स्ववचनं यथा तत्त्वव्यक्तिकृन्न भवेत्तथेत्यर्थः । अनेन प्रकृतेरिति व्याख्यातं भवति ।  मन्दानित्यस्यार्थः
अः इति ॥


अयोग्येष्विति ॥
५-८ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V06" data-block-id="BGT_C03_V06" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कर्मेंद्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् ।</span><span class="shloka-line">इंद्रियार्थान् विमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते॥६ ॥</span></span></div>


अयोग्येषु तत्त्वं कुतो न वक्तव्यमित्यत आह
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V07" data-block-id="BGT_C03_V07" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यस्त्विंद्रियाणि मनसा नियम्यारभतेर्जुन ।</span><span class="shloka-line">कर्मेंद्रियैः कर्मयोगमसक्तः स विशिष्यते॥७ ॥</span></span></div>


बुद्ध्वेति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V08" data-block-id="BGT_C03_V08" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः ।</span><span class="shloka-line">शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्ध्येदकर्मणः॥८ ॥</span></span></div>


मनोनिग्रहे स्वभावानुगतचेष्टोपरतिः स्यादित्यत आह
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V09" data-block-id="BGT_C03_V09" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यज्ञार्थात् कर्मणोन्यत्र लोकोयं कर्मबन्धनः ।</span><span class="shloka-line">तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर॥९ ॥</span></span></div>


स्वभावमिति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C03_V09" data-block-id="bhashya-BGT_C03_V09">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C03_V09_B01" data-verse="BGT_C03_V09" data-block-id="BGT_C03_V09_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Barkshruthi-id">कर्मणा बध्यते जन्तुरित्यादिकमप्यवैष्णवकर्मविषयमित्याह - यज्ञार्थादिति ।<br/>'ज्ञो नाम भगवान्विष्णुस्तं यात्युद्देश एष यः ।<br/>स यज्ञ इति सम्प्रोक्तो विहिते कर्मणि स्थितः'' ॥</span></span> इति बर्कश्रुतिः ॥९ ॥</div>


एतेन सदृशमिति व्याख्यानं भवति॥ २७-३०॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C03_V09" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C03_V09" data-id="BGT_C03_V09_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘कर्मणा बध्यते जन्तुः’ इत्यादेः कर्मणो बन्धकत्वात्कथं ‘कुरु कर्म’ इति विधीयत इत्याशङ्कापरिहाराय श्लोकमवतारयति


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C03_V36">
कर्मणेति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">अथ केन प्रयुक्तोयं पापं चरति पूरुषः ।</span>
<span class="shloka-line">अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः॥३६ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C03_V36
| id = BGT_C03_V36_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">‘तयोर्न वशमागच्छेत्’ इत्युक्ते पृच्छ्यते
अयज्ञार्थं कर्म बन्धकमित्येवात्र प्रतीयते, न त्ववैष्णवं कर्म बन्धकमित्यतो यज्ञशब्दार्थं श्रुत्यैवाह


‘अथ’ इति ॥
ज्ञ इति ॥


तत्र  ‘प्रकृतेः’ इत्यादौ भगवतः प्रेरकत्वस्योक्तत्वात्, स्वयं देवत्वेन देवानां प्रेरकत्वस्यापि ज्ञातत्वात्, ‘इन्द्रियस्य’ इति कामाद्यधमानां प्रेरकाणां च कथितत्वात् सिद्धप्रश्नोऽयमित्यत  आह
नात्र यज्ञपदेन प्रसिद्धयज्ञ उच्यते । अपि तु यातो विषयीकृतो ज्ञानरूपत्वाज्ज्ञो भगवान् येनोद्देशेन स एवेत्यर्थः । य एष उद्देश इति योजना ॥ ९ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V10" data-block-id="BGT_C03_V10" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः ।</span><span class="shloka-line">अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोस्त्विष्टकामधुक्॥१० ॥</span></span></div>


परमेश्वरादिति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V11" data-block-id="BGT_C03_V11" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">देवान् भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः ।</span><span class="shloka-line">परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमावाप्स्यथ॥११ ॥</span></span></div>


अर्वाक्तनं बलवन्तमिति शेषः । प्रश्नवाक्ये नैतदुच्यत इत्यात आह
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V12" data-block-id="BGT_C03_V12" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इष्टान् भोगान् हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः ।</span><span class="shloka-line">तैर्दत्तानप्रदायैभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः॥१२ ॥</span></span></div>


अथेति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V13" data-block-id="BGT_C03_V13" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः ।</span><span class="shloka-line">भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात्॥१३ ॥</span></span></div>


आनन्तर्यवाचिनाऽथशब्देन परमेश्वराद् देवेभ्यश्चानन्तरमित्यर्थो ज्ञायत इति भावः ॥ ३६ ॥</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V14" data-block-id="BGT_C03_V14" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अन्नाद् भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसम्भवः ।</span><span class="shloka-line">यज्ञाद् भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः॥१४ ॥</span></span></div>
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C03_V37">
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C03_V14" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C03_V14" data-id="BGT_C03_V14_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">कर्म कर्तव्यमित्यत्र हेत्वन्तरमुच्यते
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः ।</span>
<span class="shloka-line">महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम्॥३७ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C03_V37
| id = BGT_C03_V37_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">‘काम एषः’ इत्यादिपरिहारवाक्यमुक्तार्थेऽपि संवादरूपस्मृत्यैव व्याचष्टे
‘अन्नादिति’ ।


अखिलेति ॥
तत्र कथमन्नस्य पर्जन्याद्देवविशेषादुत्पत्तिः । कथं च तस्य यज्ञादुत्पत्तिः । कथं चान्नादिति परम्पराया एवोक्तत्वात् चक्रमित्युच्यत इत्याशङ्कां परिहर्तुं ब्रह्माक्षरशब्दयोरन्यार्थकल्पनां च निराकर्तुं स्मृत्यैव व्याचष्टे


तत्रेति
जननादिति ॥


‘कामः’ इत्यस्य व्याख्यानम् । कामः प्रबल इति योज्यम् ।
परं जन्यं यस्यासौ तथोक्तः ।


‘अशुभेषु’
यज्ञादिति ॥


इत्यनेनैव
यज्ञसमाराधितदेवताया भवतीत्यर्थः । यज्ञो देवतोद्देशेन द्रव्यपरित्यागः । कर्म तदितरक्रिया । वाक्याज्जायते । कथं नित्यो जायते गम्यते अवगम्यत इत्यर्थः । वेदेन यथावदवगत एवेश्वरः सत्कर्म कारयतीति भावः । यत एवं परम्परया यज्ञाभिव्यङ्ग्यस्तस्मात् । भगवतो यज्ञे प्रतिष्ठितत्वाद्यज्ञानुष्ठानेन चक्रप्रवृत्तौ भगवदभिव्यक्तिनिमित्तं च सुकृतं भवति, न केवलं भूतस्थितिहेतुत्वं निमित्तमिति भावः ॥


‘वैरिणम्’
चक्रं नानुवर्तयतीति ॥


इत्येतद्व्याख्यातं भवति । कथं कामोऽशुभप्रेरकेषु प्रबल इत्यत आह
कर्म न करोतीत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">विश्वस्य चक्रान्तर्भावात्कर्माकरणेन चक्राप्रवृत्तौ विश्वहन्तृत्वं चेत् गार्हस्थ्येतराश्रमाननुष्ठानं प्रसज्येत । कर्मणो यज्ञदानतपोरूपेण त्रैविद्यादाश्रमान्तरे च यज्ञाद्यभावादित्यत आह


सर्वमिति ॥
वाचिक इति ॥


अग्न्यादर्शगर्भान् यथा धूमाद्यावृणोति तथेत्वर्थः ॥
वाचिकः


क्रमादिति ॥
स्वाध्यायादिः ।


शुभजनं धूमोऽग्निमिव किञ्चिदावृणोतीत्यादि द्रष्टव्यम् । कामश्च तदपेक्षितं दत्त्वा जेतव्य इत्यत आह
मानसो ध्यानादिः


महाशनस्येति
विशेषत इति ॥


॥</p>
सर्वसाधारण्येऽपि अन्येषामन्येऽपि सन्त्येषामयमेवेत्यर्थः । अन्येषां यज्ञान्तरमाह
<p class="gr-vyakhya-para">महदपि दीयतामित्यत आह


तस्येति ॥
वनस्थस्येति ॥


अनेन ‘धूमेन’ इत्यादि व्याख्यातं भवति । तर्हि कथं जेतव्य इत्यतस्तदधिष्ठानं तावदाह
अक्रतुः
 
पश्वालम्भनहीनः ।


भुञ्जान इति ॥
शुश्रूषाद्यात्मक


एतेन  ‘इन्द्रियाणि’  इत्यस्यार्थ उक्तो भवति । अस्त्विदमधिष्ठानं, किमायुधं तद्वधायेत्यत आह
इत्यादिपदेनाग्निपूजा ।


ज्ञानेति
विद्याभयादी


॥</p>
त्यादिपदेन स्वभोक्तव्यान्नदानम् । अन्नपूर्वकं  विद्याभयादिदानम्  ।  स्वभोक्तव्यादधिकमापाद्यान्नदानमिह विवक्षितम् । अन्नं तु मूलफलादि ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनेन ‘इन्द्रियाणि’  इत्यादेस्तात्पर्यमुक्तं भवति । ननु  ‘धूमेन’ इति कामस्य सर्वावरणत्वमुक्तं, तत्पुनः किमर्थम् ‘आवृतं’ इत्युच्यत इत्यत आह
<p class="gr-vyakhya-para">‘ब्रह्माक्षरसमुद्भवम्’ इत्यत्र ब्रह्मपदेन वेदोऽक्षरपदेन ब्रह्मोच्यत इत्यपव्याख्यानं हेत्वन्तरेण प्रत्याख्याति


ज्ञानेति ॥
ब्रह्मेति ॥


पूर्वं ज्ञानोत्पत्तिप्रतिबन्धकत्वेनाऽवरणत्वं कामस्योक्तम्, इदानीं तूत्पन्नज्ञानस्यापरोक्षज्ञानसाधनत्वप्रतिबन्धकतयाऽऽवरणत्वमुच्यते । अतो न पौनरुक्त्यमिति भावः । ‘दुष्पूरेणानलेन’ इति पुनरुक्तमित्यत आह
यद्यत्र ब्रह्मपदेन वेदोऽक्षरपदेन ब्रह्मोच्यते तर्हि  उपरि परब्रह्मणः ‘तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म’ इति ब्रह्मपदेन प्रत्यभिज्ञा न स्यात् । यत्पदेन यन्न प्रकृतं तस्य तत्पदेन कारणविशेषं विना परामर्शादर्शनात् । न च तत्र वेदपरामर्शः । तस्य यज्ञे प्रतिष्ठितत्वोक्तेरनुपयुक्तत्वादिति भावः । दोषान्तरं चाह


न केवलमिति ॥
चक्रेति ॥


कामो नालमिति मन्यते चेति कुत इत्यत आह
वेदात्कर्मणामुत्पत्त्यभावाद्ब्रह्मणो वेदस्योत्पत्त्यभावाद्भूतेभ्यो ब्रह्मणो जननाभावादर्थान्तरकल्पने वेदादेश्चक्राप्रवेशः स्यात् । व्यक्त्यर्थाङ्गीकारे बहूनां पदानाममुख्यार्थतापात इति भावः ॥ १४ ॥ १५ ॥ १६ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V15" data-block-id="BGT_C03_V15" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कर्म ब्रह्मोद्भवं विदि्ध ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् ।</span><span class="shloka-line">तस्मात् सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम्॥१५ ॥</span></span></div>


अग्नेरिति
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V16" data-block-id="BGT_C03_V16" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः ।</span><span class="shloka-line">अघायुरिंद्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति॥१६ ॥</span></span></div>


॥ ३७-४१ ॥</p>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C03_V16" data-block-id="bhashya-BGT_C03_V16">
}}
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C03_V_B01" data-verse="BGT_C03_V16" data-block-id="BGT_C03_V_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">जननात् परसस्यादेः पर्जन्यो मेघसन्ततिः ।<br/>स यज्ञात् कर्मणः सोपि समस्तं कर्म केशवात् ॥ स नित्योप्यक्षरततिरूपाद्वाक्यादि्ध गम्यते ।<br/>वाक्यमुच्चार्यते भूतैस्तान्यन्नात्तच्च मेघतः ॥ तस्मात्सर्वगतो विष्णुर्नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितः ।<br/>एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः ।<br/>स पापो विश्वहन्तृत्वान्नरके मज्जति ध्रुवम् ॥ वाचिको मानसो यज्ञो न्यासिनां तु विशेषतः ।<br/>वनस्थस्याक्रतुर्यज्ञः क्रत्वादिर्ग्रहिणोखिलः ॥ शुश्रूषाद्यात्मको यज्ञो विहितो ब्रह्मचारिणः ।<br/>विद्याभयादिदानं च सर्वेषामपि सम्मतम् ॥ गृहिणो वित्तदानं तु वनस्थस्यान्नपूर्वकम् ।<br/>सर्वैः कार्यं तपो घोरमिति सर्वे त्रिकर्मिणः ॥</span></span> इति नारदीये ।<br/>ब्रह्माक्षरशब्दार्थयोर्व्यत्यासे तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म इति प्रत्यभिज्ञाविरोधश्चक्राप्रवेशश्च ॥ १४-१६ ॥</div>
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C03_V42">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">इंद्रियाणि पराण्याहुरिंद्रियेभ्यः परं मनः ।</span>
<span class="shloka-line">मनसस्तु परा बुदि्धर्यो बुद्धेः परतस्तु सः॥४२ ॥</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V17" data-block-id="BGT_C03_V17" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः ।</span><span class="shloka-line">आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते॥१७ ॥</span></span></div>
| verse_id = BGT_C03_V42
| id = BGT_C03_V42_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">‘इन्द्रियाणि’ इत्यत्रेन्द्रियादिमात्राज्जीवस्य परमत्वमुच्यते, अथवा ‘इन्द्रियाणि मनो बुद्धिः’ इत्यादिना इन्द्रियमनोबुद्धीनामुक्तं प्रपञ्च्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय तत्स्मृत्यैव व्याचष्टे
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C03_V17" data-block-id="bhashya-BGT_C03_V17">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C03_V_B01" data-verse="BGT_C03_V17" data-block-id="BGT_C03_V_B01">तृप्तिसन्तोषशब्दयोः पर्यायत्वेपि परमात्मना तृप्तः परमात्मनि तृप्त इति विशेषः ।<br/>'विष्णुप्रसादाद्रतिमांस्तृप्तो विष्णुप्रसादतः ।<br/>विष्णावेवातितृप्तश्च मुक्तोसौ विध्यगोचरः'' ॥ इत्याग्नेये ।<br/>
          <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'रतिरानन्द उद्दिष्टस्तृप्तिस्तु कृतकृत्यता ।<br/>प्रीतिस्तु द्विविधः स्नेहः कर्मजो निज एव च'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये ।<br/>'सन्तोषस्तृप्तिरापूर्तिः प्रीतिः पर्यायवाचकाः'' । इत्यभिधानम् ॥१७ ॥</div>


सर्वेभ्य इति ॥
सर्वेभ्योऽर्थाद्यभिमानिभ्यः । ‘ततो ब्रह्मा’  इत्यादि तु  ‘बुद्धेरात्मा महान् परः । महतः परमव्यक्तम् अव्यक्तात् पुरुषः परः । पुरुषान्न परं किञ्चित्’ इति श्रुतिव्याख्यानम् । परमात्मनोऽत्र बुद्धिपरत्वमात्रोक्तावप्यन्यत्रोक्तमत्र संयोज्यमिति ज्ञापयितुमुदाहृतम्ी ॥४२ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C03_V17" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C03_V17" data-id="BGT_C03_V17_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">कर्म कर्तव्यमित्यत्र युक्त्यन्तरमुच्यते


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C03_V43">
यस्त्विति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना ।</span>
<span class="shloka-line">जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम्॥४३ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C03_V43
| id = BGT_C03_V43_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तमर्थाभिमानिभ्योऽपीन्द्रियाभिमानिनामुत्तमत्वं न तद्युक्तम् । ‘इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्थाः’ इति श्रुतिविरोधात् । नापि रुद्रस्य मनोऽभिमानित्वं युक्तम् । रुद्रोऽहङ्कृतिरूपकः इति वाक्यविरोधात् । एवं सरस्वत्या बुद्ध्यभिमानित्वं च न युक्तम् । विज्ञानाभिमानित्वोक्तिविरोधादित्यत आह
तत्र ‘सन्तोषस्तृप्तिरापूर्तिः’ इत्यादेस्तृप्तिसन्तोषशब्दयोरेकार्थत्वात् ‘आत्मतृप्तः’ इत्युक्तत्वात्  ‘आत्मन्येव च सन्तुष्टः’ इति पुनरुक्तिरित्यत आह


न चेति ॥
तृप्तीति ॥


कुतो न विरोध इत्यत आह
विशेषोऽर्थ इति शेषः । कुत एवमर्थकल्पनेत्यतः श्लोकं स्मृत्यैव व्याचष्टे


सर्वेति ॥
विष्ण्विति ॥


तर्हि श्रीरव्यक्तस्य, ब्रह्मा महत इत्यादिपृथगभिमन्यमानस्थानोक्तिः  लक्ष्म्यादीनां  शास्त्रेषु कथमित्यत आह
एवं तृप्तिसन्तोषशब्दयोरेकार्थत्वमङ्गीकृत्य विग्रहभेदेनार्थभेद उक्तः । अथ तृप्तिसन्तोषशब्दयोरेवार्थभेदाच्च न पुनरुक्तिरिति भावेन तयोरर्थभेदे प्रमाणमाह


उत्तरेति ॥
रतिरिति  ॥


अव्यक्तादीनां क्रमेणाधिकत्वात् तदभिमानित्वोक्त्याभिमानिनामप्युत्तरोत्तराधिक्यं ज्ञापयितुं पृथगभिमन्यमानस्थानान्युच्यन्त इत्यर्थः । किमर्थमुत्तरोत्तराधिक्यं ज्ञाप्यमित्यत आह
आनन्दः


आधिक्येति ॥
स्वरूपभूतः । कर्मज उपकारादिजातः ।  रतितृप्तिप्रीतिशब्दानां भिन्नार्थत्वे किमायातं तृप्तिसन्तोषशब्दयोरर्थभेद इत्यतः प्रीतिसन्तोषशब्दयोः पर्यायत्वात् तृप्तिप्रीतिशब्दयोरर्थभेदे तृप्तिसन्तोषशब्दयोरर्थभेदः सिद्ध एवेति भावेन तत्पर्यायत्वे प्रमाणमाह


सर्वेऽपि सर्वाभिमानिन इत्युक्तस्यापवादमाह
सन्तोष इति ॥


स्थानेष्विति ॥
पर्यायवाचकाः


अधमानामुक्तेष्वभिमन्यमानस्थानेष्वभिमानित्वेनोत्तमा वर्तन्ते । न तूत्तमाभिमन्यमानत्वेनोक्तस्थानेष्वधमा इत्यर्थः । एवं चेदव्यक्ताभिमानित्वं सरस्वत्यादीनां पुराणादौ कथमुच्यत इत्यत आह
पर्यायेण वाचकाः ॥ १७ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V18" data-block-id="BGT_C03_V18" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन ।</span><span class="shloka-line">न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः॥१८ ॥</span></span></div>


तथापीति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V19" data-block-id="BGT_C03_V19" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर ।</span><span class="shloka-line">असक्तो ह्याचरन्कर्म परमाप्नोति पूरुषः॥१९ ॥</span></span></div>


उपचर्यते, यस्मादिति शेषः ।</p>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C03_V19" data-block-id="bhashya-BGT_C03_V19">
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र श्रुतिं चाह
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C03_V19_B01" data-verse="BGT_C03_V19" data-block-id="BGT_C03_V19_B01">यस्मादमुक्तस्य कार्यमस्त्येव तस्मादसक्तः । असक्त आचरन्नेव यस्मा-त्परमाप्नोति । मुक्तस्यैव कार्यं नास्तीत्येवकारार्थोपि यस्त्विति तुशब्देनावगतः । 'तस्मात् कर्म समाचर'' इत्युपसंहारविरोधश्चान्यथा ।
'ब्रह्मनिष्ठा ब्रह्मरता ब्रह्मज्ञानसुतर्पिताः ।
पाण्डवानां च मुक्तानामन्तरं किञ्चिदेव हि'' ॥ इति भविष्यत्पर्ववचनाच्च नार्जुनस्यामुख्याधिकारिता । आत्मरतिरेव स्यात् इत्येवशब्देन मुक्तानामेभ्यो विशेषो दर्शितः । एषां कदाचिद् दुःखाभासस्यापि भावात् ॥१९ ॥</div>


यत्रेति ॥
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C03_V19" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C03_V19" data-id="BGT_C03_V19_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ननु मुक्तस्य कार्यं न विद्यत इत्युक्त्वा ‘तस्मादसक्तः’ इत्युच्यते । तत्र कर्मकरणे हेतोरनुक्तत्वात् ‘तस्मात्’ इति किं परामृश्यत इत्यत  आह


यस्मिन् वस्तुनि पुत्रस्य स्वाम्यमस्ति तस्मिन् वस्तुनि पितुः स्वाम्यमस्त्येव । यस्मिन् वस्तुनि पितुः स्वाम्यमस्ति तस्मिन् पुत्रस्य स्वाम्यमुपचारेणास्तीत्येतत् तत्र आपा इति चोद्ये समाधानमुक्तं भवतीत्यर्थः । अनेनेन्द्रादिभ्य इन्द्रियाभिमानिभ्योऽधमनाम् उत्तमानां सौपर्ण्यादीनां चार्थाभिमानित्वात्सौपर्ण्यादिविवक्षया इन्द्रियोभ्योऽर्थानामुत्तमत्वं श्रुतिराह । इदं तु वाक्यं शिवसुतविवक्षयाऽर्थेभ्य इन्द्रियाणामुत्तमत्वं वक्तीत्यविरोधः । रुद्रादीनां च मनोऽहङ्काराद्यभिमानित्वादुभयोक्तेरविरोध इत्युक्तं भवति ।</p>
यस्मादिति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">ननु सर्वेऽपि सर्वाभिमानिनश्चेदव्यक्तादिशब्दार्थनिर्णयो न युज्यते । सर्वेषामप्यर्थतयाऽन्यतरापोहानुपपत्तेरित्याशङ्कां स्मृत्यैव परिहरति


बह्विति ॥
यथा मुक्तस्य प्रयोजनाभावात्कार्याभावः एवं मुमुक्षोरपि कर्मणा प्रयोजनाभावात् कार्याभावः किं न स्यादित्यत उच्यते


क्वचिल्लिङ्गप्रकरणादिसाम्ये कथं निर्णय इत्याशङ्कां च स्मृत्यैव परिहरति
असक्त इति ॥


लिङ्गेति
तत्र कर्मणैव  मोक्षप्राप्तिरुच्यत  इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय तद्व्याचष्टे


॥४३ ॥</p>
असक्त इति ॥
<div class="gr-author-note">इतिश्रीमदानन्दतीर्थविरचितगीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥</div>
}}
</div>
</div>
</div>


== अध्याय 4 ==
कर्माऽचरन्नेवेत्येवार्थो न तु कर्मैवाचरन्निति भावः । तस्मादमुक्तस्य कर्मणा फलसद्भावादस्त्येव तस्य कार्यमिति वाक्यशेषः ।</p>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V01">
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वमुक्तस्य  कार्यमस्तीत्यनुक्तत्वात्कथं  तस्मादिति  तत्परामर्शः स्यादिति चेन्न । मुक्तस्यैव कार्यं नास्तीत्युक्त्याऽमुक्तस्य कार्यमस्तीति प्राप्तत्वात् । ननु मुक्तस्यैव कार्यं नास्तीत्येवकाराभावात् कथममुक्तस्य कार्यसद्भावप्राप्तिरित्यत आह
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् ।</span>
<span class="shloka-line">विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेब्रवीत्॥१ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C04_V01
| id = BGT_C04_V01_Nyayadeepika
| text =


<h4 class="gr-vyakhya-head">चतुर्थोऽध्यायः</h4>
मुक्तस्यैवेति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">उक्तार्थसङ्गतत्वेनैतदध्यायप्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति


उक्तयोरिति ॥
एवकाराभावेऽपि तदर्थावधारणस्य तुशब्देनावगतत्वात् तेनामुक्तस्य कार्यसद्भावः प्राप्यत इति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">केचित्तु  ‘यस्तु’ इति वाक्यं ज्ञानिमात्रविषयतया व्याकुर्वते । न तद्युक्तम् । ‘यस्त्वेवात्मरतो मुक्तो’ ‘विष्णुप्रसादाद्रतिमान्’ इत्यादिस्मृत्या मुक्तविषयतया गृहीतत्वाज्ज्ञानिनामपि कार्यसद्भावस्योक्तत्वाच्चेत्यभिप्रेत्य दोषान्तरं चाह


ज्ञानकर्मणोर्मध्येऽन्यतरस्येति प्रतीतिनिरासाय उभयोरित्युक्तम् । कर्मणोऽतीताध्याये विवृतत्वात् किमनेनेत्यतो विशेषेत्युक्तम् । उक्तकर्मयोगे रुचिजननाय पूर्वानुष्ठितोऽयं धर्म इत्युच्यते
तस्मादिति ॥


‘इममिति’’ ॥
यद्यत्र ज्ञानिमात्रस्य कार्याभावोऽभिप्रेतः स्यात्तर्ह्यर्जुनं प्रति ‘तस्मादसक्तः’ इत्युपसंहारवाक्ये कर्मविधानं विरुद्धं स्यात् । तस्यापि ज्ञानित्वादिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अर्जुनस्य ज्ञानित्वे प्रमाणाभावेनाज्ञत्वात् कर्माधिकारित्वमेव । अतस्तं प्रति कर्मविधानं न विरुद्धमित्यत आह


तत्तात्पर्यं स्मृत्यैवाह
ब्रह्मेति ॥


ब्रह्मेति ॥
ये तेषामिति योज्यम् । मुक्तविषयत्वेऽप्यस्यार्जुनं प्रति कर्मविधानं विरुद्धम् । पाण्डवानामेतद्वचनबलाद् ब्रह्मरतत्वादिमुक्तलक्षणवत्तया मुक्तसाम्यादित्यत आह


गीता पञ्चरात्रसङ्क्षेपश्चेत्तर्हि तस्याः सर्वोत्तमशास्त्रत्वहानिरित्यतः शब्दत एव सङ्क्षेपो नार्थत इत्याह
आत्मेति  ॥


यथेति ॥
न पाण्डवानां मुक्तानां चातिसाम्यम् । ‘आत्मरतिरेव’  इति मुक्तानामरतिव्यावर्तकैवशब्देन पाण्डवेभ्यो विशेषप्रतीतेरित्यर्थः । मुक्तानां दुःखाभावेऽपि कथं पाण्डवेभ्यो विशेष इत्यत आह


सर्वपञ्चरात्रार्थत्वे गीतायाः पञ्चरात्रादधमत्वमात्रं मास्तु । तावता सर्वशास्त्रोत्तमत्वं कथमित्यत आह
एषामिति ॥


वेदेति ॥
१९ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V20" data-block-id="BGT_C03_V20" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कर्मणैव हि संसिदि्धमास्थिता जनकादयः ।</span><span class="shloka-line">लोकसङ्ग्रहमेवापि सम्पश्यन् कर्तुमर्हसि॥२० ॥</span></span></div>


सर्वशास्त्रेभ्योऽतिशयेन वेदार्थपूरकपञ्चरात्राशेषार्थत्वेन गीतायाः सर्वशास्त्रोत्तमत्वं युक्तमिति भावः ॥ १ ॥</p>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C03_V20" data-block-id="bhashya-BGT_C03_V20">
}}
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C03_V20_B01" data-verse="BGT_C03_V20" data-block-id="BGT_C03_V20_B01">'सहैव कर्मणा सिदि्धमास्थिता जनकादयः ।
</div>
ज्ञाननिष्ठा अपि ततः कार्यं वर्णाश्रमोचितम्'' ॥ इति च ।
</div>
अज्ञानां ज्ञानदं कर्म ज्ञानिनां लोकसङ्ग्रहात् ।
</div>
अद्धैव तुष्टिदं मह्यं सा मुक्तानन्दपूर्तिदा ॥२० ॥</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V04">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः ।</span>
<span class="shloka-line">कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति॥४ ॥</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C03_V20" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C03_V20" data-id="BGT_C03_V20_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ननु  ज्ञानादेव  मोक्षसिद्धेः  कथमसक्तः कर्माऽचरन्नेव परमाप्नोतीत्युक्तमित्यत उच्यते
| verse_id = BGT_C04_V04
| id = BGT_C04_V04_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">इदानीन्तनत्वाद्भगवतो  विवस्वतः  प्राचीनत्वात्  कथं तदुपदेष्ट्रुत्वमिति पृच्छति  ‘अपरमिति’ । तत्रार्जुनस्य भगवदज्ञानित्वप्रतीतेः प्रागुक्तानुपपत्तिरित्यत आह
कर्मणैवेति ॥


जानन्तोऽपीति ॥
तत्र कर्मणैव मोक्ष उच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय तत्स्मृत्यैव व्याचष्टे


नैवं प्रश्नेनार्जुनो भगवन्तमनादिनित्यं न जानातीति कल्प्यम्  ।  जानन्तोऽपीति  वचनात् प्रश्नस्य विशेषज्ञानाद्यर्थत्वोपपत्तेरिति भावः । स्थापनाय ज्ञातस्य दृढीकरणाय ॥ ४ ॥</p>
सहैवेति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">जन्मान्यतीतानि चेत्तर्हि न जननमरणराहित्यं भवतः । तथाच ‘अविनाशि तु’ इत्युक्तविरोध इत्यत उच्यते


‘अजोऽपि’ इति ॥
कार्यं कर्म ज्ञानिनोऽपीति शेषः । कर्म  कर्तव्यमित्यत्र  हेत्वन्तरमुच्यते


तत्र ‘आत्ममायया’  इत्येतदज्ञानवशादित्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय व्याचष्टे
लोकेति ॥


आत्मेति ॥
तत्र लोकसङ्ग्रहसम्भवेऽपि तेन प्रयोजनाभावात्कथं ज्ञानिनो लोकसङ्ग्रहार्थं कर्म विधीयत इत्यतो लोकेत्यादिश्लोकान् स्मृत्यैव व्याचष्टे


नात्रात्ममाययेत्यज्ञानवशादित्युच्यते । सर्वमानविरोधात् । अपि तु अवतारे परप्रेरणानिवारणाय महामायेत्यादिना मायापदोदितस्वेच्छानिबन्धनत्वमेवोच्यत इत्यर्थः । ‘प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय’ इत्येतत् प्राकृतशरीरलाभेनेत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायानूद्य प्रकृतिपदं व्याचष्टे
अज्ञानामिति ॥


प्रकृतिमिति ॥
सा


नात्र प्राकृतशरीरलाभोऽभिधीयते । श्रुत्यादिविरोधस्योक्तत्वात् । किन्तु ‘अवतरसि चेत् प्रयोजनेन भाव्यम् । तथाच नानवाप्तमित्युक्तविरोधः’ इत्याशङ्कापरिहाराय प्रयोजनाभावेऽप्यवतारादिकं तादृशस्वभावत्वाद्युज्यत इत्येवोच्यत इति भावः । भवेदयमर्थो यदि हरेरवतारादि प्रयोजनं विना स्वभावादेवेति सिद्धं स्यात्, तदेव कुत इत्यत आह
तुष्टिः ॥ २०  ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V21" data-block-id="BGT_C03_V21" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः ।</span><span class="shloka-line">स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते॥२१ ॥</span></span></div>


देवस्येति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V22" data-block-id="BGT_C03_V22" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन ।</span><span class="shloka-line">नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि॥२२ ॥</span></span></div>


स स्वभावश्च अयं देव एव न तु ततो भिन्न इत्यर्थः ।</p>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C03_V22" data-block-id="bhashya-BGT_C03_V22">
}}
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C03_V22_B01" data-verse="BGT_C03_V22" data-block-id="BGT_C03_V22_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Krishnasamhitha-id">'ममैव केवलं नास्ति केनाप्यर्थस्तथाप्यहम् ।<br/>कर्मकृल्लोकरक्षायै तस्मात् कुर्वीत मत्परः'' ॥</span></span>इति कृष्णसंहितायाम् ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Barkshruthi-id">'रक्षया वाथ सृष्ट्या वा संहृत्यादेर्न तु क्वचित् ।<br/>अर्थो विष्णोस्तथाप्येष स्वभावात्सर्वकर्मकृत् ।<br/>मत्तो नृत्तादिकं यद्वत्कुर्यात्सुखविशेषतः ।<br/>परमानन्दरूपत्वात् कुर्याद्विष्णुस्तथैव तु'' ॥</span></span> इति बर्कश्रुतिः ॥२२ ॥</div>
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V06">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">अजोपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोपि सन् ।</span>
<span class="shloka-line">प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय सम्भवाम्यात्ममायया॥६ ॥</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C03_V22" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C03_V22" data-id="BGT_C03_V22_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">किञ्च प्रयोजनमात्ररहितेनापि मया केवलानुग्रहेण लोकसङ्ग्रहार्थं कर्म क्रियते, अतो मुक्तावानन्दवृद्धिप्रयोजनवता ज्ञानिना तत्कर्तव्यमिति किं वक्तव्यमित्युक्तं  ‘न मे पार्थ’ इति । अस्यार्थो
| verse_id = BGT_C04_V06
| id = BGT_C04_V06_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">अस्तु विष्णोः स्वभावादेव व्यापारः । तथाप्यत्र प्रकृतिपदं कुतः स्वभाववाचीत्यत आह
ममैवेति ॥


अत एवेति ॥
नन्वीश्वरः प्रयोजनाभावेऽपि लोकरक्षादि करोतीति न युज्यते । प्रयोजनाभावे प्रवृत्त्ययोगादित्याशङ्कां श्रुत्यैव परिहरति


यतोऽत्र प्रकृतिपदं स्वभाववाच्यत एव स्वामिति विशेषणं प्रयुक्तम् । केवलमन्यार्थत्वे स्वाधीनत्वस्य  ममेत्यसाधारणशब्देनाभिधानं विनोभयसाधारणमेतन्न स्यादित्यर्थः । एतमेव न्यायमन्यत्राप्यतिदिशति
रक्षयेति ॥


प्रकृतिमिति ॥
प्रयोजनाभावेऽपीश्वरस्य कर्तृत्वस्वभाववत्त्वाद् रक्षादिसर्वकर्मकरणं युक्तमित्यर्थः । ननु तादृशस्वभावत्वेन प्रवृत्तिरचेतनेष्वेव दृष्टा । यथा दहनपवनादीनां प्रयोजनं विना स्वभावादेव दहनगमनादिप्रवृत्तिः । चेतनप्रवृत्तेः प्रयोजनहीनाया अदर्शनात्कथमीश्वरस्यापि प्रयोजनानुद्देशेन प्रवृत्तिरित्यत आह


इत्यादिषु च स्वशब्देन विशेषणमत एवेत्यर्थः। यदि प्रकृतिपदं स्वभाववाचि तर्हि ‘मयाऽध्यक्षेण प्रकृतिः’,
मत्त इति ॥


‘प्रकृतिं विद्धि’
॥२२ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V23" data-block-id="BGT_C03_V23" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतंद्रितः ।</span><span class="shloka-line">मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः॥२३ ॥</span></span></div>


इत्यत्रापि किं स्वभाववाचीत्यपेक्षायामाह
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V24" data-block-id="BGT_C03_V24" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम् ।</span><span class="shloka-line">सङ्करस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः॥२४ ॥</span></span></div>


मयेति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V25" data-block-id="BGT_C03_V25" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत ।</span><span class="shloka-line">कुर्याद्विद्वांस्तथासक्तश्चिकीर्षुर्लोकसङ्ग्रहम्॥२५ ॥</span></span></div>


अतः स्वभावादन्यैव तत्र प्रकृतिरिति शेषः ।</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V26" data-block-id="BGT_C03_V26" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न बुदि्धभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् ।</span><span class="shloka-line">जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान् युक्तः समाचरन्॥२६ ॥</span></span></div>
<p class="gr-vyakhya-para">अन्यत्वे हेत्वन्तरं चाह


प्रकृतिमिति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V27" data-block-id="BGT_C03_V27" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः ।</span><span class="shloka-line">अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते॥२७ ॥</span></span></div>


अत्राऽदिपदेन ‘मया’ इत्यस्य सङ्ग्रहः । ‘मयाऽध्यक्षेण’ इत्यत्राधीनतया सम्बन्धित्वप्रतीतेः ‘प्रकृतिम्’ इत्यत्र ‘मे’ इति षष्ठ्या सम्बन्धित्वप्रतीतेश्चेति योज्यम् । सम्बन्धित्वेन प्रतीतेरन्या चेदत्रापि स्वामिति सम्बन्धित्वेन प्रतीतेरन्या स्यादित्यत आह
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V28" data-block-id="BGT_C03_V28" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः ।</span><span class="shloka-line">गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते॥२८ ॥</span></span></div>


अत्रेति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V29" data-block-id="BGT_C03_V29" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रकृतेर्गुणसम्मूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु ।</span><span class="shloka-line">तानकृस्नविदो मन्दान् कृत्स्नविन्न विचालयेत्॥२९ ॥</span></span></div>


भवेदिदं यदि स्वशब्दः सम्बन्धवाच्येव स्यात् । न चैवम् । अत्र स्वशब्दस्य मुख्यतः स्वरूपवाचित्वादिति । बाधकाभावात् स्वरूपवाच्येव न तु सम्बन्धवाचीति भावः । स्वशब्दस्य स्वरूपवाचित्वं कुत्र दृष्टमित्यतः स्वभावपदगतस्वशब्दस्य तद्दृष्टमिति भावेनाह
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V30" data-block-id="BGT_C03_V30" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा ।</span><span class="shloka-line">निराशीर्निर्ममो भूत्वा युद्ध्यस्व विगतज्वरः॥३० ॥</span></span></div>


स्वभाव इति ॥
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C03_V30" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C03_V30" data-id="BGT_C03_V30_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">प्रज्ञवदाग्रहेण ज्ञानिनामपि कर्म कार्यं चेद्विद्वदविद्वत्कर्मणोरविशेषप्रसङ्ग इत्यतः ‘सक्ताः’ इति सक्त्यसक्तिपूर्वकत्वविशेष उक्तः प्रपञ्च्यते


स्वभावपदगतस्वशब्दस्य स्वेति शब्दस्य, अन्यत्वमात्रापादने नानिष्टम् । अर्थद्वयाङ्गीकारात् । अन्यैवेत्यापादनमयुक्तम् । स्वशब्दस्य स्वरूपवाचित्वस्यापि भावेन ‘मे’ इतिवदितराव्यावर्तकत्वादिति भावः ।</p>
‘प्रकृतेः’ इति ।
<p class="gr-vyakhya-para">ननु स्वभावस्य स्वरूपत्वमयुक्तम् । स्वस्य भावो हि स्वभाव इत्यत आह


स्वभाव इति ॥
विद्वदविद्वत्कर्मविशेषमुक्त्वा विद्वत्कर्मकरणं विधीयते


रूढिबलेनेदमेव निर्वचनं, नान्यदिति भावः। स्वभावपदगतस्वशब्दस्य स्वरूपवाचित्वे तेनैव पूर्तेः भावशब्दो व्यर्थ इत्यत आह
‘मयि’ इति ।


भावेति ॥
तत्र कर्माणि सन्न्यस्य युध्यस्वेति व्याहतमित्यतः तत्स्मृत्यैव व्याचष्टे


यदि स्वशब्दमात्रं प्रयुज्यते तदा स्वशब्दस्य स्वीयेऽपि प्रयोगात् तदाशङ्का स्यात् । तां निवारयितुं भावशब्दः प्रयुज्यते । भावशब्दयुक्तस्वशब्दस्य स्वरूप एव प्रतीतिजनकत्वादिति भावः ।</p>
नाहमिति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वत्र प्रकृतिपदं स्वभाववाचकं चेत्तर्हि प्रकृतिमित्युक्ते स्वस्वभावमित्युक्तं भवति । स्वशब्दद्वयं च स्वरूपवाचीत्युक्तम् । तथाच पुनरुक्तिरित्यत आह


स्वेति ॥
‘नाहं कर्ता’ इति निर्ममत्वम् । ‘हरिः कर्ता तत्पूजा कर्म चाखिलम्’  इति हरौ कर्मन्यासः। हरिरेव कर्ता चेत्कथं तत्पूजेत्यादिनिरूपणं युक्तमित्यत आह


यथा अस्वरूपेऽप्युपचारेण स्वरूपपदप्रवृत्तेस्तत्परिहराय स्वस्वरूपमित्युच्यते । न च तत्र स्वरूपवाचिस्वशब्दद्वयसद्भावेऽपि पुनरुक्तिदोषः । एवमस्वभावेऽप्युपचारेण स्वभावपदप्रवृत्तेस्तदाशङ्कानिवारणाय स्वस्वभाव इत्युच्यते । अतो न पुनरुक्तिदोष इत्यर्थः ।</p>
तथापीति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">अजोऽपीति श्लोकत्रयं श्रुत्यैव व्याचष्टे


स्रष्ट्रुत्वादीति ॥
यद्यपि हरिरेव कर्ता, तथापि तत्प्रेरणेनैव ममापि कर्तृत्वात् तत्पूजेत्यादिनिरूपणं युक्तमिति भावः ।


६ ॥ ७ ॥ ८ ॥</p>
तद्भक्तिरिति
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V09">
निराशीस्त्वम् ।
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः ।</span>
<span class="shloka-line">त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोर्जुन॥९ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C04_V09
| id = BGT_C04_V09_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">एवं स्वभावादेवावतारादिस्वव्यापारमुक्त्वा तज्ज्ञानफलमुच्यते
तत्फलं


‘जन्मेति’ ।
पूजाफलम् । कर्मन्यासो निर्ममत्वादियुक्तः विष्णोस्तृप्तिकर इत्यनेन  ‘‘ये मे मतम्’’ इत्यादेस्तात्पर्यमुक्तं भवति । एवं निर्ममत्वादियुक्तेन हरौ कर्मन्यासेन कुतो विष्णोस्तृप्तिरित्यत आह


तत्रेश्वरजन्मकर्मज्ञानमात्रेण  मोक्षो  भवतीत्यन्यथाप्रतीतिं  निराचष्टे
यस्मादिति ॥


येषामिति ॥
यस्मादेवमर्थस्थितिः तस्मात्तथा भावनं विष्णोस्तृप्तिकरं भवत्येव । यथार्थज्ञानप्रियत्वाद्विष्णोरिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">स्वतन्त्रकर्तृत्वमेव कर्तृत्वम्, अतः कथं जीवादेः कर्तृतोच्यत इत्यतः परतन्त्रादिकर्तरि कर्तृशब्दप्रयोगं दर्शयति


समुच्चयादेव भवतीति ज्ञातव्यमिति शेषः । शमादीनां समुच्चयादेव ज्ञानं भवतीति ज्ञातव्यम् । पृथक्पृथग्ज्ञानसाधनत्वोक्तावपीत्यर्थः । उक्तो ग्राह्य इति शेषः ॥ ९ ॥</p>
पुमानिति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V10">
ननु क्वचिदीश्वर एव कर्ता न जीवादिरित्युच्यते । क्वचिज्जीव एव कर्ता नेश्वरादिरिति  । क्वचिच्च प्रकृतिरेव कर्त्री नेश्वरादिरिति॥ अतः कथमीश्वर एव कर्ता नाहम्, अहं तु तदधीनकर्तेति कर्मन्यासाद्युपपद्यत इत्यत आह
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः ।</span>
<span class="shloka-line">बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः॥१० ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C04_V10
| id = BGT_C04_V10_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">एतज्ज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वं कुत इत्यत उच्यते
इतीति ॥


‘वीतेति’ ॥
यत्रेश्वरादीनां कर्तृत्वमुच्यते तत्रेश्वरस्य स्वतन्त्रकर्तृत्वमित्यादि विभागेनैव ज्ञातव्यम् । यत्र चेश्वरादीनामकर्तृत्वमुच्यते तत्रेश्वरस्य परतन्त्रकर्तृत्वमस्वकीयं नास्तीत्यादि विभागेनैव ज्ञातव्यम्, न तु यत्र कर्तृत्वमुच्यते  तत्र  सर्वेषाम् अस्वतन्त्रकर्तृत्वमेव । यत्राकर्तृत्वमुच्यते तत्र सर्वेषां सर्वथा  कर्तृत्वराहित्यं  ज्ञातव्यम्  ।  स्वतन्त्रकर्तृत्वं विष्णोरेवेत्यादिवचनादेवेत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">‘प्रकृतेः’ इत्यादि व्याकरिष्यन् तत्रस्थप्रकृतिशब्दादीन् स्वभावादिपरतया व्याख्यातुं तदर्थत्वे प्रमाणं तावदाह


तत्र ‘मन्मयाः’ ‘मद्भावमागताः’ इत्येतदन्यथाप्रतीतिनिरासाय स्मृत्यैव व्याचष्टे
क्वचिदिति ॥


मयमिति ॥
स्वभावो


यद्यपि भगवान् प्रधानो येषां ते भगवन्मया इति साक्षादर्थः । तथापि सर्वेषां भगवान् प्रधानो एव । ज्ञानिनां को विशेष इत्यतः ‘प्राधान्यं यैर्हरेर्मतम्’ इत्युक्तम् । ‘मद्भावमागताः’ इत्यस्यार्थः ‘ते मुच्यन्ते’ इति । मद्भावपदं कथं मोक्षवाचकमित्यत आह
जीवस्य । ‘मयि’ इत्यादिवाक्यव्याख्यानरूपाया ‘यस्मात्स्वतन्त्रकर्तृत्वम्’ इत्यादिस्मृतेः ‘प्रकृतेः’ इत्यादिवाक्यव्याख्यानोपयोगित्वाद् व्यत्यासेन व्याख्यानम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">‘प्रकृतेः’ इत्यादावीश्वरादित्रयस्य कर्तृत्वाभिधानात् पुनर्जीवस्याकर्तृत्वाभिधानात् कर्तृत्वादिविभागस्य स्मृतावुक्तत्वात् प्रकृतेरित्याद्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय स्मृत्यैव व्याचष्टे


मयीति ॥
स्वभावत इति ॥


मयि भावः सायुज्यादिः ॥ १० ॥</p>
अत्र ‘स्वभावतः’ इत्यादि साक्षाद्व्याख्यानाय पीठिकारचनम् । देवादीनामन्यथाभावसद्भावात्कथं देवत्वादिः स्वभाव इत्यत आह
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V11">
नैषामिति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् ।</span>
<span class="shloka-line">मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः॥११ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C04_V11
| id = BGT_C04_V11_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">त्रैविद्यानामपि मोक्षसद्भावात् को विशेषस्त्वामुपाश्रितानामित्यत उच्यते
जयादीनामन्यथाभावदर्शनात्कथं नास्तीत्यत आह


‘ये यथा’ इति ॥
शरीरेति ॥


तत्र नमन्तं नमतीत्याद्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाऽह
देवत्वादेः स्वाभाविकत्वेऽपि देवाद्या एवोत्तमा इत्यादि कुत इत्यत आह


तथैवेति ॥
उत्तमा इति ॥


न ज्ञानिनां त्रैविद्यानां च फलसाम्यम् । सेवानुसारेणैव मम फलदत्वात् । सेवायाश्च वैषम्यादिति  भावः ।  त्रैविद्यानामन्यदेवतायाजित्वात्  कथमुच्यते मां प्रपद्यन्त इतीत्यतो देवता यजन्तो यदि कर्मणां सिद्धिमाकाङ्क्षन्तो भवन्ति तर्हि मम वर्त्मानुवर्तन्त  एव  ।  अन्यथा  कर्मफलाभावादित्युच्यते  ‘मम’ इति । तत्र त्रैविद्या  अपि  चेद्भगवद्वर्त्मानुवर्तन्ते  तर्हि  भागवतत्रैविद्यभेदो  न  स्यादित्यतः श्लोकं व्याचष्टे
फलस्योत्तमत्वादिना देवादीनामुत्तमत्वादिसिद्धिरिति भावः । देवादीनां मुक्त्यादियोग्यत्वे किमर्थं ते संसारे वर्तन्त इत्यत आह


अन्येति ॥
प्राप्तिरिति ॥


मत्समर्पणेन अन्त इति शेषः ।</p>
स्वयोग्यफलस्येति शेषः ।
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र स्मृतिसंमतिं चाह


अन्येति ॥
पूर्त्यभावेन


११ ॥</p>
साधनस्येति शेषः । साधनपूर्तितः प्राप्तिश्चेत् नित्यसंसारानुवृत्तिर्न  स्यात् । अनादित्वात् संसारस्येत्यतः पूर्वमेव साधनसम्पत्तिसम्भवेन सर्वचेतनानां परिसमाप्तेरित्यत आह
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V13">
नैवेति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः ।</span>
<span class="shloka-line">तस्य कर्तारमपि मां विद्ध्यकर्तारमव्ययम्॥१३ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C04_V13
| id = BGT_C04_V13_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">भगवद्भजनेन विना कुतो न फलमित्यतस्तस्य पितृत्वाद्युज्यत इत्युच्यते ‘चातुर्वर्ण्यम्’ इति । अत्र गुणानां त्रित्वात् कथं चातुर्वर्ण्यस्य गुणविभाग इत्याशङ्कां स्मृत्यैव परिहरति
नित्यकाले संसारोऽनुवर्ततामिति हरीच्छया अनादिमान् यद्यपीति शेषः । स्वभावतस्त्रिविधा जीवाश्चेत् किं तत इत्यत आह


सत्त्वेति ॥
अत इति ॥


राजससात्त्विकेषु सात्त्विको ब्राह्मणः । सत्त्वमधिकं यतो रजसस्तद्वान् क्षत्रियः । समसत्त्वरजोवान् वैश्यः । रजोपेक्षयाऽधिकतमोवान् शूद्र इत्यर्थः । अनेन सत्त्वप्रधानत्वं ब्राह्मणादीनामुक्तम् । तस्यापवादमाह
देवत्वादेः स्वाभाविकत्वात्तदनुसारिगुणाश्च स्वाभाविका इत्यर्थः । मिश्रिताः स्वाभाविका इत्यादि योज्यम् । ततश्च किमित्यत आह


सात्त्विका एवेति ॥
कार्यत इति ॥


वैष्णवा एव सात्त्विकाः सत्त्वप्रधानाः । न ब्राह्मणत्वादिप्रयुक्तं सात्त्विकत्वादीत्यर्थः ।</p>
अवशो
<p class="gr-vyakhya-para">कर्मविभागः कीदृश इत्यत आह


कर्मेति ॥
विष्णुवशः ।


यदि वैष्णवा एव सात्त्विकास्तर्हि ‘ब्राह्मणाः सात्त्विकाः’ इत्याद्युक्तिः किंनिमित्तेत्याशङ्कां स्मृत्यैव परिहरति
प्राकृतैः


वैष्णवा इति ॥
स्वाभाविकैः। किञ्चात इत्यत ज्ञाह


अपरे
स्वाभाविकेति ॥


द्वेषिणः । वैष्णवानां शूद्रादिषु दौर्लभ्याद् ब्राह्मणादिषु सौलभ्याद् ब्राह्मणा एव सात्त्विका इत्यादिरूपेण सात्त्विकत्वादीनां वर्णाश्रमभेदेन भिन्नतोच्यत इत्यर्थः । यथा सात्त्विकत्वादिकं न वर्णमात्रलक्षणं तथा शमादिकमपि न वर्णमात्रलक्षणम् । किन्तु स्वाभाविकवर्णलक्षणमित्यत्र स्मृतिमाह
अनेनाविद्वत्कर्माभिधायकस्य ‘प्रकृतेः’ इत्यस्यार्थ उक्तो भवति ॥ स्वाभाविकगुणान् हेतुं कृत्वेति ॥ यस्योत्तमगुणास्तानपेक्ष्य सत्कर्म कारयतीत्यादि ।


स्वाभाविक इति ॥
विष्णुना


नन्वस्वाभाविकं ब्राह्मणत्वादिकं कीदृशमित्यत आह
विष्णोरिच्छादिगुणैः । अनेन प्रकृतेर्गुणैरित्यस्यार्थद्वयमुक्तं भवति । उपादानतया सत्त्वादयः प्रकृतिगुणाश्चात्रभिमताः ।


योनीति ॥
कर्ता


अयमिति प्रसिद्धः ।</p>
स्वातन्त्र्येणेति शेषः ।
<p class="gr-vyakhya-para">स्वाभाविकब्राह्मणस्यैव शमादिकम् । स्वाभाविकक्षत्रियस्यैव शौर्यादीत्याद्युक्तम् । तत्रापवादमाह


विष्ण्विति ॥
एवमविद्वान् करोति चेत् कथं विद्वानित्यत आह <span class="gr-prateeka">तत्त्वेति ॥</span> अनेन तत्त्वविदित्यस्यार्थ उक्तो भवति । अविदुषामहङ्कारे को हेतुरित्यत आह <span class="gr-prateeka">स्वभावेति ॥</span> स्वभावगुणानामुत्तमत्वे तेष्वपरप्रेरिता एवैत इति संमूढाः । मिश्रादित्वे तैः संमूढाः । ज्ञानादिगुणसद्भावे ज्ञानादिगुणवत्तरं स्वातन्त्र्येण प्रतिजानत इति योज्यम् । अभावे स एव दोषः । तान् गुणान् विष्ण्वधीनान्न विदुः सद्भावे । अभावे न सन्तीति न विदुरिति ज्ञेयम् । ते ज्ञानिना बोध्यन्तामित्यत आह <span class="gr-prateeka">तेष्विति ॥</span> अयोग्याश्चेन्न प्रकाशयेत्, अन्यथा परीक्ष्य प्रकाशयेदिति भावः ।


शमादिपदोदिता विष्णुभक्तिः न केवलं ब्राह्मणस्यैव, अपि तु सर्ववर्णेष्वनुगतेत्यर्थः । उपलक्षणं चैतत् । दमादिकमप्येवं द्रष्टव्यम् । क्षत्रिये शमवति राष्ट्रविप्लवः स्यादित्यतो नायं शमः प्रसिद्धः । अपि तु विष्णुभक्तिरिति शम इति वक्तव्ये तदर्थ एवोक्तः । शमादीनां क्षत्रियादिष्वपि सद्भावे कथमयं ब्राह्मणोऽयं नेति स्वाभाविकवर्णभेदज्ञानमित्यत आह
अव्यक्तिकृदिति ॥


विश्वपतिमिति ॥
स्ववचनं यथा तत्त्वव्यक्तिकृन्न भवेत्तथेत्यर्थः । अनेन प्रकृतेरिति व्याख्यातं भवति ।  मन्दानित्यस्यार्थः


ब्राह्मणे शमादीनां बाहुल्यात् क्षत्रियादिषु क्रमेणाबहुलत्वाच्छमादीनां बाहुल्याबाहुल्यतोऽयं ब्राह्मणोऽयं नेति स्वाभाविको वर्णभेदो ज्ञातव्य इत्यर्थः ।</p>
अयोग्येष्विति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">यथा भवान् सर्वस्य कर्ता एवं भवतोऽप्यन्यः कर्ताऽस्ति किमित्यपेक्षायामुच्यते तस्येति । तत्र कर्तारमप्यकर्तारं विद्धि, कर्तृत्वस्य मायिकत्वादित्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय स्मृत्यैव व्याचष्टे


कर्तेति ॥
अयोग्येषु तत्त्वं कुतो न वक्तव्यमित्यत आह


एवंविधकर्तृत्वाकर्तृत्वयोरविरुद्धत्वात् कर्तारमप्यकर्तारं विद्धीत्यत्रापिशब्दो व्यर्थ इत्यत आह
बुद्ध्वेति ॥


अपीति ॥
मनोनिग्रहे स्वभावानुगतचेष्टोपरतिः स्यादित्यत आह


तत्प्रकारं दर्शयति
स्वभावमिति ॥


॥ कर्तेति ॥
एतेन सदृशमिति व्याख्यानं भवति॥ २७-३०॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V31" data-block-id="BGT_C03_V31" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः ।</span><span class="shloka-line">श्रद्धावन्तोनसूयन्तो मुच्यन्ते तेपि कर्मभिः॥३१ ॥</span></span></div>


१३ ॥</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V32" data-block-id="BGT_C03_V32" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् ।</span><span class="shloka-line">सर्वज्ञानविमूढांस्तान् विदि्ध नष्टानचेतसः॥३२ ॥</span></span></div>
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V14">
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V33" data-block-id="BGT_C03_V33" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि ।</span><span class="shloka-line">प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति॥३३ ॥</span></span></div>
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा ।</span>
<span class="shloka-line">इति मां योभिजानाति कर्मभिर्न स बद्ध्यते॥१४ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C04_V14
| id = BGT_C04_V14_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">सर्वकर्तृत्वे भगवतः कर्मलेपः स्यादित्यत उच्यते ‘न माम्’ इति । तत्र मामित्यस्य सिद्धत्वात्  ‘इति माम्’ इति पुनरस्मच्छब्दः किमर्थ इत्यत आह
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V34" data-block-id="BGT_C03_V34" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इंद्रियस्येंद्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ ॥ तयोर्न वशमागच्छेत् तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ॥ ३४ ॥</span></span></div>


जीवेति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V35" data-block-id="BGT_C03_V35" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् ।</span><span class="shloka-line">स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः॥३५ ॥</span></span></div>


स्वस्येश्वराभेदाभिप्रायेण स्वात्मानमुद्दिश्य ‘न मां कर्माणि लिम्पन्ति’ इत्यादि यो जानातीत्यन्यथाप्रतीतिः स्यात् । तन्निराकरणार्थम् इति मां योऽभिजानाति, न स्वात्मानमिति भावेन मामिति विशेषणं प्रयुक्तमित्यर्थः ॥ १४ ॥</p>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C03_V35" data-block-id="bhashya-BGT_C03_V35">
}}
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C03_V35_B01" data-verse="BGT_C03_V35" data-block-id="BGT_C03_V35_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'नाहं कर्ता हरिः कर्ता तत्पूजा कर्म चाखिलम् ।<br/>तथापि मत्कृता पूजा तत्प्रसादेन नान्यथा ।<br/>तद्भक्तिस्तत्फलं मह्यं तत्प्रसादः पुनः पुनः ।<br/>कर्मन्यासो हरावेवं विष्णोस्तृप्तिकरः सदा ।<br/>यस्मात्स्वतन्त्रकर्तृत्वं विष्णोरेव न चान्यगम् ।<br/>तदधीनं स्वतन्त्रत्वं स्वावरापेक्षयैव तु ।<br/>जीवस्य विकृतिर्नाम कर्तृत्वं जडसंश्रयम् ।<br/>पुमान्दोग्धा च गौर्दोग्ध्री स्तनो दोग्धेतिवत्क्रमात्'' ॥ इति ब्रह्मतर्कवचनादीश्वरजीवप्रकृत्यादीनां कर्तृत्वमकर्तृत्वं च विभागेन ज्ञातव्यं सर्वत्र ।<br/>'क्वचित् स्वभावः प्रकृतिः क्वचिच्च त्रिगुणात्मिका ।<br/>क्वचित् प्रकृष्टकर्तृत्वाद् भगवान्प्रकृतिर्हरिः'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये ।<br/>
</div>
          <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Prakashasamhitha-id">'स्वभावतस्त्रिधा जीवा उत्तमाधममध्यमाः ।<br/>उत्तमास्तत्र देवाद्या मर्त्यमध्यास्तु मध्यमाः ।<br/>अधमा असुराद्याश्च नैषामस्त्यन्यथाभवः ।<br/>शरीरमात्रान्यथात्वे स्वजातिं पुनरेष्यति ।<br/>उत्तमा मुक्तियोग्यास्तु सृतियोग्यास्तु मध्यमाः ।<br/>अपरेन्धतमोयोग्याः प्राप्तिः साधनपूर्तितः ।<br/>पूर्त्यभावेन सर्वेषामनादिः संसृतिः स्मृऽता ।<br/>नैव पूर्तिश्च सर्वेषां नित्यकालहरीच्छया ।<br/>अतोनुवर्तते नित्यं संसारोयमनादिमान् ।<br/>अतोधमानां जीवानां मिथ्याज्ञानादयोखिलाः ।<br/>स्वाभाविका गुणा ज्ञेया मध्यमर्त्येषु मिश्रिताः ।<br/>तत्वज्ञानं विष्णुभक्तिरित्याद्या देवतादिषु ।<br/>कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वैस्तैः प्राकृतैर्गुणैः ।<br/>स्वाभाविकगुणानेतान् हेतुं कृत्वैव विष्णुना ।<br/>कर्मसु क्रियमाणेषु कर्ताहमिति मूढधीः ।<br/>मन्यते तत्वविद्विष्णोर्गुणा इच्छादयस्तु ये ।<br/>स्वाभाविकेषु जीवस्य कामाद्येषु सदैव तु ।<br/>प्रेरकत्वेन वर्तन्ते स्वातन्त्र्यं मम न क्वचित् ।<br/>इति मत्वा न सक्तः स्यात्प्रीतोस्य भवति प्रभुः ।<br/>स्वभावगुणसम्मूढा ज्ञानादिगुणवत्तरम् ।<br/>स्वातन्त्र्येणैव कर्तारं चात्मानं प्रतिजानते ।<br/>तान्गुणान् कर्म तच्चैव विष्ण्वधीनं न ते विदुः ।<br/>तेष्वयोग्येषु तत्वज्ञस्तत्त्वं नातिप्रकाशयेत् ।<br/>वदेद्विवादरूपेण नोपदेशात्मना क्वचित् ।<br/>सभ्यरूपेण वा ब्रूयात्पृष्टेव्यक्तिकृदेव वा ।<br/>बुद्ध्वाप्यसौ यतो नित्यं स्वभावानुगचेष्टितः ।<br/>स्वभावं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति'' ॥</span></span> इत्यादि प्रकाशसंहितायाम् ॥ २७-३५ ॥</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V17">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः ।</span>
<span class="shloka-line">अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः॥१७ ॥</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>
| verse_id = BGT_C04_V17
| id = BGT_C04_V17_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">‘तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि’ इति प्रतिज्ञातमुच्यते
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V36" data-block-id="BGT_C03_V36" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अथ केन प्रयुक्तोयं पापं चरति पूरुषः ।</span><span class="shloka-line">अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः॥३६ ॥</span></span></div>


‘कर्मणः’ इति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C03_V36" data-block-id="bhashya-BGT_C03_V36">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C03_V36_B01" data-verse="BGT_C03_V36" data-block-id="BGT_C03_V36_B01">परमेश्वराद्देवेभ्यश्चार्वाक्तनप्रेरकं पृच्छति । अथ केनेति ॥ ३६ ॥</div>


तद्दुर्गमार्थत्वाद्व्याचष्टे
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C03_V36" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C03_V36" data-id="BGT_C03_V36_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘तयोर्न वशमागच्छेत्’ इत्युक्ते पृच्छ्यते


कर्मेति ॥
‘अथ’ इति ॥


मत्त एव भवतीति बोद्धव्यम् । असमानपदस्थस्य रेफोत्तरस्य नस्य णत्वं दृष्टं ‘ब्रह्मण इन्द्र उपयाहि विद्वान्’ इत्यादौ । आदिपदेन ‘बोद्धव्यं च’ इत्यादेरपि पूर्ववद्योजनां सूचयति  ॥ १७ ॥</p>
तत्र ‘प्रकृतेः’ इत्यादौ भगवतः प्रेरकत्वस्योक्तत्वात्, स्वयं देवत्वेन देवानां प्रेरकत्वस्यापि ज्ञातत्वात्, ‘इन्द्रियस्य’ इति कामाद्यधमानां प्रेरकाणां च कथितत्वात् सिद्धप्रश्नोऽयमित्यत  आह
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V18">
परमेश्वरादिति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः ।</span>
<span class="shloka-line">स बुदि्धमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत्॥१८ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C04_V18
| id = BGT_C04_V18_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">एतद्बोधनं स्तूयते
अर्वाक्तनं बलवन्तमिति शेषः । प्रश्नवाक्ये नैतदुच्यत इत्यात आह


‘कर्मणि’ इति ।
अथेति ॥


तत्र पूर्वार्धं दुर्गमार्थत्वाद् व्याचष्टे
आनन्तर्यवाचिनाऽथशब्देन परमेश्वराद् देवेभ्यश्चानन्तरमित्यर्थो ज्ञायत इति भावः ॥ ३६ ॥</p></div></div></div></div></div>
<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>


कर्मणीति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V37" data-block-id="BGT_C03_V37" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः ।</span><span class="shloka-line">महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम्॥३७ ॥</span></span></div>


कर्मविधिफलयोरभावाद् अकर्मेत्यनेन  तद्भावाज्जीवः कर्मेति सूचितम्  । जीवेश्वरयोरेवं  व्युत्पत्त्या  कर्माकर्मपदवाच्यत्वं कुत इत्यत आह
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C03_V37" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C03_V37" data-id="BGT_C03_V37_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘काम एषः’ इत्यादिपरिहारवाक्यमुक्तार्थेऽपि संवादरूपस्मृत्यैव व्याचष्टे


कर इति ॥
अखिलेति ॥


अमितत्वादविषयीकृतत्वादित्यर्थः । कोऽयं करो नामेत्यत आह
तत्रेति


कर इति ॥
‘कामः’ इत्यस्य व्याख्यानम् । कामः प्रबल इति योज्यम् ।


करशब्दस्य हस्तादिवाचित्वमेव दृष्टं, नादृष्टादिवाचित्वमित्यत उक्तम् ।
‘अशुभेषु’


सकारान्त इति ॥
इत्यनेनैव


हस्तादिवाचिनोऽयम्, सकारान्तोऽन्य एवेति भावः । कर्मविधिवाची चेति द्रष्टव्यम् । अत एव कर्मविधीत्याद्युक्तम् । अनेन विधिशब्देनामित त्वम् अकर्मपदेन कथमुच्यत इति परास्तम् । अकर्तरि जीवे कथं करो मीयत इत्यत आह
‘वैरिणम्’


तदिति ॥
इत्येतद्व्याख्यातं भवति । कथं कामोऽशुभप्रेरकेषु प्रबल इत्यत आह


नाकर्तरि क्रियादर्शनं विरुद्धं, स्वातन्त्र्येणाकर्तृत्वेऽपि भगवदधीनकर्तृत्वादिति भावः । अत एव पूर्वमस्वातन्त्र्यादित्याद्युक्तम् । कर्मशब्दस्य जीवे विद्वद्रूढिं च दर्शयति
सर्वमिति ॥


प्रसिद्धश्चेति ॥
अग्न्यादर्शगर्भान् यथा धूमाद्यावृणोति तथेत्वर्थः ॥


ननु ज्ञानिनः स्वातन्त्र्येण पारतन्त्र्येण वा कृत्स्नकर्माकरणात् कथं कृत्स्नकर्मकृत्त्वमुच्यत इत्यत आह
क्रमादिति ॥


कृत्स्नेति ॥
शुभजनं धूमोऽग्निमिव किञ्चिदावृणोतीत्यादि द्रष्टव्यम् । कामश्च तदपेक्षितं दत्त्वा जेतव्य इत्यत आह


स्वयोग्याशेषकर्मफलमोक्षस्य नियतत्वादिति भावः ॥ १८ ॥</p>
महाशनस्येति
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V20">
॥</p>
<div class="teeka-block">
<p class="gr-vyakhya-para">महदपि दीयतामित्यत आह
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तोनिराश्रयः ।</span>
<span class="shloka-line">कर्मण्यभिप्रवृत्तोपि नैव किञ्चित्करोति सः॥२० ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C04_V20
| id = BGT_C04_V20_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">न केवलं कर्तृत्वाभिमानपरित्यागेन कृत्स्नकर्मकृत्त्वादि । अपि तु कामादिपरित्यागेनापि भाव्यमित्युच्यते यस्येत्यादिश्लोकपञ्चकेन । तत्र निराश्रय इत्यन्यथा पदविभागप्रतीतिनिरासायाह
तस्येति ॥


अनिराश्रय इति ॥
अनेन ‘धूमेन’ इत्यादि व्याख्यातं भवति । तर्हि कथं जेतव्य इत्यतस्तदधिष्ठानं तावदाह


प्रतीतप्रकारेणैव पदविभागः किं न स्यादित्यत आह
भुञ्जान इति ॥


भगवदिति ॥
एतेन  ‘इन्द्रियाणि’  इत्यस्यार्थ उक्तो भवति । अस्त्विदमधिष्ठानं, किमायुधं तद्वधायेत्यत आह


ज्ञानिनोऽपि भगवदाश्रयत्वेन ‘अज्ञानां ज्ञानिनां चैव’ इत्यादावुक्तत्वान्निराश्रयत्वानुपपत्तेर्न प्रतीतप्रकारेण पदविभाग इत्यर्थः ॥ २० ॥</p>
ज्ञानेति
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V23">
॥</p>
<div class="teeka-block">
<p class="gr-vyakhya-para">अनेन ‘इन्द्रियाणि’  इत्यादेस्तात्पर्यमुक्तं भवति । ननु  ‘धूमेन’ इति कामस्य सर्वावरणत्वमुक्तं, तत्पुनः किमर्थम् ‘आवृतं’ इत्युच्यत इत्यत आह
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः ।</span>
<span class="shloka-line">यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते॥२३ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C04_V23
| id = BGT_C04_V23_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">नन्वत्र ज्ञानिनः शरीरसम्बन्धसद्भावात् कथं मुक्तत्वमुच्यत इत्यत आह
ज्ञानेति ॥


मुक्तस्येति ॥
पूर्वं ज्ञानोत्पत्तिप्रतिबन्धकत्वेनाऽवरणत्वं कामस्योक्तम्, इदानीं तूत्पन्नज्ञानस्यापरोक्षज्ञानसाधनत्वप्रतिबन्धकतयाऽऽवरणत्वमुच्यते । अतो न पौनरुक्त्यमिति भावः । ‘दुष्पूरेणानलेन’ इति पुनरुक्तमित्यत आह


२३ ॥</p>
न केवलमिति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V24">
कामो नालमिति मन्यते चेति कुत इत्यत आह
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् ।</span>
<span class="shloka-line">ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना॥२४ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C04_V24
| id = BGT_C04_V24_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">ननु कुत्र स्वातन्त्र्याभिमानत्यागो विवक्षितः? तस्य चार्थस्य स्वातन्त्र्यायोगात् किमधीनत्वं ज्ञातव्यम् ? किं च यज्ञार्थत्वमिति पृच्छति ‘कथमिति’ । तत्परिहारायोत्तरप्रघट्टकमवतारयति
अग्नेरिति


ब्रह्मेति ॥
॥ ३७-४१ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V38" data-block-id="BGT_C03_V38" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">धूमेनाव्रियते वह्निर्यथादर्शो मलेन च ।</span><span class="shloka-line">यथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम्॥३८ ॥</span></span></div>


अत्रार्पणादीनां ब्रह्मैक्यमुच्यते, नाभिमानपरित्यागप्रकार इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V39" data-block-id="BGT_C03_V39" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा ।</span><span class="shloka-line">कामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणानलेन च॥३९ ॥</span></span></div>


ब्रह्मणीति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V40" data-block-id="BGT_C03_V40" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इंद्रियाणि मनोबुदि्धरस्याधिष्ठानमुच्यते ।</span><span class="shloka-line">एतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमावृत्य देहिनम्॥४० ॥</span></span></div>


प्रतीतार्थ एव किं न स्यादित्यतः स्वोक्तार्थे स्मृतिसम्मतिमाह
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V41" data-block-id="BGT_C03_V41" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तस्मात्त्वमिंद्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ ।</span><span class="shloka-line">पाप्मानं प्रजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम्॥४१ ॥</span></span></div>


एक इति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C03_V41" data-block-id="bhashya-BGT_C03_V41">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C03_V41_B01" data-verse="BGT_C03_V41" data-block-id="BGT_C03_V41_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">'अखिलप्रेरको विष्णुर्ब्रह्माद्यास्तदवान्तराः ।<br/>असुरा अशुभेष्वेव कामादेरभिमानिनः ।<br/>तत्र कामः कालनेमिः सर्वं धूममलोल्बवत् ।<br/>शुभमध्याधमजनं क्रमादावृत्य तिष्ठति ।<br/>महाशनस्य तस्येदं नालं तेनानलोग्निवत् ।<br/>भुञ्जान इंद्रियाविष्टो ज्ञानास्त्रेणैव (दह्यते)हन्यते'' ॥</span></span> इति ब्रह्मतर्के ।<br/>ज्ञानावरणरूपेणेदमावृणोतीत्यावृतं ज्ञानमिति पुनराह । न केवलं दुष्पूरो नालमिति मन्यते चेत्यनलः । 'अग्नेरप्यनलः कामो यन्नालमिति मन्यत'' इति च ॥ ३७-४१ ॥</div>


अनेन हविरादिषु स्वस्य स्वातन्त्र्यमनिरूप्य ब्रह्माधीनतां ज्ञात्वा होमादिकरणं स्वातन्त्र्याभिमानपरित्यागः । ब्रह्मार्पणं तु यज्ञार्थत्वमित्युक्तं भवति  ॥ २४ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V42" data-block-id="BGT_C03_V42" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इंद्रियाणि पराण्याहुरिंद्रियेभ्यः परं मनः ।</span><span class="shloka-line">मनसस्तु परा बुदि्धर्यो बुद्धेः परतस्तु सः॥४२ ॥</span></span></div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V25">
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C03_V42" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C03_V42" data-id="BGT_C03_V42_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘इन्द्रियाणि’ इत्यत्रेन्द्रियादिमात्राज्जीवस्य परमत्वमुच्यते, अथवा ‘इन्द्रियाणि मनो बुद्धिः’ इत्यादिना इन्द्रियमनोबुद्धीनामुक्तं प्रपञ्च्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय तत्स्मृत्यैव व्याचष्टे
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते ।</span>
<span class="shloka-line">ब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति॥२५ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C04_V25
| id = BGT_C04_V25_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">तत्प्रपञ्च्यते
सर्वेभ्य इति ॥


‘दैवम्’ इत्यादिना ॥
सर्वेभ्योऽर्थाद्यभिमानिभ्यः । ‘ततो ब्रह्मा’  इत्यादि तु  ‘बुद्धेरात्मा महान् परः । महतः परमव्यक्तम् अव्यक्तात् पुरुषः परः । पुरुषान्न परं किञ्चित्’ इति श्रुतिव्याख्यानम् । परमात्मनोऽत्र बुद्धिपरत्वमात्रोक्तावप्यन्यत्रोक्तमत्र संयोज्यमिति ज्ञापयितुमुदाहृतम्ी ॥४२ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V43" data-block-id="BGT_C03_V43" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना ।</span><span class="shloka-line">जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम्॥४३ ॥</span></span></div>


तत्र पूर्वार्धे कस्यचिद्देवस्योपासनमेवोच्यते न तु ब्रह्मार्पणबुद्ध्या यजनम्  ।  अतो नायमर्धः पूर्वसङ्गत इत्यत आह
<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे कर्मयोगो नाम तृतीयोध्यायः ॥</div>


दैवमिति ॥
<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये तृतीयोध्यायः ॥</div>


भगवन्तं यज्ञ इत्युपासत इत्यनेन भगवानेव यज्ञः तस्य तथोपासनमेव यज्ञकरणमित्युक्तं भवति । कथं भगवतो यज्ञत्वम्? येन तथोपासनं यज्ञकरणं स्यादित्यत आह
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C03_V43" data-block-id="bhashya-BGT_C03_V43">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C03_V43_B01" data-verse="BGT_C03_V43" data-block-id="BGT_C03_V43_B01">'सर्वेभ्यः प्रवरा देवा इन्द्राद्या इंद्रियात्मकाः ।<br/>तेभ्यो मनोभिमानी तु रुद्रस्तस्मात्सरस्वती ।<br/>बुध्द्यात्मिका ततो ब्रह्मा महानात्मा परः स्मृऽतः ।<br/>अव्यक्तरूपा लक्ष्मीश्च वरातोतो हरिः स्वयम् ।<br/>न तत्समोधिको वेति ह्यानुपूर्वी प्रकीर्तिता ।<br/>यथाक्रमप्रबोधेन नाश्याः कामादिशत्रवः ।<br/>प्राप्यते च परं स्थानं विष्णोरतुलमञ्जसा'' ॥ इति च ।<br/>'न चेंद्रियेभ्यः परा ह्यर्था रुद्रोहङ्कृतिरूपकः'' । इत्यादिविरोधः ।<br/>'सर्वाभिमानिनो देवाः सर्वेपि ह्युत्तरोत्तरम् ।<br/>आधिक्यं वक्तुमेवैषां पृथक्स्थानमुदीर्यते ।<br/>आधिक्यक्रम एवात्र शास्त्रतात्पर्यमिष्यते ।<br/>स्थानेषु त्ववरेषां च परे सन्ति न चेतरे ।<br/>तथापि पितुरर्थो यः पुत्रस्याप्युपचर्यते ।<br/>अव्यक्तादिपदार्थानां सर्वे तदभिमानिनः'' ॥ इति च ।<br/>'यत्र ह क्व च पुत्रस्य तत्पितुर्यत्र वा पितुस्तद्वा पुत्रस्येत्येतदुक्तं भवति'' । इत्यादिश्रुतेश्च ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'बहुवाचिनां तुशब्दानां लिङ्गप्रकरणादिभिः ।<br/>प्रवृत्तिहेतोश्चाधिक्यान्निर्णयोर्थेषु गम्यते'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">'लिङ्गादिसाम्यं यत्र स्यात्प्रयोगाधिक्यमेव तु ।<br/>निर्णायकं भवेत्तत्र तेन स्यात्सुबहुश्रुतः'' ॥</span></span> इति ब्रह्मतर्के ॥४२ ॥</div>


स्वेति ॥
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C03_V43" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C03_V43" data-id="BGT_C03_V43_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तमर्थाभिमानिभ्योऽपीन्द्रियाभिमानिनामुत्तमत्वं न तद्युक्तम् । ‘इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्थाः’ इति श्रुतिविरोधात् । नापि रुद्रस्य मनोऽभिमानित्वं युक्तम् । रुद्रोऽहङ्कृतिरूपकः इति वाक्यविरोधात् । एवं सरस्वत्या बुद्ध्यभिमानित्वं च न युक्तम् । विज्ञानाभिमानित्वोक्तिविरोधादित्यत आह


स्वरूपमेवानन्दादिहविः स्वयमेवाग्निर्भगवान् भुङ्क्ते, अतोऽयं यज्ञ इत्यर्थः । ‘ब्रह्माग्नौ’ इत्येतद्दुर्गमार्थत्वात् पूर्वसङ्गतत्वेन व्याचष्टे
न चेति ॥


ब्रह्मेति ॥
कुतो न विरोध इत्यत आह


यज्ञाख्येनेत्यस्य सर्वं तदधीनं ज्ञात्वेत्यर्थः ॥ २५ ॥</p>
सर्वेति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V26">
तर्हि श्रीरव्यक्तस्य, ब्रह्मा महत इत्यादिपृथगभिमन्यमानस्थानोक्तिः  लक्ष्म्यादीनां  शास्त्रेषु कथमित्यत आह
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">श्रोत्रादीनींद्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति ।</span>
<span class="shloka-line">शब्दादीन्विषयानन्य इंद्रियाग्निषु जुह्वति॥२६ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C04_V26
| id = BGT_C04_V26_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘श्रोत्रादीनि’ इत्यादौ श्रोत्रादिहविषः संयमाख्याग्न्यादौ होम एवोच्यते, न तु तस्य ब्रह्मार्पणम् । अतो नैतत्पूर्वसङ्गतमित्यत आह
उत्तरेति ॥


तदिति ॥
अव्यक्तादीनां क्रमेणाधिकत्वात् तदभिमानित्वोक्त्याभिमानिनामप्युत्तरोत्तराधिक्यं ज्ञापयितुं पृथगभिमन्यमानस्थानान्युच्यन्त इत्यर्थः । किमर्थमुत्तरोत्तराधिक्यं ज्ञाप्यमित्यत आह


अत्रापि ब्रह्मार्पणस्य ‘एवं बहुविधाः’ इति वक्ष्यमाणपर्यालोचनया विवक्षितत्वावगमान्नासङ्गतिरिति भावः ॥ २६ ॥</p>
आधिक्येति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V27">
सर्वेऽपि सर्वाभिमानिन इत्युक्तस्यापवादमाह
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">सर्वाणींद्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे ।</span>
<span class="shloka-line">आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते॥२७ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C04_V27
| id = BGT_C04_V27_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">॥ इन्द्रियादिसंयममिति ॥
स्थानेष्विति ॥


कर्मेन्द्रियाणां प्राणापानादीनां च संयममित्यर्थः । नन्वत्र  क्रियायज्ञ एव यज्ञेनैवेत्यभिमानत्यागोक्तेः कथं दैवमित्यादि पूर्वसङ्गतमित्यत आह
अधमानामुक्तेष्वभिमन्यमानस्थानेष्वभिमानित्वेनोत्तमा वर्तन्ते । न तूत्तमाभिमन्यमानत्वेनोक्तस्थानेष्वधमा इत्यर्थः । एवं चेदव्यक्ताभिमानित्वं सरस्वत्यादीनां पुराणादौ कथमुच्यत इत्यत आह


यज्ञेनैवेति ॥
तथापीति ॥


स्वयमेव यज्ञ इत्याद्यपूर्वार्थोऽयं कुत इत्यत आह
उपचर्यते, यस्मादिति शेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र श्रुतिं चाह


तेनैवेति ॥
यत्रेति ॥


२७-३०॥</p>
यस्मिन् वस्तुनि पुत्रस्य स्वाम्यमस्ति तस्मिन् वस्तुनि पितुः स्वाम्यमस्त्येव । यस्मिन् वस्तुनि पितुः स्वाम्यमस्ति तस्मिन् पुत्रस्य स्वाम्यमुपचारेणास्तीत्येतत् तत्र आपा इति चोद्ये समाधानमुक्तं भवतीत्यर्थः । अनेनेन्द्रादिभ्य इन्द्रियाभिमानिभ्योऽधमनाम् उत्तमानां सौपर्ण्यादीनां चार्थाभिमानित्वात्सौपर्ण्यादिविवक्षया इन्द्रियोभ्योऽर्थानामुत्तमत्वं श्रुतिराह । इदं तु वाक्यं शिवसुतविवक्षयाऽर्थेभ्य इन्द्रियाणामुत्तमत्वं वक्तीत्यविरोधः । रुद्रादीनां च मनोऽहङ्काराद्यभिमानित्वादुभयोक्तेरविरोध इत्युक्तं भवति ।</p>
}}
<p class="gr-vyakhya-para">ननु सर्वेऽपि सर्वाभिमानिनश्चेदव्यक्तादिशब्दार्थनिर्णयो न युज्यते । सर्वेषामप्यर्थतयाऽन्यतरापोहानुपपत्तेरित्याशङ्कां स्मृत्यैव परिहरति
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V32">
बह्विति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे ।</span>
<span class="shloka-line">कर्मजान्विदि्ध तान् सर्वानेवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे॥३२ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C04_V32
| id = BGT_C04_V32_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">‘ब्रह्मणो मुखे’ इत्यस्य वेदादावित्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह
क्वचिल्लिङ्गप्रकरणादिसाम्ये कथं निर्णय इत्याशङ्कां च स्मृत्यैव परिहरति
 
लिङ्गेति


श्रोत्रेति ॥
॥४३ ॥</p>
<div class="gr-author-note">इतिश्रीमदानन्दतीर्थविरचितगीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥</div></div></div></div></div></div>
<span id="gr-C4" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="चतुर्थोऽध्यायः"></span>
== चतुर्थोऽध्यायः ==
<div class="introduction" id="BGT_C04_I01" data-block-id="BGT_C04_I01" data-verse="BGT_C04">
<div class="introduction-line">बुद्धेः परस्य माहात्म्यं कर्मभेदो ज्ञानमाहात्म्यं चोच्यतेस्मिन्नध्याये ।</div>
</div>
 
<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>


इति शङ्का स्यात् तामिति शेषः । प्रतीत एवार्थः किं न स्यादित्यत उक्तार्थे स्मृतिसम्मतिमाह
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V01" data-block-id="BGT_C04_V01" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् ।</span><span class="shloka-line">विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेब्रवीत्॥१ ॥</span></span></div>


सर्वेति ॥
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V01" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C04_V01" data-id="BGT_C04_V01_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><h4 class="gr-vyakhya-head">चतुर्थोऽध्यायः</h4>
<p class="gr-vyakhya-para">उक्तार्थसङ्गतत्वेनैतदध्यायप्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति


३२ ॥</p>
उक्तयोरिति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V33">
ज्ञानकर्मणोर्मध्येऽन्यतरस्येति प्रतीतिनिरासाय उभयोरित्युक्तम् । कर्मणोऽतीताध्याये विवृतत्वात् किमनेनेत्यतो विशेषेत्युक्तम् । उक्तकर्मयोगे रुचिजननाय पूर्वानुष्ठितोऽयं धर्म इत्युच्यते
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">श्रेयान् द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परन्तप ।</span>
<span class="shloka-line">सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते॥३३ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C04_V33
| id = BGT_C04_V33_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञस्योत्तमत्वे हेतुरुच्यते
‘इममिति’’ ॥


‘सर्वमिति’ ॥
तत्तात्पर्यं स्मृत्यैवाह


तत्र सर्वाखिलशब्दयोरेकार्थत्वप्रतीतेः ज्ञानानन्तरं कर्म नास्तीन्यथाप्रतीतेश्च निरासायाह
ब्रह्मेति ॥


सर्वमिति ॥
गीता पञ्चरात्रसङ्क्षेपश्चेत्तर्हि तस्याः सर्वोत्तमशास्त्रत्वहानिरित्यतः शब्दत एव सङ्क्षेपो नार्थत इत्याह


पूर्यते
यथेति ॥


सफलं भवतीत्याशयः । समाप्तिशब्दस्य पूर्तिवाचित्वादर्शनात् कथमत्र पूर्तिवाचित्वमित्यत आह
सर्वपञ्चरात्रार्थत्वे गीतायाः पञ्चरात्रादधमत्वमात्रं मास्तु । तावता सर्वशास्त्रोत्तमत्वं कथमित्यत आह


समाप्तेति ॥
वेदेति ॥


धनुर्विद्याविषये सम्पूर्णविद्यान् कृष्णसात्यकियुक्तपञ्चपाण्डवान् सप्त श्रेष्ठान्् मन्यस इत्युद्योगपर्वणि धृतराष्टं प्रति सञ्जयवचनम् । अस्तु पूर्तावपि समाप्तिशब्दप्रयोगः । तथाप्यत्र पूर्तिवाचित्वं कुतः? प्रतीतार्थ एव किं न स्यादित्यत आह
सर्वशास्त्रेभ्योऽतिशयेन वेदार्थपूरकपञ्चरात्राशेषार्थत्वेन गीतायाः सर्वशास्त्रोत्तमत्वं युक्तमिति भावः ॥ १ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V02" data-block-id="BGT_C04_V02" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः ।</span><span class="shloka-line">स कालेनेह महता योगो नष्टः परन्तप॥२ ॥</span></span></div>


ज्ञानेति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V03" data-block-id="BGT_C04_V03" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स एवायं मया तेद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः ।</span><span class="shloka-line">भक्तोसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम्॥३ ॥</span></span></div>


पुनर्योगकथनाज्ज्ञानानन्तरमपि कर्मानुष्ठानकथनात् ॥ ३३ ॥</p>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V03" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V03">
}}
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C04_V03_B01" data-verse="BGT_C04_V03" data-block-id="BGT_C04_V03_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">उक्तयोर्ज्ञानकर्मणोरुभयोर्विशेषविस्तरात्मकोयमध्यायः ।<br/>'ब्रह्मरुद्रेन्द्रसूर्याणां यद्दत्तं विष्णुना पुरा ।<br/>पञ्चरात्रात्मकं ज्ञानं व्यासोदात्पाण्डवेषु तत् ।<br/>तेषामेवावतारेषु सेनामध्येर्जुनाय च ।<br/>प्रादाद्गीतेति निर्दिष्टं सङ्क्षेपेणायुयुत्सवे ।<br/>यथा कुर्वन्ति कर्माणि यथा जानन्ति देवताः ।<br/>सर्वे कार्तयुगाश्चैव नृपाश्च मनुपूर्वकाः ।<br/>ज्ञातव्यं चैव कर्तव्यं यथा सर्वैर्मुमुक्षुभिः ।<br/>त्रैतादित्रिषु जातैश्च गीतायां तदुदाहृतम् ।<br/>पाण्डवाद्याः क्षेमकान्ताः करिष्यन्ति च जानते ।<br/>तथैव तेन गीताया नास्ति शास्त्रं समं क्वचित् ।<br/>वेदार्थपूर्वकं ज्ञेयं पञ्चरात्रं यतोखिलम् ।<br/>तत्सङ्क्षेपश्च गीतेयं तस्मान्नास्याः समं क्वचित्'' ॥</span></span> इति ब्रह्मवैवर्ते ॥ १-३ ॥</div>
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V34">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">तद्विदि्ध प्रणिपातेन परिप्रश्रेन सेवया ।</span>
<span class="shloka-line">उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्वदर्शिनः॥३४ ॥</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>
| verse_id = BGT_C04_V34
| id = BGT_C04_V34_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानस्य कर्मणोऽधिकत्वमुक्त्वा तदापादनं विधीयते
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V04" data-block-id="BGT_C04_V04" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः ।</span><span class="shloka-line">कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति॥४ ॥</span></span></div>


‘तत्’ इति।
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V04" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C04_V04" data-id="BGT_C04_V04_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">इदानीन्तनत्वाद्भगवतो  विवस्वतः  प्राचीनत्वात्  कथं तदुपदेष्ट्रुत्वमिति पृच्छति  ‘अपरमिति’ । तत्रार्जुनस्य भगवदज्ञानित्वप्रतीतेः प्रागुक्तानुपपत्तिरित्यत आह


तत्र स्वयं ज्ञानोपदेशायैव प्रवृत्तत्वात् ‘न त्वेवाहम्’ इति ज्ञानस्योपदिष्टत्वाच्च कथम्  ‘उपदेक्ष्यन्ति  ते ज्ञानम्’ इत्युच्यत इत्यत आह
जानन्तोऽपीति ॥


ज्ञानमिति ॥
नैवं प्रश्नेनार्जुनो भगवन्तमनादिनित्यं न जानातीति कल्प्यम्  ।  जानन्तोऽपीति  वचनात् प्रश्नस्य विशेषज्ञानाद्यर्थत्वोपपत्तेरिति भावः । स्थापनाय ज्ञातस्य दृढीकरणाय ॥ ४ ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">जन्मान्यतीतानि चेत्तर्हि न जननमरणराहित्यं भवतः । तथाच ‘अविनाशि तु’ इत्युक्तविरोध इत्यत उच्यते


उपदेक्ष्यन्तीति निश्चितत्वाभिप्रायेण । परोक्षतयोपदेक्ष्याम इत्येवोच्यमानत्वान्न ज्ञानोपदेशार्थं प्रवृत्तत्वविरोधः । न च ज्ञानस्योपदिष्टत्वविरोधः । सङ्क्षेपेणोपदिष्टत्वेऽपि ‘ज्ञानं तेऽहम्’ इत्यादिना पुनरुपदेक्ष्यमाणत्वादिति भावः ॥ ३४ ॥</p>
‘अजोऽपि’ इति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V35">
तत्र ‘आत्ममायया’  इत्येतदज्ञानवशादित्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय व्याचष्टे
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव ।</span>
<span class="shloka-line">येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि॥३५ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C04_V35
| id = BGT_C04_V35_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानं स्तूयते
आत्मेति ॥


‘यत्’ इति ॥
नात्रात्ममाययेत्यज्ञानवशादित्युच्यते । सर्वमानविरोधात् । अपि तु अवतारे परप्रेरणानिवारणाय महामायेत्यादिना मायापदोदितस्वेच्छानिबन्धनत्वमेवोच्यत इत्यर्थः । ‘प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय’ इत्येतत् प्राकृतशरीरलाभेनेत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायानूद्य प्रकृतिपदं व्याचष्टे


तत्र स्वस्मिन्, मयि चेत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाऽऽह
प्रकृतिमिति ॥


आत्मनीति ॥
नात्र प्राकृतशरीरलाभोऽभिधीयते । श्रुत्यादिविरोधस्योक्तत्वात् । किन्तु ‘अवतरसि चेत् प्रयोजनेन भाव्यम् । तथाच नानवाप्तमित्युक्तविरोधः’ इत्याशङ्कापरिहाराय प्रयोजनाभावेऽप्यवतारादिकं तादृशस्वभावत्वाद्युज्यत इत्येवोच्यत इति भावः । भवेदयमर्थो यदि हरेरवतारादि प्रयोजनं विना स्वभावादेवेति सिद्धं स्यात्, तदेव कुत इत्यत आह


ईश्वरमन्तरेण सर्वभूताधारत्वस्यान्यत्रानुपपत्तेर्न प्रतीत एवार्थ इत्यर्थः । एवं चेत् ‘अथो’ इति समुच्चयवाची शब्दो व्यर्थ इत्यत आह
देवस्येति ॥


अथो इति ॥
स स्वभावश्च अयं देव एव न तु ततो भिन्न इत्यर्थः ।</p></div></div></div></div></div>
<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>


३५ ॥</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V05" data-block-id="BGT_C04_V05" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन ।</span><span class="shloka-line">तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप॥५ ॥</span></span></div>
}}
 
</div>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V05" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V05">
</div>
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C04_V05_B01" data-verse="BGT_C04_V05" data-block-id="BGT_C04_V05_B01">'जानन्तोपि विशेषार्थज्ञानाय स्थापनाय वा ।
</div>
पृच्छन्ति साधवो यस्मात्तेन पृच्छसि पार्थिव ॥'' इत्याग्नेयवचनान्नार्जुनो भगवन्तं न जानाति ॥ ४-५ ॥</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V42">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">तस्मादज्ञानसम्भूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनात्मनः ।</span>
<span class="shloka-line">छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत॥४२ ॥</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V06" data-block-id="BGT_C04_V06" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अजोपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोपि सन् ।</span><span class="shloka-line">प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय सम्भवाम्यात्ममायया॥६ ॥</span></span></div>
| verse_id = BGT_C04_V42
| id = BGT_C04_V42_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानफलमुच्यते
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V06" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C04_V06" data-id="BGT_C04_V06_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">अस्तु विष्णोः स्वभावादेव व्यापारः । तथाप्यत्र प्रकृतिपदं कुतः स्वभाववाचीत्यत आह


‘योग’
अत एवेति ॥


इति । तत्र ‘आत्मवन्तम्’ इत्यात्मा जीवश्चेत् स्वसम्बन्धोक्तिरयुक्ताऽनुपयुक्ता च । परमात्मा चेत्सर्वेषामपि तद्वत्त्वसाम्यात् को विशेषो ज्ञानिन इत्यत आह
यतोऽत्र प्रकृतिपदं स्वभाववाच्यत एव स्वामिति विशेषणं प्रयुक्तम् । केवलमन्यार्थत्वे स्वाधीनत्वस्य  ममेत्यसाधारणशब्देनाभिधानं विनोभयसाधारणमेतन्न स्यादित्यर्थः । एतमेव न्यायमन्यत्राप्यतिदिशति


आत्मेति ॥
प्रकृतिमिति ॥


४२ ॥</p>
इत्यादिषु च स्वशब्देन विशेषणमत एवेत्यर्थः। यदि प्रकृतिपदं स्वभाववाचि तर्हि ‘मयाऽध्यक्षेण प्रकृतिः’,
<div class="gr-author-note">इतिश्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥</div>
}}
</div>
</div>
</div>


== अध्याय 5 ==
‘प्रकृतिं विद्धि’
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C05_V01">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि ।</span>
<span class="shloka-line">यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम्॥१ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C05_V01
| id = BGT_C05_V01_Nyayadeepika
| text =


<h4 class="gr-vyakhya-head">पञ्चमोऽध्यायः</h4>
इत्यत्रापि किं स्वभाववाचीत्यपेक्षायामाह
<p class="gr-vyakhya-para">हरिः ॐ  ॥  एतदध्यायप्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति


योगेति ॥
मयेति ॥


पूर्वं समुच्चितः कर्मयोगो निरूपितः । सच योगसंन्यासभेदेन द्विविधः । द्विविधयोश्च स्वरूपं सङ्क्षेपेण ‘कुरु कर्र्माणि’, ‘सङ्गं त्यक्त्वा’ इत्यादावुक्तम् । तदेवानेनाध्यायेन स्पष्टयतीत्यर्थः ।</p>
अतः स्वभावादन्यैव तत्र प्रकृतिरिति शेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रश्नवाक्यं साभिप्रायमवतारयति
<p class="gr-vyakhya-para">अन्यत्वे हेत्वन्तरं चाह


योगेति ॥
प्रकृतिमिति ॥


‘योगसंन्यस्तकर्माणम्’  इत्यादौ पठितो न्यासशब्दो यत्याश्रमविषयः, ‘योगमातिष्ठ’ इत्यादौ श्रुतो योगशब्दो गृहस्थाश्रमविषय इति कल्पयित्वा यतीनां सर्वकर्मत्यागेन ज्ञानमात्राधिकारित्वाद् गृहिणां ज्ञानपरित्यागेन कर्ममात्राधिकारित्वात् तयोरेकपुन्निष्ठत्वं न युज्यत इति भावेन योगसंन्यासयोर्मध्ये श्रेयः पृच्छति । उभयस्यापि कर्तव्यतया विहितत्वादेकेनैवानुष्ठातुमशक्यत्वादन्यतरपरित्यागेनान्यतरग्रहणे श्रेयस एव ग्राह्यत्वादिति भावः ॥ १ ॥</p>
अत्राऽदिपदेन ‘मया’ इत्यस्य सङ्ग्रहः । ‘मयाऽध्यक्षेण’ इत्यत्राधीनतया सम्बन्धित्वप्रतीतेः ‘प्रकृतिम्’ इत्यत्र ‘मे’ इति षष्ठ्या सम्बन्धित्वप्रतीतेश्चेति योज्यम् । सम्बन्धित्वेन प्रतीतेरन्या चेदत्रापि स्वामिति सम्बन्धित्वेन प्रतीतेरन्या स्यादित्यत आह
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C05_V02">
अत्रेति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ ।</span>
<span class="shloka-line">तयोस्तु कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते॥२ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C05_V02
| id = BGT_C05_V02_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">ननु योगसंन्यासयोर्मध्ये श्रेयोमात्र एवायं प्रश्नः, न तूक्तरीत्या विरोधाभिप्रायेण । तथात्वे परिहाराभावादित्यतः परिहारवाक्याभिप्रायमाह
भवेदिदं यदि स्वशब्दः सम्बन्धवाच्येव स्यात् । न चैवम् । अत्र स्वशब्दस्य मुख्यतः स्वरूपवाचित्वादिति । बाधकाभावात् स्वरूपवाच्येव न तु सम्बन्धवाचीति भावः । स्वशब्दस्य स्वरूपवाचित्वं कुत्र दृष्टमित्यतः स्वभावपदगतस्वशब्दस्य तद्दृष्टमिति भावेनाह


एकेति ॥
स्वभाव इति ॥


उभयोरेकपुंयोग्यत्वात्, निःश्रेयसकरत्वाच्च अनुष्ठेयत्वादन्यतरस्य श्रेष्ठत्वे प्रश्नो व्यर्थ एव । अथ स्वरूपज्ञानमात्रार्थः प्रश्नश्चेद्योग एव विशिष्ट इति भावः । योगसंन्यासयोरेकपुंयोग्यत्वाभिधायकं पदमत्र न श्रूयत इत्यतस्तत्पठित्वा व्याचष्टे
स्वभावपदगतस्वशब्दस्य स्वेति शब्दस्य, अन्यत्वमात्रापादने नानिष्टम् । अर्थद्वयाङ्गीकारात् । अन्यैवेत्यापादनमयुक्तम् । स्वशब्दस्य स्वरूपवाचित्वस्यापि भावेन ‘मे’ इतिवदितराव्यावर्तकत्वादिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु स्वभावस्य स्वरूपत्वमयुक्तम् । स्वस्य भावो हि स्वभाव इत्यत आह


उभाविति ॥
स्वभाव इति ॥


द्वावपि प्रत्येकं श्रेयस्करावित्यर्थः किं न स्यादित्यत आह
रूढिबलेनेदमेव निर्वचनं, नान्यदिति भावः। स्वभावपदगतस्वशब्दस्य स्वरूपवाचित्वे तेनैव पूर्तेः भावशब्दो व्यर्थ इत्यत आह


संन्यासस्त्विति ॥
भावेति ॥


योगरहितसंन्यासस्य अनर्थकरत्वोक्तेः संन्यासरहितयोगस्यैवासम्भवात् समुच्चितयोरेवात्र निःश्रेयसकरत्वमुच्यते न प्रत्येकमिति भावः ॥ २ ॥</p>
यदि स्वशब्दमात्रं प्रयुज्यते तदा स्वशब्दस्य स्वीयेऽपि प्रयोगात् तदाशङ्का स्यात् । तां निवारयितुं भावशब्दः प्रयुज्यते । भावशब्दयुक्तस्वशब्दस्य स्वरूप एव प्रतीतिजनकत्वादिति भावः ।</p>
}}
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वत्र प्रकृतिपदं स्वभाववाचकं चेत्तर्हि प्रकृतिमित्युक्ते स्वस्वभावमित्युक्तं भवति । स्वशब्दद्वयं च स्वरूपवाचीत्युक्तम् । तथाच पुनरुक्तिरित्यत आह
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C05_V03">
स्वेति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति ।</span>
<span class="shloka-line">निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते॥३ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C05_V03
| id = BGT_C05_V03_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">कथं योगसंन्यासयोः समुच्चयो युज्यते? यतिगृहस्थयोरधिकारभेदादित्याशङ्कापरिहाराय श्लोकमवतारयति
यथा अस्वरूपेऽप्युपचारेण स्वरूपपदप्रवृत्तेस्तत्परिहराय स्वस्वरूपमित्युच्यते । न च तत्र स्वरूपवाचिस्वशब्दद्वयसद्भावेऽपि पुनरुक्तिदोषः । एवमस्वभावेऽप्युपचारेण स्वभावपदप्रवृत्तेस्तदाशङ्कानिवारणाय स्वस्वभाव इत्युच्यते । अतो न पुनरुक्तिदोष इत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अजोऽपीति श्लोकत्रयं श्रुत्यैव व्याचष्टे


द्वेषादीति ॥
स्रष्ट्रुत्वादीति ॥


अत्र
६ ॥ ७ ॥ ८ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V07" data-block-id="BGT_C04_V07" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत ।</span><span class="shloka-line">अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम्॥७ ॥</span></span></div>


‘संन्यस्तकर्माणम् ’इत्यादौ । एवं ‘योगमातिष्ठ’ इत्यादौ भगवदर्पणादियोग एवाभिप्रेतो न गृहस्थाश्रम इत्यपि द्रष्टव्यम् । ननु कथं द्वेषादिवर्जनस्य संन्यासत्वमत्रोच्यते ? ‘काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः’ इति काम्यकर्मपरित्यागस्य संन्यासत्वाभिधायकवाक्यविरोधादित्यत आह
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V07" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V07">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C04_V07_B01" data-verse="BGT_C04_V07" data-block-id="BGT_C04_V07_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narayanashruthi-id">आत्ममायया आत्मेच्छया । प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय स्वभावम् । 'देवस्यैष स्वभावोयम्'' इत्यादिश्रुतेश्च । अत एव स्वशब्देन विशेषणं 'प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य'' इत्यादिषु । 'मयाध्यक्षेण प्रकृतिः'' इत्यादिषु तु न स्वशब्दः । 'प्रकृतिं विदि्ध मे पराम्'' इत्यादिषु सम्बन्धित्वेन प्रतीतेरन्या । अत्र तु स्वशब्दः स्वरूपवाची । स्वभाव इत्यत्रापि स्वाख्यो भावः स्वभावः । भावशब्दस्तु सम्बन्ध्याशङ्कानिवृत्तये । स्वस्वभाव इति तु स्वस्वरूपमितिवदुपचारत्वाशङ्कां निवर्तयति ।<br/>'स्रष्टृत्वादिस्वभावत्वात्स्वेच्छया विष्णुरव्ययः ।<br/>सृष्ट्यादिकं करोत्यद्धा स्वयं च बहुधा भवेत्'' ॥</span>></span> इति नारायणश्रुतिः॥ ६,७ ॥</div>


न चेति ॥
</div>
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V08" data-block-id="BGT_C04_V08" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् ।</span><span class="shloka-line">धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे॥८ ॥</span></span></div>


भवेत्तद्विरोधो यद्यत्र द्वेषादिवर्जनमात्रं संन्यासत्वेन विवक्षितं स्यात् । नैतदस्ति । काम्यकर्मपरित्यागेनापि सहितस्य द्वेषादिवर्जनस्य संन्यासत्वेनाभिप्रेतत्वादित्यर्थः । कथमत्र काङ्क्षादिवर्जनस्य संन्यासत्वमुच्यते? ‘सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः’ इति तस्य त्यागत्वेनोक्तत्वात् । न च संन्यासत्यागयोरैक्यादविरोधः । ‘काम्यानाम्’ इति श्लोके न्यासात्त्यागस्य पृथक्त्वेनोक्तेस्तद्विरोधादित्यत आह
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V09" data-block-id="BGT_C04_V09" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः ।</span><span class="shloka-line">त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोर्जुन॥९ ॥</span></span></div>
 
न चेति ॥


भवत्येवाकाङ्क्षादिवर्जनं न्यासः  । न च तस्य त्यागत्वोक्तिविरोधः । न्यासत्यागयोरैक्यात् । न च पृथक्त्वोक्तिविरोधः । यथा खलु पाण्डवानां कुरुत्वेऽपि  ‘सन्तानबीजं कुरुपाण्डवानाम्’ इति पृथगुक्तिर्युज्यते, पाण्डवानां कुर्ववान्तरभेदत्वेन कुरुपाण्डवानां साक्षादैक्याभावात्, एवं त्यागस्य न्यासत्वेऽपि न्यासावान्तरभेदत्वेन त्यागन्यासयोः साक्षादैक्याभावात् पृथग्वचनोपपत्तेरिति भावः । न्यासादिशब्दस्य यत्याद्याश्रमार्थत्वं गृहीत्वा तयोरधिकारभेदात् समावेशायोगो यश्चोदितोऽसौ न्यासादिशब्दस्य तदर्थत्वानङ्गीकारेण परिहृतः ॥ ३ ॥</p>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V09" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V09">
}}
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C04_V09_B01" data-verse="BGT_C04_V09" data-block-id="BGT_C04_V09_B01">'येषां गुणानां ज्ञानेन मुक्तिरुक्ता पृथक्पृथक् ।
</div>
वेदेषु चेतिहासेषु सा तु तेषां समुच्चयात् ।
</div>
एवमेव शमादीनां नान्यथा तु कथञ्चन'' ॥ इति ब्रह्मवैवर्तवचनाज्जन्म कर्म चेत्यादिषु न तावन्मात्रेण मोक्षः ॥९ ॥</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C05_V04">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">साङ्ख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः ।</span>
<span class="shloka-line">एकमप्यास्थितः सम्यगुभयोर्विन्दते फलम्॥४ ॥</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V09" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C04_V09" data-id="BGT_C04_V09_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">एवं स्वभावादेवावतारादिस्वव्यापारमुक्त्वा तज्ज्ञानफलमुच्यते
| verse_id = BGT_C05_V04
| id = BGT_C05_V04_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">अथासावधिकारभेदोऽपि न युज्यत इत्युच्यते
‘जन्मेति’ ।


‘साङ्ख्य’ इति ॥
तत्रेश्वरजन्मकर्मज्ञानमात्रेण  मोक्षो  भवतीत्यन्यथाप्रतीतिं  निराचष्टे


दुर्गमार्थत्वाच्छ्लोकं  व्याचष्टे
येषामिति ॥


बाला इति ॥
समुच्चयादेव भवतीति ज्ञातव्यमिति शेषः । शमादीनां समुच्चयादेव ज्ञानं भवतीति ज्ञातव्यम् । पृथक्पृथग्ज्ञानसाधनत्वोक्तावपीत्यर्थः । उक्तो ग्राह्य इति शेषः ॥ ९ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V10" data-block-id="BGT_C04_V10" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः ।</span><span class="shloka-line">बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः॥१० ॥</span></span></div>


ज्ञानमार्गं सम्यगास्थित एव ज्ञानफलं प्राप्नोति । कर्ममार्गं च सम्यगास्थित एव कर्मफलं प्राप्नोतीत्यर्थः ।</p>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V10" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V10">
<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानैकगम्ययतिप्राप्यस्थानप्राप्तिसद्भावाच्च  गृहिणां  ज्ञानाधिकारोऽस्तीत्युक्त्वा उपसंह्रियते
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C04_V10_B01" data-verse="BGT_C04_V10" data-block-id="BGT_C04_V10_B01">'मयं प्रधानमुद्दिष्टं प्राधान्यं यैर्हरेर्मतम् ।
भगवन्मयास्ते विज्ञेयास्ते मुच्यन्ते न चापरे'' ॥ इति च ।
मयि भावो मद्भावः ॥१० ॥</div>


‘यत्’ इति ॥
४ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V10" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C04_V10" data-id="BGT_C04_V10_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">एतज्ज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वं कुत इत्यत उच्यते


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C05_V05">
‘वीतेति’ ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">यत्साङ्ख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते ।</span>
<span class="shloka-line">एकं साङ्ख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति॥५ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C05_V05
| id = BGT_C05_V05_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">तत्र ‘एकं साङ्ख्यम्’ इत्युपसंहारवाक्ये ज्ञानकर्मणोरैक्यं किमर्थमुच्यत इत्यतो यथावद्व्याचष्टे
तत्र ‘मन्मयाः’ ‘मद्भावमागताः’ इत्येतदन्यथाप्रतीतिनिरासाय स्मृत्यैव व्याचष्टे


तस्मादिति ॥
मयमिति ॥


ज्ञानिनां
यद्यपि भगवान् प्रधानो येषां ते भगवन्मया इति साक्षादर्थः । तथापि सर्वेषां भगवान् प्रधानो एव । ज्ञानिनां को विशेष इत्यतः ‘प्राधान्यं यैर्हरेर्मतम्’ इत्युक्तम् । ‘मद्भावमागताः’ इत्यस्यार्थः ‘ते मुच्यन्ते’ इति । मद्भावपदं कथं मोक्षवाचकमित्यत आह


यतीनामिति शेषः । ननु सम्यक्कर्मानुष्ठानेनैव  कर्मी  कर्मफलं प्राप्नोति चेत्तथापि कुतस्तस्य ज्ञानमित्यत आह
मयीति ॥


न हीति ॥
मयि भावः सायुज्यादिः ॥ १० ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V11" data-block-id="BGT_C04_V11" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् ।</span><span class="shloka-line">मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः॥११ ॥</span></span></div>


एवं सम्यग्ज्ञानमार्गानुष्ठानैनैव ज्ञानफलं प्राप्नोति चेत्तथापि कुतो ज्ञनिनः कर्मेति शङ्कायां न हि कर्म विना ज्ञानमार्गस्य सम्यगनुष्ठानं भवति । सम्पूर्णफलसाधनत्वाभावादिति परिहारो द्रष्टव्यः । अत्र स्मृतिसम्मतिं चाह
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V11" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C04_V11" data-id="BGT_C04_V11_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">त्रैविद्यानामपि मोक्षसद्भावात् को विशेषस्त्वामुपाश्रितानामित्यत उच्यते


निष्काममिति ॥
‘ये यथा’ इति ॥


अनेन कर्मिणां ज्ञानमुच्यते
तत्र नमन्तं नमतीत्याद्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाऽह


‘बुद्ध्या’ इति ॥
तथैवेति ॥


ज्ञानिनां कर्म, मुक्तिः इत्युभयम् ।</p>
न ज्ञानिनां त्रैविद्यानां च फलसाम्यम् । सेवानुसारेणैव मम फलदत्वात् । सेवायाश्च वैषम्यादिति  भावः  ।  त्रैविद्यानामन्यदेवतायाजित्वात्  कथमुच्यते मां प्रपद्यन्त इतीत्यतो देवता यजन्तो यदि कर्मणां सिद्धिमाकाङ्क्षन्तो भवन्ति तर्हि मम वर्त्मानुवर्तन्त  एव  ।  अन्यथा  कर्मफलाभावादित्युच्यते  ‘मम’ इति । तत्र त्रैविद्या  अपि  चेद्भगवद्वर्त्मानुवर्तन्ते  तर्हि  भागवतत्रैविद्यभेदो  न  स्यादित्यतः श्लोकं व्याचष्टे
<p class="gr-vyakhya-para">कर्मिणां ज्ञानसद्भावे हेत्वन्तरमाह


एतस्मादिति ॥
अन्येति ॥


गृहीणामपि ज्ञानसद्भावादेवेत्यर्थः । अनेन
मत्समर्पणेन अन्त इति शेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र स्मृतिसंमतिं चाह


‘यत्साङ्ख्यैः’
अन्येति ॥


इति व्याख्यातं भवति । उभयोरपि ज्ञानकर्मसद्भावे  कथमाश्रमभेद इत्यत आह
११ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V12" data-block-id="BGT_C04_V12" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">काङ्क्षन्तः कर्मणां सिदि्धं यजन्त इह देवताः ।</span><span class="shloka-line">क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिदि्धर्भवति कर्मजा॥१२ ॥</span></span></div>


तस्मादिति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V12" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V12">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C04_V12_B01" data-verse="BGT_C04_V12" data-block-id="BGT_C04_V12_B01">तथैव भजामि । तदनुसारिफलदानरूपेण । अन्यदेवतायाजिनामपि मत्समर्पणेन वैष्णवमार्गानुवर्तनेनैव सम्यक् फलं भवति ॥
अन्यदैवतपूजापि यस्मिन्नन्ते समर्पिता स्वर्गादिफलहेतुः स्यात् नान्यथा तं भजेद्धरिम् ॥ इत्याग्नेये ॥ ११-१२ ॥</div>


उभयोरप्युभयसद्भावस्य युक्त्यादिसिद्धत्वादिति भावः । सङ्कोचविकाससम्भवः  ॥ ५ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V13" data-block-id="BGT_C04_V13" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः ।</span><span class="shloka-line">तस्य कर्तारमपि मां विद्ध्यकर्तारमव्ययम्॥१३ ॥</span></span></div>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V13" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V13">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C04_V13_B01" data-verse="BGT_C04_V13" data-block-id="BGT_C04_V13_B01">'सत्वसत्वाधिकरजोरजोभिस्तमसा तथा ।<br/>वर्णा विभक्ताश्चत्वारः सात्विका एव वैष्णवा'' इति च ।<br/>कर्मविभागं शमो दम इत्यादिना वक्ष्यति ।<br/>'वैष्णवाः सात्विका एव तामसा एव चापरे ।<br/>दौर्लभ्यसुलभत्वेन तेषां वर्णादिभिन्नता'' ॥ इति च ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">'स्वाभाविको ब्राह्मणादिः शमाद्यैरेव भिद्यते ।<br/>योनिभेदकृतो भेदो ज्ञेय औपाधिकस्त्वयम् ।<br/>विष्णुभक्तिश्चानुगता सर्ववर्णेषु विश्पतिम् ।<br/>आरभ्य हीयतेथापि भेदः स्वाभाविकस्ततः'' ॥</span></span> इति नारदीये ।<br/>'कर्तापि भगवान्विष्णुरकर्तेति च कथ्यते ।<br/>तस्य कर्ता यतो नान्यः स्वतन्त्रत्वात्परात्मनः'' ॥ इति च ।<br/>अपिशब्दो गुणसमुच्चयार्थः । कर्ता मे नास्तीत्यपि विद्धीति ॥१३ ॥</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C05_V06">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः ।</span>
<span class="shloka-line">योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म नचिरेणाधिगच्छति॥६ ॥</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V13" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C04_V13" data-id="BGT_C04_V13_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">भगवद्भजनेन विना कुतो न फलमित्यतस्तस्य पितृत्वाद्युज्यत इत्युच्यते ‘चातुर्वर्ण्यम्’ इति । अत्र गुणानां त्रित्वात् कथं चातुर्वर्ण्यस्य गुणविभाग इत्याशङ्कां स्मृत्यैव परिहरति
| verse_id = BGT_C05_V06
| id = BGT_C05_V06_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">समुच्चितयोरेव योगसंन्यासयोर्निःश्रेयसकरत्वमुक्तम् । असमुच्चये बाधकमुच्यते
सत्त्वेति ॥


‘संन्यासस्तु’ इति  ॥
राजससात्त्विकेषु सात्त्विको ब्राह्मणः । सत्त्वमधिकं यतो रजसस्तद्वान् क्षत्रियः । समसत्त्वरजोवान् वैश्यः । रजोपेक्षयाऽधिकतमोवान् शूद्र इत्यर्थः । अनेन सत्त्वप्रधानत्वं ब्राह्मणादीनामुक्तम् । तस्यापवादमाह
 
सात्त्विका एवेति ॥
 
वैष्णवा एव सात्त्विकाः सत्त्वप्रधानाः । न ब्राह्मणत्वादिप्रयुक्तं सात्त्विकत्वादीत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कर्मविभागः कीदृश इत्यत आह
 
कर्मेति ॥
 
यदि वैष्णवा एव सात्त्विकास्तर्हि ‘ब्राह्मणाः सात्त्विकाः’ इत्याद्युक्तिः किंनिमित्तेत्याशङ्कां स्मृत्यैव परिहरति


तत्स्मृत्यैव व्याचष्टे
वैष्णवा इति ॥


मोक्षेति ॥
अपरे


योग इति ॥
द्वेषिणः । वैष्णवानां शूद्रादिषु दौर्लभ्याद् ब्राह्मणादिषु सौलभ्याद् ब्राह्मणा एव सात्त्विका इत्यादिरूपेण सात्त्विकत्वादीनां वर्णाश्रमभेदेन भिन्नतोच्यत इत्यर्थः । यथा सात्त्विकत्वादिकं न वर्णमात्रलक्षणं तथा शमादिकमपि न वर्णमात्रलक्षणम् । किन्तु स्वाभाविकवर्णलक्षणमित्यत्र स्मृतिमाह


उच्यत इति शेषः । विष्ण्वर्पिततया तद्रूप इति सम्बन्धः । पादत्रयम् उत्तरार्धव्याख्यानम् । ‘नान्यः’ इति पूर्वार्धस्य । तद्विवृणोति
स्वाभाविक इति ॥


विष्ण्विति ॥
नन्वस्वाभाविकं ब्राह्मणत्वादिकं कीदृशमित्यत आह


आदिपदेन स्वोचितकर्मणां विष्ण्वर्पणादिकं न कार्यमिति बुद्ध्या कृतो नरकफल इति ज्ञातव्यम् । ‘अयोगतः’ इति योगरूपत्वं विनेति किमर्थमुच्यते । योगं विनेत्येव किं न स्यादित्यत आह
योनीति ॥


यमिति ॥
अयमिति प्रसिद्धः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">स्वाभाविकब्राह्मणस्यैव शमादिकम् । स्वाभाविकक्षत्रियस्यैव शौर्यादीत्याद्युक्तम् । तत्रापवादमाह


‘यं संन्यासम्’ इति योगसंन्यासयोरैक्यस्य वक्ष्यमाणत्वात् संन्यासस्य योगरूपत्वमेव वाच्यमित्यर्थः । योगसंन्यासयोरैक्ये ‘संन्यासः कर्मयोगश्च’ इति पृथगुक्तिः कथमित्यत आह
विष्ण्विति ॥


योगेति ॥
शमादिपदोदिता विष्णुभक्तिः न केवलं ब्राह्मणस्यैव, अपि तु सर्ववर्णेष्वनुगतेत्यर्थः । उपलक्षणं चैतत् । दमादिकमप्येवं द्रष्टव्यम् । क्षत्रिये शमवति राष्ट्रविप्लवः स्यादित्यतो नायं शमः प्रसिद्धः । अपि तु विष्णुभक्तिरिति शम इति वक्तव्ये तदर्थ एवोक्तः । शमादीनां क्षत्रियादिष्वपि सद्भावे कथमयं ब्राह्मणोऽयं नेति स्वाभाविकवर्णभेदज्ञानमित्यत आह


योगो न्यासश्चेत्येक एवार्थः । अपि तु न्यासो योगावान्तरभेदः । अतः कुरुपाण्डववत् पृथगुक्तिरुपपन्नेत्यर्थः ॥ ६ ॥</p>
विश्वपतिमिति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C05_V07">
ब्राह्मणे शमादीनां बाहुल्यात् क्षत्रियादिषु क्रमेणाबहुलत्वाच्छमादीनां बाहुल्याबाहुल्यतोऽयं ब्राह्मणोऽयं नेति स्वाभाविको वर्णभेदो ज्ञातव्य इत्यर्थः ।</p>
<div class="teeka-block">
<p class="gr-vyakhya-para">यथा भवान् सर्वस्य कर्ता एवं भवतोऽप्यन्यः कर्ताऽस्ति किमित्यपेक्षायामुच्यते तस्येति । तत्र कर्तारमप्यकर्तारं विद्धि, कर्तृत्वस्य मायिकत्वादित्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय स्मृत्यैव व्याचष्टे
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेंद्रियः</span>
<span class="shloka-line">सर्वभूतात्मभूतात्माकुर्वन्नपि न लिप्यते॥ ७ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C05_V07
| id = BGT_C05_V07_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">योगरूपतां विना न्यासस्यानर्थसाधनत्वमुक्त्वा ‘योगयुक्तः’ इत्यनेन योगरूपसंन्यासस्योक्तं मोक्षसाधनत्वं प्रपञ्च्यते
कर्तेति ॥


योगयुक्त इति ॥
एवंविधकर्तृत्वाकर्तृत्वयोरविरुद्धत्वात् कर्तारमप्यकर्तारं विद्धीत्यत्रापिशब्दो व्यर्थ इत्यत आह


तत्र योगसंन्यासयोरेव वक्तव्यत्वात् तयोश्च योगयुक्तादिपदैरुक्तत्वात् ‘सर्वभूतात्मभूतात्मा’ इति किमुच्यत इत्यत आह
अपीति ॥


सर्वेति ॥
तत्प्रकारं दर्शयति


अनेनापि योग एवोच्यत इति नासङ्गतिः । नापि योगयुक्तपदेन योगस्योक्तत्वाद्वैय्यर्थ्यम् । योगयुक्तपदेन कर्मयोगस्योक्तत्वात् , अनेन ध्यानयोगस्योक्तत्वादिति भावः ।</p>
॥ कर्तेति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">अत्राधिकारिणः सर्वभूतैक्यमुच्यते । अतः कथमियं ध्यानयोगोक्तिरित्युच्यत इत्यतः तत् स्मृत्यैव व्याचष्टे


आदानादिति ॥
१३ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V14" data-block-id="BGT_C04_V14" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा ।</span><span class="shloka-line">इति मां योभिजानाति कर्मभिर्न स बद्ध्यते॥१४ ॥</span></span></div>


भूतमनाः
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V14" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V14">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C04_V14_B01" data-verse="BGT_C04_V14" data-block-id="BGT_C04_V14_B01">जीवाभेदनिवृत्त्यर्थं मामिति विशेषणम् ॥ १४ ॥</div>


स्थितमनाः ॥ ७ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V14" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C04_V14" data-id="BGT_C04_V14_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">सर्वकर्तृत्वे भगवतः कर्मलेपः स्यादित्यत उच्यते ‘न माम्’ इति । तत्र मामित्यस्य सिद्धत्वात्  ‘इति माम्’ इति पुनरस्मच्छब्दः किमर्थ इत्यत आह


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C05_V09">
जीवेति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">प्रलपन् विसृजन् गृह्णन् उन्मिषन् निमिषन् अपि ।</span>
<span class="shloka-line">इंद्रियाणींद्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन्॥९ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C05_V09
| id = BGT_C05_V09_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">योगरूपसंन्यासस्य मोक्षहेतुत्वमुक्तम् । तत्र संन्यासस्य योगरूपत्वं केन प्रकारेणेत्यतस्तत्परिहारत्वेन श्लोकद्वयमवतारयति
स्वस्येश्वराभेदाभिप्रायेण स्वात्मानमुद्दिश्य ‘न मां कर्माणि लिम्पन्ति’ इत्यादि यो जानातीत्यन्यथाप्रतीतिः स्यात् । तन्निराकरणार्थम् इति मां योऽभिजानाति, न स्वात्मानमिति भावेन मामिति विशेषणं प्रयुक्तमित्यर्थः ॥ १४ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V15" data-block-id="BGT_C04_V15" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः ।</span><span class="shloka-line">कुरु कर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम्॥१५ ॥</span></span></div>


यथेति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V16" data-block-id="BGT_C04_V16" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">किं कर्म किमकर्मेति कवयोप्यत्र मोहिताः ।</span><span class="shloka-line">तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेशुभात्॥१६ ॥</span></span></div>


तत्रेन्द्रियाणामेव स्वातन्त्र्येण कर्तृत्वमुच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय स्मृत्यैव व्याचष्टे
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V17" data-block-id="BGT_C04_V17" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः ।</span><span class="shloka-line">अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः॥१७ ॥</span></span></div>


विष्णुनेति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V17" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V17">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C04_V17_B01" data-verse="BGT_C04_V17" data-block-id="BGT_C04_V17_B01">कर्मापि नो मत्त इति बोद्धव्यमित्यादि ॥ १७ ॥</div>


९ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V17" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C04_V17" data-id="BGT_C04_V17_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि’ इति प्रतिज्ञातमुच्यते
‘कर्मणः’ इति ॥


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C05_V10">
तद्दुर्गमार्थत्वाद्व्याचष्टे
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः ।</span>
<span class="shloka-line">लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा॥१० ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C05_V10
| id = BGT_C05_V10_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">योगरूपसंन्यासवतो मुक्तिर्भवतीति नोपचारमात्रमिति भावेन पुनः फलमुच्यते
कर्मेति ॥


ब्रह्मणि इति ॥
मत्त एव भवतीति बोद्धव्यम् । असमानपदस्थस्य रेफोत्तरस्य नस्य णत्वं दृष्टं  ‘ब्रह्मण इन्द्र उपयाहि विद्वान्’ इत्यादौ । आदिपदेन ‘बोद्धव्यं च’ इत्यादेरपि पूर्ववद्योजनां सूचयति  ॥ १७ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V18" data-block-id="BGT_C04_V18" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः ।</span><span class="shloka-line">स बुदि्धमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत्॥१८ ॥</span></span></div>


तत्र कर्मणां ब्रह्मण्याधानं नामाकरणमेवेत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V18" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V18">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C04_V18_B01" data-verse="BGT_C04_V18" data-block-id="BGT_C04_V18_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">कर्मणि जीवे अस्वातन्त्र्यादकर्म कर्मविधिफलयोरभावात् । अकर्मणि विष्णौ । स्वातन्त्र्यात्सर्वकर्तृत्वम् ।<br/>करोस्मिन् मीयत इति कर्म जीव उदाहृतः ।<br/>विधिशब्देनामितत्वात् अकर्म भगवान् हरिः ॥</span></span> इति नारदीये ।<br/>कर इति सकारान्तः अदृष्टवाची । क्रियावाची वा । तदधीनत्वात् । प्रसिद्धश्च जीवे कर्मशब्दः पञ्चरात्रे । कृत्स्नफलवत्वात् कृत्स्नकर्मकृत् ।<br/>॥१८ ॥</div>


तत्पूजेति ॥
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V18" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C04_V18" data-id="BGT_C04_V18_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">एतद्बोधनं स्तूयते


आधानं कर्मणामिति शेषः । अन्यथा करोतीत्यस्य व्याघातादिति भावः । भवत्पक्षेऽपि यदि कर्माणि भगवत्कृतानि तर्हि जीवस्याकर्तृत्वं स्यात् । तथाच करोतीति व्याहतं स्यात् । मम शुभार्थमिति चासम्भवीत्यत आह
‘कर्मणि’ इति ।


स्वातन्त्र्येति ॥
तत्र पूर्वार्धं दुर्गमार्थत्वाद् व्याचष्टे


कर्मणां भगवत्कृतत्वे जीवस्याकर्तृत्वं स्यादिति सत्यमेव । न च तावता जीवस्य कर्तृत्वफलसम्बन्धानुपपत्तिः । स्वातन्त्र्याभावविवक्षयैव अकर्तृत्वस्याभ्युपगतत्वेन भगवदधीनतया कर्तृत्वोपपत्तेरिति भावः । अस्वतन्त्रत्वे च जीवस्य भगवत्पूजाकर्तृत्वं शुभयोगश्च  न  युज्यते । अस्वतन्त्रे कर्तृशब्दप्रयोगस्य फलसम्बन्धस्य चादर्शनादित्याशङ्कां स्मृत्यैव परिहरति
कर्मणीति ॥


स्ववन्दनमिति ॥
कर्मविधिफलयोरभावाद् अकर्मेत्यनेन  तद्भावाज्जीवः कर्मेति सूचितम्  । जीवेश्वरयोरेवं  व्युत्पत्त्या  कर्माकर्मपदवाच्यत्वं कुत इत्यत आह


कारितं
कर इति ॥


शिशुनेति शेषः । शिशुकर्तृकं भवेदिति सम्बन्धः ॥ १० ॥</p>
अमितत्वादविषयीकृतत्वादित्यर्थः । कोऽयं करो नामेत्यत आह
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C05_V13">
कर इति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्यास्ते सुखं वशी ।</span>
<span class="shloka-line">नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन्॥१३ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C05_V13
| id = BGT_C05_V13_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">इतश्च कर्मणां ब्रह्मण्याधानं नाम तत्र स्वस्य स्वातन्त्र्याभिमानत्याग एव । न तु स्वरूपपरित्याग इत्याह
करशब्दस्य हस्तादिवाचित्वमेव दृष्टं, नादृष्टादिवाचित्वमित्यत उक्तम् ।


अत इति ॥
सकारान्त इति ॥


‘ब्रह्मण्याधाय कर्माणि’ इति संन्यासो ह्युच्यते । तल्लक्षणं च ‘सर्वकर्माणि’ इत्यनेन प्रपञ्च्यते । तत्र कर्मणां स्वरूपपरित्यागाभावादेव हि मनसैव त्यागोऽभिहितः । अतश्च नात्रापि कर्मणां स्वरूपत्यागोऽर्थ  इति भावः  । मनसैव  त्यागाभिधाने  कथं स्वरूपत्यागाभाव इत्यह आह
हस्तादिवाचिनोऽयम्, सकारान्तोऽन्य एवेति भावः । कर्मविधिवाची चेति द्रष्टव्यम् । अत एव कर्मविधीत्याद्युक्तम् । अनेन विधिशब्देनामित त्वम् अकर्मपदेन कथमुच्यत इति परास्तम् । अकर्तरि जीवे कथं करो मीयत इत्यत आह


अस्वातन्त्र्येति ॥
तदिति ॥


मनसैव कर्मन्यासो नाम स्वातन्त्र्याभिमानपरित्याग एव । न तु स्वरूपत्यागः । तथात्वे मनसेति विशेषणवैय्यर्थ्यादिति भावः ॥ १३ ॥</p>
नाकर्तरि क्रियादर्शनं विरुद्धं, स्वातन्त्र्येणाकर्तृत्वेऽपि भगवदधीनकर्तृत्वादिति भावः । अत एव पूर्वमस्वातन्त्र्यादित्याद्युक्तम् । कर्मशब्दस्य जीवे विद्वद्रूढिं च दर्शयति
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C05_V14">
प्रसिद्धश्चेति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः ।</span>
<span class="shloka-line">न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते॥१४ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C05_V14
| id = BGT_C05_V14_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं जीवानां स्वातन्त्र्याभावापेक्षयैवाकर्तृत्वं, परतन्त्रकर्तृत्वं त्वस्त्येवेति न तद्युक्तम् । ‘न कर्तृत्वम्’ इत्युत्तरवाक्यविरोधादित्यत आह
ननु ज्ञानिनः स्वातन्त्र्येण पारतन्त्र्येण वा कृत्स्नकर्माकरणात् कथं कृत्स्नकर्मकृत्त्वमुच्यत इत्यत आह


यथेति ॥
कृत्स्नेति ॥


स्वतो जीवानां स्वतन्त्रकर्तृत्वाद्यभावेऽपि परमात्मदत्तं तदस्ति । अतः कथं ब्रह्मण्याधानमुच्यत इत्याशङ्कामेवात्र परिहरति । न तु सर्वात्मना जीवानां कर्तृत्वाभावं वक्तीति भावः । कर्मफलसंयोगे च स्वातन्त्र्यमित्यपि संयोज्यम् । अनेन ‘न कर्तृत्वं न कर्माणि’ इति पौनरुक्त्यं च परिहृतम् । नन्वत्र कर्तृत्वाद्यभाव एवोच्यते, न तु तत्रास्वातन्त्र्यम् । अतः कथमनेनैषा शङ्का परिह्रियत इत्यत आह
स्वयोग्याशेषकर्मफलमोक्षस्य नियतत्वादिति भावः ॥ १८ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V19" data-block-id="BGT_C04_V19" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यस्य सर्वे समारम्भाः कामसङ्कल्पवर्जिताः ।</span><span class="shloka-line">ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः॥१९ ॥</span></span></div>


क्रियायामिति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V20" data-block-id="BGT_C04_V20" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तोनिराश्रयः ।</span><span class="shloka-line">कर्मण्यभिप्रवृत्तोपि नैव किञ्चित्करोति सः॥२० ॥</span></span></div>


कर्तृत्वादिकं न सृजतीत्यस्य तत्र स्वातन्त्र्यं न सृजतीत्येवार्थः । अतो भवत्येतदाशङ्कापरिहार इत्यर्थः । नन्वत्रेश्वरस्यैव कर्तृत्वाद्यभाव उच्यत इति किं न स्यादित्यत आह
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V20" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V20">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C04_V20_B01" data-verse="BGT_C04_V20" data-block-id="BGT_C04_V20_B01">अनिराश्रयो भगवदाश्रयत्वात् । मुक्तस्य स्वातन्त्र्याभिमानात् ॥२०॥</div>


अन्यथेति ॥
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V20" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C04_V20" data-id="BGT_C04_V20_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">न केवलं कर्तृत्वाभिमानपरित्यागेन कृत्स्नकर्मकृत्त्वादि । अपि तु कामादिपरित्यागेनापि भाव्यमित्युच्यते यस्येत्यादिश्लोकपञ्चकेन । तत्र निराश्रय इत्यन्यथा पदविभागप्रतीतिनिरासायाह


यद्यत्रेश्वरस्यैव कर्तृत्वाद्यभाव उच्यते तदा लोकस्य कर्तृत्वादिकं न सृजतीति व्यर्थं स्यादित्यर्थः ।</p>
अनिराश्रय इति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं जीवस्य पारतन्त्र्येण कर्तृत्वाद्यस्तीति न तद्युक्तम् । कर्तृत्वादि ईश्वरो लोकस्य न सृजतीत्युक्तत्वात् । न च तस्य तत्र स्वातन्त्र्यं न सृजतीत्यर्थः । कर्तृत्वादिसद्भावेऽपि स्वातन्त्र्याप्रदानाभिप्रायेण कर्तृत्वादिकं न सृजतीत्येवंजातीयप्रयोगादर्शनादित्यत आह


जनपद इति ॥
प्रतीतप्रकारेणैव पदविभागः किं न स्यादित्यत आह


यद्यत्र जीवानां सर्वात्मनेश्वरस्य च कर्तृत्वं न निषिध्यते तर्हि  ‘स्वभावस्तु प्रवर्तते’ इति स्वभावादेव प्रवृत्तिकथनं न युज्यत इत्यत  आह
भगवदिति ॥


स्वयमेवेति ॥
ज्ञानिनोऽपि भगवदाश्रयत्वेन ‘अज्ञानां ज्ञानिनां चैव’ इत्यादावुक्तत्वान्निराश्रयत्वानुपपत्तेर्न प्रतीतप्रकारेण पदविभाग इत्यर्थः ॥ २० ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V21" data-block-id="BGT_C04_V21" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः ।</span><span class="shloka-line">शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम्॥२१ ॥</span></span></div>


नात्र स्वभावपदेन प्रसिद्धस्वभावोऽभिधीयते । येनोक्तविरोधः । किन्तु स्वस्थितावन्यकरणे च परनिरपेक्षत्वाद्भगवानेवेत्यर्थः । प्रसिद्धपदपरित्यागेनाप्रसिद्धपदप्रयोगः किमर्थमित्यतो हेतुसूचनार्थमिति भावेन वाक्यार्थमाह
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V22" data-block-id="BGT_C04_V22" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यदृच्छालाभसन्तुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सरः ।</span><span class="shloka-line">समः सिद्धावसिद्धौ च कृत्वापि न निबद्ध्यते॥२२ ॥</span></span></div>


स्वभावत्वादिति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V23" data-block-id="BGT_C04_V23" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः ।</span><span class="shloka-line">यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते॥२३ ॥</span></span></div>


ननु किमर्थमेवमर्थान्तरं कल्पनीयम्  ? जीवस्येवेश्वरस्य च कर्तृत्वादिकं नास्त्येव । विश्वप्रवृत्तिस्तु स्वभावादेवेत्यर्थः किं न स्यात्? लोकस्येत्यस्य लोकविषय इत्यर्थोपपत्तेरित्यतः स्वोक्तार्थे स्मृतिसम्मतिमाह
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V23" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C04_V23" data-id="BGT_C04_V23_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">नन्वत्र ज्ञानिनः शरीरसम्बन्धसद्भावात् कथं मुक्तत्वमुच्यत इत्यत आह


स्वातन्त्र्यादिति ॥
मुक्तस्येति ॥


नान्यस्य सृजति । अपि तु स्वयमेव प्रवर्तत इति शेषः । ईश्वरस्यैव कर्तृत्वे कर्मलेपः स्यादित्यत  आह
२३ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V24" data-block-id="BGT_C04_V24" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् ।</span><span class="shloka-line">ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना॥२४ ॥</span></span></div>


स्वातन्त्र्यादेवेति  ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V24" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V24">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C04_V24_B01" data-verse="BGT_C04_V24" data-block-id="BGT_C04_V24_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bharatha-id">कथमभिमानत्यागः ? ब्रह्मार्पणमित्यादि । ब्रह्मण्यर्पणं ब्रह्मार्पणम् । ब्रह्मणो हविः । ब्रह्मणोग्नौ । ब्रह्मणः कर्मसमाधिना सह । समाधिरपि तदधीना इत्यर्थः ।'एकः स्वतन्त्रो भगवान् तदीयं त्वन्यदुच्यते'' ।</span></span> इति भारते ॥२४ ॥</div>


अनेन  ‘नादत्ते’  इत्यस्यार्थोऽप्युक्तो भवति । एवं सर्वेषु स्थित्वा स्वातन्त्र्येण कर्ता ईश्वरोऽस्ति चेत् कथं न दृश्यत इत्यत आह
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V24" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C04_V24" data-id="BGT_C04_V24_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ननु कुत्र स्वातन्त्र्याभिमानत्यागो विवक्षितः? तस्य चार्थस्य स्वातन्त्र्यायोगात् किमधीनत्वं ज्ञातव्यम् ? किं च यज्ञार्थत्वमिति पृच्छति ‘कथमिति’ । तत्परिहारायोत्तरप्रघट्टकमवतारयति


अज्ञानेति ॥
ब्रह्मेति ॥


एतेनाज्ञानेनेति व्याख्यातं भवति ।</p>
अत्रार्पणादीनां ब्रह्मैक्यमुच्यते, नाभिमानपरित्यागप्रकार इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह
<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तमीश्वरः स्वयमेव भावयतीति न तद्युक्तम् । तस्य कर्तृत्वाभावात् । तस्य कर्तृत्वसद्भावेऽपि तस्यास्वाभाविकत्वादित्यत आह


अहमिति ॥
ब्रह्मणीति ॥


अहं सर्वस्येति वचनद्वयं कर्तृत्वसद्भावे मानम् । परास्येत्यादिकं कर्तृत्वस्य स्वाभाविकत्वे । त्वदृते दूरे समीपे वा किञ्चन केनापि न क्रियत इत्यर्थः । अत्र भगवदितरस्य कर्तृत्वाभावोक्त्या  ईश्वरकर्तृत्वस्यापराधीनत्वसम्भवेन  स्वाभाविकत्वमेवोच्यते । लोकवदित्यत्रापि फलाद्यपेक्षाऽभावेन कर्तृत्वोक्त्या तस्य स्वाभाविकत्वमेवोच्यते । इतश्च नेश्वरस्य कर्तृत्वमस्वाभाविकमकर्तृत्वं चेत्याह
प्रतीतार्थ एव किं न स्यादित्यतः स्वोक्तार्थे स्मृतिसम्मतिमाह


विपरीतेति ॥
एक इति ॥


नन्वस्माभिरीश्वरस्य कर्तृत्वामस्वाभाविकपदेनानिर्वाच्यमभिप्रेयते । न तु फलापेक्षं पराधीनं वा । अतो नोदाहृतवचनविरोध इत्यत आह
अनेन हविरादिषु स्वस्य स्वातन्त्र्यमनिरूप्य ब्रह्माधीनतां ज्ञात्वा होमादिकरणं स्वातन्त्र्याभिमानपरित्यागः । ब्रह्मार्पणं तु यज्ञार्थत्वमित्युक्तं भवति  ॥ २४ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V25" data-block-id="BGT_C04_V25" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते ।</span><span class="shloka-line">ब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति॥२५ ॥</span></span></div>


अनिर्वाच्येति ॥
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V25" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C04_V25" data-id="BGT_C04_V25_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">तत्प्रपञ्च्यते


ईश्वरस्य कर्तृत्वमनिर्वचनीयमिति पक्षो द्वितीयाध्यायेऽनिर्वाच्यवस्तुनो निरस्तत्वादेव निरस्तः । अतो न पुनरत्र निरसनीय इति भावः ।</p>
‘दैवम्’ इत्यादिना ॥
<p class="gr-vyakhya-para">ननु ब्रह्मणः सर्वविशेषरहितत्वात् कथं परमार्थतः कर्तृत्वं स्यादित्यत आह


न चेति ॥
तत्र पूर्वार्धे कस्यचिद्देवस्योपासनमेवोच्यते न तु ब्रह्मार्पणबुद्ध्या यजनम्  ।  अतो नायमर्धः पूर्वसङ्गत इत्यत आह


भवेद्ब्रह्मणः कर्तृत्वस्यापारमार्थिकत्वं, यदि तस्य सर्वविशेषराहित्यं स्यात् । न च तद्युक्तम् । तथात्वे ब्रह्मणः शून्यत्वापत्त्या तदभ्युपगन्तॄणां शून्यवादित्वापातादिति भावः । सर्वविशेषरहितत्वेऽपि न ब्रह्मणः शून्यत्वापत्तिः, अस्तित्वादित्यत आह
दैवमिति ॥


न हीति ॥
भगवन्तं यज्ञ इत्युपासत इत्यनेन भगवानेव यज्ञः तस्य तथोपासनमेव यज्ञकरणमित्युक्तं भवति । कथं भगवतो यज्ञत्वम्? येन तथोपासनं यज्ञकरणं स्यादित्यत आह


न भवेद्ब्रह्मणः शून्यत्वापत्तिः, यदि तस्यास्तित्वं सिध्येत् । न च तत्सिद्धिः । सर्वविशेषरहितमित्यङ्गीकारादिति भावः । सर्वविशेषरहितत्वेऽपि कुतोऽस्तित्वं न सिद्ध्यतीत्यत आह
स्वेति ॥


वाच्यत्वेति ॥
स्वरूपमेवानन्दादिहविः स्वयमेवाग्निर्भगवान् भुङ्क्ते, अतोऽयं यज्ञ इत्यर्थः । ‘ब्रह्माग्नौ’ इत्येतद्दुर्गमार्थत्वात् पूर्वसङ्गतत्वेन व्याचष्टे


अस्तित्वे ब्रह्मणः अस्तित्वमस्तिशब्दवाच्यत्वं तल्लक्ष्यं स्यात् । तस्य च विशेषत्वान्न तत्सर्वविशेषरहितस्य युज्यत इति भावः ।</p>
ब्रह्मेति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">भवेन्निर्विशेषत्वेऽस्तित्वासिद्धिः, यद्यस्तित्वं ब्रह्मणो विशेषतया अङ्गीक्रयते । नैतदस्ति । तस्य ब्रह्मस्वरूपमात्रत्वादित्यत आह


अन्यथेति ॥
यज्ञाख्येनेत्यस्य सर्वं तदधीनं ज्ञात्वेत्यर्थः ॥ २५ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V26" data-block-id="BGT_C04_V26" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">श्रोत्रादीनींद्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति ।</span><span class="shloka-line">शब्दादीन्विषयानन्य इंद्रियाग्निषु जुह्वति॥२६ ॥</span></span></div>


यद्यस्तित्वादिकं ब्रह्मणः स्वरूपमात्रं न तु तद्विशेषस्तर्हि ब्रह्म ब्रह्मेतिवदस्ति ब्रह्मेत्यादिशब्दानां पर्यायत्वं स्यात् । ततश्च  ‘अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद’ इत्यादिसहप्रयोगानुपपत्तिः स्यात् । तथा चोपनिषदां पुनरुक्तिदोषेणोन्मत्तवाक्यवदनादरणीयत्वं स्यादिति भावः । ब्रह्मण्यस्तित्वादिविशेषाभावेऽपि आरोपितासत्त्वादिविशेषव्यावृत्तिकथनद्वारा अस्त्यादिपदानि तल्लक्षयन्ति । अतो न शब्दानां पर्यायत्वादीत्यत आह
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V26" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V26">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C04_V26_B01" data-verse="BGT_C04_V26" data-block-id="BGT_C04_V26_B01">दैवं विष्णुमेव यज्ञ इत्युपासते । स्वभोग्यत्वात्स्वयमेव यज्ञः । ब्रह्मा-ख्याग्नौ क्रियायज्ञं तेनैव यज्ञाख्येन विष्णुना समर्पयन्ति । तत्पूजात्वेन श्रोत्रादिसंयमं कुर्वन्ति । तत्पूजात्वेन विषयान् भुञ्जते ॥ २५, २६ ॥</div>


व्यावर्त्येति ॥
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V26" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C04_V26" data-id="BGT_C04_V26_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘श्रोत्रादीनि’ इत्यादौ श्रोत्रादिहविषः संयमाख्याग्न्यादौ होम एवोच्यते, न तु तस्य ब्रह्मार्पणम् । अतो नैतत्पूर्वसङ्गतमित्यत आह


भवेदस्त्यादिपदानामपर्यायत्वं, यद्यस्त्यादिपदानि ब्रह्मणोऽसत्त्वादिकं व्यावर्तयन्ति । न च तद्युक्तम् । व्यावर्त्यासत्त्वादिविशेषव्यावृत्तेः व्यावृत्ततयाऽङ्गीकृतब्रह्मगतास्तित्वादिविशेषनिवन्धनत्वात् । तेषां चानङ्गीकारात् । ब्रह्मण्यस्तित्वादिविशेषाभावेऽप्यसत्त्वादिव्यावृत्तावसतोऽपि तद्व्यावृत्तिप्रसङ्गात् । गङ्गापदलक्ष्येऽपि तीरे गङ्गात्वाभावेऽप्यगङ्गात्वव्यावृत्तिप्रसङ्गादिति भावः ।</p>
तदिति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">इतोऽप्यस्त्यादिपदानि अस्तित्वादिविशेषबोधकानि नेति न युक्तमित्याह


अन्यथेति ॥
अत्रापि ब्रह्मार्पणस्य ‘एवं बहुविधाः’ इति वक्ष्यमाणपर्यालोचनया विवक्षितत्वावगमान्नासङ्गतिरिति भावः ॥ २६ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V27" data-block-id="BGT_C04_V27" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सर्वाणींद्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे ।</span><span class="shloka-line">आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते॥२७ ॥</span></span></div>


यद्यस्त्यादिपदानि नास्तित्वादिब्रह्मविशेषबोधकानि तर्हि तेषां वैय्यर्थ्यमेव स्यात् । ब्रह्मजिज्ञासुं प्रति ब्रह्मकथनस्यैव सार्थक्यात् । ब्रह्मणश्च ब्रह्मपदादेवावगतत्वात् । न चासत्त्वादिव्यावृत्तिः प्रयोजनम् । तदसम्भवस्योक्तत्वात् । ब्रह्म कुतो व्यावृत्तमित्यजिज्ञासितत्वाच्च । अजिज्ञासितत्वेऽपि ब्रह्मण्यसत्त्वादिभ्रान्तिः निवार्यत इति चेन्न । विकल्पासहत्वात् । भ्रान्तिः किं प्रतीतेऽप्रतीते वा ब्रह्मणि भवेत्? । नाद्यः । ब्रह्मप्रतीतौ तन्मात्रस्य सत्त्वादेरपि प्रतीतत्वेन भ्रान्त्यनवकाशात्  । ब्रह्मप्रतीतावपि सत्त्वाद्यप्रतीतौ तन्मात्रत्वानुपपत्तेः । न द्वितीयः । अदृष्टकल्पनाप्रसङ्गादिति भावः ।</p>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V27" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V27">
<p class="gr-vyakhya-para">इतश्च नास्त्यादिपदैरसत्त्वादिव्यावृत्तिद्वारा ब्रह्म लक्ष्यम् । तस्य सर्वशब्दावाच्यत्वाङ्गीकारात् । शब्दवाच्यस्यैव लक्ष्यत्वदर्शनादित्याह
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C04_V27_B01" data-verse="BGT_C04_V27" data-block-id="BGT_C04_V27_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">तत्पूजात्वेनेंद्रियादिसंयमं कुर्वन्ति । यज्ञेनैवेति सर्वत्राप्यन्वीयते ।<br/>'तेनैव तं पूजयेद्वा विहितैर्वान्यसाधनैः ।<br/>स एव विष्णोर्यज्ञः स्यान्मानसो वा स बाह्यकः'' ॥</span></span> इति ब्रह्मवैवर्ते॥ २७ ॥</div>


न चेति ॥
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V27" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C04_V27" data-id="BGT_C04_V27_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">॥ इन्द्रियादिसंयममिति ॥


अस्तित्वाङ्गीकारे ब्रह्मणः सविशेषत्वप्रसङ्गान्न तत्सिद्ध्यतीत्युक्तम् । इतोऽपि न ब्रह्मणोऽस्तित्वं सिद्ध्यति तत्प्रमाणाभावात् । प्रमाणं विनाऽर्थसिद्धेः क्वाप्यदर्शनात् । प्रमाणकथने च सर्वप्रमाणागोचरत्वाङ्गीकारभङ्ग इति भावः । यद्यस्तित्वे प्रमाणाभावान्न तत्सिद्ध्यतीत्युच्यते तर्हि ब्रह्मणो नास्तित्वमपि न सिद्ध्यति । तत्र प्रमाणाभावात् । तथा च शून्यवादाविशेषापादनं ब्रह्मवादस्य न युज्यत इत्यत आह
कर्मेन्द्रियाणां प्राणापानादीनां च संयममित्यर्थः । नन्वत्र  क्रियायज्ञ एव यज्ञेनैवेत्यभिमानत्यागोक्तेः कथं दैवमित्यादि पूर्वसङ्गतमित्यत आह


नास्तित्वमिति ॥
यज्ञेनैवेति ॥


ब्रह्मणो न नास्तित्वेऽस्माभिः पृथक् प्रमाणं वक्तव्यम् । तस्यास्तित्वप्रमाणाभावेनैव सिद्धेः । यथा खलु सप्तमरसाद्यस्तित्वे प्रमाणाभावान्नास्तित्वं सिद्ध्यति तथैवेत्यर्थः । अनेनानुपलब्धिलिङ्गकमनुमानं सूचितं भवति ।</p>
स्वयमेव यज्ञ इत्याद्यपूर्वार्थोऽयं कुत इत्यत आह
<p class="gr-vyakhya-para">ननु प्रमाणावेद्यत्वेऽपि न ब्रह्मणो नास्तित्वं वाच्यम् । स्वप्रकाशतयैव तत्सिद्धेरिति चेन्न, विकल्पानुपपत्तेः । तथाहि स्वयंप्रकाशत्वे ब्रह्मणः प्रमाणमस्ति न वा? न तावाद्द्वितीयः । प्रमाणाभावे तदसिद्धेरित्याह


स्वयंप्रकाशत्वं चेति ॥
तेनैवेति ॥


आद्ये स्वप्रकाशत्वं ब्रह्मातिरिक्तं तत्स्वरूपमेव वा ? प्रथमं दूषयति
२७-३०॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V28" data-block-id="BGT_C04_V28" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे ।</span><span class="shloka-line">स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः॥२८ ॥</span></span></div>


स्वयंप्रकाशत्वमिति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V29" data-block-id="BGT_C04_V29" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अपाने जुह्वनि प्राणं प्राणेपानं तथापरे ।</span><span class="shloka-line">प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः॥२९ ॥</span></span></div>


यदि ब्रह्मणः स्वातिरिक्तं स्वप्रकाशत्वं प्रामाणिकं स्यात्तदा तस्य सविशेषत्वं प्रसज्यत इत्यर्थः । द्वितीयं दूषयति
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V30" data-block-id="BGT_C04_V30" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अपरे नियताहाराः प्राणान् प्राणेषु जुह्वति ।</span><span class="shloka-line">सर्वेप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः॥३० ॥</span></span></div>


न चेदिति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V31" data-block-id="BGT_C04_V31" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम् ।</span><span class="shloka-line">नायं लोकोस्त्ययज्ञस्य कुतोन्यः कुरुसत्तम॥३१ ॥</span></span></div>


यदि स्वप्रकाशत्वं न ब्रह्मातिरिक्तं, किन्तु तत्स्वरूपमेव तर्हि स्वयंप्रकाशत्वे प्रमाणसद्भावाङ्गीकारे  ब्रह्मैव  प्रमाणगम्यमङ्गीकृतं स्यात्  । तथाचाप्रमेयत्वभङ्ग इत्यर्थः ।</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V32" data-block-id="BGT_C04_V32" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे ।</span><span class="shloka-line">कर्मजान्विदि्ध तान् सर्वानेवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे॥३२ ॥</span></span></div>
<p class="gr-vyakhya-para">न स्वप्रकाशपदेन स्वविषयप्रकाशत्वमुच्यते । येन तस्य ब्रह्मातिरिक्तत्वे ब्रह्मणः सविशेषत्वं स्यात् । किन्तु परप्रकाशत्वाभाव एवेत्यत आह


परेति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V32" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V32">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C04_V32_B01" data-verse="BGT_C04_V32" data-block-id="BGT_C04_V32_B01">श्रोत्रादीनित्यादिष्विज्यानुक्तेरिज्योन्य इति शङ्कां निवारयति । वितता ब्रह्मणो मुख इति । 'सर्वयज्ञैः परं ब्रह्म याज्यं विष्ण्वाख्यमव्ययम्'' । इति च ॥ ३२ ॥</div>


यदि स्वप्रकाशपदेन  परप्रकाश्यत्वनिरासमात्रमभिप्रेयते तर्हि ब्रह्मणः प्रकाशराहित्यमेव स्यात् । परप्रकाशत्वस्यानभिमतत्वात् । स्वविषयप्रकाशत्वाख्यास्य स्वप्रकाशत्वस्योक्तरीत्या प्रमाणाभावेन, भावे च सविशेषत्वप्रमेयत्वप्राप्त्या निरस्तत्वादिति भावः ।</p>
</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तथापि न नास्तित्वं ब्रह्मणो वक्तुं शक्यते ।  ‘अस्ति ब्रह्म’ इत्यादिश्रुत्या असत्त्वादिव्यावृत्तिद्वारा ब्रह्मणि लक्षितेऽर्थतस्तस्यास्तित्वसिद्धेरिति चेन्न । दूषितत्वात् । अभ्युपगम्याप्याऽह
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V32" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C04_V32" data-id="BGT_C04_V32_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘ब्रह्मणो मुखे’ इत्यस्य वेदादावित्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह


अर्थत इति ॥
श्रोत्रेति ॥


तत्प्रमाणत इति ॥
इति शङ्का स्यात् तामिति शेषः । प्रतीत एवार्थः किं न स्यादित्यत उक्तार्थे स्मृतिसम्मतिमाह


अस्ति ब्रह्मेति श्रुतिप्रमाणत इत्यर्थः । यदुक्तं स्वप्रकाशत्वेन ब्रह्म सिद्ध्यतीति तद्व्याहतं चेत्याह
सर्वेति ॥


स्वप्रकाशेति ॥
३२ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V33" data-block-id="BGT_C04_V33" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">श्रेयान् द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परन्तप ।</span><span class="shloka-line">सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते॥३३ ॥</span></span></div>


स्वप्रकाशपदेन न स्वविषयप्रकाशत्वमङ्गीक्रियते । किन्तु परप्रकाश्यत्वानङ्गीकारमात्रमेव । अतः स्वपरप्रकाशशून्यतया स्वप्रकाशत्वेन ब्रह्मणोऽसिद्धिरेव स्यान्न तु तेन तत्सिद्धिरित्यर्थः ।</p>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V33" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V33">
<p class="gr-vyakhya-para">किञ्च भवेद् ब्रह्मणः स्वप्रकाशता यदि प्रकाशत्वमेव सम्भवेत् । न च तत्सम्भवति । ब्रह्माख्यप्रकाशस्य प्रकाश्यरहितत्वात् । न तावत् स्वयं प्रकाश्यम् । अनङ्गीकारात् । नाप्यन्यत् । तदभावात् । न च प्रकाश्यरहितप्रकाशरूपं ब्रह्मेति वाच्यम् । स्वमन्यं वा प्रकाश्यं विना प्रकाशस्यादृष्टत्वात् । यथा भोज्यरहितं भोजनं न दृष्टं तथैवेत्याह
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C04_V33_B01" data-verse="BGT_C04_V33" data-block-id="BGT_C04_V33_B01">सर्वं कर्माखिलम् आसमन्तादल्पं ज्ञाने परिसमाप्यते । ज्ञाने जाते पूर्यते ।
'समाप्तविद्यान् धनुषि श्रेष्ठान् यान् सप्त मन्यसे ।'' इतिवत्समाप्तिशब्दोत्र पूर्तिवाची । ज्ञानासिनात्मनः ।
'छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ'' इत्यादि पुनर्योगकथनात् ॥३३ ॥</div>


प्रकाश इति ॥
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V33" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C04_V33" data-id="BGT_C04_V33_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञस्योत्तमत्वे हेतुरुच्यते


नन्वेकस्यां क्रियायामेकस्यैव कर्तृत्वं कर्मत्वं च विरुद्धम् । अतः कथं प्रकाश्यं विना प्रकाशो न दृष्ट इत्युच्यते । स्वस्यैव प्रकाश्यत्वे स्वयमेव प्रकाशयति प्रकाश्यते चेत्येकस्यैव कर्तृत्वकर्मत्वापत्तेरित्यत आह
‘सर्वमिति’ ॥


कर्तृकर्मेति ॥
तत्र सर्वाखिलशब्दयोरेकार्थत्वप्रतीतेः ज्ञानानन्तरं कर्म नास्तीन्यथाप्रतीतेश्च निरासायाह


मामहं जानामीत्येकस्यैवैकस्यां क्रियायां कर्तृत्वकर्मत्वानुभवान्नैकस्यां क्रियायां कर्तृकर्मणोरैक्यं विरुद्धमिति भावः ।</p>
सर्वमिति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">ननु प्रकाशो नाम द्रव्यम् । अतः कथं तस्य भोजनादिवत् कर्मापेक्षेत्याशङ्कां परिहरन् अधिकं च दोषमाह


ज्ञानं चेति ॥
पूर्यते


ब्रह्मणः प्रकाशत्वं नाम ज्ञानत्वमभ्युपगतम् । न च ज्ञानत्वं ब्रह्मणो युक्तम् । ज्ञातृज्ञेयरहितत्वात् । तद्रहितज्ञानस्यादृष्टत्वादित्यर्थः । उपसंहरति
सफलं भवतीत्याशयः । समाप्तिशब्दस्य पूर्तिवाचित्वादर्शनात् कथमत्र पूर्तिवाचित्वमित्यत आह


अत इति ॥
समाप्तेति ॥


यतः सर्वविशेषरहितत्वेनाप्रमेयत्वेन च ब्रह्मणो नास्तित्वं सिद्ध्यति, अत इत्यर्थः । भगवतः कर्तृत्वाभावादिनिराकरणमुपसंहरति
धनुर्विद्याविषये सम्पूर्णविद्यान् कृष्णसात्यकियुक्तपञ्चपाण्डवान् सप्त श्रेष्ठान्् मन्यस इत्युद्योगपर्वणि धृतराष्टं प्रति सञ्जयवचनम् । अस्तु पूर्तावपि समाप्तिशब्दप्रयोगः । तथाप्यत्र पूर्तिवाचित्वं कुतः? प्रतीतार्थ एव किं न स्यादित्यत आह


अत इति ॥
ज्ञानेति ॥


दुष्टत्वात् ॥
पुनर्योगकथनाज्ज्ञानानन्तरमपि कर्मानुष्ठानकथनात् ॥ ३३ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V34" data-block-id="BGT_C04_V34" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तद्विदि्ध प्रणिपातेन परिप्रश्रेन सेवया ।</span><span class="shloka-line">उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्वदर्शिनः॥३४ ॥</span></span></div>


कर्तृत्वं नास्ति, सद्भावे वाऽस्वाभाविकमिति मतस्य । पुनरीश्वरस्य स्वभावतः कर्तृत्वे श्रुतिं चाह
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V34" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C04_V34" data-id="BGT_C04_V34_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानस्य कर्मणोऽधिकत्वमुक्त्वा तदापादनं विधीयते


हरिरिति ॥
‘तत्’ इति।


१४ ॥</p>
तत्र स्वयं ज्ञानोपदेशायैव प्रवृत्तत्वात् ‘न त्वेवाहम्’ इति ज्ञानस्योपदिष्टत्वाच्च कथम् ‘उपदेक्ष्यन्ति  ते ज्ञानम्’ इत्युच्यत इत्यत आह
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C05_V18">
ज्ञानमिति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि ।</span>
<span class="shloka-line">शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः॥१८ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C05_V18
| id = BGT_C05_V18_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">‘ज्ञानेन’ इति प्रकृतज्ञानस्य साधनान्तरमुच्यते ‘विद्या’इति । तत्र न ब्राह्मणादिविषये समबुद्धित्वमत्र विवक्षितम् । किन्तु तद्गतपरब्रह्मविषय एव । ब्राह्मणादीनां विषमत्वात्, तद्गतब्रह्मण एव समत्वात् विपरीतज्ञानस्य च ज्ञानासाधनत्वादिति भावेन जीवानां वैषम्ये ब्रह्मणः साम्ये च प्रमाणमाह
उपदेक्ष्यन्तीति निश्चितत्वाभिप्रायेण । परोक्षतयोपदेक्ष्याम इत्येवोच्यमानत्वान्न ज्ञानोपदेशार्थं प्रवृत्तत्वविरोधः । न च ज्ञानस्योपदिष्टत्वविरोधः । सङ्क्षेपेणोपदिष्टत्वेऽपि ‘ज्ञानं तेऽहम्’ इत्यादिना पुनरुपदेक्ष्यमाणत्वादिति भावः ॥ ३४ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V35" data-block-id="BGT_C04_V35" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव ।</span><span class="shloka-line">येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि॥३५ ॥</span></span></div>


विषमेष्विति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V35" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V35">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C04_V35_B01" data-verse="BGT_C04_V35" data-block-id="BGT_C04_V35_B01">'ज्ञानं तेहं सविज्ञानम्'' इति वक्ष्यमाणत्वात्स्वयमेवोपदेक्ष्यति ॥ ३४ ॥
आत्मनि व्याप्ते मयि । अथो तस्माद्य्वाप्तत्वादेव ॥ ३५ ॥
करणभूतज्ञानं स्तौति पुनः श्लोकत्रयेण-</div>


अनेन ‘निर्दोषं हि समं ब्रह्म’ इत्येतदपि व्याख्यातं भवति ॥ १८ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V35" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C04_V35" data-id="BGT_C04_V35_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानं स्तूयते


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C05_V21">
‘यत्’ इति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम् ।</span>
<span class="shloka-line">स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते॥२१ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C05_V21
| id = BGT_C05_V21_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं योगरूपसंन्यासस्य निःश्रेयस्करत्वं तदुपपाद्यते
तत्र स्वस्मिन्, मयि चेत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाऽऽह


‘बाह्य’ इति ॥
आत्मनीति ॥
 
ईश्वरमन्तरेण सर्वभूताधारत्वस्यान्यत्रानुपपत्तेर्न प्रतीत एवार्थ इत्यर्थः । एवं चेत् ‘अथो’ इति समुच्चयवाची शब्दो व्यर्थ इत्यत आह


तद्दुर्गमार्थत्वाद्व्याचष्टे
अथो इति ॥


इदानीमिति ॥
३५ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V36" data-block-id="BGT_C04_V36" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः ।</span><span class="shloka-line">सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यसि॥३६ ॥</span></span></div>


संसारेऽपि परमात्मस्मरणाद्यल्पयोगयुक्तः संन्यासी सुखं विन्दति यदा तदा ध्यानादिमहायोगयुक्तो मोक्षादिनिःश्रेयसं विन्दतीति किमु वाच्यमित्यर्थः ॥ २१-२३ ॥</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V37" data-block-id="BGT_C04_V37" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यथैधांसि समिद्धोग्निर्भस्मसात्कुरुतेर्जुन ।</span><span class="shloka-line">ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा॥३७ ॥</span></span></div>
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C05_V24">
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V38" data-block-id="BGT_C04_V38" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते ।</span><span class="shloka-line">तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति॥३८ ॥</span></span></div>
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">योन्तः सुखोन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः ।</span>
<span class="shloka-line">स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोधिगच्छति॥२४ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C05_V24
| id = BGT_C05_V24_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानिलक्षणमुच्यते ‘योऽन्तःसुखः’ इति । तत्र ब्रह्मभूतपदं ब्रह्मणैकीभूत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय व्याचष्टे
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V39" data-block-id="BGT_C04_V39" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">श्रद्धावाल्लभते ज्ञानं मत्परः संयतेंद्रियः ।</span><span class="shloka-line">ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति॥३९ ॥</span></span></div>


ब्रह्मणीति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V40" data-block-id="BGT_C04_V40" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति ।</span><span class="shloka-line">नायं लोकोस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः॥४० ॥</span></span></div>


मनसेति शेषः । प्रतीत एवार्थः किं न स्यादिति चेन्न । ज्ञानिनोऽपि ब्रह्मभेदस्य साधितत्वात् । दोषान्तरं चाह
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V41" data-block-id="BGT_C04_V41" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">योगसंन्यस्तकर्माणं ज्ञानसञ्छिन्नसंशयम् ।</span><span class="shloka-line">आत्मवन्तं न कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय॥४१ ॥</span></span></div>


अन्यथेति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V42" data-block-id="BGT_C04_V42" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तस्मादज्ञानसम्भूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनात्मनः ।</span><span class="shloka-line">छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत॥४२ ॥</span></span></div>


यद्यत्र ज्ञानिनो ब्रह्मभावोऽभिधीयते तर्हि ब्रह्माधिगच्छतीति विरुद्धं स्यात् । न हि कश्चित् स्वयं स्वात्मानं गच्छतीत्यर्थः । नन्वत्र अन्तःसुखत्वादिकं भवतु ज्ञानिलक्षणम् । अन्तर्ज्योतिष्ट्वं कथं ब्रह्मदर्शिनो लक्षणं स्यात् । यावता ब्रह्मदर्शित्वमेव तदित्यत आह
<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे ज्ञानयोगो नाम चतुर्थोध्यायः ॥</div>


अन्तःसुखत्वादिकमिति ॥
<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये चतुर्थोध्यायः ॥</div>


नात्रान्तर्ज्योतिष्ट्वं ज्ञानिलक्षणमुच्यते । किन्तु अन्तःसुखत्वाद्येव । तत्र कारणत्वेनान्तर्ज्योतिष्ट्वमुच्यत इति भावः ॥ २४ ॥</p>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V42" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V42">
}}
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C04_V42_B01" data-verse="BGT_C04_V42" data-block-id="BGT_C04_V42_B01">आत्मवन्तं परमात्मभक्तम् ॥ ४१ ॥</div>
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C05_V28">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">यतेंद्रियमनोबुदि्धर्मुनिर्मोक्षपरायणः ।</span>
<span class="shloka-line">विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः॥२८ ॥</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V42" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C04_V42" data-id="BGT_C04_V42_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानफलमुच्यते
| verse_id = BGT_C05_V28
| id = BGT_C05_V28_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">ब्रह्मयोगादिपदेन प्रकृतध्यानप्रकार उच्यते ‘स्पर्शान्’ इति । तत्र ध्यानिनोऽमुक्तस्य कथं  ‘मुक्त एव सः’ इति मुक्तत्वमुच्यत इत्याशङ्कां स्मृत्यैव परिहरति
‘योग’


॥ अमुक्त इति ॥
इति । तत्र ‘आत्मवन्तम्’ इत्यात्मा जीवश्चेत् स्वसम्बन्धोक्तिरयुक्ताऽनुपयुक्ता च । परमात्मा चेत्सर्वेषामपि तद्वत्त्वसाम्यात् को विशेषो ज्ञानिन इत्यत आह


मुक्तसादृश्यमभिमानादिपरित्यागः । मुक्त एवोच्यत इति शेषः । यस्माज्ज्ञानसामर्थ्येन एवं फलं भवति तस्मात् ॥ २८ ॥</p>
आत्मेति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>


== अध्याय 6 ==
४२ ॥</p>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C06_V03">
<div class="gr-author-note">इतिश्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥</div></div></div></div></div></div>
<div class="teeka-block">
<span id="gr-C5" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="पञ्चमोऽध्यायः"></span>
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
== पञ्चमोऽध्यायः ==
<div class="teeka-body">
<div class="introduction" id="BGT_C05_I01" data-block-id="BGT_C05_I01" data-verse="BGT_C05">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<div class="introduction-line">तृतीयाध्यायोक्तमेव कर्मयोगं प्रपञ्चयत्यनेनाध्यायेन -'यदृच्छालाभसन्तुष्टः'' इत्यादि सन्न्यासम् ; 'कुरु कर्म'' इत्यादि कर्मयोगं च-</div>
<span class="shloka-line">आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते ।</span>
<span class="shloka-line">योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते॥३ ॥</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C06_V03
| id = BGT_C06_V03_Nyayadeepika
| text =


<h4 class="gr-vyakhya-head">षष्ठोऽध्यायः</h4>
<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>
<p class="gr-vyakhya-para">कर्मयोगमध्ये कीदृशो योगो ज्ञानार्थिनोऽवश्यापेक्षित इत्यत उच्यते  ‘आरुरुक्षोः’  इति । तत्र योगारूढपदस्य दुर्गमार्थत्वादर्थमाह


सम्पूर्णेति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C05_V01" data-block-id="BGT_C05_V01" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C05" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि ।</span><span class="shloka-line">यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम्॥१ ॥</span></span></div>


अत्र ज्ञानार्थिनः कर्म अपेक्षितमित्युक्त्वा ज्ञनिनः कर्मोपशमोऽपेक्षित इत्युच्यते । तथाच ‘न निरग्निर्न चाक्रिय’ इत्यादिविरोध इत्यत आह
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C05_V01" data-block-id="bhashya-BGT_C05_V01">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C05_V01_B01" data-verse="BGT_C05_V01" data-block-id="BGT_C05_V01_B01">योगसंन्यासयोर्लक्षणं स्पष्टयत्यनेनाध्यायेन । योगसंन्यस्तकर्माणमित्यादौ न्यासशब्दः सर्वकर्मत्यागविषयः इत्याशङ्क्य योगसंन्यासयोर्भिन्नपुन्निष्ठत्वाभिप्रायेण पृच्छति । संन्यासमिति ॥१॥</div>


नानेति ॥
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C05_V01" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C05_V01" data-id="BGT_C05_V01_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><h4 class="gr-vyakhya-head">पञ्चमोऽध्यायः</h4>
<p class="gr-vyakhya-para">हरिः ॐ  ॥ एतदध्यायप्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति


नानाजनस्य उत्तमाधममध्यमजनस्य ॥
योगेति ॥


करवन्मितेरिति ॥
पूर्वं समुच्चितः कर्मयोगो निरूपितः । सच योगसंन्यासभेदेन द्विविधः । द्विविधयोश्च स्वरूपं सङ्क्षेपेण ‘कुरु कर्र्माणि’, ‘सङ्गं त्यक्त्वा’ इत्यादावुक्तम् । तदेवानेनाध्यायेन स्पष्टयतीत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रश्नवाक्यं साभिप्रायमवतारयति


राजादिकरवदावश्यकतया प्रमितत्वादित्यर्थः । योगस्थेनापि शुश्रूषायाः कार्यत्वे को विशेषो योगार्थियोगस्थयोरित्यत आह
योगेति ॥


तेनापीति ॥
‘योगसंन्यस्तकर्माणम्’  इत्यादौ पठितो न्यासशब्दो यत्याश्रमविषयः, ‘योगमातिष्ठ’ इत्यादौ श्रुतो योगशब्दो गृहस्थाश्रमविषय इति कल्पयित्वा यतीनां सर्वकर्मत्यागेन ज्ञानमात्राधिकारित्वाद् गृहिणां ज्ञानपरित्यागेन कर्ममात्राधिकारित्वात् तयोरेकपुन्निष्ठत्वं न युज्यत इति भावेन योगसंन्यासयोर्मध्ये श्रेयः पृच्छति । उभयस्यापि कर्तव्यतया विहितत्वादेकेनैवानुष्ठातुमशक्यत्वादन्यतरपरित्यागेनान्यतरग्रहणे श्रेयस एव ग्राह्यत्वादिति भावः ॥ १ ॥</p></div></div></div></div></div>
<blockquote class="uvaaca">श्री भगवानुवाच</blockquote>


अन्यैर्योगार्थिभिः । योगार्थियोगस्थयोर्विशेषे वक्तव्ये असिद्धसिद्धयोर्विशेषः किमर्थमुच्यत इत्यत आह
<div class="verse-block" id="BGT_C05_V02" data-block-id="BGT_C05_V02" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C05" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ ।</span><span class="shloka-line">तयोस्तु कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते॥२ ॥</span></span></div>


प्राप्तेति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C05_V02" data-block-id="bhashya-BGT_C05_V02">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C05_V02_B01" data-verse="BGT_C05_V02" data-block-id="BGT_C05_V02_B01">एकपुंयोग्यावेतौ तयोर्मध्ये योग एव विशिष्ट इति परिहाराभिप्रायः । उभौ समुच्चितौ । 'संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगत'' इति वक्ष्यमाणत्वात् ॥ २ ॥</div>


नानाजनस्य शुश्रूषा कथं ज्ञानस्य साधनमित्यतो भगवत्प्रसादद्वारेत्याह
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C05_V02" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C05_V02" data-id="BGT_C05_V02_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ननु योगसंन्यासयोर्मध्ये श्रेयोमात्र एवायं प्रश्नः, न तूक्तरीत्या विरोधाभिप्रायेण । तथात्वे परिहाराभावादित्यतः परिहारवाक्याभिप्रायमाह


तस्येति ॥
एकेति ॥


नन्वज्ञानामपि हरौ स्थितत्वाद्योगस्थेन  हरौ स्थितिः कार्येति किमुच्यत इत्यत उक्तं विवृणोति
उभयोरेकपुंयोग्यत्वात्, निःश्रेयसकरत्वाच्च अनुष्ठेयत्वादन्यतरस्य श्रेष्ठत्वे प्रश्नो व्यर्थ एव । अथ स्वरूपज्ञानमात्रार्थः प्रश्नश्चेद्योग एव विशिष्ट इति भावः । योगसंन्यासयोरेकपुंयोग्यत्वाभिधायकं पदमत्र न श्रूयत इत्यतस्तत्पठित्वा व्याचष्टे


सिद्धेति ॥
उभाविति ॥


अन्यत् नानाजनशुश्रूषादि । ज्ञानिनो मोक्षनियमात् किं ध्यानादिनेत्यत आह
द्वावपि प्रत्येकं श्रेयस्करावित्यर्थः किं न स्यादित्यत आह


तस्येति ॥
संन्यासस्त्विति ॥


ततश्च मुक्तावानन्दपूर्तिरिति भावः । अत्र कर्मपदेन नानाजनशुश्रूषैवोच्यते न तु सन्ध्यावन्दनादि । शमपदेन च नानाजनशुश्रूषोपशम एवोच्यते । भगवद्ध्यानादिकं च । न सन्ध्यावन्दनादिकर्मोपशमः । नानाजनस्येति स्मृतिसमाख्यानात् । अतो नास्य पूर्वोक्तविरोध इति भावः । शमपदस्य विष्णुध्यानादिवाचित्वे स्पष्टार्थां स्मृतिं चाह
योगरहितसंन्यासस्य अनर्थकरत्वोक्तेः संन्यासरहितयोगस्यैवासम्भवात् समुच्चितयोरेवात्र निःश्रेयसकरत्वमुच्यते न प्रत्येकमिति भावः ॥ २ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C05_V03" data-block-id="BGT_C05_V03" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C05" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति ।</span><span class="shloka-line">निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते॥३ ॥</span></span></div>


शम इति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C05_V03" data-block-id="bhashya-BGT_C05_V03">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C05_V03_B01" data-verse="BGT_C05_V03" data-block-id="BGT_C05_V03_B01">द्वेषादिवर्जनमेव संन्यासशब्दार्थो न यत्याश्रमोत्राभिप्रेत इत्याह ज्ञेय इति । न च 'काम्यानां कर्मणां न्यासम्'' इत्यनेन विरोधः । तेनापि सहितस्य न्यासत्वात् । न च त्यागस्य पृथग्वचनाद्विरोधः । कुरुपाण्डववत् न्यासावान्तरभेदत्वात्त्यागस्य ॥ ३ ॥</div>


३ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C05_V03" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C05_V03" data-id="BGT_C05_V03_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">कथं योगसंन्यासयोः समुच्चयो युज्यते? यतिगृहस्थयोरधिकारभेदादित्याशङ्कापरिहाराय श्लोकमवतारयति


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C06_V04">
द्वेषादीति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">यदा हि नेंद्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते ।</span>
<span class="shloka-line">सर्वसङ्कल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते॥४ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C06_V04
| id = BGT_C06_V04_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">योगारूढलक्षणमुच्यते ‘यदा हि’  इति । तत्र न कर्मस्वनुषज्यत इति ज्ञानिनः कर्माभावकथनान्न चाक्रिय इत्यादिविरोध इत्यत आह
अत्र


कथमिति ॥
‘संन्यस्तकर्माणम् ’इत्यादौ । एवं ‘योगमातिष्ठ’ इत्यादौ भगवदर्पणादियोग एवाभिप्रेतो न गृहस्थाश्रम इत्यपि द्रष्टव्यम् । ननु कथं द्वेषादिवर्जनस्य संन्यासत्वमत्रोच्यते ? ‘काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः’ इति काम्यकर्मपरित्यागस्य संन्यासत्वाभिधायकवाक्यविरोधादित्यत आह


नात्र ज्ञानिनः स्वरूपतः कर्मानुषङ्गोऽभिधीयते । किन्तु सर्वकर्मसु  सङ्कल्पन्यासेेनैव । तथा स्वयमेव व्याख्यातत्वादिति भावः । यदि सर्वकर्मसु सङ्कल्पन्यासस्तर्हि कर्मस्वरूपन्यास एव प्राप्नोति । स्वरूपात्यागे सङ्कल्पत्यागायोगादित्यत आह
न चेति ॥


मयीति ॥
भवेत्तद्विरोधो यद्यत्र द्वेषादिवर्जनमात्रं संन्यासत्वेन विवक्षितं स्यात् । नैतदस्ति । काम्यकर्मपरित्यागेनापि सहितस्य द्वेषादिवर्जनस्य संन्यासत्वेनाभिप्रेतत्वादित्यर्थः । कथमत्र काङ्क्षादिवर्जनस्य संन्यासत्वमुच्यते? ‘सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः’ इति तस्य त्यागत्वेनोक्तत्वात् । न च संन्यासत्यागयोरैक्यादविरोधः । ‘काम्यानाम्’ इति श्लोके न्यासात्त्यागस्य पृथक्त्वेनोक्तेस्तद्विरोधादित्यत आह


भवेत्कर्मस्वरूपत्यागप्राप्तिर्यदि  सङ्कल्पस्वरूपत्यागोऽभिप्रेतः स्यात् । न चासावस्ति । सङ्कल्पसंन्यासपदेन सङ्कल्पादेर्भगवदधीनताज्ञानस्यैवाभिप्रेतत्वात् । मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्येत्यत्र संन्यासपदस्य भगवदधीनताज्ञानार्थतायाः  समर्थितत्वादिति भावः । प्रमाणान्तरं चाह
न चेति ॥


मदधीनमिति ॥
भवत्येवाकाङ्क्षादिवर्जनं न्यासः  । न च तस्य त्यागत्वोक्तिविरोधः । न्यासत्यागयोरैक्यात् । न च पृथक्त्वोक्तिविरोधः । यथा खलु पाण्डवानां कुरुत्वेऽपि  ‘सन्तानबीजं कुरुपाण्डवानाम्’ इति पृथगुक्तिर्युज्यते, पाण्डवानां कुर्ववान्तरभेदत्वेन कुरुपाण्डवानां साक्षादैक्याभावात्, एवं त्यागस्य न्यासत्वेऽपि न्यासावान्तरभेदत्वेन त्यागन्यासयोः साक्षादैक्याभावात् पृथग्वचनोपपत्तेरिति भावः । न्यासादिशब्दस्य यत्याद्याश्रमार्थत्वं गृहीत्वा तयोरधिकारभेदात् समावेशायोगो यश्चोदितोऽसौ न्यासादिशब्दस्य तदर्थत्वानङ्गीकारेण परिहृतः ॥ ३ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C05_V04" data-block-id="BGT_C05_V04" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C05" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">साङ्ख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः ।</span><span class="shloka-line">एकमप्यास्थितः सम्यगुभयोर्विन्दते फलम्॥४ ॥</span></span></div>


४ ॥</p>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C05_V04" data-block-id="bhashya-BGT_C05_V04">
}}
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C05_V04_B01" data-verse="BGT_C05_V04" data-block-id="BGT_C05_V04_B01">बालास्तु न्यासशब्देन यत्याश्रममेव स्वीकृत्य तत्स्थानामेव साङ्ख्य-शब्दोदितज्ञानाधिकारो गृहस्थानामेव योगशब्दोदितकर्माधिकार इति मन्यन्ते । तन्न पण्डिता मन्यन्ते । कुतः ? यस्माज्ज्ञानमार्गं कर्ममार्गं च सम्यगास्थितः उभयोरपि फलं प्राप्नोति ॥ ४ ॥</div>
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C06_V05">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् ।</span>
<span class="shloka-line">आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः॥५ ॥</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C05_V04" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C05_V04" data-id="BGT_C05_V04_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">अथासावधिकारभेदोऽपि न युज्यत इत्युच्यते
| verse_id = BGT_C06_V05
| id = BGT_C06_V05_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">योगारोहस्य भगवत्प्रसादो मुख्यसाधनमित्युच्यते
‘साङ्ख्य’ इति ॥


‘उद्धरेत्’ इति ।
दुर्गमार्थत्वाच्छ्लोकं  व्याचष्टे


तत्राऽत्मपदं जीवादिमात्रविषयं  न  परमात्मविषयमित्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय  स्मृत्यैव व्याचष्टे
बाला इति ॥


उद्धरेतेति ॥
ज्ञानमार्गं सम्यगास्थित एव ज्ञानफलं प्राप्नोति । कर्ममार्गं च सम्यगास्थित एव कर्मफलं प्राप्नोतीत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानैकगम्ययतिप्राप्यस्थानप्राप्तिसद्भावाच्च  गृहिणां  ज्ञानाधिकारोऽस्तीत्युक्त्वा उपसंह्रियते


कुतः परमात्मना स्वात्मानमुद्धरेदित्यत आह
‘यत्’ इति ॥


विष्णुरिति  ॥
४ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C05_V05" data-block-id="BGT_C05_V05" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C05" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यत्साङ्ख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते ।</span><span class="shloka-line">एकं साङ्ख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति॥५ ॥</span></span></div>


कीदृशाः सन्तः कीदृशा असन्त इत्यत उक्तं विवृणोति
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C05_V05" data-block-id="bhashya-BGT_C05_V05">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C05_V05_B01" data-verse="BGT_C05_V05" data-block-id="BGT_C05_V05_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vyasasmruthi-id">तस्माज्ज्ञानिनां कर्माप्यनुष्ठेयम् । कर्मिणामपि गृहस्थानां ज्ञातव्यो भगवान् । न हि ज्ञानं विना कर्मणः सम्यगनुष्ठानं भवति ।<br/>'निष्कामं ज्ञानपूर्वं च निवृत्तमिह चोच्यते ।<br/>निवृत्तं सेवामानस्तु ब्रह्माभ्येति सनातनम् ।<br/>बुद्ध्याविहिंसन् पुष्पैर्वा प्रणवेन समर्चयेत् ।<br/>वासुदेवात्मकं ब्रह्म मूलमन्त्रेण वा यतिः ।<br/>मुक्तिरस्तीति नियमो ब्रह्मदृग्यस्य विद्यते ।<br/>तस्याप्यानन्दवृदि्धः स्याद्वैष्णवं कर्म कुर्वतः ।<br/>कर्म ब्रह्मदृशा हीनं न मुख्यमिति कीर्तितम् ।<br/>तस्मात्कर्मेति तत्प्राहुर्यत्कृतं ब्रह्मदर्शिना ।<br/>एतस्मान्न्यासिनां लोकं संयान्ति गृहिणोपि हि ।<br/>ज्ञानमार्गः कर्ममार्ग इति भेदस्ततो न हि ।<br/>तस्मादाश्रमभेदोयं कर्मसङ्कोचसम्भवः'' ॥</span></span> इति व्यासस्मृऽतेः ॥५ ॥</div>


तदिति ॥
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C05_V05" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C05_V05" data-id="BGT_C05_V05_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">तत्र ‘एकं साङ्ख्यम्’ इत्युपसंहारवाक्ये ज्ञानकर्मणोरैक्यं किमर्थमुच्यत इत्यतो यथावद्व्याचष्टे


तदन्यस्य भक्त्याऽवशीकृतपरमात्मनः पुरुषस्य । इतोऽप्यत्र  आत्मपदेन परमात्मग्रहणं युक्तमित्याह
तस्मादिति ॥


परमात्मेति ॥
ज्ञानिनां


५ ॥</p>
यतीनामिति शेषः । ननु सम्यक्कर्मानुष्ठानेनैव  कर्मी  कर्मफलं प्राप्नोति चेत्तथापि कुतस्तस्य ज्ञानमित्यत आह
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C06_V06">
न हीति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः ।</span>
<span class="shloka-line">अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत्॥६ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C06_V06
| id = BGT_C06_V06_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">येन आत्मा वशीकृतस्तस्यासौ बन्धुतया किं करोतीत्यपेक्षायां वाक्यशेषे वशीकृतोऽसौ परमात्मा तस्य हृदि सम्यगाहितो  भवतीत्युक्तत्वात्  पूर्वमप्यात्मपदेन  परमात्मैवोच्यत  इति ज्ञायत इति भावः ॥ ६ ॥</p>
एवं सम्यग्ज्ञानमार्गानुष्ठानैनैव ज्ञानफलं प्राप्नोति चेत्तथापि कुतो ज्ञनिनः कर्मेति शङ्कायां न हि कर्म विना ज्ञानमार्गस्य सम्यगनुष्ठानं भवति । सम्पूर्णफलसाधनत्वाभावादिति परिहारो द्रष्टव्यः । अत्र स्मृतिसम्मतिं चाह
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C06_V08">
निष्काममिति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूढस्थो विजितेंद्रियः ।</span>
<span class="shloka-line">युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः॥८ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C06_V08
| id = BGT_C06_V08_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">योगारूढलक्षणं प्रपञ्च्यते
अनेन कर्मिणां ज्ञानमुच्यते


‘शीतोष्ण’ इति ।
‘बुद्ध्या’ इति ॥


तत्र ज्ञानविज्ञानशब्दयोरर्थभेदं स्मृत्यैवाह
ज्ञानिनां कर्म, मुक्तिः इत्युभयम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कर्मिणां ज्ञानसद्भावे हेत्वन्तरमाह


सर्वत्रेति ॥
एतस्मादिति ॥


सर्वत्र
गृहीणामपि ज्ञानसद्भावादेवेत्यर्थः । अनेन


वेदादौ ॥ ८ ॥</p>
‘यत्साङ्ख्यैः’
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C06_V09">
इति व्याख्यातं भवति । उभयोरपि ज्ञानकर्मसद्भावे  कथमाश्रमभेद इत्यत आह
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु ।</span>
<span class="shloka-line">साधुष्वपि च पापेषु समबुदि्धर्विशिष्यते॥९ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C06_V09
| id = BGT_C06_V09_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">ननु सुहृदादीनां विषमत्वात् कथं तेषु ज्ञानिनः समबुद्धित्वमुच्यत इत्याशङ्कां स्मृत्यैव परिहरति
तस्मादिति ॥
 
यस्येति ॥
 
सुहृन्मित्रपदयोः अरिद्वेष्यपदयो उदासीनमध्यस्थपदयोश्च  एकार्थत्वप्रतीतिनिरासाय स्मृत्यैव तदर्थमाह


अनिमित्तेति ॥
उभयोरप्युभयसद्भावस्य युक्त्यादिसिद्धत्वादिति भावः । सङ्कोचविकाससम्भवः  ॥ ५ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C05_V06" data-block-id="BGT_C05_V06" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C05" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः ।</span><span class="shloka-line">योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म नचिरेणाधिगच्छति॥६ ॥</span></span></div>


ज्ञात्वोपकारकृदिति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C05_V06" data-block-id="bhashya-BGT_C05_V06">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C05_V06_B01" data-verse="BGT_C05_V06" data-block-id="BGT_C05_V06_B01">'मोक्षोपायो योग इति तद्रूपो न्यास एव तु ।
विष्ण्वर्पिततया भद्रो नान्यो न्यासः कथञ्चन'' । इत्याग्नेये । विष्ण्वर्पितत्वादियोगरूपत्वं विना केवलकर्मत्यागो नरकफल एव । 'यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विदि्ध पाण्डव'' । इति वक्ष्यमाणत्वात् । योगविशेषत्वान्न्यासस्य पृथगुक्तिः ॥६ ॥</div>


स्वयमेव तस्य क्लेशस्थानं निरूप्योपकारकर्तेत्यर्थः ॥ ९ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C05_V06" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C05_V06" data-id="BGT_C05_V06_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">समुच्चितयोरेव योगसंन्यासयोर्निःश्रेयसकरत्वमुक्तम् । असमुच्चये बाधकमुच्यते


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C06_V20">
‘संन्यासस्तु’ इति  ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया ।</span>
<span class="shloka-line">यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति॥२० ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C06_V20
| id = BGT_C06_V20_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">योगसम्पूर्तिस्वरूपमुच्यते
तत्स्मृत्यैव व्याचष्टे


‘यदा’  इत्यादिना ।
मोक्षेति ॥


तत्र आत्मनाऽऽत्मानमित्यात्मशब्दयोर्जीवादिविषयत्वप्रतीतिनिरासायाह
योग इति ॥


आत्मानमिति ॥
उच्यत इति शेषः । विष्ण्वर्पिततया तद्रूप इति सम्बन्धः । पादत्रयम् उत्तरार्धव्याख्यानम् । ‘नान्यः’ इति पूर्वार्धस्य । तद्विवृणोति


अन्यथा तोषायोगादिति भावः ॥ २० ॥</p>
विष्ण्विति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C06_V27">
आदिपदेन स्वोचितकर्मणां विष्ण्वर्पणादिकं न कार्यमिति बुद्ध्या कृतो नरकफल इति ज्ञातव्यम् । ‘अयोगतः’ इति योगरूपत्वं विनेति किमर्थमुच्यते । योगं विनेत्येव किं न स्यादित्यत आह
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् ।</span>
<span class="shloka-line">उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम्॥२७ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C06_V27
| id = BGT_C06_V27_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">योगफलमुच्यते
यमिति ॥


‘प्रशान्त’ इति ।
‘यं संन्यासम्’ इति योगसंन्यासयोरैक्यस्य वक्ष्यमाणत्वात् संन्यासस्य योगरूपत्वमेव वाच्यमित्यर्थः । योगसंन्यासयोरैक्ये ‘संन्यासः कर्मयोगश्च’ इति पृथगुक्तिः कथमित्यत आह


तत्र ब्रह्मभूतपदस्य अन्यार्थप्रतीतिनिरासायार्थमाह
योगेति ॥


ब्रह्मणीति ॥
योगो न्यासश्चेत्येक एवार्थः । अपि तु न्यासो योगावान्तरभेदः । अतः कुरुपाण्डववत् पृथगुक्तिरुपपन्नेत्यर्थः ॥ ६ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C05_V07" data-block-id="BGT_C05_V07" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C05" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेंद्रियः</span><span class="shloka-line">सर्वभूतात्मभूतात्माकुर्वन्नपि न लिप्यते॥ ७ ॥</span></span></div>


अन्यथा बहुप्रमाणविरोधादिति भावः ॥ अनेन पूर्वोक्तं मत्संस्थापदमपि व्याख्यातं भवति ॥ २७ ॥</p>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C05_V07" data-block-id="bhashya-BGT_C05_V07">
}}
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C05_V07_B01" data-verse="BGT_C05_V07" data-block-id="BGT_C05_V07_B01">सर्वभूतात्मभूतात्मेति मुख्ययोगः ।
</div>
'आदानात्सर्वभूतानां विष्णुरात्मा प्रकीर्तितः ।
</div>
सर्वभूतात्मभूतात्मा तत्र भूतमनाः पुमान्'' ॥ इति च ॥७ ॥</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C06_V29">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।</span>
<span class="shloka-line">ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः॥२९ ॥</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C05_V07" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C05_V07" data-id="BGT_C05_V07_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">योगरूपतां विना न्यासस्यानर्थसाधनत्वमुक्त्वा ‘योगयुक्तः’ इत्यनेन योगरूपसंन्यासस्योक्तं मोक्षसाधनत्वं प्रपञ्च्यते
| verse_id = BGT_C06_V29
| id = BGT_C06_V29_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">ध्येयमुच्यते
योगयुक्त इति ॥


‘सर्वभूतस्थम्’ इति ।
तत्र योगसंन्यासयोरेव वक्तव्यत्वात् तयोश्च योगयुक्तादिपदैरुक्तत्वात् ‘सर्वभूतात्मभूतात्मा’ इति किमुच्यत इत्यत आह
 
तत्रात्मपदेन जीव उच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाऽह


सर्वेति ॥
सर्वेति ॥


भोक्तारमिति सङ्क्षेपोक्तौ परमात्मन एव ध्येयत्वोक्तेः, यो मामित्यनुवादाच्चेति भावः ॥ २९ ॥</p>
अनेनापि योग एवोच्यत इति नासङ्गतिः । नापि योगयुक्तपदेन योगस्योक्तत्वाद्वैय्यर्थ्यम् । योगयुक्तपदेन कर्मयोगस्योक्तत्वात् , अनेन ध्यानयोगस्योक्तत्वादिति भावः ।</p>
}}
<p class="gr-vyakhya-para">अत्राधिकारिणः सर्वभूतैक्यमुच्यते । अतः कथमियं ध्यानयोगोक्तिरित्युच्यत इत्यतः तत् स्मृत्यैव व्याचष्टे
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C06_V31">
आदानादिति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः ।</span>
<span class="shloka-line">सर्वथा वर्तमानोपि स योगी मयि वर्तते॥३१ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C06_V31
| id = BGT_C06_V31_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">परमात्मध्यानफलमुच्यते
भूतमनाः


‘सर्व’ इति ।
स्थितमनाः ॥ ७ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C05_V08" data-block-id="BGT_C05_V08" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C05" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नैव किञ्चित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् ।</span><span class="shloka-line">पश्यन् शृृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन् अश्नन् गच्छन् स्वपन् श्वसन् ॥८ ॥</span></span></div>


तत्र  ‘एकत्वमास्थितः’ इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय व्याचष्टे
<div class="verse-block" id="BGT_C05_V09" data-block-id="BGT_C05_V09" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C05" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रलपन् विसृजन् गृह्णन् उन्मिषन् निमिषन् अपि ।</span><span class="shloka-line">इंद्रियाणींद्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन्॥९ ॥</span></span></div>


सर्वत्र इति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C05_V09" data-block-id="bhashya-BGT_C05_V09">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C05_V09_B01" data-verse="BGT_C05_V09" data-block-id="BGT_C05_V09_B01">यथा न्यासस्य योगरूपत्वं तथाह नैव किञ्चिदित्यादिना ।
'विष्णुनार्थेष्वीरितानि मन आदीनि सर्वशः ।
वर्तन्तेन्यो न स्वतन्त्र इति जानन् हि तत्ववित्'' ॥ इति च ॥ ८, ९ ॥</div>


अन्यथा सर्वभूतस्थितमिति स्ववचनविरोधादिति भावः ॥ ३१ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C05_V09" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C05_V09" data-id="BGT_C05_V09_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">योगरूपसंन्यासस्य मोक्षहेतुत्वमुक्तम् । तत्र संन्यासस्य योगरूपत्वं केन प्रकारेणेत्यतस्तत्परिहारत्वेन श्लोकद्वयमवतारयति


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C06_V32">
यथेति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योर्जुन ।</span>
<span class="shloka-line">सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः॥३२ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C06_V32
| id = BGT_C06_V32_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">योगिन एव इत्थम्भावान्तरमुच्यते
तत्रेन्द्रियाणामेव स्वातन्त्र्येण कर्तृत्वमुच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय स्मृत्यैव व्याचष्टे


‘आत्मा’ इति ।
विष्णुनेति ॥


तत्सर्वं प्राणिविषयमित्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय व्याचष्टे
९ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C05_V10" data-block-id="BGT_C05_V10" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C05" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः ।</span><span class="shloka-line">लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा॥१० ॥</span></span></div>


अत इति ॥
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C05_V10" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C05_V10" data-id="BGT_C05_V10_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">योगरूपसंन्यासवतो मुक्तिर्भवतीति नोपचारमात्रमिति भावेन पुनः फलमुच्यते


अत्र भगवदीयेष्वेव स्वस्मिन्निव स्नेहो विधीयते, न त्ववैष्णवेषु । बन्धुरात्मेति वैष्णवानामेव भगवत्प्रियत्वस्योक्तत्वात्, ‘अनात्मनः’ इत्यवैष्णवानां  भगवदप्रियत्वस्योक्तत्वादिति भावः ॥ ३२ ॥</p>
ब्रह्मणि इति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C06_V40">
तत्र कर्मणां ब्रह्मण्याधानं नामाकरणमेवेत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते ।</span>
<span class="shloka-line">न हि कल्याणकृत्कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति॥४० ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C06_V40
| id = BGT_C06_V40_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">अयतिरित्यर्जुनप्रश्नवाक्यगतायतिपदस्य गृहस्थादिरित्यन्यथाप्रतीतिनिरासायार्थमाह
तत्पूजेति ॥


अयतिरिति  ॥
आधानं कर्मणामिति शेषः । अन्यथा करोतीत्यस्य व्याघातादिति भावः । भवत्पक्षेऽपि यदि कर्माणि भगवत्कृतानि तर्हि जीवस्याकर्तृत्वं स्यात् । तथाच करोतीति व्याहतं स्यात् । मम शुभार्थमिति चासम्भवीत्यत आह


गृहस्थादिरेवार्थः किं न स्यादित्यत आह
स्वातन्त्र्येति ॥


प्रयत्नादिति ॥
कर्मणां भगवत्कृतत्वे जीवस्याकर्तृत्वं स्यादिति सत्यमेव । न च तावता जीवस्य कर्तृत्वफलसम्बन्धानुपपत्तिः । स्वातन्त्र्याभावविवक्षयैव अकर्तृत्वस्याभ्युपगतत्वेन भगवदधीनतया कर्तृत्वोपपत्तेरिति भावः । अस्वतन्त्रत्वे च जीवस्य भगवत्पूजाकर्तृत्वं शुभयोगश्च  न  युज्यते । अस्वतन्त्रे कर्तृशब्दप्रयोगस्य फलसम्बन्धस्य चादर्शनादित्याशङ्कां स्मृत्यैव परिहरति


अयतेस्तत्र श्रद्धावतः का गतिरिति प्रश्ने जन्मान्तरे प्रयत्नवान् भवतीति परिहारस्योक्तत्वादप्रयत्न एव अयतिरवगम्यते । अन्यथा जन्मान्तरे श्रद्धावशाच्चतुर्थाश्रमी भवतीति परिहारप्रसङ्गादिति भावः । ननु योगशब्दस्य ज्ञानोपायार्थत्वात्, ‘श्रद्धावान् लभते ज्ञानम्’ इत्यादेः श्रद्धाया अपि ज्ञानोपायत्वात् ‘श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानस’ इति परस्परविरोध इत्यत आह
स्ववन्दनमिति ॥


योगेति ॥
कारितं


भवेदयं विरोधो यदि योगशब्देनात्र सामान्यतो ज्ञानोपायोऽभिधीयते । न च तदस्ति । ध्यानस्यैव विवक्षितत्वात् । न च योगशब्दस्य ज्ञानोपायवाचित्वविरोधः । ध्यानस्यापि ज्ञानोपायविशेषत्वादिति भावः ।</p>
शिशुनेति शेषः । शिशुकर्तृकं भवेदिति सम्बन्धः ॥ १० ॥</p></div></div></div></div></div>
}}
<div class="verse-block" id="BGT_C05_V11" data-block-id="BGT_C05_V11" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C05" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिंद्रियैरपि ।</span><span class="shloka-line">योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये॥११ ॥</span></span></div>
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C06_V44">
<div class="verse-block" id="BGT_C05_V12" data-block-id="BGT_C05_V12" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C05" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम् ।</span><span class="shloka-line">अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निबध्यते॥१२ ॥</span></span></div>
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोपि सः ।</span>
<span class="shloka-line">जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते॥४४ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C06_V44
| id = BGT_C06_V44_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">योगाच्चलितमानसस्य ‘प्राप्य पुण्यकृतान् लोकान्’ इत्यादिफलमुपपाद्यते
<div class="verse-block" id="BGT_C05_V13" data-block-id="BGT_C05_V13" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C05" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्यास्ते सुखं वशी ।</span><span class="shloka-line">नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन्॥१३ ॥</span></span></div>


‘जिज्ञासुः’ इति ।
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C05_V13" data-block-id="bhashya-BGT_C05_V13">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C05_V13_B01" data-verse="BGT_C05_V13" data-block-id="BGT_C05_V13_B01">तत्पूजात्मकानि तत्कृतानि मम शुभार्थमिति ब्रह्मण्याधानम् । स्वातन्त्र्याभावापेक्षयैव जीवस्याकर्तृत्वम् ।
'स्ववन्दनं यथा पित्रा कारितं शिशुकर्तृकम् ।
एवं पूजा विष्ण्वधीना भवेज्जीवकृतेत्यपि'' ॥ इति प्रवृत्ते ।
अतो मनसैव कर्मन्यासोस्वातन्त्र्यापेक्षया ॥ १०-१३ ॥</div>


तत्र योगजिज्ञासोः विधिनिषेधाभावप्रतीतिनिरासाय तत्स्मृत्यैव व्याचष्टे
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C05_V13" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C05_V13" data-id="BGT_C05_V13_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">इतश्च कर्मणां ब्रह्मण्याधानं नाम तत्र स्वस्य स्वातन्त्र्याभिमानत्याग एव । न तु स्वरूपपरित्याग इत्याह


मोक्षेति ॥
अत इति ॥


तदास्थित इति ॥
‘ब्रह्मण्याधाय कर्माणि’ इति संन्यासो ह्युच्यते । तल्लक्षणं च ‘सर्वकर्माणि’ इत्यनेन प्रपञ्च्यते । तत्र कर्मणां स्वरूपपरित्यागाभावादेव हि मनसैव त्यागोऽभिहितः । अतश्च नात्रापि कर्मणां स्वरूपत्यागोऽर्थ  इति  भावः  ।  मनसैव  त्यागाभिधाने  कथं  स्वरूपत्यागाभाव इत्यह आह


तत्राल्पप्रवृत्तिमानित्यर्थः ॥ ४४ ॥</p>
अस्वातन्त्र्येति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C06_V46">
मनसैव कर्मन्यासो नाम स्वातन्त्र्याभिमानपरित्याग एव । न तु स्वरूपत्यागः । तथात्वे मनसेति विशेषणवैय्यर्थ्यादिति भावः ॥ १३ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="teeka-block">
<div class="verse-block" id="BGT_C05_V14" data-block-id="BGT_C05_V14" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C05" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः ।</span><span class="shloka-line">न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते॥१४ ॥</span></span></div>
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">तपस्विभ्योधिको योगी ज्ञानिभ्योपि मतोधिकः ।</span>
<span class="shloka-line">कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन॥४६ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C06_V46
| id = BGT_C06_V46_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">योगः स्तूयते
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C05_V14" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C05_V14" data-id="BGT_C05_V14_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं जीवानां स्वातन्त्र्याभावापेक्षयैवाकर्तृत्वं, परतन्त्रकर्तृत्वं त्वस्त्येवेति न तद्युक्तम् । ‘न कर्तृत्वम्’ इत्युत्तरवाक्यविरोधादित्यत आह


‘तपस्विभ्यः’ इति ।
यथेति ॥


तत्र योगस्य ज्ञानार्थत्वात् कथं ज्ञानादुत्तमत्वमुक्तमित्यतः तत्स्मृत्यैव व्याचष्टे
स्वतो जीवानां स्वतन्त्रकर्तृत्वाद्यभावेऽपि परमात्मदत्तं तदस्ति । अतः कथं ब्रह्मण्याधानमुच्यत इत्याशङ्कामेवात्र परिहरति । न तु सर्वात्मना जीवानां कर्तृत्वाभावं वक्तीति भावः । कर्मफलसंयोगे च स्वातन्त्र्यमित्यपि संयोज्यम् । अनेन ‘न कर्तृत्वं न कर्माणि’ इति पौनरुक्त्यं च परिहृतम् । नन्वत्र कर्तृत्वाद्यभाव एवोच्यते, न तु तत्रास्वातन्त्र्यम् । अतः कथमनेनैषा शङ्का परिह्रियत इत्यत आह


तपस इति ॥
क्रियायामिति ॥


अज्ञानिध्यानत इति ॥
कर्तृत्वादिकं न सृजतीत्यस्य तत्र स्वातन्त्र्यं न सृजतीत्येवार्थः । अतो भवत्येतदाशङ्कापरिहार इत्यर्थः । नन्वत्रेश्वरस्यैव कर्तृत्वाद्यभाव उच्यत इति किं न स्यादित्यत आह


सम्यग् ध्यानप्रकाराज्ञस्य ध्यानतो ध्यानप्रकारज्ञानमेवोत्तमम् । ध्यानप्रकारज्ञानसहितं ध्यानं ध्यानप्रकारज्ञानमात्रतोऽधिकमित्यर्थः। ध्यानिष्वपि तारतम्यमाह
अन्यथेति ॥


तत्रापीति ॥
यद्यत्रेश्वरस्यैव कर्तृत्वाद्यभाव उच्यते तदा लोकस्य कर्तृत्वादिकं न सृजतीति व्यर्थं स्यादित्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं जीवस्य पारतन्त्र्येण कर्तृत्वाद्यस्तीति न तद्युक्तम् । कर्तृत्वादि ईश्वरो लोकस्य न सृजतीत्युक्तत्वात् । न च तस्य तत्र स्वातन्त्र्यं न सृजतीत्यर्थः । कर्तृत्वादिसद्भावेऽपि स्वातन्त्र्याप्रदानाभिप्रायेण कर्तृत्वादिकं न सृजतीत्येवंजातीयप्रयोगादर्शनादित्यत आह


कीदृशोऽभक्त इत्यत आह
जनपद इति ॥


अन्येति ॥
यद्यत्र जीवानां सर्वात्मनेश्वरस्य च कर्तृत्वं न निषिध्यते तर्हि  ‘स्वभावस्तु प्रवर्तते’ इति स्वभावादेव प्रवृत्तिकथनं न युज्यत इत्यत  आह


न भक्तिर्येषु तेऽभक्तयः । अन्यान् मदधीनान् जानन्नित्यनेन परिवारतया अन्योपासनमुच्यते । मदुपासकेष्वपि विषुद्धधीः निष्कामो वर इत्यर्थः । अनेन योगिनामिति श्लोको व्याख्यातो भवति । तथाहि सर्वेषां योगिनां मध्ये यः श्रद्धाशब्दोदितमद्भक्तिमान् स एव युक्तो मतः । तत्रापि यो मां भजते स एव युक्ततरो मतः । तत्रापि फलकामनां विना यो मां भजते स युक्ततमो मत इति ॥४६ ॥</p>
स्वयमेवेति ॥
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥</div>
}}
</div>
</div>
</div>


== अध्याय 7 ==
नात्र स्वभावपदेन प्रसिद्धस्वभावोऽभिधीयते । येनोक्तविरोधः । किन्तु स्वस्थितावन्यकरणे च परनिरपेक्षत्वाद्भगवानेवेत्यर्थः । प्रसिद्धपदपरित्यागेनाप्रसिद्धपदप्रयोगः किमर्थमित्यतो हेतुसूचनार्थमिति भावेन वाक्यार्थमाह
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C07_V03">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये ।</span>
<span class="shloka-line">यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः॥३ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C07_V03
| id = BGT_C07_V03_Nyayadeepika
| text =


<h4 class="gr-vyakhya-head">सप्तमोऽध्यायः</h4>
स्वभावत्वादिति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">हरिः ॐ॥ एतदध्यायप्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति


भगवदिति ॥
ननु किमर्थमेवमर्थान्तरं कल्पनीयम्  ? जीवस्येवेश्वरस्य च कर्तृत्वादिकं नास्त्येव । विश्वप्रवृत्तिस्तु स्वभावादेवेत्यर्थः किं न स्यात्? लोकस्येत्यस्य लोकविषय इत्यर्थोपपत्तेरित्यतः स्वोक्तार्थे स्मृतिसम्मतिमाह


यत्पूर्वोक्तं ध्यानं तद्भक्तिपूर्वकमेव ज्ञानसाधनं, नान्यथा । अतो भक्त्यर्थं भगवन्महिमाऽस्मिन्नध्यायेऽभिधीयत इत्यर्थः । न त्वेवाहमित्यादिना प्रागपि भगवन्महिम्नो वर्णितत्वात् किमनेनेत्यत उक्तम्
स्वातन्त्र्यादिति ॥


विशेषत इति ॥
नान्यस्य सृजति । अपि तु स्वयमेव प्रवर्तत इति शेषः । ईश्वरस्यैव कर्तृत्वे कर्मलेपः स्यादित्यत  आह


प्राक् सङ्क्षेपेणोक्तोऽत्र विस्तरेणोच्यत इत्यर्थः । उपरितनाध्यायानामपि भगवन्महिमाभिधायकत्वादत्रेत्यादिनोक्तम् ।</p>
स्वातन्त्र्यादेवेति  ॥
<p class="gr-vyakhya-para">प्रतिज्ञाते ज्ञाने लिप्सामुत्पादयितुं दौर्लभ्यं तस्योच्यते


‘मनुष्याणाम्’ इति ।
अनेन ‘नादत्ते’  इत्यस्यार्थोऽप्युक्तो भवति । एवं सर्वेषु स्थित्वा स्वातन्त्र्येण कर्ता ईश्वरोऽस्ति चेत् कथं न दृश्यत इत्यत आह


तत्स्मृतिभिर्व्याचष्टे
अज्ञानेति ॥


॥ अनन्तानामिति ॥
एतेनाज्ञानेनेति व्याख्यातं भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तमीश्वरः स्वयमेव भावयतीति न तद्युक्तम् । तस्य कर्तृत्वाभावात् । तस्य कर्तृत्वसद्भावेऽपि तस्यास्वाभाविकत्वादित्यत आह


केचनैव चेत् सम्यग्विदुस्तर्हि कथमितरेषां मोक्ष इत्यत आह
अहमिति ॥


अन्येषामिति ॥
अहं सर्वस्येति वचनद्वयं कर्तृत्वसद्भावे मानम् । परास्येत्यादिकं कर्तृत्वस्य स्वाभाविकत्वे । त्वदृते दूरे समीपे वा किञ्चन केनापि न क्रियत इत्यर्थः । अत्र भगवदितरस्य कर्तृत्वाभावोक्त्या  ईश्वरकर्तृत्वस्यापराधीनत्वसम्भवेन  स्वाभाविकत्वमेवोच्यते । लोकवदित्यत्रापि फलाद्यपेक्षाऽभावेन कर्तृत्वोक्त्या तस्य स्वाभाविकत्वमेवोच्यते । इतश्च नेश्वरस्य कर्तृत्वमस्वाभाविकमकर्तृत्वं चेत्याह


अनेन यततामपि केचित् सिद्धा भवन्तीति व्याख्यातं भवति । जीवन्मुक्तानां सर्वेषामपि सिद्धिपदोदिता मुक्तिर्भवति । सिद्धिं गताः सर्वेऽपि नारायणायनाः, तज्ज्ञानादिमत्त्वात् । नारायणपरायणस्तु सुदुर्लभ इत्यर्थः । जीवघनो जीवसारः । अनेन न केवलं महाज्ञानिनो दौर्लभ्यम्, अपि तु महाभक्त्यादिमानपि दुर्लभ इत्युक्तं भवति ॥३ ॥</p>
विपरीतेति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C07_V04">
नन्वस्माभिरीश्वरस्य कर्तृत्वामस्वाभाविकपदेनानिर्वाच्यमभिप्रेयते । न तु फलापेक्षं पराधीनं वा । अतो नोदाहृतवचनविरोध इत्यत आह
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">भूमिरापोनलो वायुः खं मनो बुदि्धरेव च ।</span>
<span class="shloka-line">अहङ्कार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा॥४ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C07_V04
| id = BGT_C07_V04_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">प्रतिज्ञातं ज्ञानमुच्यते
अनिर्वाच्येति ॥


‘भूमिः’ इत्यादिना ।
ईश्वरस्य कर्तृत्वमनिर्वचनीयमिति पक्षो द्वितीयाध्यायेऽनिर्वाच्यवस्तुनो निरस्तत्वादेव निरस्तः । अतो न पुनरत्र निरसनीय इति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु ब्रह्मणः सर्वविशेषरहितत्वात् कथं परमार्थतः कर्तृत्वं स्यादित्यत आह


तत्स्मृत्यैव व्याचष्टे
न चेति ॥


अचेतनेति ॥
भवेद्ब्रह्मणः कर्तृत्वस्यापारमार्थिकत्वं, यदि तस्य सर्वविशेषराहित्यं स्यात् । न च तद्युक्तम् । तथात्वे ब्रह्मणः शून्यत्वापत्त्या तदभ्युपगन्तॄणां शून्यवादित्वापातादिति भावः । सर्वविशेषरहितत्वेऽपि न ब्रह्मणः शून्यत्वापत्तिः, अस्तित्वादित्यत आह


‘चेतना श्रीः’ इत्यनेन
न हीति ॥


‘जीवभूताम्’
न भवेद्ब्रह्मणः शून्यत्वापत्तिः, यदि तस्यास्तित्वं सिध्येत् । न च तत्सिद्धिः । सर्वविशेषरहितमित्यङ्गीकारादिति भावः । सर्वविशेषरहितत्वेऽपि कुतोऽस्तित्वं न सिद्ध्यतीत्यत आह


इति व्याख्यातं भवति । ‘ते उभे’ इत्यनेन
वाच्यत्वेति ॥


‘मे प्रकृतिः’
अस्तित्वे ब्रह्मणः अस्तित्वमस्तिशब्दवाच्यत्वं तल्लक्ष्यं स्यात् । तस्य च विशेषत्वान्न तत्सर्वविशेषरहितस्य युज्यत इति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भवेन्निर्विशेषत्वेऽस्तित्वासिद्धिः, यद्यस्तित्वं ब्रह्मणो विशेषतया अङ्गीक्रयते । नैतदस्ति । तस्य ब्रह्मस्वरूपमात्रत्वादित्यत आह


इत्यस्यार्थ उक्तो भवति ।
अन्यथेति ॥


‘एतद्योनीनि’
यद्यस्तित्वादिकं ब्रह्मणः स्वरूपमात्रं न तु तद्विशेषस्तर्हि ब्रह्म ब्रह्मेतिवदस्ति ब्रह्मेत्यादिशब्दानां पर्यायत्वं स्यात् । ततश्च  ‘अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद’ इत्यादिसहप्रयोगानुपपत्तिः स्यात् । तथा चोपनिषदां पुनरुक्तिदोषेणोन्मत्तवाक्यवदनादरणीयत्वं स्यादिति भावः । ब्रह्मण्यस्तित्वादिविशेषाभावेऽपि आरोपितासत्त्वादिविशेषव्यावृत्तिकथनद्वारा अस्त्यादिपदानि तल्लक्षयन्ति । अतो न शब्दानां पर्यायत्वादीत्यत आह


इत्यस्यार्थः
व्यावर्त्येति ॥


‘जगतः’ इति ।
भवेदस्त्यादिपदानामपर्यायत्वं, यद्यस्त्यादिपदानि ब्रह्मणोऽसत्त्वादिकं व्यावर्तयन्ति । न च तद्युक्तम् । व्यावर्त्यासत्त्वादिविशेषव्यावृत्तेः व्यावृत्ततयाऽङ्गीकृतब्रह्मगतास्तित्वादिविशेषनिवन्धनत्वात् । तेषां चानङ्गीकारात् । ब्रह्मण्यस्तित्वादिविशेषाभावेऽप्यसत्त्वादिव्यावृत्तावसतोऽपि तद्व्यावृत्तिप्रसङ्गात् । गङ्गापदलक्ष्येऽपि तीरे गङ्गात्वाभावेऽप्यगङ्गात्वव्यावृत्तिप्रसङ्गादिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इतोऽप्यस्त्यादिपदानि अस्तित्वादिविशेषबोधकानि नेति न युक्तमित्याह


विष्णोरेव जगत्कारणत्वात् कथमेतदित्यत आह
अन्यथेति ॥


पितेति ॥
यद्यस्त्यादिपदानि नास्तित्वादिब्रह्मविशेषबोधकानि तर्हि तेषां वैय्यर्थ्यमेव स्यात् । ब्रह्मजिज्ञासुं प्रति ब्रह्मकथनस्यैव सार्थक्यात् । ब्रह्मणश्च ब्रह्मपदादेवावगतत्वात् । न चासत्त्वादिव्यावृत्तिः प्रयोजनम् । तदसम्भवस्योक्तत्वात् । ब्रह्म कुतो व्यावृत्तमित्यजिज्ञासितत्वाच्च । अजिज्ञासितत्वेऽपि ब्रह्मण्यसत्त्वादिभ्रान्तिः निवार्यत इति चेन्न । विकल्पासहत्वात् । भ्रान्तिः किं प्रतीतेऽप्रतीते वा ब्रह्मणि भवेत्? । नाद्यः । ब्रह्मप्रतीतौ तन्मात्रस्य सत्त्वादेरपि प्रतीतत्वेन भ्रान्त्यनवकाशात्  । ब्रह्मप्रतीतावपि सत्त्वाद्यप्रतीतौ तन्मात्रत्वानुपपत्तेः । न द्वितीयः । अदृष्टकल्पनाप्रसङ्गादिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इतश्च नास्त्यादिपदैरसत्त्वादिव्यावृत्तिद्वारा ब्रह्म लक्ष्यम् । तस्य सर्वशब्दावाच्यत्वाङ्गीकारात् । शब्दवाच्यस्यैव लक्ष्यत्वदर्शनादित्याह


पितृत्वेनैव कारणं विष्णुरित्यर्थः । अनेनाहं कृत्स्नस्येति व्याख्यातं भवति । तर्हि प्रकृत्योः कीदृशं कारणत्वमित्यत आह
न चेति ॥


मातेति ॥
अस्तित्वाङ्गीकारे ब्रह्मणः सविशेषत्वप्रसङ्गान्न तत्सिद्ध्यतीत्युक्तम् । इतोऽपि न ब्रह्मणोऽस्तित्वं सिद्ध्यति तत्प्रमाणाभावात् । प्रमाणं विनाऽर्थसिद्धेः क्वाप्यदर्शनात् । प्रमाणकथने च सर्वप्रमाणागोचरत्वाङ्गीकारभङ्ग इति भावः । यद्यस्तित्वे प्रमाणाभावान्न तत्सिद्ध्यतीत्युच्यते तर्हि ब्रह्मणो नास्तित्वमपि न सिद्ध्यति । तत्र प्रमाणाभावात् । तथा च शून्यवादाविशेषापादनं ब्रह्मवादस्य न युज्यत इत्यत आह


अचेतनप्रकृतेरुपादानत्वशक्तिरपि भगवदधीनेत्युच्यते
नास्तित्वमिति ॥


विष्णुबलेरितेति ॥
ब्रह्मणो न नास्तित्वेऽस्माभिः पृथक् प्रमाणं वक्तव्यम् । तस्यास्तित्वप्रमाणाभावेनैव सिद्धेः । यथा खलु सप्तमरसाद्यस्तित्वे प्रमाणाभावान्नास्तित्वं सिद्ध्यति तथैवेत्यर्थः । अनेनानुपलब्धिलिङ्गकमनुमानं सूचितं भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु प्रमाणावेद्यत्वेऽपि न ब्रह्मणो नास्तित्वं वाच्यम् । स्वप्रकाशतयैव तत्सिद्धेरिति चेन्न, विकल्पानुपपत्तेः । तथाहि स्वयंप्रकाशत्वे ब्रह्मणः प्रमाणमस्ति न वा? न तावाद्द्वितीयः । प्रमाणाभावे तदसिद्धेरित्याह


४-६ ॥</p>
स्वयंप्रकाशत्वं चेति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C07_V07">
आद्ये स्वप्रकाशत्वं ब्रह्मातिरिक्तं तत्स्वरूपमेव वा ? प्रथमं दूषयति
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">मत्तः परतरं नान्यत्किञ्चिदस्ति धनञ्जय ।</span>
<span class="shloka-line">मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव॥७ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C07_V07
| id = BGT_C07_V07_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">त्वद्वत्सर्वोत्तमान्तरस्यापि  पितृत्वाद्युपपत्तेः  कथं  कृत्स्नस्येत्याद्युक्तमित्यत उच्यते ‘मत्त’ इति । तत्र स्वव्यतिरिक्तमात्रं निषिध्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाऽह
स्वयंप्रकाशत्वमिति ॥


मत्त इति ॥
यदि ब्रह्मणः स्वातिरिक्तं स्वप्रकाशत्वं प्रामाणिकं स्यात्तदा तस्य सविशेषत्वं प्रसज्यत इत्यर्थः । द्वितीयं दूषयति


नात्र स्वव्यतिरिक्तनिषेधः, किन्तु मत्तोऽन्यद्वस्तु परतरं  न भवति । किन्त्वहमेव परतरः । अतः  ‘अहं कृत्स्नस्य’ इत्यादि युक्तमेवोच्यत इति भावः । स्वातिरिक्तनिषेधोऽयं किं न स्यादित्यत आह
न चेदिति ॥


अन्यथेति ॥
यदि स्वप्रकाशत्वं न ब्रह्मातिरिक्तं, किन्तु तत्स्वरूपमेव तर्हि स्वयंप्रकाशत्वे प्रमाणसद्भावाङ्गीकारे  ब्रह्मैव  प्रमाणगम्यमङ्गीकृतं स्यात्  । तथाचाप्रमेयत्वभङ्ग इत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न स्वप्रकाशपदेन स्वविषयप्रकाशत्वमुच्यते । येन तस्य ब्रह्मातिरिक्तत्वे ब्रह्मणः सविशेषत्वं स्यात् । किन्तु परप्रकाशत्वाभाव एवेत्यत आह


यद्यत्र स्वातिरिक्तनिषेधस्तर्हि परतरपदेनैव स्वातिरिक्तस्योक्तत्वादन्यदिति व्यर्थं स्यात् । अन्यदिति पदस्य स्वातिरिक्तार्थताभ्युपगमे च परतरमिति व्यर्थं स्यादित्यर्थः । यदि विष्णुरेव परतरस्तर्हि परावरादिना भाव्यम् । तत्किमित्यत उक्तार्थे स्मृतिमाह
परेति ॥


अवरा इति ॥
यदि स्वप्रकाशपदेन  परप्रकाश्यत्वनिरासमात्रमभिप्रेयते तर्हि ब्रह्मणः प्रकाशराहित्यमेव स्यात् । परप्रकाशत्वस्यानभिमतत्वात् । स्वविषयप्रकाशत्वाख्यास्य स्वप्रकाशत्वस्योक्तरीत्या प्रमाणाभावेन, भावे च सविशेषत्वप्रमेयत्वप्राप्त्या निरस्तत्वादिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तथापि न नास्तित्वं ब्रह्मणो वक्तुं शक्यते ।  ‘अस्ति ब्रह्म’ इत्यादिश्रुत्या असत्त्वादिव्यावृत्तिद्वारा ब्रह्मणि लक्षितेऽर्थतस्तस्यास्तित्वसिद्धेरिति चेन्न । दूषितत्वात् । अभ्युपगम्याप्याऽह


दुःखसम्बन्धित्वान्न परो, दुःखेन सम्यगपीडितत्वाच्च नावरः । अतो मध्यम इत्यर्थः । विष्णुः परतरश्चेत् कः परतम इत्यत आह
अर्थत इति ॥


अभावादिति ॥
तत्प्रमाणत इति ॥


अत्र परतरपरतमपदाभ्यां विष्णुरेक एवोच्यते । न त्वसौ परतम एव । परभूतश्रीतत्त्वस्य परतमभूतविष्णोेश्च मध्ये परतरस्यान्यस्याभावात् । नापि विष्णुः परतर एव । परतमस्यान्यस्याभावादिति भावः । ननु जडप्रकृतेरपि नित्यनिर्दुःखत्वात् कथं श्रीरेकैव परेत्यत आह
अस्ति ब्रह्मेति श्रुतिप्रमाणत इत्यर्थः । यदुक्तं स्वप्रकाशत्वेन ब्रह्म सिद्ध्यतीति तद्व्याहतं चेत्याह


यस्या इति ॥
स्वप्रकाशेति ॥


निर्दुःखत्वेऽपि दुःखकारणत्वेन जडप्रकृतेरसन्दिग्धमवरत्वमेवेत्यर्थः ।</p>
स्वप्रकाशपदेन न स्वविषयप्रकाशत्वमङ्गीक्रियते । किन्तु परप्रकाश्यत्वानङ्गीकारमात्रमेव । अतः स्वपरप्रकाशशून्यतया स्वप्रकाशत्वेन ब्रह्मणोऽसिद्धिरेव स्यान्न तु तेन तत्सिद्धिरित्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं जीवा अवरा इति तस्यापवादमाह
<p class="gr-vyakhya-para">किञ्च भवेद् ब्रह्मणः स्वप्रकाशता यदि प्रकाशत्वमेव सम्भवेत् । न च तत्सम्भवति । ब्रह्माख्यप्रकाशस्य प्रकाश्यरहितत्वात् । न तावत् स्वयं प्रकाश्यम् । अनङ्गीकारात् । नाप्यन्यत् । तदभावात् । न च प्रकाश्यरहितप्रकाशरूपं ब्रह्मेति वाच्यम् । स्वमन्यं वा प्रकाश्यं विना प्रकाशस्यादृष्टत्वात् । यथा भोज्यरहितं भोजनं न दृष्टं तथैवेत्याह


अथेति ॥
प्रकाश इति ॥
 
नन्वेकस्यां क्रियायामेकस्यैव कर्तृत्वं कर्मत्वं च विरुद्धम् । अतः कथं प्रकाश्यं विना प्रकाशो न दृष्ट इत्युच्यते । स्वस्यैव प्रकाश्यत्वे स्वयमेव प्रकाशयति प्रकाश्यते चेत्येकस्यैव कर्तृत्वकर्मत्वापत्तेरित्यत आह
 
कर्तृकर्मेति ॥


अत्रापि तरप्तमपावेकार्थौ । नन्वचेतनादपि चेतनस्योत्तमत्वात्, ईश्वरविमुखानामवरतरत्वे कथं प्रकृतेरवरत्वमित्यत आह
मामहं जानामीत्येकस्यैवैकस्यां क्रियायां कर्तृत्वकर्मत्वानुभवान्नैकस्यां क्रियायां कर्तृकर्मणोरैक्यं विरुद्धमिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु प्रकाशो नाम द्रव्यम् । अतः कथं तस्य भोजनादिवत् कर्मापेक्षेत्याशङ्कां परिहरन् अधिकं च दोषमाह


न हीति ॥
ज्ञानं चेति ॥


जीवानां दुःखसम्बन्ध उक्तस्तर्हि मोक्षः कथं स्यादित्यत आह
ब्रह्मणः प्रकाशत्वं नाम ज्ञानत्वमभ्युपगतम् । न च ज्ञानत्वं ब्रह्मणो युक्तम् । ज्ञातृज्ञेयरहितत्वात् । तद्रहितज्ञानस्यादृष्टत्वादित्यर्थः । उपसंहरति


अत इति ॥
अत इति ॥


उक्तप्रकारेणेत्यर्थः ॥ ननु भगवज्ज्ञानेन दुःखमोक्षो भवति चेत् मुक्तस्य परत्वं स्यात् । तथा च श्रीरेकैव परेत्ययुक्तमित्यत आह
यतः सर्वविशेषरहितत्वेनाप्रमेयत्वेन च ब्रह्मणो नास्तित्वं सिद्ध्यति, अत इत्यर्थः । भगवतः कर्तृत्वाभावादिनिराकरणमुपसंहरति


मुक्त इति ॥
अत इति ॥


सुनित्यसुखभोजनादवरत्वाभावेऽपि प्राग् दुःखसम्बन्धात् पराभास एव न तु पर एवेत्यर्थः । सर्वमुक्तानां  दुःखाभावसाम्येऽपि न सुखादावपि साम्यमित्याह
दुष्टत्वात् ॥


तत्रापीति ॥
कर्तृत्वं नास्ति, सद्भावे वाऽस्वाभाविकमिति मतस्य । पुनरीश्वरस्य स्वभावतः कर्तृत्वे श्रुतिं चाह


ननु श्रुत्यादौ ज्ञानविज्ञानाभ्यां मोक्षोक्तेः कथं विष्णोः परतरत्वज्ञानेन मोक्षोऽभिहित इत्यत आह
हरिरिति ॥


विष्णोरिति ॥
१४  ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C05_V15" data-block-id="BGT_C05_V15" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C05" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नादत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विभुः ।</span><span class="shloka-line">अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः॥१५ ॥</span></span></div>


उच्यते
<div class="verse-block" id="BGT_C05_V16" data-block-id="BGT_C05_V16" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C05" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः ।</span><span class="shloka-line">तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम्॥१६ ॥</span></span></div>


श्रुत्यादाविति शेषः । एवं श्य्रादीनां परत्वादिज्ञानेन । अनेन ‘ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानम्’ इत्यस्याप्यर्थ उक्तो भवति ।</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C05_V17" data-block-id="BGT_C05_V17" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C05" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः ।</span><span class="shloka-line">गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः॥१७ ॥</span></span></div>
<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानविज्ञानयोर्दौलभ्यं लिप्सोत्पादनायाऽह
 
एतच्चेति ॥


मुक्तानां तारतम्ये  वाऽनेन हेतुरुच्यते । अनेन  मनुष्याणामित्येतदपि  व्याख्यातं  भवति ॥ ७ ॥</p>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C05_V17" data-block-id="bhashya-BGT_C05_V17">
}}
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C05_V17_B01" data-verse="BGT_C05_V17" data-block-id="BGT_C05_V17_B01">यथा पितॄदत्तं पालकत्वं राजपुत्राणाम् एवं परमात्मदत्तं क्रियास्वातन्त्र्य-लक्षणं कर्तृत्वम् । क्रियानिष्पन्नधर्मादिरूपकर्मणि स्वातन्त्र्यं च जीवानामप्यस्तीत्याशङ्कां परिहरति । न कर्तृत्वमित्यादिना । क्रियायामदृष्टोत्पादने फले च स्वातन्त्र्यं लोकस्य न सृजतीश्वर इत्यर्थः । अन्यथा लोकस्येति विशेषणं व्यर्थम् । जनपदे निवसतां तद्वित्त-भोजिनामप्याधिपत्यादानान्न दत्ता जनपदा राज्ञा स्वपुत्राणामितिवत्कर्मफलादिसंयोगिनामपि तत्स्वातन्त्र्यादानान्न सृजतीति युज्यते । स्वयमेव भवति भावयति चेति स्वभावो भगवान् । स्वभावत्वात्स्वयमेव कर्तृत्वादिषु प्रवर्तते ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahavaraha-id">'स्वातन्त्र्याद्भगवान्विष्णुः स्वभाव इति कीर्तितः ।<br/>तत्स्वातन्त्र्यं कदाप्येष नान्यस्य सृजति क्वचित् ।<br/>स्वातन्त्र्यादेव पापादिसम्बन्धः कुर्वतोपि न ।<br/>अज्ञानावृतबुदि्धत्वादीदृशं तं न जानते'' ॥</span></span> इति महावाराहे । <br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">'अहं सर्वस्य प्रभवः'' । 'तपाम्यहमहं वर्षं निगृह्णामि'' ।<br/>'परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च ।'' 'न ऋते त्वत्क्रियते किञ्चिनारे'' । 'देवस्यैष स्वभावोयम्'' ।<br/>'लोकवत्तु लीलाकैवल्यम्'' । इत्यादेर्नास्यास्वाभाविकं कर्तृत्वमकर्तृत्वं वा । विपरीतप्रमाणाभावाच्च । अनिर्वाच्यनिरासादेव च निरस्तोयं पक्षः । न च सर्वविशेषराहित्यवादिनां शून्यवादात्कश्चिद्विशेषः । न हि सर्वविशेषरहितमित्युक्ते तदस्तीति सिद्ध्यति । वाच्यत्वलक्ष्यत्वास्तित्वादीनामपि विशेषत्वात् । अन्यथास्ति ब्रह्मेत्यादीनां शब्दानामपि पर्यायत्वादयो दोषाः । व्यावर्त्यविशेषश्च व्यावृत्तविशेषनिबन्धन एव । अन्यथा वैयर्थ्यमेव स्यात् । न च सर्वशब्दावाच्यस्य लक्ष्यत्वम् । न च सर्वप्रमाणागोचरमस्तीत्यत्र किञ्चिन्मानम् । नास्तित्वं तु सप्तमरसादिवददर्शनात्सिद्ध्यति ।<br/>स्वप्रकाशत्वं च न अमानं सिद्ध्यति । स्वयम्प्रकाशत्वं च ततोतिरिक्तं चेद्विशेषाङ्गीकारः । न चेत्तदेव प्रमाणगोचरम् । तत्प्रमाणाभावे परप्रकाशत्वमात्रनिरासे स्वप्रकाशत्वे प्रमाणाभावादप्रकाशत्वमेव स्यात् । अर्थतः सिदि्धरित्यर्थापत्तितः सिदि्धस्तत्प्रमाणतः सिदि्धर्वा । उभयथापि प्रमेयत्वमेव स्यात् ।<br/>स्वप्रकाशशब्देन स्वमितत्वानङ्गीकारात्परमितत्वानङ्गीकाराच्चासिदि्धरेव । प्रकाश इत्युक्तेपि स्वमन्यं वा किञ्चित्प्रकाश्यं विना न दृष्ट एव भोजनादिवत् । कर्तृकर्मविरोधश्चानुभवविरुद्धः । ज्ञानं च ज्ञेयं ज्ञातारं च विना न दृष्टम् । अतः शून्यवादान्न कश्चिद्विशेषः । अतोनन्तदोषदुष्टत्वादुपरम्यते ।<br/>हरिः स्वभावतः कर्ता सर्वमन्यत्तदीरितम् ।<br/>अतः सा कर्तृता तस्य न कदाचिद्विनश्यति ॥</span></span> इति पैङ्गिश्रुतिः ।॥ १४-१७ ॥</div>
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C07_V06">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय ।</span>
<span class="shloka-line">अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा॥६ ॥</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
<div class="verse-block" id="BGT_C05_V18" data-block-id="BGT_C05_V18" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C05" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि ।</span><span class="shloka-line">शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः॥१८ ॥</span></span></div>
| verse_id = BGT_C07_V06
| id = BGT_C07_V06_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">विष्णुतन्त्रत्वात् सर्वस्यासौ  परतर इति विविच्य परतरत्वज्ञानं विज्ञानमित्युक्तम् । तद्विज्ञानमेव सर्वस्य तदधीनत्वप्रदर्शनेनाह
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C05_V18" data-block-id="bhashya-BGT_C05_V18">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C05_V18_B01" data-verse="BGT_C05_V18" data-block-id="BGT_C05_V18_B01">'विषमेष्वपि जीवेषु समो विष्णुः सदैव तु ।
यत्तृणादिगतस्यापि गुणाः पूर्णा हरेः सदा'' ॥ इति च ॥१८ ॥</div>


स इति ॥
अनेन विज्ञानप्रदर्शकं  रसोऽहमित्यादि व्याख्यातं भवति । रसयति  रसमादत्ते रसं प्रेरयति । प्रभासनात् स्वयं प्रभासमानत्वात्, प्रभाप्रेरणाच्च । प्रणौति स्तौति स्तावकत्वं प्रेरयति च । शब्दयति वक्ति शब्दं प्रेरयति च ॥ ८ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C05_V18" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C05_V18" data-id="BGT_C05_V18_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘ज्ञानेन’ इति प्रकृतज्ञानस्य साधनान्तरमुच्यते ‘विद्या’इति । तत्र न ब्राह्मणादिविषये समबुद्धित्वमत्र विवक्षितम् । किन्तु तद्गतपरब्रह्मविषय एव । ब्राह्मणादीनां विषमत्वात्, तद्गतब्रह्मण एव समत्वात् विपरीतज्ञानस्य च ज्ञानासाधनत्वादिति भावेन जीवानां वैषम्ये ब्रह्मणः साम्ये च प्रमाणमाह


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C07_V09">
विषमेष्विति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च तेजश्चास्मि विभावसौ ।</span>
<span class="shloka-line">जीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विषु॥९ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C07_V09
| id = BGT_C07_V09_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">सुरभ्यसुरभितया गन्धं प्रेरयति, स्वयं सुरभिश्चेति पुण्यगन्धः । स्वयं पुण्यगन्धप्रदत्वाच्च । तेजयति तेजस्वी वर्तते, तेजः प्रेरयति चेति तेजः । जीवनप्रदः तस्माज्जीवनम् । तपति तपः कुरुते प्रेरयति चेति तपः ॥ ९ ॥</p>
अनेन ‘निर्दोषं हि समं ब्रह्म’ इत्येतदपि व्याख्यातं भवति ॥ १८ ॥</p></div></div></div></div></div>
}}
<div class="verse-block" id="BGT_C05_V19" data-block-id="BGT_C05_V19" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C05" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः ।</span><span class="shloka-line">निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद् ब्रह्मणि ते स्थिताः॥१९ ॥</span></span></div>
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C07_V10">
<div class="verse-block" id="BGT_C05_V20" data-block-id="BGT_C05_V20" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C05" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम् ।</span><span class="shloka-line">स्थिरबुदि्धरसंमूढो ब्रह्मविद्ब्रह्मणि स्थितः॥२० ॥</span></span></div>
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">बीजं मां सर्वभूतानां विदि्ध पार्थ सनातनम् ।</span>
<span class="shloka-line">बुदि्धर्बुदि्धमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम्॥१० ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C07_V10
| id = BGT_C07_V10_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">व्यञ्जनाद्  व्यञ्जकत्वात्  प्रेरकत्वाच्च  । बोधनात्  बोद्धृत्वाद्  बुद्धिप्रेरकत्वाच्च ॥ १० ॥</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C05_V21" data-block-id="BGT_C05_V21" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C05" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम् ।</span><span class="shloka-line">स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते॥२१ ॥</span></span></div>
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C07_V11">
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C05_V21" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C05_V21" data-id="BGT_C05_V21_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं योगरूपसंन्यासस्य निःश्रेयस्करत्वं तदुपपाद्यते
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">बलं बलवतां (चाहं) अस्मि कामरागविवर्जितम् ।</span>
<span class="shloka-line">धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोस्मि भरतर्षभ॥११ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C07_V11
| id = BGT_C07_V11_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">विषयभोगनिरपेक्षतया नित्यपूर्णबलत्वात् कामवर्जितं बलम् । अस्थानेऽप्रयुज्यमानत्वाद् रागविवर्जितं बलम् । रागिणो ह्यस्थानेऽपि बलं प्रयुञ्जते । कामरागविवर्जितबलदश्चेति वा । अर्थान्तरमुच्यते
‘बाह्य’ इति  ॥


एतादृशेति ॥
तद्दुर्गमार्थत्वाद्व्याचष्टे


एतादृशबलात्मेत्यनुवादः । अर्थान्तरं चोच्यते
इदानीमिति ॥


वेति ॥
संसारेऽपि परमात्मस्मरणाद्यल्पयोगयुक्तः संन्यासी सुखं विन्दति यदा तदा ध्यानादिमहायोगयुक्तो मोक्षादिनिःश्रेयसं विन्दतीति किमु वाच्यमित्यर्थः ॥ २१-२३ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C05_V22" data-block-id="BGT_C05_V22" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C05" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते ।</span><span class="shloka-line">आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः॥२२ ॥</span></span></div>


तद्रतेः पूर्णरतित्वात् । अत्रापि कामरागराहित्यं पूर्ववत् । धर्माविरुद्धेच्छाप्रेरकत्वाच्चेति ज्ञातव्यम् । अप्सु रस इत्यादिव्यवस्थयाऽबादिसर्वेषां रसादिसर्वदोऽतो रसादिनामेत्यर्थः । रसाद्यभेदात्तन्नामा  किं न स्यादित्यत आह
<div class="verse-block" id="BGT_C05_V23" data-block-id="BGT_C05_V23" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C05" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात् ।</span><span class="shloka-line">कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः॥२३ ॥</span></span></div>


सर्वत इति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C05_V23" data-block-id="bhashya-BGT_C05_V23">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C05_V23_B01" data-verse="BGT_C05_V23" data-block-id="BGT_C05_V23_B01">इदानीमपि परमात्मनि स्मृऽतमात्रे सुखं विन्दतीति यत्तदा स एव सम्यगुक्तः किमु ॥ २१-२३ ॥</div>


तत्र स्वातन्त्र्यं हेतुः । रसादेरस्वातन्त्र्यं प्रसिद्धमिति भावः ॥ ११ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
<div class="verse-block" id="BGT_C05_V24" data-block-id="BGT_C05_V24" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C05" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">योन्तः सुखोन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः ।</span><span class="shloka-line">स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोधिगच्छति॥२४ ॥</span></span></div>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C05_V24" data-block-id="bhashya-BGT_C05_V24">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C05_V24_B01" data-verse="BGT_C05_V24" data-block-id="BGT_C05_V24_B01">ब्रह्मणि भूतः । अन्यथा पुनर्ब्रह्म गच्छतीति विरोधाच्च । अन्तस्सुखादिकं च ब्रह्मदर्शनात् ॥ २४ ॥</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C07_V12">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये ।</span>
<span class="shloka-line">मत्त एवेति तान्विदि्ध न त्वहं तेषु ते मयि॥१२ ॥</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C05_V24" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C05_V24" data-id="BGT_C05_V24_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानिलक्षणमुच्यते ‘योऽन्तःसुखः’ इति । तत्र ब्रह्मभूतपदं ब्रह्मणैकीभूत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय व्याचष्टे
| verse_id = BGT_C07_V12
| id = BGT_C07_V12_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">न केवलं  रसादिधर्मप्रेरकः, किंनामाऽबादिप्रेरकश्चेत्याह
ब्रह्मणीति ॥


ये चेति ॥
मनसेति शेषः । प्रतीत एवार्थः किं न स्यादिति चेन्न । ज्ञानिनोऽपि ब्रह्मभेदस्य साधितत्वात् । दोषान्तरं चाह


यथा भगवदधीनमिदमेवं भगवानेतदधीनोऽस्तु, भूभूधरादिवदित्यत आह
अन्यथेति ॥


तदायत्तमिति ॥
यद्यत्र ज्ञानिनो ब्रह्मभावोऽभिधीयते तर्हि ब्रह्माधिगच्छतीति विरुद्धं स्यात् । न हि कश्चित् स्वयं स्वात्मानं गच्छतीत्यर्थः । नन्वत्र अन्तःसुखत्वादिकं भवतु ज्ञानिलक्षणम् । अन्तर्ज्योतिष्ट्वं कथं ब्रह्मदर्शिनो लक्षणं स्यात् । यावता ब्रह्मदर्शित्वमेव तदित्यत आह


इदमेव तदायत्तं न त्वसावेतदायत्त इति भावः । अनेन
अन्तःसुखत्वादिकमिति ॥
 
‘न त्वहं तेषु ते मयि’
 
इत्यस्य वैलोम्येनार्थ उक्तो भवति ॥ १२ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C07_V13">
नात्रान्तर्ज्योतिष्ट्वं ज्ञानिलक्षणमुच्यते । किन्तु अन्तःसुखत्वाद्येव । तत्र कारणत्वेनान्तर्ज्योतिष्ट्वमुच्यत इति भावः ॥ २४ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="teeka-block">
<div class="verse-block" id="BGT_C05_V25" data-block-id="BGT_C05_V25" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C05" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृषयः क्षीणकल्मषाः ।</span><span class="shloka-line">छिन्नद्वैधायतात्मानः सर्वभूतहिते रताः॥२५ ॥</span></span></div>
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभिः सर्वमिदं जगत् ।</span>
<span class="shloka-line">मोहितं नाभिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम्॥१३ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C07_V13
| id = BGT_C07_V13_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">एवं सर्वप्रेरकः परमात्मा कुतो लोकेन न ज्ञायत इत्यत आह
<div class="verse-block" id="BGT_C05_V26" data-block-id="BGT_C05_V26" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C05" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् ।</span><span class="shloka-line">अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम्॥२६ ॥</span></span></div>


अचेतनयेति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C05_V27" data-block-id="BGT_C05_V27" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C05" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः ।</span><span class="shloka-line">प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ॥२७ ॥</span></span></div>


प्रकृत्येति शेषः ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C05_V28" data-block-id="BGT_C05_V28" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C05" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यतेंद्रियमनोबुदि्धर्मुनिर्मोक्षपरायणः ।</span><span class="shloka-line">विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः॥२८ ॥</span></span></div>


तन्मेयत्वादिति ॥
<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये पञ्चमोध्यायः ॥</div>


विष्णुनैव सम्यग् ज्ञातत्वात् । लक्ष्म्या चेत्यर्थः । अनेन त्रिभिरित्यादेरर्थ उक्तो भवति । ममेत्यस्यार्थो वशगयेति । विष्णुनैवेत्यनेनाचेतनप्रकृत्याद्याहितं स्वविषयमोहं भगवान् कुतो न वारयतीत्याशङ्कानिवारकस्य नाहं प्रकाश इत्यस्यार्थ उक्तो भवति ॥ १३ ॥</p>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C05_V28" data-block-id="bhashya-BGT_C05_V28">
}}
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C05_V28_B01" data-verse="BGT_C05_V28" data-block-id="BGT_C05_V28_B01">'अमुक्तो मुक्तसादृश्यान्मुक्त एव हि तत्त्वदृक् ।
</div>
किमु मुक्तिगतस्तस्माज्ज्ञानमेवाधिकं नरे'' ॥ इति नारदीये ॥ २७, २८ ॥</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C07_V14">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया ।</span>
<span class="shloka-line">मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते॥१४ ॥</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C05_V28" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C05_V28" data-id="BGT_C05_V28_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ब्रह्मयोगादिपदेन प्रकृतध्यानप्रकार उच्यते ‘स्पर्शान्’ इति । तत्र ध्यानिनोऽमुक्तस्य कथं  ‘मुक्त एव सः’ इति मुक्तत्वमुच्यत इत्याशङ्कां स्मृत्यैव परिहरति
| verse_id = BGT_C07_V14
| id = BGT_C07_V14_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">यदि साक्षाद् भगवत्या लोको मोहितस्तर्हि न कस्यापि ज्ञानमित्यत आह
॥ अमुक्त इति ॥


ये त्विति ॥
मुक्तसादृश्यमभिमानादिपरित्यागः । मुक्त एवोच्यत इति शेषः । यस्माज्ज्ञानसामर्थ्येन एवं फलं भवति तस्मात् ॥ २८ ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C05_V29" data-block-id="BGT_C05_V29" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C05" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् ।</span><span class="shloka-line">सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति॥२९ ॥</span></span></div>


अनेन मामेवेत्येतद्व्याख्यातं भवति । भगवत्प्रपत्त्या कथं मायातरणमित्यत आह
<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे कर्मसन्न्यासयोगो नाम पञ्चमोध्यायः ॥</div>


लक्ष्मीरिति ॥
<span id="gr-C6" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="षष्ठोऽध्यायः"></span>
== षष्ठोऽध्यायः ==
<div class="introduction" id="BGT_C06_I01" data-block-id="BGT_C06_I01" data-verse="BGT_C06">
<div class="introduction-line">ज्ञानान्तरङ्गं समाधियोगमाहानेनाध्यायेन ध्यानमत्रोच्यते ।</div>
</div>


ननु पूर्वं लक्ष्म्या एव भगवद्वशत्वस्योक्तत्वात् कथं ते उभे अपि विष्णोर्वशे उच्येते इत्यत उक्तम्
<blockquote class="uvaaca">श्री भगवानुवाच</blockquote>


लक्ष्मीः सा जडमाया  या  देवतेति  ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V01" data-block-id="BGT_C06_V01" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः ।</span><span class="shloka-line">स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः॥१ ॥</span></span></div>


लक्ष्म्या भगवद्वशत्वे उभयोरपि भगवद्वशत्वं भवति । अचेतनप्रकृतेर्लक्ष्मीवशत्वात् । अतो मोहकप्रकृत्योर्भगवद्वशत्वात् तत्प्रपत्त्या मायातरणं युक्तमेव । अतस्तं प्रपद्येतेत्यर्थः । अनेन गुणमयीत्येतद् व्याख्यातं भवति । ततोऽनन्यभक्त्येत्यनेनैकभक्तिरित्यादेः तात्पर्यमुक्तं भवति । अनन्यभक्तिर्नाम कीदृशीत्यत आह
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C06_V01" data-block-id="bhashya-BGT_C06_V01">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C06_V01_B01" data-verse="BGT_C06_V01" data-block-id="BGT_C06_V01_B01">'स ब्रह्मनिष्ठस्तु यतिर्महात्मा शारीरमग्निं च मुखे जुहोति'' ।
इत्यादेर्न यतेरप्यनग्नित्वम् । आत्मसमारोपणाच्च ॥१ ॥</div>


यादृशीति ॥
</div>
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V02" data-block-id="BGT_C06_V02" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विदि्ध पाण्डव ।</span><span class="shloka-line">न ह्यसंन्यस्तसङ्कल्पो योगी भवति कश्चन॥२ ॥</span></span></div>


तत्र
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C06_V02" data-block-id="bhashya-BGT_C06_V02">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C06_V02_B01" data-verse="BGT_C06_V02" data-block-id="BGT_C06_V02_B01">योगविशेष एव संन्यास इत्यर्थः ॥ २ ॥</div>


भक्तिविषये । अनेनैकस्मिन् भक्तिर्यस्येति विग्रहः सूचितः । तेन सामानाधिकरण्याङ्गीकारे भक्तिशब्दस्य प्रियादित्वेन पुंवद्भावाप्राप्तिश्च परिहृता ॥ १४ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V03" data-block-id="BGT_C06_V03" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते ।</span><span class="shloka-line">योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते॥३ ॥</span></span></div>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C06_V03" data-block-id="bhashya-BGT_C06_V03">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C06_V03_B01" data-verse="BGT_C06_V03" data-block-id="BGT_C06_V03_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">सम्पूर्णोपायो योगारूढः ।<br/>'नानाजनस्य शुश्रूषा कर्मेति करवन्मितेः ।<br/>योगार्थिना तु सा कार्या योगस्थेन हरौ स्थितिः ।<br/>तेनापि स्वोत्तमानां तु कार्यान्यैरखिलेष्वपि ।<br/>शक्तितः करणीयेति विशेषोसिद्धसिद्धयोः ।<br/>प्राप्तोपायस्तु सिद्धः स्यात् प्रेप्सुः साधक उच्यते ।<br/>तस्य प्राण्युपकारेण सन्तुष्टो भवतीश्वरः ।<br/>सिद्धोपायेन विष्णोस्तु ध्यानव्याख्यार्चनादिकम् ।<br/>कार्यं नान्यत् तस्य तेन तुष्टो भवति केशवः'' ॥</span></span> इति प्रवृत्तवचनान्न विरोधः ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">'शमो मन्निष्ठता बुद्धेर्दम इंद्रियनिग्रहः'' ।</span></span> इति भागवते ॥३ ॥</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C07_V19">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानावान्मां प्रपद्यते ।</span>
<span class="shloka-line">वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः॥१९ ॥</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C06_V03" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C06_V03" data-id="BGT_C06_V03_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><h4 class="gr-vyakhya-head">षष्ठोऽध्यायः</h4>
| verse_id = BGT_C07_V19
<p class="gr-vyakhya-para">कर्मयोगमध्ये कीदृशो योगो ज्ञानार्थिनोऽवश्यापेक्षित इत्यत उच्यते  ‘आरुरुक्षोः’  इति । तत्र योगारूढपदस्य दुर्गमार्थत्वादर्थमाह
| id = BGT_C07_V19_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">विष्णोः सर्वोत्तमत्वमन्येषां तद्वशत्वं च ज्ञात्वा भक्तिं कुर्वतां किं फलमित्यत आह
सम्पूर्णेति ॥


एवमिति ॥
अत्र ज्ञानार्थिनः कर्म अपेक्षितमित्युक्त्वा ज्ञनिनः कर्मोपशमोऽपेक्षित इत्युच्यते । तथाच ‘न निरग्निर्न चाक्रिय’ इत्यादिविरोध इत्यत आह


एवं जानन्निति ॥
नानेति ॥


ज्ञात्वा भजन्नित्यर्थः । अनेन
नानाजनस्य उत्तमाधममध्यमजनस्य ॥


‘ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम्’
करवन्मितेरिति ॥


इत्याद्युक्तार्थं भवति । अवधारणार्थतुशब्दस्यार्थो
राजादिकरवदावश्यकतया प्रमितत्वादित्यर्थः । योगस्थेनापि शुश्रूषायाः कार्यत्वे को विशेषो योगार्थियोगस्थयोरित्यत आह


नान्यथेति ॥
तेनापीति ॥


भगवज्ज्ञानिनामेव मोक्षो नान्येषामिति कुत इत्यत आह
अन्यैर्योगार्थिभिः । योगार्थियोगस्थयोर्विशेषे वक्तव्ये असिद्धसिद्धयोर्विशेषः किमर्थमुच्यत इत्यत आह


पूर्णमिति ॥
प्राप्तेति ॥


भगवत एव पूर्णत्वेन मोक्षदानशक्तिर्नान्येषामित्यर्थः । अनेन वासुदेव इत्यस्यार्थ उक्तो भवति  ।  यदि भगवज्ज्ञानेन मोक्षस्तर्हि सर्वेषां स्यादित्यत आह
नानाजनस्य शुश्रूषा कथं ज्ञानस्य साधनमित्यतो भगवत्प्रसादद्वारेत्याह


एवंविदिति ॥
तस्येति ॥


१९ ॥</p>
नन्वज्ञानामपि हरौ स्थितत्वाद्योगस्थेन  हरौ स्थितिः कार्येति किमुच्यत इत्यत उक्तं विवृणोति
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C07_V20">
सिद्धेति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">कामैस्तैस्तैर्हृतज्ञानाः प्रपद्यन्तेन्यदेवताः ।</span>
<span class="shloka-line">तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया॥२० ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C07_V20
| id = BGT_C07_V20_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">वासुदेवज्ञानेन मोक्षसद्भावेऽपि तज्ज्ञानिनो न सर्व इति न सर्वेषां मोक्ष इत्यर्थः । एतेन स इति व्याकृतं भवति । लोके भगवज्ज्ञानिनां बहूनां दृश्यमानत्वात् कथं दौर्लभ्यमित्यत आह
अन्यत् नानाजनशुश्रूषादि । ज्ञानिनो मोक्षनियमात् किं ध्यानादिनेत्यत आह


यदिति ॥
तस्येति ॥


मिश्रयाजिन इति ॥
ततश्च मुक्तावानन्दपूर्तिरिति भावः । अत्र कर्मपदेन नानाजनशुश्रूषैवोच्यते न तु सन्ध्यावन्दनादि । शमपदेन च नानाजनशुश्रूषोपशम एवोच्यते । भगवद्ध्यानादिकं च । न सन्ध्यावन्दनादिकर्मोपशमः । नानाजनस्येति स्मृतिसमाख्यानात् । अतो नास्य पूर्वोक्तविरोध इति भावः । शमपदस्य विष्णुध्यानादिवाचित्वे स्पष्टार्थां स्मृतिं चाह


वैपरीत्येन यजन्त इत्यर्थः । एतेन कामैरित्यादेस्तात्पर्यमुक्तं भवति । किं तेषां फलमित्यत आह
शम इति ॥


विष्णुमिति ॥
३ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V04" data-block-id="BGT_C06_V04" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यदा हि नेंद्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते ।</span><span class="shloka-line">सर्वसङ्कल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते॥४ ॥</span></span></div>


तत्परं
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C06_V04" data-block-id="bhashya-BGT_C06_V04">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C06_V04_B01" data-verse="BGT_C06_V04" data-block-id="BGT_C06_V04_B01">कथं नानुषज्यते ? सर्वसङ्कल्पसंन्यासी ।
'मयि सर्वणि कर्माणि'' इत्युक्तत्वात् ।
'मदधीनमिदं ज्ञात्वा मत्संन्यासीति चोच्यते'' । इति च ॥४ ॥</div>


रमादिभ्यः परम् ।
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C06_V04" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C06_V04" data-id="BGT_C06_V04_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">योगारूढलक्षणमुच्यते ‘यदा हि’  इति । तत्र न कर्मस्वनुषज्यत इति ज्ञानिनः कर्माभावकथनान्न चाक्रिय इत्यादिविरोध इत्यत आह


अज्ञात्वा
कथमिति ॥


विपरीतं ज्ञात्वा च । कारणविशेषाज्ज्ञानरहितस्य विपरीतज्ञानाभावेनान्यदेवताराधनेन किं स्यादित्यत आह
नात्र ज्ञानिनः स्वरूपतः कर्मानुषङ्गोऽभिधीयते । किन्तु सर्वकर्मसु  सङ्कल्पन्यासेेनैव । तथा स्वयमेव व्याख्यातत्वादिति भावः । यदि सर्वकर्मसु सङ्कल्पन्यासस्तर्हि कर्मस्वरूपन्यास एव प्राप्नोति । स्वरूपात्यागे सङ्कल्पत्यागायोगादित्यत आह


अज्ञानामिति ॥
मयीति ॥


उपलक्षणं चैतत् । निर्णेत्रभावादिकारणान्तरं च द्रष्टव्यम् । समर्चनं कर्तव्यमितीति शेषः । पृथक्सेवापरिवारतां विनैव, अन्यदेवतायजनं वा विद्यादि तद्विषयज्ञानं स्तवनादि चेत्यर्थः । एतच्च फलं नाज्ञानिमात्रस्य, अपि तु ज्ञानानन्तरं यः पूर्वमार्गं त्यक्त्वा भगवद्भजनमेव कुर्यात् तस्यैव । केषाञ्चित्तमोयोग्यानामपि  कदाचिदज्ञत्वसम्भवादिति  भावेनाह
भवेत्कर्मस्वरूपत्यागप्राप्तिर्यदि  सङ्कल्पस्वरूपत्यागोऽभिप्रेतः स्यात् । न चासावस्ति । सङ्कल्पसंन्यासपदेन सङ्कल्पादेर्भगवदधीनताज्ञानस्यैवाभिप्रेतत्वात् । मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्येत्यत्र संन्यासपदस्य भगवदधीनताज्ञानार्थतायाः  समर्थितत्वादिति भावः । प्रमाणान्तरं चाह


यदीति ॥
मदधीनमिति ॥


इदं च तमोयोग्यव्यावृत्तिमात्रम् । नित्यत्रैविद्यानामपि फलसद्भावात् । प्राचीनापराधसद्भावात् कथमुत्तरापेक्षया फलमित्यत आह
४ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V05" data-block-id="BGT_C06_V05" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् ।</span><span class="shloka-line">आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः॥५ ॥</span></span></div>


अजानतेति ॥
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C06_V05" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C06_V05" data-id="BGT_C06_V05_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">योगारोहस्य भगवत्प्रसादो मुख्यसाधनमित्युच्यते


स्वतो भागवत एव यदि विष्णुतत्त्वं ज्ञात्वाऽपि कारणविशेषात् पूर्वमार्गं न जहाति तस्य किं स्यादित्यत आह
‘उद्धरेत्’ इति ।


अत्याग इति ॥
तत्राऽत्मपदं जीवादिमात्रविषयं  न  परमात्मविषयमित्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय  स्मृत्यैव व्याचष्टे


ज्ञापयति त्यक्तुमिति शेषः । जन्मान्तर इत्युपलक्षणम् । यदि स्वीय इति सम्बन्धः । किञ्चन गुर्वादिकं निमित्तीकृत्य, न तु साक्षात् । अनेन लभते चेत्यादेर्विषय उक्तो भवति । एवं रसादिकारणत्वाद्रसादिनामवत्वं विष्णोर्नाभेदेनेति प्रमाणवचनेनोक्तम् । उपक्रमोपसंहारयोः सर्वस्य भगवदधीनत्वोक्तेश्च तज्ज्ञायत इत्याह
उद्धरेतेति ॥


मत्त एवेति ॥
कुतः परमात्मना स्वात्मानमुद्धरेदित्यत आह


‘ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम्’ इत्येतत् ‘एवं जानंस्तमाप्नोति’ इति प्रमाणवचनेन व्याख्यातम् । युक्त्या च तदुक्तार्थमेव न त्वभेदार्थमिति साधयितुमाह
विष्णुरिति ॥


आप्नोतीति ॥
कीदृशाः सन्तः कीदृशा असन्त इत्यत उक्तं विवृणोति


आत्मशब्दस्याप्तिवाचित्वं कुत इत्यत आह
तदिति ॥


यच्चेति ॥
तदन्यस्य भक्त्याऽवशीकृतपरमात्मनः पुरुषस्य । इतोऽप्यत्र  आत्मपदेन परमात्मग्रहणं युक्तमित्याह


‘यच्चाप्नोति यदादत्ते यच्चात्ति विषयानिह । यच्चास्य सन्ततो भावस्तस्मादात्मेति भण्यते ॥’  इति भारतवाक्यम् । कुतोऽयमात्मशब्द आप्त्यर्थः, स्वरूपार्थः किं न स्यादित्यत आह
परमात्मेति ॥


आस्थित इति ॥
५ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V06" data-block-id="BGT_C06_V06" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः ।</span><span class="shloka-line">अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत्॥६ ॥</span></span></div>


एतदर्थविवरणात्मके वाक्यशेषे परमां गतिमुद्दिश्य भगवन्तमुपासीनस्य ज्ञानिनस्तत्प्राप्तेरुक्तत्वात् अत्रापि प्राप्त्यर्थ एवाऽत्मशब्दो न स्वरूपार्थ इत्यर्थः । ननु ज्ञानानन्तरं मोक्षस्य कर्मक्षयमात्रावधित्वाद् ‘बहूनां जन्मनाम्’ इति बहुजन्मनियतिः कथमुच्यत इत्यत आह
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C06_V06" data-block-id="bhashya-BGT_C06_V06">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C06_V06_B01" data-verse="BGT_C06_V06" data-block-id="BGT_C06_V06_B01">'उद्धरेतैव संसाराज्जीवात्मानं परात्मना ।
विष्णुर्बन्धुः सतां नित्यं परात्मा ह्यसतामरिः ।
तत्प्रसादजया भक्तया जितो यस्य वशेत्विव ।
वर्तते तस्य मित्रं स तदन्यस्य च शत्रुवत्'' ॥ इति च ।
'परमात्मा समाहितः'' इति वाक्यशेषाच्च ॥ ५, ६ ॥</div>


बहूनामिति ॥
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C06_V06" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C06_V06" data-id="BGT_C06_V06_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">येन आत्मा वशीकृतस्तस्यासौ बन्धुतया किं करोतीत्यपेक्षायां वाक्यशेषे वशीकृतोऽसौ परमात्मा तस्य हृदि सम्यगाहितो  भवतीत्युक्तत्वात्  पूर्वमप्यात्मपदेन  परमात्मैवोच्यत  इति ज्ञायत इति भावः ॥ ६ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V07" data-block-id="BGT_C06_V07" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः ।</span><span class="shloka-line">शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः॥७ ॥</span></span></div>


वासुदेव इत्येतत् पूर्णं वस्त्विति प्रमाणवचनेन व्याख्यातम् । युक्त्या चैतमर्थं साधयितुमाह
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V08" data-block-id="BGT_C06_V08" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूढस्थो विजितेंद्रियः ।</span><span class="shloka-line">युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः॥८ ॥</span></span></div>


वासुदेव इति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C06_V08" data-block-id="bhashya-BGT_C06_V08">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C06_V08_B01" data-verse="BGT_C06_V08" data-block-id="BGT_C06_V08_B01">'सर्वत्र विष्णोरुत्कर्षज्ञानं ज्ञानमितीर्यते ।
तद्विशेषपरिज्ञानं विज्ञानमिति गीयते'' ॥ इति च ॥ ७,८ ॥</div>


अत्र वासुदेवस्य पूर्णत्वमेवोच्यते, न तु सर्वाभेद इत्यर्थः । प्रमाणवचनेन भगवज्ज्ञानिन एवानुत्तमगतिर्भवतीत्यत्र हेत्वभिधायकतयैव एतद्योजितम् । अथ ‘बहूनां जन्मनामन्ते’, ‘वासुदेवः सर्वमिति ज्ञानवान् भवति’ इत्यपि योजनां सूचयति
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C06_V08" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C06_V08" data-id="BGT_C06_V08_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">योगारूढलक्षणं प्रपञ्च्यते


जानन्निति ॥
‘शीतोष्ण’ इति ।


अभेदार्थमेवेदं वाक्यं किं न स्यादित्यत आह
तत्र ज्ञानविज्ञानशब्दयोरर्थभेदं स्मृत्यैवाह


प्रपद्यन्त इति ॥
सर्वत्रेति ॥


‘देवान् देवयजो यान्ति’ इत्येतद्
सर्वत्र


‘विष्णुं तत्परमं ज्ञात्वा’
वेदादौ ॥ ८ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V09" data-block-id="BGT_C06_V09" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु ।</span><span class="shloka-line">साधुष्वपि च पापेषु समबुदि्धर्विशिष्यते॥९ ॥</span></span></div>


इत्यादिना विवृतम् ॥ २० ॥</p>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C06_V09" data-block-id="bhashya-BGT_C06_V09">
}}
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C06_V09_B01" data-verse="BGT_C06_V09" data-block-id="BGT_C06_V09_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">'यस्य यत्र यथा वृत्तिर्विहिता वर्तनं तथा ।<br/>ज्ञानं वापि समत्वं तद्विषमत्वमतोन्यथा'' ॥</span></span> इति महाविष्णुपुराणे ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">'अनिमित्तस्नेहवांस्तु सुहृज्ज्ञात्वोपकारकृत् ।<br/>मित्रं वधादिकृदरिर्द्वेष्यस्त्वप्रियमात्रकृत् ।<br/>उदासीनः स्नेहवतोप्यस्नेही तत्कृतानुकृत् ।<br/>>मध्यस्थ इति विज्ञेयः सुहृदेषु विशिष्यते'' ॥</span></span> इति नारदीये ॥ ९-१९ ॥</div>
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C07_V23">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम् ।</span>
<span class="shloka-line">देवान्देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि॥२३ ॥</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C06_V09" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C06_V09" data-id="BGT_C06_V09_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ननु सुहृदादीनां विषमत्वात् कथं तेषु ज्ञानिनः समबुद्धित्वमुच्यत इत्याशङ्कां स्मृत्यैव परिहरति
| verse_id = BGT_C07_V23
| id = BGT_C07_V23_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">वाक्यान्तरेणापि विवृणोति
यस्येति ॥


ज्ञात्वेति ॥
सुहृन्मित्रपदयोः अरिद्वेष्यपदयो उदासीनमध्यस्थपदयोश्च  एकार्थत्वप्रतीतिनिरासाय स्मृत्यैव तदर्थमाह


किमज्ञानमात्रेण तम इति, नेत्याह
अनिमित्तेति ॥


तथापीति ॥
ज्ञात्वोपकारकृदिति ॥


यद्यप्येवमुच्यते तथापीत्यर्थः। तावदिति संयोज्यम् । केचन भागवताः पुरुषाः । केचन त्रैविद्याः सन्ति । तेषां च मोक्षादिकं फलमित्युक्तम् ॥ २३ ॥</p>
स्वयमेव तस्य क्लेशस्थानं निरूप्योपकारकर्तेत्यर्थः ॥ ९ ॥</p></div></div></div></div></div>
}}
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V10" data-block-id="BGT_C06_V10" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः ।</span><span class="shloka-line">एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः॥१० ॥</span></span></div>
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C07_V24">
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V11" data-block-id="BGT_C06_V11" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः ।</span><span class="shloka-line">नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम्॥११ ॥</span></span></div>
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः ।</span>
<span class="shloka-line">परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम्॥२४ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C07_V24
| id = BGT_C07_V24_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">अथ केचन द्वेषिणोऽपि सन्तीत्युच्यते
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V12" data-block-id="BGT_C06_V12" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेंद्रियक्रियः ।</span><span class="shloka-line">उपविश्यासने युञ्ज््याद्योगमात्मविशुद्धये॥१२ ॥</span></span></div>


‘अव्यक्तम्’ इति ।
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V13" data-block-id="BGT_C06_V13" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः ।</span><span class="shloka-line">सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन्॥१३ ॥</span></span></div>


तदर्थं पूर्ववदेषां फलस्यानुक्तत्वात् फलं च स्मृत्यैवाह
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V14" data-block-id="BGT_C06_V14" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः ।</span><span class="shloka-line">मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः॥१४ ॥</span></span></div>


अव्यक्त इति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V15" data-block-id="BGT_C06_V15" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी नियतमानसः ।</span><span class="shloka-line">शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति॥१५ ॥</span></span></div>


एवं सर्वप्रेरकत्वादिमहिमवांश्चेद्भगवान् तत्कथं भगवतः केचिज्जीवाभेदं मन्यन्त इत्यतो वैतदुच्यते । सर्वात्मना ज्ञेयत्वाज्ञेयत्वाभ्यां जीवेश्वरयोर्व्यक्ताव्यक्तत्वम् ॥२४ ॥</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V16" data-block-id="BGT_C06_V16" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नात्यश्नतस्तु योगोस्ति न चैकान्तमनश्नतः ।</span><span class="shloka-line">न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन॥१६ ॥</span></span></div>
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C07_V26">
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V17" data-block-id="BGT_C06_V17" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु ।</span><span class="shloka-line">युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा॥१७ ॥</span></span></div>
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन ।</span>
<span class="shloka-line">भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन॥२६ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C07_V26
| id = BGT_C07_V26_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">यदि मायावशादज्ञानं  लोकस्य भगवद्विषयं तर्हि भगवतोऽपि लोकविषयं तदस्ति किं, कुड्योभयभागावस्थितयोरन्योन्यादर्शनवदित्यत उच्यते
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V18" data-block-id="BGT_C06_V18" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते ।</span><span class="shloka-line">निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा॥१८ ॥</span></span></div>


वेदाहमिति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V19" data-block-id="BGT_C06_V19" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृऽता ।</span><span class="shloka-line">योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः॥१९ ॥</span></span></div>


तत्र कस्यापि भगवज्ज्ञानाभावे वेदादिवैय्यर्थ्यापत्तेः कथं ‘मां तु वेद न कश्चन’ इत्युच्यत इत्यतस्तत्स्मृत्यैव व्याचष्टे
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V20" data-block-id="BGT_C06_V20" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया ।</span><span class="shloka-line">यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति॥२० ॥</span></span></div>


यथेति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C06_V20" data-block-id="bhashya-BGT_C06_V20">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C06_V20_B01" data-verse="BGT_C06_V20" data-block-id="BGT_C06_V20_B01">आत्मानं विष्णुम् । आत्मना तत्प्रसादेन (तत्प्रसादादेव) ॥ २० ॥</div>


२६ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C06_V20" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C06_V20" data-id="BGT_C06_V20_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">योगसम्पूर्तिस्वरूपमुच्यते


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C07_V27">
‘यदा’  इत्यादिना ।
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C07_V27
| id = BGT_C07_V27_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">यत्केषाञ्चिदद्वैतज्ञानं तदपि मदिच्छयेत्युक्तं ‘नाहं प्रकाशः’ इति । तदयुक्तम् ।</p>
तत्र आत्मनाऽऽत्मानमित्यात्मशब्दयोर्जीवादिविषयत्वप्रतीतिनिरासायाह
<div class="shloka-block">
<span class="shloka-line">‘ऐकात्म्यं नाम यदिदं केचिद् ब्रूयुरनैपुणाः ।</span>
<span class="shloka-line">कामक्रोधाभिभूतत्वादहङ्कारवशं गताः ॥’</span>
</div>
<p class="gr-vyakhya-para">इत्यादाविच्छाद्वेषादेरेवाद्वैतज्ञानहेतुत्वोक्तेरित्यत  उच्यते


‘इच्छेति’ ।
आत्मानमिति ॥


तत्र  मोहसंमोहशब्दयोरर्थभेदप्रदर्शनाय द्वन्द्वमोहपदमनूद्य मोहशब्दार्थमाह
अन्यथा तोषायोगादिति भावः ॥ २० ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V21" data-block-id="BGT_C06_V21" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सुखमात्यन्तिकं यत्तद्बुदि्धग्राह्यमतींद्रियम् ।</span><span class="shloka-line">वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः॥२१ ॥</span></span></div>


द्वन्द्वेति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V22" data-block-id="BGT_C06_V22" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः ।</span><span class="shloka-line">यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते॥२२ ॥</span></span></div>


मोहशब्दस्य  मिथ्याज्ञानवाचित्वं कुत इत्यत आह
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V23" data-block-id="BGT_C06_V23" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तं विद्याद्दुःखसंयोगवियोगं योगसञ्ज्ञितम् ।</span><span class="shloka-line">स निश्चयेन योक्तव्यो योगोनिर्विण्णचेतसा॥२३ ॥</span></span></div>


तम इति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V24" data-block-id="BGT_C06_V24" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">संङ्कल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः ।</span><span class="shloka-line">मनसैवेंद्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः॥२४ ॥</span></span></div>


शार्वरीसम्बन्धितमोवदावरकमज्ञानमित्यर्थः । अस्तु मोहो मिथ्याज्ञानं, द्वन्द्वमोहो नाम क इत्यत आह
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V25" data-block-id="BGT_C06_V25" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">शनैः शनैरुपरमेद्बुद्ध्या धृतिगृहीतया ।</span><span class="shloka-line">आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत्॥२५ ॥</span></span></div>


जीवेति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V26" data-block-id="BGT_C06_V26" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् ।</span><span class="shloka-line">ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत्॥२६ ॥</span></span></div>


आदिपदेन सर्वज्ञत्वाल्पज्ञत्वादितद्धर्मग्रहणम् । मोहशद्बगतार्थतया संमोहशब्दं व्याचष्टे
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V27" data-block-id="BGT_C06_V27" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् ।</span><span class="shloka-line">उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम्॥२७ ॥</span></span></div>


संमोह इति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C06_V27" data-block-id="bhashya-BGT_C06_V27">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C06_V27_B01" data-verse="BGT_C06_V27" data-block-id="BGT_C06_V27_B01">ब्रह्मणि भूतम् ॥ २७ ॥</div>


तदाग्रहो मिथ्याज्ञानदार्ढ्यमित्यर्थः । कुतोऽयं संमोहशब्दर्थ इत्यत आह
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C06_V27" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C06_V27" data-id="BGT_C06_V27_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">योगफलमुच्यते


तदाग्रह इति ॥
‘प्रशान्त’ इति ।


‘मोहश्चैव विपर्ययः’
तत्र ब्रह्मभूतपदस्य अन्यार्थप्रतीतिनिरासायार्थमाह


इति प्रकृतविपर्ययः तदिति परामृश्यते । क्रोधो यथार्थज्ञानिषु । उक्ताशङ्कापरिहारायोक्तं सर्गपदं तदाशङ्कापरिहारकं यथा स्यात्तथा व्याचष्टे
ब्रह्मणीति ॥


सर्ग इति ॥
अन्यथा बहुप्रमाणविरोधादिति भावः ॥ अनेन पूर्वोक्तं मत्संस्थापदमपि व्याख्यातं भवति ॥ २७ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V28" data-block-id="BGT_C06_V28" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">युञ्जन् एवं सदात्मानं योगी विगतकल्मषः ।</span><span class="shloka-line">सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते॥२८ ॥</span></span></div>


सत्यमिच्छाद्वेषादिना मिथ्याज्ञानं भवतीति । तथापि तदवान्तरकारणमेव  ।  सर्गकालमारभ्यैव तस्य कारणत्वात्  । शरीरानुत्पत्ताविच्छाद्यभावात् । विष्णोस्तु सर्वदा कारणत्वादुक्तं युक्तमिति भावः । नन्वत्र जीवेश्वरादिविषयद्वन्द्वमोहस्येच्छाद्यवान्तरकारणत्वमुच्यते । न तु  जीवेश्वराभेदज्ञानस्य । न हि विशिष्यैक्यज्ञानमेव द्वन्द्वमोह इति नियामकमस्तीत्यत आह
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V29" data-block-id="BGT_C06_V29" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।</span><span class="shloka-line">ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः॥२९ ॥</span></span></div>


जीवेति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C06_V29" data-block-id="bhashya-BGT_C06_V29">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C06_V29_B01" data-verse="BGT_C06_V29" data-block-id="BGT_C06_V29_B01">सर्वभूतेषु स्थितं परमात्मानम् ॥ २९ ॥</div>


२७ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C06_V29" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C06_V29" data-id="BGT_C06_V29_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ध्येयमुच्यते


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C07_V30">
‘सर्वभूतस्थम्’ इति  ।
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः ।</span>
<span class="shloka-line">प्रयाणकालेपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः॥३० ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C07_V30
| id = BGT_C07_V30_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">भगवज्ज्ञानेन किं भवतीत्यत उच्यते ‘जरेति’ तत्र भगवता तद्ब्रह्मेत्युक्तेऽपि न ब्रह्मणो भगवतः सकाशादन्यत्वं शङ्कनीयम् । तदाशङ्कापरिहारायैव साधिभूताधिदैवं ब्रह्मेति वक्तव्ये मामित्युक्तत्वादिति भावेनाह
तत्रात्मपदेन जीव उच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाऽह


तदिति ॥
सर्वेति ॥


इत्युक्ते जातामिति शेषः ॥३०॥</p>
भोक्तारमिति सङ्क्षेपोक्तौ परमात्मन एव ध्येयत्वोक्तेः, यो मामित्यनुवादाच्चेति भावः ॥ २९ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="gr-author-note">इतिश्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥</div>
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V30" data-block-id="BGT_C06_V30" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति ।</span><span class="shloka-line">तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति॥३० ॥</span></span></div>
}}
</div>
</div>
</div>


== अध्याय 8 ==
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V31" data-block-id="BGT_C06_V31" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः ।</span><span class="shloka-line">सर्वथा वर्तमानोपि स योगी मयि वर्तते॥३१ ॥</span></span></div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C08_V01">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">किं तद्ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम ।</span>
<span class="shloka-line">अधिभूतं च किं प्रोक्तमधिदैवं किमुच्यते॥१ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C08_V01
| id = BGT_C08_V01_Nyayadeepika
| text =


<h4 class="gr-vyakhya-head">अष्टमोऽध्यायः</h4>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C06_V31" data-block-id="bhashya-BGT_C06_V31">
<p class="gr-vyakhya-para">पूर्वाध्यायसङ्गतत्वेनैतदध्यायप्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C06_V31_B01" data-verse="BGT_C06_V31" data-block-id="BGT_C06_V31_B01">सर्वत्र विष्णुरेक इति स्थितः ॥ ३१ ॥</div>


॥ उक्तेति ॥
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C06_V31" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C06_V31" data-id="BGT_C06_V31_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">परमात्मध्यानफलमुच्यते


यदुक्तम् ‘ते ब्रह्म तद्विदुः’ इत्यादि तद्व्याख्यानमत्रादौ क्रियते ॥ ‘प्रयाणकालेऽपि च माम्’ इत्युक्तव्याख्यानप्रसङ्गेन अन्तकालस्मरणफलं, तदुपायप्रकारो, ब्रह्मप्राप्तिमार्गश्चेत्येतदुच्यत इत्यर्थः । अन्तकालस्मरणादीनां ब्रह्म प्राप्यते एभिरिति ब्रह्मप्राप्तिशब्दाभिधेयत्वं ज्ञातव्यम् ।</p>
‘सर्व’ इति ।
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वर्जुनस्य ज्ञानित्वाज्जानात्येवासौ भगवानेव ब्रह्मेति । अतः ‘किं तद्ब्रह्म’ इति प्रश्नः कथं युज्यते, कारणाभावादित्यत आह


तदिति ॥
तत्र  ‘एकत्वमास्थितः’ इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय व्याचष्टे


अर्जुनस्य ज्ञानित्वेऽपि युक्तोऽयं प्रश्नः । तद्ब्रह्मेत्यत्र ब्रह्मणो भगवता तदिति पारोक्ष्येणोक्तत्वाद् भगवतोऽन्यदेवताऽऽत्रोक्तं ब्रह्मेति प्रतीयते । वासुदेवात्मकं ब्रह्मेत्यादेर्भगवान् ब्रह्मेति प्रतीयते । एवमुभयथाप्रतीतिजनितसंशयस्य प्रश्नकारणस्य सद्भावादिति भावः ।</p>
सर्वत्र इति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">ननु ब्रह्मशब्दस्य भगवन्मात्रवृत्तित्वात् कथं तदिति विशेषितत्वेऽप्यन्यत्वप्रतीतिरित्यत उक्तम्


प्रकृतीति ॥
अन्यथा सर्वभूतस्थितमिति स्ववचनविरोधादिति भावः ॥ ३१ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V32" data-block-id="BGT_C06_V32" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योर्जुन ।</span><span class="shloka-line">सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः॥३२ ॥</span></span></div>


ब्रह्मशब्दस्य भगवति मुख्यत्वेऽपि प्रकृतिवेदादेरप्यमुख्यतया तदर्थत्वात्तदिति विशेषितत्वेन मुख्यार्थासम्भवेऽप्यमुख्यार्थः प्रकृत्यादीनां मध्ये यत्किञ्चिदत्र स्यादिति प्रतीतिर्युक्तेति भावः ।</p>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C06_V32" data-block-id="bhashya-BGT_C06_V32">
<p class="gr-vyakhya-para">ननु तदिति विशेषणेन प्राप्ता ब्रह्मणो भगवदन्यत्वशङ्का ‘साधिभूताधिदैवं माम्’ इत्युपरितनवाक्ये भगवतैव परिहृता । ब्रह्मेति वक्तव्ये मामित्युक्तत्वात् । अतः कथं ब्रह्मणो भगवदन्यत्वप्रतीतिरित्यत उक्तम्
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C06_V32_B01" data-verse="BGT_C06_V32" data-block-id="BGT_C06_V32_B01">अतो विष्ण्वनुवर्तिषु स्ववत् स्नेहः कर्तव्यः ॥ ३२ ॥</div>


उपरीति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यप्येषा प्रतीतिरुपरितनवाक्ये परिहृता तथापि पुनर्भवत्येव । तत्र ‘साधियज्ञं च’ इति चशब्दस्य साधिभूताधियज्ञं मां चेति संयोजनेनाधिभूतादिसहितत्वेन ब्रह्मज्ञानादन्यदेव विष्णुज्ञानमुच्यत इति तदिति विशेषणादेव प्रतीतिसम्भवादिति भावः । यत्किञ्चिदित्यत्र अन्यदेवेत्यत्र च इति प्रतीत्या जात इति शेषः ॥ १ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C06_V32" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C06_V32" data-id="BGT_C06_V32_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">योगिन एव इत्थम्भावान्तरमुच्यते


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C08_V03">
‘आत्मा’ इति ।
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोध्यात्ममुच्यते ।</span>
<span class="shloka-line">भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसञ्ज्ञितः॥३ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C08_V03
| id = BGT_C08_V03_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘साधिभूताधिदैवं माम्’ इति भगवत एव ब्रह्मत्वोक्तेः किं तद्ब्रह्मेति प्रश्नेऽहं ब्रह्मेति परिहारो वक्तव्यः । ‘अक्षरं ब्रह्म परमम्’ इति कथमुच्यत इत्यत आह
तत्सर्वं प्राणिविषयमित्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय व्याचष्टे


परमेति ॥
अत इति ॥


तथैव परमाक्षरं ब्रह्मेत्येव ।</p>
अत्र भगवदीयेष्वेव स्वस्मिन्निव स्नेहो विधीयते, न त्ववैष्णवेषु । बन्धुरात्मेति वैष्णवानामेव भगवत्प्रियत्वस्योक्तत्वात्, ‘अनात्मनः’ इत्यवैष्णवानां  भगवदप्रियत्वस्योक्तत्वादिति भावः ॥ ३२ ॥</p></div></div></div></div></div>
<p class="gr-vyakhya-para">भवतु परमाक्षरं ब्रह्मेत्युक्तिफलं परमाक्षरशब्दस्य विष्णौ प्रसिद्धत्वात् । तथाप्यहमिति साक्षादनुक्त्वा एवं कथने को हेतुरित्यत आह
<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>


अज्ञानामिति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V33" data-block-id="BGT_C06_V33" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">योयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन ।</span><span class="shloka-line">एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात्स्थितिं स्थिराम्॥३३ ॥</span></span></div>


तदपि स्वस्य परमाक्षरत्वमपि ।</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V34" data-block-id="BGT_C06_V34" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम् ।</span><span class="shloka-line">तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम्॥३४ ॥</span></span></div>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु ये परमाक्षरं विष्णुरिति न जानन्ति तेषामहं ब्रह्मेति नोक्तम् । अक्षरं ब्रह्मेत्येवोक्तम् । अतो ब्रह्म अक्षरं च भगवतोऽन्यदेवेत्याशङ्कैव स्यान्न तु परमाक्षरं ब्रह्म च भगवानिति ज्ञानमित्यत आह


पुनरिति ॥
<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>


। सत्यमेवाशङ्का भवतीति । सा च ‘अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तः’ इत्युपर्यक्षरस्याव्यक्तत्वोक्त्या परिह्रियते । अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नम्, मन्यन्ते माम् इत्यव्यक्तशब्दस्य भगवति प्रयुक्तत्वात् । अतः अक्षरं ब्रह्म परमम् इति परिहारे अहमित्यनुक्तावपि लाभसम्भवात् तथा परिहारो युक्त इति भावः ।</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V35" data-block-id="BGT_C06_V35" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् ।</span><span class="shloka-line">अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते॥३५ ॥</span></span></div>
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C08_V03">
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V36" data-block-id="BGT_C06_V36" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः ।</span><span class="shloka-line">वश्यात्मना तु यतता शक्योवाप्तुमुपायतः॥३६ ॥</span></span></div>
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोध्यात्ममुच्यते ।</span>
<span class="shloka-line">भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसञ्ज्ञितः॥३ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C08_V03
| id = BGT_C08_V03_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">यद्यक्षरशब्दो विष्णावेव मुख्यस्तर्हि ये चाप्यक्षरमव्यक्तम् इत्यत्र, ‘कूटस्थोऽक्षर उच्यते’ इत्यत्र च अक्षरशब्दवाच्यो विष्णुः स्यादित्यत आह
<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>


ये चेति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V37" data-block-id="BGT_C06_V37" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः ।</span><span class="shloka-line">अप्राप्य योगसंसिदि्धं कां गतिं कृष्ण गच्छति॥३७ ॥</span></span></div>


अक्षरशब्दस्य विष्णौ मुख्यत्वेऽपि ‘ये चाप्यक्षरमव्यक्तम्’ इत्यत्र तावद्विष्णोरन्यदेव अक्षरशब्दवाच्यमित्येवावसीयते । ‘ये भक्तास्त्वां पर्युपासते’, ‘ये चाप्यक्षरम्’ इति भगवदक्षरयोः पृथक्त्वेन तदुपासकयोस्तारतम्यस्य पृष्टत्वात् । ‘ये त्वक्षरम् अनिर्देश्यम्’, ‘ये तु सर्वाणि कर्माणि’ इत्यादिनाऽक्षरोपासकानां भगवदुपासकानां च फलतारतम्यस्य कथनाच्च । तथा ‘कूटस्थोऽक्षर उच्यते’ इत्यत्रापि विष्णोरितर देवाक्षरमित्यवसीयते । ‘अहमक्षरादपि चोत्तमः’ इति विष्णोरक्षरादुत्तमत्वकथनान्मुख्यार्थासम्भवे गौणाङ्गीकारस्य न्याय्यत्वात् । प्रकृते तु बाधकाभावाद्विष्णुविषयत्वमेवेति भावः ।</p>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C06_V37" data-block-id="bhashya-BGT_C06_V37">
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वधियज्ञवद् ब्रह्मणोऽपि विष्णुत्वे तत्र ब्रह्माहमेवेत्यनुक्त्वा अधियज्ञोऽहमेवेति किमर्थमुच्यते । कारणविशेषमन्तरेणोक्तिभेदासम्भवात् । अतोऽधियज्ञ एव विष्णुर्न ब्रह्मेत्यत आह
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C06_V37_B01" data-verse="BGT_C06_V37" data-block-id="BGT_C06_V37_B01">अयतिः अप्रयत्नः । ''प्रयत्नाद्यतमानस्तु" इति वाक्यशेषात् । योगशब्द-स्योपायार्थत्वेप्यत्रोपायविशेष एव ध्यानयोगादिर्विवक्षित इति न विरोधः॥ ३७ ॥</div>


अधियज्ञ इति ॥
</div>
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V38" data-block-id="BGT_C06_V38" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति ।</span><span class="shloka-line">अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि॥३८ ॥</span></span></div>


ब्रह्माधियज्ञयोरुभयोर्विष्णुत्वेऽपि ब्रह्माहमेवेत्यनुक्त्वाऽधियज्ञोऽहमेवेति कथनं युज्यते । ‘साधियज्ञं माम्’ इति भगवता स्वस्याधियज्ञसाहित्येनोक्तत्वाद् अधियज्ञो भगवतो भिन्न एवेत्याशङ्का प्राप्ता । तन्निवृत्त्यर्थत्वादहमेवेत्युक्तेः । तदित्युक्त्या ब्रह्मणो भगवदन्यत्वशङ्काप्राप्तावपि मामित्यनेन तस्याः प्राज्ञबुद्धिमपेक्ष्य निरस्तत्वेन तत्राहमेवेत्युक्त्यभावादिति भावः ।</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V39" data-block-id="BGT_C06_V39" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः ।</span><span class="shloka-line">त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते॥३९ ॥</span></span></div>
<p class="gr-vyakhya-para">एतेन ‘एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे’ इत्युक्तत्वादधियज्ञप्रश्नपरिहारौ प्राप्तिशून्याविति च निरस्तं भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भगवानेवाधियज्ञश्चेत् कथं तत्साहित्यं प्रागुक्तमित्यत आह


तस्यैवेति ॥
<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>


भगवत एवाधियज्ञत्वेऽपि तत्साहित्यं युज्यते । अधियज्ञस्य सर्वप्राणिदेहगतरूपान्तरत्वादिति भावः । अनेन देह इत्यस्याभिप्रायो वर्णितो भवति ।</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V40" data-block-id="BGT_C06_V40" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते ।</span><span class="shloka-line">न हि कल्याणकृत्कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति॥४० ॥</span></span></div>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र प्रमाणं दर्शयन् भगवत एव ब्रह्मत्वे कथं तदित्युक्तिरित्याशङ्कां च परिहरन् श्लोकद्वयं स्मृत्यैव व्याचष्टे


प्राणिनामिति ॥
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C06_V40" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C06_V40" data-id="BGT_C06_V40_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">अयतिरित्यर्जुनप्रश्नवाक्यगतायतिपदस्य गृहस्थादिरित्यन्यथाप्रतीतिनिरासायार्थमाह


ब्रह्मणः सर्वगतरूपान्तरत्वात् तदित्युक्तिर्युक्तेति भावः । तैस्तैः सर्वप्राणिभिरधिकयाज्यत्वादधियज्ञो, बृंहितत्वाद् ब्रह्मेत्यर्थः ।</p>
अयतिरिति  ॥
<p class="gr-vyakhya-para">भूताधिकत्वत इत्यत्र भूतपदेन पृथिव्यादीनि । पुरुप्राणाऽतः पुरुषाख्येति शेषः । ‘षकारः प्राण आत्मा’ इति श्रुतेः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘अधियज्ञः कथं कोऽत्र’ इत्यत्र कुतोऽधियज्ञः कथंरूप इति प्रश्नः कस्मान्न परिहृत इत्यत आह


कथंरूप इति ॥
गृहस्थादिरेवार्थः किं न स्यादित्यत आह


तल्लक्षणोक्त्येति ॥
प्रयत्नादिति ॥


‘कविं पुराणम्’ इति भगवल्लक्षणोक्त्येेत्यर्थः । भगवल्लक्षणोक्त्या कथमधियज्ञस्वरूपप्रश्नः परिहृत इत्यत उक्तम्
अयतेस्तत्र श्रद्धावतः का गतिरिति प्रश्ने जन्मान्तरे प्रयत्नवान् भवतीति परिहारस्योक्तत्वादप्रयत्न एव अयतिरवगम्यते । अन्यथा जन्मान्तरे श्रद्धावशाच्चतुर्थाश्रमी भवतीति परिहारप्रसङ्गादिति भावः । ननु योगशब्दस्य ज्ञानोपायार्थत्वात्, ‘श्रद्धावान् लभते ज्ञानम्’ इत्यादेः श्रद्धाया अपि ज्ञानोपायत्वात् ‘श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानस’ इति परस्परविरोध इत्यत आह


अहमेवेति ॥
योगेति ॥


‘अधियज्ञोऽहमेव’ इत्यधियज्ञस्य भगवदभिन्नत्वेनोक्तत्वादित्यर्थः ॥ ३-४ ॥</p>
भवेदयं विरोधो यदि योगशब्देनात्र सामान्यतो ज्ञानोपायोऽभिधीयते । न च तदस्ति । ध्यानस्यैव विवक्षितत्वात् । न च योगशब्दस्य ज्ञानोपायवाचित्वविरोधः । ध्यानस्यापि ज्ञानोपायविशेषत्वादिति भावः ।</p></div></div></div></div></div>
}}
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V41" data-block-id="BGT_C06_V41" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्राप्य पुण्यकृतान् लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः ।</span><span class="shloka-line">शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोभिजायते॥४१ ॥</span></span></div>
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C08_V05">
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V42" data-block-id="BGT_C06_V42" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् ।</span><span class="shloka-line">एतदि्ध दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम्॥४२ ॥</span></span></div>
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">अन्तकाले च मामेव स्मरन्मुक्त्वा कलेवरम् ।</span>
<span class="shloka-line">यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः॥५ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C08_V05
| id = BGT_C08_V05_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोऽसीत्यस्य किमर्थं कथम्भूतः केन प्रकारेण स्मर्तव्योऽसीत्यर्थः । तत्र किमर्थं स्मर्तव्योऽसीत्यस्य परिहार उच्यते ‘अन्त’ इति । तत्र मद्भावपदस्य अन्यथाप्रतीतिनिरासायार्थमाह
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V43" data-block-id="BGT_C06_V43" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तत्र तं बुदि्धसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् ।</span><span class="shloka-line">यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन॥४३ ॥</span></span></div>


मद्भावमिति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V44" data-block-id="BGT_C06_V44" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोपि सः ।</span><span class="shloka-line">जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते॥४४ ॥</span></span></div>


अन्यथा तं तमेवैतीति वाक्यशेषविरोध इति भावः ।</p>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C06_V44" data-block-id="bhashya-BGT_C06_V44">
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वन्तकालस्मरणादेव तत्प्राप्तेः सदा तद्भावभावितत्वं किमर्थमुच्यत इत्यत आह
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C06_V44_B01" data-verse="BGT_C06_V44" data-block-id="BGT_C06_V44_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paramayoga-id">'मोक्षोपायस्य जिज्ञासुरपि केवलपाठकात् ।<br/>विशिष्टः किमु तद्विद्वान् किं पुनर्यस्तदास्थितः'' ॥</span></span> इति परमयोगे ॥४४ ॥</div>


सदेति ॥
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C06_V44" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C06_V44" data-id="BGT_C06_V44_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">योगाच्चलितमानसस्य ‘प्राप्य पुण्यकृतान् लोकान्’ इत्यादिफलमुपपाद्यते


न तत्प्राप्त्यर्थं सदा तद्भावभावितत्वमुच्यते । किन्तु स्मरंस्त्यजतीत्युक्तं साक्षादन्तकालस्मरणं सदा तद्भावभावितानामेव भवतीति साक्षादन्तकालस्मरणोपाय एवोच्यत इति भावः ।</p>
‘जिज्ञासुः’ इति ।
<p class="gr-vyakhya-para">ननु अन्तकाल एव महता प्रयत्नेन भगवत्स्मरणस्य कर्तुं शक्यत्वात् किं सदा तद्भावभावितत्वेनेत्यत आह


न चेदिति ॥
तत्र योगजिज्ञासोः विधिनिषेधाभावप्रतीतिनिरासाय तत्स्मृत्यैव व्याचष्टे


सदा तद्भावभावितत्वाभावे महता प्रयत्नेन स्मरतोऽप्यन्यविषय एव प्रारब्धकर्मवशात् स्मृतिर्भवति । ततश्च तत्प्राप्तिरेव भवति । यथा खलु महता प्रयत्नेन समाधिं कुर्वतोऽपि प्रारब्धकर्मवशात् ततः स्खलनं भवति । अतः सदा तद्भावभावितत्वेन भाव्यमिति भावः । यदि प्रारब्धकर्मवशादन्तकाले ब्रह्मस्मृतिर्न भवेत् तर्हि ज्ञानिनामपि प्रारब्धकर्मभावादन्तकाले ब्रह्मस्मृत्यभावेन मोक्षाभावः प्रसज्यत इत्यत आह
मोक्षेति ॥


अपरोक्षेति ॥
तदास्थित इति ॥


अपरोक्षज्ञानिनां स्मरंस्त्यजतीत्युक्तं साक्षादन्तकालस्मरणं भवत्येव । अतो नामोक्षः । तस्याप्रारब्धपूर्वोत्तरकर्मनाशाश्लेषसद्भावात् प्रारब्धकर्मणां परिमितत्वेन भोगेनावसानसम्भवादिति भावः ।</p>
तत्राल्पप्रवृत्तिमानित्यर्थः ॥ ४४ ॥</p></div></div></div></div></div>
<p class="gr-vyakhya-para">एवं व्याख्याने भगवद्वाक्यसङ्गतिमाह
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V45" data-block-id="BGT_C06_V45" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः ।</span><span class="shloka-line">अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम्॥४५ ॥</span></span></div>


प्रयाणेति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V46" data-block-id="BGT_C06_V46" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तपस्विभ्योधिको योगी ज्ञानिभ्योपि मतोधिकः ।</span><span class="shloka-line">कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन॥४६ ॥</span></span></div>


नन्वेवं सति, अन्तकालस्मरणस्य प्रारब्धकर्मावसानमेव कारणं, तत्कारणतयाऽपरोक्षज्ञानं चेति प्राप्तम् । तथाच किं सदा तद्भावभावितत्वेनेत्यत आह
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C06_V46" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C06_V46" data-id="BGT_C06_V46_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">योगः स्तूयते


युक्तेति ॥
‘तपस्विभ्यः’ इति ।


सत्यं साक्षादन्तकालस्मरणस्य प्रारब्धकर्मावसानमेव कारणम् । तत्कारणत्वादपरोक्षज्ञानं चेति । तथापि सदा तद्भावभावितत्वं च अन्तकालस्मरणकारणं भवत्येव । अपरोक्षज्ञानसाधनत्वात् । सदा तद्भावभावितत्वस्यापरोक्षज्ञानसाधनत्वेन युक्तचेतस इत्युक्तत्वादिति भावः । अनेन युक्तचेतसो मामाश्रित्य यतन्ति ये ते तद्ब्रह्म विदुरिति योजना सूच्यते । यन्नित्यस्मरणं भगवदपरोक्षज्ञानसाधनमुक्तं तद्भक्त्यादियुक्तमेव तथा । न स्वयमेवेति स्मृत्याऽऽह
तत्र योगस्य ज्ञानार्थत्वात् कथं ज्ञानादुत्तमत्वमुक्तमित्यतः तत्स्मृत्यैव व्याचष्टे


भक्त्येति ॥
तपस इति ॥


५ ॥</p>
अज्ञानिध्यानत इति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C08_V09">
सम्यग् ध्यानप्रकाराज्ञस्य ध्यानतो ध्यानप्रकारज्ञानमेवोत्तमम् । ध्यानप्रकारज्ञानसहितं ध्यानं ध्यानप्रकारज्ञानमात्रतोऽधिकमित्यर्थः। ध्यानिष्वपि तारतम्यमाह
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">कविं पुराणमनुशासितारम् अणोरणीयांसमनुस्मरेद्यः।</span>
<span class="shloka-line">सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूपम् आदित्यवर्णं तमसः परस्तात् ॥॥ ९ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C08_V09
| id = BGT_C08_V09_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">कथम्भूतः स्मर्तव्योऽसीत्यस्य परिहार उच्यते
तत्रापीति ॥


‘कविम्’ इति ॥
कीदृशोऽभक्त इत्यत आह


तत्राऽदित्यवर्णश्चेच्छरीरित्वेन जन्मादिप्रसङ्ग इत्यत उक्तम् ‘तमसः परस्तात्’ इति । तदनूद्य व्याचष्टे
अन्येति ॥


तमस इति ॥
न भक्तिर्येषु तेऽभक्तयः । अन्यान् मदधीनान् जानन्नित्यनेन परिवारतया अन्योपासनमुच्यते । मदुपासकेष्वपि विषुद्धधीः निष्कामो वर इत्यर्थः । अनेन योगिनामिति श्लोको व्याख्यातो भवति । तथाहि सर्वेषां योगिनां मध्ये यः श्रद्धाशब्दोदितमद्भक्तिमान् स एव युक्तो मतः । तत्रापि यो मां भजते स एव युक्ततरो मतः । तत्रापि फलकामनां विना यो मां भजते स युक्ततमो मत इति ॥४६ ॥</p>
 
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥</div></div></div></div></div></div>
‘अव्यक्तं वै तमः’ इति हि श्रुतिः ॥ ९ ॥</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V47" data-block-id="BGT_C06_V47" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना ।</span><span class="shloka-line">श्रद्धावान् भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः॥४७ ॥</span></span></div>
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C08_V11">
<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे समाधियोगप्रपञ्चनं नाम षष्ठोध्यायः ॥</div>
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">यदक्षरं वेदविदो वदन्ति विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः ।</span>
<span class="shloka-line">यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं सङ्ग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥॥ ११ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C08_V11
| id = BGT_C08_V11_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">केन प्रकारेण स्मर्तव्योऽसीत्यस्य परिहार उच्यते ‘यदक्षरम्’ इति । तत्र पूर्वमन्तकालस्मरणस्य सदा तद्भावभावितत्वं साधनमुक्त्वा ब्रह्मचर्ये तथा कथमुच्यत इत्यतो ब्रह्मचर्यपदं तत्परतया व्याचष्टे
<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये षष्ठोध्यायः ॥</div>


मन आदीनामिति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C06_V47" data-block-id="bhashya-BGT_C06_V47">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C06_V47_B01" data-verse="BGT_C06_V47" data-block-id="BGT_C06_V47_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Dattatreya-id">'तपसश्चैव यज्ञादेर्ध्यानमेव विशिष्यते ।<br/>अज्ञानिध्यानतो ज्ञानं ध्यानं सज्ज्ञानमप्यतः ।<br/>तत्रापि मय्यभक्तस्य नान्यद्ध्यानं प्रयोजकम् ।<br/>अन्यसामान्यविद् यो मे यश्चान्यं नेति पश्यति ।<br/>अवरत्वदृगुदासीनो विद्वेषी चेत्यभक्तयः ।<br/>मद्भक्तोपि हि कार्यार्थं यो ध्यायेदन्यदेवताः ।<br/>परिवारतामृते तस्मात् केवलं मदुपासकः ।<br/>वरोन्यान् मदधीनांश्च सर्वान् जानन् विशुद्धधीः'' ॥</span></span> इति च दत्तात्रेयवचनम् ॥ ४६,४७ ॥</div>


‘तत्ते पदं सङ्ग्रहेण प्रवक्ष्ये’ इत्यस्य तत्स्मरणप्रकारं प्रवक्ष्य इत्यर्थः ॥ ११ ॥</p>
}}
</div>
</div>
<span id="gr-C7" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="सप्तमोऽध्यायः"></span>
== सप्तमोऽध्यायः ==
<div class="introduction" id="BGT_C07_I01" data-block-id="BGT_C07_I01" data-verse="BGT_C07">
<div class="introduction-line">साधनं प्राधान्येनोक्तमतीतैरध्यायैः । उत्तरैस्तु षड्भिर्भगवन्माहात्म्यं प्राधान्येनाह-</div>
</div>
</div>
<div class="introduction" id="BGT_C07_I02" data-block-id="BGT_C07_I02" data-verse="BGT_C07">
<div class="introduction-line">भगवन्महिमा विशेषत उच्यते ।</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C08_V13">
<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>
<div class="teeka-block">
 
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="verse-block" id="BGT_C07_V01" data-block-id="BGT_C07_V01" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C07" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मय्यासक्तमनाः पार्थ योगं युञ्जन्मदाश्रयः ।</span><span class="shloka-line">असंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु॥१ ॥</span></span></div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन् मामनुस्मरन् ।</span>
<span class="shloka-line">यः प्रयाति त्यजन् देहं स याति परमां गतिम्॥१३ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C08_V13
| id = BGT_C08_V13_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">‘एकाक्षरं ब्रह्म’ इत्येतदेकमक्षरं शब्दं ब्रह्मेति प्रतीतिनिरासाय व्याचष्टे
<div class="verse-block" id="BGT_C07_V02" data-block-id="BGT_C07_V02" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C07" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ज्ञानं तेहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः ।</span><span class="shloka-line">यज्ज्ञात्वा नेह भूयोन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते॥२ ॥</span></span></div>


एकेति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C07_V03" data-block-id="BGT_C07_V03" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C07" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये ।</span><span class="shloka-line">यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः॥३ ॥</span></span></div>


ओमित्येकमक्षरं वाचकं यस्य तदेकाक्षरमित्यर्थः । ब्रह्मशब्दस्य परब्रह्मण्येव मुख्यत्वान्न प्रतीत एवार्थः ॥ १३ ॥</p>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C07_V03" data-block-id="bhashya-BGT_C07_V03">
}}
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C07_V03_B01" data-verse="BGT_C07_V03" data-block-id="BGT_C07_V03_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">'अनन्तानां तु जीवानां यतन्ते केचिदेव तु ।<br/>मुक्त्यै तेषु च मुच्यन्ते केचिन्मुक्तेषु च स्फुटम् ।<br/>केचनैव हरिं सम्यग् ब्रह्मरुद्रादयो विदुः ।<br/>अन्येषां यावता मुक्तिस्तावत् ज्ञानं हरौ परम्'' ॥</span></span> इति पाद्मे ।<br/>
</div>
          <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">'मुक्तानामपि सिद्धानां नारायणपरायणः ।<br/>सुदुर्लभः प्रशान्तात्मा कोटिष्वपि महामते'' ॥</span></span> इति भागवते ।<br/>
</div>
          <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Sattatva-id">'सर्वे मुक्ता हरौ भक्तास्तेषु ब्रह्मैव मुख्यतः ।<br/>विष्णोः परमभक्तस्तु तस्मात् जीवघनो मतः'' ॥</span></span> इति सत्तत्त्वे ॥३ ॥</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C08_V16">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">आब्रह्मभवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोर्जुन ।</span>
<span class="shloka-line">मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते॥१६ ॥</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C07_V03" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C07_V03" data-id="BGT_C07_V03_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><h4 class="gr-vyakhya-head">सप्तमोऽध्यायः</h4>
| verse_id = BGT_C08_V16
<p class="gr-vyakhya-para">हरिः ॐ॥ एतदध्यायप्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति
| id = BGT_C08_V16_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">ब्रह्मादीन् प्राप्तानामपि पुनर्जन्माभावात् किं विशिष्याभिधीयते मामुपेत्य पुनर्जन्म नाप्नुुवन्तीति । अत उच्यते
भगवदिति ॥


‘आब्रह्मे’ति ।
यत्पूर्वोक्तं ध्यानं तद्भक्तिपूर्वकमेव ज्ञानसाधनं, नान्यथा । अतो भक्त्यर्थं भगवन्महिमाऽस्मिन्नध्यायेऽभिधीयत इत्यर्थः । न त्वेवाहमित्यादिना प्रागपि भगवन्महिम्नो वर्णितत्वात् किमनेनेत्यत उक्तम्


तत्र ‘आ जनान्न जनिर्भुवि’ इति वचनाज्जनलोकादिस्थितानामपि जन्माद्यभावात् कथं ब्रह्मभवनमारभ्य पुनरावृत्तिरुच्यत इत्याशङ्कां स्मृत्यैव परिहरति
विशेषत इति ॥


नियमादिति ॥
प्राक् सङ्क्षेपेणोक्तोऽत्र विस्तरेणोच्यत इत्यर्थः । उपरितनाध्यायानामपि भगवन्महिमाभिधायकत्वादत्रेत्यादिनोक्तम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रतिज्ञाते ज्ञाने लिप्सामुत्पादयितुं दौर्लभ्यं तस्योच्यते


अत्र जन्मपदं मरणस्याप्युपलक्षणकम्
‘मनुष्याणाम्’  इति ।


अंशलयाविति ॥
तत्स्मृतिभिर्व्याचष्टे


अंशेन भूमौ जननं, लयान्ते च यद् जननं, तदादौ मरणं चेत्यर्थः ।</p>
॥ अनन्तानामिति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">अंशस्य मरणं चास्तीत्याह


तत्रापीति ॥
केचनैव चेत् सम्यग्विदुस्तर्हि कथमितरेषां मोक्ष इत्यत आह


अंशतोऽवतीर्णत्वेऽपि तैरंशैरंशिस्थानमाप्यत इत्यर्थः । अनेन जनादौ जननाद्यभावेऽपि नैतदयुक्तम् । मुक्तस्यैव मुख्यतया जननाद्यभावात्, जनादावल्पजननादिभावादेतद्वाक्यस्य च तदर्थत्वादित्युक्तं भवति ॥ १६ ॥</p>
अन्येषामिति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C08_V17">
अनेन यततामपि केचित् सिद्धा भवन्तीति व्याख्यातं भवति । जीवन्मुक्तानां सर्वेषामपि सिद्धिपदोदिता मुक्तिर्भवति । सिद्धिं गताः सर्वेऽपि नारायणायनाः, तज्ज्ञानादिमत्त्वात् । नारायणपरायणस्तु सुदुर्लभ इत्यर्थः । जीवघनो जीवसारः । अनेन न केवलं महाज्ञानिनो दौर्लभ्यम्, अपि तु महाभक्त्यादिमानपि दुर्लभ इत्युक्तं भवति ॥३ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="teeka-block">
<div class="verse-block" id="BGT_C07_V04" data-block-id="BGT_C07_V04" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C07" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">भूमिरापोनलो वायुः खं मनो बुदि्धरेव च ।</span><span class="shloka-line">अहङ्कार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा॥४ ॥</span></span></div>
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद्ब्रह्मणो विदुः ।</span>
<span class="shloka-line">रात्रिं युगसहस्रान्तां तेहोरात्रविदो जनाः॥१७ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C08_V17
| id = BGT_C08_V17_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">मत्प्राप्तावेवापुनरावृत्तिरित्युक्तस्थापनाय अशेषसृष्टिप्रलयादिकर्तृत्वमात्मन उच्यते
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C07_V04" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C07_V04" data-id="BGT_C07_V04_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">प्रतिज्ञातं ज्ञानमुच्यते


‘सहस्र’ इति ।
‘भूमिः’ इत्यादिना ।


तत्र सहस्रपदं दशशतवाचीत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय व्याचष्टे
तत्स्मृत्यैव व्याचष्टे


सहस्रमिति ॥
अचेतनेति ॥


बह्वेव प्रसिद्धसहस्रादिति शेषः ।</p>
‘चेतना श्रीः’ इत्यनेन
<p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘चतुर्युगसहस्राणि ब्रह्मणो दिनमुच्यते’ इत्यादौ युगसहस्रमात्रस्य विरिञ्चदिनादित्वेनोक्तत्वात् कथं सहस्रपदं ततोऽपि बह्वर्थमित्यत आह


ब्रह्मण इति ॥
‘जीवभूताम्’


नात्र चतुर्मुखस्याहोरात्रम् उच्यते, येन सहस्रपदं ततोऽपि बह्वर्थं न स्यात् । किन्तु परब्रह्मणो द्विपरार्धात्मकमहोरात्रमिति भावः । कुतो ब्रह्मपदेन परब्रह्मेत्यङ्गीकृत्य तदहोरात्रपरत्वमुच्यते, विरिञ्चाहोरात्रपरत्वं किं न स्यादित्यत आह
इति व्याख्यातं भवति । ‘ते उभे’ इत्यनेन


अव्यक्तादिति ॥
‘मे प्रकृतिः’


एवं वाक्यशेषसद्भावेऽपि कुतो नास्य विरिञ्चाहोरात्रपरत्वमित्यत आह
इत्यस्यार्थ उक्तो भवति ।
 
‘एतद्योनीनि’


न हीति ॥
इत्यस्यार्थः
 
‘जगतः’ इति ।


अहनीति ॥
विष्णोरेव जगत्कारणत्वात् कथमेतदित्यत आह


तदवसान इत्यर्थः । एवं नाहरागमे सर्वव्यक्तिप्रभव इत्यपि द्रष्टव्यम् ।</p>
पितेति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">ननु कथं भगवतोऽहोरात्रसद्भावः । कालकृतविकाराभावात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">‘परनामनिमेषकान्ते’ इत्यादौ द्विपरार्धकालस्य निमेषत्वेनोक्तत्वाच्चेत्याशङ्कां स्मृत्यैव परिहरति


॥ नित्यस्येति ॥
पितृत्वेनैव कारणं विष्णुरित्यर्थः । अनेनाहं कृत्स्नस्येति व्याख्यातं भवति । तर्हि प्रकृत्योः कीदृशं कारणत्वमित्यत आह


निर्विकारस्येत्यर्थः । उपचारे बीजमप्रवृत्त्येति । रात्राविव प्रलयकाले प्रवृत्त्यभावादन्हीवान्यदा प्रवृत्तिसद्भावात् प्रलयादिकालोऽहोरात्र्यादित्वेनोपचर्यत इत्यर्थः ॥ १७ ॥</p>
मातेति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C08_V23">
अचेतनप्रकृतेरुपादानत्वशक्तिरपि भगवदधीनेत्युच्यते
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्तिं चैव योगिनः ।</span>
<span class="shloka-line">प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ॥२३ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C08_V23
| id = BGT_C08_V23_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">भगवन्तं प्राप्तानामपुनरावृत्तिः, अन्येषां पुनरावृत्तिरित्युक्तम् । तत्र पुनरावृत्तिमतामन्येषां च केन पथाऽऽगमनमित्यत उच्यते
विष्णुबलेरितेति ॥


‘यत्र’ इति ।
४-६ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C07_V05" data-block-id="BGT_C07_V05" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C07" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विदि्ध मे पराम् ।</span><span class="shloka-line">जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत्॥५ ॥</span></span></div>


यत्र यस्मिन् काले मृता अनावृत्तिं गच्छन्ति, यस्मिंश्च पुनरावृत्तिं गच्छन्ति, तं कालं वक्ष्यामीत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय व्याचष्टे
<div class="verse-block" id="BGT_C07_V06" data-block-id="BGT_C07_V06" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C07" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय ।</span><span class="shloka-line">अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा॥६ ॥</span></span></div>


यत्रेति ॥</p>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C07_V06" data-block-id="bhashya-BGT_C07_V06">
}}
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C07_V06_B01" data-verse="BGT_C07_V06" data-block-id="BGT_C07_V06_B01">'अचेतना चेतनेति द्विविधा प्रकृतिर्मता ।
</div>
त्रिगुणाचेतना तत्र चेतना श्रीर्हरिप्रिया ।
</div>
ते उभे विष्णुवशगे जगतः कारणे मते ।
</div>
पिता विष्णुः स जगतो माता श्रीर्या त्वचेतना ।
उपादानं तु जगतः सैव विष्णुबलेरिता'' ॥ इति ॥ ४-६ ॥</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C08_V26">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते ।</span>
<span class="shloka-line">एकया यात्यनावृत्तिमन्ययावर्तते पुनः॥२६ ॥</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C07_V06" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C07_V06" data-id="BGT_C07_V06_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">विष्णुतन्त्रत्वात् सर्वस्यासौ  परतर इति विविच्य परतरत्वज्ञानं विज्ञानमित्युक्तम् । तद्विज्ञानमेव सर्वस्य तदधीनत्वप्रदर्शनेनाह
| verse_id = BGT_C08_V26
| id = BGT_C08_V26_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">नन्वग्निज्योतिर्धूमानाम् अकालाभिमानिनामपि मार्गे गम्यत्वेन वक्ष्यमाणत्वात् कथं प्रतिज्ञावाक्ये यत्र काले तं कालमित्युच्यत इत्यत आह
स इति ॥


अग्नीति ॥
अनेन विज्ञानप्रदर्शकं  रसोऽहमित्यादि व्याख्यातं भवति । रसयति  रसमादत्ते रसं प्रेरयति । प्रभासनात् स्वयं प्रभासमानत्वात्, प्रभाप्रेरणाच्च । प्रणौति स्तौति स्तावकत्वं प्रेरयति च । शब्दयति वक्ति शब्दं प्रेरयति च ॥ ८ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C07_V07" data-block-id="BGT_C07_V07" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C07" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मत्तः परतरं नान्यत्किञ्चिदस्ति धनञ्जय ।</span><span class="shloka-line">मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव॥७ ॥</span></span></div>


अग्निर्ज्योतिर्धूमानां गम्यतया वक्ष्यमाणानामिति शेषः । गम्यतया वक्ष्यमाणेषु कालाभिमानिनां बाहुल्याद् अल्पसलिलयुतपयसि पयःपदस्य सलिलोपलक्षकत्ववत् कालपदस्येतरोपलक्षकत्वादिति भावः ।</p>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C07_V07" data-block-id="bhashya-BGT_C07_V07">
<p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘तेऽर्चिषमभिसम्भवन्ति’, ‘अर्चिरादिना तत्प्रथितेः’ इत्यादौ ज्योतिषः प्रथमप्राप्यतयोक्तत्वात् कथमत्र ज्योतिषः प्रथममग्नेः प्राप्तिरुच्यते । कुतश्चाहरादिपदस्य देवताविषयत्वमित्याशङ्कां स्मृत्यैव परिहरति
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C07_V07_B01" data-verse="BGT_C07_V07" data-block-id="BGT_C07_V07_B01">मत्तोन्यत् परतरं नास्ति । परतरस्त्वहमेवेत्यर्थः । अन्यथान्यदिति व्यर्थम् ।
'अवरा दुःखसम्बन्धाज्जीवा एव प्रकीर्तिताः ।
नित्यनिर्दुःखरूपत्वात् परा श्रीरेकलैव तु ।
दुःखासम्पीडितत्वात्तु मध्यमो वायुरुच्यते ।
अनन्याधीनरूपत्वादसमाधिकसौख्यतः ।
तत्तन्त्रत्वाच्च सर्वस्य स विष्णुः परतमो मतः ।
अभावादन्तरान्यस्य त्विहैकार्थौ तरप्तमौ ।
यस्याः सम्बन्धयोग्यत्वाज्जीवा अप्यवरा मताः ।
तस्या जडायाः प्रकृतेरवरत्वे क्व संशयः ।
अथावरतरा ये तु विमुखाश्चेतना हरेः ।
नित्यदुःखैकयोग्यत्वान्न ह्येतत् स्यादचेतने ।
अतः परत(रं)मं विष्णुं यो वेत्ति स विमुच्यते ।
मुक्तस्तु स्यात् पराभासः सुनित्यसुखभोजनात् ।
तत्रापि तारतम्यं स्यात् तेषु ब्रह्माधिको मतः ।
विष्णोराधिक्यसंवित्तिः सर्वस्माज्ज्ञानमुच्यते ।
एवं विविच्य तज्ज्ञानं विज्ञानमिति कीर्तितम् ।
एतच्च तारतम्येन वर्तते केशवादिषु ।
मुख्यविज्ञान्यतो विष्णुः किञ्चिद्विज्ञानिनोपरे ॥७ ॥</div>


अग्निरिति  ॥</p>
</div>
<p class="gr-vyakhya-para">एवं स्मृतिसमाख्यानादुक्त एवार्थो नाहरादिकाले मृतानामपुनरावृत्त्यादिरिति समर्थितम् ।विपक्षे बाधकं चाह
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C07_V07" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C07_V07" data-id="BGT_C07_V07_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">त्वद्वत्सर्वोत्तमान्तरस्यापि  पितृत्वाद्युपपत्तेः  कथं  कृत्स्नस्येत्याद्युक्तमित्यत उच्यते ‘मत्त’ इति । तत्र स्वव्यतिरिक्तमात्रं निषिध्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाऽह


तत्कालेति ॥
मत्त इति ॥


यद्यत्राहरादिकालमरणे अपुनरावृत्त्यादि स्यादिति विवक्षा भवेत्तर्हि अग्निर्ज्योतिर्धूमकथनस्यासङ्गतिः स्यात् । न ह्यहरादाविव अग्निर्ज्योतिर्धूमेषु मरणं नामास्तीति भावः ।</p>
नात्र स्वव्यतिरिक्तनिषेधः, किन्तु मत्तोऽन्यद्वस्तु परतरं  न भवति । किन्त्वहमेव परतरः । अतः  ‘अहं कृत्स्नस्य’ इत्यादि युक्तमेवोच्यत इति भावः । स्वातिरिक्तनिषेधोऽयं किं न स्यादित्यत आह
<p class="gr-vyakhya-para">इतश्च न प्रतीतोऽर्थ इत्याह


अथेति ॥
अन्यथेति ॥


‘य एवं विद्वानुदगयने प्रमीयते देवानामेव महिमानं गत्वाऽऽदित्यस्य सायुज्यं गच्छत्यथ यो दक्षिणे प्रमीयते’ इति श्रुतावुत्तरायणे मृतस्य ज्ञानिनोऽपुनरावृत्त्या ब्रह्मप्राप्तिं, दक्षिणायने मृतस्य कर्मिणः पुनरावृत्तिं चन्द्रप्राप्तिं चोक्त्वा पुनर्ज्ञानिन उत्तरायणे दक्षिणायने वा मृतस्यापुनरावृत्त्या ब्रह्मप्राप्तिरुच्यते । अत उत्तरायणे मृतानामपुनरावृत्तिर्दक्षिणायने मृतानां पुनरावृत्तिरिति नियमाभावान्नान्योऽर्थ इति भावः ।</p>
यद्यत्र स्वातिरिक्तनिषेधस्तर्हि परतरपदेनैव स्वातिरिक्तस्योक्तत्वादन्यदिति व्यर्थं स्यात् । अन्यदिति पदस्य स्वातिरिक्तार्थताभ्युपगमे च परतरमिति व्यर्थं स्यादित्यर्थः । यदि विष्णुरेव परतरस्तर्हि परावरादिना भाव्यम् । तत्किमित्यत उक्तार्थे स्मृतिमाह
<p class="gr-vyakhya-para">महिमानं पूजाम् । मह पूजायामिति धातोः । ‘आदित्याच्चन्द्रमसम्’ इति श्रुतेः ब्रह्ममार्गेऽपि सूर्याचन्द्रमसोः विद्यमानत्वात् सूर्याचन्द्रमसोः महिमानमाप्नोतीति युक्तम् । अत्र ज्ञानिन उत्तरायणे मृतस्य ब्रह्मप्राप्तिकथनं फलाधिक्याभिप्रायमिति ज्ञातव्यम् । अत्र स्मृतिं चाह


विद्वानिति ॥
अवरा इति ॥


यत्र तत्रेत्यस्याहरादिषु वा रात्र्यादिषु वेत्यर्थः ॥ २३-२६ ॥</p>
दुःखसम्बन्धित्वान्न परो, दुःखेन सम्यगपीडितत्वाच्च नावरः । अतो मध्यम इत्यर्थः । विष्णुः परतरश्चेत् कः परतम इत्यत आह
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C08_V27">
अभावादिति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">नैते सृती पार्थ जानन् योगी मुह्यति कश्चन ।</span>
<span class="shloka-line">तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन ॥२७ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C08_V27
| id = BGT_C08_V27_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">मार्गकथनस्य प्रयोजनमुच्यते
अत्र परतरपरतमपदाभ्यां विष्णुरेक एवोच्यते । न त्वसौ परतम एव । परभूतश्रीतत्त्वस्य परतमभूतविष्णोेश्च मध्ये परतरस्यान्यस्याभावात् । नापि विष्णुः परतर एव । परतमस्यान्यस्याभावादिति भावः । ननु जडप्रकृतेरपि नित्यनिर्दुःखत्वात् कथं श्रीरेकैव परेत्यत आह


‘नैते’ इति ।
यस्या इति ॥


तत्र परोक्षतः सृतिज्ञानमात्रेणेदं फलमित्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय स्मृत्यैव व्याचष्टे
निर्दुःखत्वेऽपि दुःखकारणत्वेन जडप्रकृतेरसन्दिग्धमवरत्वमेवेत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं जीवा अवरा इति तस्यापवादमाह


मार्गाविति ॥
अथेति ॥


योगीत्यस्यार्थो ब्रह्म च पश्येदिति । वेदेष्वित्यस्यार्थः ‘सर्वपुण्यातिगो योगी यात्यसौ ब्रह्म तत्परम्’ इति ॥ २७-२८ ॥</p>
अत्रापि तरप्तमपावेकार्थौ । नन्वचेतनादपि चेतनस्योत्तमत्वात्, ईश्वरविमुखानामवरतरत्वे कथं प्रकृतेरवरत्वमित्यत आह
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायाम् अष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥</div>
}}
</div>
</div>
</div>


== अध्याय 9 ==
न हीति ॥
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C09_V01">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे ।</span>
<span class="shloka-line">ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेशुभात्॥१ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C09_V01
| id = BGT_C09_V01_Nyayadeepika
| text =


<h4 class="gr-vyakhya-head">नवमोऽध्यायः</h4>
जीवानां दुःखसम्बन्ध उक्तस्तर्हि मोक्षः कथं स्यादित्यत आह
<p class="gr-vyakhya-para">एतदध्यायप्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति


॥ सप्तमेति ॥
अत इति ॥


भगवन्महिमानमिति शेषः । न चैवमस्याष्टमत्वेन भवितव्यमिति वाच्यम् । अर्जुनप्रश्नपरिहारेणान्तरितत्वात् ।</p>
उक्तप्रकारेणेत्यर्थः ॥ ननु भगवज्ज्ञानेन दुःखमोक्षो भवति चेत् मुक्तस्य परत्वं स्यात् । तथा च श्रीरेकैव परेत्ययुक्तमित्यत आह
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C09_V05">
मुक्त इति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम् ।</span>
<span class="shloka-line">भूतभृन्न च भूतस्थो ममात्मा भूतभावनः॥५ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C09_V05
| id = BGT_C09_V05_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">प्रतिज्ञातं ज्ञानमुच्यते
सुनित्यसुखभोजनादवरत्वाभावेऽपि प्राग् दुःखसम्बन्धात् पराभास एव न तु पर एवेत्यर्थः । सर्वमुक्तानां  दुःखाभावसाम्येऽपि न सुखादावपि साम्यमित्याह


‘मया’ इति ।
तत्रापीति ॥


तत्र ‘मत्स्थानि सर्वभूतानि’, ‘न च मत्स्थानि भूतानि’ इति व्याहतमित्याशङ्कां स्मृत्यैव परिहरति
ननु श्रुत्यादौ ज्ञानविज्ञानाभ्यां मोक्षोक्तेः कथं विष्णोः परतरत्वज्ञानेन मोक्षोऽभिहित इत्यत आह


विष्णुगानीति ॥
विष्णोरिति ॥


विष्णोः स्पर्शरहितत्वात् स्पृष्ट्वा तत्रस्थत्वाभावादविरोध इत्यर्थः ।</p>
उच्यते
<p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः’ इत्युक्तत्वात् ‘भूतभृन्न च भूतस्थो ममाऽत्मा’ इति पुनरुक्तिरित्यत आह


ममेति ॥
श्रुत्यादाविति शेषः । एवं श्य्रादीनां परत्वादिज्ञानेन । अनेन ‘ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानम्’ इत्यस्याप्यर्थ उक्तो भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानविज्ञानयोर्दौलभ्यं लिप्सोत्पादनायाऽह


पूर्वं स्वस्य भूताधारत्वाद्युक्तम् । इदानीं स्वदेहस्येत्यपौनरुक्त्यमिति भावः ।</p>
एतच्चेति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">ननु भगवल्लक्षणं भूताधारत्वादिकं कथं तद्देहे सम्भवतीत्यत आह


तदिति ॥
मुक्तानां तारतम्ये  वाऽनेन हेतुरुच्यते । अनेन  मनुष्याणामित्येतदपि  व्याख्यातं  भवति ॥ ७ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C07_V08" data-block-id="BGT_C07_V08" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C07" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">रसोहमप्सु कौन्तेय प्रभास्मि शशिसूर्ययोः ।</span><span class="shloka-line">प्रणवः सर्ववेदेषु शब्दः खे पौरुषं नृषु॥८ ॥</span></span></div>


भगवदनन्यत्वाद्देहस्य तत्र भगवल्लक्षणं युक्तमित्यर्थः । नन्वेवं भगवतस्तद्देहस्य चाभेदे पुनः पुनरुक्तिरापन्नेत्यत आह
<div class="verse-block" id="BGT_C07_V09" data-block-id="BGT_C07_V09" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C07" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च तेजश्चास्मि विभावसौ ।</span><span class="shloka-line">जीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विषु॥९ ॥</span></span></div>


देहस्येति ॥
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C07_V09" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C07_V09" data-id="BGT_C07_V09_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">सुरभ्यसुरभितया गन्धं प्रेरयति, स्वयं सुरभिश्चेति पुण्यगन्धः । स्वयं पुण्यगन्धप्रदत्वाच्च । तेजयति तेजस्वी वर्तते, तेजः प्रेरयति चेति तेजः । जीवनप्रदः तस्माज्जीवनम् । तपति तपः कुरुते प्रेरयति चेति तपः ॥ ९ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C07_V10" data-block-id="BGT_C07_V10" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C07" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">बीजं मां सर्वभूतानां विदि्ध पार्थ सनातनम् ।</span><span class="shloka-line">बुदि्धर्बुदि्धमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम्॥१० ॥</span></span></div>


भगवतस्तद्देहस्य च भेदमङ्गीकृत्य देहत्वेन या लोकस्य भगवद्देहेऽप्यचेतनत्वशङ्का जायते तन्निवृत्तयेऽत्र भगवल्लक्षणयुक्ततया तदैक्येन चेतनत्वमुच्यते । अतो न पुनरुक्तिरिति भावः ।</p>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C07_V10" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C07_V10" data-id="BGT_C07_V10_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">व्यञ्जनाद्  व्यञ्जकत्वात्  प्रेरकत्वाच्च  ।  बोधनात्  बोद्धृत्वाद्  बुद्धिप्रेरकत्वाच्च ॥ १० ॥</p></div></div></div></div></div>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यत्र देहो विवक्षितस्तर्हि मम देह इति प्रसिद्धशब्दं विहायात्मशब्दप्रयोगे को हेतुरित्यतो वाऽऽह
<div class="verse-block" id="BGT_C07_V11" data-block-id="BGT_C07_V11" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C07" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">बलं बलवतां (चाहं) अस्मि कामरागविवर्जितम् ।</span><span class="shloka-line">धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोस्मि भरतर्षभ॥११ ॥</span></span></div>


देहस्येति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C07_V11" data-block-id="bhashya-BGT_C07_V11">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C07_V11_B01" data-verse="BGT_C07_V11" data-block-id="BGT_C07_V11_B01">सोप्सु स्थित्वा रसयति रसनामा ततः स्मृऽतः ।
सूर्यचन्द्रादिषु स्थित्वा प्रभानामा प्रभासनात् ।
वेदस्थः प्रणवाख्योसावात्मानं यत् प्रणौत्यतः ।
खे स्थितः शब्दनामासौ यच्छब्दयति केशवः ॥८ ॥ पुण्यापुण्यं गन्धयति स्वयं पुण्यो धरास्थितः ।
तेजयत्यग्निसंस्थः (स) सन् भूतस्थो जीवनप्रदः ।
तपस्विसंस्थस्तपति ... ... ॥९ ॥ ... व्यञ्जनाद् बीजसञ्ज्ञितः ।
बोधनाद् बुदि्धनामासौ बुदि्धमत्सु व्यवस्थितः ॥१० ॥ नित्यपूर्णबलत्वात्तु बलकामविवर्जितः ।
अरा(जस)गजबलश्चैव स्थानेभ्योन्येष्वयोजनात् ।
एतादृशबलात्मासौ बलिनां बलदः स्वयम् ।
बेति पूर्णत्ववाची स्यात् तद्रतेर्बलमुच्यते ।
प्रायो हि कामिता अर्था धर्मं हन्युर्हरिः पुनः ।
न धर्महानिकृत् किन्तु कामितो धर्मवृदि्धकृत् ।
धर्माविरुद्धकामोतो विष्णुर्भूतेषु संस्थितः ।
एवं स सर्वतश्चान्यः स्वतन्त्रश्चैव सर्वगः ।
व्यवस्थयैव सर्वेषां सर्वदा सर्वदः प्रभुः ॥११ ॥</div>


यद्यत्र मम देह इत्येवोच्येते तर्हि कथमचेतनस्य देहस्य भगवल्लक्षणं स्यादित्याशङ्का स्यात् । तत्परिहाराय तस्य चेतनत्वं च पृथग्वक्तव्यं स्यात् । आत्मशब्दप्रयोगे तूभयमुक्तं स्यात् । द्व्यर्थो ह्ययमात्मशब्दो देहार्थस्तस्य चेतनत्वार्थश्च । अतो ममात्मेत्युक्तमिति भावः ॥ ५-९ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C07_V11" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C07_V11" data-id="BGT_C07_V11_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">विषयभोगनिरपेक्षतया नित्यपूर्णबलत्वात् कामवर्जितं बलम् । अस्थानेऽप्रयुज्यमानत्वाद् रागविवर्जितं बलम् । रागिणो ह्यस्थानेऽपि बलं प्रयुञ्जते । कामरागविवर्जितबलदश्चेति वा । अर्थान्तरमुच्यते
एतादृशेति ॥
एतादृशबलात्मेत्यनुवादः । अर्थान्तरं चोच्यते


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C09_V10">
वेति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">मयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम् ।</span>
<span class="shloka-line">हेतुनानेन कौन्तेय जगद्विपरिवर्तते॥१० ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C09_V10
| id = BGT_C09_V10_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">जगत्प्रकृतिवशं त्वमुदासीनश्चेत् तर्हि प्रकृतेरेव स्वातन्त्र्यं प्राप्तमित्यत उच्यते
तद्रतेः पूर्णरतित्वात् । अत्रापि कामरागराहित्यं पूर्ववत् । धर्माविरुद्धेच्छाप्रेरकत्वाच्चेति ज्ञातव्यम् । अप्सु रस इत्यादिव्यवस्थयाऽबादिसर्वेषां रसादिसर्वदोऽतो रसादिनामेत्यर्थः । रसाद्यभेदात्तन्नामा  किं न स्यादित्यत आह


‘मया’ इति ।
सर्वत इति ॥


तत्राप्यध्यक्षपदेनौदासीन्यमेवोच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय तत्स्मृत्यैव व्याचष्टे
तत्र स्वातन्त्र्यं हेतुः । रसादेरस्वातन्त्र्यं प्रसिद्धमिति भावः ॥ ११ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C07_V12" data-block-id="BGT_C07_V12" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C07" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये ।</span><span class="shloka-line">मत्त एवेति तान्विदि्ध न त्वहं तेषु ते मयि॥१२ ॥</span></span></div>


अध्यक्ष इति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C07_V12" data-block-id="bhashya-BGT_C07_V12">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C07_V12_B01" data-verse="BGT_C07_V12" data-block-id="BGT_C07_V12_B01">ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये ।
तत एव नचान्यस्मात् तदायत्तमिदं न सः ॥ अन्यायत्तः ... ॥ १२ ॥</div>


एतदधिकृत्याक्षाणि यस्यासावध्यक्ष इत्यर्थः॥ १० ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C07_V12" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C07_V12" data-id="BGT_C07_V12_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">न केवलं  रसादिधर्मप्रेरकः, किंनामाऽबादिप्रेरकश्चेत्याह
ये चेति ॥


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C09_V11">
यथा भगवदधीनमिदमेवं भगवानेतदधीनोऽस्तु, भूभूधरादिवदित्यत आह
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् ।</span>
<span class="shloka-line">परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम्॥११ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C09_V11
| id = BGT_C09_V11_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">यद्येवंविधो भवांस्तर्हि कथं केचित्त्वामवजानन्ति, का च तेषां गतिरित्यत उच्यते ‘अवजानन्ति’ इति । तत्र भगवतो मानुषशरीरोक्तेः ‘भूतभृन्न च भूतस्थः’ इत्युक्तिविरोध इत्यत आह
तदायत्तमिति ॥


मानुषीमिति ॥
इदमेव तदायत्तं न त्वसावेतदायत्त इति भावः । अनेन


नात्र भगवद्देहस्य मानुषत्वमुच्यते, येन विरोधः स्यात् । किन्तु मूढानामवज्ञानकारणतया मानुषसादृश्येन प्रतीयमानत्वमेवेत्यर्थः । तथाप्यत्र ‘तनुमाश्रितम्’ इति भगवतस्तद्देहस्य च भेदोक्तेः पूर्वोक्तविरोध इत्याशङ्कां स्मृत्यैव परिहरति
‘न त्वहं तेषु ते मयि’


तन्वेति ॥
इत्यस्य वैलोम्येनार्थ उक्तो भवति ॥ १२ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C07_V13" data-block-id="BGT_C07_V13" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C07" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभिः सर्वमिदं जगत् ।</span><span class="shloka-line">मोहितं नाभिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम्॥१३ ॥</span></span></div>


यथा देवदत्तशरीरं तदधीनमेवं भगवद्देहस्यापि तदधीनत्वाद् भगवतस्तदाश्रितत्वप्रयोगो गौण इत्यर्थः।</p>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C07_V13" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C07_V13" data-id="BGT_C07_V13_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">एवं सर्वप्रेरकः परमात्मा कुतो लोकेन न ज्ञायत इत्यत आह
<p class="gr-vyakhya-para">अवज्ञानं च न केवलमवरतया ज्ञानं किन्त्वन्यदप्यस्तीति भावेन श्लोकं स्मृत्यैव व्याचष्टे


ब्रह्मेति ॥
अचेतनयेति ॥


‘अनन्यता’, ‘अपूर्णता’ इत्यत्र दृष्टिरिति संयोज्यम् । अवतारेषु सङ्करो नाम अनवताराणामवतारत्वेन, अवताराणामनवतारत्वेन ज्ञानम् । सर्वस्माद्भिन्नः सर्वोत्तमः स्वगतभेदविवर्जितो यथावदिति च ज्ञातव्यम्॥ ११ ॥</p>
प्रकृत्येति शेषः ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C09_V15">
तन्मेयत्वादिति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते ।</span>
<span class="shloka-line">एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतोमुखम्॥१५ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C09_V15
| id = BGT_C09_V15_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">भगवतो दोषित्वादेवावजानन्तीति किं न स्यादित्यतः तथात्वे दैवप्रकृतयोऽप्यवज्ञां कुर्युः । न च तदस्तीत्युच्यते
विष्णुनैव सम्यग् ज्ञातत्वात् । लक्ष्म्या चेत्यर्थः । अनेन त्रिभिरित्यादेरर्थ उक्तो भवति । ममेत्यस्यार्थो वशगयेति । विष्णुनैवेत्यनेनाचेतनप्रकृत्याद्याहितं स्वविषयमोहं भगवान् कुतो न वारयतीत्याशङ्कानिवारकस्य नाहं प्रकाश इत्यस्यार्थ उक्तो भवति ॥ १३ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C07_V14" data-block-id="BGT_C07_V14" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C07" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया ।</span><span class="shloka-line">मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते॥१४ ॥</span></span></div>


‘महात्मानः’ इति ।
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C07_V14" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C07_V14" data-id="BGT_C07_V14_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">यदि साक्षाद् भगवत्या लोको मोहितस्तर्हि न कस्यापि ज्ञानमित्यत आह


तत्रैकत्वेनेत्येतदन्यथाप्रतीतिनिरसाय स्मृत्यैव व्याचष्टे
ये त्विति ॥


एकेति ॥
अनेन मामेवेत्येतद्व्याख्यातं भवति । भगवत्प्रपत्त्या कथं मायातरणमित्यत आह


एकत्वेनेत्यादिपदचतुष्टयस्यैकमूर्तिरित्यादि यथाक्रमं व्याख्यानम्॥ १५ ॥</p>
लक्ष्मीरिति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C09_V16">
ननु पूर्वं लक्ष्म्या एव भगवद्वशत्वस्योक्तत्वात् कथं ते उभे अपि विष्णोर्वशे उच्येते इत्यत उक्तम्
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">अहं क्रतुरहं यज्ञः स्वधाहमहमौषधम् ।</span>
<span class="shloka-line">मन्त्रोहमहमेवाज्यमहमग्निरहं हुतम्॥१६ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C09_V16
| id = BGT_C09_V16_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">प्रतिज्ञातं विज्ञानमुच्यते ‘अहं क्रतुः’ इति । तत्र हरेः क्रत्वादिस्वरूपत्वमुच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय स्मृत्यैव व्याचष्टे
लक्ष्मीः सा जडमाया  या  देवतेति  ॥


अर्च्यत्वादिति ॥
लक्ष्म्या भगवद्वशत्वे उभयोरपि भगवद्वशत्वं भवति । अचेतनप्रकृतेर्लक्ष्मीवशत्वात् । अतो मोहकप्रकृत्योर्भगवद्वशत्वात् तत्प्रपत्त्या मायातरणं युक्तमेव । अतस्तं प्रपद्येतेत्यर्थः । अनेन गुणमयीत्येतद् व्याख्यातं भवति । ततोऽनन्यभक्त्येत्यनेनैकभक्तिरित्यादेः तात्पर्यमुक्तं भवति । अनन्यभक्तिर्नाम कीदृशीत्यत आह


ऋगञ्चन इति धातुः । ‘सर्वदा समः, तेन साम’ इति हि श्रुतिः । यदस्ति तज्जानातीति यज्ञः । स्वात्मानं धत्त इति स्वधा । मानात् त्रातीति मन्त्रो, ज्ञातो रक्षतीत्यर्थः । उष प्लुष दाह इति धातोस्तापत्रयदग्धा उष्टाः । दर्भशब्दो दरं बिभर्तीत्यन्यत्रस्थो व्याक्रियते । आहूतत्वाद्यज्ञादाविति शेषः । अगतेः स्वशक्त्या गन्तुमशक्तस्य जगतः ॥१६॥</p>
यादृशीति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C09_V17">
तत्र
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">पिताहमस्य जगतो माता धाता पितामहः ।</span>
<span class="shloka-line">वेद्यं पवित्रमोङ्कार ऋक्साम यजुरेव च॥१७ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C09_V17
| id = BGT_C09_V17_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">क्रत्वादिभिन्नस्यैव हरेर्योगवृत्त्या तत्तन्नामकत्वमित्यत्र स्मृत्यन्तरं चाह
भक्तिविषये । अनेनैकस्मिन् भक्तिर्यस्येति विग्रहः सूचितः । तेन सामानाधिकरण्याङ्गीकारे भक्तिशब्दस्य प्रियादित्वेन पुंवद्भावाप्राप्तिश्च परिहृता ॥ १४ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C07_V15" data-block-id="BGT_C07_V15" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C07" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः ।</span><span class="shloka-line">माययापहृतज्ञाना आसुरं भावमाश्रिताः॥१५ ॥</span></span></div>


तत्तदिति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C07_V16" data-block-id="BGT_C07_V16" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C07" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोर्जुन ।</span><span class="shloka-line">आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ॥१६ ॥</span></span></div>


एतत्स्मृतावपि पूर्वमेवास्यार्थस्योक्तत्वं द्योतयत्येवंशब्दः । तत्तत्पदार्थभिन्नत्वे हेतुः स्वातन्त्र्यं सर्वकर्तृत्वं च । भिन्नत्वे कथं तत्तन्नामवाच्यत्वम्? केवलं तत्तच्छब्दप्रवृत्तिनिमित्तानन्तगुणत्वादेवेत्यर्थः । तदधीनत्वादर्थवदिति न्यायेन स्वातन्त्र्यादिकं च तत्तच्छब्दवाच्यत्वे कारणम् ।</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C07_V17" data-block-id="BGT_C07_V17" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C07" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते ।</span><span class="shloka-line">प्रियो हि ज्ञानिनोत्यर्थमहं स च मम प्रियः॥१७ ॥</span></span></div>
<p class="gr-vyakhya-para">ॐकार इत्यादेरर्थं स्मृत्यन्तरेणाह ॥


ओमिति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C07_V18" data-block-id="BGT_C07_V18" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C07" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम् ।</span><span class="shloka-line">आस्थितः स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिम्॥१८ ॥</span></span></div>


आक्रियते आहूयते । पाति पालयति । मानाज्ज्ञानात् ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C07_V19" data-block-id="BGT_C07_V19" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C07" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानावान्मां प्रपद्यते ।</span><span class="shloka-line">वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः॥१९ ॥</span></span></div>


पितुर्महानिति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C07_V19" data-block-id="bhashya-BGT_C07_V19">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C07_V19_B01" data-verse="BGT_C07_V19" data-block-id="BGT_C07_V19_B01">... अचेतनया तन्मेयत्वात्तु मायया ।
लक्ष्म्या वशगया लोको विष्णुनैव विमोहितः ।
ये तु विष्णुं प्रपद्यन्ते ते मायां (तु) तां तरन्ति हि ।
लक्ष्मीः सा जडमायाया देवता ते उभे अपि ।
विष्णोर्वशे ततोनन्यभक्त्या तं शरणं व्रजेत् ।
यादृशी तत्र भक्तिः स्यात् तादृश्यन्यत्र नैव चेत् ।
अनन्यभक्तिः सा ज्ञेया विष्णावेव तु सा भवेत् ।
अन्येषु वैष्णवत्वेन लक्ष्मीब्रह्महरादिषु ।
कुर्याद् भक्तिं नान्यथा तु तद्वशा एव ते यतः ।
एवं जानंस्तमाप्नोति नान्यथा तु कथञ्चन ।
पूर्णं वस्तु यतो ह्येको वासुदेवो नचापरः ।
एवंविद् दुर्लभो लोके यत् सर्वे मिश्रयाजिनः ॥ १३-१९ ॥</div>


जगत्पितुः विरिञ्चादपि महानित्यर्थः । निधातृत्वाद्धारकत्वात् ॥ १७ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C07_V19" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C07_V19" data-id="BGT_C07_V19_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">विष्णोः सर्वोत्तमत्वमन्येषां तद्वशत्वं च ज्ञात्वा भक्तिं कुर्वतां किं फलमित्यत आह


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C09_V18">
एवमिति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">गतिर्भर्ता प्रभुः साक्षी निवासः शरणं सुहृत् ।</span>
<span class="shloka-line">प्रभवः प्रलयः स्थानं निधानं बीजमव्ययम्॥१८ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C09_V18
| id = BGT_C09_V18_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">व्यञ्जनाज्जगदभिव्यञ्जकत्वात् । प्रलयमृत्युशब्दयोरर्थभेदं सप्रमाणकमाह
एवं जानन्निति ॥


प्रलयेति ॥
ज्ञात्वा भजन्नित्यर्थः । अनेन


१८ ॥</p>
‘ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम्’
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C09_V19">
इत्याद्युक्तार्थं भवति । अवधारणार्थतुशब्दस्यार्थो
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">तपाम्यहमहं वर्षं निगृह्णाम्युत्सृजामि च ।</span>
<span class="shloka-line">अमृतं चैव मृत्युश्च सदसच्चाहमर्जुन॥१९ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C09_V19
| id = BGT_C09_V19_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">प्रलयादन्यदाऽपि संहर्तृत्वादित्यर्थः । इन्द्रियेषु स्थित्वा तेषां देहधारणेन मृतिं परिहरति यस्मात्तस्मादमृतमित्यर्थः । प्रविलापयन् प्रलय इति शेषः । अहं क्रतुरित्यादेरशेषक्रत्वादिभोक्तृत्वं चार्थः ॥ १९ ॥</p>
नान्यथेति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C09_V20">
भगवज्ज्ञानिनामेव मोक्षो नान्येषामिति कुत इत्यत आह
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं</span>
<span class="shloka-line">क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति ।</span>
<span class="shloka-line">एवं त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना</span>
<span class="shloka-line">गतागतं कामकामा लभन्ते॥ २१ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C09_V20
| id = BGT_C09_V20_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">तत्र भगवतः सर्वयज्ञादिभोक्तृत्वे त्रैविद्यभागवतयोः फलभेदो न स्यादित्याशङ्क्य परिह्रियते ‘त्रैविद्याः’ इति । तदेव प्रपञ्च्यते ‘येऽपी’ति । तत्र त्रैविद्यभागवतयोः भगवद्याजित्वसाम्येऽपि फलभेदः सहेतुकमुक्तः । तस्य स्फुटमप्रतीतेः स्मृत्यैव तद्व्याचष्टे
पूर्णमिति ॥


अनन्येति ॥
भगवत एव पूर्णत्वेन मोक्षदानशक्तिर्नान्येषामित्यर्थः । अनेन वासुदेव इत्यस्यार्थ उक्तो भवति  ।  यदि भगवज्ज्ञानेन मोक्षस्तर्हि सर्वेषां स्यादित्यत आह


अन्यदेवताभक्ता यजन्त इति त्रैविद्यानामन्यदेवतायाजित्वमुक्तम् । भागवतानां तत्प्रतियोगितयोक्तस्य ‘अनन्याः’ इत्यस्यार्थः ‘अनन्यदेवतायागात्’ इति । ‘न तु मामभिजानन्ति तत्त्वेन’ इति त्रैविद्यस्यातिशयभक्तिज्ञानाभाव उक्तः । तत्त्वज्ञानाभावे भक्त्यभावात् । तत्प्रतियोगितयोक्तस्य ‘पर्युपासते’ इत्यस्यार्थो ‘भक्त्युद्रेकात्’ इति । भक्युद्रेकेणोपासनस्यैव पर्युपासनत्वात् । स्वर्गतिं प्रर्थयन्ते कामकामाः इति त्रैविद्यानां कामनमुक्तम् । तत्प्रतियोगितयोक्तस्य ‘चिन्तयन्तो माम्’ इत्यस्यार्थः ‘अकामनात्’ इति । मामेव चिन्तयन्तो न तु काममित्यर्थः । ‘मामिष्ट्वा मामैव यजन्ति’ इति त्रैविद्यानामन्ते समर्पणमुक्तम् । तत्प्रतियोगितयोक्तस्य ‘नित्याभियुक्तानाम्’ इत्यस्यार्थः ‘सदायोगात्’ इति । सर्वदा स्मरणोद्देशादियोगादित्यर्थः । वैशिष्ट्यं फलेनाधिक्यम् । ‘योगक्षेमं वहामि’ इत्यपुनरावृत्तिपुरुषार्थदानस्योक्तत्वात् । वैष्णवादपि भगवद्याजित्वेऽपीत्यर्थः । ‘पशून् देवताभ्यः प्रत्यौहत्’ इत्यादौ ब्रह्मादीनामप्यन्यदेवतायाजित्वं श्रूयत इत्यत आह
एवंविदिति ॥


वैष्णवा इति ॥
१९ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C07_V20" data-block-id="BGT_C07_V20" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C07" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कामैस्तैस्तैर्हृतज्ञानाः प्रपद्यन्तेन्यदेवताः ।</span><span class="shloka-line">तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया॥२० ॥</span></span></div>


न तु देवतात्वेनेत्यर्थः ।</p>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C07_V20" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C07_V20" data-id="BGT_C07_V20_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">वासुदेवज्ञानेन मोक्षसद्भावेऽपि तज्ज्ञानिनो न सर्व इति न सर्वेषां मोक्ष इत्यर्थः । एतेन स इति व्याकृतं भवति । लोके भगवज्ज्ञानिनां बहूनां दृश्यमानत्वात् कथं दौर्लभ्यमित्यत आह
<p class="gr-vyakhya-para">ननु त्रैविद्यानामविधिपूर्वकत्वविवरणरूपेण ‘न तु ममाभिजानन्ति’ इति पदेन तत्त्वज्ञानाभाव उक्तः । तत्प्रतियोगितया भागवतस्य तत्त्वज्ञानं किमिति नोक्तमित्यतः पर्युपासनपदेनैवौक्तमिति भावेन तत्स्मृत्यैव व्याचष्टे


सम्यगिति ॥
यदिति ॥


२० ॥</p>
मिश्रयाजिन इति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C09_V24">
वैपरीत्येन यजन्त इत्यर्थः । एतेन कामैरित्यादेस्तात्पर्यमुक्तं भवति । किं तेषां फलमित्यत आह
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">यान्ति देवव्रता देवान् पितॄन् यान्ति पितॄव्रताः ।</span>
<span class="shloka-line">भूतानि यान्ति भूतेज्या यान्ति मद्याजिनोपि माम् ॥॥ २५ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C09_V24
| id = BGT_C09_V24_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">‘न तु मामभिजानन्ति तत्त्वेनातः च्यवन्ति ते’ इत्यत्र भगवन्तमजानतां तत्त्वेनेति विशेषणाद् विपरीतं जानतां वाऽत्रैविद्यानां स्वर्गभोगानन्तरं च्यवनमुच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाऽह
विष्णुमिति ॥


मामिष्ट्वेति ॥
तत्परं


न चात्र ‘न तु मामभिजानन्ति तत्त्वेन’ इत्युक्तत्वाद् भगवन्तमजानतां मिथ्याज्ञानिनां वा त्रैविद्यानां स्वर्गात् च्यवनमुच्यत इति कल्प्यम् । ‘न तु मामभिजानन्ति तत्त्वेन’ इत्यस्य सर्वदेववरत्वेन जानन्तोऽपि ब्रह्मरुद्रादीनां तत्परिवारत्वादिकं सम्यङ् न जानन्तीत्यर्थोपपत्तेः । कुतोऽयमर्थः कल्प्यते? ‘त्रैविद्या मां सोमपाः पूतपापा यज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते’ इति त्रैविद्यस्यान्ते भगवत्समर्पणेन भगवद्यजनप्रार्थनयोरुक्तत्वात् सर्वदेववरत्वाज्ञाने तदसम्भवात् । अभिशब्दबलाच्चेति भावः ।</p>
रमादिभ्यः परम् ।
<p class="gr-vyakhya-para">इतश्च स्वर्गभोगानन्तरं च्यवनं नात्र केवलाज्ञानां मिथ्याज्ञानिनां चोच्यत इत्याह


सर्वेति ॥
अज्ञात्वा


सर्वदेववरत्वनेति केवलाज्ञानां यज्ञादिकर्माणि मोघानि मिथ्याज्ञानिनां विपरीतफलानि भवन्तीत्युक्तत्वात् ‘मोघाशाः’ इति विपरीतज्ञानिकर्मणां मोघत्वस्योक्तत्वाच्च न स्वर्गभोगानन्तरं च्यवनमत्र केवलाज्ञस्य मिथ्याज्ञानिनो चोच्यत इत्यर्थः । मिथ्याज्ञानी चेद् याति चान्धन्तमो ध्रुवमिति । उक्तं विवृण्वन्नुपसंहरति
विपरीतं ज्ञात्वा च । कारणविशेषाज्ज्ञानरहितस्य विपरीतज्ञानाभावेनान्यदेवताराधनेन किं स्यादित्यत आह


॥ अत इति ॥२४ ॥</p>
अज्ञानामिति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C09_V29">
उपलक्षणं चैतत् । निर्णेत्रभावादिकारणान्तरं च द्रष्टव्यम् । समर्चनं कर्तव्यमितीति शेषः । पृथक्सेवापरिवारतां विनैव, अन्यदेवतायजनं वा विद्यादि तद्विषयज्ञानं स्तवनादि चेत्यर्थः । एतच्च फलं नाज्ञानिमात्रस्य, अपि तु ज्ञानानन्तरं यः पूर्वमार्गं त्यक्त्वा भगवद्भजनमेव कुर्यात् तस्यैव । केषाञ्चित्तमोयोग्यानामपि  कदाचिदज्ञत्वसम्भवादिति  भावेनाह
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् ।</span>
<span class="shloka-line">साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः॥३० ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C09_V29
| id = BGT_C09_V29_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">भक्त्युपहृतमश्नामीति भक्तप्रियत्वमुक्तम् । तथासत्यभक्तेष्वप्रीतिश्च स्यात् । ततश्च भगवतो वैषम्यमापन्नमित्यत उच्यते ‘समोऽहम्’ इति । तदस्फुटार्थत्वात् स्मृत्यैव व्याचष्टे
यदीति ॥


नास्येति ॥
इदं च तमोयोग्यव्यावृत्तिमात्रम् । नित्यत्रैविद्यानामपि फलसद्भावात् । प्राचीनापराधसद्भावात् कथमुत्तरापेक्षया फलमित्यत आह


भक्तोऽपि यो द्वेष्योऽसौ नास्ति । अभक्तोऽपि यः प्रियोऽसौ नास्तीत्यर्थः । अनेन ‘न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रियः’ इत्यत्रापि भक्तोऽभक्तश्चेति संयोज्यमित्युक्तं भवति । भक्त्यनुसारेण फलद इति भक्तेष्वेव प्रीतिं करोम्यभक्तेष्वेवाप्रीतिमित्यर्थः । यदि भक्तेषु द्वेषम् अभक्तेषु प्रीतिं कुर्यात्तर्ह्येव विषमः स्यात् । न चैवम् । अतः सम एवेति भावः । ये भजन्ति तु मां भक्त्या तेषु प्रीतिं करोमीति वक्तव्यम् । किमेतदभक्तसाधारणं मयि त इत्याद्युच्यत इत्यत आह
अजानतेति ॥


प्रीत्येति ॥
स्वतो भागवत एव यदि विष्णुतत्त्वं ज्ञात्वाऽपि कारणविशेषात् पूर्वमार्गं न जहाति तस्य किं स्यादित्यत आह


वर्तन्त इत्यादि शेषः । तदेवोच्यत इति भावः ॥ २९ ॥</p>
अत्याग इति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C09_V32">
ज्ञापयति त्यक्तुमिति शेषः । जन्मान्तर इत्युपलक्षणम् । यदि स्वीय इति सम्बन्धः । किञ्चन गुर्वादिकं निमित्तीकृत्य, न तु साक्षात् । अनेन लभते चेत्यादेर्विषय उक्तो भवति । एवं रसादिकारणत्वाद्रसादिनामवत्वं विष्णोर्नाभेदेनेति प्रमाणवचनेनोक्तम् । उपक्रमोपसंहारयोः सर्वस्य भगवदधीनत्वोक्तेश्च तज्ज्ञायत इत्याह
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्या भक्ता राजर्षयस्तथा ।</span>
<span class="shloka-line">अनित्यमसुखं लोकमिमं प्राप्य भजस्व माम्॥३३ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C09_V32
| id = BGT_C09_V32_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">ननु भगवदाश्रिताः सर्वेऽपि पुण्या एव । ‘सत्त्वाधिकः पुल्कसोऽपि यस्तु भागवतः सदा’ इत्यादेः । अतः कथं ‘मां हि पार्थ’ इति स्त्रीवैश्यशूद्राणां पापयोनय इति विशेषणम्, ब्राह्मणराजर्षीणां पुण्या इति विशेषणमुच्यत इत्यत आह
मत्त एवेति ॥


पापादीति ॥
‘ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम्’ इत्येतत्  ‘एवं जानंस्तमाप्नोति’ इति प्रमाणवचनेन व्याख्यातम् । युक्त्या च तदुक्तार्थमेव न त्वभेदार्थमिति साधयितुमाह


स्वतो विप्राद्युत्तमवर्णानां क्षत्रियाद्यधमवर्णित्वं पापकारितम् । स्वतः शूद्राद्यधमवर्णानां वैश्याद्युत्तमवर्णित्वं पुण्यकारितमित्यर्थः । अत्रादिपदेन कामश्च भवति । स्वाभाविकविप्रत्वाद्याः पुण्या इत्युच्यन्त इत्यर्थः ।</p>
आप्नोतीति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">तल्लक्षणमाह


मुक्तिगा इति ॥
आत्मशब्दस्याप्तिवाचित्वं कुत इत्यत आह


मुक्ताववशिष्यामाणविप्रत्वाद्याः स्वाभाविका इत्यर्थः ।</p>
यच्चेति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">यथा स्वतो विप्रादीनां क्षत्रियादित्वं स्वतः क्षत्रियादीनां विप्रादित्वं भवति तथा स्वाभाविकपुंसां स्त्रीत्वं, स्वाभाविकस्त्रीणां पुंस्त्वं स्यात्किमित्याकाङ्क्षायामाह


यान्तीति ॥
‘यच्चाप्नोति यदादत्ते यच्चात्ति विषयानिह । यच्चास्य सन्ततो भावस्तस्मादात्मेति भण्यते ॥’  इति भारतवाक्यम् । कुतोऽयमात्मशब्द आप्त्यर्थः, स्वरूपार्थः किं न स्यादित्यत आह


पापतो यथा सुद्युम्नस्य इलात्वं, कामतो यथाऽग्निपुत्राणामप्सरस्त्वम् ।</p>
आस्थित इति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">इलायाः सुद्युम्नत्वदर्शनात् कथं ‘न स्त्रियो यान्ति पुंस्त्वम्’ इत्युच्यत इत्यत आह


स्वभावादिति ॥
एतदर्थविवरणात्मके वाक्यशेषे परमां गतिमुद्दिश्य भगवन्तमुपासीनस्य ज्ञानिनस्तत्प्राप्तेरुक्तत्वात् अत्रापि प्राप्त्यर्थ एवाऽत्मशब्दो न स्वरूपार्थ इत्यर्थः । ननु ज्ञानानन्तरं मोक्षस्य कर्मक्षयमात्रावधित्वाद् ‘बहूनां जन्मनाम्’ इति बहुजन्मनियतिः कथमुच्यत इत्यत आह


स्वभावादेव स्त्रियो अम्बायाः शिखण्डित्वं स्थूणाकर्णवरेण दृष्टमित्यत आह
बहूनामिति ॥


पुंसेति ॥
वासुदेव इत्येतत् पूर्णं वस्त्विति प्रमाणवचनेन व्याख्यातम् । युक्त्या चैतमर्थं साधयितुमाह


अम्बायाः स्थूणाकर्णवरेण पुंदेहे तेन सह तस्मिन् जन्मनि स्थितिरेवासीन्न तु स्वातन्त्र्येण पुरुषदेहः । तावन्मात्रं त्वङ्गीक्रियत इति भावः।</p>
वासुदेव इति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">स्वभावात् पुंसां पापतः स्त्रीत्वे तासां स्वभावतः स्त्रीणां च मध्ये कासां श्रेष्ठत्वमित्यपेक्षायामाह


वरा इति ॥
अत्र वासुदेवस्य पूर्णत्वमेवोच्यते, न तु सर्वाभेद इत्यर्थः । प्रमाणवचनेन भगवज्ज्ञानिन एवानुत्तमगतिर्भवतीत्यत्र हेत्वभिधायकतयैव एतद्योजितम् । अथ ‘बहूनां जन्मनामन्ते’, ‘वासुदेवः सर्वमिति ज्ञानवान् भवति’ इत्यपि योजनां सूचयति


पापजाताभ्य इत्यनेन कामतो जातानां वरत्वं सूचितम् । स्वभावतः स्त्रीणां पापजाताभ्यः श्रेष्ठतायाम् इलादिभ्य आसुरीणां श्रेष्ठत्वं प्रसज्यते । तन्निरासार्थमुक्तम्
जानन्निति ॥


सत्स्त्रिय इति ॥
अभेदार्थमेवेदं वाक्यं किं न स्यादित्यत आह


अत्रावरत्वमौपाधिकमभिप्रेतम् ।</p>
प्रपद्यन्त इति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">स्वाभाविकविशेषस्य कालान्तरं चाह


सर्वेषामिति ॥
‘देवान् देवयजो यान्ति’ इत्येतद्


चरमदेहः स्वभावानुसारीत्यर्थः । पूर्वानुवादेन कालान्तरं चाह
‘विष्णुं तत्परमं ज्ञात्वा’


मुक्तौ त्विति ॥
इत्यादिना विवृतम् ॥ २० ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C07_V21" data-block-id="BGT_C07_V21" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C07" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयार्चितुमिच्छति ।</span><span class="shloka-line">तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम्॥२१ ॥</span></span></div>


इति वचनानुसारेण अविरुद्धतया व्याख्यातुं शक्यत्वादेतद्विशेषणं युक्तमित्यर्थः । अनेन एतदेवं व्याख्यातं भवति । ये पापादियोनयोऽस्वाभाविकाः स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रा ब्राह्मणा राजर्षयश्च तेऽपि यान्ति परां गतिम् । किं पुनः पुण्याः स्वाभाविका एते स्त्रीवैश्यादयः । अत्र पापयोनयः स्त्रिय इतिवत् पुमांस इत्यनुक्तिः पापादिकारितपुंसामभावादिति ॥ ३२-३३ ॥</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C07_V22" data-block-id="BGT_C07_V22" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C07" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते ।</span><span class="shloka-line">लभते च ततः कामान्मयैव विहितान्हि तान्॥२२ ॥</span></span></div>
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥</div>
}}
</div>
</div>
</div>


== अध्याय 10 ==
<div class="verse-block" id="BGT_C07_V23" data-block-id="BGT_C07_V23" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C07" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम् ।</span><span class="shloka-line">देवान्देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि॥२३ ॥</span></span></div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C10_V01">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">भूय एव महाबाहो शृृणु मे परमं वचः ।</span>
<span class="shloka-line">यत्तेहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया॥१ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C10_V01
| id = BGT_C10_V01_Nyayadeepika
| text =


<h4 class="gr-vyakhya-head">दशमोऽध्यायः</h4>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C07_V23" data-block-id="bhashya-BGT_C07_V23">
<p class="gr-vyakhya-para">षष्ठे ध्यानमुक्तम्। तत्र ध्येयतया भगवद्विभूतिरूपाण्यत्रोच्यन्त इत्यध्यायार्थस्यातिरोहितत्वादनुक्तिः ।</p>
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C07_V23_B01" data-verse="BGT_C07_V23" data-block-id="BGT_C07_V23_B01">... ... यत् सर्वे मिश्रयाजिनः ॥ 'विष्णुं तत् परमज्ञात्वा रमाब्रह्महरादिकान् ।
}}
यजन्नपि तमो घोरं नित्युदुःखं प्रयाति हि ।
</div>
अज्ञानां तु कुले जातो यावद् विष्णोः समर्चनम् ।
</div>
विष्णुतत्त्वं च जानीयात् तावत् सेवा पृथक् कृता ।
</div>
विद्याद्यैहिकभोगाय यदि बुद्ध्वा पुनर्न तु ।
परिवारतामृते कुर्यादन्यदेवार्चनं क्वचित् ।
अजानता कृतं त्यक्तं न दोषाय भविष्यति ।
जन्मादिप्रदमेव स्यादत्यागे पुनरेव तु ।
क्षिप्रं च ज्ञापयत्येव भगवान् स्वयमेव तु ।
यदि जन्मान्तरे स्वीयो निमित्तीकृत्य कञ्चन'' ॥ इत्यादि च ।
'मत्त एवेति तान् विदि्ध'' इत्युपसंहाराच्च तत्तत्कारणत्वात् तत्तन्नामेत्यवसीयते । ''मयि सर्वमिदं प्रोतम्" इति भेदेनैवोपक्रमाच्च । आप्नोति विष्णुमित्येवात्मशब्दो ज्ञानिनि । 'यच्चाप्नोति यदादत्ते'' इत्यादेः । 'आस्थितः स हि'' 'मां प्रपद्यते'' इत्यादिवाक्यशेषाच्च । बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान् भवति । ततो मां प्रपद्यते । वासुदेवः सर्वमिति पूर्णमिति जानन् । 'प्रपद्यन्तेन्यदेवताः'' इत्यादिवाक्यशेषे भेददर्शनाच्च । 'देवान् देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि'' इति च ॥ २०-२२ ॥ 'ज्ञात्वा परत्वं विष्णोस्तु पृथग् देवान् यजन्नरः ।
याति देवांस्तदज्ञात्वा तम एव प्रपद्यते ।
तथापि यावदन्यैस्तु साम्यं हीनत्वमेकताम् ।
न निश्चिन्वन्ति जायन्ते संसारे ते पुनः पुनः'' ॥ इति च ॥२३ ॥</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C10_V02">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः ।</span>
<span class="shloka-line">अहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः॥२ ॥</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C07_V23" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C07_V23" data-id="BGT_C07_V23_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">वाक्यान्तरेणापि विवृणोति
| verse_id = BGT_C10_V02
| id = BGT_C10_V02_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">भूयो महिमानं शृृण्विति प्रतिज्ञातमुच्यते ‘न मे विदुः’ इति । तत्र मे महिमानं सुरगणा महर्षयश्च न विदुरित्येवोक्तत्वाद् गन्धर्वादयो विदुरित्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाऽह
ज्ञात्वेति ॥


उपलक्षणार्थमिति ॥
किमज्ञानमात्रेण तम इति, नेत्याह


सुरगणा महर्षय इति पदद्वयं सर्वोपलक्षकम् । सुरगणादीनामज्ञानेऽन्येषां सुतरां तद्भावादिति भावः ॥ २ ॥</p>
तथापीति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C10_V03">
यद्यप्येवमुच्यते तथापीत्यर्थः। तावदिति संयोज्यम् । केचन भागवताः पुरुषाः । केचन त्रैविद्याः सन्ति । तेषां च मोक्षादिकं फलमित्युक्तम् ॥ २३ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="teeka-block">
<div class="verse-block" id="BGT_C07_V24" data-block-id="BGT_C07_V24" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C07" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः ।</span><span class="shloka-line">परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम्॥२४ ॥</span></span></div>
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम् ।</span>
<span class="shloka-line">असंमूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते॥३ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C10_V03
| id = BGT_C10_V03_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">स्वज्ञानान्मोक्षाख्यमहिमाऽत्रोच्यते ‘यो माम्’ इति । तत्र अजमित्युक्तत्वादनादिमिति पुनरुक्तिरित्यत आह
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C07_V24" data-block-id="bhashya-BGT_C07_V24">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C07_V24_B01" data-verse="BGT_C07_V24" data-block-id="BGT_C07_V24_B01">'अव्यक्तः परमात्मासौ व्यक्तो जीव उदाहृतः ।
मन्यते यस्तयोरैक्यं स तु यात्यधरं तमः'' ॥ इति च ॥२४ ॥</div>


अनस्येति ॥
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C07_V24" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C07_V24" data-id="BGT_C07_V24_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">अथ केचन द्वेषिणोऽपि सन्तीत्युच्यते
 
‘अव्यक्तम्’ इति ।


अनो मुख्यप्राणः ॥ ३ ॥</p>
तदर्थं पूर्ववदेषां फलस्यानुक्तत्वात् फलं च स्मृत्यैवाह
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C10_V04">
अव्यक्त इति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">बुदि्धर्ज्ञानमसंमोहः क्षमा सत्यं दमः शमः ।</span>
<span class="shloka-line">सुखं दुःखं भवोभावो भयं चाभयमेव च॥४ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C10_V04
| id = BGT_C10_V04_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">बुद्ध्यादिप्रदत्वमहिमा चोच्यते ‘बुद्धिः’ इति । तत्र बुद्धिज्ञानशब्दयोरेकार्थत्वमित्यतो बुद्धिशब्दस्यार्थान्तरत्वे स्मृतिमाह
एवं सर्वप्रेरकत्वादिमहिमवांश्चेद्भगवान् तत्कथं भगवतः केचिज्जीवाभेदं मन्यन्त इत्यतो वैतदुच्यते । सर्वात्मना ज्ञेयत्वाज्ञेयत्वाभ्यां जीवेश्वरयोर्व्यक्ताव्यक्तत्वम् ॥२४ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C07_V25" data-block-id="BGT_C07_V25" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C07" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः ।</span><span class="shloka-line">मूढोयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम्॥२५ ॥</span></span></div>


बुद्धिरिति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C07_V26" data-block-id="BGT_C07_V26" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C07" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन ।</span><span class="shloka-line">भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन॥२६ ॥</span></span></div>


बुत् बोधः । तदाश्रयत्वाज्जलधिरितिवत् तज्ज्ञानाश्रयोऽन्तः करणं बुद्धिरित्युच्यत इत्यर्थः ॥४॥</p>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C07_V26" data-block-id="bhashya-BGT_C07_V26">
}}
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C07_V26_B01" data-verse="BGT_C07_V26" data-block-id="BGT_C07_V26_B01">'यथात्मानं हरिर्वेत्ति तथान्ये नैव तं विदुः ।
</div>
जानन्ति किञ्चित् क्रमशो रमाद्यास्तत्प्रसादतः'' ॥ इति च ॥२६ ॥</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C10_V06">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा ।</span>
<span class="shloka-line">मद्भावा मानसा जाता येषां लोक इमाः प्रजाः॥६ ॥</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C07_V26" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C07_V26" data-id="BGT_C07_V26_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">यदि मायावशादज्ञानं  लोकस्य भगवद्विषयं तर्हि भगवतोऽपि लोकविषयं तदस्ति किं, कुड्योभयभागावस्थितयोरन्योन्यादर्शनवदित्यत उच्यते
| verse_id = BGT_C10_V06
| id = BGT_C10_V06_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">न केवलं भूतानां बुद्ध्यादिकं मत्तो भवत्यपि तु सर्वभूतानि चेत्युच्यते ‘महर्षयः’ इति । तत्र प्रतिमन्वन्तरं सप्तर्षिभेदोक्तेरत्र के विवक्षिता इति चेत्पूर्वमन्वन्तरस्था एव । पूर्व इति विशेषणात् । के पूर्वमन्वन्तरस्था इत्यतस्तान् स्मृत्यैव दर्शयति
वेदाहमिति ॥


॥ मरीचिरिति ॥
तत्र कस्यापि भगवज्ज्ञानाभावे वेदादिवैय्यर्थ्यापत्तेः कथं ‘मां तु वेद न कश्चन’ इत्युच्यत इत्यतस्तत्स्मृत्यैव व्याचष्टे


ए चतुर्दशमनुषु चत्वारोऽत्र के विवक्षिता इत्यतो न केवलमत्र मनुपदेन प्रसिद्धमनवोऽपि तु सर्वदेवाः । तेषां चतुष्ट्वं विप्रादिवर्णविवक्षयेत्येत्र स्मृतिमाह
यथेति ॥


मनव इति ॥
२६ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C07_V27" data-block-id="BGT_C07_V27" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C07" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन भारत ।</span><span class="shloka-line">सर्वभूतानि संमोहं सर्गे यान्ति परन्तप॥२७ ॥</span></span></div>


मनु अवबोधन इति धातोः बोधवत्त्वान्मनव इत्युक्ते बोधस्य सर्वप्राणिसाधारणत्वात् को विशेषो देवादीनामित्यतो बोधवैशेष्यादित्युक्तम् ।</p>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C07_V27" data-block-id="bhashya-BGT_C07_V27">
<p class="gr-vyakhya-para">ननु देवा इति वा ब्रह्माद्या इति वा प्रसिद्धप्रयोगं विहाय किमप्रसिद्धप्रयोगेणेत्यत आह
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C07_V27_B01" data-verse="BGT_C07_V27" data-block-id="BGT_C07_V27_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bharatha-id">द्वन्द्वमोहो मिथ्याज्ञानम् ।<br/>'तमस्तु शार्वरं विद्यान्मोहश्चैव विपर्ययः'' ।</span></span> इति भारते ।<br/>जीवेश्वरादिकं द्वन्द्वम् । तद्विषयो मोहो द्वन्द्वमोहः । सम्मोहः तदाग्रहः'तदाग्रहो महामोहस्तामिस्रः क्रोध उच्यते'' । इत्युक्तत्वात् ।<br/>सर्गे सर्गकाल एव ।<br/>'जीवधर्मानीश्वरे तु यो जीवेष्वैश्वरानपि ।<br/>विद्याज्जीवेश्वरैक्यं वा द्वन्द्वमोही स उच्यते'' ॥ इत्याग्नेये ॥२७ ॥</div>


दीनत्वादिति ॥
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C07_V27" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C07_V27" data-id="BGT_C07_V27_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">यत्केषाञ्चिदद्वैतज्ञानं तदपि मदिच्छयेत्युक्तं ‘नाहं प्रकाशः’ इति । तदयुक्तम् ।</p>
<div class="teeka-shloka shloka-block"><span class="shloka-line">‘ऐकात्म्यं नाम यदिदं केचिद् ब्रूयुरनैपुणाः ।</span><span class="shloka-line">कामक्रोधाभिभूतत्वादहङ्कारवशं गताः ॥’</span></div>
<p class="gr-vyakhya-para">इत्यादाविच्छाद्वेषादेरेवाद्वैतज्ञानहेतुत्वोक्तेरित्यत  उच्यते


देवादिशब्दानामसुरसाधारणत्वान्मनुशब्दस्यैव देवेष्वसाधारणत्वात् तस्यैव प्रयोग इति भावः । द्विविधदेवानां कुत्र विनियोग इत्यत आह
‘इच्छेति’ ।


अवैष्णवेति ॥
तत्र  मोहसंमोहशब्दयोरर्थभेदप्रदर्शनाय द्वन्द्वमोहपदमनूद्य मोहशब्दार्थमाह


एतेनैव ‘एषां लोक इमाः प्रजाः’ इत्यस्याप्यभिप्रायो वर्णितो भवति । ६ ॥</p>
द्वन्द्वेति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C10_V07">
मोहशब्दस्य  मिथ्याज्ञानवाचित्वं कुत इत्यत आह
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः ।</span>
<span class="shloka-line">सोविकम्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः॥७ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C10_V07
| id = BGT_C10_V07_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">उक्तमाहात्म्यज्ञाने फलमुच्यते ‘एताम्’ इति । तत्र कर्मसमाधियोगयोरत्रानुक्तेः कथमेतं योगमित्युच्यत इत्यतो नात्र कर्मयोगादिर्विवक्षित इति भावेन योगशब्दस्यार्थान्तरं स्मृत्या दर्शयति
तम इति ॥


॥ युज्यत इति ॥
शार्वरीसम्बन्धितमोवदावरकमज्ञानमित्यर्थः । अस्तु मोहो मिथ्याज्ञानं, द्वन्द्वमोहो नाम क इत्यत आह


युज्यते उपेयं सम्भवतीत्यर्थः। शक्तिश्च, युज्यते शक्यमनयेति योग इत्यर्थः ।</p>
जीवेति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वत्राणिमाद्यैश्वर्यस्यानुक्तत्वात् कथमेतां विभूतिमित्युच्यत इत्यत आह


विशिष्टेति ॥
आदिपदेन सर्वज्ञत्वाल्पज्ञत्वादितद्धर्मग्रहणम् । मोहशद्बगतार्थतया संमोहशब्दं व्याचष्टे


अभिप्रायमाह
संमोह इति ॥


महत्त्वमिति ॥
तदाग्रहो मिथ्याज्ञानदार्ढ्यमित्यर्थः । कुतोऽयं संमोहशब्दर्थ इत्यत आह


महत्त्वं च सुरगणाद्यविज्ञेयतयोक्तमिति भावः । ‘वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः’ इति पृष्टे महत्त्वस्यानुक्तत्वात् कथं विभूतिशब्दो महत्त्वार्थ इत्यत आह
तदाग्रह इति ॥


विविधेति ॥
‘मोहश्चैव विपर्ययः’


तत्र विविधभवनं विभूतिशब्देनाभिप्रेतमिति भावः। अस्तु योगशब्दस्योपायादिवाचित्वम् । तथाप्यत्र कोऽप्युपायो नोक्त इत्यतोऽत्र शक्तिरेवार्थः । सा चोक्तेति भावेनाह
इति प्रकृतविपर्ययः तदिति परामृश्यते । क्रोधो यथार्थज्ञानिषु । उक्ताशङ्कापरिहारायोक्तं सर्गपदं तदाशङ्कापरिहारकं यथा स्यात्तथा व्याचष्टे


योग इति ॥
सर्ग इति ॥
 
सत्यमिच्छाद्वेषादिना मिथ्याज्ञानं भवतीति । तथापि तदवान्तरकारणमेव  ।  सर्गकालमारभ्यैव तस्य कारणत्वात्  । शरीरानुत्पत्ताविच्छाद्यभावात् । विष्णोस्तु सर्वदा कारणत्वादुक्तं युक्तमिति भावः । नन्वत्र जीवेश्वरादिविषयद्वन्द्वमोहस्येच्छाद्यवान्तरकारणत्वमुच्यते । न तु  जीवेश्वराभेदज्ञानस्य । न हि विशिष्यैक्यज्ञानमेव द्वन्द्वमोह इति नियामकमस्तीत्यत आह
 
जीवेति ॥
 
२७ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C07_V28" data-block-id="BGT_C07_V28" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C07" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">येषां त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम् ।</span><span class="shloka-line">ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ता भजन्ते मां दृढव्रताः॥२८ ॥</span></span></div>
 
<div class="verse-block" id="BGT_C07_V29" data-block-id="BGT_C07_V29" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C07" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये ।</span><span class="shloka-line">ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नमध्यात्मं कर्म चाखिलम्॥२९ ॥</span></span></div>
 
<div class="verse-block" id="BGT_C07_V30" data-block-id="BGT_C07_V30" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C07" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः ।</span><span class="shloka-line">प्रयाणकालेपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः॥३० ॥</span></span></div>
 
<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे ज्ञानविज्ञानयोगो नाम सप्तमोध्यायः ॥</div>
 
<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये सप्तमोध्यायः ॥</div>
 
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C07_V30" data-block-id="bhashya-BGT_C07_V30">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C07_V30_B01" data-verse="BGT_C07_V30" data-block-id="BGT_C07_V30_B01">'तद् ब्रह्म'' इत्युक्तेन्यत्वाशङ्कां निवारयति साधिभूताधिदैवं मामिति ।
॥३० ॥</div>


७ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C07_V30" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C07_V30" data-id="BGT_C07_V30_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">भगवज्ज्ञानेन किं भवतीत्यत उच्यते ‘जरेति’ तत्र भगवता तद्ब्रह्मेत्युक्तेऽपि न ब्रह्मणो भगवतः सकाशादन्यत्वं शङ्कनीयम् । तदाशङ्कापरिहारायैव साधिभूताधिदैवं ब्रह्मेति वक्तव्ये मामित्युक्तत्वादिति भावेनाह
तदिति ॥
इत्युक्ते जातामिति शेषः ॥३०॥</p>
<div class="gr-author-note">इतिश्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥</div></div></div></div></div></div>
<span id="gr-C8" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="अष्टमोऽध्यायः"></span>
== अष्टमोऽध्यायः ==
<div class="introduction" id="BGT_C08_I01" data-block-id="BGT_C08_I01" data-verse="BGT_C08">
<div class="introduction-line">मरणकालकर्तव्यगत्याद्यस्मिन्नध्याये उपदिशति-</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C10_V08">
<div class="introduction" id="BGT_C08_I01" data-block-id="BGT_C08_I01" data-verse="BGT_C08">
<div class="teeka-block">
<div class="introduction-line">उक्तव्याख्यानपूर्वकं ब्रह्मप्राप्तिरुच्यते ।</div>
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते ।</span>
<span class="shloka-line">इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः॥८ ॥</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C10_V08
| id = BGT_C10_V08_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">उक्तार्थे विश्वासोत्पादनार्थं सन्ति च तथा भजन्त इत्युच्यते ‘अहम्’ इति । तत्र ‘अहं सर्वस्य प्रभवः’ इत्यादिनैव मामित्यस्य सिद्धत्वात् किं पुनः भजन्ते माम् इत्युच्यत इत्यत आह
<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>
 
<div class="verse-block" id="BGT_C08_V01" data-block-id="BGT_C08_V01" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C08" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">किं तद्ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम ।</span><span class="shloka-line">अधिभूतं च किं प्रोक्तमधिदैवं किमुच्यते॥१ ॥</span></span></div>


भजन्ते मामिति ॥
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C08_V01" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C08_V01" data-id="BGT_C08_V01_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><h4 class="gr-vyakhya-head">अष्टमोऽध्यायः</h4>
<p class="gr-vyakhya-para">पूर्वाध्यायसङ्गतत्वेनैतदध्यायप्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति


मामित्यनुक्ते जीवैश्वरैक्याभिप्रायेण स्वात्मानमुद्दिश्याहमेव सर्वस्य प्रभव इत्यादि मत्वा भजन्त इति प्रतीतिः स्यात् । तन्निवृत्त्यर्थं मामित्युक्तमित्यर्थः ॥ ८ ॥</p>
॥ उक्तेति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C10_V09">
यदुक्तम् ‘ते ब्रह्म तद्विदुः’ इत्यादि तद्व्याख्यानमत्रादौ क्रियते ॥ ‘प्रयाणकालेऽपि च माम्’ इत्युक्तव्याख्यानप्रसङ्गेन अन्तकालस्मरणफलं, तदुपायप्रकारो, ब्रह्मप्राप्तिमार्गश्चेत्येतदुच्यत इत्यर्थः । अन्तकालस्मरणादीनां ब्रह्म प्राप्यते एभिरिति ब्रह्मप्राप्तिशब्दाभिधेयत्वं ज्ञातव्यम् ।</p>
<div class="teeka-block">
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वर्जुनस्य ज्ञानित्वाज्जानात्येवासौ भगवानेव ब्रह्मेति । अतः ‘किं तद्ब्रह्म’ इति प्रश्नः कथं युज्यते, कारणाभावादित्यत आह
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् ।</span>
<span class="shloka-line">कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च॥९ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C10_V09
| id = BGT_C10_V09_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">प्राणानां भगवद्गतत्वं कथमित्यत आह
तदिति ॥


मद्गतेति ॥९ ॥</p>
अर्जुनस्य ज्ञानित्वेऽपि युक्तोऽयं प्रश्नः । तद्ब्रह्मेत्यत्र ब्रह्मणो भगवता तदिति पारोक्ष्येणोक्तत्वाद् भगवतोऽन्यदेवताऽऽत्रोक्तं ब्रह्मेति प्रतीयते । वासुदेवात्मकं ब्रह्मेत्यादेर्भगवान् ब्रह्मेति प्रतीयते । एवमुभयथाप्रतीतिजनितसंशयस्य प्रश्नकारणस्य सद्भावादिति भावः ।</p>
}}
<p class="gr-vyakhya-para">ननु ब्रह्मशब्दस्य भगवन्मात्रवृत्तित्वात् कथं तदिति विशेषितत्वेऽप्यन्यत्वप्रतीतिरित्यत उक्तम्
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C10_V22">
प्रकृतीति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">वेदानां सामवेदोस्मि देवानामस्मि वासवः ।</span>
<span class="shloka-line">इंद्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना॥२२ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C10_V22
| id = BGT_C10_V22_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">अत्र विभूतिरूपप्रश्ने ‘अहं ज्योतिषां रविः’ इत्याद्युच्यते । तत्र स्वजात्यादिविशिष्टवस्तून्येव भगवतो विभूतिरूपाणीत्यन्यथाप्रतीतिं स्मृत्यैव निवारयति
ब्रह्मशब्दस्य भगवति मुख्यत्वेऽपि प्रकृतिवेदादेरप्यमुख्यतया तदर्थत्वात्तदिति विशेषितत्वेन मुख्यार्थासम्भवेऽप्यमुख्यार्थः प्रकृत्यादीनां मध्ये यत्किञ्चिदत्र स्यादिति प्रतीतिर्युक्तेति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु तदिति विशेषणेन प्राप्ता ब्रह्मणो भगवदन्यत्वशङ्का ‘साधिभूताधिदैवं माम्’ इत्युपरितनवाक्ये भगवतैव परिहृता । ब्रह्मेति वक्तव्ये मामित्युक्तत्वात् । अतः कथं ब्रह्मणो भगवदन्यत्वप्रतीतिरित्यत उक्तम्


येषामिति ॥
उपरीति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यप्येषा प्रतीतिरुपरितनवाक्ये परिहृता तथापि पुनर्भवत्येव । तत्र ‘साधियज्ञं च’ इति चशब्दस्य साधिभूताधियज्ञं मां चेति संयोजनेनाधिभूतादिसहितत्वेन ब्रह्मज्ञानादन्यदेव विष्णुज्ञानमुच्यत इति तदिति विशेषणादेव प्रतीतिसम्भवादिति भावः । यत्किञ्चिदित्यत्र अन्यदेवेत्यत्र च इति प्रतीत्या जात इति शेषः ॥ १ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C08_V02" data-block-id="BGT_C08_V02" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C08" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अधियज्ञः कथं कोत्र देहेस्मिन्मधुसूदन ।</span><span class="shloka-line">प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोसि नियतात्मभिः॥२ ॥</span></span></div>


स्वजातेरिति  ॥
<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>


स्वजात्येकदेशाद्युपलक्षणम् । तदेव प्रपञ्चयति
<div class="verse-block" id="BGT_C08_V03" data-block-id="BGT_C08_V03" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C08" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोध्यात्ममुच्यते ।</span><span class="shloka-line">भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसञ्ज्ञितः॥३ ॥</span></span></div>


ब्रह्मेति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C08_V03" data-block-id="bhashya-BGT_C08_V03">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C08_V03_B01" data-verse="BGT_C08_V03" data-block-id="BGT_C08_V03_B01">तदिति विशेषणात् ब्रह्मेत्युक्तमन्यदेव प्रकृत्यादीनां मध्ये किञ्चित्; उपरि 'साधियज्ञं च'' इति चशब्दादधिभूतादिसहितत्वेन विष्णुज्ञानमन्यदेवेति संशयः 'किं तद् ब्रह्म'' इति प्रश्नकारणम् ॥ १,२ ॥</div>


आधिक्यहेतुरित्यादौ ब्रह्मण इत्यादि शेषः ॥ २२ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C08_V03" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C08_V03" data-id="BGT_C08_V03_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘साधिभूताधिदैवं माम्’ इति भगवत एव ब्रह्मत्वोक्तेः किं तद्ब्रह्मेति प्रश्नेऽहं ब्रह्मेति परिहारो वक्तव्यः । ‘अक्षरं ब्रह्म परमम्’ इति कथमुच्यत इत्यत आह


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C10_V40">
परमेति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">नान्तोस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परन्तप ।</span>
<span class="shloka-line">एष तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मया॥४० ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C10_V40
| id = BGT_C10_V40_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">इतश्च न रव्यादिकमेव भगवतो विभूतिरूपं किन्तु तत्रस्थमेवेत्याह
तथैव परमाक्षरं ब्रह्मेत्येव ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भवतु परमाक्षरं ब्रह्मेत्युक्तिफलं परमाक्षरशब्दस्य विष्णौ प्रसिद्धत्वात् । तथाप्यहमिति साक्षादनुक्त्वा एवं कथने को हेतुरित्यत आह


केष्विति ॥
अज्ञानामिति ॥


यद्यत्र रव्यादिकमेव विभूतिरूपं न तु तदन्तर्गतमिति स्यात् तदा ‘केषु केषु च भावेषु चिन्त्योऽसि’ इति प्रश्नाननुगुणत्वं परिहारस्य स्यादिति भावः । जीवपदं जडस्याप्युपलक्षणकम् । यदि तत्तत्पदार्थगतमेव विभूतिरूपं तर्हि ‘सिद्धानां कपिलो मुनिः’, ‘मुनीनामप्यहं व्यासः’, ‘वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि’, ‘रामः शस्त्रभृतामहम्’, ‘आदित्यानामहं विष्णुः’, इत्युक्तानां कपिलादीनामपि भगवद्रूपत्वाभावः स्यादित्याशङ्कां स्मृत्यैव परिहरति
तदपि स्वस्य परमाक्षरत्वमपि ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु ये परमाक्षरं विष्णुरिति न जानन्ति तेषामहं ब्रह्मेति नोक्तम् । अक्षरं ब्रह्मेत्येवोक्तम् । अतो ब्रह्म अक्षरं च भगवतोऽन्यदेवेत्याशङ्कैव स्यान्न तु परमाक्षरं ब्रह्म च भगवानिति ज्ञानमित्यत आह


॥ द्विविधमिति ॥
पुनरिति ॥


वैभवं रूपं विभूतिरूपम् । अत्रापि स्वजातिपदमन्योपलक्षकम् । केषु केष्विति प्रश्नस्तिरोहितरूपविषय इति भावः ।</p>
। सत्यमेवाशङ्का भवतीति । सा च ‘अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तः’ इत्युपर्यक्षरस्याव्यक्तत्वोक्त्या परिह्रियते । अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नम्, मन्यन्ते माम् इत्यव्यक्तशब्दस्य भगवति प्रयुक्तत्वात् । अतः अक्षरं ब्रह्म परमम् इति परिहारे अहमित्यनुक्तावपि लाभसम्भवात् तथा परिहारो युक्त इति भावः ।</p></div></div></div></div></div>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्तन्नामकं तत्तद्वस्तुगतं विभूतिरूपमित्युक्तम् । तत्र तत्तत्पदार्थैक्याभावे कथं तत्तन्नामकत्वमित्यतो योगवृत्त्या विभूतिरूपाणां तत्तन्नामकत्वं स्मृत्यैव दर्शयति
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C08_V03" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C08_V03" data-id="BGT_C08_V03_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">यद्यक्षरशब्दो विष्णावेव मुख्यस्तर्हि ये चाप्यक्षरमव्यक्तम् इत्यत्र, ‘कूटस्थोऽक्षर उच्यते’ इत्यत्र च अक्षरशब्दवाच्यो विष्णुः स्यादित्यत आह


॥ आत्मेति ॥
ये चेति ॥


रवेण वेदशब्देन ईयते ज्ञायत इति रविः । इण् गताविति धातुः । मरशब्दोदितोदकवान् मेघो मरी । तं चालयतीति मरीचिः ।</p>
अक्षरशब्दस्य विष्णौ मुख्यत्वेऽपि ‘ये चाप्यक्षरमव्यक्तम्’ इत्यत्र तावद्विष्णोरन्यदेव अक्षरशब्दवाच्यमित्येवावसीयते । ‘ये भक्तास्त्वां पर्युपासते’, ‘ये चाप्यक्षरम्’ इति भगवदक्षरयोः पृथक्त्वेन तदुपासकयोस्तारतम्यस्य पृष्टत्वात् । ‘ये त्वक्षरम् अनिर्देश्यम्’, ‘ये तु सर्वाणि कर्माणि’ इत्यादिनाऽक्षरोपासकानां भगवदुपासकानां च फलतारतम्यस्य कथनाच्च । तथा ‘कूटस्थोऽक्षर उच्यते’ इत्यत्रापि विष्णोरितर देवाक्षरमित्यवसीयते । ‘अहमक्षरादपि चोत्तमः’ इति विष्णोरक्षरादुत्तमत्वकथनान्मुख्यार्थासम्भवे गौणाङ्गीकारस्य न्याय्यत्वात् । प्रकृते तु बाधकाभावाद्विष्णुविषयत्वमेवेति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सुखात्सुखमतिसुखं शशम् । तद्वान् शशी ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वधियज्ञवद् ब्रह्मणोऽपि विष्णुत्वे तत्र ब्रह्माहमेवेत्यनुक्त्वा अधियज्ञोऽहमेवेति किमर्थमुच्यते । कारणविशेषमन्तरेणोक्तिभेदासम्भवात् । अतोऽधियज्ञ एव विष्णुर्न ब्रह्मेत्यत आह
<p class="gr-vyakhya-para">साम साम्यतः, वेदो वेदनतः इत्यनेन सामवेदोऽस्मीत्येतद् व्याख्यातम् । वासः सर्वदेशः । तत्र वर्तत इति वासवः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">पाः पालकाः, तैर्वननीयत्वाद् भजनीयत्वात् पवनः । वन षण सम्भक्ताविति धातुः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">पव शुद्धाविति धातोः शोधनात्पावकः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मा नास्ति ईरः प्रेरको यस्येति मेरः । तच्छीलत्वान्मेरुः । ताच्छील्यार्थादुनस्तथेत्युक्तेः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सारस्य सारविषयस्य गरणाद् भोक्तृत्वादित्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">स्कन्दनं स्वतो निष्कासनमिति यावत् । भर्जनाद्विरोधिनामिति शेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">जाः जाताः । तान् पातीति जपः, याज्यत्वाद् यज्ञ इति जपयज्ञः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अश्ववत् स्थित इत्यश्वत्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">‘तदैरं मदीयं सरः’ इत्यादेः ऐरं श्रीः । ताम् अवतीत्यैरावतः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नराणामपेक्षितं नारं, तद्ददातीति नारदः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ह्रीमाऽऽलय एव हिमालयः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">विशेषेण नता विनताः । तदास्पदतया तत्सम्बन्धी वैनतेयः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">वासस्य कं सुखं वासकम् । तदेवाधिक्येऽधिकमित्यतो वासुकम् । दातृत्वेन तद्वान् वासुकिः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कस्य सुखस्य दराः प्रभेदाः कन्दराः । तान् पिबति अनुभवतीति कन्दर्पः । पा पान इति धातुः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ऋगताविति धातोरर्यं ज्ञेयम् । तन्माति जानातीत्यर्यमा ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कल ज्ञान इति धातोराकलनं ज्ञानम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">वरं णं सुखं यस्यासौ वरुणः। ‘णो हि निर्वृतिवाचकः’ इत्युक्तेः । वृणोतीति वरुण इति वा ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">माङ् मान इति धातोर्मा ज्ञानम् । ‘ऊनार्थे चोनमिष्यते’ इत्यतो लोकस्याल्पं मां करोतीति मकरः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">स्वात्मानं मृगयन्तो भक्ता मृगाः । तदधिपतित्वात् मृगेन्द्रः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">असारतया संसारं जहतो अवतीति जाह्नवी । स्थानमाश्रयः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">आत्मनोऽधिकृत्य पतित्वेन वर्तत इत्यध्यात्मम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कीर्त्यत्वात् कीर्तिः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">वक्तृत्वाद् वाक् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">श्रयत इति श्रीः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तथेर्यते मेघा क्षमेतीर्यते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">दिवु क्रीडेत्यादिधातोः क्रीडापरत्वाद् द्यूतम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">गायकान्, स्वस्येति शेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">बृहत्सारो बृहत्सः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अमेयत्वादम इति बृहत्साम ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">उशतेः स्वर्गादीच्छावत्त्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">उश इच्छायामिति धातोः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कुत्सितां सुष्टुभूतां च मां ज्ञानं लोकस्य करोतीति कुसुमाकरः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ईड्यत्वेन मुनिसम्बन्धित्वान्मौनम् । ‘सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम्’ इति श्रुतेः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मार्गाणां शीर्षस्थानत्वान्मार्गः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कं सुखं पिबत्यनुभवति लीलयेति कपिलः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">विशिष्टा आसा स्थितिर्यस्यासौ व्यासः । ‘षकारः प्राणः’ इति श्रुतेः, णशब्दस्य निर्वृतिवाचकत्वाद् विशिष्टसुखचेष्टाशीलत्वाद् विष्णुः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">शश्यादिषु विजातीयस्वाम्यदः, नक्षत्रादीनां विजातीयत्वात् । सत्त्वं सत्त्ववतामहमित्यादौ धर्मिषु सत्त्वादिसारदत्वेनोक्तः । रुद्राणां शङ्कर इत्यादौ शङ्करादीनां सजातीयश्रैष्ठ्यदत्वेनोक्तः । देवानामस्मि वासवः, कवीनामुशना कविः, पाण्डवानां धनञ्जयः, यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि, आयुधानामहं वज्रं, वेदानां सामवेदोऽस्मीत्यादौ सजातीयैकदेशतः श्रैष्ठ्यदो वासवादीनामुक्तः । वासवादीनां सजातीयैकदेशत एव श्रैष्ठ्यं कुत इत्यत आह


देवेष्विति ॥
अधियज्ञ इति ॥


देवादिषु ब्रह्मादीनामेव श्रेष्ठत्वाद् वासवादीनां सजातीयैकदेशत एव श्रैष्ठ्यमित्यर्थः ।</p>
ब्रह्माधियज्ञयोरुभयोर्विष्णुत्वेऽपि ब्रह्माहमेवेत्यनुक्त्वाऽधियज्ञोऽहमेवेति कथनं युज्यते । ‘साधियज्ञं माम्’ इति भगवता स्वस्याधियज्ञसाहित्येनोक्तत्वाद् अधियज्ञो भगवतो भिन्न एवेत्याशङ्का प्राप्ता । तन्निवृत्त्यर्थत्वादहमेवेत्युक्तेः । तदित्युक्त्या ब्रह्मणो भगवदन्यत्वशङ्काप्राप्तावपि मामित्यनेन तस्याः प्राज्ञबुद्धिमपेक्ष्य निरस्तत्वेन तत्राहमेवेत्युक्त्यभावादिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं वेदेष्वृग्वेदस्याधिक्यात्साम्नः सजातीयैकदेशत एव श्रेष्ठत्वमिति तदयुक्तम् । क्वचित्सामवेदस्य ऋग्वेदादप्याधिक्यस्योक्तत्वादित्यत आह
<p class="gr-vyakhya-para">एतेन ‘एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे’ इत्युक्तत्वादधियज्ञप्रश्नपरिहारौ प्राप्तिशून्याविति च निरस्तं भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भगवानेवाधियज्ञश्चेत् कथं तत्साहित्यं प्रागुक्तमित्यत आह


क्वचिदिति ॥
तस्यैवेति ॥


यत्र सामवेदस्य ऋग्वेदादाधिक्यमुच्यते तत्र सामवेदाभिमानिदेवताया एव ऋग्वेदाभिमानिदेवताधिक्यविवक्षयैवोच्यते, न तु वेदस्वरूपविवक्षया । अतो न विरोध इति भावः । भवेदेतद्यदि सामवेदाभिमानिदेवताभ्यो ऋग्वेदाभिमानिदेवता अन्या भवेत्तदेव कुत इत्यत आह
भगवत एवाधियज्ञत्वेऽपि तत्साहित्यं युज्यते । अधियज्ञस्य सर्वप्राणिदेहगतरूपान्तरत्वादिति भावः । अनेन देह इत्यस्याभिप्रायो वर्णितो भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र प्रमाणं दर्शयन् भगवत एव ब्रह्मत्वे कथं तदित्युक्तिरित्याशङ्कां च परिहरन् श्लोकद्वयं स्मृत्यैव व्याचष्टे


ऋच इति ॥</p>
प्राणिनामिति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">ननु सामवेदाभिमानिनां प्राणशिवादीनाम् ऋग्वेदाभिमानिलक्ष्म्यादिभ्यः श्रैष्ठ्याभावात् कथं सामवेदस्य ऋग्वेदादाधिक्योक्तिरभिमानिदेवतापेक्षयाऽप्युपपद्यत इत्यत आह


तत्रापीति ॥
ब्रह्मणः सर्वगतरूपान्तरत्वात् तदित्युक्तिर्युक्तेति भावः । तैस्तैः सर्वप्राणिभिरधिकयाज्यत्वादधियज्ञो, बृंहितत्वाद् ब्रह्मेत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भूताधिकत्वत इत्यत्र भूतपदेन पृथिव्यादीनि । पुरुप्राणाऽतः पुरुषाख्येति शेषः । ‘षकारः प्राण आत्मा’ इति श्रुतेः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘अधियज्ञः कथं कोऽत्र’ इत्यत्र कुतोऽधियज्ञः कथंरूप इति प्रश्नः कस्मान्न परिहृत इत्यत आह


अभिमानिष्वपि यथासम्भवमाधिक्यं ग्राह्यमित्यर्थः । यदा सामवेदस्य ऋग्वेदाधिक्यमुच्यते तदा सामवेदाभिमानिनः प्राणस्य विवक्षायाम् ऋग्वेदाभिमानिसरस्वत्याद्याधिक्यं ग्राह्यम् । यदा शिवस्य विवक्षा तदोमाद्याधिक्यं ग्राह्यमित्याद्युक्तं भवति ॥२७-४० ॥</p>
कथंरूप इति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C10_V41">
तल्लक्षणोक्त्येति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा ।</span>
<span class="shloka-line">तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोंशसम्भवम्॥४१ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C10_V41
| id = BGT_C10_V41_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">विभूतीनां सङ्क्षेपमुक्त्वा विस्तर उच्यते ।
‘कविं पुराणम्’ इति भगवल्लक्षणोक्त्येेत्यर्थः । भगवल्लक्षणोक्त्या कथमधियज्ञस्वरूपप्रश्नः परिहृत इत्यत उक्तम्


यद्यदिति ॥
अहमेवेति ॥


तत्र यद्यद्विभूत्यादिमत्तत्तन्मयाऽधिष्ठितमित्यनुक्त्वा मम तेजोंऽशासम्भवमिति स्वांशजातत्वं तस्य किमर्थमुच्यत इत्यत आह
‘अधियज्ञोऽहमेव’ इत्यधियज्ञस्य भगवदभिन्नत्वेनोक्तत्वादित्यर्थः ॥ ३-४ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C08_V04" data-block-id="BGT_C08_V04" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C08" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतम् ॥</span><span class="shloka-line">अधियज्ञोहमेवात्र देहे देहभृतां वर॥ ४ ॥</span></span></div>


ममेति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C08_V04" data-block-id="bhashya-BGT_C08_V04">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C08_V04_B01" data-verse="BGT_C08_V04" data-block-id="BGT_C08_V04_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Tatvaviveka-id">परमाक्षरं विष्णुरेव मुख्यत इति प्रसिद्धत्वात् तथैव (परिहार इति) परिहरति । अज्ञानां तदपि ज्ञापयितुं तथैव परिहारः । पुनरहमिति नोक्तमित्याशङ्का 'अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नम्" इति विष्णावेव प्रयुक्तेनाव्यक्तशब्देन 'अव्यक्तोक्षर इत्युक्तः'' इति परिह्रियते । 'ये चाप्यक्षरमव्यक्तम्'' इत्यत्र तु पृथक् प्रश्नादुपासकयोः फलतारतम्यकथनात् 'कूटस्थोक्षर उच्यते'' इत्युक्ताक्षरादपि चोत्तमः इति विष्णोरुत्तमत्वकथनाच्चान्यदेवेत्यवसीयते । 'अधियज्ञोहमेव'' इति साधियज्ञमित्युक्त्या प्राप्तभेदनिवृत्त्यर्थम् । तस्यैव सर्वप्राणिदेहस्थित-रूपान्तरापेक्षया सहितत्वं युज्यते ।<br/>'प्राणिनां देहगो विष्णुरधियज्ञ इतीरितः ।<br/>स एव व्याप्तरूपेण ब्रह्मेति परिकीर्त्यते ।<br/>तैस्तैरधिकयाज्यत्वाद् बृंहितत्वाच्च हेतुतः ।<br/>अध्यात्मं तत्स्वभावो यदधिकः परमात्मगः ।<br/>पुंसां सजडभावानां सर्गः कर्म हरेः स्मृऽतम् ।<br/>भूताधिकत्वतो जीवा अधिभूतमितीरिताः ।<br/>अधिको दैवतं विष्णुरेव यस्यास्तु सा रमा ।<br/>पुरुप्राणाधिदैवाख्या त्विति ज्ञेयमिदं नरैः'' ॥</span></span> इति तत्त्वविवेके ।<br/>कथंरूपोधियज्ञ इति प्रश्नस्तु 'अहमेव'' इत्युक्तत्वात् तल्लक्षणोक्त्यैव परिहृतः ॥॥ ३,४ ॥</div>


प्रकाशरूपांशेन संयुक्तं भवतीति तेजोंऽशसम्भवं न तु तेजोंऽशात् सम्भवो यस्येति । येनासङ्गतिरिति भावः ॥ ४१ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
<div class="verse-block" id="BGT_C08_V05" data-block-id="BGT_C08_V05" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C08" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अन्तकाले च मामेव स्मरन्मुक्त्वा कलेवरम् ।</span><span class="shloka-line">यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः॥५ ॥</span></span></div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C08_V05" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C08_V05" data-id="BGT_C08_V05_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोऽसीत्यस्य किमर्थं कथम्भूतः केन प्रकारेण स्मर्तव्योऽसीत्यर्थः । तत्र किमर्थं स्मर्तव्योऽसीत्यस्य परिहार उच्यते ‘अन्त’ इति । तत्र मद्भावपदस्य अन्यथाप्रतीतिनिरासायार्थमाह
मद्भावमिति ॥


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C10_V42">
अन्यथा तं तमेवैतीति वाक्यशेषविरोध इति भावः ।</p>
<div class="teeka-block">
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वन्तकालस्मरणादेव तत्प्राप्तेः सदा तद्भावभावितत्वं किमर्थमुच्यत इत्यत आह
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">अथवा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन ।</span>
<span class="shloka-line">विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नं एकांशेन स्थितो जगत्॥४२ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C10_V42
| id = BGT_C10_V42_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">ततोऽपि विस्तर उच्यते ‘अथवा’ इति । तत्रोक्तेन बहुना ज्ञातेन किमपि फलं नास्तीत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह
सदेति ॥


किमिति ॥
न तत्प्राप्त्यर्थं सदा तद्भावभावितत्वमुच्यते । किन्तु स्मरंस्त्यजतीत्युक्तं साक्षादन्तकालस्मरणं सदा तद्भावभावितानामेव भवतीति साक्षादन्तकालस्मरणोपाय एवोच्यत इति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु अन्तकाल एव महता प्रयत्नेन भगवत्स्मरणस्य कर्तुं शक्यत्वात् किं सदा तद्भावभावितत्वेनेत्यत आह


किं ज्ञातेनेति वचनमुक्तज्ञानादपि वक्ष्यमाणज्ञानस्याधिकफलत्वज्ञापनार्थमेव, न तूक्तज्ञानस्य निष्फलत्वज्ञापकमित्यर्थः । उक्तज्ञानस्य निष्फलत्वज्ञापकमेव किं न स्यादित्यत आह
न चेदिति ॥


अन्यथेति ॥</p>
सदा तद्भावभावितत्वाभावे महता प्रयत्नेन स्मरतोऽप्यन्यविषय एव प्रारब्धकर्मवशात् स्मृतिर्भवति । ततश्च तत्प्राप्तिरेव भवति । यथा खलु महता प्रयत्नेन समाधिं कुर्वतोऽपि प्रारब्धकर्मवशात् ततः स्खलनं भवति । अतः सदा तद्भावभावितत्वेन भाव्यमिति भावः । यदि प्रारब्धकर्मवशादन्तकाले ब्रह्मस्मृतिर्न भवेत् तर्हि ज्ञानिनामपि प्रारब्धकर्मभावादन्तकाले ब्रह्मस्मृत्यभावेन मोक्षाभावः प्रसज्यत इत्यत आह
<p class="gr-vyakhya-para">ननु पूर्वोक्तविज्ञानस्यापि साफल्ये ततोऽपि वक्ष्यमाणज्ञानमधिकफलमित्येव वक्तव्यम् । किं ज्ञानेनेत्युक्ताक्षेपो न युक्त इत्यतो वक्ष्यमाणस्याधिक्यज्ञापनेऽप्युक्तशुभाक्षेपसम्भवनियामिकां स्मृतिमाह


अन्येति ॥
अपरोक्षेति ॥


निन्द्यत्वं हेयत्वं ज्ञेयमिति शेषः । किं त्वस्मादन्यस्य वरिष्ठतैव ज्ञेयेत्यर्थः । यद्यन्यद्वरिष्ठं तर्ह्याक्षिप्तं हेयमेव । वरिष्ठलाभेऽल्पस्याप्रयोजकत्वादित्यत आह
अपरोक्षज्ञानिनां स्मरंस्त्यजतीत्युक्तं साक्षादन्तकालस्मरणं भवत्येव । अतो नामोक्षः । तस्याप्रारब्धपूर्वोत्तरकर्मनाशाश्लेषसद्भावात् प्रारब्धकर्मणां परिमितत्वेन भोगेनावसानसम्भवादिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एवं व्याख्याने भगवद्वाक्यसङ्गतिमाह


उभयमिति ॥
प्रयाणेति ॥


न वरिष्ठलाभेऽल्पस्य हेयत्वम् । उभयलाभेऽधिकशोभनप्राप्तेरित्यर्थः ॥ ४२ ॥</p>
नन्वेवं सति, अन्तकालस्मरणस्य प्रारब्धकर्मावसानमेव कारणं, तत्कारणतयाऽपरोक्षज्ञानं चेति प्राप्तम् । तथाच किं सदा तद्भावभावितत्वेनेत्यत आह
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां दशमोऽध्यायः ॥ १० ॥</div>
}}
</div>
</div>
</div>


== अध्याय 11 ==
युक्तेति ॥
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C11_V01">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसञ्ज्ञितम् ।</span>
<span class="shloka-line">यत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोयं विगतो मम॥१ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C11_V01
| id = BGT_C11_V01_Nyayadeepika
| text =


<h4 class="gr-vyakhya-head">एकादशोऽध्यायः</h4>
सत्यं साक्षादन्तकालस्मरणस्य प्रारब्धकर्मावसानमेव कारणम् । तत्कारणत्वादपरोक्षज्ञानं चेति । तथापि सदा तद्भावभावितत्वं च अन्तकालस्मरणकारणं भवत्येव । अपरोक्षज्ञानसाधनत्वात् । सदा तद्भावभावितत्वस्यापरोक्षज्ञानसाधनत्वेन युक्तचेतस इत्युक्तत्वादिति भावः । अनेन युक्तचेतसो मामाश्रित्य यतन्ति ये ते तद्ब्रह्म विदुरिति योजना सूच्यते । यन्नित्यस्मरणं भगवदपरोक्षज्ञानसाधनमुक्तं तद्भक्त्यादियुक्तमेव तथा । न स्वयमेवेति स्मृत्याऽऽह
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र ध्यानार्थं विश्वरूपस्थितिरुच्यत इत्यध्यायप्रतिपाद्यस्य स्फुटं प्रतीयमानत्वादनुक्तिः । तत्र विश्वरूपस्य प्रागुत्तरं चादृष्टत्वात् तदानीमेव किञ्चित्प्रधानादिकम् उपादानीकृत्य भगवता निर्मायार्जुनाय प्रदर्श्य विश्वरूपं नाशितमिति शङ्कां निवारयति


आत्मानमिति ॥
भक्त्येति ॥


दर्शयाऽत्मानमव्ययमित्यात्मप्रदर्शनप्रार्थनानन्तरं दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरमिति विश्वरूपप्रदर्शनस्योक्तत्वाद् विश्वरूपस्य साक्षादीश्वरस्वरूपत्वं सिद्धम् । अन्यथा प्रदर्शनस्य प्रार्थनाननुगुणत्वप्रसङ्गात् । देवमित्युक्त्या साक्षादपि तत्सिद्धम् । ‘अव्ययम्’ ‘परमम्’ ‘सर्वाश्चर्यमयम्’ ‘अनन्तं विश्वतोमुखम्’ इत्यादीश्वरविशेषणयुक्ततया विश्वरूपस्योक्तत्वाच्च तस्य साक्षादीश्वरस्वरूपत्वं सिद्धम् । साक्षादीश्वरस्वरूपत्वे च तस्य नित्यत्वं चिदानन्दाद्यात्मकत्वं च सिद्धम् । भगवतो नित्यत्वाच्चिदानन्दाद्यात्मकत्वात् । अतो विश्वरूपमचेतनोपादानकं निर्मायोत्युक्तमयुक्तमिति भावः ।</p>
५ ॥</p></div></div></div></div></div>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु विश्वमेव रूपं विश्वरूपम् । शशिसूर्यनेत्रमित्यादेः । अतः कथं साक्षाद्भगवत्स्वरूपं स्यादित्यत आह
<div class="verse-block" id="BGT_C08_V06" data-block-id="BGT_C08_V06" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C08" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यं यं वापि स्मरन् भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् ।</span><span class="shloka-line">तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः॥६ ॥</span></span></div>


ममेति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C08_V07" data-block-id="BGT_C08_V07" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C08" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युद्ध्य च ।</span><span class="shloka-line">मय्यर्पितमनोबुदि्धर्मामेवैष्यस्यसंशयः॥७ ॥</span></span></div>


‘पश्यादित्यान् वसून् रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा । मम देहे गुडाकेश’ इत्यदिना विश्वस्य विश्वरूपाश्रितत्वेनोक्तत्वात् ततस्तस्य भेदसिद्धेर्युक्तं विश्वरूपस्य साक्षाद्भगवत्स्वरूपत्वमिति भावः । शशिसूर्यनेत्रमित्यस्य शशिसूर्याश्रयनेत्रत्वमर्थः ।</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C08_V08" data-block-id="BGT_C08_V08" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C08" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना ।</span><span class="shloka-line">परमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन्॥८ ॥</span></span></div>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु विश्वरूपस्यानन्तरूपसमुदायत्वान्न भगवत्स्वरूपत्वं युक्तम् । एकेनानेकभेदस्य विरुद्धत्वादित्यत आह


मे रूपाणीति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C08_V08" data-block-id="bhashya-BGT_C08_V08">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C08_V08_B01" data-verse="BGT_C08_V08" data-block-id="BGT_C08_V08_B01">मद्भावं मयि भावम् । सदा तद्भावभावितानामेव स्मरंस्त्यजतीति केवलतत्कालस्मरणं भवति । न चेत् स्मरतोपि समाधिस्थस्खलनवत् पूर्वकर्मानुसारिस्मृऽत्या तत्प्राप्तिरेव भवति । अपरोक्षज्ञानिनां प्रारब्धकर्मावसाने स्मरंस्त्यजतीति भवत्येव । 'प्रयाणकालेपि च मां ते विदुः'' इत्युक्तत्वात् । 'युक्तचेतसः'' इति विशेषणान्नित्यं स्मरतामेवापरोक्षज्ञानं जायते ।
'भक्त्या ज्ञानान्निषिद्धानां त्यागान्नित्यहरिस्मृऽतेः ।
अरागाद् विहितात्यागादित्येतैरेव संयुतैः ।
अपरोक्षदर्शनं विष्णोर्जायते नान्यथा क्वचित्'' ॥ इति सत्तत्त्वे ॥ ५-८ ॥</div>


न विश्वरूपस्यानन्तरूपसमुदायत्वादीश्वररूपत्वायोगः । ‘पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रशः’ ‘पश्यामि त्वां सर्वतोऽनन्तरूपम्’ इत्यादेरनन्तरूपाणां प्रदर्शितत्वावगमाद् ‘द्रष्टुमिच्छामि ते रूपम्’ इत्यादेरेकरूपप्रदर्शनस्यैव प्रार्थितत्वावगमाच्चैकस्यैवानन्तरूपत्वसिद्धेः । न चैतद्विरुद्धम् । तेषामनन्तरूपाणामपि परस्परमभिन्नत्वादिति भावः ।</p>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
<div class="verse-block" id="BGT_C08_V09" data-block-id="BGT_C08_V09" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C08" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कविं पुराणमनुशासितारम् अणोरणीयांसमनुस्मरेद्यः।</span><span class="shloka-line">सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूपम् आदित्यवर्णं तमसः परस्तात् ॥॥ ९ ॥</span></span></div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C11_V14">
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C08_V09" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C08_V09" data-id="BGT_C08_V09_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">कथम्भूतः स्मर्तव्योऽसीत्यस्य परिहार उच्यते
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनञ्जयः ।</span>
<span class="shloka-line">प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभाषत॥१४ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C11_V14
| id = BGT_C11_V14_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">अनन्तरूपाण्यभिन्नानीत्ययुक्तम् । रूपाणामैक्येऽनन्तत्वायोगादित्याशङ्कां ब्रह्मतर्कवाक्येन परिहरति
‘कविम्’ इति ॥


॥ एकमिति ॥
तत्राऽदित्यवर्णश्चेच्छरीरित्वेन जन्मादिप्रसङ्ग इत्यत उक्तम् ‘तमसः परस्तात्’ इति । तदनूद्य व्याचष्टे


‘विशेषादेव केवलम्’ इत्युपपादकान्तरम् । भेदाभावे कथं विशेषमात्रेण व्यवहारविशेष इत्यत आह
तमस इति ॥


अभाव इति ॥
‘अव्यक्तं वै तमः’ इति हि श्रुतिः ॥ ९ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C08_V10" data-block-id="BGT_C08_V10" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C08" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रयाणकाले मनसाचलेन भक्त्या युक्तो योगबलेन चैव ।</span><span class="shloka-line">भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक् स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥॥ १० ॥</span></span></div>


यत्र वस्तुनि भेदाभावः प्रमाणावसितो भवेत्तत्र व्यवहारविशेषनिर्वाहक एव हि विशेषो नामतः । अतो विशेषादेव प्रमाणावसितभेदाभावेषु भगवद्रूपेषु व्यवहारविशेषो युक्त इति भावः ।</p>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C08_V10" data-block-id="bhashya-BGT_C08_V10">
<p class="gr-vyakhya-para">भेदाभावेऽपि विशेषादेव भगवद्रूपेषु व्यवहरविशेषो भवति चेद् गवाश्वादावपि विशेषादेव व्यवहारविशेषः स्यादित्यतो वाऽऽह
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C08_V10_B01" data-verse="BGT_C08_V10" data-block-id="BGT_C08_V10_B01">तमसः परस्तात् अप्राकृतदेहम् ॥ ९, १० ॥</div>


अभाव इति ॥
</div>
<div class="verse-block" id="BGT_C08_V11" data-block-id="BGT_C08_V11" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C08" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यदक्षरं वेदविदो वदन्ति विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः ।</span><span class="shloka-line">यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं सङ्ग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥॥ ११ ॥</span></span></div>


यत्र भेदाभावः प्रमाणावसितो भवेत्तत्रैव विशेषो व्यवहारविशेषनिर्वाहकोऽङ्गीक्रियते । गवाश्वादौ तु भेदस्यैव प्रमाणावसितत्वान्न व्यवहारविशेषनिबन्धन इति भावः ।</p>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C08_V11" data-block-id="bhashya-BGT_C08_V11">
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वयं विशेषो विशेषिणो भिन्नोऽभिन्नो वा? आद्ये भेदानवस्था । द्वितीये विशेषविशेषिव्यवहारो न स्यात् । न च तत्र विशेषादेव व्यवहारविशेषनिर्वाहः । विशेषानवस्थाप्रसङ्गादित्यत आह
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C08_V11_B01" data-verse="BGT_C08_V11" data-block-id="BGT_C08_V11_B01">मन आदीनां ब्रह्मणि चरणं ब्रह्मचर्यम् ॥ ११ ॥</div>


विशेषोऽपीति ॥
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C08_V11" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C08_V11" data-id="BGT_C08_V11_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">केन प्रकारेण स्मर्तव्योऽसीत्यस्य परिहार उच्यते ‘यदक्षरम्’ इति । तत्र पूर्वमन्तकालस्मरणस्य सदा तद्भावभावितत्वं साधनमुक्त्वा ब्रह्मचर्ये तथा कथमुच्यत इत्यतो ब्रह्मचर्यपदं तत्परतया व्याचष्टे


विशेषोऽपि विशेषिस्वरूपमतो न भेदानवस्था । भेदाभावेऽपि विशेषादेव विशेषव्यवहारसिद्धिः । विशेषस्य स्वस्यैव स्वस्मिन् व्यवहारविशेषनिर्वाहकत्वेन विशेषान्तरानङ्गीकारान्न विशेषानवस्थाऽपीति भावः ।| छछ॥</p>
मन आदीनामिति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">तमेव विशेषं विभज्य निरूपयति


द्रव्येति ॥
‘तत्ते पदं सङ्ग्रहेण प्रवक्ष्ये’ इत्यस्य तत्स्मरणप्रकारं प्रवक्ष्य इत्यर्थः ॥ ११ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C08_V12" data-block-id="BGT_C08_V12" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C08" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च ।</span><span class="shloka-line">मूध््नर्याधायात्मनः प्राणमास्थितो योगधारणाम्॥१२ ॥</span></span></div>


एतच्च चेतनाचेतनसाधारणं वाक्यं यथाक्रमं योजनीयम् । चेतने कश्चिद्विशेषो जायते, कश्चिन्नित्य इत्येवं विशेषो द्विविधो भवति । न च वाच्यं द्रव्यात्मकत्वेन विशेषस्य नित्यत्वान्न जननमिति । चेतनद्रव्यात्मकत्वेन नित्यस्यापि व्यक्तिविशेषविवक्षया जननोक्तिसम्भवात् । अचेतने च विशेषिद्रव्यस्यैव विशेषोपादानत्वाद् उपादानविशेषिद्रव्यात्मनाऽयावद्द्रव्यभाव्यपि कार्यरूपेण कश्चिद्विशेषो जायते । कश्चिद् यावद्द्रव्यभावीति द्विविधो विशेष इति भावः ।</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C08_V13" data-block-id="BGT_C08_V13" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C08" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन् मामनुस्मरन् ।</span><span class="shloka-line">यः प्रयाति त्यजन् देहं स याति परमां गतिम्॥१३ ॥</span></span></div>
<p class="gr-vyakhya-para">चेतनाचेतनयोः प्रत्येकं द्विविधविशेषान् तत्तत्स्थलेषूदाहरति


वस्त्विति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C08_V13" data-block-id="bhashya-BGT_C08_V13">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C08_V13_B01" data-verse="BGT_C08_V13" data-block-id="BGT_C08_V13_B01">एकाक्षरवाच्यत्वादेकाक्षरं परं ब्रह्म ॥ १३ ॥</div>


चेतनवस्तुस्वरूपमस्तीत्यत्र चेतनत्ववस्तुत्वस्वरूपत्वास्तित्वविशेषा नित्याभिव्यक्ताः । चेतनः करोति भुङ्क्ते गच्छतीत्यत्र करणगमनभोजनविशेषा व्यक्त्यव्यक्तियुताः । ते द्विविधा अपि विशेषिणाऽत्यन्ताभेदिनः । तथा चूतफलस्वरूपमस्तीत्यत्र चूतत्वफलत्वादिविशेषा यावद्द्रव्यभाविनो विशेषिणाऽत्यन्ताभिन्नाः । पीतं चूतफलमित्यत्र पीतत्वादिविशेषाः कादाचित्का विशेषिणा भिन्नाभिन्ना इति भावः ॥ छछ ॥</p>
</div>
<p class="gr-vyakhya-para">एवंविधविशेषसद्भावे किं मानमित्यत आह
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C08_V13" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C08_V13" data-id="BGT_C08_V13_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘एकाक्षरं ब्रह्म’ इत्येतदेकमक्षरं शब्दं ब्रह्मेति प्रतीतिनिरासाय व्याचष्टे


विशेष इति ॥
एकेति ॥


तदेव स्फुटीकरोति
ओमित्येकमक्षरं वाचकं यस्य तदेकाक्षरमित्यर्थः । ब्रह्मशब्दस्य परब्रह्मण्येव मुख्यत्वान्न प्रतीत एवार्थः ॥ १३ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C08_V14" data-block-id="BGT_C08_V14" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C08" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः ।</span><span class="shloka-line">तस्याहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः॥१४ ॥</span></span></div>


न चेति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C08_V15" data-block-id="BGT_C08_V15" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C08" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् ।</span><span class="shloka-line">नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिदि्धं परमां गताः॥१५ ॥</span></span></div>


ननु वस्तुनि यावान् विशिष्टाकारस्तस्य विशेष्यस्वरूपादन्यत्वेन विशेष्यस्वरूपस्य निर्विशेषत्वात् कथं विशेषः सर्ववस्तुषु ज्ञायत इत्युक्तमित्यत आह
<div class="verse-block" id="BGT_C08_V16" data-block-id="BGT_C08_V16" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C08" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आब्रह्मभवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोर्जुन ।</span><span class="shloka-line">मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते॥१६ ॥</span></span></div>


विशिष्टस्येति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C08_V16" data-block-id="bhashya-BGT_C08_V16">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C08_V16_B01" data-verse="BGT_C08_V16" data-block-id="BGT_C08_V16_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Tatvaviveka-id">'नियमाज्जन्मनोभावो मुक्तस्यैव तथापि तु ।<br/>महर्लोकमतीतानां न जन्मांशलयौ विना ।<br/>तत्राप्यवश्यं तत् स्थानं तैः क्षिप्रं पुनराप्यते'' ॥</span></span> इति पाद्मे ॥१६ ॥</div>


भवेदेतद्यदि विशिष्टं विशेष्यस्वरूपादन्यद् भवेत् । न चैतदस्ति । विशिष्टस्य विशेष्यस्वरूपादन्यत्वे विशेष्यस्वरूपस्यामेयत्वप्रसङ्गात् । विशेषवत्येव प्रमाणप्रवृत्तेरुक्तत्वात् । विशेष्याज्ञाने च विशिष्टाज्ञानं च प्रसज्यते । व्यावर्तकाज्ञाने व्यावर्त्यस्य सम्यग्ज्ञातुमश्क्यत्वात् । विशेष्यस्य विशिष्टव्यावर्तकत्वादिति भावः ।</p>
</div>
<p class="gr-vyakhya-para">विशेष्यस्वरूपस्यामेयत्वे बाधकान्तरं चाह
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C08_V16" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C08_V16" data-id="BGT_C08_V16_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ब्रह्मादीन् प्राप्तानामपि पुनर्जन्माभावात् किं विशिष्याभिधीयते मामुपेत्य पुनर्जन्म नाप्नुुवन्तीति । अत उच्यते


मानेति ॥
‘आब्रह्मे’ति ।


वस्तुसिद्धेर्मानाधीनत्वाद् विशेष्यस्वरूपस्यामेयत्वे तदभावश्च स्यादिति भावः । इतोऽपि न विशेष्यस्वरूपं निर्विशेषमित्याह
तत्र ‘आ जनान्न जनिर्भुवि’ इति वचनाज्जनलोकादिस्थितानामपि जन्माद्यभावात् कथं ब्रह्मभवनमारभ्य पुनरावृत्तिरुच्यत इत्याशङ्कां स्मृत्यैव परिहरति


स्वयमिति ॥
नियमादिति ॥


यद्विशेष्यस्वरूपं तस्य तावद्विशेष्यस्वरूपत्वविशेषोऽङ्गीकार्य एव । विशेष्यस्वरूपत्वविशेषवर्जितस्य तस्य विशेष्यस्वरूपमिति ज्ञातुं व्यवहर्तुं वाऽशक्यत्वात् । अतो विशेष्यस्वरूपमपि न निर्विशेषमिति भावः ।</p>
अत्र जन्मपदं मरणस्याप्युपलक्षणकम्
<p class="gr-vyakhya-para">ननु यद्विशेष्यस्वरूपत्वविशेषविशिष्टं तस्मिन् विशिष्टे यद्विशेष्यस्वरूपं तद्विशिष्टादन्यदेव । अतो निर्विशेषमेवेत्यत आह


तदिति ॥
अंशलयाविति ॥


यत्तस्मिन् विशिष्टे विशेष्यस्वरूपं तद्विशिष्टादन्यदपि विशेष्यस्वरूपत्वविशेषसहितमेव । अतो न निर्विशेषमिति भावः । तस्मिन्नपि विशिष्टे यद्विशेष्यस्वरूपं तद्विशिष्टादन्यदेव । अतो निर्विशेषमित्यङ्गीकारेऽनवस्थामाह
अंशेन भूमौ जननं, लयान्ते च यद् जननं, तदादौ मरणं चेत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अंशस्य मरणं चास्तीत्याह


इतीति ॥
तत्रापीति ॥


यथा विशिष्टविशेष्यस्वरूपयोर्भेदाभ्युपगमेऽनवस्थोच्यते तथा तयोरभेदाङ्गीकारेऽपि तत्प्राप्तौ सोऽपि पक्षस्त्याज्य एव स्यात् । विशिष्टविशेष्यस्वरूपयोरभेदे च विशेष्यस्वरूपज्ञाने विशिष्टाकारस्यापि ज्ञातत्वप्रसङ्गेन विशेष्यस्वरूपानुवादेन विशिष्टाकारप्रश्नानुपपत्तिः स्यादित्यत आह
अंशतोऽवतीर्णत्वेऽपि तैरंशैरंशिस्थानमाप्यत इत्यर्थः । अनेन जनादौ जननाद्यभावेऽपि नैतदयुक्तम् । मुक्तस्यैव मुख्यतया जननाद्यभावात्, जनादावल्पजननादिभावादेतद्वाक्यस्य च तदर्थत्वादित्युक्तं भवति ॥ १६ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C08_V17" data-block-id="BGT_C08_V17" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C08" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद्ब्रह्मणो विदुः ।</span><span class="shloka-line">रात्रिं युगसहस्रान्तां तेहोरात्रविदो जनाः॥१७ ॥</span></span></div>


अभेद इति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C08_V17" data-block-id="bhashya-BGT_C08_V17">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C08_V17_B01" data-verse="BGT_C08_V17" data-block-id="BGT_C08_V17_B01">सहस्रमिति बह्वेव । ब्रह्मणः परब्रह्मणः ।
'अव्यक्ताद् व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे रात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसञ्ज्ञके'' ॥ इति वाक्यशेषात् ।
नहि विरिञ्चाहन्येव सर्वव्यक्तलयः ।
'नित्यस्यापि हरेः कालो द्विपरार्धात्मकस्त्वयम् ।
अहःश्चासौ(श्वासो) निमेषश्चेत्यप्रवृत्त्योपचर्यते'' ॥ इति च ॥१७ ॥</div>


एकमेव वस्तु अनूद्याकरेण ज्ञातं पृच्छ्यमानाकारेणाज्ञातमिति प्रत्येकमखिलवस्तूनां ज्ञातत्वाज्ञातत्वान्न प्रश्नानुपपत्तिः । विशिष्टाकारस्य विशेष्यस्वरूपाभिन्नत्वेन न भेदसापेक्षानवस्थाऽपीति भावः ।
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C08_V17" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C08_V17" data-id="BGT_C08_V17_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">मत्प्राप्तावेवापुनरावृत्तिरित्युक्तस्थापनाय अशेषसृष्टिप्रलयादिकर्तृत्वमात्मन उच्यते


अभिन्नस्य विशिष्टत्वादिति ॥
‘सहस्र’ इति ।


यद्विशेष्येणाभिन्नं तत्स्वरूपं तस्यैव विशिष्टत्वादित्यर्थः ।</p>
तत्र सहस्रपदं दशशतवाचीत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय व्याचष्टे
<p class="gr-vyakhya-para">विशिष्टविशेष्ययोरत्यन्ताभेदे कथमाकारभेदेनापि ज्ञातत्वाज्ञातत्वमित्याशङ्कां परिहरन्नुक्तं विवृणोति


एकत्वेति ॥
सहस्रमिति ॥


विशिष्टविशेष्ययोरेकत्वानुभवान्नानवस्थादोषः । अभेदेऽपि विशेषानुभवात् तद्बलेनैकस्यैव ज्ञातत्वाज्ञातत्वानुभवान्न प्रश्नासम्भवदोषोऽपीत्यर्थः ॥ छछ ॥</p>
बह्वेव प्रसिद्धसहस्रादिति शेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु विशिष्टविशेष्ययोः भेदाभेदौ किं न स्याताम् । तथात्वे भेदेन प्रश्नासम्भवस्य परिहर्तुं शक्यत्वादभेदेनानवस्थादेश्च परिहर्तुं शक्यत्वादिति चेत् । किं विशिष्टविशेष्ययोः क्वचिद्भेदाभेदावङ्गीक्रियत उत सर्वत्रापि ? आद्ये सम्प्रतिपत्तिः । अयावद्द्रव्यभाविविशेषणविशिष्टस्य विशेष्येण भेदाभेदाङ्गीकारात् । द्वितीयं दूषयति
<p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘चतुर्युगसहस्राणि ब्रह्मणो दिनमुच्यते’ इत्यादौ युगसहस्रमात्रस्य विरिञ्चदिनादित्वेनोक्तत्वात् कथं सहस्रपदं ततोऽपि बह्वर्थमित्यत आह


भेदाभेदाविति ॥
ब्रह्मण इति ॥


तौ परेणाङ्गीकृतौ । सर्वत्र विशिष्टविशेष्ययोरिति शेषः ।
नात्र चतुर्मुखस्याहोरात्रम् उच्यते, येन सहस्रपदं ततोऽपि बह्वर्थं न स्यात् । किन्तु परब्रह्मणो द्विपरार्धात्मकमहोरात्रमिति भावः । कुतो ब्रह्मपदेन परब्रह्मेत्यङ्गीकृत्य तदहोरात्रपरत्वमुच्यते, विरिञ्चाहोरात्रपरत्वं किं न स्यादित्यत आह


कर्तृभोक्तृविशेषण इति ॥
अव्यक्तादिति ॥


कर्तृत्वभोक्तृत्वे विशेषणे यस्य विशिष्टस्य तस्मिन्नित्यर्थः । कर्तृत्वभोक्तृत्वादियावद्द्रव्यभाविविशेषणविशिष्टविषये कर्ता भोक्ता मदन्योऽहं चेति विशेष्येण भेदाभेदानुभवाभावादिति भावः ।</p>
एवं वाक्यशेषसद्भावेऽपि कुतो नास्य विरिञ्चाहोरात्रपरत्वमित्यत आह
<p class="gr-vyakhya-para">एतेन कर्तृभोक्त्रादिविशिष्टविशेष्ययोरभेदप्रतिपादनेनैव यदुक्तं सर्वचेतनविशेषाणामाविर्भावतिरोभाववतां कर्तृत्वादीनां विशेषिणाऽभिन्नत्वं तदपि समर्थितं भवति ॥ छछ ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अथ नित्याभिव्यक्तानां स्वरूपत्वादीनां चाभेदं साधयति


भेद इति ॥
न हीति ॥


नित्याभिव्यक्तस्येति शेषः ॥
अहनीति ॥


आन्तरस्येति ॥
तदवसान इत्यर्थः । एवं नाहरागमे सर्वव्यक्तिप्रभव इत्यपि द्रष्टव्यम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु कथं भगवतोऽहोरात्रसद्भावः । कालकृतविकाराभावात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">‘परनामनिमेषकान्ते’ इत्यादौ द्विपरार्धकालस्य निमेषत्वेनोक्तत्वाच्चेत्याशङ्कां स्मृत्यैव परिहरति


देहोपाधित्वं विना चेतनगतस्येत्यर्थः । शुद्धस्वरूप इत्यादौ शुद्धस्वरूपत्ववस्तुत्वादीनां नित्याभिव्यक्तविशेषाणां शुद्धस्वरूपो मुक्त इति सामानाधिकरण्येनाभेदस्यैव दर्शनाद्विशिष्टविशेष्ययोरभेदे विशेषणाभेदस्य नियतत्वादिति भावः । आविर्भावतिरोभाववतां कर्तृत्वादिविशेषाणां विशेषिचैतन्यैक्यमर्थतः पूर्वं सिद्धम् ।</p>
॥ नित्यस्येति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">अथ गुणत्वेन पराभ्युपगतानां तादृशानामेव ज्ञानादिविशेषाणामपि विशेष्यैक्यं साधयति


अपृथगिति ॥
निर्विकारस्येत्यर्थः । उपचारे बीजमप्रवृत्त्येति । रात्राविव प्रलयकाले प्रवृत्त्यभावादन्हीवान्यदा प्रवृत्तिसद्भावात् प्रलयादिकालोऽहोरात्र्यादित्वेनोपचर्यत इत्यर्थः ॥ १७ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C08_V18" data-block-id="BGT_C08_V18" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C08" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अव्यक्ताद्व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे ।</span><span class="shloka-line">रात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसञ्ज्ञके॥१८ ॥</span></span></div>


पृथक्त्वेन दर्शनाभावनियमादित्यर्थः।</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C08_V19" data-block-id="BGT_C08_V19" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C08" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते ।</span><span class="shloka-line">रात्र्यागमेवशः पार्थ प्रभवत्यहरागमे॥१९ ॥</span></span></div>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु यथोच्यते शुद्धस्वरूप इत्यादि यथा च कर्ता भोक्ता बलवान् विद्वानिति तथा कृष्णः स्थूल इत्यादि चोच्यते । अतो देहनिमित्तानां कार्ष्ण्यादिविशेषाणामपि चैतन्यैक्यं स्यादित्यत आह


बाह्येति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C08_V20" data-block-id="BGT_C08_V20" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C08" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">परस्तस्मात्तुभावोन्योव्यक्तोव्यक्तात्सनातनः ।</span><span class="shloka-line">यः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति॥२० ॥</span></span></div>


नास्माभिरुभयविधविशेषविशिष्टविशेष्ययोः सामानाधिकण्यमात्राद्विशेषाणां चैतन्यैक्यमुच्यते । किन्तु भेदादर्शने सति सामानाधिकरण्येन । न चात्र कृष्णदेवदत्तयोः भेदादर्शनं, येन च कार्ष्ण्यं देवदत्तस्वरूपं स्यात् । भेदस्यैव दृष्टत्वादिति भावः ॥ छछ ॥</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C08_V21" data-block-id="BGT_C08_V21" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C08" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अव्यक्तोक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम् ।</span><span class="shloka-line">यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम॥२१ ॥</span></span></div>
<p class="gr-vyakhya-para">एके तु शुद्धस्वरूपत्वादीनां नित्याभिव्यक्तानामेव विशेषाणां चैतन्यैक्यं, न तु कर्तृत्वादीनामिति मन्यन्ते । तान् निराकरोति


विशेषेति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C08_V22" data-block-id="BGT_C08_V22" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C08" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया ।</span><span class="shloka-line">यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम्॥२२ ॥</span></span></div>


शुद्धस्वरूपत्वादीनामेव चैतन्यैक्यं न तु कर्तृत्वादीनामिति द्वैविध्यं किं यत्किञ्चिद्धेतुबलेन कल्प्यते तद्विना वा? नाद्यः । तददर्शनात् । न द्वितीयः । कर्तृत्वादीनामप्यैक्योपपत्तौ वृथा द्वैविध्यल्पने कल्पनागौरवप्रसङ्गात् । अप्रामाणिकप्रमाणविरुद्धकल्पनप्रसक्तेश्च । यदि कल्पनागौरवादिदोषानङ्गीकृत्यापि कर्तृत्वादीनां भिन्नत्वमुच्यते तर्हि शुद्धस्वरूपत्वादयोऽपि विशेषा भिन्ना एवेत्यतिप्रसङ्गः स्यात् । परस्य दोषभयाभावादिति भावः । एवं चेतने विशेषादेरत्यन्ताभेदः समर्थितः । तन्न्यायेनाचेतनेऽपि यावद्द्रव्यभाविनो विशेषादेर्विशेषिणाऽत्यन्ताभेदो द्रष्टव्यः ॥ छछ ॥</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C08_V23" data-block-id="BGT_C08_V23" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C08" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्तिं चैव योगिनः ।</span><span class="shloka-line">प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ॥२३ ॥</span></span></div>
<p class="gr-vyakhya-para">अयावद्द्रव्यभाविविशेषस्य यौ भेदाभेदावुक्तौ तौ समर्थयति


नैकत्वमिति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C08_V23" data-block-id="bhashya-BGT_C08_V23">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C08_V23_B01" data-verse="BGT_C08_V23" data-block-id="BGT_C08_V23_B01">यत्र कालाभिमानिदेवतासु मृत्यनन्तरं प्रयाताः । अग्निर्ज्योतिर्धूमानामकालाभिमानित्वेपि कालप्राचुर्यात् काल इत्युच्यते ॥ २३ ॥</div>


एकत्वं नानात्वं च नास्तीत्युक्तेऽनिर्वचनीयत्वशङ्का स्यात् । तन्निरासाय नियमादित्युक्तम् । अत एकैकस्याभावादिति भावः । अनुभवादन्यथा गत्यभावाच्च नैकत्वम्, नापि नानात्वमिति सम्बन्धः ।</p>
</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु चेतनेऽपि भेदाभेदसद्भावेन चेतनाचेतनयोरेकप्रकारत्वाद् अचेतन इति किं विशिष्याभिधीयत इत्यत आह
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C08_V23" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C08_V23" data-id="BGT_C08_V23_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">भगवन्तं प्राप्तानामपुनरावृत्तिः, अन्येषां पुनरावृत्तिरित्युक्तम् । तत्र पुनरावृत्तिमतामन्येषां च केन पथाऽऽगमनमित्यत उच्यते


एक इति ॥
‘यत्र’ इति ।


अहं मदभिन्नो घटादेर्भिन्न इति चेतने भिन्नप्रतियोगिकावेव भेदाभेदावनुभूयेते । अचेतने त्वेकप्रतियोगिकावेव । अतो न चेतनाचेतनयोरेकप्रकारतेत्यर्थः । कथमचेतने भेदाभेदावनुभवसिद्धावित्यतः तन्त्वाद्यवयवेभ्यः पटाद्यवयविनो भेदाभेदसद्भावेऽनुभवकथनेन तन्त्वादीनां पटत्वादिविशेषैर्भेदाभेदसद्भावेऽनुभवः प्रदर्शित एव भवतीति मन्वान आह
यत्र यस्मिन् काले मृता अनावृत्तिं गच्छन्ति, यस्मिंश्च पुनरावृत्तिं गच्छन्ति, तं कालं वक्ष्यामीत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय व्याचष्टे


एकमिति ॥
यत्रेति ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C08_V24" data-block-id="BGT_C08_V24" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C08" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् ।</span><span class="shloka-line">तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः॥२४ ॥</span></span></div>


तन्तूनां पटरूपेणैकत्वस्य परस्परं भेदस्य चानुभवादेरकैकतन्तोः पटेन भेदाभेदावनुभूयेते । एकैकतन्तोः पटेनात्यन्ताभेदेऽन्योन्यभेदानुभवायोगादिति भावः ॥ छछ ॥</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C08_V25" data-block-id="BGT_C08_V25" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C08" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम् ।</span><span class="shloka-line">तत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते॥२५ ॥</span></span></div>
<p class="gr-vyakhya-para">गत्यन्तराभावं चाह


तन्तुभ्य इति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C08_V26" data-block-id="BGT_C08_V26" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C08" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते ।</span><span class="shloka-line">एकया यात्यनावृत्तिमन्ययावर्तते पुनः॥२६ ॥</span></span></div>


यद्येकैकतन्तोः पटोऽत्यन्तभिन्नस्तर्ह्येकैकतन्तुभ्यः पटः पृथग् दृश्येत । न चैतदस्ति । नाप्येकैकतन्तुना पटोऽत्यन्ताभिन्नः । यथास्वसंस्थानविशेषेणावस्थितैकैकतन्तुभावे पटाभावानुपपत्तेरिति भावः । सर्वावयवसमुदायस्य स्वयमबहुत्वात् तद्भावेऽवयव्यभावाभावात् संस्थानविशेषेणावस्थितानामेवावयवत्वाद् अवयविनाऽत्यन्ताभेदो द्रष्टव्यः ।</p>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C08_V26" data-block-id="bhashya-BGT_C08_V26">
<p class="gr-vyakhya-para">यथाऽऽत्मगतानां कर्तृत्वादिविशेषाणां बहुत्वेऽप्येकेनाऽत्मनाऽत्यन्ताभेदः तथा बहुत्वेऽपि तन्तूनाम् एकेन पटेनात्यन्ताभेदः किं न स्यादित्यत आह
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C08_V26_B01" data-verse="BGT_C08_V26" data-block-id="BGT_C08_V26_B01">'अग्निर्ज्योतिरिति द्वेधा वह्नेः पुत्रो व्यवस्थितः ।<br/>तं प्राप्य याति ब्रह्मिष्ठो दिवसाद्यभिमानिनः'' ॥ इति सत्तत्त्वे ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">तत्कालमरणविवक्षायामग्निज्योतिर्धूमानामयोगः । 'अथ यो दक्षिणे प्रमीयते पितॄणामेव महिमानं गत्वा चन्द्रमसः सायुज्यं गच्छत्येतौ वै सूर्याचन्द्रमसोर्महिमानौ ब्राह्मणो विद्वानभिजयति तस्माद् ब्रह्मणो महिमानमाप्नोति'' इति विदुषो दक्षिणायनमरणेप्यपुनरावृत्त्या ब्रह्मप्राप्तिश्रुतेः । 'विद्वान् ब्रह्म समाप्नोति यत्र तत्र मृतोपि सन्''</span></span> इति च पाद्मे ॥ २४-२६ ॥</div>


न चेति ॥
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C08_V26" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C08_V26" data-id="BGT_C08_V26_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">नन्वग्निज्योतिर्धूमानाम् अकालाभिमानिनामपि मार्गे गम्यत्वेन वक्ष्यमाणत्वात् कथं प्रतिज्ञावाक्ये यत्र काले तं कालमित्युच्यत इत्यत आह


किमनेनोेक्तस्य व्यभिचारश्चोद्यते उतात्मगतविशेषदृष्टान्तेन जडेऽप्यन्ताभेदसाधनमात्रम्? नाद्यः । अत्र कर्तृत्वादीनां बहुत्वाभावात् । व्यवहारविशेषस्य स्वनिर्वाहकविशेषेणैवोपपत्तेरुक्तत्वात् । नापि द्वितीयः । कर्ताऽहं भोक्ताऽहमित्येकैकविशेषविशिष्टस्यात्मनो भेदानुभवेनैकैकविशेषस्यापि केवलाभेदानुभवात् । एकैकस्मिंश्च तन्तौ पटप्रत्ययाभावादिति भावः ।</p>
अग्नीति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">किमचेतने पटादावन्त्यावयविन्येव अवयवावयविनोर्भेदाभेदाविति ? नेत्याह


अत्रेति ॥
अग्निर्ज्योतिर्धूमानां गम्यतया वक्ष्यमाणानामिति शेषः । गम्यतया वक्ष्यमाणेषु कालाभिमानिनां बाहुल्याद् अल्पसलिलयुतपयसि पयःपदस्य सलिलोपलक्षकत्ववत् कालपदस्येतरोपलक्षकत्वादिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘तेऽर्चिषमभिसम्भवन्ति’, ‘अर्चिरादिना तत्प्रथितेः’ इत्यादौ ज्योतिषः प्रथमप्राप्यतयोक्तत्वात् कथमत्र ज्योतिषः प्रथममग्नेः प्राप्तिरुच्यते । कुतश्चाहरादिपदस्य देवताविषयत्वमित्याशङ्कां स्मृत्यैव परिहरति


अचेतने पटादौ स्वावयवैर्भेदाभेदौ तदवयवस्यापि स्वावयवैर्भेदाभेदावित्येवम् अपर्यवसानमेव भवेदित्यर्थः । परमाणोर्नित्यत्वेन तत्र पर्यवसानसम्भवात् कथमनवस्थितिरित्यत आह
अग्निरिति  ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एवं स्मृतिसमाख्यानादुक्त एवार्थो नाहरादिकाले मृतानामपुनरावृत्त्यादिरिति समर्थितम् ।विपक्षे बाधकं चाह


न चेति ॥</p>
तत्कालेति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">न केवलं निरवयवत्वे प्रमाणाभावात् परमाणोः सावयवत्वम् । अपि तु पूर्वापरादिभागभेदेन सावयवत्वावगमाच्चेत्याह


पूर्वेति ॥
यद्यत्राहरादिकालमरणे अपुनरावृत्त्यादि स्यादिति विवक्षा भवेत्तर्हि अग्निर्ज्योतिर्धूमकथनस्यासङ्गतिः स्यात् । न ह्यहरादाविव अग्निर्ज्योतिर्धूमेषु मरणं नामास्तीति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इतश्च न प्रतीतोऽर्थ इत्याह


स्वतः परमाणोरवयवाभावेऽपि पूर्वादिदिगुपाधिकृतावयवसद्भावात् तद्विषयोऽसाववगम इति चेत् किमुपाधिः परमाणोरेकदेशसम्बद्धो भवेत् तर्ह्येकदेशस्य प्रागेव सत्त्वात् प्रागेव सन्तमवयवभेदं ज्ञापयेदित्येव प्राप्तमित्यर्थः ।</p>
अथेति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">द्वितीयं दूषयति


अखिलमिति ॥
‘य एवं विद्वानुदगयने प्रमीयते देवानामेव महिमानं गत्वाऽऽदित्यस्य सायुज्यं गच्छत्यथ यो दक्षिणे प्रमीयते’ इति श्रुतावुत्तरायणे मृतस्य ज्ञानिनोऽपुनरावृत्त्या ब्रह्मप्राप्तिं, दक्षिणायने मृतस्य कर्मिणः पुनरावृत्तिं चन्द्रप्राप्तिं चोक्त्वा पुनर्ज्ञानिन उत्तरायणे दक्षिणायने वा मृतस्यापुनरावृत्त्या ब्रह्मप्राप्तिरुच्यते । अत उत्तरायणे मृतानामपुनरावृत्तिर्दक्षिणायने मृतानां पुनरावृत्तिरिति नियमाभावान्नान्योऽर्थ इति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">महिमानं पूजाम् । मह पूजायामिति धातोः । ‘आदित्याच्चन्द्रमसम्’ इति श्रुतेः ब्रह्ममार्गेऽपि सूर्याचन्द्रमसोः विद्यमानत्वात् सूर्याचन्द्रमसोः महिमानमाप्नोतीति युक्तम् । अत्र ज्ञानिन उत्तरायणे मृतस्य ब्रह्मप्राप्तिकथनं फलाधिक्याभिप्रायमिति ज्ञातव्यम् । अत्र स्मृतिं चाह


ननु गुणादीनां निरवयवत्वात् कथं ‘न चानवयवं वस्तु क्वचित् स्यात्’ इत्युच्यत इत्यत आह
विद्वानिति ॥


तस्मादिति ॥
यत्र तत्रेत्यस्याहरादिषु वा रात्र्यादिषु वेत्यर्थः ॥ २३-२६ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C08_V27" data-block-id="BGT_C08_V27" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C08" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नैते सृती पार्थ जानन् योगी मुह्यति कश्चन ।</span><span class="shloka-line">तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन ॥२७ ॥</span></span></div>


पूर्वापरादिभागभेदेन अंशावगमादौपाधिकांशस्य निरस्तत्वादित्यर्थः ।</p>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C08_V27" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C08_V27" data-id="BGT_C08_V27_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">मार्गकथनस्य प्रयोजनमुच्यते
<p class="gr-vyakhya-para">एवमवयवावयविनोर्भेदाभेदसमर्थनेन पटत्वादीनामयावद्द्रव्यभाविनां विशेषाणां तन्त्वादिविशेषिणा भेदाभेदौ समर्थितौ । अथ गुणादित्वेन पराभ्युपगतानाम् अयावद्द्रव्यभाविनां रूपादिविशेषाणां तन्त्वादिविशेषिणा भेदाभेदौ साधयति


भावेति ॥
‘नैते’ इति ।


जडे वस्तुनि गुणक्रियादीनामयावद्द्रव्यभाविविशेषाणां स्वसद्भावदशायां भेदाभेदावेव युक्तौ । नीलं फलमिति तेषां सामानाधिकरण्येन भावव्यवहृतेरभेदस्याङ्गीकार्यत्वात् । वस्तुनि विद्यमानेऽपि कदाचिन्न नीलं फलमित्यभावव्यवहृतेर्भेदस्याप्यङ्गीकार्यत्वात् । अत्यन्ताभेदे वस्तुनि सति तद्विनाशासम्भवादिति भावः । विनाशानन्तरं तु भेद एवेति ज्ञातव्यम्, स्वयमसतोऽभेदायोगात् ।</p>
तत्र परोक्षतः सृतिज्ञानमात्रेणेदं फलमित्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय स्मृत्यैव व्याचष्टे
<p class="gr-vyakhya-para">ननु यथा चेतने सुप्त्यादावविद्यमानानामपि बलज्ञानादीनामत्यन्ताभेदस्तथाऽत्राप्यत्यन्ताभेद एव किं न स्यादित्यत आह


चेतन इति ॥
मार्गाविति ॥


सुप्तोऽयं बलवानित्यादिव्यवहारबलेन सुप्त्यादावपि बलादीनां शक्तिरूपेणावस्थानसिद्धेः युक्तोऽत्यन्ताभेदो, न तु श्यामतादीनाम् । तेषामत्यन्तोच्छेदादित्यर्थः । श्यामतादीनामपि शक्तिरूपेणावस्थानं किं न स्यादित्यत आह
योगीत्यस्यार्थो ब्रह्म च पश्येदिति । वेदेष्वित्यस्यार्थः ‘सर्वपुण्यातिगो योगी यात्यसौ ब्रह्म तत्परम्’ इति ॥ २७-२८ ॥</p>
 
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायाम् अष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥</div></div></div></div></div></div>
न चेति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C08_V28" data-block-id="BGT_C08_V28" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C08" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">वेदेषु यज्ञेषु तपःसु चैव दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम् ।</span><span class="shloka-line">अत्येति तत्सर्वमिदं विदित्वा योगी परं स्थानमुपैति चाद्यम् ।</span><span class="shloka-line">॥२८ ॥</span></span></div>


मन्यामहे नीलत्वादीनां शक्तिरूपेणावस्थानं यदि बलादीनामिव शक्तिरूपाभिप्रायेण तेषां व्यवहारो भवेत् । न हि पीते चूतफले नीलमिति व्यवहारोऽस्तीति भावः ।छछ ॥</p>
<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे अक्षरब्रह्मयोगो नाम अष्टमोध्यायः ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं विशेषबलादेकं रूपं हरेर्बहुव्यवहारविषयतां यातीति तद्भवेद्यदि रूपाभेदः प्रमाणावसितो भवेत् । अभावो यत्र इत्युक्तत्वात् । न च तत्प्रमाणमुपलभ्यत इत्यत आह


एकमेवेति ॥
<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये अष्टमोध्यायः ॥</div>
 
यदुक्तमचिन्त्यैश्वर्ययोगतो दुर्घटमप्येतद् घटत इति तदयुक्तम् । तथासति परमैश्वर्यबलेन जीवाभेदादेरपि घटनापातादित्यत आह


परमेति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C08_V28" data-block-id="bhashya-BGT_C08_V28">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C08_V28_B01" data-verse="BGT_C08_V28" data-block-id="BGT_C08_V28_B01">'मार्गौ ब्रह्म च यः पश्येत् साक्षादेवापरोक्षतः ।
सर्वपुण्यातिगोमुह्यन् यात्यसौ ब्रह्म तत् परम्'' ॥ इति च ।॥ २७-२८ ॥</div>


यत्कल्याणगुणात्मकं तत्सर्वं प्रतीत्या दुर्घटमपि हरौ परमैश्वर्ययोगतो घटत इत्येवाङ्गीक्रियते न तु जीवैक्यादिकमपीति । तथा सति परमैश्वर्यस्यैवानुपपत्तेरिति भावः ॥ १४ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>
<span id="gr-C9" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="नवमोऽध्यायः"></span>
== नवमोऽध्यायः ==
<div class="introduction" id="BGT_C09_I01" data-block-id="BGT_C09_I01" data-verse="BGT_C09">
<div class="introduction-line">सप्तमाध्यायोक्तं स्पष्टयत्यस्मिन्नध्याये-</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C11_V15">
<div class="introduction" id="BGT_C09_I02" data-block-id="BGT_C09_I02" data-verse="BGT_C09">
<div class="teeka-block">
<div class="introduction-line">सप्तमोक्तं प्रपञ्चयति ।</div>
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">पश्यामि देवांस्तव देव देहे सर्वांस्तथा भूतविशेषसङ्घान् ।</span>
<span class="shloka-line">ब्रह्माणमीशं कमलासनस्थं ऋषींश्च सर्वान् उरगांश्च दिव्यान्॥ १५ ॥</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C11_V15
| id = BGT_C11_V15_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">दृष्टविश्वरूपो दृष्टानुभवादव्याजेन स्तौति ‘पश्यामि’ इति । तत्र कमलरूपासने स्थितं ब्रह्माणमित्यल्पार्थत्वप्रतीतिनिरासाय कमलासनस्थपदं व्याचष्टे
<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>


कमलेति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V01" data-block-id="BGT_C09_V01" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे ।</span><span class="shloka-line">ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेशुभात्॥१ ॥</span></span></div>


कथं ब्रह्मणो ब्रह्मणि स्थितत्वमित्यतो रुद्रस्येशपदोदितस्येदं विशेषणमिति भावेनाह
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C09_V01" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C09_V01" data-id="BGT_C09_V01_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><h4 class="gr-vyakhya-head">नवमोऽध्यायः</h4>
<p class="gr-vyakhya-para">एतदध्यायप्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति


रुद्रमिति ॥
॥ सप्तमेति ॥


भवेदिदं व्याख्यानं यदि रुद्रस्य ब्रह्मणि स्थितत्वं भवेत्, तदेव कुत इत्यत आह
भगवन्महिमानमिति शेषः । न चैवमस्याष्टमत्वेन भवितव्यमिति वाच्यम् । अर्जुनप्रश्नपरिहारेणान्तरितत्वात् ।</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V02" data-block-id="BGT_C09_V02" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमम् ।</span><span class="shloka-line">प्रत्यक्षावगमं धर्म्यं सुसुखं कर्तुमव्ययम्॥२ ॥</span></span></div>


विष्णुमिति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V03" data-block-id="BGT_C09_V03" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अश्रद्दधानाः पुरुषा धर्मस्यास्य परन्तप ।</span><span class="shloka-line">अप्राप्य मां निवर्तन्ते मृत्युसंसारवर्त्मनि॥३ ॥</span></span></div>


१५ । ।</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V04" data-block-id="BGT_C09_V04" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना ।</span><span class="shloka-line">मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः॥४ ॥</span></span></div>
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C11_V20">
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V05" data-block-id="BGT_C09_V05" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम् ।</span><span class="shloka-line">भूतभृन्न च भूतस्थो ममात्मा भूतभावनः॥५ ॥</span></span></div>
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः ।</span>
<span class="shloka-line">दृष्ट्वाद्भुतं रूपमुग्रं तवेदं लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन्॥ २० ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C11_V20
| id = BGT_C11_V20_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">‘द्यावापृथिव्योः’ इत्यत्र त्वयेत्युक्त्यैवेकेनेति सिद्धत्वात् किमर्थं पुनरेकेनेत्युच्यत इत्यतस्तस्य सार्थक्यमाह
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C09_V05" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C09_V05" data-id="BGT_C09_V05_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">प्रतिज्ञातं ज्ञानमुच्यते


द्यावापृथिव्योरिति  ॥
‘मया’ इति ।
 
तत्र ‘मत्स्थानि सर्वभूतानि’, ‘न च मत्स्थानि भूतानि’ इति व्याहतमित्याशङ्कां स्मृत्यैव परिहरति
 
विष्णुगानीति ॥
 
विष्णोः स्पर्शरहितत्वात् स्पृष्ट्वा तत्रस्थत्वाभावादविरोध इत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः’ इत्युक्तत्वात् ‘भूतभृन्न च भूतस्थो ममाऽत्मा’ इति पुनरुक्तिरित्यत आह


‘अनादिमध्यान्तम्’ इति परिमाणाऽनन्त्यमुच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह
ममेति ॥


नान्तमिति ॥
पूर्वं स्वस्य भूताधारत्वाद्युक्तम् । इदानीं स्वदेहस्येत्यपौनरुक्त्यमिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु भगवल्लक्षणं भूताधारत्वादिकं कथं तद्देहे सम्भवतीत्यत आह


अनादिमध्यान्तमित्यत्र परिमाणेतरगुणाऽनन्त्यमेवोच्यते, न तु परिमाणाऽनन्त्यम् । तस्य ‘नान्तं न मध्यम्’ इत्यनेनोक्तत्वादित्यर्थः । ‘त्वया ततं विश्वमनन्तरूप’ इत्यत्रानन्तरूपेति पुनरुक्तिरित्यत आह
तदिति ॥


त्वयेति ॥
भगवदनन्यत्वाद्देहस्य तत्र भगवल्लक्षणं युक्तमित्यर्थः । नन्वेवं भगवतस्तद्देहस्य चाभेदे पुनः पुनरुक्तिरापन्नेत्यत आह


तर्हि ‘नान्तं न मध्यं न पुनस्तवादिं पश्यामि’ इति परिमाणाऽनन्त्यस्योक्तत्वात् ‘त्वया ततं विश्वम्’ इति पुनरुक्तिरित्यत आह
देहस्येति ॥


स्वयमिति ॥
भगवतस्तद्देहस्य च भेदमङ्गीकृत्य देहत्वेन या लोकस्य भगवद्देहेऽप्यचेतनत्वशङ्का जायते तन्निवृत्तयेऽत्र भगवल्लक्षणयुक्ततया तदैक्येन चेतनत्वमुच्यते । अतो न पुनरुक्तिरिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यत्र देहो विवक्षितस्तर्हि मम देह इति प्रसिद्धशब्दं विहायात्मशब्दप्रयोगे को हेतुरित्यतो वाऽऽह


नान्तं पश्यामीत्युक्ते नेश्वरस्य परिमाणाऽनन्त्यं सिध्यति । विद्यमानमन्तं स्वयं न पश्यतीत्यपि प्रतीतेः । तन्निवृत्त्यर्थं न केवलमहं पश्यामि, किन्तु त्वया ततं विश्वमित्युक्तत्वेन सप्रयोजनत्वान्न पुनरुक्तिरिति भावः । तथापि ‘पश्यामि त्वां सर्वतोऽनन्तरूपम्’ , ‘द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः’ इत्यादिपुनरुक्तिरित्यत आह
देहस्येति ॥


अन्यदिति ॥
यद्यत्र मम देह इत्येवोच्येते तर्हि कथमचेतनस्य देहस्य भगवल्लक्षणं स्यादित्याशङ्का स्यात् । तत्परिहाराय तस्य चेतनत्वं च पृथग्वक्तव्यं स्यात् । आत्मशब्दप्रयोगे तूभयमुक्तं स्यात् । द्व्यर्थो ह्ययमात्मशब्दो देहार्थस्तस्य चेतनत्वार्थश्च । अतो ममात्मेत्युक्तमिति भावः ॥ ५-९ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V06" data-block-id="BGT_C09_V06" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यथाकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान् ।</span><span class="shloka-line">तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय॥६ ॥</span></span></div>


एतद्वाक्यजातस्य विष्णोदर्ेेशतः कालतो गुणतश्चानन्त्ये स्वस्य महातात्पर्यज्ञापनायाभ्यासरूपत्वान्न पुनरुक्तिदोष इति भावः ।</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V07" data-block-id="BGT_C09_V07" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृतिं यान्ति मामिकाम् ।</span><span class="shloka-line">कल्पक्षये पुनस्तानि कल्पादौ विसृजाम्यहम्॥७ ॥</span></span></div>
<p class="gr-vyakhya-para">‘अनन्तवीर्यामितविक्रमस्त्वम्’‘सर्वं समाप्नोषि’ इति पुनरुक्तिशङ्का पूर्वोक्त्यैव गर्भस्रावेण गता । तथापि तस्य प्रयोजनान्तरमाह


सर्वमिति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V08" data-block-id="BGT_C09_V08" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य विसृजामि पुनः पुनः ।</span><span class="shloka-line">भूतग्राममिमं कृत्स्नमवशं प्रकृतेर्वशात्॥८ ॥</span></span></div>


‘सर्वं खल्विदं ब्रह्म’ इत्यादेः सर्वस्य जगतो ब्रह्मात्मकत्वात् ‘त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम्’ इत्याद्ययुक्तमित्याशङ्क्य तच्छ्रुतिगतसर्वशब्दस्य ब्रह्मैवार्थः, सर्वव्याप्तत्वादित्यत्रोच्यते । अतो न पौनरुक्त्यमिति भावः ।</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V09" data-block-id="BGT_C09_V09" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न च मां तानि कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय ।</span><span class="shloka-line">उदासीनवदासीनमसक्तं तेषु कर्मसु॥९ ॥</span></span></div>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु स्वयमेव ‘नमोऽस्तु ते सर्वत एव सर्व’ इति सर्वशब्देन सम्बोध्य ‘सर्वं समाप्नोषि’ इति किमर्थमसौ व्याख्यायत इत्यतो वाऽऽह


सर्वमिति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C09_V09" data-block-id="bhashya-BGT_C09_V09">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C09_V09_B01" data-verse="BGT_C09_V09" data-block-id="BGT_C09_V09_B01">'विष्णुगान्यप्यतत्स्थानि भूतान्येष ह्यसङ्गतः'' इति च । ममात्मा मम देह एव । तदनन्यत्वात् । देहस्याचेतनत्वाशङ्कानिवृत्तये 'ममात्मा'' इत्याह ॥ ४-९ ॥</div>


नात्र स्ववचनं व्याक्रियते, येन वैय्यर्थ्यं स्यात् । किन्तु ‘सर्वं खल्विदं ब्रह्म’, ‘सर्वं ह्येतद् ब्रह्म’ इत्यादिवाक्येषु श्रुतसर्वशब्दमनूद्य तद्व्याख्यानमिदं स्वोक्तस्थापनार्थमिति भावः ॥ २० ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V10" data-block-id="BGT_C09_V10" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम् ।</span><span class="shloka-line">हेतुनानेन कौन्तेय जगद्विपरिवर्तते॥१० ॥</span></span></div>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C09_V10" data-block-id="bhashya-BGT_C09_V10">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C09_V10_B01" data-verse="BGT_C09_V10" data-block-id="BGT_C09_V10_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'अध्यक्षोधिपतिः प्रोक्तो यदक्षाण्यस्य चोपरि'' ।</span></span> इति शब्दनिर्णये ।॥१० ॥</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C11_V25">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि दृष्ट्वैव कालानलसन्निभानि ।</span>
<span class="shloka-line">दिशो न जाने न लभे च शर्म प्रसीद देवेश जगन्निवास॥ २५ ॥</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C09_V10" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C09_V10" data-id="BGT_C09_V10_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">जगत्प्रकृतिवशं त्वमुदासीनश्चेत् तर्हि प्रकृतेरेव स्वातन्त्र्यं प्राप्तमित्यत उच्यते
| verse_id = BGT_C11_V25
| id = BGT_C11_V25_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘मन्यसे यदि तच्छक्यं मया द्रष्टुम्’ इति स्वस्यापि यद्धर्शनमसुलभमुक्तं तादृशरूपदर्शनं कथं लोकत्रयस्य ‘दृष्ट्वाऽद्भुतं रूपम्’ इत्यादिनाऽर्जुनेनोच्यते । ‘सुखमात्यन्तिकम्’ इत्यादौ भगवद्दर्शनस्य परमानन्दहेतुत्वेनोक्तत्वात् कथं विश्वरूपदर्शनस्य व्यथाहेतुत्वमुच्यत इत्यत आह
‘मया’ इति ।


त्रिलोकेष्विति ॥
तत्राप्यध्यक्षपदेनौदासीन्यमेवोच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय तत्स्मृत्यैव व्याचष्टे


किं विश्वरूपदर्शनं सर्वभयङ्करमित्यत आह
अध्यक्ष इति ॥


दर्शनेति ॥</p>
एतदधिकृत्याक्षाणि यस्यासावध्यक्ष इत्यर्थः॥ १० ॥</p></div></div></div></div></div>
<p class="gr-vyakhya-para">किमेवं सर्वरूपेष्वपि प्रथमतो भीतिर्भवतीत्यत आह
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V11" data-block-id="BGT_C09_V11" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् ।</span><span class="shloka-line">परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम्॥११ ॥</span></span></div>


तस्मिन्निति ॥
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C09_V11" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C09_V11" data-id="BGT_C09_V11_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">यद्येवंविधो भवांस्तर्हि कथं केचित्त्वामवजानन्ति, का च तेषां गतिरित्यत उच्यते ‘अवजानन्ति’ इति । तत्र भगवतो मानुषशरीरोक्तेः ‘भूतभृन्न च भूतस्थः’ इत्युक्तिविरोध इत्यत आह


उग्रत्वमिव, अतो भीतिरिति शेषः । तर्हि सर्वेषामपि भयसम्भवात् किमर्थमुच्यते प्रायो भीता इत्यत आह
मानुषीमिति ॥


अर्जुनादिति ॥
नात्र भगवद्देहस्य मानुषत्वमुच्यते, येन विरोधः स्यात् । किन्तु मूढानामवज्ञानकारणतया मानुषसादृश्येन प्रतीयमानत्वमेवेत्यर्थः । तथाप्यत्र ‘तनुमाश्रितम्’ इति भगवतस्तद्देहस्य च भेदोक्तेः पूर्वोक्तविरोध इत्याशङ्कां स्मृत्यैव परिहरति


एतद्वचनबलेन लोकत्रयशब्दस्य तत्र स्थितविश्वरूपदर्शनयोग्यप्रतिबन्धकहीनभक्तविषयत्वाद् भगवतः किञ्चिदुग्रत्वात्तद्दर्शिनां भयस्यापि सम्भवाद् ‘दृष्ट्वाऽद्भुतम्’ इत्यादिवाक्यमुपपन्नमिति भावः । ‘पश्यामि देवांस्तव देव देहे’ इत्युक्तत्वाद् ‘अमी हि त्वा सुरसङ्घा विशन्ति’ इति पुनरुक्तिरित्यत आह
तन्वेति ॥


मुक्ता इति ॥
यथा देवदत्तशरीरं तदधीनमेवं भगवद्देहस्यापि तदधीनत्वाद् भगवतस्तदाश्रितत्वप्रयोगो गौण इत्यर्थः।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अवज्ञानं च न केवलमवरतया ज्ञानं किन्त्वन्यदप्यस्तीति भावेन श्लोकं स्मृत्यैव व्याचष्टे


अत्र ‘अमी हि त्वा सुरसङ्घाः’ इति पारोक्ष्येण निर्दिष्टा मुक्ताः । तत्रामुक्ता इत्यपौनरुक्त्यमिति भावः ।</p>
ब्रह्मेति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">भवेदपुनरुक्तिर्यद्येतन्मुक्तविषयं स्यात् । तदेव कुतः? परोक्षनिर्देशस्यामुक्तेष्वपि सम्भवादिति चेन्न । ‘त्वा विशन्ति’ इति स्वेच्छयैव भगवत्प्रवेशोक्तेरिति भावेनाह


विशन्तीति ॥
‘अनन्यता’, ‘अपूर्णता’ इत्यत्र दृष्टिरिति संयोज्यम् । अवतारेषु सङ्करो नाम अनवताराणामवतारत्वेन, अवताराणामनवतारत्वेन ज्ञानम् । सर्वस्माद्भिन्नः सर्वोत्तमः स्वगतभेदविवर्जितो यथावदिति च ज्ञातव्यम्॥ ११ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V12" data-block-id="BGT_C09_V12" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः ।</span><span class="shloka-line">राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहिनीं श्रिताः॥१२ ॥</span></span></div>


तथापि कुतो मुक्तविषयत्वमस्येत्यत आह
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V13" data-block-id="BGT_C09_V13" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः ।</span><span class="shloka-line">भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम्॥१३ ॥</span></span></div>


प्रवेश इति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V14" data-block-id="BGT_C09_V14" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः ।</span><span class="shloka-line">नमस्यन्तश्च मां भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते॥१४ ॥</span></span></div>


२५ ॥</p>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C09_V14" data-block-id="bhashya-BGT_C09_V14">
<p class="gr-vyakhya-para">ननु धृतराष्ट्रपुत्रादीनां भगवन्मुखप्रवेशोन्मुखचेष्टाऽभावात् कथं ‘अमी च त्वा धृतराष्ट्रस्य पुत्राः’ इत्याद्युच्यत इत्यत आह
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C09_V14_B01" data-verse="BGT_C09_V14" data-block-id="BGT_C09_V14_B01">मानुषीं मनुष्यसदृशीम् 'तन्वा विष्णुरनन्योपि स्वाधीनत्वात् तदाश्रितः'' । इति च ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhavishyath-id">'ब्रह्मरुद्ररमादीनां साम्यदृष्टिरनन्यता ।<br/>प्रादुर्भावगतस्यापि दोषदृष्टिरपूर्णता ।<br/>धर्मदेहावतारादेर्भेददृष्टिश्च सङ्करः ।<br/>अवतारेष्विति ज्ञेयमवज्ञानं जनार्दने ।<br/>सर्वं मोघं शुभं तस्य योवजानाति केशवम् ।<br/>अवरं याति च तमः प्रादुर्भावगतोप्यतः ।<br/>ज्ञेयः केवलचिद्देहो विदोषः पूर्णसद्गुणः'' ॥</span></span> इति च भविष्यत्पर्वणि ॥ ११-१४ ॥</div>


अन्येति ॥
</div>
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V15" data-block-id="BGT_C09_V15" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते ।</span><span class="shloka-line">एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतोमुखम्॥१५ ॥</span></span></div>


भगवन्मुखप्रवेशानुन्मुखचेष्टानामपि भगवन्मुखचेष्टयैव तत्र प्रवेशादुपचारेण विशन्तीति प्रयोगो युज्यते । प्रलयोदकप्रवेशानुन्मुखचेष्टानां प्रजानां तच्चेष्टयैव तत्र प्रवेशे ‘प्रविष्टा उदकं प्रजाः’ इति प्रयोगवदित्यर्थः । भगवन्मुखचेष्टयैव तत्र प्रवेशश्चेद् धार्तराष्ट्रसेनाया एव भवेत् । भगवन्मुखानां तदभिमुखत्वात् । अतः ‘सहास्मदीयैः’ इत्ययुक्तं स्यादित्यत आह
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C09_V15" data-block-id="bhashya-BGT_C09_V15">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C09_V15_B01" data-verse="BGT_C09_V15" data-block-id="BGT_C09_V15_B01">'एकमूर्तिश्चतुर्मूर्तिरथवा पञ्चमूर्तिकः ।
द्वादशादिप्रभेदो वा पूज्यते सज्जनैर्हरिः'' ॥ इति च ॥१५ ॥</div>


सेनेति ॥</p>
</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु युद्धोपक्रम एव चूर्णितोत्तमाङ्गतयाऽन्यैरदृष्टाः कथमर्जुनेन मया तथा सन्दृश्यन्त इत्युच्यते ‘केचिद्विलग्नाः’ इत्यादिनेत्यत आह
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C09_V15" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C09_V15" data-id="BGT_C09_V15_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">भगवतो दोषित्वादेवावजानन्तीति किं न स्यादित्यतः तथात्वे दैवप्रकृतयोऽप्यवज्ञां कुर्युः । न च तदस्तीत्युच्यते


ये त्विति ॥
‘महात्मानः’ इति ।


तस्मिन्नेव मुहूर्ते मरिष्यमाणानामेवात्र ग्रहणाद् युद्धोपक्रम एवैवमुक्तिर्युक्ता । विशीर्णत्वेनापतितस्य सूक्ष्मदृष्टिगोचरत्वादन्येषां तथा दर्शनं च युक्तम् । ‘दिव्यं ददामि ते चक्षुः’ इत्यादेरर्जुनस्य दिव्यदृष्टित्वादन्यादृष्टदर्शनं च युक्तमिति भावः । अन्येषां तददर्शने दृष्टान्तमाह
तत्रैकत्वेनेत्येतदन्यथाप्रतीतिनिरसाय स्मृत्यैव व्याचष्टे


यथेति ॥
एकेति ॥


दिव्यदृष्टित्वादर्जुनस्यान्यादृष्टदर्शने दृष्टान्तमाह
एकत्वेनेत्यादिपदचतुष्टयस्यैकमूर्तिरित्यादि यथाक्रमं व्याख्यानम्॥ १५ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V16" data-block-id="BGT_C09_V16" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अहं क्रतुरहं यज्ञः स्वधाहमहमौषधम् ।</span><span class="shloka-line">मन्त्रोहमहमेवाज्यमहमग्निरहं हुतम्॥१६ ॥</span></span></div>


यथेति ॥
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C09_V16" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C09_V16" data-id="BGT_C09_V16_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">प्रतिज्ञातं विज्ञानमुच्यते ‘अहं क्रतुः’ इति । तत्र हरेः क्रत्वादिस्वरूपत्वमुच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय स्मृत्यैव व्याचष्टे


एतच्च विष्णुधर्मे विस्तरेणोक्तम्  ॥ ३० ॥</p>
अर्च्यत्वादिति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C11_V31">
ऋगञ्चन इति धातुः । ‘सर्वदा समः, तेन साम’ इति हि श्रुतिः । यदस्ति तज्जानातीति यज्ञः । स्वात्मानं धत्त इति स्वधा । मानात् त्रातीति मन्त्रो, ज्ञातो रक्षतीत्यर्थः । उष प्लुष दाह इति धातोस्तापत्रयदग्धा उष्टाः । दर्भशब्दो दरं बिभर्तीत्यन्यत्रस्थो व्याक्रियते । आहूतत्वाद्यज्ञादाविति शेषः । अगतेः स्वशक्त्या गन्तुमशक्तस्य जगतः ॥१६॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="teeka-block">
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V17" data-block-id="BGT_C09_V17" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पिताहमस्य जगतो माता धाता पितामहः ।</span><span class="shloka-line">वेद्यं पवित्रमोङ्कार ऋक्साम यजुरेव च॥१७ ॥</span></span></div>
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">आख्याहि मे को भवानुग्ररूपो नमोस्तु ते देववर प्रसीद ।</span>
<span class="shloka-line">विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमाद्यं न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम्॥ ३१ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C11_V31
| id = BGT_C11_V31_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">‘आख्याहि मे को भवान्’ इत्यत्र को देवो भवानिति पृच्छतीत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाऽह
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C09_V17" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C09_V17" data-id="BGT_C09_V17_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">क्रत्वादिभिन्नस्यैव हरेर्योगवृत्त्या तत्तन्नामकत्वमित्यत्र स्मृत्यन्तरं चाह


विशेषेति ॥
तत्तदिति ॥


गुणादेः स्वयमेवोक्तत्वात् किं पुनः प्रश्नेनेत्यतो विशेषेत्युक्तम् । स्वाज्ञातविषय इत्यर्थः । स्वरूपविषय एव किं न स्यादित्यत आह
एतत्स्मृतावपि पूर्वमेवास्यार्थस्योक्तत्वं द्योतयत्येवंशब्दः । तत्तत्पदार्थभिन्नत्वे हेतुः स्वातन्त्र्यं सर्वकर्तृत्वं च । भिन्नत्वे कथं तत्तन्नामवाच्यत्वम्? केवलं तत्तच्छब्दप्रवृत्तिनिमित्तानन्तगुणत्वादेवेत्यर्थः । तदधीनत्वादर्थवदिति न्यायेन स्वातन्त्र्यादिकं च तत्तच्छब्दवाच्यत्वे कारणम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ॐकार इत्यादेरर्थं स्मृत्यन्तरेणाह ॥


‘विष्णो’ इतीति ॥
ओमिति ॥


‘भासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो’ इत्यर्जुनेन भगवतः सम्बोधितत्वेन विष्णुरिति पूर्वमेव ज्ञातत्वाद् विशेषगुणकर्मादिविषय एवायं प्रश्नो न स्वरूपमात्रविषय इत्यर्थः ॥ ३१ ॥</p>
आक्रियते आहूयते । पाति पालयति । मानाज्ज्ञानात् ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C11_V32">
पितुर्महानिति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">कालोस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान् समाहर्तुमिह प्रवृत्तः ।</span>
<span class="shloka-line">ऋतेपि त्वा न भविष्यन्ति सर्वे येवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः॥ ३२ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C11_V32
| id = BGT_C11_V32_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">परिहारे गुणादेरनुक्तत्वान्नायं तद्विषय इत्यतः कालशब्द एव गुणादिवाचीति भावेन स्मृत्यैव तं व्याचष्टे
जगत्पितुः विरिञ्चादपि महानित्यर्थः । निधातृत्वाद्धारकत्वात् ॥ १७ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V18" data-block-id="BGT_C09_V18" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">गतिर्भर्ता प्रभुः साक्षी निवासः शरणं सुहृत् ।</span><span class="shloka-line">प्रभवः प्रलयः स्थानं निधानं बीजमव्ययम्॥१८ ॥</span></span></div>


काल इति ॥
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C09_V18" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C09_V18" data-id="BGT_C09_V18_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">व्यञ्जनाज्जगदभिव्यञ्जकत्वात् । प्रलयमृत्युशब्दयोरर्थभेदं सप्रमाणकमाह


कलिताः स्वसम्बद्धाः । कल बन्धने, कल संहरणे, कल ज्ञाने, कल विद्रावण इति पठन्ति । उग्ररूपः किमर्थमिति प्रश्नपरिहारायोक्तम् ‘लोकक्षयकृत्’ इत्यादि । तदुपपाद्यते ‘ऋतेऽपि’ इति । तत्र युधिष्ठिरादीनामप्युर्वरितत्वात् कथं त्वामृते सर्वे मरिष्यन्तीत्युच्यत इत्यत आह
प्रलयेति ॥


अपीति ॥
१८ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V19" data-block-id="BGT_C09_V19" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तपाम्यहमहं वर्षं निगृह्णाम्युत्सृजामि च ।</span><span class="shloka-line">अमृतं चैव मृत्युश्च सदसच्चाहमर्जुन॥१९ ॥</span></span></div>


नात्रार्जुनमेकमृते सर्वे मरिष्यन्तीत्युच्यते । किन्तु अर्जुनभ्रातॄनश्वत्थामादींश्च विना । अपिपदेन तेषां समुच्चितत्वादिति भावः । ३२ ॥</p>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C09_V19" data-block-id="bhashya-BGT_C09_V19">
}}
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C09_V19_B01" data-verse="BGT_C09_V19" data-block-id="BGT_C09_V19_B01">'अर्च्यत्वादृक्समत्वाच्च निजरूपेषु साम सः ।<br/>याज्यत्वात् स यजुर्यज्ञः सार्वज्ञ्यात् पुरुषोत्तमः ।<br/>'क्रतुः कृतिस्वरूपत्वात् स्वधानन्यधृतो यतः ।<br/>मानात् त्रातीति मन्त्रोयमुष्टानां निधिरौषधम् ।<br/>आ ज्यायस्त्वादाज्यनामा दर्भोदरधरो यतः ।<br/>अहूतत्वाद्धुतं चायमग्निर्नेतागतेर्यतः'' ॥ इत्यादि च ।<br/>'तत्तत्पदार्थभिन्नोपि तत्तन्नामैवमच्युतः ।<br/>स्वातन्त्र्यात् सर्वकर्तृत्वात् गुणानन्त्याच्च केवलम्'' ॥ इति च ।<br/>'ओमित्याक्रियते यस्मादोङ्कारो भगवान् (हरिः) परः'' इति च ।<br/>'पातीति पिता मानान्माता यत् स पितुर्महान् ।<br/>पितामहो निधातृत्वान्निधानं भीतरक्षणात् ।<br/>शरणं व्यञ्जनाच्चैव बीजमित्युच्यते प्रभुः'' ॥ इति च ।<br/>प्रलयकाले संहर्तृत्वात् प्रलयः । अन्यदापीति मृत्युः'प्राणगः प्राणधर्ता यदमृतं प्रविलापयन् ।<br/>विश्वं प्रलय इत्युक्तो मृत्युरन्यत्र मारणात्'' ॥ इति च ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'सत् साधुगुणपूर्णत्वादस्मान्नान्यो गुणाधिकः ।<br/>यतोतोसदिति प्रोक्तं विष्ण्वाख्यं परमं पदम्'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये ।<br/>॥ १६-१९ ॥ त्रैविद्या मां सोमपाः पूतपापा यज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते ।<br/>ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोकं अश्नन्ति दिव्यान् दिवि देवभोगान्॥ २० ॥</div>
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C11_V34">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च कर्णं तथान्यानपि योधवीरान् ।</span>
<span class="shloka-line">मया हतांस्त्वं जहि मा व्यथिष्ठा युध्यस्व जेतासि रणे सपत्नान्॥ ३४ ॥</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C09_V19" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C09_V19" data-id="BGT_C09_V19_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">प्रलयादन्यदाऽपि संहर्तृत्वादित्यर्थः । इन्द्रियेषु स्थित्वा तेषां देहधारणेन मृतिं परिहरति यस्मात्तस्मादमृतमित्यर्थः । प्रविलापयन् प्रलय इति शेषः । अहं क्रतुरित्यादेरशेषक्रत्वादिभोक्तृत्वं चार्थः ॥ १९ ॥</p></div></div></div></div></div>
| verse_id = BGT_C11_V34
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V20" data-block-id="BGT_C09_V20" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं</span><span class="shloka-line">क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति ।</span><span class="shloka-line">एवं त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना</span><span class="shloka-line">गतागतं कामकामा लभन्ते॥ २१ ॥</span></span></div>
| id = BGT_C11_V34_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">यतोऽहमेव लोकान् समाहर्तुमिह प्रवृत्तः । अतो वैरिजये सन्देहायोगाद् युध्यस्वेत्युच्यते ‘तस्मात्’ इति । तत्र द्रोणं च भीष्मं चेति जयद्रथस्य द्रोणादिवद्विशिष्योक्तिः कथम् ? तावत्सामर्थ्याभावादित्यत आह
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C09_V20" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C09_V20" data-id="BGT_C09_V20_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">तत्र भगवतः सर्वयज्ञादिभोक्तृत्वे त्रैविद्यभागवतयोः फलभेदो न स्यादित्याशङ्क्य परिह्रियते ‘त्रैविद्याः’ इति । तदेव प्रपञ्च्यते ‘येऽपी’ति । तत्र त्रैविद्यभागवतयोः भगवद्याजित्वसाम्येऽपि फलभेदः सहेतुकमुक्तः । तस्य स्फुटमप्रतीतेः स्मृत्यैव तद्व्याचष्टे


जयद्रथस्येति ॥
अनन्येति ॥


योऽस्य शिरः छिन्नं भूमौ पातयेत्तच्छिरो भिद्यतामिति पितृदत्तातिबलिष्ठवरादेवास्य विशेषोक्तिर्न तु द्रोणादिवत् सामर्थ्यविशेषादित्यर्थः ।</p>
अन्यदेवताभक्ता यजन्त इति त्रैविद्यानामन्यदेवतायाजित्वमुक्तम् । भागवतानां तत्प्रतियोगितयोक्तस्य ‘अनन्याः’ इत्यस्यार्थः ‘अनन्यदेवतायागात्’ इति । ‘न तु मामभिजानन्ति तत्त्वेन’ इति त्रैविद्यस्यातिशयभक्तिज्ञानाभाव उक्तः । तत्त्वज्ञानाभावे भक्त्यभावात् । तत्प्रतियोगितयोक्तस्य ‘पर्युपासते’ इत्यस्यार्थो ‘भक्त्युद्रेकात्’ इति । भक्युद्रेकेणोपासनस्यैव पर्युपासनत्वात् । स्वर्गतिं प्रर्थयन्ते कामकामाः इति त्रैविद्यानां कामनमुक्तम् । तत्प्रतियोगितयोक्तस्य ‘चिन्तयन्तो माम्’ इत्यस्यार्थः ‘अकामनात्’ इति । मामेव चिन्तयन्तो न तु काममित्यर्थः । ‘मामिष्ट्वा मामैव यजन्ति’ इति त्रैविद्यानामन्ते समर्पणमुक्तम् । तत्प्रतियोगितयोक्तस्य ‘नित्याभियुक्तानाम्’ इत्यस्यार्थः ‘सदायोगात्’ इति । सर्वदा स्मरणोद्देशादियोगादित्यर्थः । वैशिष्ट्यं फलेनाधिक्यम् । ‘योगक्षेमं वहामि’ इत्यपुनरावृत्तिपुरुषार्थदानस्योक्तत्वात् । वैष्णवादपि भगवद्याजित्वेऽपीत्यर्थः । ‘पशून् देवताभ्यः प्रत्यौहत्’ इत्यादौ ब्रह्मादीनामप्यन्यदेवतायाजित्वं श्रूयत इत्यत आह
<p class="gr-vyakhya-para">ननु जीवन्त एव कथं ‘मयैवैते निहताः’ इत्युच्यते । तथात्वे च कथं ‘जेताऽसि’ इत्युच्यत इत्यत आह


निहता इति ॥
वैष्णवा इति ॥


निहतप्रायत्वं नामापहृतायुष्ट्वेन सन्निकृष्टमरणत्वम् । यदि साक्षान्न निहतास्तर्हि हन्ता भवेति वक्तव्यम् । निमित्तमात्रं भवेति कथमुच्यत इत्यत आह
न तु देवतात्वेनेत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु त्रैविद्यानामविधिपूर्वकत्वविवरणरूपेण ‘न तु ममाभिजानन्ति’ इति पदेन तत्त्वज्ञानाभाव उक्तः । तत्प्रतियोगितया भागवतस्य तत्त्वज्ञानं किमिति नोक्तमित्यतः पर्युपासनपदेनैवौक्तमिति भावेन तत्स्मृत्यैव व्याचष्टे


पश्चादिति ॥
सम्यगिति ॥


तस्य स्वातन्त्र्येण हन्तृत्वाभावान्निमित्तमात्रमित्युक्तमिति भावः । मृतमारणायोगात् ‘मया हतांस्त्वं जहि’ इति कथमुच्यत इत्यतो वाऽह
२० ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V21" data-block-id="BGT_C09_V21" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते ।</span><span class="shloka-line">तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम्॥२२ ॥</span></span></div>


पश्चादिति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V22" data-block-id="BGT_C09_V22" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">येप्यन्यदेवता भक्ता यजन्ते श्रद्धयान्विताः ।</span><span class="shloka-line">तेपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकम्॥२३ ॥</span></span></div>


अर्जुने स्थित्वा तस्यैव हन्तृत्वान्मया हतेषु त्वमपि हन्तेति व्यवहारविषयो भवेत्येव भगवतोच्यत इति भावः ॥ ३४ ॥</p>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C09_V22" data-block-id="bhashya-BGT_C09_V22">
}}
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C09_V22_B01" data-verse="BGT_C09_V22" data-block-id="BGT_C09_V22_B01">'अनन्यदेवतायागाद् भक्त्युद्रेकादकामनात् ।
</div>
सदा योगाच्च वैशिष्ट्यं त्रैविद्याद् वैष्णवादपि ।
</div>
स्यादि्ध भागवतस्यैव तेन ब्रह्मादयोखिलाः ।
</div>
अश्वमेधादिभिर्यज्ञैरपि केशवयाजिनः ।
वैष्णवा इति बुद्ध्यैव मानयन्त्यन्यदेवताः ॥'' इत्याग्नेये ।
'सम्यग्गुणगणज्ञानादुपासा पर्युपासना'' । इति च ॥ २०-२३ ॥</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C11_V39">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">वायुर्यमोग्निर्वरुणः शशाङ्कः प्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च ।</span>
<span class="shloka-line">नमो नमस्तेस्तु सहस्रकृत्वः पुनश्च भूयोपि नमो नमस्ते॥ ३९ ॥</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V23" data-block-id="BGT_C09_V23" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च ।</span><span class="shloka-line">न तु मामभिजानन्ति तत्त्वेनातश्च्यवन्ति ते॥२४ ॥</span></span></div>
| verse_id = BGT_C11_V39
| id = BGT_C11_V39_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">वायुर्यमोऽग्निरित्याद्यर्जुनस्तुतिवाक्ये वाय्वादीनां भगवदभेद उच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय वाय्वादिशब्दानां भगवति योगवृत्तिं स्मृत्यैव दर्शयति
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V24" data-block-id="BGT_C09_V24" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यान्ति देवव्रता देवान् पितॄन् यान्ति पितॄव्रताः ।</span><span class="shloka-line">भूतानि यान्ति भूतेज्या यान्ति मद्याजिनोपि माम् ॥॥ २५ ॥</span></span></div>


॥ वायुरिति ॥
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C09_V24" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C09_V24" data-id="BGT_C09_V24_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘न तु मामभिजानन्ति तत्त्वेनातः च्यवन्ति ते’ इत्यत्र भगवन्तमजानतां तत्त्वेनेति विशेषणाद् विपरीतं जानतां वाऽत्रैविद्यानां स्वर्गभोगानन्तरं च्यवनमुच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाऽह


वबयोरभेदाद् वकारो बलवाची । अयपय गताविति धातोः आयुशब्दो ज्ञानवाची । इदि परमैश्वर्य इति धातुः ॥३९ ॥</p>
मामिष्ट्वेति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C11_V42">
न चात्र ‘न तु मामभिजानन्ति तत्त्वेन’ इत्युक्तत्वाद् भगवन्तमजानतां मिथ्याज्ञानिनां वा त्रैविद्यानां स्वर्गात् च्यवनमुच्यत इति कल्प्यम् । ‘न तु मामभिजानन्ति तत्त्वेन’ इत्यस्य सर्वदेववरत्वेन जानन्तोऽपि ब्रह्मरुद्रादीनां तत्परिवारत्वादिकं सम्यङ् न जानन्तीत्यर्थोपपत्तेः । कुतोऽयमर्थः कल्प्यते? ‘त्रैविद्या मां सोमपाः पूतपापा यज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते’ इति त्रैविद्यस्यान्ते भगवत्समर्पणेन भगवद्यजनप्रार्थनयोरुक्तत्वात् सर्वदेववरत्वाज्ञाने तदसम्भवात् । अभिशब्दबलाच्चेति भावः ।</p>
<div class="teeka-block">
<p class="gr-vyakhya-para">इतश्च स्वर्गभोगानन्तरं च्यवनं नात्र केवलाज्ञानां मिथ्याज्ञानिनां चोच्यत इत्याह
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">यच्चापहासार्थमसत्कृतोसि विहारशय्यासनभोजनेषु ।</span>
<span class="shloka-line">एकोथवाप्यच्युत तत्समक्षं तत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम्॥ ४२ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C11_V42
| id = BGT_C11_V42_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">‘असत्कृतोऽसि विहारशय्यासनभोजनेषु एकोऽथवाऽपि’ इत्यत्र यद्यप्यहं त्वमेक एव । तथापि लोकव्यवहारानुसारेण क्षामापय इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह
सर्वेति ॥


एक इति ॥
सर्वदेववरत्वनेति केवलाज्ञानां यज्ञादिकर्माणि मोघानि मिथ्याज्ञानिनां विपरीतफलानि भवन्तीत्युक्तत्वात् ‘मोघाशाः’ इति विपरीतज्ञानिकर्मणां मोघत्वस्योक्तत्वाच्च न स्वर्गभोगानन्तरं च्यवनमत्र केवलाज्ञस्य मिथ्याज्ञानिनो चोच्यत इत्यर्थः । मिथ्याज्ञानी चेद् याति चान्धन्तमो ध्रुवमिति । उक्तं विवृण्वन्नुपसंहरति


तर्ह्यन्वयो नोपपद्यत इत्यतस्तं दर्शयति
॥ अत इति ॥२४ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V25" data-block-id="BGT_C09_V25" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति ।</span><span class="shloka-line">तदहं भक्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मनः॥२६ ॥</span></span></div>


॥ अपीति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V26" data-block-id="BGT_C09_V26" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत् ।</span><span class="shloka-line">यत्तपस्यसि कौन्तेय तत् कुरुष्व मदर्पणम्॥२७ ॥</span></span></div>


सर्वोत्तमत्वेनासत्कारायोग्योऽप्यसत्कृतोऽसीत्येवात्रोच्यते । नान्यत् । अर्जुनस्य भगवदैक्ये मानाभावादिति भावः ।</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V27" data-block-id="BGT_C09_V27" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैः ।</span><span class="shloka-line">संन्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तो मामुपैष्यसि॥२८ ॥</span></span></div>
<p class="gr-vyakhya-para">एकशब्दः कथं सर्वोत्तमत्ववाचीत्यत आह


एक इति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C09_V27" data-block-id="bhashya-BGT_C09_V27">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C09_V27_B01" data-verse="BGT_C09_V27" data-block-id="BGT_C09_V27_B01">मामिष्ट्वा प्रार्थयन्त इत्युक्तत्वाज्जानन्तोपि नाभिजानन्ति तत्त्वेन ।
'सर्वदेववरत्वेन यो न जानाति केशवम् ।
तस्य पुण्यानि मोघानि याति चान्धं तमो ध्रुवम्'' ॥ इति च ।
'मोघाशा मोघकर्माणः'' इत्युक्तत्वाच्च न केवलाज्ञविषयं मिथ्याज्ञानिविषयं वा 'च्यवन्ति ते'' इत्यादि । अतः सर्वाधिक्यं विष्णोर्ज्ञात्वापि ब्रह्मादीनां तत्परिवारत्वादिकमजानतामिदं फलम् ॥ २४-२८ ॥</div>


एकत्वाद् एः, करोतीति क इत्यर्थः । अन्यनिरपेक्षतया हि कर्ता सर्वोत्तमः ॥ ४२ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V28" data-block-id="BGT_C09_V28" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">समोहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योस्ति न प्रियः ।</span><span class="shloka-line">ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्यहम् ॥२९ ॥</span></span></div>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C09_V28" data-block-id="bhashya-BGT_C09_V28">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C09_V28_B01" data-verse="BGT_C09_V28" data-block-id="BGT_C09_V28_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">'नास्य भक्तोपि यो द्वेष्यो नचाभक्तोपि यः प्रियः ।<br/>किन्तु भक्त्यनुसारेण फलदोतः समो हरिः''</span></span> इति पाद्मे ।<br/>प्रीत्या मयि ते ॥२९ ॥</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C11_V46">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">किरीटिनं गदिनं चक्रहस्त- मिच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव ।</span>
<span class="shloka-line">तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन सहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते॥ ४६ ॥</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V29" data-block-id="BGT_C09_V29" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् ।</span><span class="shloka-line">साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः॥३० ॥</span></span></div>
| verse_id = BGT_C11_V46
| id = BGT_C11_V46_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">‘तेनैव रूपेण भव’ इत्यर्जुनप्रार्थनावाक्ये विश्वरूपं विहाय पूर्वतनं गृहाण इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C09_V29" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C09_V29" data-id="BGT_C09_V29_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">भक्त्युपहृतमश्नामीति भक्तप्रियत्वमुक्तम् । तथासत्यभक्तेष्वप्रीतिश्च स्यात् । ततश्च भगवतो वैषम्यमापन्नमित्यत उच्यते ‘समोऽहम्’ इति । तदस्फुटार्थत्वात् स्मृत्यैव व्याचष्टे


तेनैवेति ॥
नास्येति ॥


यदा रूपान्तरं प्रतीयते तदा विश्वरूपत्याग एव किं न स्यात्, किं तद्गोपनेनेत्यत आह
भक्तोऽपि यो द्वेष्योऽसौ नास्ति । अभक्तोऽपि यः प्रियोऽसौ नास्तीत्यर्थः । अनेन ‘न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रियः’ इत्यत्रापि भक्तोऽभक्तश्चेति संयोज्यमित्युक्तं भवति । भक्त्यनुसारेण फलद इति भक्तेष्वेव प्रीतिं करोम्यभक्तेष्वेवाप्रीतिमित्यर्थः । यदि भक्तेषु द्वेषम् अभक्तेषु प्रीतिं कुर्यात्तर्ह्येव विषमः स्यात् । न चैवम् । अतः सम एवेति भावः । ये भजन्ति तु मां भक्त्या तेषु प्रीतिं करोमीति वक्तव्यम् । किमेतदभक्तसाधारणं मयि त इत्याद्युच्यत इत्यत आह


पञ्चाननमिति ॥
प्रीत्येति ॥


नरसिंहरूपेऽपि गोपितविश्वरूपत्वोक्तेर्न रूपान्तरप्रतीतौ विश्वरूपत्याग इति भावः ॥ ४६ ॥</p>
वर्तन्त इत्यादि शेषः । तदेवोच्यत इति भावः ॥ २९ ॥</p></div></div></div></div></div>
}}
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V30" data-block-id="BGT_C09_V30" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छति ।</span><span class="shloka-line">कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति॥३१ ॥</span></span></div>
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C11_V47">
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V31" data-block-id="BGT_C09_V31" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येपि स्युः पापयोनयः ।</span><span class="shloka-line">स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेपि यान्ति परां गतिम्॥३२ ॥</span></span></div>
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदं रूपं परं दर्शितमात्मयोगात् ।</span>
<span class="shloka-line">तेजोमयं विश्वमनन्तमाद्यं यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम्॥ ४७ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C11_V47
| id = BGT_C11_V47_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">भक्त्यतिशयोत्पादनाय विश्वरूपदर्शनस्य दौर्लभ्यमुच्यते ‘मया’ इति । तत्र ‘तेजोमयं विश्वम्’ इति विश्वात्मकत्वं भगवद्रूपस्योच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय विश्वशब्दं स्मृत्यैव व्याचष्टे
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V32" data-block-id="BGT_C09_V32" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्या भक्ता राजर्षयस्तथा ।</span><span class="shloka-line">अनित्यमसुखं लोकमिमं प्राप्य भजस्व माम्॥३३ ॥</span></span></div>


विश्वेति ॥
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C09_V32" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C09_V32" data-id="BGT_C09_V32_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ननु भगवदाश्रिताः सर्वेऽपि पुण्या एव । ‘सत्त्वाधिकः पुल्कसोऽपि यस्तु भागवतः सदा’ इत्यादेः । अतः कथं ‘मां हि पार्थ’ इति स्त्रीवैश्यशूद्राणां पापयोनय इति विशेषणम्, ब्राह्मणराजर्षीणां पुण्या इति विशेषणमुच्यत इत्यत आह


‘यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम्’ इत्यर्जुनेतरैर्विश्वरूपस्यादृष्टत्वमुच्यते इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह
पापादीति ॥


त्वदिति ॥
स्वतो विप्राद्युत्तमवर्णानां क्षत्रियाद्यधमवर्णित्वं पापकारितम् । स्वतः शूद्राद्यधमवर्णानां वैश्याद्युत्तमवर्णित्वं पुण्यकारितमित्यर्थः । अत्रादिपदेन कामश्च भवति । स्वाभाविकविप्रत्वाद्याः पुण्या इत्युच्यन्त इत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तल्लक्षणमाह


नात्र विश्वरूपस्यार्जुनेतरैरदृष्टत्वमुच्यते । प्रत्युतेतः पूर्वं केनापि न दृष्टमित्यनुक्त्वा त्वदन्येनेत्युक्तत्वात् तैनैवेतः पूर्वम् इन्द्रशरीरेण दृष्टमित्येवोच्यते इत्यर्थः । तर्हि ब्रह्मादिभिरपि न दृष्टमित्यपि नाशङ्कनीयम् । त्वदन्येनेत्यर्जुनादधमविवक्षयोक्तत्वादित्याह
मुक्तिगा इति ॥


त्वदिति ॥
मुक्ताववशिष्यामाणविप्रत्वाद्याः स्वाभाविका इत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यथा स्वतो विप्रादीनां क्षत्रियादित्वं स्वतः क्षत्रियादीनां विप्रादित्वं भवति तथा स्वाभाविकपुंसां स्त्रीत्वं, स्वाभाविकस्त्रीणां पुंस्त्वं स्यात्किमित्याकाङ्क्षायामाह


नैतावताऽर्जुनाधमैर्न दृष्टमिति कल्पनीयम् । अधमैरप्यर्जुनवन्न दृष्टमित्यभिप्रायेणैवादृष्टत्वस्योक्तत्वादित्याह
यान्तीति ॥


तैरिति ॥
पापतो यथा सुद्युम्नस्य इलात्वं, कामतो यथाऽग्निपुत्राणामप्सरस्त्वम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इलायाः सुद्युम्नत्वदर्शनात् कथं ‘न स्त्रियो यान्ति पुंस्त्वम्’ इत्युच्यत इत्यत आह


भवेदेवैतद् व्याख्यानं यदि विश्वरूपं ब्रह्मादिभिरिन्द्रेणार्जुनादधमैश्च दृष्टम्, इन्द्रेण चार्जुनवदेव दृष्टम्, अर्जुनादधमैस्तद्वन्न दृष्टमित्येतत्सिध्येत्, तदेव कुत इत्यत आह
स्वभावादिति ॥


विश्वरूपमिति ॥
स्वभावादेव स्त्रियो अम्बायाः शिखण्डित्वं स्थूणाकर्णवरेण दृष्टमित्यत आह


इन्द्रस्याधिकदर्शित्वेऽल्पदर्शित्वे वा विशिष्य त्वयेन्द्रशरीरेण दृष्टमित्युक्तिर्न सम्भवति । आधिक्येऽनुक्तेराधम्ये निषेधस्य चादर्शनात् ॥ ४७ ॥</p>
पुंसेति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C11_V48">
अम्बायाः स्थूणाकर्णवरेण पुंदेहे तेन सह तस्मिन् जन्मनि स्थितिरेवासीन्न तु स्वातन्त्र्येण पुरुषदेहः । तावन्मात्रं त्वङ्गीक्रियत इति भावः।</p>
<div class="teeka-block">
<p class="gr-vyakhya-para">स्वभावात् पुंसां पापतः स्त्रीत्वे तासां स्वभावतः स्त्रीणां च मध्ये कासां श्रेष्ठत्वमित्यपेक्षायामाह
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
 
<div class="teeka-body">
वरा इति ॥
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
 
<span class="shloka-line">न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानै- र्न च क्रियाभिर्न तपोभिरुग्रैः ।</span>
पापजाताभ्य इत्यनेन कामतो जातानां वरत्वं सूचितम् । स्वभावतः स्त्रीणां पापजाताभ्यः श्रेष्ठतायाम् इलादिभ्य आसुरीणां श्रेष्ठत्वं प्रसज्यते । तन्निरासार्थमुक्तम्
<span class="shloka-line">एवंरूपः शक्य अहं नृलोके द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर॥ ४८ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C11_V48
| id = BGT_C11_V48_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">यद्यन्येषामपि विश्वरूपदर्शनमत्राभिप्रेतं स्यात्तर्हि ‘न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानैः’ इत्युत्तरवाक्यविरोध इत्यत आह
सत्स्त्रिय इति ॥


वेदेति ॥
अत्रावरत्वमौपाधिकमभिप्रेतम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">स्वाभाविकविशेषस्य कालान्तरं चाह


नोत्तरवाक्येऽर्जुनादन्येषां विश्वरूपदर्शनाभाव उच्यते । किन्तु त्वदवरैस्त्वद्वन्न दृष्टमित्युक्तेः स्वतस्तथा दर्शनाभावेऽपि वेदादिसाधनैस्तथा तैर्दृश्यतामित्याशङ्क्य त्वदवरैर्वेदादिसाधनैरपि त्वद्वन्न द्रष्टुं शक्यत इत्येवोच्यत इति भावः । विश्वरूपस्यार्जुनादन्येनादृष्टत्वमेवार्थः किं न स्यादिति चेन्न । उदाहृतस्मृतिविरोधात् । अत्रापि दृष्ट्वाऽद्भुतं रूपम्, ‘दृष्ट्वा लोकाः’ इत्यादिपूर्ववाक्यविरोधः स्यादित्यत आह
सर्वेषामिति ॥


अन्यथेति ॥
चरमदेहः स्वभावानुसारीत्यर्थः । पूर्वानुवादेन कालान्तरं चाह


४८ ॥</p>
मुक्तौ त्विति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C11_V50">
इति वचनानुसारेण अविरुद्धतया व्याख्यातुं शक्यत्वादेतद्विशेषणं युक्तमित्यर्थः । अनेन एतदेवं व्याख्यातं भवति । ये पापादियोनयोऽस्वाभाविकाः स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रा ब्राह्मणा राजर्षयश्च तेऽपि यान्ति परां गतिम् । किं पुनः पुण्याः स्वाभाविका एते स्त्रीवैश्यादयः । अत्र पापयोनयः स्त्रिय इतिवत् पुमांस इत्यनुक्तिः पापादिकारितपुंसामभावादिति ॥ ३२-३३ ॥</p>
<div class="teeka-block">
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥</div></div></div></div></div></div>
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V33" data-block-id="BGT_C09_V33" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।</span><span class="shloka-line">मामेवैष्यसि युक्त्वैवमात्मानं मत्परायणः॥३४ ॥</span></span></div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वा स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः ।</span>
<span class="shloka-line">आश्वासयामास च भीतमेनं भूत्वा पुनः सौम्यवपुर्महात्मा॥ ५० ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C11_V50
| id = BGT_C11_V50_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">‘स्वकं रूपं दर्शयामास’ इति कृष्णरूपस्य विशिष्य स्वकीयत्वोक्तेः यदुक्तं विश्वरूपस्य साक्षादीश्वरस्वरूपत्वं तदयुक्तमित्यत आह
<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे राजविद्याराज्यगुह्ययोगो नाम नवमोध्यायः ॥</div>


स्ववदिति ॥
<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये नवमोध्यायः ॥</div>


नात्र स्वकशब्देन कृष्णरूपस्य स्वकीयत्वमुच्यते, येन विश्वरूपस्यास्वकीयत्वं स्यात् । किन्तु स्ववत् स्वकीयवत् क्रियते प्रदर्श्यत इति व्युत्पत्त्या स्वकीयतया प्रदर्शनीयत्वमेवेत्यर्थः ।</p>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C09_V33" data-block-id="bhashya-BGT_C09_V33">
<p class="gr-vyakhya-para">ननूभयोरपि भगवदीयतया प्रदर्श्यमानत्वात् कृष्णरूपस्यैव कुतो विशेषोक्तिरित्यत आह
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C09_V33_B01" data-verse="BGT_C09_V33" data-block-id="BGT_C09_V33_B01">'पापादिकारिताश्चैव पुंसां स्वाभाविका अपि ।
विप्रत्वाद्यास्तत्र पुण्याः स्वाभाव्या एव मुक्तिगाः ।
यान्ति स्त्रीत्वं पुमांसोपि पापतः कामतोपि वा ।
न स्त्रियो यान्ति पुंस्त्वं तु स्वभावादेव याः स्त्रियः ।
पुंसा सहैव पुन्देहस्थितिः स्याद् वरदानतः ।
तज्जन्मनि वराः पापजाताभ्यो निजसत्स्त्रियः ।
सर्वेषामपि जीवानामन्त्यदेहो यथा निजः। मुक्तौ च निजभावः स्यात् कर्मभोगान्ततोपि वा'' इति भविष्यत्पर्ववचनात् पापयोनयः पुण्या इति विशेषणम् ।
॥ ३२-३४ ॥</div>


विश्वरूपमिति ॥
</div>
<span id="gr-C10" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="दशमोऽध्यायः"></span>
== दशमोऽध्यायः ==
<div class="introduction" id="BGT_C10_I01" data-block-id="BGT_C10_I01" data-verse="BGT_C10">
<div class="introduction-line">उपासनार्थं विभूतीर्विशेषकारणत्वं च केषाञ्चिदनेन अध्यायेनाह-</div>
</div>


सत्यमुभयं रूपं भगवदीयतया प्रदृश्यत इति, किन्तु ज्ञानिनामेव । अज्ञानिनां तु कृष्णरूपमेव भगवदीयतया प्रदृश्यते । न तु विश्वरूपम् । अतोऽज्ञविवक्षया विशेषोक्तिर्युक्तेति भावः । अत एवाल्पज्ञानिविवक्षया स्ववदित्युक्तम् । किमर्थमेवं व्याख्येयम्? विश्वरूपं भगवदीयमेव किं न स्यादित्यत आह
<blockquote class="uvaaca">श्री भगवानुवाच</blockquote>


अन्यथेति ॥</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V01" data-block-id="BGT_C10_V01" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">भूय एव महाबाहो शृृणु मे परमं वचः ।</span><span class="shloka-line">यत्तेहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया॥१ ॥</span></span></div>
<p class="gr-vyakhya-para">कृष्णरूपविश्वरूपयोः स्वकीयत्वास्वकीयत्वप्रतीतिनिराकरणप्रसङ्गेन परमं रूपं दर्शयामासेति विश्वरूपस्य परत्वोक्त्या कृष्णरूपस्यापरत्वप्रतीतिं स्मृत्यैव निराकरोति


परेति ॥
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C10_V01" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C10_V01" data-id="BGT_C10_V01_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><h4 class="gr-vyakhya-head">दशमोऽध्यायः</h4>
<p class="gr-vyakhya-para">षष्ठे ध्यानमुक्तम्। तत्र ध्येयतया भगवद्विभूतिरूपाण्यत्रोच्यन्त इत्यध्यायार्थस्यातिरोहितत्वादनुक्तिः ।</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V02" data-block-id="BGT_C10_V02" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः ।</span><span class="shloka-line">अहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः॥२ ॥</span></span></div>


अन्यथा स्वभावतः । तर्हि विश्वरूप एव परत्वं विदुषामपि कथं दृश्यत इत्यत आह
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C10_V02" data-block-id="bhashya-BGT_C10_V02">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C10_V02_B01" data-verse="BGT_C10_V02" data-block-id="BGT_C10_V02_B01">उपलक्षणार्थं सुरगणा इत्यादि ॥ १,२ ॥</div>


व्यक्तिरिति ॥
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C10_V02" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C10_V02" data-id="BGT_C10_V02_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">भूयो महिमानं शृृण्विति प्रतिज्ञातमुच्यते ‘न मे विदुः’ इति । तत्र मे महिमानं सुरगणा महर्षयश्च न विदुरित्येवोक्तत्वाद् गन्धर्वादयो विदुरित्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाऽह


विश्वरूपे परत्वव्यक्तिर्नावताररूपेषु । अतस्तथा दृष्टिर्युक्तेति भावः । इयं च व्यक्तिरल्पज्ञानिविवक्षयोच्यते । न तु ब्रह्मादिमहाज्ञानिविवक्षया । तेषां कृष्णादावपि परत्वस्य प्रतीतेरित्याह
उपलक्षणार्थमिति ॥


अज्ञेति ॥
सुरगणा महर्षय इति पदद्वयं सर्वोपलक्षकम् । सुरगणादीनामज्ञानेऽन्येषां सुतरां तद्भावादिति भावः ॥ २ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V03" data-block-id="BGT_C10_V03" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम् ।</span><span class="shloka-line">असंमूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते॥३ ॥</span></span></div>


५० ॥</p>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C10_V03" data-block-id="bhashya-BGT_C10_V03">
}}
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C10_V03_B01" data-verse="BGT_C10_V03" data-block-id="BGT_C10_V03_B01">अनस्यापि आदिः अनादिः ॥ ३ ॥</div>
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C11_V51">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन ।</span>
<span class="shloka-line">इदानीमस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः॥५१ ॥</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C10_V03" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C10_V03" data-id="BGT_C10_V03_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">स्वज्ञानान्मोक्षाख्यमहिमाऽत्रोच्यते ‘यो माम्’ इति । तत्र अजमित्युक्तत्वादनादिमिति पुनरुक्तिरित्यत आह
| verse_id = BGT_C11_V51
| id = BGT_C11_V51_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘दृष्ट्वेदं मानुषं रूपम्’ इति कृष्णरूपस्य मानुषत्वोक्तेः कथं नावरत्वमित्यत आह
अनस्येति ॥


किञ्चिदिति ॥
अनो मुख्यप्राणः ॥ ३ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V04" data-block-id="BGT_C10_V04" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">बुदि्धर्ज्ञानमसंमोहः क्षमा सत्यं दमः शमः ।</span><span class="shloka-line">सुखं दुःखं भवोभावो भयं चाभयमेव च॥४ ॥</span></span></div>


अन्यथोदाहृतवाक्यविरोधः स्यादित्यर्थः ॥ ५१ ॥</p>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C10_V04" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C10_V04" data-id="BGT_C10_V04_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">बुद्ध्यादिप्रदत्वमहिमा चोच्यते ‘बुद्धिः’ इति । तत्र बुद्धिज्ञानशब्दयोरेकार्थत्वमित्यतो बुद्धिशब्दस्यार्थान्तरत्वे स्मृतिमाह
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C11_V52">
बुद्धिरिति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम ।</span>
<span class="shloka-line">देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः॥५२ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C11_V52
| id = BGT_C11_V52_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘सुदुर्दर्शमिदं रूपम्’ इत्यत्र ‘देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिण एव वर्तन्ते, न तु पश्यन्ति’ इत्युक्तत्वात् कथमर्जुनादुत्तमैरधमैश्च विश्वरूपस्य दृष्टत्वमुच्यत इत्यतस्तद्वाक्यं यथावद्योजयति
बुत् बोधः । तदाश्रयत्वाज्जलधिरितिवत् तज्ज्ञानाश्रयोऽन्तः करणं बुद्धिरित्युच्यत इत्यर्थः ॥४॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V05" data-block-id="BGT_C10_V05" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोयशः ।</span><span class="shloka-line">भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः॥५ ॥</span></span></div>


य इति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C10_V05" data-block-id="bhashya-BGT_C10_V05">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C10_V05_B01" data-verse="BGT_C10_V05" data-block-id="BGT_C10_V05_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'बुदि्धर्बोधनिधित्वात् तदन्तःकरणमुच्यते'' ।</span></span> इति शब्दनिर्णये ।<br/>॥ ४-५ ॥</div>


अनेन यन्मम रूपं त्वं दृष्टवानसि, अस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणो ये देवास्तेऽपि यद्दृष्टवन्तस्तदिदं सुदुर्दर्शमिति योजना सूचिता भवति । अन्यथोक्तविरोध इति भावः ॥ ५२ ॥</p>
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितयां न्यायदीपिकायाम् एकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥</div>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V06" data-block-id="BGT_C10_V06" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा ।</span><span class="shloka-line">मद्भावा मानसा जाता येषां लोक इमाः प्रजाः॥६ ॥</span></span></div>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C10_V06" data-block-id="bhashya-BGT_C10_V06">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C10_V06_B01" data-verse="BGT_C10_V06" data-block-id="BGT_C10_V06_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahme-id">'मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।<br/>वसिष्ठश्च महातेजाः पूर्वे सप्तर्षयः स्मृऽताः'' ॥</span></span> इति ब्राह्मे ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahavishnupurana-id">'मनवो बोधवैशेष्याद् देवा ब्रह्मादयः स्मृऽताः ।<br/>विप्रादिवर्णभेदेन चत्वारो बहवोपि ते ।<br/>दीनत्वाद् देवनामानस्त्वन्ये ब्रह्मादिनामकाः ।<br/>अवैष्णवकृतो यज्ञो दीनैर्देवैस्तु भुज्यते ।<br/>वैष्णवैस्तु कृतो यज्ञो देवैर्हि मनुनामकैः ।<br/>मरीच्याद्यास्तु तत्पुत्रा मानवा नामतः स्मृऽताः ।<br/>तत्पुत्रपौत्रा मुनयस्तथा मानवमानवाः ।<br/>तेभ्यो मनुष्या इत्येषा सृष्टिर्विष्णोः समुत्थिता'' ॥</span></span> इति महाविष्णुपुराणे ॥॥ ६ ॥</div>


== अध्याय 12 ==
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C12_V01">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">एवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपासते ।</span>
<span class="shloka-line">ये चाप्यक्षरमव्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः॥१ ॥</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C10_V06" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C10_V06" data-id="BGT_C10_V06_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">न केवलं भूतानां बुद्ध्यादिकं मत्तो भवत्यपि तु सर्वभूतानि चेत्युच्यते ‘महर्षयः’ इति । तत्र प्रतिमन्वन्तरं सप्तर्षिभेदोक्तेरत्र के विवक्षिता इति चेत्पूर्वमन्वन्तरस्था एव । पूर्व इति विशेषणात् । के पूर्वमन्वन्तरस्था इत्यतस्तान् स्मृत्यैव दर्शयति
| verse_id = BGT_C12_V01
| id = BGT_C12_V01_Nyayadeepika
| text =


<h4 class="gr-vyakhya-head">द्वादशोऽध्यायः</h4>
॥ मरीचिरिति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">ॐ॥ एतदध्यायप्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति


॥ साधनेति ॥
ए चतुर्दशमनुषु चत्वारोऽत्र के विवक्षिता इत्यतो न केवलमत्र मनुपदेन प्रसिद्धमनवोऽपि तु सर्वदेवाः । तेषां चतुष्ट्वं विप्रादिवर्णविवक्षयेत्येत्र स्मृतिमाह


मोक्षसाधनयोरव्यक्तभगवदुपासनयोर्मध्ये प्रागुक्तभगवदुपासनस्याधिक्यनिर्णयोऽस्मिन्नध्याये क्रियत इत्यर्थः ।</p>
मनव इति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">ननु भगवदुपासनस्येवाव्यक्तोपासनस्यापि यदि मोक्षसाधनत्वं क्वचिदुक्तं स्यात्तदा ‘एवं सततयुक्ताः’ इति सन्दिह्य प्रश्नो युज्यते । न च तदस्ति, अतः कथमयं प्रश्न इत्यत आह


श्रिय इति ॥
मनु अवबोधन इति धातोः बोधवत्त्वान्मनव इत्युक्ते बोधस्य सर्वप्राणिसाधारणत्वात् को विशेषो देवादीनामित्यतो बोधवैशेष्यादित्युक्तम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु देवा इति वा ब्रह्माद्या इति वा प्रसिद्धप्रयोगं विहाय किमप्रसिद्धप्रयोगेणेत्यत आह


यः पुरुषः श्रीसमाराधनार्थं जातोऽसौ तदर्थमेव गृहान्निर्गतो भवति स श्रियम् उपदेष्ट्रुभ्यो गुरुभ्य एव स्वस्य वयो धत्ते । एवं श्रियमुपासीनाः पुरुषा अमृतत्वं यान्ति । तस्मिन् गुरुशिष्याख्ये मिथुने समीहितानि सत्यानि भवन्तीत्यर्थः ।</p>
दीनत्वादिति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">किं श्रिय उपासनं स्वातन्त्र्येणैव मोक्षसाधनमित्यतः श्रीप्रसादमुत्पाद्य ततो भगवत्प्रसादद्वारेणैवेति भावेन स्मृतिमाह


श्रीरिति  ॥
देवादिशब्दानामसुरसाधारणत्वान्मनुशब्दस्यैव देवेष्वसाधारणत्वात् तस्यैव प्रयोग इति भावः । द्विविधदेवानां कुत्र विनियोग इत्यत आह


श्रीप्रसादस्य भगवत्प्रसादोत्पादकत्वं कुत इत्यतः श्रियोऽतिमहिमानमाह
अवैष्णवेति ॥


अव्यक्तमिति ॥
एतेनैव ‘एषां लोक इमाः प्रजाः’ इत्यस्याप्यभिप्रायो वर्णितो भवति । ६ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V07" data-block-id="BGT_C10_V07" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः ।</span><span class="shloka-line">सोविकम्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः॥७ ॥</span></span></div>


एवम्भूता चेत् श्रीस्तर्हि तत्प्रसादः स्वयमेव पुरुषार्थहेतुः किं न स्यात्? ईश्वरप्रसादसाधनत्वं तस्य किमर्थमुच्यत इत्यत आह
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C10_V07" data-block-id="bhashya-BGT_C10_V07">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C10_V07_B01" data-verse="BGT_C10_V07" data-block-id="BGT_C10_V07_B01">'युज्यते येन योगोसावुपायः शक्तिरेव वा'' । इति च । विशिष्टभवनं विभूतिः । महत्त्वम् । विविधभवनं वा । योगः सामर्थ्यम् ॥ ७ ॥</div>


तस्या इति ॥
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C10_V07" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C10_V07" data-id="BGT_C10_V07_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">उक्तमाहात्म्यज्ञाने फलमुच्यते ‘एताम्’ इति । तत्र कर्मसमाधियोगयोरत्रानुक्तेः कथमेतं योगमित्युच्यत इत्यतो नात्र कर्मयोगादिर्विवक्षित इति भावेन योगशब्दस्यार्थान्तरं स्मृत्या दर्शयति


श्रियोऽपि विष्णोः परमत्वान्न तत्प्रसादस्य स्वातन्त्र्येण पुरुषार्थसाधनत्वं, किन्तु विष्णुप्रसादसाधनत्वेनैवेत्यर्थः । विष्णोः महद्ब्रह्मभूतश्रिय उत्तमत्वे हेतुमाह
॥ युज्यत इति ॥


य इति ॥
युज्यते उपेयं सम्भवतीत्यर्थः। शक्तिश्च, युज्यते शक्यमनयेति योग इत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वत्राणिमाद्यैश्वर्यस्यानुक्तत्वात् कथमेतां विभूतिमित्युच्यत इत्यत आह


एवं श्रुतिपुराणवाक्येभ्यो विष्णूपासनस्येवाव्यक्तोपासनस्यापि मोक्षसाधनत्वप्रतीतिजातया भगवदुपासनं वाऽव्यक्तोपासनं वा उत्तमं मोक्षसाधनमिति शङ्कयोत्तमसाधनं पृच्छतीत्यर्थः ।</p>
विशिष्टेति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">यदि भगवदुपासनस्येव श्रिय उपासनस्यापि मोक्षसाधनत्वं प्रतीयेत तर्हि तद्विषय एव प्रश्नः कर्तव्यः । अव्यक्तोपासनविषये किमर्थं क्रियत इत्यत आह


कूटस्थ इति ॥
अभिप्रायमाह


कूटस्थोऽक्षर उच्यते इत्युपरितनवाक्ये चित्प्रकृतावेव प्रयुक्तकूटस्थाक्षरशब्दयोरत्राप्यव्यक्ते प्रयुक्तत्वेनाव्यक्तं चित्प्रकृतिरेव । अतः चित्प्रकृत्युपासनस्य मोक्षसाधनत्वप्रतीत्याऽव्यक्तोपासनविषये प्रश्नो युक्त एवेति भावः ।</p>
महत्त्वमिति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">एतेन ‘इत्यादिश्रुतिभ्यः’, ‘अव्यक्तोपासनात्’ इत्यस्याप्यनवद्यत्वं सिध्यति । नन्वव्यक्तादिशब्दानां परब्रह्मणि मुख्यत्वादत्र तत्किं विवक्षितं न स्यादित्यत आह


अन्यथेति ॥
महत्त्वं च सुरगणाद्यविज्ञेयतयोक्तमिति भावः । ‘वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः’ इति पृष्टे महत्त्वस्यानुक्तत्वात् कथं विभूतिशब्दो महत्त्वार्थ इत्यत आह


यद्यत्राव्यक्तशब्देन परं ब्रह्मोच्यते तर्हि त्वदुपासकाव्यक्तोपासकानां मध्ये क उत्तम इति भगवतोऽव्यक्तस्य च भेदेनार्जुनप्रश्नोऽनुपपन्नः स्यादित्यर्थः। कुतोऽनुपपन्न इत्यतोऽर्जुनेनैव भगवतः परब्रह्मत्वस्योक्तत्वादित्याह
विविधेति ॥


परमिति ॥</p>
तत्र विविधभवनं विभूतिशब्देनाभिप्रेतमिति भावः। अस्तु योगशब्दस्योपायादिवाचित्वम् । तथाप्यत्र कोऽप्युपायो नोक्त इत्यतोऽत्र शक्तिरेवार्थः । सा चोक्तेति भावेनाह
<p class="gr-vyakhya-para">अन्ये त्वत्राव्यक्तपदेन यत्किञ्चिच्छून्यापरनामकं निर्गुणं ब्रह्मोच्यत इति मन्वानाः तदुपासकेश्वरोपासकयोः कोऽधिक इति प्रश्नार्थं कल्पयित्वाऽव्योक्तोपासकानामेवाधिक्यं परिहारे कथ्यत इति वदन्ति । तान् प्रत्याह


ये त्विति ॥
योग इति ॥


‘ते मे युक्ततमा मताः’ इति भगवता स्वोपासकानामुत्तमत्वमुक्त्वा ‘मय्येव’ इति मदुपासकानामेवोत्तमत्वात् मदुपासक एव भवेति स्फुटमुक्तत्वादव्यक्तोपासकानामाधिक्यं वदतामपलापकत्वमेव । ततश्च साहसिकत्वात् ‘अहो नष्टा एते’ इति शोकविषयत्वमेव, न तु परिहारं वक्तुंु प्रतिवादित्वमित्यर्थः ॥१॥</p>
७ ॥</p></div></div></div></div></div>
}}
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V08" data-block-id="BGT_C10_V08" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते ।</span><span class="shloka-line">इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः॥८ ॥</span></span></div>
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C12_V02">
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C10_V08" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C10_V08" data-id="BGT_C10_V08_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">उक्तार्थे विश्वासोत्पादनार्थं सन्ति च तथा भजन्त इत्युच्यते ‘अहम्’ इति । तत्र ‘अहं सर्वस्य प्रभवः’ इत्यादिनैव मामित्यस्य सिद्धत्वात् किं पुनः भजन्ते माम् इत्युच्यत इत्यत आह
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">मय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते ।</span>
<span class="shloka-line">श्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मताः॥२ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C12_V02
| id = BGT_C12_V02_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">ननु चेष्टावत्याः श्रियोऽचलत्वम् ‘अचलम्’ ध्रुवम् इति कथमुच्यत इत्यतः स्मृत्यैव तद्घटयति
भजन्ते मामिति ॥


नेति ॥
मामित्यनुक्ते जीवैश्वरैक्याभिप्रायेण स्वात्मानमुद्दिश्याहमेव सर्वस्य प्रभव इत्यादि मत्वा भजन्त इति प्रतीतिः स्यात् । तन्निवृत्त्यर्थं मामित्युक्तमित्यर्थः ॥ ८ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V09" data-block-id="BGT_C10_V09" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् ।</span><span class="shloka-line">कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च॥९ ॥</span></span></div>


‘अनिर्देश्यमव्यक्तमचिन्त्यं पर्युपासते’ इति व्याहतम् । अनिर्देश्याव्यक्ताचिन्त्यस्योपासनायोगादित्यतः अनिर्देश्यत्वादिकमुपास्यत्वाविरोधेन स्मृत्यैव घटयति
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C10_V09" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C10_V09" data-id="BGT_C10_V09_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">प्राणानां भगवद्गतत्वं कथमित्यत आह


सूक्ष्मत्वादिति ॥</p>
मद्गतेति ॥९ ॥</p></div></div></div></div></div>
<p class="gr-vyakhya-para">मदुपासका एवोत्तमा इत्युच्यते
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V10" data-block-id="BGT_C10_V10" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् ।</span><span class="shloka-line">ददामि बुदि्धयोगं तं येन मामुपयान्ति ते॥१० ॥</span></span></div>


‘मयि’ इति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V11" data-block-id="BGT_C10_V11" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः ।</span><span class="shloka-line">नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता॥११ ॥</span></span></div>


त्वदुपासकानामिवाव्यक्तोपासकानामपि मोक्षसद्भावात् कथं तेषामुत्तमत्वमित्यतोऽव्यक्तोपासकानां मोक्षमङ्गीकृत्य सहेतुकं स्वोपासकानामुत्तमत्वमुच्यते ‘ये त्वक्षरम्’ इति । अत्रोच्यमानभगवत्प्राप्तिः न केवलं शाक्तेयानामिति भावेन ‘मयि’ इत्यादिकं श्रुत्यैव व्याचष्टे
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C10_V11" data-block-id="bhashya-BGT_C10_V11">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C10_V11_B01" data-verse="BGT_C10_V11" data-block-id="BGT_C10_V11_B01">'भजन्ते माम्'' इत्यनेन जीवेश्वरैक्यशङ्कां निवर्तयति ॥ ८ ॥
मद्गतप्राणाः मद्विषयचेष्टाः ॥ ९ ॥</div>


अविष्णुज्ञैरिति ॥
</div>
<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>


अत्र ‘ध्यायीत नित्यदा’ इत्यन्तेन परीत्युपसर्गाभिप्राय उक्तो भवति । ‘तेन तुष्टा’ इत्यनेन ‘ते प्राप्नुवन्ति मामेव’ इत्यस्याभिप्राय उक्तो भवति ।</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V12" data-block-id="BGT_C10_V12" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान् ।</span><span class="shloka-line">पुरुषं शाश्वतं दिव्यमादिदेवमजं विभुम्॥१२ ॥</span></span></div>
<p class="gr-vyakhya-para">एवमव्यक्तोपासनस्य मोक्षसाधनत्वेऽपि न तदेवोत्तमं मन्तव्यमिति भावेनाह


तथापीति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V13" data-block-id="BGT_C10_V13" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आहुस्त्वामृषयः सर्वे देवर्षिर्नारदस्तथा ।</span><span class="shloka-line">असितो देवलो व्यासः स्वयं चैव ब्रवीषि मे॥१३ ॥</span></span></div>


उपासते श्रिया सहेति शेषः । अनेन ‘मय्यावेश्य’ इत्युक्तार्थं भवति । अव्यक्तोपासकानामपि मोक्षसद्भावे कथं भगवदुपासकानामुत्तमत्वमित्यत आह
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V14" data-block-id="BGT_C10_V14" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सर्वमेतदृतं मन्ये यन्मां वदसि केशव ।</span><span class="shloka-line">न हि ते भगवन्व्यक्तिं विदुर्देवा न दानवाः॥१४ ॥</span></span></div>


यत इति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V15" data-block-id="BGT_C10_V15" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम ।</span><span class="shloka-line">भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते॥१५ ॥</span></span></div>


अनेन ‘क्लेशः’ इति व्याख्यातं भवति ।</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V16" data-block-id="BGT_C10_V16" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।</span><span class="shloka-line">याभिर्विभूतिभिर्लोकानिमांस्त्वं व्याप्य तिष्ठसि॥१६ ॥</span></span></div>
<p class="gr-vyakhya-para">उक्तप्रकारेण पर्युपासनम् इन्द्रियग्रामातिनियमनं, सर्वत्र समबुद्धित्वम्, सर्वभूतहितेरतत्वादिसुष्ट्वाचारमन्तरेण अव्यक्तप्रसादाभावात् परमश्रद्धामात्रयुक्तानां सुष्ट्वाचारादेरौन्येऽपि भगवत्प्रसादसम्भवात् क्लेशाधिक्यं ज्ञातव्यम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इतश्च भगवदुपासनमेवोत्तममित्याह


विष्णुनेति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V17" data-block-id="BGT_C10_V17" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कथं विद्यामहं योगिंस्त्वां सदा परिचिन्तयन् ।</span><span class="shloka-line">केषु केषु च भावेषु चिन्त्योसि भगवन्मया॥१७ ॥</span></span></div>


श्रिया सह भगवदुपासने द्वयोरपि परमप्रसादसम्भवेनाचिरान्मोक्षो भवति ।पृथगव्यक्तोपासनपक्षे तु किञ्चिद्भगवदुपासनं कृत्वा बहुकालं पृथक् श्रियमुपास्य पुनः श्रिया सह निरन्तरं भगवदुपासनं कर्तव्यम् । ततो मुक्तिश्चिरेणैव भवतीत्यतोऽपि भगवदुपासनमेवाधिकमिति भावः । अनेन ‘ये तु सर्वाणि’ इत्येतदुक्तार्थं भवति । हेतुद्वयेनोक्तं विष्णूपासनस्याधिक्यमुपसंहरति
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V18" data-block-id="BGT_C10_V18" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">विस्तरेणात्मनो योगं विभूतिं च जनार्दन ।</span><span class="shloka-line">भूयः कथय तृप्तिर्हि शृृण्वतो नास्ति मेमृतम्॥१८ ॥</span></span></div>


॥ तस्मादिति ॥
<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>


तेषामाधिक्यं चेति शेषः । ये नित्ययुक्तास्ते युक्ततमा इत्ययुक्तम् । एकार्थत्वादित्यत आह
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V19" data-block-id="BGT_C10_V19" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।</span><span class="shloka-line">प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे॥१९ ॥</span></span></div>


युक्तेति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V20" data-block-id="BGT_C10_V20" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः ।</span><span class="shloka-line">अहमादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च॥२० ॥</span></span></div>


नित्ययुक्तपदं नित्योद्युक्तत्वार्थमिति च द्रष्टव्यम् ॥ २ ॥</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V21" data-block-id="BGT_C10_V21" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आदित्यानामहं विष्णुर्ज्योतिषां रविरंशुमान् ।</span><span class="shloka-line">मरीचिर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी॥२१ ॥</span></span></div>
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C12_V06">
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V22" data-block-id="BGT_C10_V22" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">वेदानां सामवेदोस्मि देवानामस्मि वासवः ।</span><span class="shloka-line">इंद्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना॥२२ ॥</span></span></div>
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः ।</span>
<span class="shloka-line">अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते॥६ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C12_V06
| id = BGT_C12_V06_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘ये तु सर्वाणि’ इत्यत्रानन्ययोगेन भगवदुपसनस्योत्तमत्वमुच्यते । अतः कथं श्रिया सहितभगवदुपासनस्य आधिक्यकथनपरतयैतद्व्याख्यायत इत्याशङ्कां प्रमाणवाक्येनैव परिहरति
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C10_V22" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C10_V22" data-id="BGT_C10_V22_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">अत्र विभूतिरूपप्रश्ने ‘अहं ज्योतिषां रविः’ इत्याद्युच्यते । तत्र स्वजात्यादिविशिष्टवस्तून्येव भगवतो विभूतिरूपाणीत्यन्यथाप्रतीतिं स्मृत्यैव निवारयति


॥ विष्णोरिति
येषामिति ॥


नात्रानन्ययोगपदेन अन्योपासनसम्बन्धो निषिध्द्यते । किन्त्वन्यस्य भगवदधीनत्वं तत्परिवारत्वं विनोपासनम् । अतो युक्तं प्राचीनव्याख्यानमिति भावः ।</p>
स्वजातेरिति  ॥
<p class="gr-vyakhya-para">ननु यदि भगवदुपासकानामिवाव्यक्तोपासकानामपि मोक्षश्रवणात् तदुपासनविषये किमुत्तममिति प्रश्नः क्रियते तर्हि ‘ज्ञात्वा शिवं शान्तिमत्यन्तमेति’, ‘हरिं हरं विरिञ्चं च ज्ञात्वा मुच्येत संसृतेः’ इत्यन्यदेवतोपासनस्यापि मोक्षहेतुत्वश्रवणात् तद्विषये किमिति प्रश्नो न क्रियत इत्याशङ्कां सिंहावलोकनन्यायेन परिहरति


॥ अन्तवदिति ॥
स्वजात्येकदेशाद्युपलक्षणम् । तदेव प्रपञ्चयति


अन्यदेवतोपासनाया मोक्षसाधनत्वस्य पूर्वमेव निषिद्धत्वेन श्रुत्यादौ तदुक्तावपि तस्यान्यार्थत्वं कल्पयित्वाऽव्यक्तोपासनविषय एव प्रश्नः कृतो नान्यदेवतोपासनविषय इति भावः । तर्हि सामान्यतो भगवदन्योपासनस्य मोक्षसाधनत्वस्य पूर्वमेव निषिद्धत्वेनाव्यक्तोपासनस्यापि तदभावप्राप्तेस्तद्वचनानामप्यर्थान्तरम् अकल्पयित्वा किमिति तद्विषये प्रश्नः क्रियत इत्यत उक्तम्
ब्रह्मेति ॥


लक्ष्म्या इति ॥
आधिक्यहेतुरित्यादौ ब्रह्मण इत्यादि शेषः ॥ २२ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V23" data-block-id="BGT_C10_V23" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">रुद्राणां शङ्करश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम् ।</span><span class="shloka-line">वसूनां पावकश्चास्मि मेरुः शिखरिणामहम्॥२३ ॥</span></span></div>


सामान्यतो भगवदन्योपासनस्य मोक्षसाधनत्वनिषेधेऽपि लक्ष्म्याः भगवदतिप्रियत्वेनान्येभ्यो विशेषसद्भावात् तदुपासनस्य मोक्षसाधनत्वसम्भवेन निषेधस्य तदतिरिक्तोपासनविषयत्वं कल्पयित्वाऽर्जुनेनान्योपासनविषयप्रश्नमकृत्वाऽप्यव्यक्तोपासनविषय एव प्रश्नः कृत इति भावः ॥ ६ ॥</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V24" data-block-id="BGT_C10_V24" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पुरोधसां च मुख्यं मां विदि्ध पार्थ बृहस्पतिम् ।</span><span class="shloka-line">सेनानीनामहं स्कन्दः सरसामस्मि सागरः॥२४ ॥</span></span></div>
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C12_V12">
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V25" data-block-id="BGT_C10_V25" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम् ।</span><span class="shloka-line">यज्ञानां जपयज्ञोस्मि स्थावराणां हिमालयः॥२५ ॥</span></span></div>
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासात् ज्ञानाद्ध्यानं विशिष्यते ।</span>
<span class="shloka-line">ध्यानात्कर्मफलत्यागस्त्यागाच्छान्तिरनन्तरम्॥१२ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C12_V12
| id = BGT_C12_V12_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">मदुपासनस्याधिकत्वात्तदेव कुरु । तदलाभे मां जानीहि । तदभावे चाभ्यासयोगेन मां जानीहि । तदभावे च मत्कर्मपरो भव । तदशक्तौ च मद्योगमाश्रितः कर्मफलत्यागं कुर्वित्युच्यते ‘मयि’ इति । तत्र मत्कर्मकृत्त्वमेव मद्योगः । अतः कथमेतदित्यतः स्मृत्यैव व्याचष्टे
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V26" data-block-id="BGT_C10_V26" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः ।</span><span class="shloka-line">गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः॥२६ ॥</span></span></div>


वैष्णवानीति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V27" data-block-id="BGT_C10_V27" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">उच्चैःश्रवसमश्वानां विदि्ध माममृतोद्भवम् ।</span><span class="shloka-line">ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम्॥२७ ॥</span></span></div>


सर्वकर्माणि वैष्णवानि करोतीति योजना । विष्णुविषयतया करोतीत्यर्थः। अर्चामार्चनं प्रतिमास्नापनम् । आदिपदेन ध्यानं च ग्राह्यम् । तद्योगमात्रवान् तत्कर्मत्वोपायमात्रवान् । अनेन मद्योगमिति मत्कर्मत्वयोगमिति व्याख्यातम् । यदि भगवत्कर्मत्वं कामयते तर्ह्येव तद्योगो भवति । न तु काम्येनान्योपासनादिनेत्यर्थः । अनेन ‘सर्वकर्म’ इत्युक्तार्थं भवति । भगवदुपासनेऽपि तारतम्यमाह
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V28" data-block-id="BGT_C10_V28" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक् ।</span><span class="shloka-line">प्रजनश्चास्मि कन्दर्पः सर्पाणामस्मि वासुकिः॥२८ ॥</span></span></div>


असम्यगिति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V29" data-block-id="BGT_C10_V29" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम् ।</span><span class="shloka-line">पितॄणामर्यमा चास्मि यमः संयमतामहम्॥२९ ॥</span></span></div>


ध्यानालाभे ज्ञानं, तदलाभेऽभ्यास इत्येतत्समर्थ्यते‘श्रेयो हि’ इति । तदनेन व्याख्यातं भवति । ज्ञानपूर्वध्यानेऽपि सकामान्निष्काममेवाधिकमित्याह
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V30" data-block-id="BGT_C10_V30" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम् ।</span><span class="shloka-line">मृगाणां च मृगेन्द्रोहं वैनतेयश्च पक्षिणाम्॥३० ॥</span></span></div>


तस्मादिति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V31" data-block-id="BGT_C10_V31" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम् ।</span><span class="shloka-line">झषाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी॥३१ ॥</span></span></div>


तत्र हेतुमाह
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V32" data-block-id="BGT_C10_V32" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन ।</span><span class="shloka-line">अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम्॥३२ ॥</span></span></div>


तस्मादिति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V33" data-block-id="BGT_C10_V33" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अक्षराणामकारोस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च ।</span><span class="shloka-line">अहमेवाक्षयः कालो धाताहं विश्वतोमुखः॥३३ ॥</span></span></div>


अनेन ‘ध्यानात्’ इत्येतद् व्याख्यातं भवति ।</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V34" data-block-id="BGT_C10_V34" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मृत्युः सर्वहरश्चाहं उद्भवश्च भविष्यताम् ।</span><span class="shloka-line">कीर्तिः श्रीर्वाक् च नारीणां स्मृऽतिर्मेधा धृतिः क्षमा ॥३४ ॥</span></span></div>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वत्र त्यागाच्छान्तिः फलमुच्यते । अतः कथमुच्यते तस्मान्मुक्तिरितीत्यत आह


शान्तिरिति  ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V35" data-block-id="BGT_C10_V35" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">बृहत्साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम् ।</span><span class="shloka-line">मासानां मार्गशीर्षोहं ऋतूनां कुसुमाकरः॥३५ ॥</span></span></div>


नन्वत्र कर्मफलत्यागमात्रस्यैव ध्यानाधिक्यमुच्यत इति किं नेष्यते? ज्ञानपूर्वं ध्यानसाहित्यं किमुच्यते? इत्यतो वाऽऽह
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V36" data-block-id="BGT_C10_V36" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ।</span><span class="shloka-line">जयोस्मि व्यवसायोस्मि सत्त्वं सत्त्ववतामहम्॥३६ ॥</span></span></div>


शान्तिरिति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V37" data-block-id="BGT_C10_V37" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">वृष्णीनां वासुदेवोस्मि पाण्डवानां धनञ्जयः ।</span><span class="shloka-line">मुनीनामप्यहं व्यासः कवीनामुशना कविः॥३७ ॥</span></span></div>


अत्र त्यागस्य शान्तिपदोदितमुक्तिहेतुत्वमुच्यते । न च तत्केवलत्यागग्रहणे युक्तम् । ‘सन्न्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः’ इत्युक्तत्वात् । ज्ञानपूर्वकध्यानसहितत्यागस्य तत्सम्भवात् स एवात्र विवक्षित इति भावः ॥ १०-१२ ॥</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V38" data-block-id="BGT_C10_V38" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम् ।</span><span class="shloka-line">मौनं चैवास्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवतामहम्॥३८ ॥</span></span></div>
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C12_V17">
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V39" data-block-id="BGT_C10_V39" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन ।</span><span class="shloka-line">न तदस्ति विना यत्स्यात् मया भूतं चराचरम्॥३९ ॥</span></span></div>
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">यो न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति ।</span>
<span class="shloka-line">शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान् यः स मे प्रियः॥१७ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C12_V17
| id = BGT_C12_V17_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">‘ये तु सर्वाणि कर्माणि इत्यादि प्रपञ्च्यते
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V40" data-block-id="BGT_C10_V40" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नान्तोस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परन्तप ।</span><span class="shloka-line">एष तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मया॥४० ॥</span></span></div>


‘ओष्टा’ इति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C10_V40" data-block-id="bhashya-BGT_C10_V40">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C10_V40_B01" data-verse="BGT_C10_V40" data-block-id="BGT_C10_V40_B01">'येषां विष्णुस्वरूपाणां सन्निधेरन्यवस्तुषु ।
विशिष्टत्वं स्वजातेः स्याद् विभूत्याख्यानि तानि तु ।
ब्रह्मनामा ब्रह्मगतः सर्वदैवतसञ्चयात् ।
आधिक्यहेतुर्भगवान् सामस्थः सामनामकः ।
आधिक्यहेतुर्वेदेभ्यस्तथाश्वत्थस्थितो हरिः ।
उत्कर्षहेतुर्वृक्षेभ्यो य एवाश्वत्थनामकः'' ॥ इत्यादि विभूतितत्त्वे ।
'केषु केषु च भावेषु'' इत्युक्तत्वाच्च ब्रह्मादिजीवेभ्योन्यदेव विभूतिरूपम् ।
'द्विविधं वैभवं रूपं प्रत्यक्षं च तिरोहितम् ।
कपिलव्यासकृष्णाद्यं प्रत्यक्षं वैभवं स्मृऽतम् ।
भिन्नं ब्रह्मादिजीवेभ्यो जडेभ्यश्चापि तद्गतम् ।
स्वजात्याधिक्यदं तेषां तत् तिरोहितवैभवम्'' ॥ इत्यादि च ।
'आत्माततगुणत्वेन रवज्ञेयो यतो रविः ।
उदवन्मेघचलनान्मरीचिः साम साम्यतः ।
सुखात् सुखत्वात्तु शशी वेदो वेदनतो हरिः ।
वासवर्ती वासवोसौ चेतोनेता तु चेतना ।
पालकैर्वननीयत्वात् पवनो बोधनान्मनः ।
पावकः शोधनान्मेरुरीरो यन्मास्य सागरः ।
सारस्य गरणात् स्कन्दो जगतः स्कन्दनाद् भृगुः ।
भर्जनाज्जपयज्ञश्च जातपो याज्य एव च ।
अश्वाकारस्थितोश्वत्थ ऐरा श्रीश्च तदाश्रयः ।
ऐरावतो नराणां यद् दद्यात् सर्वं स नारदः ।
ह्रीश्रीसमाश्रयत्वाच्च हिमालय इतीरितः ।
वर्ज्यत्वादरिभिर्वज्रो वैनतेयो नतास्पदः ।
वासुकिर्वाससुखदः कन्दर्पः सुखभेदपः ।
अर्यमा ज्ञेयमातृत्वात् काल आकालनादपि ।
वरुणो वरणाद् द्वन्द्वो द्विरूपोन्तर्बहिर्यतः ।
मकरो मानकर्तृत्वाद् यमः संयमनाद् विभुः ।
प्रह्लादः स महानन्दो मृगेन्द्रो मृगयत्पतिः ।
जाह्नवी जहतां स्थानमध्यात्मं चात्मनां पतिः ।
विद्या ज्ञप्तिस्वरूपत्वाद् वादो वाच्यत्वतो हरिः ।
कीर्त्यो वक्ताश्रयः कीर्तिर्वाक् श्रीरिति च नामतः ।
स्मरणीयः स्मृऽतिर्मेधा क्षमारूपस्तथेर्यते ।
द्यूतं क्रीडापरत्वाच्च गायत्री त्राति गायकान् ।
सत्त्वं साधुगुणत्वाच्च दण्डनाद्दण्ड उच्यते ।
बृहत्सारोप्यमेयश्च बृहत्सामोशनोशतेः ।
शुभाशुभज्ञानकरः कुसुमाकर ईरितः ।
ज्ञानं ज्ञानात्मतो मौनं मुनीड््यो नीतिरानयन् ।
मार्गाणामन्तगत्वात्तु मार्गशीर्षः प्रकीर्तितः ।
सुखं पिबन् लीलयैव कपिलो व्यास एव च ।
विशिष्टत्वाद् विष्णुनामा विशिष्टप्राणसौख्यतः ।
एवं नानागुणैर्विष्णुर्नानानामभिरीरितः ।
नानाप्राण्यादिसंस्थश्च विभूतिरिति शब्दितः ।
शश्यादिषु विजातीयस्वाम्यदः सारदः क्वचित् ।
शर्वादिषु सजातीयश्रैष्ठ्यदत्वेन संस्थितः ।
शक्रोशनार्जुनाद्येषु सजातीयैकदेशतः ।
देवेष्वभ्यधिको ब्रह्मा यतो विष्णोरनन्तरः ।
कवित्वादिगुणेष्वेवं यत्समो नास्ति कश्चन ।
तथा भीमश्च पार्थेषु ज्ञानं यज्ञेषु चोत्तमम् ।
सुदर्शनश्चायुधेषु वेदेष्वृग्वेद एव च'' ॥ इत्यादि विभूतितत्त्वे ।
क्वचित् साम्न आधिक्यमभिमान्यपेक्षया 'ऋचः श्रीर्गीरुमाद्याश्च साम्नः प्राणशिवादयः'' इत्याद्यभिमानिभेदात् । तत्रापि यथायोग्यम् ।
॥ २१-४० ॥</div>


तत्र ‘सर्वारम्भपरित्यागी’ इत्येतदन्यथाप्रतीतिनिरासाय चतुर्धा व्याचष्टे
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C10_V40" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C10_V40" data-id="BGT_C10_V40_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">इतश्च न रव्यादिकमेव भगवतो विभूतिरूपं किन्तु तत्रस्थमेवेत्याह


अवैष्णवेति ॥
केष्विति ॥


उक्तार्थानुपपादयति
यद्यत्र रव्यादिकमेव विभूतिरूपं न तु तदन्तर्गतमिति स्यात् तदा ‘केषु केषु च भावेषु चिन्त्योऽसि’ इति प्रश्नाननुगुणत्वं परिहारस्य स्यादिति भावः । जीवपदं जडस्याप्युपलक्षणकम् । यदि तत्तत्पदार्थगतमेव विभूतिरूपं तर्हि ‘सिद्धानां कपिलो मुनिः’, ‘मुनीनामप्यहं व्यासः’, ‘वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि’, ‘रामः शस्त्रभृतामहम्’, ‘आदित्यानामहं विष्णुः’, इत्युक्तानां कपिलादीनामपि भगवद्रूपत्वाभावः स्यादित्याशङ्कां स्मृत्यैव परिहरति


सर्वेति ॥
॥ द्विविधमिति ॥


सर्वकर्मफलत्यागमित्यनेन सर्वारम्भफलपरित्यागेन सर्वारम्भपरित्यागीत्युक्तं सिध्द्यति । मयीत्यनेन सर्वारम्भाभिमानत्यागेन सर्वारम्भाणां भगवति समर्पणेन च सर्वारम्भपरित्यागीत्युक्तं सिध्द्यति । ‘मयि’ इति वाक्यस्य स्मृत्यैव तथा व्याख्यातत्वात् । आदिपदगृहीतेन ‘सर्वधर्मान् परित्यज्य’ इत्यादिनाऽवैष्णवारम्भपरित्यागेन सर्वारम्भपरित्यागीत्युक्तं सिद्ध्यति । तस्य तथा सयुक्तिकं व्याकरिष्यमाणत्वात् ।</p>
वैभवं रूपं विभूतिरूपम् । अत्रापि स्वजातिपदमन्योपलक्षकम् । केषु केष्विति प्रश्नस्तिरोहितरूपविषय इति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘सर्वारम्भपरित्यागी’ इत्यस्य ‘शुभाशुभपरित्यागी’ इति प्रपञ्च्यमानत्वात् अवैष्णवारम्भपरित्यागीत्यादिक किं विशिष्याभिधीयत इत्यतस्तत्स्मृत्यैवोक्ताविरुद्धतया व्याचष्टे
<p class="gr-vyakhya-para">तत्तन्नामकं तत्तद्वस्तुगतं विभूतिरूपमित्युक्तम् । तत्र तत्तत्पदार्थैक्याभावे कथं तत्तन्नामकत्वमित्यतो योगवृत्त्या विभूतिरूपाणां तत्तन्नामकत्वं स्मृत्यैव दर्शयति


भक्तिमिति ॥
॥ आत्मेति ॥


उपलक्षणे चैतत् । तत्साधनतया वैष्णवारम्भांश्चेति ज्ञातव्यम् । ‘समदुःखसुखः’, ‘हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तः’ इत्येतन्नियमनिरासाय स्मृत्यैव व्याचष्टे
रवेण वेदशब्देन ईयते ज्ञायत इति रविः । इण् गताविति धातुः । मरशब्दोदितोदकवान् मेघो मरी । तं चालयतीति मरीचिः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सुखात्सुखमतिसुखं शशम् । तद्वान् शशी ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">साम साम्यतः, वेदो वेदनतः इत्यनेन सामवेदोऽस्मीत्येतद् व्याख्यातम् । वासः सर्वदेशः । तत्र वर्तत इति वासवः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">पाः पालकाः, तैर्वननीयत्वाद् भजनीयत्वात् पवनः । वन षण सम्भक्ताविति धातुः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">पव शुद्धाविति धातोः शोधनात्पावकः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मा नास्ति ईरः प्रेरको यस्येति मेरः । तच्छीलत्वान्मेरुः । ताच्छील्यार्थादुनस्तथेत्युक्तेः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सारस्य सारविषयस्य गरणाद् भोक्तृत्वादित्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">स्कन्दनं स्वतो निष्कासनमिति यावत् । भर्जनाद्विरोधिनामिति शेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">जाः जाताः । तान् पातीति जपः, याज्यत्वाद् यज्ञ इति जपयज्ञः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अश्ववत् स्थित इत्यश्वत्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">‘तदैरं मदीयं सरः’ इत्यादेः ऐरं श्रीः । ताम् अवतीत्यैरावतः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नराणामपेक्षितं नारं, तद्ददातीति नारदः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ह्रीमाऽऽलय एव हिमालयः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">विशेषेण नता विनताः । तदास्पदतया तत्सम्बन्धी वैनतेयः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">वासस्य कं सुखं वासकम् । तदेवाधिक्येऽधिकमित्यतो वासुकम् । दातृत्वेन तद्वान् वासुकिः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कस्य सुखस्य दराः प्रभेदाः कन्दराः । तान् पिबति अनुभवतीति कन्दर्पः । पा पान इति धातुः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ऋगताविति धातोरर्यं ज्ञेयम् । तन्माति जानातीत्यर्यमा ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कल ज्ञान इति धातोराकलनं ज्ञानम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">वरं णं सुखं यस्यासौ वरुणः। ‘णो हि निर्वृतिवाचकः’ इत्युक्तेः । वृणोतीति वरुण इति वा ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">माङ् मान इति धातोर्मा ज्ञानम् । ‘ऊनार्थे चोनमिष्यते’ इत्यतो लोकस्याल्पं मां करोतीति मकरः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">स्वात्मानं मृगयन्तो भक्ता मृगाः । तदधिपतित्वात् मृगेन्द्रः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">असारतया संसारं जहतो अवतीति जाह्नवी । स्थानमाश्रयः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">आत्मनोऽधिकृत्य पतित्वेन वर्तत इत्यध्यात्मम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कीर्त्यत्वात् कीर्तिः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">वक्तृत्वाद् वाक् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">श्रयत इति श्रीः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तथेर्यते मेघा क्षमेतीर्यते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">दिवु क्रीडेत्यादिधातोः क्रीडापरत्वाद् द्यूतम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">गायकान्, स्वस्येति शेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">बृहत्सारो बृहत्सः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अमेयत्वादम इति बृहत्साम ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">उशतेः स्वर्गादीच्छावत्त्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">उश इच्छायामिति धातोः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कुत्सितां सुष्टुभूतां च मां ज्ञानं लोकस्य करोतीति कुसुमाकरः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ईड्यत्वेन मुनिसम्बन्धित्वान्मौनम् । ‘सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम्’ इति श्रुतेः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मार्गाणां शीर्षस्थानत्वान्मार्गः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कं सुखं पिबत्यनुभवति लीलयेति कपिलः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">विशिष्टा आसा स्थितिर्यस्यासौ व्यासः । ‘षकारः प्राणः’ इति श्रुतेः, णशब्दस्य निर्वृतिवाचकत्वाद् विशिष्टसुखचेष्टाशीलत्वाद् विष्णुः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">शश्यादिषु विजातीयस्वाम्यदः, नक्षत्रादीनां विजातीयत्वात् । सत्त्वं सत्त्ववतामहमित्यादौ धर्मिषु सत्त्वादिसारदत्वेनोक्तः । रुद्राणां शङ्कर इत्यादौ शङ्करादीनां सजातीयश्रैष्ठ्यदत्वेनोक्तः । देवानामस्मि वासवः, कवीनामुशना कविः, पाण्डवानां धनञ्जयः, यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि, आयुधानामहं वज्रं, वेदानां सामवेदोऽस्मीत्यादौ सजातीयैकदेशतः श्रैष्ठ्यदो वासवादीनामुक्तः । वासवादीनां सजातीयैकदेशत एव श्रैष्ठ्यं कुत इत्यत आह


प्राय इति ॥
देवेष्विति ॥


तथोच्यते सुखादिषु समो हर्षादिवर्जित उच्यते । एवं चेदल्पवैषम्यादेर्विद्यमानत्वात् कथं तदभावोक्तिरित्यत आह
देवादिषु ब्रह्मादीनामेव श्रेष्ठत्वाद् वासवादीनां सजातीयैकदेशत एव श्रैष्ठ्यमित्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं वेदेष्वृग्वेदस्याधिक्यात्साम्नः सजातीयैकदेशत एव श्रेष्ठत्वमिति तदयुक्तम् । क्वचित्सामवेदस्य ऋग्वेदादप्याधिक्यस्योक्तत्वादित्यत आह


यथेति ॥
क्वचिदिति ॥


मुख्यार्थ एव किं न स्यादित्यत आह
यत्र सामवेदस्य ऋग्वेदादाधिक्यमुच्यते तत्र सामवेदाभिमानिदेवताया एव ऋग्वेदाभिमानिदेवताधिक्यविवक्षयैवोच्यते, न तु वेदस्वरूपविवक्षया । अतो न विरोध इति भावः । भवेदेतद्यदि सामवेदाभिमानिदेवताभ्यो ऋग्वेदाभिमानिदेवता अन्या भवेत्तदेव कुत इत्यत आह


न हीति ॥
ऋच इति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु सामवेदाभिमानिनां प्राणशिवादीनाम् ऋग्वेदाभिमानिलक्ष्म्यादिभ्यः श्रैष्ठ्याभावात् कथं सामवेदस्य ऋग्वेदादाधिक्योक्तिरभिमानिदेवतापेक्षयाऽप्युपपद्यत इत्यत आह


ननु हर्षस्य गुणत्वात् कथं तत्परित्यागोऽपेक्षिततयोच्यत इत्यतो हर्षशब्दस्य हेयार्थतां स्मृत्यैव दर्शयति
तत्रापीति ॥


॥ हृतिरिति॥
अभिमानिष्वपि यथासम्भवमाधिक्यं ग्राह्यमित्यर्थः । यदा सामवेदस्य ऋग्वेदाधिक्यमुच्यते तदा सामवेदाभिमानिनः प्राणस्य विवक्षायाम् ऋग्वेदाभिमानिसरस्वत्याद्याधिक्यं ग्राह्यम् । यदा शिवस्य विवक्षा तदोमाद्याधिक्यं ग्राह्यमित्याद्युक्तं भवति ॥२७-४० ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V41" data-block-id="BGT_C10_V41" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा ।</span><span class="shloka-line">तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोंशसम्भवम्॥४१ ॥</span></span></div>


मनस इति शेषः ।</p>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C10_V41" data-block-id="bhashya-BGT_C10_V41">
<p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘ओष्टा’ इत्यादावद्वेषादिमतां प्रियत्वमात्रमुक्त्वा ‘ये तु धर्म्यामृतम्’ इत्यत्र श्रद्धादिमतामतिप्रियत्वं किं निमित्तमुच्यत इत्यत आह
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C10_V41_B01" data-verse="BGT_C10_V41" data-block-id="BGT_C10_V41_B01">मम तेजोंशेन संयुक्तं भवति ॥ ४१ ॥</div>


व्यस्तेनेति ॥
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C10_V41" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C10_V41" data-id="BGT_C10_V41_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">विभूतीनां सङ्क्षेपमुक्त्वा विस्तर उच्यते ।


‘ओष्टा’ इत्यादौ यत् पृथक् पृथक् साधनमुक्तं तत्तन्मात्रेण प्रियत्वमुक्तम् । ‘ये तु’ इत्यत्राद्वेष्टेत्यादिप्रागुक्तसमस्तसाधनेनातीवप्रियत्वम् । व्यस्तात् समस्तस्याधिक्यादिति भावः ।</p>
यद्यदिति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘ओष्टा ’ इत्यादावद्वेषादिसाधनेन प्रियत्वमुच्यते, ‘ये तु ’ इति भक्त्याऽतीव प्रियत्वमुच्यत इति किं न स्यात् भक्तेः सर्वसाधनोत्तमत्वादित्यत आह


भक्तिरिति ॥
तत्र यद्यद्विभूत्यादिमत्तत्तन्मयाऽधिष्ठितमित्यनुक्त्वा मम तेजोंऽशासम्भवमिति स्वांशजातत्वं तस्य किमर्थमुच्यत इत्यत आह


ओषादिकथनेऽपि भक्तेरुक्तत्वान्नायं विभागो युक्त इति भावः । ‘यस्मान्नोद्विजते लोकः’ इति व्यस्तसाधनकथने भक्तेरनुक्तत्वात् कथं भक्तिस्तु व्यस्तेष्वयुक्तैवेत्युच्यत इत्यत आह
ममेति ॥


यस्मादिति ॥
प्रकाशरूपांशेन संयुक्तं भवतीति तेजोंऽशसम्भवं न तु तेजोंऽशात् सम्भवो यस्येति । येनासङ्गतिरिति भावः ॥ ४१ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V42" data-block-id="BGT_C10_V42" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अथवा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन ।</span><span class="shloka-line">विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नं एकांशेन स्थितो जगत्॥४२ ॥</span></span></div>


१७-१९ ॥</p>
<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे विभूतियोगो नाम दशमोध्यायः ॥</div>
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C12_V20">
<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये दशमोध्यायः ॥</div>
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">ये तु धर्म्यामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते ।</span>
<span class="shloka-line">श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेतीव मे प्रियाः॥२० ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C12_V20
| id = BGT_C12_V20_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">धर्म्यामृतपदस्य दुर्गमार्थत्वादर्थमाह
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C10_V42" data-block-id="bhashya-BGT_C10_V42">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C10_V42_B01" data-verse="BGT_C10_V42" data-block-id="BGT_C10_V42_B01">'किं ज्ञातेन'' इति वक्ष्यमाणस्याधिकफलत्वज्ञापकमेव । अन्यथोक्तेरेव वैयर्थ्यात् ।
'अन्याधिक्यज्ञापनार्थं शुभं चाक्षिप्यते क्वचित् ।
न तावतास्य निन्द्यत्वं ज्ञेयैवान्यवरिष्ठता ।
उभयं मिलितं चैव ततोप्यधिकशोभनम्'' ॥ इति च ॥४२ ॥</div>


धर्मेति ॥२० ॥</p>
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥</div>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C10_V42" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C10_V42" data-id="BGT_C10_V42_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ततोऽपि विस्तर उच्यते ‘अथवा’ इति । तत्रोक्तेन बहुना ज्ञातेन किमपि फलं नास्तीत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह


== अध्याय 13 ==
किमिति ॥
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V01">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च ।</span>
<span class="shloka-line">एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव॥१ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C13_V01
| id = BGT_C13_V01_Nyayadeepika
| text =


<h4 class="gr-vyakhya-head">त्रयोदशोऽध्यायः</h4>
किं ज्ञातेनेति वचनमुक्तज्ञानादपि वक्ष्यमाणज्ञानस्याधिकफलत्वज्ञापनार्थमेव, न तूक्तज्ञानस्य निष्फलत्वज्ञापकमित्यर्थः । उक्तज्ञानस्य निष्फलत्वज्ञापकमेव किं न स्यादित्यत आह
<p class="gr-vyakhya-para">एतदध्यायप्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति


॥ सर्वेति ॥
अन्यथेति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु पूर्वोक्तविज्ञानस्यापि साफल्ये ततोऽपि वक्ष्यमाणज्ञानमधिकफलमित्येव वक्तव्यम् । किं ज्ञानेनेत्युक्ताक्षेपो न युक्त इत्यतो वक्ष्यमाणस्याधिक्यज्ञापनेऽप्युक्तशुभाक्षेपसम्भवनियामिकां स्मृतिमाह


यत् प्रथमषट्के प्राचुर्येण ज्ञानसाधनमुक्तं, यच्च द्वितीये भगवत्स्वरूपं निरूपितं, ‘न त्वेवाहम्’ इत्यादौ यज्जीवस्वरूपं प्रदर्शितम्, ‘भूमिरापोऽनलः’ इत्यदौ यत् क्षेत्रमभिहितं तद्विप्रकीर्णतयोक्तं सर्वं बुध्द्यारोहार्थं सङ्क्षिप्यास्मिन्नध्याये प्रदर्शयतीत्यर्थः । सर्वेषामध्यायानामर्थान् सङ्क्षिपति सङ्क्षिप्य दर्शयतीति सर्वार्थसङ्क्षेपः ।</p>
अन्येति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">तत्र ‘तत् क्षेत्रं यच्च’ इति प्रतिज्ञातम् । भगवज्ज्ञानस्यैव मोक्षहेतुत्वात् क्षेत्रं भगवत्स्वरूपं चोभयं किमर्थमुच्यत इत्याशङ्का तावत्परिह्रियते ‘इदम्’ इति । तत्र ‘सङ्घातश्चेतना’ इति क्षेत्रविकारैकदेशत्वेनोक्तशरीरस्य कथं समस्तक्षेत्रत्वमुच्यत इत्याशङ्कापरिहाराय श्रुत्यैव तद् व्याचष्टे


हिंसेति ॥
निन्द्यत्वं हेयत्वं ज्ञेयमिति शेषः । किं त्वस्मादन्यस्य वरिष्ठतैव ज्ञेयेत्यर्थः । यद्यन्यद्वरिष्ठं तर्ह्याक्षिप्तं हेयमेव । वरिष्ठलाभेऽल्पस्याप्रयोजकत्वादित्यत आह


जीवस्य स्वतो नित्यत्वाद् देहादितया परिणतैतदुपघातादेव जीवो हिंसित इत्युच्यते । अतोऽव्यक्तादिकं हिंसाहेतुर्जीवस्य भवति । शृृ हिंसायामिति धातोर्हिंसाहेतुत्वाच्छर् । परेणेर्यत्वादीरमिति शरीरमित्यर्थः । क्षीयतेऽत्रेत्यस्मिन् अव्यक्तादिशरीरे भगवता स्थीयत इत्यर्थः । क्षि निवासगत्योरिति धातोः । ‘अव्यक्तादि’ इत्यनेन ‘महाभूतानि’ इत्यस्यार्थ उक्तो भवति । तद्विकाराः क्षेत्रविकाराः । अनेन ‘इच्छाद्वेष’ इत्युक्तार्थं भवति ।</p>
उभयमिति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">विकारित्वं च न चिद्रूपेच्छादीनामिति भावेनाह


चिद्रूपेति ॥
न वरिष्ठलाभेऽल्पस्य हेयत्वम् । उभयलाभेऽधिकशोभनप्राप्तेरित्यर्थः ॥ ४२ ॥</p>
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां दशमोऽध्यायः ॥ १० ॥</div></div></div></div></div></div>
<span id="gr-C11" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="एकादशोऽध्यायः"></span>
== एकादशोऽध्यायः ==
<div class="introduction" id="BGT_C11_I01" data-block-id="BGT_C11_I01" data-verse="BGT_C11">
<div class="introduction-line">था श्रुते ध्यानं कर्तुं शक्यं तथा स्वरूपस्थितिरनेनाध्यायेनोच्यते-</div>
</div>


अनेन स्वयमचिद्रूपा इति लभ्यते । वर्तन्त इति शेषः । किमेतेषां सदा मिश्रतयाऽवस्थानमित्यतः संसार एव न सर्वदेति भावेनाह
<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>


विकारेति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V01" data-block-id="BGT_C11_V01" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसञ्ज्ञितम् ।</span><span class="shloka-line">यत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोयं विगतो मम॥१ ॥</span></span></div>


मुक्तौ द्वेषदुःखाभावात् कथं चिन्मात्रेच्छादिसंयुतो मुक्तः स्यादित्यत आह
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C11_V01" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C11_V01" data-id="BGT_C11_V01_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><h4 class="gr-vyakhya-head">एकादशोऽध्यायः</h4>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र ध्यानार्थं विश्वरूपस्थितिरुच्यत इत्यध्यायप्रतिपाद्यस्य स्फुटं प्रतीयमानत्वादनुक्तिः । तत्र विश्वरूपस्य प्रागुत्तरं चादृष्टत्वात् तदानीमेव किञ्चित्प्रधानादिकम् उपादानीकृत्य भगवता निर्मायार्जुनाय प्रदर्श्य विश्वरूपं नाशितमिति शङ्कां निवारयति


मुक्तिश्चेति ॥
आत्मानमिति ॥


आसुरी दैवी चेति शेषः । तर्हि दैवमुक्तौ द्वेषाद्ययोगादासुरमुक्तौ च सुखाद्ययोगादधिकं सङ्कटमेवेत्यतः प्रत्येकमिच्छाद्यशेषासम्भवेऽपि विभागेन तत्सम्भवादविरोध इति भावेनाऽह
दर्शयाऽत्मानमव्ययमित्यात्मप्रदर्शनप्रार्थनानन्तरं दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरमिति विश्वरूपप्रदर्शनस्योक्तत्वाद् विश्वरूपस्य साक्षादीश्वरस्वरूपत्वं सिद्धम् । अन्यथा प्रदर्शनस्य प्रार्थनाननुगुणत्वप्रसङ्गात् । देवमित्युक्त्या साक्षादपि तत्सिद्धम् । ‘अव्ययम्’ ‘परमम्’ ‘सर्वाश्चर्यमयम्’ ‘अनन्तं विश्वतोमुखम्’ इत्यादीश्वरविशेषणयुक्ततया विश्वरूपस्योक्तत्वाच्च तस्य साक्षादीश्वरस्वरूपत्वं सिद्धम् । साक्षादीश्वरस्वरूपत्वे च तस्य नित्यत्वं चिदानन्दाद्यात्मकत्वं च सिद्धम् । भगवतो नित्यत्वाच्चिदानन्दाद्यात्मकत्वात् । अतो विश्वरूपमचेतनोपादानकं निर्मायोत्युक्तमयुक्तमिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु विश्वमेव रूपं विश्वरूपम् । शशिसूर्यनेत्रमित्यादेः । अतः कथं साक्षाद्भगवत्स्वरूपं स्यादित्यत आह


चिन्मात्रेति ॥
ममेति ॥


यत्र स्युरित्युत्तरत्रापि सम्बद्ध्यते । इच्छादिष्वपठिताऽपि विष्णुभक्तिर्द्वेषस्य पठितत्वेन तत्प्रतियोगितया गृह्यते ॥ २ ॥</p>
‘पश्यादित्यान् वसून् रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा । मम देहे गुडाकेश’ इत्यदिना विश्वस्य विश्वरूपाश्रितत्वेनोक्तत्वात् ततस्तस्य भेदसिद्धेर्युक्तं विश्वरूपस्य साक्षाद्भगवत्स्वरूपत्वमिति भावः । शशिसूर्यनेत्रमित्यस्य शशिसूर्याश्रयनेत्रत्वमर्थः ।</p>
}}
<p class="gr-vyakhya-para">ननु विश्वरूपस्यानन्तरूपसमुदायत्वान्न भगवत्स्वरूपत्वं युक्तम् । एकेनानेकभेदस्य विरुद्धत्वादित्यत आह
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V03">
मे रूपाणीति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">क्षेत्रज्ञं चापि मां विदि्ध सर्वक्षेत्रेषु भारत ।</span>
<span class="shloka-line">क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम॥३ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C13_V03
| id = BGT_C13_V03_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">‘एतद्यो वेत्ति’ इत्येतज्जीवविषयतया प्रतीतिनिरासाय वचनान्तरेण व्याचष्टे
न विश्वरूपस्यानन्तरूपसमुदायत्वादीश्वररूपत्वायोगः । ‘पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रशः’ ‘पश्यामि त्वां सर्वतोऽनन्तरूपम्’ इत्यादेरनन्तरूपाणां प्रदर्शितत्वावगमाद् ‘द्रष्टुमिच्छामि ते रूपम्’ इत्यादेरेकरूपप्रदर्शनस्यैव प्रार्थितत्वावगमाच्चैकस्यैवानन्तरूपत्वसिद्धेः । न चैतद्विरुद्धम् । तेषामनन्तरूपाणामपि परस्परमभिन्नत्वादिति भावः ।</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V02" data-block-id="BGT_C11_V02" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया ।</span><span class="shloka-line">त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम्॥२ ॥</span></span></div>


क्षेत्रज्ञ इति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V03" data-block-id="BGT_C11_V03" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एवमेतद्यथात्थ त्वमात्मानं परमेश्वर ।</span><span class="shloka-line">द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम॥३ ॥</span></span></div>


यः क्षेत्रं जानाति स सर्वोऽपि क्षेत्रज्ञः, अतो विष्णुरिति किं विशिष्योच्यत इत्यत आह
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V04" data-block-id="BGT_C11_V04" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मन्यसे यदि तच्छक्यं मया द्रष्टुमिति प्रभो ।</span><span class="shloka-line">योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयात्मानमव्ययम्॥४ ॥</span></span></div>


न हीति ॥
<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>


किमयं स्वयं क्षेत्रान्तर्भूतः सन् तज्जानातीत्यपेक्षायामाह
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V05" data-block-id="BGT_C11_V05" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोथ सहस्रशः ।</span><span class="shloka-line">नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च॥५ ॥</span></span></div>


असाविति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V06" data-block-id="BGT_C11_V06" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पश्यादित्यान्वसून् रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा ।</span><span class="shloka-line">बहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याश्चर्याणि भारत॥६ ॥</span></span></div>


अनेन ‘न सत्तत्’ इति व्याख्यातं भवति । सर्वासन्निहितत्वात् कथं सर्वज्ञानं हरेरित्यत आह
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V07" data-block-id="BGT_C11_V07" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम् ।</span><span class="shloka-line">मम देहे गुडाकेश यच्चान्यद्द्रष्टुमिच्छसि॥७ ॥</span></span></div>


स इति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V08" data-block-id="BGT_C11_V08" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा ।</span><span class="shloka-line">दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम्॥८ ॥</span></span></div>


एतेन ‘बहिरन्तश्च’ इति व्याख्यातं भवति । विष्णोः सर्वजीवाभिन्नत्वात् कथं तेषु स्थितिरित्यत आह
<blockquote class="uvaaca">सञ्जय उवाच</blockquote>


विलक्षणश्चेति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V09" data-block-id="BGT_C11_V09" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एवमुक्त्वा ततो राजन्महायोगेश्वरो हरिः ।</span><span class="shloka-line">दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम्॥९ ॥</span></span></div>


कथं वैलक्षण्यमित्यत आह
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V10" data-block-id="BGT_C11_V10" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अनेकवक्त्रनयनमनेकाद्भुतदर्शनम् ।</span><span class="shloka-line">अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम्॥१० ॥</span></span></div>


सर्वत इति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V11" data-block-id="BGT_C11_V11" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम् ।</span><span class="shloka-line">सर्वाश्चर्यमयं देवं अनन्तं विश्वतो मुखम्॥११ ॥</span></span></div>


केशादिषु पाण्यादिशक्तिमत्त्वं युक्तिविरुद्धमित्यतः प्रतीतत्वान्न युक्तिविरुद्धमिति भावेनाह
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V12" data-block-id="BGT_C11_V12" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता ।</span><span class="shloka-line">यदि भाः सदृशी सा स्याद्भासस्तस्य महात्मनः॥१२ ॥</span></span></div>


कृष्णेति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V13" data-block-id="BGT_C11_V13" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा ।</span><span class="shloka-line">अपश्यद्देवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा॥१३ ॥</span></span></div>


अनेन ‘सर्वतः’ इत्युक्तार्थं भवति । का नाम भगवत्पाण्यादिशक्तिरित्यत आह
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V14" data-block-id="BGT_C11_V14" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनञ्जयः ।</span><span class="shloka-line">प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभाषत॥१४ ॥</span></span></div>


सर्वेति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C11_V14" data-block-id="bhashya-BGT_C11_V14">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C11_V14_B01" data-verse="BGT_C11_V14" data-block-id="BGT_C11_V14_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahme-id">'आत्मानमव्ययम्'' 'परमं रूपमैश्वरम्'' 'सर्वाश्चर्यमयं देवमनन्तं विश्वतो-मुखम्'' इत्यादिरूपविशेषणाच्च रूपस्येश्वरसाक्षात्स्वरूपत्वं नित्यत्वं तत एव चिदानन्दाद्यात्मकत्वं च सिद्धम् । 'मम देहे'' इत्युक्तत्वाच्चादित्यादीनां भेदः सिद्धः । 'मे रूपाणि'' 'सर्वतोनन्तरूपम्'' इत्यादेः 'द्रष्टुमिच्छामि ते रूपम्'' इत्यादेश्चैकस्यैवाभिन्नानन्तरूपत्वं च ।<br/>'एकं रूपं हरेर्नित्यमचिन्त्यैश्वर्ययोगतः ।<br/>बहुसङ्ख्यागोचरं च विशेषादेव केवलम् ।<br/>अभावो यत्र भेदस्य प्रमाणावसितो भवेत् ।<br/>विशेषनामा तत्रैव विशेषव्यवहारवान् ।<br/>विशेषोपि स्वरूपं स स्वनिर्वाहक एव च ।<br/>द्रव्यात्मना स नित्योपि विशेषात्मैव जायते ।<br/>नित्या एव विशेषाश्च केचिदेवं द्विधैव सः ।<br/>वस्तुस्वरूपमस्त्येवेत्येवमादिष्वभेदिनः ।<br/>विशेषोनुभवादेव ज्ञायते सर्ववस्तुषु ।<br/>नचाविशेषितं किञ्चिद् वाच्यं लक्ष्यं तथा मितम् ।<br/>विशिष्टस्य स्वतोन्यत्वे स्वस्यामेयत्वहेतुतः ।<br/>नैव ज्ञेयं विशिष्टं च मानाभावाच्च नो भवेत् ।<br/>स्वयमित्यपि हि स्वत्वविशेषेण विवर्जितम् ।<br/>न ज्ञेयं तद्विशेष्यं च तथैवेत्यनवस्थितिः ।<br/>अभेदे न विरोधोस्ति ज्ञाताज्ञातं यतोखिलम् ।<br/>तदेव ज्ञातरूपेण ज्ञातमज्ञातमन्यथा ।<br/>अभिन्नस्य विशिष्टत्वान्न दोषद्वयमप्युत ।<br/>एकत्वानुभवाच्चैव विशेषानुभवादपि ।<br/>तज्ज्ञानानुभवाच्चैव न दोषद्वयसम्भवः ।<br/>भेदाभेदौ च तेनैव (तौ नैव) कर्तृभोक्तृविशेषणे ।<br/>मदन्य इत्यनुभवो यतो नैवास्ति कस्यचित् ।<br/>भेदो विशेषणस्यापि नान्तरस्य क्वचिद् भवेत् ।<br/>शुद्धस्वरूप इत्यादावभेदस्यैव दर्शनात् ।<br/>अपृथग्दृष्टिनियमाद् बलज्ञानादिकस्य च ।<br/>ऐक्यं बाह्यविशेषाणां पृथग्दृष्ट्यैव तन्न तु ।<br/>विशेषहेत्वभावेपि द्वैविध्यं कल्प्यते यदि ।<br/>कल्पनागौरवाद्यास्तु दोषास्तत्रातिसङ्गताः ।<br/>नैकत्वं वापि नानात्वं नियमादस्त्यचेतने ।<br/>भेदाभेदावनुभवादतस्तत्रान्यथागतेः ।<br/>एको मदन्यतोन्यश्चेत्येवमेव व्यवस्थितौ ।<br/>भेदाभेदौ चेतनेषु तस्मान्नैकप्रकारता ।<br/>एकमित्येव यज्ज्ञातं बहुत्वेनैव तत् पुनः ।<br/>पटाद्यं ज्ञायते यस्माद् भेदाभेदौ कुतो न तत् ।<br/>तन्तुभ्योन्यः पटः साक्षात् कस्य दृष्टिपथं गतः ।<br/>अनन्यश्चेत् तन्तुभावे पटाभावः कुतो भवेत् ।<br/>न चात्मनि विशेषोत्र दृष्टान्तत्वं गमिष्यति ।<br/>शुद्धोहम्प्रत्ययो यस्मात् तत्राभेदप्रदर्शकः ।<br/>अत्रावयवभेदेन स्यादेव ह्यनवस्थितिः ।<br/>न चानवयवं वस्तु क्वचित् स्यान्मानगोचरम् ।<br/>पूर्वापरादिभेदेन यतोंशोस्यावगम्यते ।<br/>उपाधिरप्येकदेशसम्बद्धः सन्तमेव हि ।<br/>ज्ञापयेद् भेदमखिलं ग्रसन् स विभजेत् कथम् ।<br/>तस्माद् गुणादिकमपि नास्त्यनंशतया क्वचित् ।<br/>भावाभावव्यवहृतेर्विद्यमानेपि वस्तुनि ।<br/>भेदाभेदौ गुणादेश्च जडे वस्तुनि संस्थितौ ।<br/>चेतने शक्तिरूपेण गुणादेर्भाव इष्यते ।<br/>सुप्तोयं बलवान् विद्वानित्यादिव्यवहारतः ।<br/>नचैवं शक्तिरूपेण जडे व्यवहृतिः क्वचित् ।<br/>एकमेवाद्वितीयं तन्नेह नानास्ति किञ्चन ।<br/>मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति ।<br/>यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति ।<br/>एवं धर्मान् पृथक् पश्यंस्तानेवानुविधावति ।<br/>इत्यादिश्रुतिमानाच्च परमैश्वर्यतस्तथा ।<br/>सर्वं तु घटते विष्णौ यत् कल्याणगुणात्मकम्'' ॥</span></span> इत्यादि ब्रह्मतर्के ।<br/>॥ १-१४ ॥</div>


वेत्तीत्येतत् कर्मणोऽप्युपलक्षकम् । अनेन ‘सर्वेन्द्रियगुण’ इति व्याख्यातं भवति । सर्वेन्द्रियगुणा आभास्यन्तेेऽनुभूयन्तेऽनेनेति ।</p>
</div>
<p class="gr-vyakhya-para">भगवतः पाण्यादिमत्त्वे श्रुत्यादावनिन्द्रियत्वोक्तिः कथमित्यत आह
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C11_V14" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C11_V14" data-id="BGT_C11_V14_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">अनन्तरूपाण्यभिन्नानीत्ययुक्तम् । रूपाणामैक्येऽनन्तत्वायोगादित्याशङ्कां ब्रह्मतर्कवाक्येन परिहरति


स इति ॥
॥ एकमिति ॥


अनेन ‘सर्वेन्द्रियविवर्जितम्’ इत्युक्तार्थं भवति । ज्ञानादिगुणसद्भावे कथं तस्य निर्गुणत्वोक्तिरित्यत आह
‘विशेषादेव केवलम्’ इत्युपपादकान्तरम् । भेदाभावे कथं विशेषमात्रेण व्यवहारविशेष इत्यत आह


गुणैरिति ॥
अभाव इति ॥


कुत एवं निर्गुणत्वश्रुतेरर्थान्तरं कल्प्यते ? सर्वथा गुणराहित्यमेव किं न स्यादित्यतः तस्य सर्वकल्याणगुणमूर्तिमत्त्वेन प्रमाणसिद्धत्वादित्याह
यत्र वस्तुनि भेदाभावः प्रमाणावसितो भवेत्तत्र व्यवहारविशेषनिर्वाहक एव हि विशेषो नामतः । अतो विशेषादेव प्रमाणावसितभेदाभावेषु भगवद्रूपेषु व्यवहारविशेषो युक्त इति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भेदाभावेऽपि विशेषादेव भगवद्रूपेषु व्यवहरविशेषो भवति चेद् गवाश्वादावपि विशेषादेव व्यवहारविशेषः स्यादित्यतो वाऽऽह


सर्वेति ॥
अभाव इति ॥


अनेन ‘निर्गुणम्’ इत्युक्तार्थं भवति । हरेः पाणिपादादिमत्त्वेऽचरत्वोक्तिः कथमित्यत आह
यत्र भेदाभावः प्रमाणावसितो भवेत्तत्रैव विशेषो व्यवहारविशेषनिर्वाहकोऽङ्गीक्रियते । गवाश्वादौ तु भेदस्यैव प्रमाणावसितत्वान्न व्यवहारविशेषनिबन्धन इति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वयं विशेषो विशेषिणो भिन्नोऽभिन्नो वा? आद्ये भेदानवस्था । द्वितीये विशेषविशेषिव्यवहारो न स्यात् । न च तत्र विशेषादेव व्यवहारविशेषनिर्वाहः । विशेषानवस्थाप्रसङ्गादित्यत आह


अन्यथेति ॥
विशेषोऽपीति ॥


क्वचिच्चरत्वोक्तेः कथं विकारित्वाभाव इत्यत आह
विशेषोऽपि विशेषिस्वरूपमतो न भेदानवस्था । भेदाभावेऽपि विशेषादेव विशेषव्यवहारसिद्धिः । विशेषस्य स्वस्यैव स्वस्मिन् व्यवहारविशेषनिर्वाहकत्वेन विशेषान्तरानङ्गीकारान्न विशेषानवस्थाऽपीति भावः ।| छछ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तमेव विशेषं विभज्य निरूपयति


चर इति ॥
द्रव्येति ॥


अनेन ‘अचरं चरमेव च’ इति व्याख्यातं भवति । कथं सर्वगतस्य चरणमित्यतो न तस्य सर्वगतत्वमेव, किन्त्वणुत्वं मध्यमत्वं चास्तीत्याह
एतच्च चेतनाचेतनसाधारणं वाक्यं यथाक्रमं योजनीयम् । चेतने कश्चिद्विशेषो जायते, कश्चिन्नित्य इत्येवं विशेषो द्विविधो भवति । न च वाच्यं द्रव्यात्मकत्वेन विशेषस्य नित्यत्वान्न जननमिति । चेतनद्रव्यात्मकत्वेन नित्यस्यापि व्यक्तिविशेषविवक्षया जननोक्तिसम्भवात् । अचेतने च विशेषिद्रव्यस्यैव विशेषोपादानत्वाद् उपादानविशेषिद्रव्यात्मनाऽयावद्द्रव्यभाव्यपि कार्यरूपेण कश्चिद्विशेषो जायते । कश्चिद् यावद्द्रव्यभावीति द्विविधो विशेष इति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">चेतनाचेतनयोः प्रत्येकं द्विविधविशेषान् तत्तत्स्थलेषूदाहरति


व्याप्त इति ॥
वस्त्विति ॥


अनेन ‘सर्वमावृत्य तिष्ठति’, ‘हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ’ इत्याद्युक्ततात्पर्यं भवति ।</p>
चेतनवस्तुस्वरूपमस्तीत्यत्र चेतनत्ववस्तुत्वस्वरूपत्वास्तित्वविशेषा नित्याभिव्यक्ताः । चेतनः करोति भुङ्क्ते गच्छतीत्यत्र करणगमनभोजनविशेषा व्यक्त्यव्यक्तियुताः । ते द्विविधा अपि विशेषिणाऽत्यन्ताभेदिनः । तथा चूतफलस्वरूपमस्तीत्यत्र चूतत्वफलत्वादिविशेषा यावद्द्रव्यभाविनो विशेषिणाऽत्यन्ताभिन्नाः । पीतं चूतफलमित्यत्र पीतत्वादिविशेषाः कादाचित्का विशेषिणा भिन्नाभिन्ना इति भावः ॥ छछ ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">‘तद्दूरे तद्वन्तिके’ इत्यादौ विरुद्धधर्मोक्त्येश्वरस्य निःस्वभावत्वोक्तेः कथमुक्तं युक्तं स्यादित्यतस्तद्घटयति
<p class="gr-vyakhya-para">एवंविधविशेषसद्भावे किं मानमित्यत आह


सर्वगत्वादिति ॥
विशेष इति ॥


अनेन ‘दूरस्थम्’ इति व्याख्यातं भवति । व्याप्तत्वाणुत्वादीनां वस्त्वन्तरे सहानवस्थानात् कथं हरौ सह स्थितिरित्यतत आह
तदेव स्फुटीकरोति


अनन्तेति ॥
न चेति ॥


अनन्ताव्ययशक्तित्वेऽपि विरोधिनः कथं तत्र सन्तीत्यत आह
ननु वस्तुनि यावान् विशिष्टाकारस्तस्य विशेष्यस्वरूपादन्यत्वेन विशेष्यस्वरूपस्य निर्विशेषत्वात् कथं विशेषः सर्ववस्तुषु ज्ञायत इत्युक्तमित्यत आह


न चेति ॥
विशिष्टस्येति ॥


क्षेत्रज्ञनाम्नो जीवे प्रसिध्द्यभावाच्च नात्रासावुच्यत इत्याह
भवेदेतद्यदि विशिष्टं विशेष्यस्वरूपादन्यद् भवेत् । न चैतदस्ति । विशिष्टस्य विशेष्यस्वरूपादन्यत्वे विशेष्यस्वरूपस्यामेयत्वप्रसङ्गात् । विशेषवत्येव प्रमाणप्रवृत्तेरुक्तत्वात् । विशेष्याज्ञाने च विशिष्टाज्ञानं च प्रसज्यते । व्यावर्तकाज्ञाने व्यावर्त्यस्य सम्यग्ज्ञातुमश्क्यत्वात् । विशेष्यस्य विशिष्टव्यावर्तकत्वादिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">विशेष्यस्वरूपस्यामेयत्वे बाधकान्तरं चाह


न चेति ॥
मानेति ॥


क्वचित् सद्भावेऽपि तदमुख्यमिति भावः । न च विष्णावपि क्षेत्रज्ञनाम्नो न प्रसिद्धिरिति वाच्यम् । उक्तवचन एव प्रसिद्धत्वात् । वचनान्तरेऽपि तत्प्रसिद्धिं दर्शयति
वस्तुसिद्धेर्मानाधीनत्वाद् विशेष्यस्वरूपस्यामेयत्वे तदभावश्च स्यादिति भावः । इतोऽपि न विशेष्यस्वरूपं निर्विशेषमित्याह


॥ क्षेत्रज्ञ इति ॥
स्वयमिति ॥


मनसो विभूतीर्मनसो विकारान् । मायारचिताः निमित्तभूतस्वेच्छारचिताः ।</p>
यद्विशेष्यस्वरूपं तस्य तावद्विशेष्यस्वरूपत्वविशेषोऽङ्गीकार्य एव । विशेष्यस्वरूपत्वविशेषवर्जितस्य तस्य विशेष्यस्वरूपमिति ज्ञातुं व्यवहर्तुं वाऽशक्यत्वात् । अतो विशेष्यस्वरूपमपि न निर्विशेषमिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इतश्च ‘एतद्यो वेत्ति’ इत्येतन्न जीवपरमित्याह
<p class="gr-vyakhya-para">ननु यद्विशेष्यस्वरूपत्वविशेषविशिष्टं तस्मिन् विशिष्टे यद्विशेष्यस्वरूपं तद्विशिष्टादन्यदेव । अतो निर्विशेषमेवेत्यत आह


अत इति ॥
तदिति ॥


यतोऽत्र न जीवो विवक्षितोऽत एव ‘एतद्यो वेत्ति’ इति भगवदभिप्रायेण । सामान्यतः क्षेत्रज्ञशब्दस्य व्युत्पादितत्वात् जीवस्यापि किञ्चित्क्षेत्रज्ञानसद्भावात् तस्य क्षेत्रज्ञत्वप्राप्तेस्तन्निराकरणाय ‘क्षेत्रज्ञं माम्’ इत्युक्तमित्यर्थः ।</p>
यत्तस्मिन् विशिष्टे विशेष्यस्वरूपं तद्विशिष्टादन्यदपि विशेष्यस्वरूपत्वविशेषसहितमेव । अतो न निर्विशेषमिति भावः । तस्मिन्नपि विशिष्टे यद्विशेष्यस्वरूपं तद्विशिष्टादन्यदेव । अतो निर्विशेषमित्यङ्गीकारेऽनवस्थामाह
<p class="gr-vyakhya-para">जीवस्य क्षेत्रज्ञत्वनिराकरणाय ‘क्षेत्रज्ञं माम्’ इत्युक्तिरिति कुत इति चेत्? किम् ‘एतद्यो वेत्ति’ इत्यस्येश्वरपरत्वमभ्युपगम्येदमुच्यते उत जीवविषयत्वम्? पक्षद्वयं दूषयति


अन्यथेति ॥
इतीति ॥


‘एतद्यो वेत्ति ’ इत्यस्येश्वरपरत्वमङ्गीकृत्य ‘क्षेत्रज्ञं माम्’ इत्यस्य जीवव्यावर्तकत्वानङ्गीकारे परमेश्वरस्य ‘एतद्यो वेत्ति’ इत्यनेनैव क्षेत्रज्ञत्वसिद्धेः ‘क्षेत्रज्ञं माम्’ इति पुनस्तद्वचनस्य वैय्यर्थ्यं स्यात् । ‘एतद्यो वेत्ति’ इत्यस्य जीवपरत्वमङ्गीकृत्य ‘क्षेत्रज्ञं माम्’ इत्यस्य जीवव्यावर्तकत्वानङ्गीकारे वक्तव्यस्य जीवक्षेत्रज्ञत्वस्य ‘एतद्यो वेत्ति’ इत्युक्तेनैव पूर्णत्वात् ‘क्षेत्रज्ञं माम्’ इति निरर्थकं विरुद्धार्थं च स्यादिति भावः ।</p>
यथा विशिष्टविशेष्यस्वरूपयोर्भेदाभ्युपगमेऽनवस्थोच्यते तथा तयोरभेदाङ्गीकारेऽपि तत्प्राप्तौ सोऽपि पक्षस्त्याज्य एव स्यात् । विशिष्टविशेष्यस्वरूपयोरभेदे च विशेष्यस्वरूपज्ञाने विशिष्टाकारस्यापि ज्ञातत्वप्रसङ्गेन विशेष्यस्वरूपानुवादेन विशिष्टाकारप्रश्नानुपपत्तिः स्यादित्यत आह
<p class="gr-vyakhya-para">‘एतद्यो वेत्ति’ इत्यस्य जीवपरत्वेऽपि नोत्तरवाक्यवैय्यर्थ्यम् । जीवस्य क्षेत्रज्ञत्वमुक्त्वा ईश्वरस्याप्युच्यत इति क्षेत्रज्ञत्वेनोक्तजीवस्य क्षेत्रस्य चेश्वरैक्यमुच्यत इति सार्थक्योपपत्तेः । प्रत्युतैवमनभ्युपगम्येश्वरस्यैव क्षेत्रज्ञत्वाङ्गीकृतौ ‘एतद्यो वेत्ति’ इति व्यर्थं स्यात् । ‘क्षेत्रज्ञं चापि’ इत्यनेनैवेश्वरस्य क्षेत्रज्ञत्वाङ्गीकारे ‘एतद्योगेति’ इति व्यर्थं स्यात् । ‘क्षेत्रज्ञं चापि’ इत्यनेनैवेश्वरस्य क्षेत्रज्ञत्वसिद्धेरित्यत आह


भेदेति ॥
अभेद इति ॥


जीवस्य क्षेत्रज्ञत्वमुक्त्वा तस्येश्वरभेद उच्यत इत्यादियोजनामनङ्गीकृत्येश्वरस्य क्षेत्रज्ञत्वाङ्गीकारेऽपि ‘एतद्यो वेत्ति’ इति सार्थकमेव । क्षेत्रज्ञनामनिरुक्त्यर्थत्वादित्यर्थः ।</p>
एकमेव वस्तु अनूद्याकरेण ज्ञातं पृच्छ्यमानाकारेणाज्ञातमिति प्रत्येकमखिलवस्तूनां ज्ञातत्वाज्ञातत्वान्न प्रश्नानुपपत्तिः । विशिष्टाकारस्य विशेष्यस्वरूपाभिन्नत्वेन न भेदसापेक्षानवस्थाऽपीति भावः ।
<p class="gr-vyakhya-para">क्षेत्रं जानातीति क्षेत्रज्ञ इति क्षेत्रज्ञनामनिरुक्तेः प्रसिद्धत्वात् ‘क्षेत्रज्ञं चापि माम्’ इत्येतावतैवालं किं निरुक्त्येत्यत आह


सर्वेति ॥
अभिन्नस्य विशिष्टत्वादिति ॥


‘क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि’ इत्येवोक्ते क्षेत्रं चासौ ज्ञश्चेति क्षेत्रज्ञ इति व्युत्पत्त्या जडजीवात्मकत्वमीश्वरस्यैवोच्यत इति प्रतीतिः स्यात् । तन्निराकरणाय प्रसिद्धाऽपि व्युत्पत्तिरुच्यते । न च प्रसिद्धव्युत्पत्तिं परित्यज्यैवं व्युत्पत्त्या शङ्काप्राप्तिरेव नास्तीति वाच्यम् । जडजीवात्मकस्य सर्वस्यापीश्वरेणाभेदमङ्गीकुर्वतां तथा प्रतीतिसम्भवादिति भावः ।</p>
यद्विशेष्येणाभिन्नं तत्स्वरूपं तस्यैव विशिष्टत्वादित्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ईश्वरस्य क्षेत्रज्ञनामनिरुक्तिः, जीवस्य तदभाव इत्येतत्सर्वस्य ‘एतद्यो वेत्ति’ ईश्वरः, ‘तं क्षेत्रज्ञं प्राहुः’ इत्यादिवाक्य एव ईश्वरवाचिपदप्रक्षेपेण वक्तुं शक्यत्वात् तदर्थं पृथग्वाक्यकल्पने गौरवमित्यत आह
<p class="gr-vyakhya-para">विशिष्टविशेष्ययोरत्यन्ताभेदे कथमाकारभेदेनापि ज्ञातत्वाज्ञातत्वमित्याशङ्कां परिहरन्नुक्तं विवृणोति


क्षेत्रज्ञमिति ॥
एकत्वेति ॥


नोत्तरवाक्ये जीवव्यावृत्त्यर्थमेव स्वस्य क्षेत्रज्ञत्वमात्रमुच्यते । येन गौरवं स्यात् । किन्तु जीवव्यावृत्त्यर्थमिश्वरस्यास्फुटमुक्तं क्षेत्रज्ञत्वं स्फुटमनूद्याव्यक्तादिशरीरस्य कथं क्षेत्रशब्दवाच्यत्वमित्यतः क्षीयतेऽत्र ईश्वरेणेति क्षेत्रमित्यर्थसूचानाय स्वस्य क्षेत्रे स्थितिश्चोच्यत इति भावः ।</p>
विशिष्टविशेष्ययोरेकत्वानुभवान्नानवस्थादोषः । अभेदेऽपि विशेषानुभवात् तद्बलेनैकस्यैव ज्ञातत्वाज्ञातत्वानुभवान्न प्रश्नासम्भवदोषोऽपीत्यर्थः ॥ छछ ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यदेतदुक्तम् ‘एतद्यो वेत्ति’ इति जीवस्य क्षेत्रज्ञत्वमुक्त्वा ‘क्षेत्रज्ञं चापि’ इति ईश्वरस्यापि तदुच्यते । अतो न वैय्यर्थ्यमिति तन्निराचष्टे
<p class="gr-vyakhya-para">ननु विशिष्टविशेष्ययोः भेदाभेदौ किं न स्याताम् । तथात्वे भेदेन प्रश्नासम्भवस्य परिहर्तुं शक्यत्वादभेदेनानवस्थादेश्च परिहर्तुं शक्यत्वादिति चेत् । किं विशिष्टविशेष्ययोः क्वचिद्भेदाभेदावङ्गीक्रियत उत सर्वत्रापि ? आद्ये सम्प्रतिपत्तिः । अयावद्द्रव्यभाविविशेषणविशिष्टस्य विशेष्येण भेदाभेदाङ्गीकारात् । द्वितीयं दूषयति


तत्पक्ष इति ॥
भेदाभेदाविति ॥


‘एतद्यो वेत्ति’ इत्यस्य जीवविषयत्वपक्षे क्षेत्रं जानातीति क्षेत्रज्ञ इति व्युत्पत्तेर्जीव इव ईश्वरेऽपि साम्येन ‘एतद्यो वेत्ति’ इत्युक्त्यैवेश्वरस्यापि क्षेत्रज्ञत्वं सिद्ध्यत्येव । अतः ‘क्षेत्रज्ञं चापि’ इति वाक्यं व्यर्थमेवेति भावः ।</p>
तौ परेणाङ्गीकृतौ । सर्वत्र विशिष्टविशेष्ययोरिति शेषः ।
<p class="gr-vyakhya-para">क्षेत्रज्ञतयोक्तजीवस्य क्षेत्रस्य चेश्वराभेदकथनाय ‘क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि’ इति सार्थकमित्युक्तं दूषयति


सर्वेति ॥
कर्तृभोक्तृविशेषण इति ॥


यदि ‘क्षेत्रज्ञं चापि माम्’ इत्यत्र क्षेत्रक्षेत्रज्ञरूपस्य सर्वस्याभेदो विवक्षितः स्यात्तर्हि सर्वक्षेत्रं क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धीति वक्तव्यम् । ‘सर्वक्षेत्रेेषु’ इति सप्तमीप्रयोगोऽनुपपन्नः स्यादिति भावः । तर्हि क्षेत्रज्ञस्यैवेश्वराभेदोऽत्रोच्यताम् । तथात्वे बाधकाभावादित्यत आह
कर्तृत्वभोक्तृत्वे विशेषणे यस्य विशिष्टस्य तस्मिन्नित्यर्थः । कर्तृत्वभोक्तृत्वादियावद्द्रव्यभाविविशेषणविशिष्टविषये कर्ता भोक्ता मदन्योऽहं चेति विशेष्येण भेदाभेदानुभवाभावादिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतेन कर्तृभोक्त्रादिविशिष्टविशेष्ययोरभेदप्रतिपादनेनैव यदुक्तं सर्वचेतनविशेषाणामाविर्भावतिरोभाववतां कर्तृत्वादीनां विशेषिणाऽभिन्नत्वं तदपि समर्थितं भवति ॥ छछ ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अथ नित्याभिव्यक्तानां स्वरूपत्वादीनां चाभेदं साधयति


न चेति ॥
भेद इति ॥


यदि क्षेत्रज्ञतयोक्तजीवस्येश्वरस्य चैक्यमत्र विवक्षितं स्यात्तर्हि क्षेत्रज्ञोऽहं चैक एवेति वक्तव्यम् । न तु क्षेत्रज्ञमनूद्येश्वरत्वविधानं युज्यते । जीवमनूद्य मां विद्धीति विधातुमस्येश्वरस्यापि जीववत् कल्पितत्वेन विशेषाभावादिति भावः ॥ ३ ॥</p>
नित्याभिव्यक्तस्येति शेषः ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V07">
आन्तरस्येति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः ।</span>
<span class="shloka-line">एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम्॥७ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C13_V07
| id = BGT_C13_V07_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">‘तत्क्षेत्रं यत्’ इत्युक्तत्वात् ‘यतश्च यत्’ इति पुनरुक्तिरित्यत आह
देहोपाधित्वं विना चेतनगतस्येत्यर्थः । शुद्धस्वरूप इत्यादौ शुद्धस्वरूपत्ववस्तुत्वादीनां नित्याभिव्यक्तविशेषाणां शुद्धस्वरूपो मुक्त इति सामानाधिकरण्येनाभेदस्यैव दर्शनाद्विशिष्टविशेष्ययोरभेदे विशेषणाभेदस्य नियतत्वादिति भावः । आविर्भावतिरोभाववतां कर्तृत्वादिविशेषाणां विशेषिचैतन्यैक्यमर्थतः पूर्वं सिद्धम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अथ गुणत्वेन पराभ्युपगतानां तादृशानामेव ज्ञानादिविशेषाणामपि विशेष्यैक्यं साधयति


यतश्चेति ॥
अपृथगिति ॥


तर्हि ‘सा च या’ इति वक्तव्यमित्यतस्तत्प्रतिज्ञान्तरमिति भावेनाह
पृथक्त्वेन दर्शनाभावनियमादित्यर्थः।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु यथोच्यते शुद्धस्वरूप इत्यादि यथा च कर्ता भोक्ता बलवान् विद्वानिति तथा कृष्णः स्थूल इत्यादि चोच्यते । अतो देहनिमित्तानां कार्ष्ण्यादिविशेषाणामपि चैतन्यैक्यं स्यादित्यत आह


स चेति ॥
बाह्येति ॥


केयमनुमतिरित्यत आह
नास्माभिरुभयविधविशेषविशिष्टविशेष्ययोः सामानाधिकण्यमात्राद्विशेषाणां चैतन्यैक्यमुच्यते । किन्तु भेदादर्शने सति सामानाधिकरण्येन । न चात्र कृष्णदेवदत्तयोः भेदादर्शनं, येन च कार्ष्ण्यं देवदत्तस्वरूपं स्यात् । भेदस्यैव दृष्टत्वादिति भावः ॥ छछ ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एके तु शुद्धस्वरूपत्वादीनां नित्याभिव्यक्तानामेव विशेषाणां चैतन्यैक्यं, न तु कर्तृत्वादीनामिति मन्यन्ते । तान् निराकरोति


अनुसारिणीति ॥
विशेषेति ॥


कार्योत्पादस्येति शेषः । अनेनानुमन्तृशब्दार्थोऽप्युक्तो भवति ।</p>
शुद्धस्वरूपत्वादीनामेव चैतन्यैक्यं न तु कर्तृत्वादीनामिति द्वैविध्यं किं यत्किञ्चिद्धेतुबलेन कल्प्यते तद्विना वा? नाद्यः । तददर्शनात् । न द्वितीयः । कर्तृत्वादीनामप्यैक्योपपत्तौ वृथा द्वैविध्यल्पने कल्पनागौरवप्रसङ्गात् । अप्रामाणिकप्रमाणविरुद्धकल्पनप्रसक्तेश्च । यदि कल्पनागौरवादिदोषानङ्गीकृत्यापि कर्तृत्वादीनां भिन्नत्वमुच्यते तर्हि शुद्धस्वरूपत्वादयोऽपि विशेषा भिन्ना एवेत्यतिप्रसङ्गः स्यात् । परस्य दोषभयाभावादिति भावः । एवं चेतने विशेषादेरत्यन्ताभेदः समर्थितः । तन्न्यायेनाचेतनेऽपि यावद्द्रव्यभाविनो विशेषादेर्विशेषिणाऽत्यन्ताभेदो द्रष्टव्यः ॥ छछ ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र प्रमाणमाह
<p class="gr-vyakhya-para">अयावद्द्रव्यभाविविशेषस्य यौ भेदाभेदावुक्तौ तौ समर्थयति


प्रेरणेति ॥
नैकत्वमिति ॥


‘यतश्च यत्’, ‘स च यः’ इति प्रतिज्ञाद्वयं चेत्तर्हि तदुभयमुत्तरत्रोच्यते । न चोभयोक्तिः श्रूयत इत्यत आह
एकत्वं नानात्वं च नास्तीत्युक्तेऽनिर्वचनीयत्वशङ्का स्यात् । तन्निरासाय नियमादित्युक्तम् । अत एकैकस्याभावादिति भावः । अनुभवादन्यथा गत्यभावाच्च नैकत्वम्, नापि नानात्वमिति सम्बन्धः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु चेतनेऽपि भेदाभेदसद्भावेन चेतनाचेतनयोरेकप्रकारत्वाद् अचेतन इति किं विशिष्याभिधीयत इत्यत आह


उपद्रष्टेति ॥
एक इति ॥


‘उपद्रष्टाऽनुमन्ता’ इत्यादिनाऽनुमन्तुरुक्तत्वात् तद्धर्मतयाऽनुमतिरप्युक्तैवेति भावः । ‘यत्प्रभावश्च’ इति प्रतिज्ञातं कुत्रोच्यत इत्यत आह
अहं मदभिन्नो घटादेर्भिन्न इति चेतने भिन्नप्रतियोगिकावेव भेदाभेदावनुभूयेते । अचेतने त्वेकप्रतियोगिकावेव । अतो न चेतनाचेतनयोरेकप्रकारतेत्यर्थः । कथमचेतने भेदाभेदावनुभवसिद्धावित्यतः तन्त्वाद्यवयवेभ्यः पटाद्यवयविनो भेदाभेदसद्भावेऽनुभवकथनेन तन्त्वादीनां पटत्वादिविशेषैर्भेदाभेदसद्भावेऽनुभवः प्रदर्शित एव भवतीति मन्वान आह


ज्ञेयमिति ॥</p>
एकमिति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">ननु चैतन्यस्याविकारित्वात् कथं विकारेषु चेतना पठ्यत इत्यत आह


चेतनेति ॥
तन्तूनां पटरूपेणैकत्वस्य परस्परं भेदस्य चानुभवादेरकैकतन्तोः पटेन भेदाभेदावनुभूयेते । एकैकतन्तोः पटेनात्यन्ताभेदेऽन्योन्यभेदानुभवायोगादिति भावः ॥ छछ ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">गत्यन्तराभावं चाह


ननु महाभूतानीत्यादिनोक्तानां सङ्घातस्य क्षेत्रत्वात् तत्कार्यत्वं कथमुच्यत इत्याशङ्कां परिहरन् उक्तार्थे प्रमाणमाह
तन्तुभ्य इति ॥


सुसङ्घात इति ॥
यद्येकैकतन्तोः पटोऽत्यन्तभिन्नस्तर्ह्येकैकतन्तुभ्यः पटः पृथग् दृश्येत । न चैतदस्ति । नाप्येकैकतन्तुना पटोऽत्यन्ताभिन्नः । यथास्वसंस्थानविशेषेणावस्थितैकैकतन्तुभावे पटाभावानुपपत्तेरिति भावः । सर्वावयवसमुदायस्य स्वयमबहुत्वात् तद्भावेऽवयव्यभावाभावात् संस्थानविशेषेणावस्थितानामेवावयवत्वाद् अवयविनाऽत्यन्ताभेदो द्रष्टव्यः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यथाऽऽत्मगतानां कर्तृत्वादिविशेषाणां बहुत्वेऽप्येकेनाऽत्मनाऽत्यन्ताभेदः तथा बहुत्वेऽपि तन्तूनाम् एकेन पटेनात्यन्ताभेदः किं न स्यादित्यत आह


७ ॥</p>
न चेति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V12">
किमनेनोेक्तस्य व्यभिचारश्चोद्यते उतात्मगतविशेषदृष्टान्तेन जडेऽप्यन्ताभेदसाधनमात्रम्? नाद्यः । अत्र कर्तृत्वादीनां बहुत्वाभावात् । व्यवहारविशेषस्य स्वनिर्वाहकविशेषेणैवोपपत्तेरुक्तत्वात् । नापि द्वितीयः । कर्ताऽहं भोक्ताऽहमित्येकैकविशेषविशिष्टस्यात्मनो भेदानुभवेनैकैकविशेषस्यापि केवलाभेदानुभवात् । एकैकस्मिंश्च तन्तौ पटप्रत्ययाभावादिति भावः ।</p>
<div class="teeka-block">
<p class="gr-vyakhya-para">किमचेतने पटादावन्त्यावयविन्येव अवयवावयविनोर्भेदाभेदाविति ? नेत्याह
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् ।</span>
<span class="shloka-line">एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोन्यथा॥१२ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C13_V12
| id = BGT_C13_V12_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञेयं वक्तुं ज्ञानमुच्यते ‘अमानित्वम्’ इति । तत्र तत्त्वज्ञानार्थदर्शनपदस्यास्फुटार्थत्वात् तदर्थमाह
अत्रेति ॥


तत्त्वेति ॥
अचेतने पटादौ स्वावयवैर्भेदाभेदौ तदवयवस्यापि स्वावयवैर्भेदाभेदावित्येवम् अपर्यवसानमेव भवेदित्यर्थः । परमाणोर्नित्यत्वेन तत्र पर्यवसानसम्भवात् कथमनवस्थितिरित्यत आह


ननु ‘अमानित्वम्’ इत्यादिना ज्ञानसाधनं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनमिति ज्ञानं चोक्त्वोपसंहारे कथम् ‘एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तम्’ इत्युच्यत इत्यत आह
न चेति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न केवलं निरवयवत्वे प्रमाणाभावात् परमाणोः सावयवत्वम् । अपि तु पूर्वापरादिभागभेदेन सावयवत्वावगमाच्चेत्याह


ज्ञायत इति ॥
पूर्वेति ॥


प्रोक्तमित्यत्र ज्ञानशब्देनेति शेषः । उक्तमित्युच्यत इति वा ॥ १२ ॥</p>
स्वतः परमाणोरवयवाभावेऽपि पूर्वादिदिगुपाधिकृतावयवसद्भावात् तद्विषयोऽसाववगम इति चेत् किमुपाधिः परमाणोरेकदेशसम्बद्धो भवेत् तर्ह्येकदेशस्य प्रागेव सत्त्वात् प्रागेव सन्तमवयवभेदं ज्ञापयेदित्येव प्राप्तमित्यर्थः ।</p>
}}
<p class="gr-vyakhya-para">द्वितीयं दूषयति
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V13">
अखिलमिति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते ।</span>
<span class="shloka-line">अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते॥१३ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C13_V13
| id = BGT_C13_V13_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘अनादिमत्परं ब्रह्म’ इत्यत्रानादीत्येतावता पूर्णत्वात् अनादिमदिति किमर्थमुच्यत इत्यत आह
ननु गुणादीनां निरवयवत्वात् कथं ‘न चानवयवं वस्तु क्वचित् स्यात्’ इत्युच्यत इत्यत आह


अनादीति ॥
तस्मादिति ॥


न चात्र भाष्यविरोधः । तत्रोक्तस्य मतुपो मुख्यार्थस्यानङ्गीकारे भाष्ये दोषस्योक्तत्वात् । अत्र पुनस्तमङ्गीकृत्यैव प्रयोजनान्तरं मतुपा चिनोतीति ॥ ‘परं ब्रह्म’ ‘न सत्तन्नासदुच्यते’ इत्येतत् प्रमाणवाक्येनैव व्याचष्टे
पूर्वापरादिभागभेदेन अंशावगमादौपाधिकांशस्य निरस्तत्वादित्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एवमवयवावयविनोर्भेदाभेदसमर्थनेन पटत्वादीनामयावद्द्रव्यभाविनां विशेषाणां तन्त्वादिविशेषिणा भेदाभेदौ समर्थितौ । अथ गुणादित्वेन पराभ्युपगतानाम् अयावद्द्रव्यभाविनां रूपादिविशेषाणां तन्त्वादिविशेषिणा भेदाभेदौ साधयति


मुख्यत इति ॥
भावेति ॥


कथं मूर्तामूर्तयोः सदसच्छब्दवाच्यत्वं, कथं च भगवतस्तद्विलक्षणत्वमित्यत आह
जडे वस्तुनि गुणक्रियादीनामयावद्द्रव्यभाविविशेषाणां स्वसद्भावदशायां भेदाभेदावेव युक्तौ । नीलं फलमिति तेषां सामानाधिकरण्येन भावव्यवहृतेरभेदस्याङ्गीकार्यत्वात् । वस्तुनि विद्यमानेऽपि कदाचिन्न नीलं फलमित्यभावव्यवहृतेर्भेदस्याप्यङ्गीकार्यत्वात् । अत्यन्ताभेदे वस्तुनि सति तद्विनाशासम्भवादिति भावः । विनाशानन्तरं तु भेद एवेति ज्ञातव्यम्, स्वयमसतोऽभेदायोगात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु यथा चेतने सुप्त्यादावविद्यमानानामपि बलज्ञानादीनामत्यन्ताभेदस्तथाऽत्राप्यत्यन्ताभेद एव किं न स्यादित्यत आह


मूर्तमिति ॥
चेतन इति ॥


परम् अमूर्तम् ॥१३॥</p>
सुप्तोऽयं बलवानित्यादिव्यवहारबलेन सुप्त्यादावपि बलादीनां शक्तिरूपेणावस्थानसिद्धेः युक्तोऽत्यन्ताभेदो, न तु श्यामतादीनाम् । तेषामत्यन्तोच्छेदादित्यर्थः । श्यामतादीनामपि शक्तिरूपेणावस्थानं किं न स्यादित्यत आह
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V18">
न चेति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">ज्योतिषामपि तज्जयोतिस्तमसः परमुच्यते ।</span>
<span class="shloka-line">ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम्॥१८ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C13_V18
| id = BGT_C13_V18_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानगम्यमिति ज्ञानविषयत्वमुच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह
मन्यामहे नीलत्वादीनां शक्तिरूपेणावस्थानं यदि बलादीनामिव शक्तिरूपाभिप्रायेण तेषां व्यवहारो भवेत् । न हि पीते चूतफले नीलमिति व्यवहारोऽस्तीति भावः ।छछ ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं विशेषबलादेकं रूपं हरेर्बहुव्यवहारविषयतां यातीति तद्भवेद्यदि रूपाभेदः प्रमाणावसितो भवेत् । अभावो यत्र इत्युक्तत्वात् । न च तत्प्रमाणमुपलभ्यत इत्यत आह


ज्ञानेनेति ॥
एकमेवेति ॥


ज्ञेयपदेनान्यज्ञेयत्वमुच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह
यदुक्तमचिन्त्यैश्वर्ययोगतो दुर्घटमप्येतद् घटत इति तदयुक्तम् । तथासति परमैश्वर्यबलेन जीवाभेदादेरपि घटनापातादित्यत आह


स्वयमेवेति ॥
परमेति ॥


अत्र स्वज्ञेयत्वमेवोच्यते, न तु परज्ञेयत्वम् । न च भगवतः स्वज्ञेयत्वाभावः । स्वयमिति तस्योक्तत्वादित्यर्थः । अन्यज्ञेयत्वमर्थः किं न स्यादित्यत आह
यत्कल्याणगुणात्मकं तत्सर्वं प्रतीत्या दुर्घटमपि हरौ परमैश्वर्ययोगतो घटत इत्येवाङ्गीक्रियते न तु जीवैक्यादिकमपीति । तथा सति परमैश्वर्यस्यैवानुपपत्तेरिति भावः ॥ १४ ॥</p></div></div></div></div></div>
<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>


अन्येति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V15" data-block-id="BGT_C11_V15" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पश्यामि देवांस्तव देव देहे सर्वांस्तथा भूतविशेषसङ्घान् ।</span><span class="shloka-line">ब्रह्माणमीशं कमलासनस्थं ऋषींश्च सर्वान् उरगांश्च दिव्यान्॥ १५ ॥</span></span></div>


ज्ञानं ज्ञेयमिति ज्ञेयशब्देनैकस्यां क्रियायां कर्तृकर्मणोरैक्यविरोधान्नेश्वरस्य ज्ञेयत्वमुक्तमिति वदतां वादिनां मतनिरासाय स्वज्ञेयत्वमेवोच्यते । न त्वन्यज्ञेयत्वम् । तस्य ‘ज्ञेयं यत्तत् प्रवक्ष्यामि’ इत्युपक्रमवाक्य एवोक्तत्वेन पुनरुक्तिप्रसङ्गादिति भावः । स्वज्ञेयार्थत्वे प्रभावोक्तिरियं कथमित्यत आह
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C11_V15" data-block-id="bhashya-BGT_C11_V15">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C11_V15_B01" data-verse="BGT_C11_V15" data-block-id="BGT_C11_V15_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">कमलासने ब्रह्मणि स्थितं रुद्रम्'विष्णुं समाश्रितो ब्रह्मा ब्रह्मणोङ्कगतो हरः ।<br/>हरस्याङ्गविशेषेषु देवाः सर्वेपि संस्थिताः'' ॥</span></span> इति पाद्मे ॥१५ ॥</div>


कर्तृकर्मेति ॥
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C11_V15" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C11_V15" data-id="BGT_C11_V15_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">दृष्टविश्वरूपो दृष्टानुभवादव्याजेन स्तौति ‘पश्यामि’ इति । तत्र कमलरूपासने स्थितं ब्रह्माणमित्यल्पार्थत्वप्रतीतिनिरासाय कमलासनस्थपदं व्याचष्टे


अघटितमप्येकस्यां ज्ञानक्रियायां कर्तृकर्मभावमात्मनि ईश्वरो घटयतीत्येवमभिप्रायेणेदमुच्यते । अतो भवति प्रभावोक्तिरियमिति भावः ।</p>
कमलेति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">ईश्वरस्व ज्ञेयत्वे प्रमाणान्तरं चाह


स्ववेत्तेति ॥
कथं ब्रह्मणो ब्रह्मणि स्थितत्वमित्यतो रुद्रस्येशपदोदितस्येदं विशेषणमिति भावेनाह


स्ववेत्ता स्वतन्त्रवेत्ता । तस्य वेदनं च स्वतन्त्रम् । कस्य वेत्तेत्यत आह
रुद्रमिति ॥


स्वेनेति ॥
भवेदिदं व्याख्यानं यदि रुद्रस्य ब्रह्मणि स्थितत्वं भवेत्, तदेव कुत इत्यत आह


यच्च तस्य वेदनं स्वतन्त्रमुक्तं तदपि न तस्माद्भिन्नमित्याह
विष्णुमिति ॥


वित्तिश्चेति ॥
१५ । ।</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V16" data-block-id="BGT_C11_V16" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं पश्यामि त्वां सर्वतोनन्तरूपम् ।</span><span class="shloka-line">नान्तं न मध्यं न पुनस्तवादिं पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप॥ १६ ॥</span></span></div>


किं स्वेनैव वेद्य इत्यत आह
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V17" data-block-id="BGT_C11_V17" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च तेजोराशिं सर्वतो दीप्तिमन्तम् ।</span><span class="shloka-line">पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्ताद्दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम्॥ १७ ॥</span></span></div>


वेद्यश्चेति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V18" data-block-id="BGT_C11_V18" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।</span><span class="shloka-line">त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्तासनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे॥ १८ ॥</span></span></div>


क्वचिदिति किमर्थमुच्यते, सर्वथा परैर्वेद्यः किं न स्यादित्यत आह
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V19" data-block-id="BGT_C11_V19" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्यमनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम् ।</span><span class="shloka-line">पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रं स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम्॥ १९ ॥</span></span></div>


तदिति ॥</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V20" data-block-id="BGT_C11_V20" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः ।</span><span class="shloka-line">दृष्ट्वाद्भुतं रूपमुग्रं तवेदं लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन्॥ २० ॥</span></span></div>
<p class="gr-vyakhya-para">यथाऽन्येषां भगवज्ज्ञाने तत्प्रसादसापेक्षता तथा भगवतोऽपि स्ववेदनादौ परसापेक्षता नास्तीति स्वातन्त्र्यं विवृणोति


स्वेति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C11_V20" data-block-id="bhashya-BGT_C11_V20">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C11_V20_B01" data-verse="BGT_C11_V20" data-block-id="BGT_C11_V20_B01">द्यावापृथिव्योरन्तरमेकेनैव रूपेण व्याप्तम् । 'नान्तं न मध्यम्'' इत्युक्त-त्वात् पुनः 'अनादिमध्यान्तम्'' इति गुणानन्त्यापेक्षया । 'त्वया ततं विश्वमनन्तरूप'' इति कालापेक्षया । स्वयमन्तं विद्यमानमपि न पश्यतीत्याशङ्क्य 'त्वया ततं विश्वम्'' इत्याह । अन्यत् तात्पर्यज्ञापनायाभ्यासरूपम् । 'सर्वं समाप्नोषि ततोसि सर्वः'' इति 'सर्वं खल्विदं ब्रह्म'' इत्यादिषु सर्वशब्दव्याख्यानरूपम् ।
'त्रिलोकेषु स्थितैर्भक्तैरर्जुनाय प्रदर्शितम् ।
दृष्टं विष्णोर्विश्वरूपं स्वयोग्यत्वानुरूपतः ।
प्रायः सहैव पार्थेन प्रायो भीताश्च तेखिलाः ।
दर्शनाभ्यासतो दृष्टिरानन्दोद्रेकता भवेत् ।
तस्मिन् काले तु भूमेश्च भारहारार्थमुद्यमात् ।
उग्रत्वमिव सर्वत्र न भीतिर्ब्रह्मदर्शिनाम् ।
अर्जुनादधिका ये तु तेषां भीतिर्न चाभवत् ।
श्रीब्रह्मरुद्रपूर्वाणां कृष्णाया भीमरामयोः'' ॥ इत्याग्नेयवचनात् ।
'दृष्ट्वाद्भुतं रूपम्'' इत्यादि युज्यते ॥ १९,२० ॥</div>


तेन स्ववेत्तृत्वादिना । तथाहि स्वः स्वतन्त्रश्चासौ प्रकाशयति वेत्तीति प्रकाशश्चेति स्वप्रकाशः । स्वः स्वतन्त्रः प्रकाशो यस्यासौ स्वप्रकाशः । स्वः प्रकाशः प्रकाश्यो येनासौ स्वप्रकाशः । स्वश्चासौ प्रकाशश्चेति स्वप्रकाशः । परस्य वेत्ता वेद्यश्च स्यादिति न स्वप्रकाशशब्दार्थकथनम् । जीवानामपि स्वप्रकाशत्वात् कथमेक इत्युच्यत इत्यत आह
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C11_V20" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C11_V20" data-id="BGT_C11_V20_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘द्यावापृथिव्योः’ इत्यत्र त्वयेत्युक्त्यैवेकेनेति सिद्धत्वात् किमर्थं पुनरेकेनेत्युच्यत इत्यतस्तस्य सार्थक्यमाह


जीवानामिति ॥
द्यावापृथिव्योरिति  ॥


जीवानां स्वतन्त्रवेत्तृत्वाभावादेक इति युक्तमिति भावः ॥ १८ ॥</p>
‘अनादिमध्यान्तम्’ इति परिमाणाऽनन्त्यमुच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V19">
नान्तमिति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः ।</span>
<span class="shloka-line">मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते॥१९ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C13_V19
| id = BGT_C13_V19_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">उक्तमुपसंहृत्य तज्ज्ञानं स्तूयते
अनादिमध्यान्तमित्यत्र परिमाणेतरगुणाऽनन्त्यमेवोच्यते, न तु परिमाणाऽनन्त्यम् । तस्य ‘नान्तं न मध्यम्’ इत्यनेनोक्तत्वादित्यर्थः । ‘त्वया ततं विश्वमनन्तरूप’ इत्यत्रानन्तरूपेति पुनरुक्तिरित्यत आह


इतीति ॥
त्वयेति ॥


तत्र मद्भावपदमन्यथाप्रतीतिनिरासाय व्याचष्टे
तर्हि ‘नान्तं न मध्यं न पुनस्तवादिं पश्यामि’ इति परिमाणाऽनन्त्यस्योक्तत्वात् ‘त्वया ततं विश्वम्’ इति पुनरुक्तिरित्यत आह


मद्भावायेति ॥
स्वयमिति ॥


१९ ॥</p>
नान्तं पश्यामीत्युक्ते नेश्वरस्य परिमाणाऽनन्त्यं सिध्यति । विद्यमानमन्तं स्वयं न पश्यतीत्यपि प्रतीतेः । तन्निवृत्त्यर्थं न केवलमहं पश्यामि, किन्तु त्वया ततं विश्वमित्युक्तत्वेन सप्रयोजनत्वान्न पुनरुक्तिरिति भावः । तथापि ‘पश्यामि त्वां सर्वतोऽनन्तरूपम्’ , ‘द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः’ इत्यादिपुनरुक्तिरित्यत आह
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V20">
अन्यदिति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि ।</span>
<span class="shloka-line">विकारांश्च गुणांश्चैव विदि्ध प्रकृतिसम्भवान्॥२० ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C13_V20
| id = BGT_C13_V20_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">‘यतश्च यत् स च यः’ इति प्रतिज्ञातं वक्तुं प्रकृत्यादिस्वरूपमुच्यते
एतद्वाक्यजातस्य विष्णोदर्ेेशतः कालतो गुणतश्चानन्त्ये स्वस्य महातात्पर्यज्ञापनायाभ्यासरूपत्वान्न पुनरुक्तिदोष इति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">‘अनन्तवीर्यामितविक्रमस्त्वम्’‘सर्वं समाप्नोषि’ इति पुनरुक्तिशङ्का पूर्वोक्त्यैव गर्भस्रावेण गता । तथापि तस्य प्रयोजनान्तरमाह


‘प्रकृतिम्’ इति’ ।
सर्वमिति ॥


‘तत्र प्रकृतिं पुरुषं च’ इत्युक्त्यैवोभाविति सिद्धेः किमुभावित्युक्तेनेत्यत आह
‘सर्वं खल्विदं ब्रह्म’ इत्यादेः सर्वस्य जगतो ब्रह्मात्मकत्वात् ‘त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम्’ इत्याद्ययुक्तमित्याशङ्क्य तच्छ्रुतिगतसर्वशब्दस्य ब्रह्मैवार्थः, सर्वव्याप्तत्वादित्यत्रोच्यते । अतो न पौनरुक्त्यमिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु स्वयमेव ‘नमोऽस्तु ते सर्वत एव सर्व’ इति सर्वशब्देन सम्बोध्य ‘सर्वं समाप्नोषि’ इति किमर्थमसौ व्याख्यायत इत्यतो वाऽऽह


प्रकृतिमिति ॥
सर्वमिति ॥


इत्युक्तमिति शेषः । उभावित्युक्तस्य पुल्लिङ्गेनान्वयाय व्युत्क्रमः । अनेनोभावित्येतत् पृथग्वाक्यमित्युक्तं भवति । उभे अपीति सङ्ग्रहश्च ।</p>
नात्र स्ववचनं व्याक्रियते, येन वैय्यर्थ्यं स्यात् । किन्तु ‘सर्वं खल्विदं ब्रह्म’, ‘सर्वं ह्येतद् ब्रह्म’ इत्यादिवाक्येषु श्रुतसर्वशब्दमनूद्य तद्व्याख्यानमिदं स्वोक्तस्थापनार्थमिति भावः ॥ २० ॥</p></div></div></div></div></div>
<p class="gr-vyakhya-para">‘विकारांश्च गुणांश्च’ इत्यत्र विकारादीनां प्रकृतिः स्वतन्त्रं कारणमित्यन्यथाप्रतीतिम् ‘इच्छादयो विकाराः’ इत्युक्तत्वाद् गुणशब्दार्थमेव वदन् निराकरोति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V21" data-block-id="BGT_C11_V21" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अमी हि त्वां सुरसङ्घा विशन्ति केचिद्भीताः प्राञ्जलयो गृणन्ति ।</span><span class="shloka-line">स्वस्तीत्युक्त्वा महर्षिसिद्धसङ्घाः स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिः॥ २१ ॥</span></span></div>


विकाराणामिति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V22" data-block-id="BGT_C11_V22" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या विश्वेश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च ।</span><span class="shloka-line">गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घा वीक्षन्ते त्वां विस्मिताश्चैव सर्वे॥ २२ ॥</span></span></div>


‘उपद्रष्टाऽनुमन्ता च’ इतीश्वरस्यैव स्वातन्त्र्यस्य वक्ष्यमाणत्वान्न प्रकृतेः स्वातन्त्र्यं, किन्तूपादानत्वमेवेत्यर्थः ।</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V23" data-block-id="BGT_C11_V23" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">रूपं महत्ते बहुवक्त्रनेत्रं महाबाहो बहुबाहूरुपादम् ।</span><span class="shloka-line">बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथितास्तथाहम्॥ २३ ॥</span></span></div>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्विच्छादिवत् सत्त्वादिगुणानामपि विकारत्वाद् ‘विकारांश्च गुणांश्च’ इति पृथगुक्तिः किं निमित्तेत्यत आह


गुणानां चेति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V24" data-block-id="BGT_C11_V24" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नभःस्पृशं दीप्तमनेकवर्णं व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम् ।</span><span class="shloka-line">दृष्ट्वा हि त्वां प्रव्यथितान्तरात्मा धृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो॥ २४ ॥</span></span></div>


सत्त्वादिगुणानां विकारत्वेऽपि ‘विकारांश्च गुणांश्च’ इति पृथगुक्तिः सत्त्वादीनामल्पविकारत्वादिच्छादीनां ततोऽधिकविकारत्वात्तद्विवक्षया युक्तेत्यर्थः ॥ २० ॥</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V25" data-block-id="BGT_C11_V25" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि दृष्ट्वैव कालानलसन्निभानि ।</span><span class="shloka-line">दिशो न जाने न लभे च शर्म प्रसीद देवेश जगन्निवास॥ २५ ॥</span></span></div>
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V21">
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C11_V25" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C11_V25" data-id="BGT_C11_V25_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘मन्यसे यदि तच्छक्यं मया द्रष्टुम्’ इति स्वस्यापि यद्धर्शनमसुलभमुक्तं तादृशरूपदर्शनं कथं लोकत्रयस्य ‘दृष्ट्वाऽद्भुतं रूपम्’ इत्यादिनाऽर्जुनेनोच्यते । ‘सुखमात्यन्तिकम्’ इत्यादौ भगवद्दर्शनस्य परमानन्दहेतुत्वेनोक्तत्वात् कथं विश्वरूपदर्शनस्य व्यथाहेतुत्वमुच्यत इत्यत आह
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।</span>
<span class="shloka-line">पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते॥२१ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C13_V21
| id = BGT_C13_V21_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">‘कार्यकारणकर्तृत्वे ’ इति श्लोकमचेतनप्रकृतिजीवविषयत्वप्रतीतिनिरासाय चेतनप्रकृतीश्वरविषयतया प्रमाणेनैव व्याचष्टे
त्रिलोकेष्विति ॥


स्वदेहेति ॥
किं विश्वरूपदर्शनं सर्वभयङ्करमित्यत आह


विष्णुतत्त्वमावृत्येति ॥
दर्शनेति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">किमेवं सर्वरूपेष्वपि प्रथमतो भीतिर्भवतीत्यत आह


विष्णोर्यथास्थितिमज्ञापयित्वेत्यर्थः । विष्णुतत्त्वाज्ञस्यैव बन्धकर्मसम्भवेन देहेन्द्रियहेतुत्वादज्ञानहेतुचित्प्रकृतेर्जीवस्य शरीरेन्द्रियहेतुत्वम् । ईश्वरपरतयोत्तरार्धं व्याचष्टे
तस्मिन्निति ॥


जीवस्येति ॥
उग्रत्वमिव, अतो भीतिरिति शेषः । तर्हि सर्वेषामपि भयसम्भवात् किमर्थमुच्यते प्रायो भीता इत्यत आह


सर्वकर्तृत्वादीश्वरस्य भोगशक्तिकर्तृत्वं किं विशिष्योच्यत इत्यत आह
अर्जुनादिति ॥
 
एतद्वचनबलेन लोकत्रयशब्दस्य तत्र स्थितविश्वरूपदर्शनयोग्यप्रतिबन्धकहीनभक्तविषयत्वाद् भगवतः किञ्चिदुग्रत्वात्तद्दर्शिनां भयस्यापि सम्भवाद् ‘दृष्ट्वाऽद्भुतम्’ इत्यादिवाक्यमुपपन्नमिति भावः । ‘पश्यामि देवांस्तव देव देहे’ इत्युक्तत्वाद् ‘अमी हि त्वा सुरसङ्घा विशन्ति’ इति पुनरुक्तिरित्यत आह


सर्वेति ॥
मुक्ता इति ॥
 
अत्र ‘अमी हि त्वा सुरसङ्घाः’ इति पारोक्ष्येण निर्दिष्टा मुक्ताः । तत्रामुक्ता इत्यपौनरुक्त्यमिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भवेदपुनरुक्तिर्यद्येतन्मुक्तविषयं स्यात् । तदेव कुतः? परोक्षनिर्देशस्यामुक्तेष्वपि सम्भवादिति चेन्न । ‘त्वा विशन्ति’ इति स्वेच्छयैव भगवत्प्रवेशोक्तेरिति भावेनाह


यथा सर्वपालोऽपि विकुण्ठपो विशिष्योच्यते, स्थानान्तरस्येव विकुण्ठस्य पालकान्तररहितत्वात् तथा सर्वकर्ताऽपि हरिः केषाञ्चिद्भोक्तृत्वादीनां कर्ता विशिष्योच्यते । कार्यान्तर इव भोक्तृत्वादावन्येषां प्रवृत्त्यभावादित्यर्थः । विशेषेण स्वकर्मणा केवलेन स्वकर्मणा ।</p>
विशन्तीति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">एतेन भगवतः कार्यकारणकर्तृत्वहेतुत्वेऽपि चित्प्रकृतेर्भोक्तृत्वप्रदाने स्वप्रवृत्तिमपेक्ष्य कार्यकारणकर्तृत्वेऽधिकप्रवृत्तिरिति कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुत्वोक्तिरिति सूचितं भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतदुभयं गीतायामेव सूचितमित्याह


परमेश्वरस्येति ॥
तथापि कुतो मुक्तविषयत्वमस्येत्यत आह


परमेश्वरस्यैव कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुत्वेऽपि चित्प्रकृतेस्तदुक्तिर्युक्ता । भोक्तृत्वदाने तस्या अल्पप्रवृत्तित्वेन तदपेक्षया कर्तृत्वेऽधिकप्रवृत्तिमत्त्वात् । तथा परमेश्वरस्य सर्वकर्तृत्वेऽपि विशिष्य भोक्तृत्वदानोक्तिर्युक्ता । भोक्तृत्वदाने चित्प्रकृत्यादीनामन्यत्र प्रवृत्तिमपेक्ष्याल्पप्रवृत्तित्वेन भगवत एवाधिकप्रवृत्तित्वादित्येतत्सूचयितुमस्य श्लोकस्य पूर्वोत्तरार्धयोरुच्यत इत्युक्तमित्यर्थः ।</p>
प्रवेश इति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">कथमनेनैतत्सूचितमित्यत आह


कर्तृत्वेऽपीति ॥
२५ ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु धृतराष्ट्रपुत्रादीनां भगवन्मुखप्रवेशोन्मुखचेष्टाऽभावात् कथं ‘अमी च त्वा धृतराष्ट्रस्य पुत्राः’ इत्याद्युच्यत इत्यत आह


भोक्तृत्वापेक्षयेति ॥
अन्येति ॥


स्वस्या भोक्तृत्वदाने प्रवृत्त्यपेक्षयेत्यर्थः । अधिकप्रवृत्तिः कार्यकारणकर्तृत्व इति शेषः । भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते । विशेषेणेति शेषः ।</p>
भगवन्मुखप्रवेशानुन्मुखचेष्टानामपि भगवन्मुखचेष्टयैव तत्र प्रवेशादुपचारेण विशन्तीति प्रयोगो युज्यते । प्रलयोदकप्रवेशानुन्मुखचेष्टानां प्रजानां तच्चेष्टयैव तत्र प्रवेशे ‘प्रविष्टा उदकं प्रजाः’ इति प्रयोगवदित्यर्थः । भगवन्मुखचेष्टयैव तत्र प्रवेशश्चेद् धार्तराष्ट्रसेनाया एव भवेत् । भगवन्मुखानां तदभिमुखत्वात् । अतः ‘सहास्मदीयैः’ इत्ययुक्तं स्यादित्यत आह
<p class="gr-vyakhya-para">‘पुरुषः प्रकृतिस्थो हि ’ इत्यत्रेश्वर उच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह


पुरुष इति ॥</p>
सेनेति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ईश्वरस्य ‘पुरुषः सुखदुःखानाम्’ इति पुरुषशब्देन प्रकृतत्वात् कथमत्र जीवे पुरुषशब्द इत्यत आह
<p class="gr-vyakhya-para">ननु युद्धोपक्रम एव चूर्णितोत्तमाङ्गतयाऽन्यैरदृष्टाः कथमर्जुनेन मया तथा सन्दृश्यन्त इत्युच्यते ‘केचिद्विलग्नाः’ इत्यादिनेत्यत आह


उभयोरिति ॥
ये त्विति ॥


यद्यप्यत्र पुरुषशब्देनेश्वरः प्रकृतः, तथाप्यत्र पुरुषशब्दस्य जीवविषयत्वग्रहणं युक्तम् । ‘प्रकृतिं पुरुषं चैव’ इत्यत्र पुरुषशब्देनेश्वरवज्जीवस्यापि प्रकृतत्वात् । अन्यथा ‘उभौ’ इत्यस्य वैय्यर्थ्यादिति भावः ।</p>
तस्मिन्नेव मुहूर्ते मरिष्यमाणानामेवात्र ग्रहणाद् युद्धोपक्रम एवैवमुक्तिर्युक्ता । विशीर्णत्वेनापतितस्य सूक्ष्मदृष्टिगोचरत्वादन्येषां तथा दर्शनं च युक्तम् । ‘दिव्यं ददामि ते चक्षुः’ इत्यादेरर्जुनस्य दिव्यदृष्टित्वादन्यादृष्टदर्शनं च युक्तमिति भावः । अन्येषां तददर्शने दृष्टान्तमाह
<p class="gr-vyakhya-para">अस्तु जीवः प्रकृतः, तथापि समीपप्रकृतं परित्यज्य दूरप्रकृतग्रहणं नोपपन्नमित्यत आह


यथेति ॥
यथेति ॥


समीपप्रकृतत्वेऽपीश्वरस्य तत्परित्यागेन दूरप्रकृतजीवग्रहणमुपपद्यते । अस्य पुरुषस्य प्रकृतिजगुणभोक्तृत्वप्रतीतेः ।</p>
दिव्यदृष्टित्वादर्जुनस्यान्यादृष्टदर्शने दृष्टान्तमाह
<p class="gr-vyakhya-para">ईश्वरस्य तदयोगात्, जीवस्य तद्योग्यत्वात् । यथायोग्यमेवार्थाश्रयणस्योपपन्नत्वादिति भावः । उभयोः प्रकृतत्वे जीवमात्रग्रहणं कथमित्यतो वाऽह


यथेति ॥
यथेति ॥


२१ ॥</p>
एतच्च विष्णुधर्मे विस्तरेणोक्तम्  ॥ ३० ॥</p></div></div></div></div></div>
}}
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V26" data-block-id="BGT_C11_V26" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः सर्वे सहैवावनिपालसङ्घैः ।</span><span class="shloka-line">भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस्तथासौ सहास्मदीयैरपि योधमुख्यैः॥ २६ ॥</span></span></div>
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V22">
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V27" data-block-id="BGT_C11_V27" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति दंष्ट्राकरालानि भयानकानि ।</span><span class="shloka-line">केचिद्विलग्ना दशनान्तरेषु सन्दृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमाङ्गैः॥ २७ ॥</span></span></div>
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान् गुणान् ।</span>
<span class="shloka-line">कारणं गुणसङ्गोस्य सदसद्योनिजन्मसु॥२२ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C13_V22
| id = BGT_C13_V22_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">यद्यत्र पुरुषपदं जीवपरं तर्हि पुनरुक्तिः स्यात् । जीवस्य ‘कार्यकारणकर्तृत्वे’ इत्यनेनोक्तकार्यकारणसम्बन्धस्यैव प्रकृतिस्थपदेनोक्तेः । ‘सुखदुःखानां भोक्तृत्वे’ इत्यनेनोक्तसुखदुःखादिभोगस्यैव ‘भुङ्क्ते प्रकृतिजान् गुणान्’ इत्युक्तत्वादित्यत आह
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V28" data-block-id="BGT_C11_V28" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यथा नदीनां बहवोम्बुवेगाः समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति ।</span><span class="shloka-line">तथा तवामी नरलोकवीरा विशन्ति वक्त्राण्यभिविज्वलन्ति॥ २८ ॥</span></span></div>


कार्येति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V29" data-block-id="BGT_C11_V29" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतङ्गा विशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः ।</span><span class="shloka-line">तथैव नाशाय विशन्ति लोका- स्तवापि वक्त्राणि समृद्धवेगाः॥ २९ ॥</span></span></div>


कार्यकारणसम्बन्धस्य सुखादिभोगस्य च प्रागुक्तत्वेऽपि तन्मिथ्यात्ववादिनां निरासाय ‘पुरुषः प्रकृतिस्थो हि’ इत्युक्तत्वान्न पुनरुक्तिदोष इति भावः ।</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V30" data-block-id="BGT_C11_V30" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्तात्- लोकान् समग्रान्वदनैर्ज्वलद्भिः ।</span><span class="shloka-line">तेजोभिरापूर्य जगत्समग्रं भासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो॥ ३० ॥</span></span></div>
<p class="gr-vyakhya-para">निराकरणस्य प्रमाणसापेक्षत्वात् तदनुक्तोक्ताभिधानमात्रेण कथं निराकरणमित्यत आह


हीति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V31" data-block-id="BGT_C11_V31" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आख्याहि मे को भवानुग्ररूपो नमोस्तु ते देववर प्रसीद ।</span><span class="shloka-line">विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमाद्यं न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम्॥ ३१ ॥</span></span></div>


अत्र कार्यकारणसम्बन्धस्य सुखादिभोगस्य च हिशब्देनानुभवप्रसिद्धिकथनेन तन्मिथ्यात्ववादिनामनुभवविरोधस्य दर्शितत्वान्नैतदुक्ताभिधानमात्रमिति भावः ।</p>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C11_V31" data-block-id="bhashya-BGT_C11_V31">
<p class="gr-vyakhya-para">अहं सुखीदुःखीत्याद्यनुभवस्य भ्रान्तित्वसम्भवात् सुखादिभोगस्य मिथ्यात्वाङ्गीकारे कथं तद्विरोध इत्यत अह
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C11_V31_B01" data-verse="BGT_C11_V31" data-block-id="BGT_C11_V31_B01">मुक्ताः सुरसङ्घा विशन्ति । 'प्रवेशो निर्गमश्चैव मुक्तानां स्वेच्छया भवेत्'' । इति हि ब्रह्माण्डे ॥ २१-२५ ॥
अन्यचेष्टां कुर्वतामपि भगवच्चेष्टयैव प्रलये प्रजानां प्रवेशवत् प्रवेशो युज्यते । सेनामध्यतो भगवन्मुखानामुभयाभिमुखत्वाच्चोभे सेने तत्र प्रविशतः । ये तु तस्मिन्नेव मुहूर्ते मरिष्यन्ति तेषां दशनान्तरेषु चूर्णितमपि शिरः सूक्ष्मदृष्टिगोचरत्वान्मानुषदृष्ट्या तथा न दृश्यते । यथा भिन्नमपि घटादिकं यावत् पृथङ्ग् न पतति तावन्मन्ददृष्टीनां न ज्ञायते । यथा पुरूरवसो जराश्विभ्यामेव दृष्टा ॥ २६-३० ॥
विशेषगुणकर्मविषय एव प्रश्नः । 'विष्णो'' इति सम्बोधनात् ॥ ३१ ॥</div>


न हीति ॥
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C11_V31" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C11_V31" data-id="BGT_C11_V31_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘आख्याहि मे को भवान्’ इत्यत्र को देवो भवानिति पृच्छतीत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाऽह


सुखादिविषयानुभवो न भ्रमः आन्तरार्थानुभवत्वात् । आन्तरार्थानुभवस्य भ्रमत्वादर्शनादिति भावः । बाधकप्रमाणाभावाच्च नायमनुभवो भ्रम इत्याह
विशेषेति ॥


न चेति ॥</p>
गुणादेः स्वयमेवोक्तत्वात् किं पुनः प्रश्नेनेत्यतो विशेषेत्युक्तम् । स्वाज्ञातविषय इत्यर्थः । स्वरूपविषय एव किं न स्यादित्यत आह
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वात्मादौ जैनादीनां मध्यमपरिमाणत्वादिज्ञानस्य भ्रमत्वदर्शनात् कथमान्तरार्थानुभवत्वादभ्रमत्वमुच्यत इत्याशङ्कां परिहरन् व्याप्तिमाह


शरीरमिति ॥
‘विष्णो’ इतीति ॥


नात्राऽन्तरानुभवत्वमेव हेतुः । येन व्यभिचारः स्यात् । अपि त्वपरोक्षत्वविशिष्टम् । अपरोक्षानुभवस्य च बहिरेव भ्रमत्वदर्शनादान्तरानुभवस्य तदभावः सिद्ध्यति ॥ जैनादीनां चानुमानादिनैव मध्यमपरिमाणत्वादिभ्रम इति भावः ।</p>
‘भासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो’ इत्यर्जुनेन भगवतः सम्बोधितत्वेन विष्णुरिति पूर्वमेव ज्ञातत्वाद् विशेषगुणकर्मादिविषय एवायं प्रश्नो न स्वरूपमात्रविषय इत्यर्थः ॥ ३१ ॥</p></div></div></div></div></div>
<p class="gr-vyakhya-para">बाधकाभावेऽपि सुखाद्यनुभवस्य भ्रमत्वं किं न स्यादित्यत आह
<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>


तत्रापीति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V32" data-block-id="BGT_C11_V32" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कालोस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान् समाहर्तुमिह प्रवृत्तः ।</span><span class="shloka-line">ऋतेपि त्वा न भविष्यन्ति सर्वे येवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः॥ ३२ ॥</span></span></div>


यत्र बहिरर्थानुभवस्य भ्रमत्वं तत्रापि बलवत्प्रमाणविरोधादेव तत् कल्प्यते । अतः सुखादिविषयानुभवस्य बाधकाभावेनाभ्रमत्वं युक्तमिति भावः ।</p>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C11_V32" data-block-id="bhashya-BGT_C11_V32">
<p class="gr-vyakhya-para">इतश्च न सुखादिविषयानुभवस्य भ्रमत्वेन सुखादेर्मिथ्यात्वं वाच्यमित्याह
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C11_V32_B01" data-verse="BGT_C11_V32" data-block-id="BGT_C11_V32_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahavaraha-id">'कालः कलितसम्पूर्णसद्गुणत्वाज्जनार्दनः ।<br/>संहारात् सर्ववित्त्वाद् वा सर्वविद्रावणेन वा'' ॥</span></span>इति महावराहे ।<br/>अपिशब्देन भ्रात्रादीन् अपि ऋते ॥३२ ॥</div>


साक्षीति ॥
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C11_V32" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C11_V32" data-id="BGT_C11_V32_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">परिहारे गुणादेरनुक्तत्वान्नायं तद्विषय इत्यतः कालशब्द एव गुणादिवाचीति भावेन स्मृत्यैव तं व्याचष्टे


साक्ष्यनुभवसिद्धस्यापि सुखादेर्भ्रान्तिकल्पितत्वे सर्वं मिथ्या, आत्मा सत्य इति व्यवस्थाऽपि न सिध्द्यति । एतद्व्यवस्थाया अपि साक्ष्यनुभवसिद्धत्वेन मिथ्यात्वापातादिति भावः ।
काल इति ॥


भ्रान्तित्वमभ्रान्तित्वमिति ॥
कलिताः स्वसम्बद्धाः । कल बन्धने, कल संहरणे, कल ज्ञाने, कल विद्रावण इति पठन्ति । उग्ररूपः किमर्थमिति प्रश्नपरिहारायोक्तम् ‘लोकक्षयकृत्’ इत्यादि । तदुपपाद्यते ‘ऋतेऽपि’ इति । तत्र युधिष्ठिरादीनामप्युर्वरितत्वात् कथं त्वामृते सर्वे मरिष्यन्तीत्युच्यत इत्यत आह


भ्रान्तिकल्पितत्वमभ्रान्तिकल्पितत्वमित्यर्थः ।</p>
अपीति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वं मिथ्या आत्मा सत्य इति व्यवहारत एवास्ति, न तु परमार्थतः । अतस्तदसिद्धिर्नानिष्टेत्यत आह


व्यवहारत इति ॥
नात्रार्जुनमेकमृते सर्वे मरिष्यन्तीत्युच्यते । किन्तु अर्जुनभ्रातॄनश्वत्थामादींश्च विना । अपिपदेन तेषां समुच्चितत्वादिति भावः । ३२ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V33" data-block-id="BGT_C11_V33" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्व जित्वा शत्रून् भुङ्क्ष्व राज्यं समृद्धम् ।</span><span class="shloka-line">मयैवैते निहताः पूर्वमेव निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन्॥ ३३ ॥</span></span></div>


व्यवहारत एवेयं व्यवस्थाऽस्तीत्यपि न सिध्द्यति । साक्षिणोऽप्रामाण्ये तत्र प्रमाणाभावादिति भावः ।</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V34" data-block-id="BGT_C11_V34" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च कर्णं तथान्यानपि योधवीरान् ।</span><span class="shloka-line">मया हतांस्त्वं जहि मा व्यथिष्ठा युध्यस्व जेतासि रणे सपत्नान्॥ ३४ ॥</span></span></div>
<p class="gr-vyakhya-para">किञ्च साक्ष्यनुभवस्याप्रामाण्ये स्तम्भादौ स्थाण्वादिमनोवृत्तिर्भ्रान्तिः । स्तम्भादिमनोवृत्तिरभ्रान्तिरित्यपि न सिद्ध्यति । साक्षिण एव ज्ञानस्य भ्रान्तित्वाभ्रान्तित्वग्राहकत्वात् । तदसिद्धौ च व्यवहारमात्रं च न सिध्द्यतीति भावेनाह


भ्रान्तिरिति  ॥</p>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C11_V34" data-block-id="bhashya-BGT_C11_V34">
<p class="gr-vyakhya-para">एतेन सर्वं मिथ्या आत्मा सत्य इति व्यवस्था व्यवहारतोऽस्तीत्येतदागमादिना सिध्द्यतीत्येतदपि निरस्तम् । आगमादिप्रामाण्यस्यापि साक्षिग्राह्यत्वात् । ‘साक्षिसिद्धस्य ’ इत्यादेरेकग्रन्थत्वे भ्रान्तिरित्यस्य साध्याभिधानपरतया तच्छेषत्वं ज्ञातव्यम् ।</p>
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C11_V34_B01" data-verse="BGT_C11_V34" data-block-id="BGT_C11_V34_B01">जयद्रथस्य पितुर्वरादेव विशेषः । निहताः निहतप्राया । पश्चादर्जुनेपि स्थित्वा स एव हनिष्यति ॥ ३४ ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं सुखादिविषयसाक्ष्यनुभवस्य न भ्रान्तित्वं, बाधकाभावादिति तदयुक्तम् । ‘विमुक्तश्च विमुच्यते’ इत्यादिप्रमाणसद्भावादित्यत आह


अनुभव इति ॥
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C11_V34" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C11_V34" data-id="BGT_C11_V34_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">यतोऽहमेव लोकान् समाहर्तुमिह प्रवृत्तः । अतो वैरिजये सन्देहायोगाद् युध्यस्वेत्युच्यते ‘तस्मात्’ इति । तत्र द्रोणं च भीष्मं चेति जयद्रथस्य द्रोणादिवद्विशिष्योक्तिः कथम् ? तावत्सामर्थ्याभावादित्यत आह


नानेन सुखादिविषयानुभवस्य भ्रान्तित्वं सिद्ध्यति । तत्स्वरूपप्रामाण्ययोः सिद्ध्यभावात् । साक्ष्यनुभवस्यैव तत्साधकत्वात् । तस्य च भ्रान्तित्वाभिधानादिति भावः । न च सुखादिविषय एव साक्ष्यनुभवस्य भ्रमत्वं, प्रमाणस्वरूपादावभ्रमत्वमिति युक्तम् । विशेषप्रमाणाभावेनानाश्वासात् । साक्ष्यनुभवस्य भ्रमत्वेऽपि प्रमाणस्वरूपप्रामाण्ये लोकव्यवहारादेव सेत्स्यत इत्याशङ्क्याह
जयद्रथस्येति ॥


व्यवहारत इति ॥
योऽस्य शिरः छिन्नं भूमौ पातयेत्तच्छिरो भिद्यतामिति पितृदत्तातिबलिष्ठवरादेवास्य विशेषोक्तिर्न तु द्रोणादिवत् सामर्थ्यविशेषादित्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु जीवन्त एव कथं ‘मयैवैते निहताः’ इत्युच्यते । तथात्वे च कथं ‘जेताऽसि’ इत्युच्यत इत्यत आह


न लोकव्यवहारतः प्रमाणस्वरूपादिसिद्धिः । लोकस्य तद्व्यवहारस्य चासिद्धेः । साक्षिण एव तद्ग्राहकत्वात् । तस्य च भ्रान्तित्वाङ्गीकारादिति भावः ।</p>
निहता इति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">साक्षिणो भ्रान्तित्वेऽपि व्यवहारव्यवहर्तृसिद्धिः प्रतीतित एव भविष्यतीत्याशङ्क्य परिहरति


॥ प्रतीतित इति ॥
निहतप्रायत्वं नामापहृतायुष्ट्वेन सन्निकृष्टमरणत्वम् । यदि साक्षान्न निहतास्तर्हि हन्ता भवेति वक्तव्यम् । निमित्तमात्रं भवेति कथमुच्यत इत्यत आह


भवेत् प्रतीतितो व्यवहारादिसिद्धिः यदि सैव सिद्ध्येत् । न च तत्साधकं वक्तुं शक्यत इति भावः । साक्षित एव प्रतीतिसिद्धेः कथं तत्साधकाभाव इत्याशङ्क्य परिहरति
पश्चादिति ॥


॥ स्वत इति ॥
तस्य स्वातन्त्र्येण हन्तृत्वाभावान्निमित्तमात्रमित्युक्तमिति भावः । मृतमारणायोगात् ‘मया हतांस्त्वं जहि’ इति कथमुच्यत इत्यतो वाऽह


न साक्षिणा प्रतीतिसिद्धिः । तस्य सुखादौ भ्रान्तित्वाङ्गीकारेण प्रतीत्यभावेऽपि प्रतीतिरस्तीति भ्रमोऽयमिति शङ्काकुण्ठितशक्तित्वादिति भावः ।</p>
पश्चादिति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">इतश्च न सुखादिविषयानुभवस्य भ्रमत्वमित्याह


स्वेति ॥
अर्जुने स्थित्वा तस्यैव हन्तृत्वान्मया हतेषु त्वमपि हन्तेति व्यवहारविषयो भवेत्येव भगवतोच्यत इति भावः ॥ ३४ ॥</p></div></div></div></div></div>
<blockquote class="uvaaca">सञ्जय उवाच</blockquote>


सुखादिविषयानुभवस्य भ्रमत्वाङ्गीकृतावात्माभावोऽपि स्यात् । आत्मसाधकाभावादिति भावः । नन्वहमिति प्रत्यक्षत एवात्मोपलभ्यते । अतः कथं तत्साधकाभाव इत्यत आह
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V35" data-block-id="BGT_C11_V35" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एतच्छ्रुत्वा वचनं केशवस्य कृताञ्जलिर्वेपमानः किरीटी ।</span><span class="shloka-line">नमस्कृत्वा भूय एवाह कृष्णं सगद्गदं भीतभीतः प्रणम्य॥ ३५ ॥</span></span></div>


स्वयमिति ॥
<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>


नाहमित्यनुभवेनात्मसिद्धिः, अनुभवस्य सुखादौ भ्रान्तित्वाभ्युपगेमेनात्मन्यपि भ्रमत्वशंकावारकाभावादिति भावः ।</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V36" data-block-id="BGT_C11_V36" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्या जगत्प्रहृष्यत्यनुरज्यते च ।</span><span class="shloka-line">रक्षांसि भीतानि दिशो द्रवन्ति सर्वे नमस्यन्ति च सिद्धसङ्घाः॥ ३६ ॥</span></span></div>
<p class="gr-vyakhya-para">निरधिष्ठानभ्रमासम्भवात् सुखादिभ्रमान्यथानुपपत्त्याऽधिष्ठानभूतात्मसिद्धिरित्यत आह


निरालम्बन इति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V37" data-block-id="BGT_C11_V37" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कस्माच्च ते न नमेरन्महात्मन् गरीयसे ब्रह्मणोप्यादिकर्त्रे ॥ अनन्त देवेश जगन्निवास त्वमक्षरं सदसत्तत्परं यत्॥ ३७ ॥</span></span></div>


नानेन तर्केणात्मसिद्धिः । एतत्तर्कानुभवस्यापि सुखानुभववत् भ्रमत्वशङ्कायाः प्रसङ्गादिति भावः । श्रुतिरात्मनि प्रमाणमित्यत आह
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V38" data-block-id="BGT_C11_V38" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">त्वमादिदेवः पुरुषः पुराण- स्त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।</span><span class="shloka-line">वेत्तासि वेद्यं च परं च धाम त्वया ततं विश्वमनन्तरूप॥ ३८ ॥</span></span></div>


तदिति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V39" data-block-id="BGT_C11_V39" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">वायुर्यमोग्निर्वरुणः शशाङ्कः प्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च ।</span><span class="shloka-line">नमो नमस्तेस्तु सहस्रकृत्वः पुनश्च भूयोपि नमो नमस्ते॥ ३९ ॥</span></span></div>


यच्छ्रुतिः प्रमाणमात्मन्युच्यते तच्छ्रुतिप्रामाण्यसाधकाभावेनाप्रामाण्यस्यापि वक्तुं शक्यत्वान्न तेनात्मसिद्धिरिति भावः ।</p>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C11_V39" data-block-id="bhashya-BGT_C11_V39">
<p class="gr-vyakhya-para">श्रुतेः प्रामाण्यानुभवात् कथमप्रामाण्यमित्यत आह
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C11_V39_B01" data-verse="BGT_C11_V39" data-block-id="BGT_C11_V39_B01">वायुर्बलज्ञानयोगात् शशाङ्कोतिसुखाङ्कितः ।
इन्द्रः स परमैश्वर्यादिति नानाभिधो हरिः । इति च ॥३९ ॥</div>


प्रमाणत्वेति ॥
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C11_V39" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C11_V39" data-id="BGT_C11_V39_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">वायुर्यमोऽग्निरित्याद्यर्जुनस्तुतिवाक्ये वाय्वादीनां भगवदभेद उच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय वाय्वादिशब्दानां भगवति योगवृत्तिं स्मृत्यैव दर्शयति


नानुभवेन श्रुतेः प्रामाण्यसिद्धिः । सुखानुभववदस्याप्यप्रामाण्ये प्रमाणत्वभ्रमत्वसम्भवादिति भावः ।</p>
॥ वायुरिति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">साक्षिसिद्धस्येत्याद्युक्तमुपसंहरति


॥ इतीति ॥
वबयोरभेदाद् वकारो बलवाची । अयपय गताविति धातोः आयुशब्दो ज्ञानवाची । इदि परमैश्वर्य इति धातुः ॥३९ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V40" data-block-id="BGT_C11_V40" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते नमोस्तु ते सर्वत एव सर्व ।</span><span class="shloka-line">अनन्तवीर्यामितविक्रमस्त्वं सर्वं समाप्नोषि ततोसि सर्वः॥ ४० ॥</span></span></div>


एवमुक्तप्रकारेण साक्ष्यनुभवस्य भ्रमत्वे सर्वं मिथ्या आत्मा सत्य इति व्यवस्थादि किञ्चिदपि न सिद्ध्यतीत्यर्थः । सुखाद्यनुभवो भ्रम इत्यर्थसाधकश्रुतेः प्रामाण्यासिद्धेर्न तया सुखाद्यनुभवस्य भ्रमत्वसिद्धिरित्युक्तम् । अथ तस्य श्रौतानुभवस्यापि भ्रमत्वोपपत्त्या सुखाद्यनुभवस्याभ्रमत्वमेव भवति । न तु तेन तस्य भ्रमत्वसिद्धिः । परस्परविरुद्धयोरन्यतरनिषेधस्येतरविधिनान्तरीयकत्वादिति भावेनाह
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V41" data-block-id="BGT_C11_V41" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं हे कृष्ण हे यादव हे सखेति ।</span><span class="shloka-line">अजानता महिमानं तवेदं मया प्रमादात् प्रणयेन वापि॥ ४१ ॥</span></span></div>


भ्रम इति ॥</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V42" data-block-id="BGT_C11_V42" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यच्चापहासार्थमसत्कृतोसि विहारशय्यासनभोजनेषु ।</span><span class="shloka-line">एकोथवाप्यच्युत तत्समक्षं तत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम्॥ ४२ ॥</span></span></div>
<p class="gr-vyakhya-para">इतोऽपि न सुखाद्यनुभवस्य भ्रमत्वमित्याह


सुखेति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C11_V42" data-block-id="bhashya-BGT_C11_V42">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C11_V42_B01" data-verse="BGT_C11_V42" data-block-id="BGT_C11_V42_B01">एकः सर्वोत्तमोप्यसत्कृतः । 'एकः सर्वाधिको ज्ञेय एष एव करोति यत्'' इति च ॥ ४२ ॥</div>


यदि सुखाद्यनुभवो भ्रमस्तर्हि यत् प्रच्छन्नं नैरात्म्यमतमङ्गीकृतं तत्प्रकटितं स्यात् । सुखादिविषयानुभवस्य आत्मस्वरूपत्वादित्यर्थः । सुखादिविषयानुभवस्यात्मरूपत्वं भवन्मत एव नास्मन्मते । किन्तु मनोवृत्तिरूपत्वमेवेत्यतोऽपसिद्धान्त इत्याह
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C11_V42" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C11_V42" data-id="BGT_C11_V42_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘असत्कृतोऽसि विहारशय्यासनभोजनेषु एकोऽथवाऽपि’ इत्यत्र यद्यप्यहं त्वमेक एव । तथापि लोकव्यवहारानुसारेण क्षामापय इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह


न हीति ॥
एक इति ॥


नन्वस्तु सुखाद्यनुभवस्य भ्रमत्वमात्मस्वरूपत्वं च । तथापि कथमात्माभावप्रसङ्ग इत्यत आह
तर्ह्यन्वयो नोपपद्यत इत्यतस्तं दर्शयति


भ्रमस्येति ॥
॥ अपीति ॥


सुखादिविषयानुभवस्य भ्रमत्वेऽविद्याकार्यत्वं स्यात् । भ्रमस्याविद्याकार्यत्वाङ्गीकारात् । तथाचात्मनोऽप्यविद्याकार्यत्वं स्यात् । सुखादिविषयानुभवस्यात्मस्वरूपत्वात् । अविद्याकार्यत्वे चात्मनो मिथ्यात्वं दुर्निवारमिति भावः ।</p>
सर्वोत्तमत्वेनासत्कारायोग्योऽप्यसत्कृतोऽसीत्येवात्रोच्यते । नान्यत् । अर्जुनस्य भगवदैक्ये मानाभावादिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अस्त्वेवमात्मनो युक्त्या दुर्घटत्वम् । तथापि न तद्बाधकम् । आत्मनः प्रमाणसिद्धत्वात् । न हि प्रमाणसिद्धस्य युक्त्या दुर्घटत्वमात्रेण बाधोऽस्तीत्याशङ्क्य परिहरति
<p class="gr-vyakhya-para">एकशब्दः कथं सर्वोत्तमत्ववाचीत्यत आह


॥ दुर्घटत्वमिति ॥
एक इति ॥


यद्यात्मनः प्रामाणिकत्वाद् युक्त्या दुर्घटत्वमपि न बाधकमित्युच्यते तर्हि सुखादीनामपि दुर्घटत्वं सुघटत्वं वाऽस्तु । न तद्बाधकं, प्रमाणसिद्धत्वादिति वक्तव्यमित्यर्थः । युक्त्या दुर्घटत्वमस्तु । न तद्बाधकमिति कथमित्यत आह
एकत्वाद् एः, करोतीति क इत्यर्थः । अन्यनिरपेक्षतया हि कर्ता सर्वोत्तमः ॥ ४२ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V43" data-block-id="BGT_C11_V43" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पितासि लोकस्य चराचरस्य त्वमस्य पूज्यश्च गुरुर्गरीयान् ।</span><span class="shloka-line">न त्वत्समोस्त्यभ्यधिकः कुतोन्यो लोकत्रयेप्यप्रतिमप्रभाव॥ ४३ ॥</span></span></div>


न हीति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V44" data-block-id="BGT_C11_V44" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कायं प्रसादये त्वामहमीशमीड््यम् ।</span><span class="shloka-line">पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः प्रियः प्रियायार्हसि देव सोढुम्॥ ४४ ॥</span></span></div>


अङ्गीकृत्य चेदमुक्तम् । युक्त्या दुर्घटत्वमपरिहृत्य तस्याबाधकत्वाभ्युपगमेऽतिप्रसङ्गः स्यादित्याह
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V45" data-block-id="BGT_C11_V45" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अदृष्टपूर्वं हृषितोस्मि दृष्ट्वा भयेन च प्रव्यथितं मनो मे ।</span><span class="shloka-line">तदेव मे दर्शय देव रूपं प्रसीद देवेश जगन्निवास॥ ४५ ॥</span></span></div>


दुर्घटत्वमिति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V46" data-block-id="BGT_C11_V46" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">किरीटिनं गदिनं चक्रहस्त- मिच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव ।</span><span class="shloka-line">तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन सहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते॥ ४६ ॥</span></span></div>


यदि युक्त्या दुर्घटत्वं न बाधकमित्यात्मास्तित्वं दुर्घटमप्यङ्गीक्रियते तर्ह्यात्मनोऽविद्यात्वं दुर्घटमप्यङ्गीक्रियतामविशेषादित्यर्थः । प्रामाणिकस्यैव युक्त्या दुर्घटत्वं न बाधकमित्युच्यते । न चात्मनोऽविद्यात्वं प्रामाणिकं, येन युक्त्या दुर्घटत्वमबाधकं स्यादित्यत आह
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C11_V46" data-block-id="bhashya-BGT_C11_V46">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C11_V46_B01" data-verse="BGT_C11_V46" data-block-id="BGT_C11_V46_B01">तेनैव रूपेण भवेति अनन्तरूपगोपनेन तदेव प्रकाशयेत्यर्थः ।
'पञ्चाननं चिन्त्यमचिन्त्यरूपं पद्मासनं गोपितविश्वरूपम्'' ।
इति हि वैहायससंहितायाम् ॥४६ ॥</div>


अतीति ॥
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C11_V46" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C11_V46" data-id="BGT_C11_V46_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘तेनैव रूपेण भव’ इत्यर्जुनप्रार्थनावाक्ये विश्वरूपं विहाय पूर्वतनं गृहाण इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह


नात्मनोऽविद्यात्वमप्रामाणिकम् । किञ्चिच्चेतनं किञ्चिदचेतनमित्यङ्गीकारे गौरवप्राप्तेः, सर्वस्याचेतनत्वाङ्गीकृतेरेव ज्यायस्त्वमिति युक्तिसिद्धत्वादिति भावः ।</p>
तेनैवेति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">न केवलं प्रामाणिके युक्त्या दुर्घटत्वमबाधकम् । किन्तु यदङ्गीकारे प्रमाणाविरोधस्तत्रैव । आत्मनोऽविद्यात्वं प्रमाणविरुद्धम् । अतो युक्त्या विरुद्धत्वं तत्र बाधकमेवेत्यत आह


न चेति ॥
यदा रूपान्तरं प्रतीयते तदा विश्वरूपत्याग एव किं न स्यात्, किं तद्गोपनेनेत्यत आह


आत्मनोऽविद्यात्वं वदतां प्रतिपक्षिणामुक्तरीत्या न कोऽपि प्रमाणविरोधोऽस्तीति भावः ।</p>
पञ्चाननमिति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वेवमनुभवबलेन कार्यकारणसम्बन्धस्य सुखदुःखादिभोगस्य च सत्यत्वं वदता भगवताऽनुभवस्य भ्रमत्वमभ्युपगच्छतां मतमेवं किमिति न निराकृतमित्याशङ्कां परिहरन्नुक्तमुपसंहरति


॥ अत इति ॥
नरसिंहरूपेऽपि गोपितविश्वरूपत्वोक्तेर्न रूपान्तरप्रतीतौ विश्वरूपत्याग इति भावः ॥ ४६ ॥</p></div></div></div></div></div>
<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>


अनुभवभ्रमत्वस्य स्फुटमुक्तरीत्या अनन्तदोषदुष्टत्वप्रतीतेर्न स्वयं भगवता तन्निराकृतिः कृतेति भावः ।</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V47" data-block-id="BGT_C11_V47" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदं रूपं परं दर्शितमात्मयोगात् ।</span><span class="shloka-line">तेजोमयं विश्वमनन्तमाद्यं यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम्॥ ४७ ॥</span></span></div>
<p class="gr-vyakhya-para">‘पुरुषः प्रकृतिस्थः’ इत्युक्तम् । तत्र स्वतः शुद्धस्य जीवस्य प्रकृतिस्थत्वे किंकारणमित्यत उच्यते


‘कारणम्’ इति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C11_V47" data-block-id="bhashya-BGT_C11_V47">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C11_V47_B01" data-verse="BGT_C11_V47" data-block-id="BGT_C11_V47_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">'विश्वनामा स भगवान् यतः पूर्णगुणः प्रभुः'' ।</span></span> इति पाद्मे ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmanda-id">'त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम्'' इत्यनेन तेनैवेन्द्रशरीरेण दृष्टमिति ज्ञायते । त्वदन्येनेति तदवरापेक्षया । तैरपि तद्वन्न दृष्टमित्येव ।<br/>'विश्वरूपं प्रथमतो ब्रह्मापश्यच्चतुर्मुखः ।<br/>तच्छतांशेन रुद्रस्तु तच्छतांशेन वासवः ।<br/>यथेन्द्रेण पुरा दृष्टमपश्यत् सोर्जुनोपि सन् ।<br/>तदन्ये क्रमयोगेन तच्छतांशादिदर्शिनः'' ॥</span></span> इति ब्रह्माण्डे ॥४७ ॥</div>


तत्र परमात्मनो जीवभावेन शरीरसम्बन्धाद्युक्तौ शुद्धस्य किं कारणं शरीरसम्बन्धादेरित्यतः सगुणत्वं तत्कारणमुच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाऽह
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C11_V47" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C11_V47" data-id="BGT_C11_V47_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">भक्त्यतिशयोत्पादनाय विश्वरूपदर्शनस्य दौर्लभ्यमुच्यते ‘मया’ इति । तत्र ‘तेजोमयं विश्वम्’ इति विश्वात्मकत्वं भगवद्रूपस्योच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय विश्वशब्दं स्मृत्यैव व्याचष्टे


अस्येति ॥
विश्वेति ॥


२२ ॥</p>
‘यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम्’ इत्यर्जुनेतरैर्विश्वरूपस्यादृष्टत्वमुच्यते इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V23">
त्वदिति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः ।</span>
<span class="shloka-line">परमात्मेति चाप्युक्तो देहेस्मिन्पुरुषः परः॥२३ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C13_V23
| id = BGT_C13_V23_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">अत्र जीवस्य शरीरसम्बन्धे सत्त्वादिगुणसङ्गः कारणमुच्यते, न तु परमात्मनः । तत्र सगुणत्वम् । परमार्थतस्तदनुपपत्तेः । तन्मिथ्यात्वस्य दूषितत्वादिति भावः । किं जीवस्य सत्त्वादिगुणसङ्गः सदसद्योनिजन्मसु स्वतन्त्रकारणमुत निमित्तमात्रम्? नाद्यः । जडत्वेन तदनुपपत्तेः । द्वितीये स्वतन्त्रकारणं वाच्यमिति शङ्कापरिहारत्वेन श्लोकमवतारयति
नात्र विश्वरूपस्यार्जुनेतरैरदृष्टत्वमुच्यते । प्रत्युतेतः पूर्वं केनापि न दृष्टमित्यनुक्त्वा त्वदन्येनेत्युक्तत्वात् तैनैवेतः पूर्वम् इन्द्रशरीरेण दृष्टमित्येवोच्यते इत्यर्थः । तर्हि ब्रह्मादिभिरपि न दृष्टमित्यपि नाशङ्कनीयम् । त्वदन्येनेत्यर्जुनादधमविवक्षयोक्तत्वादित्याह


स्वतन्त्रेति ॥
त्वदिति ॥


कथमनेन हरेः स्वतन्त्रकारणत्वमुच्यत इत्यतः प्रमाणवाक्येन श्लोकं व्याचष्टे
नैतावताऽर्जुनाधमैर्न दृष्टमिति कल्पनीयम् । अधमैरप्यर्जुनवन्न दृष्टमित्यभिप्रायेणैवादृष्टत्वस्योक्तत्वादित्याह


सर्वेभ्य इति ॥
तैरिति ॥


उपरि उपरि वर्तमानः, उत्तम इति यावत् । स्वानुकूल्येन स्वात्मनोऽविक्षेपकतया । मत्या बुद्धिपूर्वकम् । तत्र स्वातन्त्र्यं हेतुत्वेनैवोक्तम् । परमत्वादित्यनेन परमात्मेतीत्युक्तार्थं भवति । उपद्रष्टेत्यादौ सर्वत्रेतिशब्दान्वयेनानुमन्तृत्वे हेत्वभिधायकत्वं द्रष्टव्यम् । देहिनोऽन्य इत्यनेन परशब्दो व्याख्यातो भवति ।</p>
भवेदेवैतद् व्याख्यानं यदि विश्वरूपं ब्रह्मादिभिरिन्द्रेणार्जुनादधमैश्च दृष्टम्, इन्द्रेण चार्जुनवदेव दृष्टम्, अर्जुनादधमैस्तद्वन्न दृष्टमित्येतत्सिध्येत्, तदेव कुत इत्यत आह
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वनुमन्तुः प्राग्देहस्थितत्वेनानुक्तत्वादप्युक्तो देहेऽस्मिन्निति कथमुच्यत इत्यत आह


मामिति ॥
विश्वरूपमिति ॥


‘क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत’ इति प्रागनुमन्तुर्देहगतत्वेनोक्तत्वादप्युक्तो देहेऽस्मिन्नित्युक्तिर्युक्तेति भावः । ननूपद्रष्टृत्वादिकमनुमन्तृत्वे हेतुत्वेनोच्यताम् । अनुमन्तुर्देहस्थतयोक्तत्वं किमर्थमुच्यत इत्यत आह
इन्द्रस्याधिकदर्शित्वेऽल्पदर्शित्वे वा विशिष्य त्वयेन्द्रशरीरेण दृष्टमित्युक्तिर्न सम्भवति । आधिक्येऽनुक्तेराधम्ये निषेधस्य चादर्शनात् ॥ ४७ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V48" data-block-id="BGT_C11_V48" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानै- र्न च क्रियाभिर्न तपोभिरुग्रैः ।</span><span class="shloka-line">एवंरूपः शक्य अहं नृलोके द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर॥ ४८ ॥</span></span></div>


तेनेति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C11_V48" data-block-id="bhashya-BGT_C11_V48">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C11_V48_B01" data-verse="BGT_C11_V48" data-block-id="BGT_C11_V48_B01">वेदादिभिरपि त्वदवरेणैवं द्रष्टुमशक्यः । अन्यथा 'दृष्ट्वाद्भुतं रूपम्'' इत्यादिविरोधः ॥ ४८ ॥</div>


कोऽयमनुमन्तेत्यतो देहेऽप्युक्त इत्यनेनाहमेवानुमन्तेति दर्शयति ॥ देहस्थत्वेनात्मनः कथितत्वादिति भावः ॥ २३ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C11_V48" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C11_V48" data-id="BGT_C11_V48_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">यद्यन्येषामपि विश्वरूपदर्शनमत्राभिप्रेतं स्यात्तर्हि ‘न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानैः’ इत्युत्तरवाक्यविरोध इत्यत आह


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V25">
वेदेति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना ।</span>
<span class="shloka-line">अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे॥२५ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C13_V25
| id = BGT_C13_V25_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">‘प्रकृतिं पुरुषं चैव’ इत्याद्युक्तार्थं बुभुत्सातिशयोत्पादनाय तज्ज्ञानफलमुच्यते
नोत्तरवाक्येऽर्जुनादन्येषां विश्वरूपदर्शनाभाव उच्यते । किन्तु त्वदवरैस्त्वद्वन्न दृष्टमित्युक्तेः स्वतस्तथा दर्शनाभावेऽपि वेदादिसाधनैस्तथा तैर्दृश्यतामित्याशङ्क्य त्वदवरैर्वेदादिसाधनैरपि त्वद्वन्न द्रष्टुं शक्यत इत्येवोच्यत इति भावः । विश्वरूपस्यार्जुनादन्येनादृष्टत्वमेवार्थः किं न स्यादिति चेन्न । उदाहृतस्मृतिविरोधात् । अत्रापि दृष्ट्वाऽद्भुतं रूपम्, ‘दृष्ट्वा लोकाः’ इत्यादिपूर्ववाक्यविरोधः स्यादित्यत आह


‘य एनम्’ इति ।
अन्यथेति ॥


तत्प्रमाणवचनेनैव व्याचष्टे
४८ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V49" data-block-id="BGT_C11_V49" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मा ते व्यथा मा च विमूढभावो दृष्ट्वा रूपं घोरमीदृङ्ग्ममेदम् ।</span><span class="shloka-line">व्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनस्त्वं तदेव मे रूपमिदं प्रपश्य॥ ४९ ॥</span></span></div>


द्विविधमिति ॥
<blockquote class="uvaaca">सञ्जय उवाच</blockquote>


ज्ञात्वा परोक्षतः । ‘सर्वथा वर्तमानः’ इत्यस्य प्रमादादन्यायेन वर्तमानोऽपि नियतमोक्ष इत्यर्थः । परमपुरुषादिदर्शने किं साधनमित्यत आह
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V50" data-block-id="BGT_C11_V50" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वा स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः ।</span><span class="shloka-line">आश्वासयामास च भीतमेनं भूत्वा पुनः सौम्यवपुर्महात्मा॥ ५० ॥</span></span></div>


अनादीति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C11_V50" data-block-id="bhashya-BGT_C11_V50">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C11_V50_B01" data-verse="BGT_C11_V50" data-block-id="BGT_C11_V50_B01">स्ववत् क्रियत इति स्वकं रूपम् । विश्वरूपमज्ञानां स्वरूपवन्न दर्शयति । एतदज्ञानामपि तथैव दर्शयतीति विशेषः । अन्यथा 'द्रष्टुमिच्छामि ते रूपम्'' इति विरुद्धं स्यात् ।
'परावरविभेदस्तु मुग्धदृष्टिमपेक्ष्य तु ।
प्रादुर्भावस्वरूपाणां विश्वरूपस्य च प्रभोः ।
अन्यथा न विशेषोस्ति व्यक्तिर्ह्यज्ञव्यपेक्षया'' ॥ इति च ॥५० ॥</div>


कथं नानात्वमित्यत आह
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C11_V50" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C11_V50" data-id="BGT_C11_V50_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘स्वकं रूपं दर्शयामास’ इति कृष्णरूपस्य विशिष्य स्वकीयत्वोक्तेः यदुक्तं विश्वरूपस्य साक्षादीश्वरस्वरूपत्वं तदयुक्तमित्यत आह


तत्रेति ॥
स्ववदिति ॥


स्वयमिति ॥
नात्र स्वकशब्देन कृष्णरूपस्य स्वकीयत्वमुच्यते, येन विश्वरूपस्यास्वकीयत्वं स्यात् । किन्तु स्ववत् स्वकीयवत् क्रियते प्रदर्श्यत इति व्युत्पत्त्या स्वकीयतया प्रदर्शनीयत्वमेवेत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननूभयोरपि भगवदीयतया प्रदर्श्यमानत्वात् कृष्णरूपस्यैव कुतो विशेषोक्तिरित्यत आह


स्वप्रतिभया
विश्वरूपमिति ॥


॥ तथेति ॥
सत्यमुभयं रूपं भगवदीयतया प्रदृश्यत इति, किन्तु ज्ञानिनामेव । अज्ञानिनां तु कृष्णरूपमेव भगवदीयतया प्रदृश्यते । न तु विश्वरूपम् । अतोऽज्ञविवक्षया विशेषोक्तिर्युक्तेति भावः । अत एवाल्पज्ञानिविवक्षया स्ववदित्युक्तम् । किमर्थमेवं व्याख्येयम्? विश्वरूपं भगवदीयमेव किं न स्यादित्यत आह


उक्तप्रकारद्वयेन । अनेन ‘ध्यानेन’ इत्युक्तार्थं भवति ।</p>
अन्यथेति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">‘किञ्चित्’ इत्युक्त्या तेषां ध्यानातिरिक्तसाधनसद्भावेऽपि तस्याल्पत्वादनुक्तिरित्युक्तं भवति ॥२५ ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कृष्णरूपविश्वरूपयोः स्वकीयत्वास्वकीयत्वप्रतीतिनिराकरणप्रसङ्गेन परमं रूपं दर्शयामासेति विश्वरूपस्य परत्वोक्त्या कृष्णरूपस्यापरत्वप्रतीतिं स्मृत्यैव निराकरोति
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V26">
परेति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वान्येभ्य उपासते ।</span>
<span class="shloka-line">तेपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः॥२६ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C13_V26
| id = BGT_C13_V26_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">‘ऋषयोऽन्तःप्रकाशाः’ इत्यादौ ऋषीणामन्तर्दर्शननियमोक्तेः केचनेत्युक्तिः किमर्थेत्यत आह
अन्यथा स्वभावतः । तर्हि विश्वरूप एव परत्वं विदुषामपि कथं दृश्यत इत्यत आह


केचिदिति ॥
व्यक्तिरिति ॥


ऋष्यन्तरविषया श्रुतिरिति भावः । ‘देवाः’ इत्यनेन ‘अन्ये साङ्ख्येन’ इत्युक्तार्थं भवति । क्रमेण कालक्रमेण ।</p>
विश्वरूपे परत्वव्यक्तिर्नावताररूपेषु । अतस्तथा दृष्टिर्युक्तेति भावः । इयं च व्यक्तिरल्पज्ञानिविवक्षयोच्यते । न तु ब्रह्मादिमहाज्ञानिविवक्षया । तेषां कृष्णादावपि परत्वस्य प्रतीतेरित्याह
<p class="gr-vyakhya-para">देवानां ध्यानाभावे दर्शनं भवति चेत्तर्हि दर्शनविरोधिध्यानं किमर्थं ते कुर्वन्तीत्यत आह


येषामिति ॥
अज्ञेति ॥


साङ्ख्यं प्रतिभा योगो दर्शनोपायो येषां ते साङ्ख्ययोगाः । ‘प्रतिभा स्पष्टताक्रमात्’ इत्युक्तम् । तत्र सर्वोत्तमप्रतिभा देवेषु कस्य मुख्येत्यत आह
५० ॥</p></div></div></div></div></div>
<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>


ब्रह्मेति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V51" data-block-id="BGT_C11_V51" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन ।</span><span class="shloka-line">इदानीमस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः॥५१ ॥</span></span></div>


केचिदित्यनेन ‘कर्म’ इति व्याख्यातं भवति । अत्रापि श्रवणप्रतिभयोरल्पत्वं द्रष्टव्यम् । अन्य इत्यनेन ‘अन्ये तु’ इत्युक्तार्थं भवति ।</p>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C11_V51" data-block-id="bhashya-BGT_C11_V51">
<p class="gr-vyakhya-para">ऋषिदेवराज्ञां प्रतिभोक्ता । तत्र किमेतेषामेकविधैव प्रतिभाऽस्ति, अथ तारतम्येनेत्यपेक्षायामाह
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C11_V51_B01" data-verse="BGT_C11_V51" data-block-id="BGT_C11_V51_B01">किञ्चित् मनुष्यवद् दृश्यमानत्वात् मानुषम् ॥ ५१ ॥</div>


ऋषीनिति ॥
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C11_V51" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C11_V51" data-id="BGT_C11_V51_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘दृष्ट्वेदं मानुषं रूपम्’ इति कृष्णरूपस्य मानुषत्वोक्तेः कथं नावरत्वमित्यत आह


ब्रह्मणः प्रतिभाप्रमाणमाह
किञ्चिदिति ॥


ब्रह्मण इति ॥
अन्यथोदाहृतवाक्यविरोधः स्यादित्यर्थः ॥ ५१ ॥</p></div></div></div></div></div>
<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>


तर्हि तस्य हरेः सकाशाच्छ्रवणं किमर्थमित्यत आह
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V52" data-block-id="BGT_C11_V52" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम ।</span><span class="shloka-line">देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः॥५२ ॥</span></span></div>


विष्णोरिति ॥
<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये एकादशोध्यायः ॥</div>


प्रीत्यर्थमेव, न तु ज्ञानार्थम् । केषां तर्हि ज्ञानार्थं श्रवणमित्यत आह
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C11_V52" data-block-id="bhashya-BGT_C11_V52">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C11_V52_B01" data-verse="BGT_C11_V52" data-block-id="BGT_C11_V52_B01">ये दर्शनकाङ्क्षिणस्तैरपीदानीं दृष्टप्रायः ॥ ५२ ॥</div>


अन्येषामिति ॥
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C11_V52" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C11_V52" data-id="BGT_C11_V52_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘सुदुर्दर्शमिदं रूपम्’ इत्यत्र ‘देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिण एव वर्तन्ते, न तु पश्यन्ति’ इत्युक्तत्वात् कथमर्जुनादुत्तमैरधमैश्च विश्वरूपस्य दृष्टत्वमुच्यत इत्यतस्तद्वाक्यं यथावद्योजयति


मानुषोत्तरमिति ॥
य इति ॥


मानुषाणां प्रायः श्रवणादेव ज्ञानमित्यर्थः । नन्वेवं ध्यानादियोगिनामपि श्रवणादिसद्भावे कथं मानुषाणां श्रुतवेदित्वं क्वचिदुच्यत इत्यत आह
अनेन यन्मम रूपं त्वं दृष्टवानसि, अस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणो ये देवास्तेऽपि यद्दृष्टवन्तस्तदिदं सुदुर्दर्शमिति योजना सूचिता भवति । अन्यथोक्तविरोध इति भावः ॥ ५२ ॥</p>
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितयां न्यायदीपिकायाम् एकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥</div></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V53" data-block-id="BGT_C11_V53" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया ।</span><span class="shloka-line">शक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा॥५३ ॥</span></span></div>


अत्यल्पेति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V54" data-block-id="BGT_C11_V54" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोर्जुन ।</span><span class="shloka-line">ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप॥५४ ॥</span></span></div>


एवं दर्शनसाधनं नानाविधमुक्त्वा प्रकृतमनुसन्धत्ते
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V55" data-block-id="BGT_C11_V55" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः ।</span><span class="shloka-line">निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव॥५५ ॥</span></span></div>


सर्व इति ॥</p>
<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे विश्वरूपदर्शनयोगो नाम एकादशोध्यायः ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं ध्यानादियोगिनामपि श्रवणाद्यस्तीति तदयुक्तम् । तथासति केषाञ्चित् ‘श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते’ इति विशिष्योक्त्यसम्भवादित्यत आह


अन्येषामिति ॥
<span id="gr-C12" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="द्वादशोऽध्यायः"></span>
== द्वादशोऽध्यायः ==
<div class="introduction" id="BGT_C12_I01" data-block-id="BGT_C12_I01" data-verse="BGT_C12">
<div class="introduction-line">अव्यक्तोपासनाद् भगवदुपासनस्योत्तमत्वं प्रदर्श्य तदुपायं प्रदर्शयत्यस्मिन्नध्याये-</div>
</div>


ध्यानादियोगिनां श्रवणादिसद्भावेऽपि मनुष्याणां ‘श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते’ इति विशेषोक्तिर्युक्ता । तेषामत्यल्पप्रतिभानत्वेन श्रवणबाहुल्यसद्भावादिति भावः । अनेनात्यल्पप्रतिभानत्वादिति विवृतं भवति ।</p>
<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>
<p class="gr-vyakhya-para">कथं मनुष्याणामत्यल्पाऽपि प्रतिभा युज्यते । श्रुतिपरायणा इति श्रवणैकाश्रयत्वोक्तेरित्यत आह


मनुष्याणामिति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C12_V01" data-block-id="BGT_C12_V01" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C12" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपासते ।</span><span class="shloka-line">ये चाप्यक्षरमव्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः॥१ ॥</span></span></div>


मनुष्याणामत्यल्पप्रतिभासद्भावेऽपि श्रुतिपरायणा इति विशेषणं युक्तम् । तत्प्रतिभाया मूलप्रमाणापेक्षत्वेन स्वातन्त्र्याभावात् प्रायेणासम्यक्त्वाच्च । अस्वतन्त्रेऽसाधुनि चासत्त्वोक्तिदर्शनादिति भावः ॥ छछ ॥</p>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C12_V01" data-block-id="bhashya-BGT_C12_V01">
<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं मनुष्याणां प्रतिभा मूलप्रमाणसापेक्षा प्रायो न सम्यगुत्पद्यते, अल्पा चेति तदयुक्तम् । पाण्डवादिमनुष्याणामश्रुतार्थेऽपि सम्यक् बहुप्रतिभादर्शनादित्याशङ्कां प्रमाणेनैव परिहरति
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C12_V01_B01" data-verse="BGT_C12_V01" data-block-id="BGT_C12_V01_B01">साधननिर्णयोत्र ।
श्रिये जातः श्रिय आ निरियाय श्रियं वयो जरितृभ्यो दधाति । श्रियं वसाना अमृतत्वमायन् भवन्ति सत्या समिथा मितद्रौ'' 'उपासिता मुक्तिदा सद्य एव ह्यस्येशाना जगतो विष्णुपत्नी । या श्रीर्लक्ष्मीरौपला चाम्बिकेति ह्रीश्चेत्युक्ता संविदग््रया सुविद्या'' इत्यादिश्रुतिभ्यः ।
'श्रीः सुतुष्टा हरेस्तोषं गमयेत् क्षिप्रमेव तु ।
अतुष्टा तदतुष्टिं च तस्माद् ध्येयैव सा सदा ।
अव्यक्तं प्रकृतिं प्राहुः कूटस्थं चाक्षरं च ताम् ।
प्रधानमिति च प्राहुर्महापुरुष इत्यपि ।
तां ब्रह्म महदित्याहुः परं जीवं परां चितिम् ।
तस्यास्तु परमो विष्णुः यो ब्रह्म परमं महत्'' ॥ इति ब्रह्माण्डवचनाच्चाव्यक्तोपासनान्मोक्षाशङ्कया पृच्छति । 'कूटस्थोक्षर उच्यते'' इत्युत्तरवचनात् 'कूटस्थमचलम्'' इत्यत्राप्युक्तेरव्यक्तशब्दश्चित्प्रकृतिवाची । अन्यथा 'ये त्वां पर्युपासते, ये चाप्यक्षरम्, तेषां के योगवित्तमाः'' इति भेदेन प्रश्नानुपपत्तिः । 'परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान्'' इति तेनैवोक्तत्वात् । ये तु 'ते मे युक्ततमा मताः'' 'मय्येव मन आधत्स्व'' इत्यादौ भगवतोक्तेप्यव्यक्तोपासकानामाधिक्यं वदन्ति ते त्वपलापकत्वादेवाति-साहसिका इति सुशोच्या एव ॥ १ ॥</div>


॥ अश्रुतेति ॥
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C12_V01" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C12_V01" data-id="BGT_C12_V01_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><h4 class="gr-vyakhya-head">द्वादशोऽध्यायः</h4>
<p class="gr-vyakhya-para">ॐ॥ एतदध्यायप्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति


विश्रुता व्याप्ता बहुलेत्यर्थः । तल्लक्षणान्तराणि चाह
॥ साधनेति ॥


यश्चेति ॥
मोक्षसाधनयोरव्यक्तभगवदुपासनयोर्मध्ये प्रागुक्तभगवदुपासनस्याधिक्यनिर्णयोऽस्मिन्नध्याये क्रियत इत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु भगवदुपासनस्येवाव्यक्तोपासनस्यापि यदि मोक्षसाधनत्वं क्वचिदुक्तं स्यात्तदा ‘एवं सततयुक्ताः’ इति सन्दिह्य प्रश्नो युज्यते । न च तदस्ति, अतः कथमयं प्रश्न इत्यत आह


यः पुरुषः स्वमुखपरिमाणेन नवपरिमाणाधोदेहवान्, या च स्त्री स्वमुखपरिमाणेनाष्टपरिमाणवती तौ पुनः स्वस्वाङ्गुलिपरिमाणेन षण्णवत्यङ्गुलौ, स्वस्वतालपरिमाणेन दशतालौ, स्वस्वपादपरिमाणेन सप्तपादौ तौ च सुरोत्तमौ विद्यादित्यर्थः । अत्र तालो नाम मध्यमाङ्गुल्यग्रान्मणिबन्धपर्यन्तः कर उच्यते ।</p>
श्रिय इति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">देवोत्तमलक्षणमुक्त्वा देवमात्रलक्षणमाह


यावदिति ॥
यः पुरुषः श्रीसमाराधनार्थं जातोऽसौ तदर्थमेव गृहान्निर्गतो भवति स श्रियम् उपदेष्ट्रुभ्यो गुरुभ्य एव स्वस्य वयो धत्ते । एवं श्रियमुपासीनाः पुरुषा अमृतत्वं यान्ति । तस्मिन् गुरुशिष्याख्ये मिथुने समीहितानि सत्यानि भवन्तीत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">किं श्रिय उपासनं स्वातन्त्र्येणैव मोक्षसाधनमित्यतः श्रीप्रसादमुत्पाद्य ततो भगवत्प्रसादद्वारेणैवेति भावेन स्मृतिमाह


तत् षण्णवत्यङ्गुलं क्रमेण ह्रसदेकनवत्यङ्गुलपर्यन्तमुत्तमावरसुरावधिकदेवमानं भवति । अत्र सप्तपादपरिमाणं क्रमेण ह्रसदेकाङ्गुलोनमेव भवतीत्यर्थः । गन्धर्वादिलक्षणमाह
श्रीरिति  ॥


तदूनमिति ॥
श्रीप्रसादस्य भगवत्प्रसादोत्पादकत्वं कुत इत्यतः श्रियोऽतिमहिमानमाह


तदेकनवत्यङ्गुलं सप्ताशीत्यङ्गुलपर्यन्तं क्रमेण ह्रसद्गन्धर्वादिपरिमाणं भवति । अत्रापि सप्तपादपरिमाणं क्रमेण ह्रसत्पुनरेकाङ्गुलोनं भवतीत्यर्थः । मनुष्यलक्षणमाह
अव्यक्तमिति ॥


तावदिति ॥
एवम्भूता चेत् श्रीस्तर्हि तत्प्रसादः स्वयमेव पुरुषार्थहेतुः किं न स्यात्? ईश्वरप्रसादसाधनत्वं तस्य किमर्थमुच्यत इत्यत आह


सप्ताशीत्यङ्गुलं मनुष्यपरिमाणमित्यर्थः ।</p>
तस्या इति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">असुरलक्षणमाह


तत इति ॥
श्रियोऽपि विष्णोः परमत्वान्न तत्प्रसादस्य स्वातन्त्र्येण पुरुषार्थसाधनत्वं, किन्तु विष्णुप्रसादसाधनत्वेनैवेत्यर्थः । विष्णोः महद्ब्रह्मभूतश्रिय उत्तमत्वे हेतुमाह


सप्ताशीतेरधस्ताद् असुरपरिमाणमित्यर्थः । देवोपदेवानां मानस्य सम्भूय कियतीष्वङ्गुलिषु परिसमाप्तिरित्यत आह
य इति ॥


द्विचत्वारीति ॥
एवं श्रुतिपुराणवाक्येभ्यो विष्णूपासनस्येवाव्यक्तोपासनस्यापि मोक्षसाधनत्वप्रतीतिजातया भगवदुपासनं वाऽव्यक्तोपासनं वा उत्तमं मोक्षसाधनमिति शङ्कयोत्तमसाधनं पृच्छतीत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यदि भगवदुपासनस्येव श्रिय उपासनस्यापि मोक्षसाधनत्वं प्रतीयेत तर्हि तद्विषय एव प्रश्नः कर्तव्यः । अव्यक्तोपासनविषये किमर्थं क्रियत इत्यत आह


तस्मात् सप्ताशीत्यङ्गुलादुपरि देवोत्तमपरिमाणात् । षण्णवत्यङ्गुलादधो यदष्टाङ्गुलं तद्देवोपदेवपरिमाणं ज्ञातव्यमित्यर्थः । ऋष्यादिलक्षणमाह
कूटस्थ इति ॥


देवेष्विति ॥
कूटस्थोऽक्षर उच्यते इत्युपरितनवाक्ये चित्प्रकृतावेव प्रयुक्तकूटस्थाक्षरशब्दयोरत्राप्यव्यक्ते प्रयुक्तत्वेनाव्यक्तं चित्प्रकृतिरेव । अतः चित्प्रकृत्युपासनस्य मोक्षसाधनत्वप्रतीत्याऽव्यक्तोपासनविषये प्रश्नो युक्त एवेति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतेन ‘इत्यादिश्रुतिभ्यः’, ‘अव्यक्तोपासनात्’ इत्यस्याप्यनवद्यत्वं सिध्यति । नन्वव्यक्तादिशब्दानां परब्रह्मणि मुख्यत्वादत्र तत्किं विवक्षितं न स्यादित्यत आह


च्यवनादीनां पृथ्वादीनामवरदेववत् परिमाणं ज्ञातव्यमित्यर्थः । एतल्लक्षणतारतम्ये हेतुमाह
अन्यथेति ॥


यावदिति ॥
यद्यत्राव्यक्तशब्देन परं ब्रह्मोच्यते तर्हि त्वदुपासकाव्यक्तोपासकानां मध्ये क उत्तम इति भगवतोऽव्यक्तस्य च भेदेनार्जुनप्रश्नोऽनुपपन्नः स्यादित्यर्थः। कुतोऽनुपपन्न इत्यतोऽर्जुनेनैव भगवतः परब्रह्मत्वस्योक्तत्वादित्याह


अनेनैतत् स्वाभाविकमिति चोक्तं भवति ॥ २६ ॥</p>
परमिति ॥</p>
}}
<p class="gr-vyakhya-para">अन्ये त्वत्राव्यक्तपदेन यत्किञ्चिच्छून्यापरनामकं निर्गुणं ब्रह्मोच्यत इति मन्वानाः तदुपासकेश्वरोपासकयोः कोऽधिक इति प्रश्नार्थं कल्पयित्वाऽव्योक्तोपासकानामेवाधिक्यं परिहारे कथ्यत इति वदन्ति । तान् प्रत्याह
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V27">
ये त्विति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् ।</span>
<span class="shloka-line">क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्वि भरतर्षभ॥२७ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C13_V27
| id = BGT_C13_V27_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं हरिरेव सर्वजीवानां सदसद्योनिजन्मसु स्वतन्त्रकारणमिति तत्प्रपञ्च्यते ‘यावत्’ इति । तत्र क्षेत्रज्ञस्य हरेः क्षेत्रसंयोगो नाम जडदेहसंयोग इत्यन्यथा प्रतीतिनिरासायाह
‘ते मे युक्ततमा मताः’ इति भगवता स्वोपासकानामुत्तमत्वमुक्त्वा ‘मय्येव’ इति मदुपासकानामेवोत्तमत्वात् मदुपासक एव भवेति स्फुटमुक्तत्वादव्यक्तोपासकानामाधिक्यं वदतामपलापकत्वमेव । ततश्च साहसिकत्वात् ‘अहो नष्टा एते’ इति शोकविषयत्वमेव, न तु परिहारं वक्तुंु प्रतिवादित्वमित्यर्थः ॥१॥</p></div></div></div></div></div>
<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>


क्षेत्रेति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C12_V02" data-block-id="BGT_C12_V02" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C12" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते ।</span><span class="shloka-line">श्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मताः॥२ ॥</span></span></div>


‘यावत् सञ्जायते’ इत्येतद्विवरणरूपे ‘मम योनिः’ इत्युत्तराध्यायगतवाक्ये लक्ष्मीनारायणसंयोगात्सर्वभूतसम्भवस्योक्तत्वादत्रापि क्षेत्रपदेन श्रीरेवोच्यत इति भावः । अव्यक्ततत्त्वे प्रसिद्धः क्षेत्रशब्दः श्रीवाचीत्येतत्कुत इत्यतः श्रियः श्रेत्रशब्दवाच्यत्वं, प्रसङ्गात् महाभूतानीत्याद्युक्ताहङ्कारादिशब्दानां च देवतावाचित्वं प्रमाणेन दर्शयति
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C12_V02" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C12_V02" data-id="BGT_C12_V02_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ननु चेष्टावत्याः श्रियोऽचलत्वम् ‘अचलम्’ ध्रुवम् इति कथमुच्यत इत्यतः स्मृत्यैव तद्घटयति


अव्यक्तमिति ॥
नेति ॥


सरस्वत्यादीनामपि श्रीशब्दवाच्यत्वात् तद्व्यावृत्त्यर्थमाह
‘अनिर्देश्यमव्यक्तमचिन्त्यं पर्युपासते’ इति व्याहतम् । अनिर्देश्याव्यक्ताचिन्त्यस्योपासनायोगादित्यतः अनिर्देश्यत्वादिकमुपास्यत्वाविरोधेन स्मृत्यैव घटयति


सदेति ॥
सूक्ष्मत्वादिति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मदुपासका एवोत्तमा इत्युच्यते


किं जडाव्यक्ताभेदात् तच्छब्दवाच्येत्यत आह
‘मयि’ इति ॥


निर्दोषेति ॥
त्वदुपासकानामिवाव्यक्तोपासकानामपि मोक्षसद्भावात् कथं तेषामुत्तमत्वमित्यतोऽव्यक्तोपासकानां मोक्षमङ्गीकृत्य सहेतुकं स्वोपासकानामुत्तमत्वमुच्यते ‘ये त्वक्षरम्’ इति । अत्रोच्यमानभगवत्प्राप्तिः न केवलं शाक्तेयानामिति भावेन ‘मयि’ इत्यादिकं श्रुत्यैव व्याचष्टे


कथं तर्हि अव्यक्तादिपदवाच्यत्वमित्यत आह
अविष्णुज्ञैरिति ॥


सा हीति ॥
अत्र ‘ध्यायीत नित्यदा’ इत्यन्तेन परीत्युपसर्गाभिप्राय उक्तो भवति । ‘तेन तुष्टा’ इत्यनेन ‘ते प्राप्नुवन्ति मामेव’ इत्यस्याभिप्राय उक्तो भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एवमव्यक्तोपासनस्य मोक्षसाधनत्वेऽपि न तदेवोत्तमं मन्तव्यमिति भावेनाह


न व्यज्यत इत्यव्यक्तम् । विष्णुरस्यां निवसतीति क्षेत्रम् । महागुणेति महद्ब्रह्म, जीवोत्तमेति प्रधानमुच्यत इत्यर्थः । अत्र महतोऽनुक्तत्वेप्यादिकार्यत्वाद् ग्राह्य एव । क्रियाः उद्दिश्य ।</p>
तथापीति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">उक्तं विवृणोति


जीवेति ॥
उपासते श्रिया सहेति शेषः । अनेन ‘मय्यावेश्य’ इत्युक्तार्थं भवति । अव्यक्तोपासकानामपि मोक्षसद्भावे कथं भगवदुपासकानामुत्तमत्वमित्यत आह


शब्दादि बोधयतीति बुद्धिरित्यर्थः । तत्सुतोऽनिरुद्धोऽपि ॥</p>
यत इति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">स्पर्शयतीति स्पर्शः । हृञ् हरण इति धातोः रसाहरणहेतुत्वात् जिह्वेत्यर्थः । आघ्रातेर्गन्धाघ्राणहेतुत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">वचनाद् वचनप्रवर्तकत्वात् । हानिलाभयोर्निमित्तत्वात् । सन लाभ इति धातुः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">क्वचिद्विष्णोः पाददेवत्वोक्तेः विष्णुनेत्युक्तम् । यज्ञशम्भू च न हरिहरावित्युक्तम्


शचीति ॥
अनेन ‘क्लेशः’ इति व्याख्यातं भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">उक्तप्रकारेण पर्युपासनम् इन्द्रियग्रामातिनियमनं, सर्वत्र समबुद्धित्वम्, सर्वभूतहितेरतत्वादिसुष्ट्वाचारमन्तरेण अव्यक्तप्रसादाभावात् परमश्रद्धामात्रयुक्तानां सुष्ट्वाचारादेरौन्येऽपि भगवत्प्रसादसम्भवात् क्लेशाधिक्यं ज्ञातव्यम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इतश्च भगवदुपासनमेवोत्तममित्याह


पदनाद् गतिप्रवर्तकत्वात् । पद गताविति धातुः ।</p>
विष्णुनेति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">निरावृत्या प्रतिबन्धाभावेन ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">वातीति वायुः । अदनादग्निः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रथनाद् विस्तृतत्वात् पृथिवी । जन्मलयहेतुत्वाज्जलमित्यर्थः । पृथु विस्तार इति धातुः । उत्पत्तिलययोर्जलाधीनत्वदर्शनात् तन्नियामकदेवतायास्तत्सिद्धम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">शब्दनादित्यादेः शब्दादिप्रवर्तकत्वादित्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मुख्यवायुः सुखनात् सुखमित्यादि द्रष्टव्यम् । सा श्रीरेव । एवं सरस्वतीवद्वायोः पत्नीविर्धृतिेधृतिर्मतेत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">श्रीरेवेच्छेत्युक्तम् । तदुपपादयति


इच्छेति ॥
श्रिया सह भगवदुपासने द्वयोरपि परमप्रसादसम्भवेनाचिरान्मोक्षो भवति ।पृथगव्यक्तोपासनपक्षे तु किञ्चिद्भगवदुपासनं कृत्वा बहुकालं पृथक् श्रियमुपास्य पुनः श्रिया सह निरन्तरं भगवदुपासनं कर्तव्यम् । ततो मुक्तिश्चिरेणैव भवतीत्यतोऽपि भगवदुपासनमेवाधिकमिति भावः । अनेन ‘ये तु सर्वाणि’ इत्येतदुक्तार्थं भवति । हेतुद्वयेनोक्तं विष्णूपासनस्याधिक्यमुपसंहरति


यद्यव्यक्तचेतनेच्छादिशब्दैः लक्ष्म्यादिदेवता उच्यन्ते तर्हि क्वचिदव्यक्तमुक्त्वा पुनश्चेतनादिकं कथमुच्यत इत्यत आह
॥ तस्मादिति ॥


स्थानेति ॥
तेषामाधिक्यं चेति शेषः । ये नित्ययुक्तास्ते युक्ततमा इत्ययुक्तम् । एकार्थत्वादित्यत आह


अव्यक्तपदोक्तश्रियः चेतनादिपदेन पुनरुक्तिर्युक्ता । अभिमान्यमानस्थानभेदेन रूपभेदादित्यर्थः । एवं देवतान्तरेऽपि द्रष्टव्यम् ।</p>
युक्तेति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">कथं तर्हि जडपदार्थेष्वव्यक्तादिशब्दाः प्रवर्तन्त इत्यत आह


एतैरिति ॥
नित्ययुक्तपदं नित्योद्युक्तत्वार्थमिति च द्रष्टव्यम् ॥ २ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C12_V03" data-block-id="BGT_C12_V03" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C12" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ये त्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्तं पर्युपासते ।</span><span class="shloka-line">सर्वत्रगमचिन्त्यं च कूटस्थमचलं ध्रुवम्॥३ ॥</span></span></div>


अव्यक्तादिनामकदेवताभिमन्यमानत्वाज्जडानामव्यक्तादिशब्दवाच्यत्वमिति भावः । क्षिणोति नाशयति । क्षितिं कृत्वा त्राति स्वनिवासनिमित्तेन रक्षति । क्षीणम् अधमम्
<div class="verse-block" id="BGT_C12_V04" data-block-id="BGT_C12_V04" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C12" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सन्नियम्येंद्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः ।</span><span class="shloka-line">ते प्राप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रताः॥४ ॥</span></span></div>


विशेषविकृतिस्थिता इति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C12_V04" data-block-id="bhashya-BGT_C12_V04">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C12_V04_B01" data-verse="BGT_C12_V04" data-block-id="BGT_C12_V04_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paramashruthi-id">'अविष्णुज्ञैरतद्भक्तैस्तदुपासाविवर्जितैः ।<br/>शपेदुपासिताप्येषा श्रीस्तांस्तद्धरितत्त्ववित् ।<br/>तद्भक्तस्तमुपास्यैव श्रियं ध्यायीत नित्यदा ।<br/>तेन तुष्टा तु साच्छिद्रं दद्याद् विष्णोरुपासनम् ।<br/>ततस्तद्दर्शनान्मुक्तिं यात्यसौ नात्र संशयः ।<br/>तथापि सर्वपरमां सर्वदोषविवर्जिताम् ।<br/>ज्ञात्वा श्रियं तत्परमं तत्पतिं पुरुषोत्तमम् ।<br/>विज्ञायोपासते नित्यं ते हि युक्ततमा मताः ।<br/>यतः क्लेशोधिकस्तेषां पृथक् श्रियमुपासताम् ।<br/>विष्णुना सहिता ध्याता सापि तुष्टिं परां व्रजेत् ।<br/>अन्यथा तु पुनर्विष्णोः श्रीपतित्वेन चिन्तनम् ।<br/>अच्छिद्रमेव कर्तव्यमिति मुक्तिश्चिराद् भवेत् ।<br/>तस्मादक्लेशतो मुक्तिः क्षिप्रं विष्णुमुपासताम्'' ॥</span></span> इति परमश्रुतिः ।<br/>युक्ततमाः साधकतमाः ॥२ ॥ 'न चलेत् स्वात् पदाद् यस्मादचला श्रीस्ततो मता'' । इत्याग्नेये ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">'सूक्ष्मत्वादप्रसिद्धत्वाद् गुणबाहुल्यतस्तथा ।<br/>अनिर्देश्यौ तथाव्यक्तावचिन्त्यौ श्रीश्च माधवः'' ॥</span></span> इति नारदीये ॥३ ॥</div>


महदादिभ्योऽतिशयेन विकारितयाऽवस्थिता इत्यर्थः। घटादावप्येतदेव विकारशब्दप्रवृत्तिनिमित्तमित्याह
</div>
<div class="verse-block" id="BGT_C12_V05" data-block-id="BGT_C12_V05" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C12" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">क्लेशोधिकतरस्तेषामव्यक्तासक्तचेतसाम् ।</span><span class="shloka-line">अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहवद्भिरवाप्यते॥५ ॥</span></span></div>


विशेषादिति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C12_V06" data-block-id="BGT_C12_V06" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C12" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः ।</span><span class="shloka-line">अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते॥६ ॥</span></span></div>


विगतमित्यादेः अत्रान्तिमकार्ये नाशं विना कार्यान्तरोत्पादकत्वं नास्तीत्यर्थः । अभिमानिनामपीच्छादिशब्दवाच्यत्वात् कथं विकारत्वमित्यत आह
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C12_V06" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C12_V06" data-id="BGT_C12_V06_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘ये तु सर्वाणि’ इत्यत्रानन्ययोगेन भगवदुपसनस्योत्तमत्वमुच्यते । अतः कथं श्रिया सहितभगवदुपासनस्य आधिक्यकथनपरतयैतद्व्याख्यायत इत्याशङ्कां प्रमाणवाक्येनैव परिहरति


तदिति ॥
॥ विष्णोरिति


सम्बन्धो नियम्यनियामकभावः ।</p>
नात्रानन्ययोगपदेन अन्योपासनसम्बन्धो निषिध्द्यते । किन्त्वन्यस्य भगवदधीनत्वं तत्परिवारत्वं विनोपासनम् । अतो युक्तं प्राचीनव्याख्यानमिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं चेतनाचेतनं सर्वं क्षेत्रमिति, न तद्युक्तम् । चेतनस्य ‘इदं शरीरम्’ इत्युक्तशरीरत्वानुपपत्तेः । हिंसाहेतुरित्यादिनिर्वचनस्य तत्रासम्भवादित्यत आह
<p class="gr-vyakhya-para">ननु यदि भगवदुपासकानामिवाव्यक्तोपासकानामपि मोक्षश्रवणात् तदुपासनविषये किमुत्तममिति प्रश्नः क्रियते तर्हि ‘ज्ञात्वा शिवं शान्तिमत्यन्तमेति’, ‘हरिं हरं विरिञ्चं च ज्ञात्वा मुच्येत संसृतेः’ इत्यन्यदेवतोपासनस्यापि मोक्षहेतुत्वश्रवणात् तद्विषये किमिति प्रश्नो न क्रियत इत्याशङ्कां सिंहावलोकनन्यायेन परिहरति


यस्येति ॥
॥ अन्तवदिति ॥


चेतनस्य क्षेत्रत्वेऽपि न तस्योक्तशरीरत्वासम्भवः । ‘यस्यात्मा शरीरम्’ इत्युक्तत्वात् । उक्तनिरुक्त्यसम्भवेऽपि भगवत्तन्त्रत्वेन शरीरत्वोपपत्तेरिति भावः । ‘यावत्सञ्जायते किञ्चित् सत्त्वम्’ इत्यत्र सत्त्वशब्दो जीववाचीति ‘मम योनिः’ इति वाक्यस्योदाहरणेनैव सूचितम् ।</p>
अन्यदेवतोपासनाया मोक्षसाधनत्वस्य पूर्वमेव निषिद्धत्वेन श्रुत्यादौ तदुक्तावपि तस्यान्यार्थत्वं कल्पयित्वाऽव्यक्तोपासनविषय एव प्रश्नः कृतो नान्यदेवतोपासनविषय इति भावः । तर्हि सामान्यतो भगवदन्योपासनस्य मोक्षसाधनत्वस्य पूर्वमेव निषिद्धत्वेनाव्यक्तोपासनस्यापि तदभावप्राप्तेस्तद्वचनानामप्यर्थान्तरम् अकल्पयित्वा किमिति तद्विषये प्रश्नः क्रियत इत्यत उक्तम्
<p class="gr-vyakhya-para">तत्र सत्त्वशब्दस्य जीववाचित्वे प्रमाणमाह


सत्त्वमिति ॥
लक्ष्म्या इति ॥


‘तयोरन्यः’ इति यदुच्यते स जीव इति वक्तव्ये सत्त्वमिति श्रुत्योच्यते । सत्त्वशब्देन जीवग्रहणे तस्यानादित्वात् सञ्जायत इत्युक्तजननं न युज्यत इत्यत आह
सामान्यतो भगवदन्योपासनस्य मोक्षसाधनत्वनिषेधेऽपि लक्ष्म्याः भगवदतिप्रियत्वेनान्येभ्यो विशेषसद्भावात् तदुपासनस्य मोक्षसाधनत्वसम्भवेन निषेधस्य तदतिरिक्तोपासनविषयत्वं कल्पयित्वाऽर्जुनेनान्योपासनविषयप्रश्नमकृत्वाऽप्यव्यक्तोपासनविषय एव प्रश्नः कृत इति भावः ॥ ६ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C12_V07" data-block-id="BGT_C12_V07" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C12" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् ।</span><span class="shloka-line">भवामि न चिरात्पार्थ मय्यावेशितचेतसाम्॥७ ॥</span></span></div>


जनी प्रादुर्भाव इति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C12_V08" data-block-id="BGT_C12_V08" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C12" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मय्येव मन आधत्स्व मयि बुदि्धं निवेशय ।</span><span class="shloka-line">निवसिष्यसि मय्येव अत ऊर्ध्वं न संशयः॥८ ॥</span></span></div>


२७ ॥</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C12_V09" data-block-id="BGT_C12_V09" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C12" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम् ।</span><span class="shloka-line">अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाप्तुं धनञ्जय॥९ ॥</span></span></div>
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V28">
<div class="verse-block" id="BGT_C12_V10" data-block-id="BGT_C12_V10" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C12" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अभ्यासेप्यसमर्थोसि मत्कर्मपरमो भव ।</span><span class="shloka-line">मदर्थमपि कर्माणि कुर्वन्सिदि्धमवाप्स्यसि॥१० ॥</span></span></div>
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।</span>
<span class="shloka-line">विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति॥२८ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C13_V28
| id = BGT_C13_V28_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">परमेश्वरस्य सर्वशरीरस्थत्वमुक्तम् । तर्ह्यधिष्ठानतारतम्यात्तस्य तारतम्यं दुःखिसहावस्थानाद् दुःखं च स्यादित्यत उच्यते‘समम्’ इति । तत्र ‘विनश्यत्स्वविनश्यन्तम्’ इत्ययुक्तम् । जीवानां विनाशाभावात् । न च तस्याचेतनविषयत्वम् । चशब्दाद्यभावादित्यत आह
<div class="verse-block" id="BGT_C12_V11" data-block-id="BGT_C12_V11" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C12" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अथैतदप्यशक्तोसि कर्तुं मद्योगमाश्रितः ।</span><span class="shloka-line">सर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान्॥११ ॥</span></span></div>


जीवेष्विति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C12_V12" data-block-id="BGT_C12_V12" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C12" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासात् ज्ञानाद्ध्यानं विशिष्यते ।</span><span class="shloka-line">ध्यानात्कर्मफलत्यागस्त्यागाच्छान्तिरनन्तरम्॥१२ ॥</span></span></div>


२८ ॥</p>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C12_V12" data-block-id="bhashya-BGT_C12_V12">
}}
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C12_V12_B01" data-verse="BGT_C12_V12" data-block-id="BGT_C12_V12_B01">'विष्णोरन्यं न स्मरेद् यो विना तत्परिवारताम् ।<br/>तदधीनतां वानन्ययोगी स परिकीर्तितः'' ॥ इति च ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shanthirmukti-id">'अन्तवत्तु फलं तेषाम्'' इत्यादिनान्यदेवोपासनायाः पूर्वमेव निन्दितत्वात् लक्ष्म्यास्त्वतिसामीप्याद् विशेषमाशङ्क्य तदुपासनाविषय एव प्रश्नः कृतः ।<br/>'वैष्णवान्येव कर्माणि यः करोति सदा नरः ।<br/>जपार्चामार्जनादीनि स्वाश्रमोक्तानि यानि च ।<br/>स तत्कर्मेति विज्ञेयो योन्यदेवादिपूजनम् ।<br/>कृत्वा हरावर्पयति स तु तद्योगमात्रवान् ।<br/>तत्र पूर्वोविशिष्टः स्यादादिमध्यान्ततः स्मृऽतेः ।<br/>अवान्तरे च नियमाद् विष्णोस्तद्दासतास्य यत् ।<br/>मनसा वर्ततेन्योपि यथाशक्ति हरिस्मृऽतेः ।<br/>पूर्वोक्तयोग्यो भवति यदि नित्यं तदिच्छति ।<br/>असम्यग्ज्ञानिनो ध्यानाज्ज्ञानमेव विशिष्यते ।<br/>ज्ञात्वा ध्यानं ततस्तस्मात् तत् फलेच्छाविवर्जितम् ।<br/>तस्माज्ज्ञानाद् भवेन्मुक्तिस्त्यागाद्ध्यानयुतात् स्फुटम्'' इति च ।</span></span> शान्तिर्मुक्तिः ॥ ४-१२ ॥</div>
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V29">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">समं पश्यन् हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् ।</span>
<span class="shloka-line">न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिम्॥२९ ॥</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C12_V12" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C12_V12" data-id="BGT_C12_V12_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">मदुपासनस्याधिकत्वात्तदेव कुरु । तदलाभे मां जानीहि । तदभावे चाभ्यासयोगेन मां जानीहि । तदभावे च मत्कर्मपरो भव । तदशक्तौ च मद्योगमाश्रितः कर्मफलत्यागं कुर्वित्युच्यते ‘मयि’ इति । तत्र मत्कर्मकृत्त्वमेव मद्योगः । अतः कथमेतदित्यतः स्मृत्यैव व्याचष्टे
| verse_id = BGT_C13_V29
| id = BGT_C13_V29_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">एवं विजानन्नेव ज्ञानीत्युक्तम् । तज्ज्ञानफलमुच्यते ‘समम्’ इति । श्लोकद्वयं स्मृत्यैव व्याचष्टे
वैष्णवानीति ॥


दुःखेति ॥
सर्वकर्माणि वैष्णवानि करोतीति योजना । विष्णुविषयतया करोतीत्यर्थः। अर्चामार्चनं प्रतिमास्नापनम् । आदिपदेन ध्यानं च ग्राह्यम् । तद्योगमात्रवान् तत्कर्मत्वोपायमात्रवान् । अनेन मद्योगमिति मत्कर्मत्वयोगमिति व्याख्यातम् । यदि भगवत्कर्मत्वं कामयते तर्ह्येव तद्योगो भवति । न तु काम्येनान्योपासनादिनेत्यर्थः । अनेन ‘सर्वकर्म’ इत्युक्तार्थं भवति । भगवदुपासनेऽपि तारतम्यमाह


न हिनस्तीत्यस्यार्थः
असम्यगिति ॥


‘स एव’ इति ॥
ध्यानालाभे ज्ञानं, तदलाभेऽभ्यास इत्येतत्समर्थ्यते‘श्रेयो हि’ इति । तदनेन व्याख्यातं भवति । ज्ञानपूर्वध्यानेऽपि सकामान्निष्काममेवाधिकमित्याह


२९ ॥</p>
तस्मादिति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V30">
तत्र हेतुमाह
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः ।</span>
<span class="shloka-line">यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति॥३० ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C13_V30
| id = BGT_C13_V30_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">ईश्वरः सदसद्योनिजन्मसु कर्मानपेक्ष्यैव कारणं चेत्तर्हि तस्य वैषम्यादि स्यात् । कर्मापेक्षायां स्वातन्त्र्यप्रच्युतिः । तथा तस्यापि जनकसद्भावाच्च न स्वातन्त्र्यमित्यत उच्यते‘प्रकृत्य’ इति । तत्र प्रकृतिरेव कर्त्री न परमात्मेत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह
तस्मादिति ॥


प्रकृत्येति ॥
अनेन ‘ध्यानात्’ इत्येतद् व्याख्यातं भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वत्र त्यागाच्छान्तिः फलमुच्यते । अतः कथमुच्यते तस्मान्मुक्तिरितीत्यत आह


स्वयमेव प्रारभ्येति ॥
शान्तिरिति  ॥


पूर्वकर्मादिकं स्वयमेव प्रबोध्येत्यर्थः । अभिप्रायं वक्ति
नन्वत्र कर्मफलत्यागमात्रस्यैव ध्यानाधिक्यमुच्यत इति किं नेष्यते? ज्ञानपूर्वं ध्यानसाहित्यं किमुच्यते? इत्यतो वाऽऽह


विष्णोरिति ॥
शान्तिरिति ॥


कर्मसापेक्षत्वेऽपि न भगवतः स्वातन्त्र्यप्रच्युतिः । यावताऽसौ स्वयमेव पूर्वकर्मादिकमुद्बोध्य तदपेक्ष्येदानीं कर्माणि कारयति । न तु कर्मादिकं विष्णोरुद्बोधयतीति भावः ।</p>
अत्र त्यागस्य शान्तिपदोदितमुक्तिहेतुत्वमुच्यते । न च तत्केवलत्यागग्रहणे युक्तम् । ‘सन्न्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः’ इत्युक्तत्वात् । ज्ञानपूर्वकध्यानसहितत्यागस्य तत्सम्भवात् स एवात्र विवक्षित इति भावः ॥ १०-१२ ॥</p></div></div></div></div></div>
<p class="gr-vyakhya-para">कुत एतदित्यत आह
<div class="verse-block" id="BGT_C12_V13" data-block-id="BGT_C12_V13" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C12" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ओष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च ।</span><span class="shloka-line">निर्ममो निरहङ्कारः समदुःखसुखः क्षमी॥१३ ॥</span></span></div>


पूर्वमिति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C12_V14" data-block-id="BGT_C12_V14" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C12" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सन्तुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः ।</span><span class="shloka-line">मय्यर्पितमनोबुदि्धर्यो मद्भक्तः स मे प्रियः॥१४ ॥</span></span></div>
 
<div class="verse-block" id="BGT_C12_V15" data-block-id="BGT_C12_V15" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C12" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः ।</span><span class="shloka-line">हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तो यः स च मे प्रियः॥१५ ॥</span></span></div>


अस्तु कर्मादि हरिरुद्बोधयति, न तु तद्धरिमुद्बोधयतीति । तथापि हरेस्तदपेक्षत्वादस्वातन्त्र्यमित्यतः कर्मादिसत्ताया अपि भगवदधीनत्वात् तदपेक्षायामपि नास्वातन्त्र्यमिति भावेन कर्मादिसत्ताया भगवदधीनत्वे प्रमाणमाह
<div class="verse-block" id="BGT_C12_V16" data-block-id="BGT_C12_V16" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C12" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः ।</span><span class="shloka-line">सर्वारम्भपरित्यागी यो मद्भक्तः स मे प्रियः॥१६ ॥</span></span></div>


द्रव्यमिति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C12_V17" data-block-id="BGT_C12_V17" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C12" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यो न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति ।</span><span class="shloka-line">शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान् यः स मे प्रियः॥१७ ॥</span></span></div>


कुत एवमर्थकल्पनेत्यत उक्तार्थे स्मृतिसमाख्यां दर्शयति
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C12_V17" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C12_V17" data-id="BGT_C12_V17_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘ये तु सर्वाणि कर्माणि इत्यादि प्रपञ्च्यते


॥ स्वयमिति ॥</p>
‘ओष्टा’ इति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वत्र ईश्वरेणेत्यश्रवणात् कथमयमर्थः स्यादित्यत आह


तेनेति ॥
तत्र ‘सर्वारम्भपरित्यागी’ इत्येतदन्यथाप्रतीतिनिरासाय चतुर्धा व्याचष्टे


‘समं पश्यन् हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम्’ इति ईश्वरस्य प्रस्तुतत्वात् तेनेश्वरेणेत्यनुक्तेऽपि सिध्द्यतीत्यर्थः । किमनया कल्पनया? प्रकृतेरेव कर्तृत्वं नेश्वरस्येत्येवार्थः किं न स्यादित्यत उदाहृतस्मृतिविरोधः । तावत् वाक्यान्तरविरोधं च दर्शयति
अवैष्णवेति ॥


॥ अहमिति ॥
उक्तार्थानुपपादयति


तेनेश्वरेणेत्यत्र सूचितं चेत्याह
सर्वेति ॥


प्रकृत्येति ॥
सर्वकर्मफलत्यागमित्यनेन सर्वारम्भफलपरित्यागेन सर्वारम्भपरित्यागीत्युक्तं सिध्द्यति । मयीत्यनेन सर्वारम्भाभिमानत्यागेन सर्वारम्भाणां भगवति समर्पणेन च सर्वारम्भपरित्यागीत्युक्तं सिध्द्यति । ‘मयि’ इति वाक्यस्य स्मृत्यैव तथा व्याख्यातत्वात् । आदिपदगृहीतेन ‘सर्वधर्मान् परित्यज्य’ इत्यादिनाऽवैष्णवारम्भपरित्यागेन सर्वारम्भपरित्यागीत्युक्तं सिद्ध्यति । तस्य तथा सयुक्तिकं व्याकरिष्यमाणत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘सर्वारम्भपरित्यागी’ इत्यस्य ‘शुभाशुभपरित्यागी’ इति प्रपञ्च्यमानत्वात् अवैष्णवारम्भपरित्यागीत्यादिक किं विशिष्याभिधीयत इत्यतस्तत्स्मृत्यैवोक्ताविरुद्धतया व्याचष्टे


चशब्देन कथमेतत्सिध्द्यतीत्यत आह
भक्तिमिति ॥


प्रकृतेनेति ॥
उपलक्षणे चैतत् । तत्साधनतया वैष्णवारम्भांश्चेति ज्ञातव्यम् । ‘समदुःखसुखः’, ‘हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तः’ इत्येतन्नियमनिरासाय स्मृत्यैव व्याचष्टे


उच्यमानक्रियायाः प्रकृतकर्तृत्वमीरयेदित्यर्थः ।</p>
प्राय इति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">इतोऽपि नार्थान्तरकल्पना युक्तेत्याह


अहमिति ॥
तथोच्यते सुखादिषु समो हर्षादिवर्जित उच्यते । एवं चेदल्पवैषम्यादेर्विद्यमानत्वात् कथं तदभावोक्तिरित्यत आह


अत्र ‘यावत्सञ्जायते’ इतीश्वरस्य सर्वकर्तृत्वं प्रकृतमिति तेनापीश्वराकर्तृत्वव्याख्यानं विरुद्धम् । न च वाच्यं पूर्ववाक्येऽपि प्रकृतेरेव कर्तृत्वं क्षेत्रज्ञस्य तत्संयोगात् कर्तृत्वोपचार इति । ‘मम योनिर्महद् ब्रह्म’ इत्यादिना उत्तराध्यायेऽन्यथैतद्वाक्यार्थस्य वक्ष्यमाणत्वादित्यर्थः । इतोऽपि न प्रकृतेरेव कर्तृत्वमिति, अस्यार्थ इत्याह
यथेति ॥


अचेतनमिति ॥</p>
मुख्यार्थ एव किं न स्यादित्यत आह
<p class="gr-vyakhya-para">कथं स्वोक्तिविरोध इत्यत आह


इच्छेति ॥
न हीति ॥


इच्छापूर्वक्रियास्वीकारो हि कर्तृत्वम् । तथा श्रुतेः । अचेतनं नामेच्छारहितम् । अतोऽचेतनं च करोति चेति व्याहतिरिति भावः ।</p>
ननु हर्षस्य गुणत्वात् कथं तत्परित्यागोऽपेक्षिततयोच्यत इत्यतो हर्षशब्दस्य हेयार्थतां स्मृत्यैव दर्शयति
<p class="gr-vyakhya-para">ननु प्रकृतेः स्वतन्त्रकर्तृत्वाभावेऽपि परिणामरूपं कर्तृत्वमङ्गीक्रियत एव सिद्धान्तिनाऽपि । अतस्तदर्थोऽयं श्लोकः किं न स्यादित्यत आह


विकारेति ॥
॥ हृतिरिति॥


यद्यपि प्रकृतेः परिणामरूपं कर्तृत्वमङ्गीकृतम्, तथापि न तदर्थोऽयं श्लोकः । अत्र सर्वकर्मणां प्रकृत्यैव क्रियमाणत्वोक्तेः । एतदर्थत्वे च परमेश्वरादिकर्मसु प्रकृतिविकारत्वाभावात् सर्वश इति पदस्यार्थसङ्कोचप्राप्तेरित्यर्थः । परमेश्वरादिकर्मणः प्रकृतिविकारत्वाभावः कुत इत्यत आह
मनस इति शेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘ओष्टा’ इत्यादावद्वेषादिमतां प्रियत्वमात्रमुक्त्वा ‘ये तु धर्म्यामृतम्’ इत्यत्र श्रद्धादिमतामतिप्रियत्वं किं निमित्तमुच्यत इत्यत आह


अचेतनेति ॥
व्यस्तेनेति ॥


३० ॥</p>
‘ओष्टा’ इत्यादौ यत् पृथक् पृथक् साधनमुक्तं तत्तन्मात्रेण प्रियत्वमुक्तम् । ‘ये तु’ इत्यत्राद्वेष्टेत्यादिप्रागुक्तसमस्तसाधनेनातीवप्रियत्वम् । व्यस्तात् समस्तस्याधिक्यादिति भावः ।</p>
}}
<p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘ओष्टा ’ इत्यादावद्वेषादिसाधनेन प्रियत्वमुच्यते, ‘ये तु ’ इति भक्त्याऽतीव प्रियत्वमुच्यत इति किं न स्यात् भक्तेः सर्वसाधनोत्तमत्वादित्यत आह
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V31">
भक्तिरिति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति ।</span>
<span class="shloka-line">तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा॥३१ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C13_V31
| id = BGT_C13_V31_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">न केवलं भगवतः सर्वप्रेरकत्वादिज्ञानमात्रेणालम् । किन्तु तस्य सर्वाधारत्वाद्यपि ज्ञातव्यमित्युच्यते ‘यदा’ इति । तत् तिरोहितार्थत्वात् प्रमाणवाक्येनैव व्याचष्टे
ओषादिकथनेऽपि भक्तेरुक्तत्वान्नायं विभागो युक्त इति भावः । ‘यस्मान्नोद्विजते लोकः’ इति व्यस्तसाधनकथने भक्तेरनुक्तत्वात् कथं भक्तिस्तु व्यस्तेष्वयुक्तैवेत्युच्यत इत्यत आह


एकेति ॥
यस्मादिति ॥


भूतपृथग्भावस्य परमात्मस्थत्वोक्त्या पृथग्भूतानां तत्स्थत्वमभिप्रेतम् । तदेवात्रोक्तम् ॥३१ ॥</p>
१७-१९ ॥</p></div></div></div></div></div>
}}
<div class="verse-block" id="BGT_C12_V18" data-block-id="BGT_C12_V18" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C12" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः ।</span><span class="shloka-line">शीतोष्णसुखदुःखेषु समः सङ्गविवर्जितः॥१८ ॥</span></span></div>
</div>
 
</div>
<div class="verse-block" id="BGT_C12_V19" data-block-id="BGT_C12_V19" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C12" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तुल्यनिन्दास्तुनिर्मौनी सन्तुष्टो येन केनचित् ।</span><span class="shloka-line">अनिकेतः स्थिरमतिर्भक्तिमान् मे प्रियो नरः॥१९ ॥</span></span></div>
</div>
 
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C12_V19" data-block-id="bhashya-BGT_C12_V19">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C12_V19_B01" data-verse="BGT_C12_V19" data-block-id="BGT_C12_V19_B01">अवैष्णवसर्वारम्भपरित्यागी । सर्वारम्भाभिमानत्यागेन फलत्यागेन भगवति समर्पणरूपेण च त्यागी । 'सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः'' 'मयि सर्वाणि कर्माणि सन्न्यस्याध्यात्मचेतसा'' ॥ इत्यादेः ॥ 'भक्तिं ज्ञानं च वैराग्यमृते यो नेच्छति क्वचित् ।<br/>शुभाशुभपरित्यागी विद्वद्भिः कीर्तितो हि सः'' ॥ इति च ।<br/>'प्रायः सुखादिषु समः प्रायो हर्षादिवर्जितः ।<br/>तथोच्यते यथाल्पस्वो निःस्व इत्युच्यते बुधैः ।<br/>न हि मुख्यतया साम्यं कस्यचित् सुखदुःखयोः ।<br/>न च हर्षादिसन्त्यागो यावन्मुक्तिः कुतश्चन'' ॥ इति च ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'हृतिर्मदादधर्माय हर्षो नाम प्रकीर्तितः'' ।</span></span>इति शब्दनिर्णये ॥१६-१९॥</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V32">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः ।</span>
<span class="shloka-line">शरीरस्थोपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते॥३२ ॥</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
<div class="verse-block" id="BGT_C12_V20" data-block-id="BGT_C12_V20" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C12" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ये तु धर्म्यामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते ।</span><span class="shloka-line">श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेतीव मे प्रियाः॥२० ॥</span></span></div>
| verse_id = BGT_C13_V32
| id = BGT_C13_V32_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">सर्वचेतनाचेतनात्मकत्वात् परमात्मनः कथं भूतानां ततः पृथग्भाव इत्यत उच्यते ‘अनादित्वात्’ इति । तत्र परमात्मनोऽकर्तृत्वप्रतीतिं च निराकर्तुं शरीरस्थपदं व्याख्याति
<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे भक्तियोगो नम द्वादशोध्यायः ॥</div>


शरीरस्थ इति ॥
<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये द्वादशोध्यायः ॥</div>


शरीरस्थशब्दस्य कुतो जीववाचित्वमित्यतः तत्प्रयोगं दर्शयति
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C12_V20" data-block-id="bhashya-BGT_C12_V20">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C12_V20_B01" data-verse="BGT_C12_V20" data-block-id="BGT_C12_V20_B01">व्यस्तेन प्रियाः समस्तेनातीव प्रियाः । भक्तिस्तु व्यस्तेप्युक्तैव । यस्मान्नोद्विजते इत्यत्रापि स चेत्यनेन भक्तिरनुषज्यते । धर्मसाधनं धर्म्यं तदेवामृतसाधनममृतं धर्म्यामृतम् ॥ २० ॥</div>


स्वप्नेनेति ॥</p>
</div>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु जीववदीश्वरस्यापि शरीरस्थितेः जीवस्यैव तत्पदवाच्यत्वं कुत इत्यत आह
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C12_V20" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C12_V20" data-id="BGT_C12_V20_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">धर्म्यामृतपदस्य दुर्गमार्थत्वादर्थमाह


शरीरस्थ इति ॥
धर्मेति ॥२० ॥</p>
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥</div></div></div></div></div></div>
<span id="gr-C13" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="त्रयोदशोऽध्यायः"></span>
== त्रयोदशोऽध्यायः ==
<div class="introduction" id="BGT_C13_I01" data-block-id="BGT_C13_I01" data-verse="BGT_C13">
<div class="introduction-line">पूर्वोक्तज्ञानज्ञेयक्षेत्रपुरुषान् पिण्डीकृत्य विविच्य दर्शयत्यनेनाध्यायेन ।सर्वार्थसङ्क्षेपोयम् ॥ १ ॥</div>
</div>


विष्णोरपि मयेदं सृष्टम्, मदधीनमित्यभिमानोऽस्त्येव । अतः कथं तदनभिमान इत्यत आह
<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>


तद्गतानामिति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V01" data-block-id="BGT_C13_V01" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च ।</span><span class="shloka-line">एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव॥१ ॥</span></span></div>


शरीरस्थपदं जीववाचकं चेत् कथं योजनेत्यत आह
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V01" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C13_V01" data-id="BGT_C13_V01_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><h4 class="gr-vyakhya-head">त्रयोदशोऽध्यायः</h4>
<p class="gr-vyakhya-para">एतदध्यायप्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति


अनादित्वादिति ॥
॥ सर्वेति ॥


इति वाच्यमिति शेषः । जीवस्याप्यनादित्वात् किं विशिष्येश्वरस्यैव तदुच्यते, येनास्य जीवाभेदनिवारणे हेतुत्वं स्यादित्यत आह
यत् प्रथमषट्के प्राचुर्येण ज्ञानसाधनमुक्तं, यच्च द्वितीये भगवत्स्वरूपं निरूपितं, ‘न त्वेवाहम्’ इत्यादौ यज्जीवस्वरूपं प्रदर्शितम्, ‘भूमिरापोऽनलः’ इत्यदौ यत् क्षेत्रमभिहितं तद्विप्रकीर्णतयोक्तं सर्वं बुध्द्यारोहार्थं सङ्क्षिप्यास्मिन्नध्याये प्रदर्शयतीत्यर्थः । सर्वेषामध्यायानामर्थान् सङ्क्षिपति सङ्क्षिप्य दर्शयतीति सर्वार्थसङ्क्षेपः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्र ‘तत् क्षेत्रं यच्च’ इति प्रतिज्ञातम् । भगवज्ज्ञानस्यैव मोक्षहेतुत्वात् क्षेत्रं भगवत्स्वरूपं चोभयं किमर्थमुच्यत इत्याशङ्का तावत्परिह्रियते ‘इदम्’ इति । तत्र ‘सङ्घातश्चेतना’ इति क्षेत्रविकारैकदेशत्वेनोक्तशरीरस्य कथं समस्तक्षेत्रत्वमुच्यत इत्याशङ्कापरिहाराय श्रुत्यैव तद् व्याचष्टे


शरीरेति ॥
हिंसेति ॥


एवम्भूतादिमत्त्वाभावेऽपि कथं परमात्मनो जीवाद्विशेष इत्यत आह
जीवस्य स्वतो नित्यत्वाद् देहादितया परिणतैतदुपघातादेव जीवो हिंसित इत्युच्यते । अतोऽव्यक्तादिकं हिंसाहेतुर्जीवस्य भवति । शृृ हिंसायामिति धातोर्हिंसाहेतुत्वाच्छर् । परेणेर्यत्वादीरमिति शरीरमित्यर्थः । क्षीयतेऽत्रेत्यस्मिन् अव्यक्तादिशरीरे भगवता स्थीयत इत्यर्थः । क्षि निवासगत्योरिति धातोः । ‘अव्यक्तादि’ इत्यनेन ‘महाभूतानि’ इत्यस्यार्थ उक्तो भवति । तद्विकाराः क्षेत्रविकाराः । अनेन ‘इच्छाद्वेष’ इत्युक्तार्थं भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">विकारित्वं च न चिद्रूपेच्छादीनामिति भावेनाह


जीवस्येति ॥
चिद्रूपेति ॥


इतिशब्दो हेतौ ।</p>
अनेन स्वयमचिद्रूपा इति लभ्यते । वर्तन्त इति शेषः । किमेतेषां सदा मिश्रतयाऽवस्थानमित्यतः संसार एव न सर्वदेति भावेनाह
<p class="gr-vyakhya-para">ननु निर्गुणत्वं कथमीश्वरस्य जीवभेदे हेतुर्भवति जगत्कर्तृत्वादिगुणानाम् ईश्वरे भावेन हेतोरसिद्धेरित्यत आह


सत्त्वेति ॥
विकारेति ॥


नात्र गुणपदेन जगत्कर्तृत्वादयो विवक्षिताः। किन्तु सत्त्वादय एव । तत्सम्बन्धश्चेश्वरे नास्ति, जीवेऽस्तीति भवति हेतुरिति भावः । ‘करोति न लिप्यते’ इति जीवेश्वरभेदे हेत्वन्तरम् । तद्व्याचष्टे
मुक्तौ द्वेषदुःखाभावात् कथं चिन्मात्रेच्छादिसंयुतो मुक्तः स्यादित्यत आह


सर्वमिति ॥
मुक्तिश्चेति ॥


जीवो न करोति लिप्यत एवेति द्रष्टव्यम् । लेपश्च तत्फलेन ।</p>
आसुरी दैवी चेति शेषः । तर्हि दैवमुक्तौ द्वेषाद्ययोगादासुरमुक्तौ च सुखाद्ययोगादधिकं सङ्कटमेवेत्यतः प्रत्येकमिच्छाद्यशेषासम्भवेऽपि विभागेन तत्सम्भवादविरोध इति भावेनाऽह
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वत्र जीवाद्यभेदस्याप्राप्तत्वात्कथं निषेधो युक्त इत्यत आह


वादीति ॥
चिन्मात्रेति ॥


यथा शून्यवादिसिद्धत्वाच्छून्यकारणत्वस्य ‘तद्धैक आहुः’ इत्यादिना निषेधः क्रियते तथा सर्वाद्वैतवादिप्राप्तत्वादद्वैतनिषेधो युज्यते । यथा च ज्ञानद्वारा मोक्षार्थं कर्मभिरीश्वर एवाराध्य इति कर्मश्रुत्यभिप्रायापरिज्ञानप्राप्तस्य केवलकर्मणैव स्वर्गादिपुरुषार्थलाभो भवतीत्यस्य ‘इष्टापूर्तम्’ इत्यादिना निषेधः क्रियते तथा भगवता सर्वं व्याप्तमिति ‘सर्वं ख्ल्विदं ब्रह्म’ इत्यादिश्रुत्यभिप्रायापरिज्ञानप्राप्तस्याद्वैतस्य निषेधो युक्त इति भावः । प्रातीतिक एवार्थः किं न स्यादित्यत उक्तार्थे वाक्यान्तरसम्मतिमाह
यत्र स्युरित्युत्तरत्रापि सम्बद्ध्यते । इच्छादिष्वपठिताऽपि विष्णुभक्तिर्द्वेषस्य पठितत्वेन तत्प्रतियोगितया गृह्यते ॥ २ ॥</p></div></div></div></div></div>
<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>


कुर्वाण इति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V02" data-block-id="BGT_C13_V02" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते ।</span><span class="shloka-line">एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः॥२ ॥</span></span></div>


मृत्यादिरहित इत्यनेनाव्ययपदं व्याख्यातं भवति । ईश्वरस्य चेतनाचेतनभिन्नत्वे श्रुतिसम्मतिं चाह
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V03" data-block-id="BGT_C13_V03" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">क्षेत्रज्ञं चापि मां विदि्ध सर्वक्षेत्रेषु भारत ।</span><span class="shloka-line">क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम॥३ ॥</span></span></div>


स एष इति ॥
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V03" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C13_V03" data-id="BGT_C13_V03_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘एतद्यो वेत्ति’ इत्येतज्जीवविषयतया प्रतीतिनिरासाय वचनान्तरेण व्याचष्टे


३२ ॥</p>
क्षेत्रज्ञ इति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V35">
यः क्षेत्रं जानाति स सर्वोऽपि क्षेत्रज्ञः, अतो विष्णुरिति किं विशिष्योच्यत इत्यत आह
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा ।</span>
<span class="shloka-line">भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम्॥३५ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C13_V35
| id = BGT_C13_V35_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">अध्यायार्थ उपसंह्रियते
न हीति ॥


॥ क्षेत्रेति ॥
किमयं स्वयं क्षेत्रान्तर्भूतः सन् तज्जानातीत्यपेक्षायामाह


तत्र भूतप्रकृतिमोक्षपदं तिरोहितार्थत्वाद् व्याचष्टे
असाविति ॥


जीवानामिति ॥
अनेन ‘न सत्तत्’ इति व्याख्यातं भवति । सर्वासन्निहितत्वात् कथं सर्वज्ञानं हरेरित्यत आह


मोक्षं मोक्षसाधनममानित्वमित्याद्युक्तम् ३५ ॥</p>
स इति ॥
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचतस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥</div>
}}
</div>
</div>
</div>


== अध्याय 14 ==
एतेन ‘बहिरन्तश्च’ इति व्याख्यातं भवति । विष्णोः सर्वजीवाभिन्नत्वात् कथं तेषु स्थितिरित्यत आह
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C14_V03">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम् ।</span>
<span class="shloka-line">सम्भवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत॥३ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C14_V03
| id = BGT_C14_V03_Nyayadeepika
| text =


<h4 class="gr-vyakhya-head">चतुर्दशोऽध्यायः</h4>
विलक्षणश्चेति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">हरिः ॐ॥ एतदध्यायप्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति


॥ क्षेत्रेति ॥
कथं वैलक्षण्यमित्यत आह


प्राधान्येनोत्तराध्यायैः साधनमेवोच्यते । तत्र बन्धप्रकारपरिज्ञान एव तन्मोक्षसाधनानुष्ठानं युज्यते । बन्धश्च त्रिगुणात्मकः । अतो ‘यावत्सञ्जायते’ इत्युक्तविवरणपूर्वकं त्रिगुणविकारस्थितिं तदत्ययोपायं च दर्शयत्यनेनाध्यायेनेति भावः । ‘कार्यते ह्यवशः कर्म’ इत्यादौ त्रैगुण्यस्य सङ्क्षेपेणोक्तत्वात् विविच्येत्युक्तम् ।</p>
सर्वत इति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">‘परं भूयः प्रवक्ष्यामि’ इति प्रतिज्ञातुच्यते ‘मम योनिः’ इति । तत्र योनिशब्दस्य कारणार्थत्वप्रतीतिनिरासाय भार्याद्यर्थत्वे प्रमाणमाह


योनिरिति ॥
केशादिषु पाण्यादिशक्तिमत्त्वं युक्तिविरुद्धमित्यतः प्रतीतत्वान्न युक्तिविरुद्धमिति भावेनाह


स्थानं
कृष्णेति ॥


गुह्यस्थानम् । अस्त्वेवं योनिशब्दो भार्याद्यनेकार्थः । प्रकृतः किमर्थ इत्यत आह
अनेन ‘सर्वतः’ इत्युक्तार्थं भवति । का नाम भगवत्पाण्यादिशक्तिरित्यत आह


अत्रेति ॥
सर्वेति ॥


योनिशब्दस्यानेकार्थत्वात् कथमयमेवार्थ इत्यत आह
वेत्तीत्येतत् कर्मणोऽप्युपलक्षकम् । अनेन ‘सर्वेन्द्रियगुण’ इति व्याख्यातं भवति । सर्वेन्द्रियगुणा आभास्यन्तेेऽनुभूयन्तेऽनेनेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भगवतः पाण्यादिमत्त्वे श्रुत्यादावनिन्द्रियत्वोक्तिः कथमित्यत आह


तस्मिन्निति ॥
स इति ॥


३ ॥</p>
अनेन ‘सर्वेन्द्रियविवर्जितम्’ इत्युक्तार्थं भवति । ज्ञानादिगुणसद्भावे कथं तस्य निर्गुणत्वोक्तिरित्यत आह
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C14_V18">
गुणैरिति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।</span>
<span class="shloka-line">जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः॥१८ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C14_V18
| id = BGT_C14_V18_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">त्रैगुण्येति विविच्योक्ते सति तर्हि गुणा एव सर्वोत्तमाः, न तु ततोऽन्यः सर्वोत्तम इति शङ्का स्यात् । सा निराक्रियते
कुत एवं निर्गुणत्वश्रुतेरर्थान्तरं कल्प्यते ? सर्वथा गुणराहित्यमेव किं न स्यादित्यतः तस्य सर्वकल्याणगुणमूर्तिमत्त्वेन प्रमाणसिद्धत्वादित्याह


नान्यमिति ॥
सर्वेति ॥


अत्र गुणानामेव कर्तृत्वं, नेश्वरस्यैत्यन्यथाप्रतीतिनिरसायाह
अनेन ‘निर्गुणम्’ इत्युक्तार्थं भवति । हरेः पाणिपादादिमत्त्वेऽचरत्वोक्तिः कथमित्यत आह


एतेभ्य इति ॥
अन्यथेति ॥


अज्ञस्यापि पुरुषत्वात् को विशेषो ज्ञानिन इत्यत आह
क्वचिच्चरत्वोक्तेः कथं विकारित्वाभाव इत्यत आह


अन्येति ॥
चर इति ॥


एवं योजनायां ‘मद्भावं सोऽधिगच्छति’ इति व्यर्थं स्यात् । वाक्यस्य तद्विनैव समाप्तत्वादित्यतः तत्सार्थक्यं दर्शयति
अनेन ‘अचरं चरमेव च’ इति व्याख्यातं भवति । कथं सर्वगतस्य चरणमित्यतो न तस्य सर्वगतत्वमेव, किन्त्वणुत्वं मध्यमत्वं चास्तीत्याह


॥ कथमिति ॥
व्याप्त इति ॥


१९ ॥</p>
अनेन ‘सर्वमावृत्य तिष्ठति’, ‘हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ’ इत्याद्युक्ततात्पर्यं भवति ।</p>
}}
<p class="gr-vyakhya-para">‘तद्दूरे तद्वन्तिके’ इत्यादौ विरुद्धधर्मोक्त्येश्वरस्य निःस्वभावत्वोक्तेः कथमुक्तं युक्तं स्यादित्यतस्तद्घटयति
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C14_V19">
सर्वगत्वादिति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टानुपश्यति ।</span>
<span class="shloka-line">गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोधिगच्छति॥१९ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C14_V19
| id = BGT_C14_V19_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">भगवति भावप्राप्तियोग्यस्यैव पुरुषत्वं ‘पुरुषत्वे वा विस्तरादात्मा’ इत्यादिश्रुतिसिद्धम् । प्रतीत एवार्थः किं न स्यादित्यतो ‘मम योनिः’ इत्यादि स्मृत्यैव व्याचष्टे
अनेन ‘दूरस्थम्’ इति व्याख्यातं भवति । व्याप्तत्वाणुत्वादीनां वस्त्वन्तरे सहानवस्थानात् कथं हरौ सह स्थितिरित्यतत आह


महालक्ष्मीरिति  ॥
अनन्तेति ॥


परा षड्भ्योऽधिका । सद्गुणत्वात् सत्, त्विष दीप्ताविति धातोः प्रभारूपत्वात् त्वमिति सत्त्वमित्यर्थः। सृष्ट्या हि रञ्जनं भवति । किमियं प्रसिद्धा पृथिवीदेवताऽसावित्यत आह
अनन्ताव्ययशक्तित्वेऽपि विरोधिनः कथं तत्र सन्तीत्यत आह


यदिति ॥
न चेति ॥


तमु ग्लपन इति धातुः । ग्लपनं संसारेण ग्लानिदानम् । अमुक्तिगा इत्यनेन ‘देहे देहिनम्’ इत्यस्यार्थ उक्तो भवति ।</p>
क्षेत्रज्ञनाम्नो जीवे प्रसिध्द्यभावाच्च नात्रासावुच्यत इत्याह
<p class="gr-vyakhya-para">केषां का बन्धिकेत्यत आह


सर्वानिति ॥
न चेति ॥


अनेन ‘तत्र सत्त्वम्’ इत्यादिना तारतम्येनोक्तबन्धत्रैविध्यस्य विषयः प्रदर्शितो भवति । एवमेतासां सर्वबन्धकत्वेनातिसामर्थ्यात् सर्वोत्तमत्वमिति न मन्तव्यमित्याह
क्वचित् सद्भावेऽपि तदमुख्यमिति भावः । न च विष्णावपि क्षेत्रज्ञनाम्नो न प्रसिद्धिरिति वाच्यम् । उक्तवचन एव प्रसिद्धत्वात् । वचनान्तरेऽपि तत्प्रसिद्धिं दर्शयति


एताभ्य इति ॥
॥ क्षेत्रज्ञ इति ॥


विष्णुं सर्वोत्तमत्वेन जानन्नेव यतो विमुच्यतेऽतः स एव पुरुषः । अतो नैताभ्यो विद्यते परः इति जानन् नृपशुरित्यर्थः ॥</p>
मनसो विभूतीर्मनसो विकारान् । मायारचिताः निमित्तभूतस्वेच्छारचिताः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">‘रजसस्तु फलं दुःखम्’ इत्यत्र दुःखशब्दः केवलदुःखार्थ इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह
<p class="gr-vyakhya-para">इतश्च ‘एतद्यो वेत्ति’ इत्येतन्न जीवपरमित्याह


रजस इति ॥
अत इति ॥


दुःखशब्दः कथं दुःखमिश्रसुखवाचीत्यत आह
यतोऽत्र न जीवो विवक्षितोऽत एव ‘एतद्यो वेत्ति’ इति भगवदभिप्रायेण । सामान्यतः क्षेत्रज्ञशब्दस्य व्युत्पादितत्वात् जीवस्यापि किञ्चित्क्षेत्रज्ञानसद्भावात् तस्य क्षेत्रज्ञत्वप्राप्तेस्तन्निराकरणाय ‘क्षेत्रज्ञं माम्’ इत्युक्तमित्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">जीवस्य क्षेत्रज्ञत्वनिराकरणाय ‘क्षेत्रज्ञं माम्’ इत्युक्तिरिति कुत इति चेत्? किम् ‘एतद्यो वेत्ति’ इत्यस्येश्वरपरत्वमभ्युपगम्येदमुच्यते उत जीवविषयत्वम्? पक्षद्वयं दूषयति


दुःखमिति ॥
अन्यथेति ॥


अत्र केवलदुःखवाची किं न स्यादित्यतो रजसो मिश्रफलत्वे स्मृतिमाह
‘एतद्यो वेत्ति ’ इत्यस्येश्वरपरत्वमङ्गीकृत्य ‘क्षेत्रज्ञं माम्’ इत्यस्य जीवव्यावर्तकत्वानङ्गीकारे परमेश्वरस्य ‘एतद्यो वेत्ति’ इत्यनेनैव क्षेत्रज्ञत्वसिद्धेः ‘क्षेत्रज्ञं माम्’ इति पुनस्तद्वचनस्य वैय्यर्थ्यं स्यात् । ‘एतद्यो वेत्ति’ इत्यस्य जीवपरत्वमङ्गीकृत्य ‘क्षेत्रज्ञं माम्’ इत्यस्य जीवव्यावर्तकत्वानङ्गीकारे वक्तव्यस्य जीवक्षेत्रज्ञत्वस्य ‘एतद्यो वेत्ति’ इत्युक्तेनैव पूर्णत्वात् ‘क्षेत्रज्ञं माम्’ इति निरर्थकं विरुद्धार्थं च स्यादिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">‘एतद्यो वेत्ति’ इत्यस्य जीवपरत्वेऽपि नोत्तरवाक्यवैय्यर्थ्यम् । जीवस्य क्षेत्रज्ञत्वमुक्त्वा ईश्वरस्याप्युच्यत इति क्षेत्रज्ञत्वेनोक्तजीवस्य क्षेत्रस्य चेश्वरैक्यमुच्यत इति सार्थक्योपपत्तेः । प्रत्युतैवमनभ्युपगम्येश्वरस्यैव क्षेत्रज्ञत्वाङ्गीकृतौ ‘एतद्यो वेत्ति’ इति व्यर्थं स्यात् । ‘क्षेत्रज्ञं चापि’ इत्यनेनैवेश्वरस्य क्षेत्रज्ञत्वाङ्गीकारे ‘एतद्योगेति’ इति व्यर्थं स्यात् । ‘क्षेत्रज्ञं चापि’ इत्यनेनैवेश्वरस्य क्षेत्रज्ञत्वसिद्धेरित्यत आह


कर्मण इति ॥
भेदेति ॥


अज्ञानजमित्यनेन अज्ञानमिति व्याख्यातं भवति । तेन केवलदुःखस्य तमःफलत्वोक्तिश्चार्थान्तरे बाधिकेति सूचितं भवति ॥१६-१९ ॥</p>
जीवस्य क्षेत्रज्ञत्वमुक्त्वा तस्येश्वरभेद उच्यत इत्यादियोजनामनङ्गीकृत्येश्वरस्य क्षेत्रज्ञत्वाङ्गीकारेऽपि ‘एतद्यो वेत्ति’ इति सार्थकमेव । क्षेत्रज्ञनामनिरुक्त्यर्थत्वादित्यर्थः ।</p>
}}
<p class="gr-vyakhya-para">क्षेत्रं जानातीति क्षेत्रज्ञ इति क्षेत्रज्ञनामनिरुक्तेः प्रसिद्धत्वात् ‘क्षेत्रज्ञं चापि माम्’ इत्येतावतैवालं किं निरुक्त्येत्यत आह
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C14_V22">
सर्वेति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव ।</span>
<span class="shloka-line">न द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति॥२२ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C14_V22
| id = BGT_C14_V22_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">गुणात्ययोपायादिप्रश्नस्य परिहार उच्यते ‘प्रकाशम्’ इति । तत्र स्वस्मिन् प्रकाशं नेच्छति, स्वगतमोहं न द्वेष्टि, दुःखादिसाम्यं च स्पृहाद्यभावमात्रं, सर्वारम्भपरित्यागश्च सर्वत्रोदासीनत्वमित्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय प्रमाणान्तरेण तद्व्याचष्टे
‘क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि’ इत्येवोक्ते क्षेत्रं चासौ ज्ञश्चेति क्षेत्रज्ञ इति व्युत्पत्त्या जडजीवात्मकत्वमीश्वरस्यैवोच्यत इति प्रतीतिः स्यात् । तन्निराकरणाय प्रसिद्धाऽपि व्युत्पत्तिरुच्यते । न च प्रसिद्धव्युत्पत्तिं परित्यज्यैवं व्युत्पत्त्या शङ्काप्राप्तिरेव नास्तीति वाच्यम् । जडजीवात्मकस्य सर्वस्यापीश्वरेणाभेदमङ्गीकुर्वतां तथा प्रतीतिसम्भवादिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ईश्वरस्य क्षेत्रज्ञनामनिरुक्तिः, जीवस्य तदभाव इत्येतत्सर्वस्य ‘एतद्यो वेत्ति’ ईश्वरः, ‘तं क्षेत्रज्ञं प्राहुः’ इत्यादिवाक्य एव ईश्वरवाचिपदप्रक्षेपेण वक्तुं शक्यत्वात् तदर्थं पृथग्वाक्यकल्पने गौरवमित्यत आह


लोकेति ॥
क्षेत्रज्ञमिति ॥


पुरुषान्तरे स्थितं प्रकाशादि साधु न द्वेष्टि । तत्र मोहाद्यसाधु नेच्छतीत्यर्थः ।</p>
नोत्तरवाक्ये जीवव्यावृत्त्यर्थमेव स्वस्य क्षेत्रज्ञत्वमात्रमुच्यते । येन गौरवं स्यात् । किन्तु जीवव्यावृत्त्यर्थमिश्वरस्यास्फुटमुक्तं क्षेत्रज्ञत्वं स्फुटमनूद्याव्यक्तादिशरीरस्य कथं क्षेत्रशब्दवाच्यत्वमित्यतः क्षीयतेऽत्र ईश्वरेणेति क्षेत्रमित्यर्थसूचानाय स्वस्य क्षेत्रे स्थितिश्चोच्यत इति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">स्वस्य प्राप्तप्रकाशत्वान्मोहोज्झितत्वात् स्वस्मिन्नेव तदिच्छाद्यभावः किं न स्यादित्यत आह
<p class="gr-vyakhya-para">यदेतदुक्तम् ‘एतद्यो वेत्ति’ इति जीवस्य क्षेत्रज्ञत्वमुक्त्वा ‘क्षेत्रज्ञं चापि’ इति ईश्वरस्यापि तदुच्यते । अतो न वैय्यर्थ्यमिति तन्निराचष्टे


स्वयमिति ॥
तत्पक्ष इति ॥


मोहं द्वेष्टि चेति द्रष्टव्यम् । ‘तं चापि’ इत्यनेन ‘मां च’ इत्युक्तार्थं भवति । ‘सुखदुःखादि’ इत्यस्य विष्णुभक्तिपरित्यागे सुखस्य, अन्यथा दुःखस्य भावेऽपीत्यर्थः । ‘अर्थार्थम्’ इत्यादिना ‘समलोष्ठ’ इत्याद्युक्तार्थं भवति । ‘अवैष्णव’ इत्यनेन ‘सर्वारम्भ’ इत्युक्तार्थं भवति । ‘विष्णुं याति’ इत्यनेन ‘सगुणान्’ इत्यादेः तात्पर्यमुक्तं भवति ॥२२ ॥</p>
‘एतद्यो वेत्ति’ इत्यस्य जीवविषयत्वपक्षे क्षेत्रं जानातीति क्षेत्रज्ञ इति व्युत्पत्तेर्जीव इव ईश्वरेऽपि साम्येन ‘एतद्यो वेत्ति’ इत्युक्त्यैवेश्वरस्यापि क्षेत्रज्ञत्वं सिद्ध्यत्येव । अतः ‘क्षेत्रज्ञं चापि’ इति वाक्यं व्यर्थमेवेति भावः ।</p>
}}
<p class="gr-vyakhya-para">क्षेत्रज्ञतयोक्तजीवस्य क्षेत्रस्य चेश्वराभेदकथनाय ‘क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि’ इति सार्थकमित्युक्तं दूषयति
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C14_V23">
सर्वेति ॥
<div class="teeka-block">
 
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
यदि ‘क्षेत्रज्ञं चापि माम्’ इत्यत्र क्षेत्रक्षेत्रज्ञरूपस्य सर्वस्याभेदो विवक्षितः स्यात्तर्हि सर्वक्षेत्रं क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धीति वक्तव्यम् । ‘सर्वक्षेत्रेेषु’ इति सप्तमीप्रयोगोऽनुपपन्नः स्यादिति भावः । तर्हि क्षेत्रज्ञस्यैवेश्वराभेदोऽत्रोच्यताम् । तथात्वे बाधकाभावादित्यत आह
<div class="teeka-body">
 
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
न चेति ॥
<span class="shloka-line">उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते ।</span>
<span class="shloka-line">गुणा वर्तन्त इत्येव योवतिष्ठति नेङ्गते॥२३ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C14_V23
| id = BGT_C14_V23_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">इतश्च सर्वारम्भपरित्यागीति न केवलोदासीनत्वमुच्यते । ‘उदासीनवत्’ इति पूर्ववाक्ये केवलोदासीनत्वाभावस्योक्तेः । अन्यथोदासीन एवेत्युक्तिप्रसङ्गादित्याह
यदि क्षेत्रज्ञतयोक्तजीवस्येश्वरस्य चैक्यमत्र विवक्षितं स्यात्तर्हि क्षेत्रज्ञोऽहं चैक एवेति वक्तव्यम् । न तु क्षेत्रज्ञमनूद्येश्वरत्वविधानं युज्यते । जीवमनूद्य मां विद्धीति विधातुमस्येश्वरस्यापि जीववत् कल्पितत्वेन विशेषाभावादिति भावः ॥ ३ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V04" data-block-id="BGT_C13_V04" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तत्क्षेत्रं यच्च यादृक्च यद्विकारि यतश्च यत् ।</span><span class="shloka-line">स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु॥४ ॥</span></span></div>


उदासीनवदिति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C13_V04" data-block-id="bhashya-BGT_C13_V04">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C13_V04_B01" data-verse="BGT_C13_V04" data-block-id="BGT_C13_V04_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narayanashruthi-id">'हिंसाहेतुश्च जीवस्य परेण प्रेर्यते च यत् ।<br/>अव्यक्तादि शरीरं तत् तत्क्षेत्रं क्षीयतेत्र यत् ।<br/>इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं देहो व्याप्तिश्च चेतसः ।<br/>तद्विकारा इति ज्ञेयाश्चिद्रूपेच्छादिमिश्रिताः ।<br/>विकारेच्छादिनिर्मुक्तश्चिन्मात्रेच्छादिसंयुतः ।<br/>मुक्त इत्युच्यते जीवो मुक्तिश्च द्विविधा मता ।<br/>चिन्मात्रद्वेषदुःखे च देहो मिथ्यादृगात्मकः ।<br/>निषिद्धेच्छा च यत्र स्युर्नित्या सा मुक्तिरासुरी ।<br/>चिन्मात्रा वैष्णवी भक्तिर्देहः सम्यग्दृगात्मकः ।<br/>सुखमिच्छानुकूला च धृतिर्दैवी तु सा मता'' ॥</span></span> इति नारायणश्रुतिः ॥२ ॥ 'क्षेत्रज्ञो भगवान् विष्णुर्नह्यन्यः क्षेत्रमञ्जसा ।<br/>वेत्त्यसौ भगवान् ज्ञेयो व्यक्ताव्यक्तविलक्षणः ।<br/>स तु जीवेषु सर्वेषु बहिश्चैव व्यवस्थितः ।<br/>विलक्षणश्च जीवेभ्यः सर्वेभ्योपि सदैव च ।<br/>सर्वतः पाणिपादादिर्यतः पाण्यादिशक्तिमान् ।<br/>केशादिष्वपि सर्वत्र कृष्णकेशो हि यादवः ।<br/>अणोरणुतरै रूपैः पाणिपादादिसंयुतैः ।<br/>सर्वत्र संस्थितत्वाद् वा सर्वतः पाणिपादवान् ।<br/>सर्वेंद्रियाणां विषयान् वेत्ति सोप्राकृतेंद्रियः ।<br/>यतोतोनिंद्रियः प्रोक्तो यन्न भिन्नेंद्रियोथवा ।<br/>गुणैः सत्त्वादिभिर्हीनः सर्वकल्याणमूर्तिमान् ।<br/>अन्यथाभावराहित्यादचरश्चर एव च ।<br/>'चरणात् सर्वदेशेषु व्याप्तोणुर्मध्यमस्तथा ।<br/>सर्वगत्वात् समीपे च दूरे चैवान्तरे च सः ।<br/>अनन्ताव्ययशक्तित्वात् तदन्यत्र विरोधिनः ।<br/>सन्ति सर्वे गुणास्तत्र न च तत्र विरोधिनः'' ॥ इति च ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">न च जीवस्य क्षेत्रज्ञनाम- 'क्षेत्रज्ञ एता मनसो विभूतीर्जीवस्य मायारचिता अनित्याः ।<br/>आविर्हिताश्चापि तिरोहिताश्च शुद्धो विचष्टे ह्यविशुद्धकर्तुः'' ॥</span></span> इति हि भागवते ।<br/>अतः 'एतद् यो वेत्ति'' इत्युक्ते जीवस्यापि किञ्चिज्ज्ञानात् तत्प्राप्तेस्तन्निवारणार्थं 'क्षेत्रज्ञं चापि मां विदि्ध'' इत्याह । अन्यथा 'एतद् यो वेत्ति'' इत्युक्तेनैव सिद्धत्वात् 'क्षेत्रज्ञं चापि'' इति व्यर्थम् । भेदपक्षे तु नामनिरुक्त्यर्थं 'एतद् यो वेत्ति'' इति । सर्वाभेदमपि केचिद् वदन्तीति क्षेत्रं च ज्ञश्चेति व्युत्पत्तिं निवारयति । क्षेत्रज्ञं मां सर्वक्षेत्रेषु स्थितत्वेन विद्धीत्यर्थः । तत्पक्षे तु 'यो वेत्ति'' इत्युक्ते ईश्वरस्यापि क्षेत्रज्ञत्वं सिद्धमेव । सर्वाभेदविवक्षायां च सर्वं क्षेत्र(ज्ञ)मिति वक्तव्यम् । 'सर्वक्षेत्रेषु'' इति व्यर्थम् । न च तत्पक्षे मामित्यस्य कश्चिद् विशेषः । किन्त्वेक एव क्षेत्रज्ञ (अहम्) इति वक्तव्यम् ।॥३ ॥ यतश्च यत् । यतः परमेश्वरानुमतेरिदं याति प्रवर्तते । स चानुमन्ता यः । अनुसारिणी मतिरनुमतिः प्रेरणारूपा ।<br/>प्रेरणानुमतिः प्रोक्ता क्वचित् संवाद उच्यते ।<br/>प्रेरकत्वात्तु भगवाननुमन्ता प्रकीतितः ॥ इति च ।<br/>उपद्रष्टानुमन्ता चेत्यनेनैवानुमतिरनुमन्ता चोक्तः । ज्ञेयं यत्तदित्यादिना 'यत्प्रभाव'' इत्यपि ॥४ ॥</div>


‘नेङ्गते’ इति पूर्ववाक्ये कर्माभावस्योक्तत्वात् कथं केवलोदासीनत्वाभाव इत्यत आह
</div>
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V05" data-block-id="BGT_C13_V05" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् ।</span><span class="shloka-line">ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः॥५ ॥</span></span></div>


नेङ्गत इति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V06" data-block-id="BGT_C13_V06" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">महाभूतान्यहङ्कारो बुदि्धरव्यक्तमेव च ।</span><span class="shloka-line">इंद्रियाणि दशैकं च पञ्च चेंद्रियगोचराः॥६ ॥</span></span></div>


‘नेङ्गते’ इति न सर्वप्रवृत्तिनिषेधः, किन्तु भगवदुदासीनप्रवृत्तिनिषेध एवेत्यर्थः ।</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V07" data-block-id="BGT_C13_V07" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः ।</span><span class="shloka-line">एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम्॥७ ॥</span></span></div>
<p class="gr-vyakhya-para">तर्हि ‘नेङ्गते’ इत्यनेनैव अवैष्णवकर्माकरणस्योक्तत्वात् ‘सर्वारम्भपरित्यागी’ इति पुनरुक्तिरित्यत आह । इति वक्तीति शेषः । ‘नेङ्गते’ इति सामान्योक्तिरिति द्रष्टव्यम् । ‘नेङ्गते’ इत्यल्पावैष्णवप्रवृत्त्यभाव उच्यते । ‘सर्वारम्भपरित्यागी’ इति दीर्घावैष्णवप्रवृत्त्यभाव उच्यत इत्यतश्च न पुनरुक्तिरिति भावेन इङ्गनारम्भशब्दयोरल्पमहत्कर्मार्थत्वे प्रमाणमाह


इङ्गनमिति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C13_V07" data-block-id="bhashya-BGT_C13_V07">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C13_V07_B01" data-verse="BGT_C13_V07" data-block-id="BGT_C13_V07_B01">चेतना चित्तव्याप्तिः ।
'सङ्घातो देह उद्दिष्टश्चित्तव्याप्तिस्तु चेतना'' । इति च ॥७ ॥</div>


२३ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V07" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C13_V07" data-id="BGT_C13_V07_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘तत्क्षेत्रं यत्’ इत्युक्तत्वात् ‘यतश्च यत्’ इति पुनरुक्तिरित्यत आह


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C14_V27">
यतश्चेति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च ।</span>
<span class="shloka-line">शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च॥२७ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C14_V27
| id = BGT_C14_V27_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">ननु गुणशब्देन श्रियादीनां विवक्षितत्वात् ‘सगुणान् समतीत्यैतान्’ इति तदत्ययः कथमुच्यते । अशक्यत्वादित्यत आह
तर्हि ‘सा च या’ इति वक्तव्यमित्यतस्तत्प्रतिज्ञान्तरमिति भावेनाह


लक्ष्म्यादिभिरिति  ॥
स चेति ॥


लक्ष्मीति श्रीरुच्यते । स्मृत्युक्तार्थानुवादेनार्थान्तरं चाह
केयमनुमतिरित्यत आह


तदिति ॥
अनुसारिणीति ॥


उभयत्र प्रयोगं दर्शयति
कार्योत्पादस्येति शेषः । अनेनानुमन्तृशब्दार्थोऽप्युक्तो भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र प्रमाणमाह


॥ यथेति ॥
प्रेरणेति ॥


यथा द्वारपालकृतबन्धात्ययेन गच्छन् द्वारपालमतीत्य राजानं गच्छतीत्युच्यते, यथा च यो राजानं गच्छति स द्वारपालमतीत्य गच्छतीत्युच्यते तथैवेत्यर्थः ।</p>
‘यतश्च यत्’, ‘स च यः’ इति प्रतिज्ञाद्वयं चेत्तर्हि तदुभयमुत्तरत्रोच्यते । न चोभयोक्तिः श्रूयत इत्यत आह
<p class="gr-vyakhya-para">‘ब्रह्मभूयाय’ इत्यस्य ब्रह्मभावायेत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह


ब्रह्मेति ॥
उपद्रष्टेति ॥


‘मम योनिर्महद्ब्रह्म’ इति महालक्ष्म्या एव ब्रह्मशब्देन प्रकृतत्वादत्रापि सैवोच्यत इत्यर्थः । प्रमाणान्तरसमाख्यानेनाप्येतत् साधयति
‘उपद्रष्टाऽनुमन्ता’ इत्यादिनाऽनुमन्तुरुक्तत्वात् तद्धर्मतयाऽनुमतिरप्युक्तैवेति भावः । ‘यत्प्रभावश्च’ इति प्रतिज्ञातं कुत्रोच्यत इत्यत आह


अतीत्येति ॥
ज्ञेयमिति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु चैतन्यस्याविकारित्वात् कथं विकारेषु चेतना पठ्यत इत्यत आह


२६ ॥</p>
चेतनेति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">गुणातीतस्य भगवत्प्राप्त्याद्येव वक्तव्यम्, लक्ष्मीप्राप्तिः किमर्थमुच्यत इत्याशङ्कापरिहारत्वेन श्लोकमवतारयति


ब्रह्म प्राप्त इति ॥
ननु महाभूतानीत्यादिनोक्तानां सङ्घातस्य क्षेत्रत्वात् तत्कार्यत्वं कथमुच्यत इत्याशङ्कां परिहरन् उक्तार्थे प्रमाणमाह


लक्ष्मीर्भगवन्तमाश्रित्यैव वर्तत इत्येवात्रोच्यते, न तु लक्ष्मीप्राप्त्या भगवत्प्राप्तिः । येन तदुक्तिः सङ्गता स्यादित्यतोऽभिप्रायमाह
सुसङ्घात इति ॥


मदिति ॥
७ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V08" data-block-id="BGT_C13_V08" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् ।</span><span class="shloka-line">आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः॥८ ॥</span></span></div>


तत्स्थत्व इति शेषः । लक्ष्मीनारायणयोरवियोगश्चेद् गुणातीतो मामाप्नोतीत्येव वक्तव्यम् । किं परम्परोक्त्येत्यत आह
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V09" data-block-id="BGT_C13_V09" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इंद्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च ।</span><span class="shloka-line">जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम्॥९ ॥</span></span></div>


तथापीति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V10" data-block-id="BGT_C13_V10" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु ।</span><span class="shloka-line">नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु॥१० ॥</span></span></div>


यद्यपि तयोरवियोगः । तथापि लक्ष्मीसमीपं प्राप्य तदनुज्ञया भगवत्प्राप्तिर्भवतीति परम्परोक्तिर्युक्तेत्यर्थः । ‘सुखस्यैवकान्तिकस्य’ इति तिरोहितार्थत्वाद्व्यायष्टे॥
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V11" data-block-id="BGT_C13_V11" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी ।</span><span class="shloka-line">विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि॥११ ॥</span></span></div>


एकान्तिकस्येति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V12" data-block-id="BGT_C13_V12" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् ।</span><span class="shloka-line">एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोन्यथा॥१२ ॥</span></span></div>


एकमेवास्मादधिकमिति गणनेऽन्ते स्थितमेकान्तिकम् । तत्तु मोक्ष एवेति भावः ॥ २७ ॥</p>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C13_V12" data-block-id="bhashya-BGT_C13_V12">
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥</div>
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C13_V12_B01" data-verse="BGT_C13_V12" data-block-id="BGT_C13_V12_B01">तत्त्वज्ञानविषयस्य विष्णोः । अपरोक्षदर्शनं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् । ज्ञायतेनेनेति ज्ञानम्, ज्ञप्तिर्ज्ञानमिति व्युत्पत्त्या 'एतज्ज्ञानम्'' इति ज्ञानसाधनं ज्ञानं चोक्तम् ॥ १२ ॥</div>
}}
</div>
</div>
</div>


== अध्याय 15 ==
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C15_V01">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">ऊर्ध्वमूलमधःशाखं अश्वत्थं प्राहुरव्ययम् ।</span>
<span class="shloka-line">छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ॥१ ॥</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V12" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C13_V12" data-id="BGT_C13_V12_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ज्ञेयं वक्तुं ज्ञानमुच्यते ‘अमानित्वम्’ इति । तत्र तत्त्वज्ञानार्थदर्शनपदस्यास्फुटार्थत्वात् तदर्थमाह
| verse_id = BGT_C15_V01
| id = BGT_C15_V01_Nyayadeepika
| text =


<h4 class="gr-vyakhya-head">पञ्चदशोऽध्यायः</h4>
तत्त्वेति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">एतदध्यायप्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति


॥ त्रयोदशेति ॥
ननु ‘अमानित्वम्’ इत्यादिना ज्ञानसाधनं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनमिति ज्ञानं चोक्त्वोपसंहारे कथम् ‘एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तम्’ इत्युच्यत इत्यत आह


यत् त्रयोदशाध्याये जगत्स्वरूपं वर्णितं तदस्मिन्नध्याये विविच्य दर्शयति । तस्यैव संसाररूपत्वात् । संसारं जिहासता तत्स्वरूपस्य ज्ञातव्यत्वात् । यश्च तत्र संसारात्ययोपायो निरूपितस्तं चात्र दर्शयतीत्यर्थः । तत्राप्रतिपत्त्यन्यथाप्रतिपत्तिनिरासाय श्रुत्यैवाध्यायो व्याख्यायते
ज्ञायत इति ॥


॥ पृथगिति ॥
प्रोक्तमित्यत्र ज्ञानशब्देनेति शेषः । उक्तमित्युच्यत इति वा ॥ १२ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V13" data-block-id="BGT_C13_V13" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते ।</span><span class="shloka-line">अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते॥१३ ॥</span></span></div>


तत्रोर्ध्वमूलमित्यस्यार्थः पृथगिति । जगद्वृक्षस्य हरिर्मूलं चेत्तर्हि तस्य जगदेकदेशत्वं स्यादित्यतः ‘पृथक्’ इत्युक्तम् । यथा प्रसिद्धस्य वृक्षस्य भूमिरतदेकदेशत्वेन मूलं तथैवेत्यर्थः ।</p>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V13" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C13_V13" data-id="BGT_C13_V13_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘अनादिमत्परं ब्रह्म’ इत्यत्रानादीत्येतावता पूर्णत्वात् अनादिमदिति किमर्थमुच्यत इत्यत आह
<p class="gr-vyakhya-para">प्रकारान्तरेणोर्ध्वमूलत्वं दर्शयति


॥ सत्त्वादीति ॥
अनादीति ॥


मूलभागवदिति ॥
न चात्र भाष्यविरोधः । तत्रोक्तस्य मतुपो मुख्यार्थस्यानङ्गीकारे भाष्ये दोषस्योक्तत्वात् । अत्र पुनस्तमङ्गीकृत्यैव प्रयोजनान्तरं मतुपा चिनोतीति ॥ ‘परं ब्रह्म’ ‘न सत्तन्नासदुच्यते’ इत्येतत् प्रमाणवाक्येनैव व्याचष्टे


प्रसिद्धवृक्षस्यैकदेशभूतमूलवन्मूलमित्यर्थः । ‘सत्त्वादियुक्ते’ इत्यनेन त्रिमूलो जगद्वृक्ष इत्युक्तं भवति । ‘गुणप्रवृद्धा’ इत्यस्य तात्पर्यं चोक्तं भवति । मूलैर्हि शाखा प्रवर्धन्ते ।</p>
मुख्यत इति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">ननु जगतोऽचेतनत्वादचेतनप्रकृतेरेव एतन्मूलत्वं, न चेतनप्रकृतेरित्यत आह


अत्रापीति ॥
कथं मूर्तामूर्तयोः सदसच्छब्दवाच्यत्वं, कथं च भगवतस्तद्विलक्षणत्वमित्यत आह


यदि हरिर्भूमिवन्मूलं तर्हि तस्य जगद्रूपेण परिणामः स्यात् । भूम्यंशानां लोके परिणामित्वदर्शनादित्यत आह
मूर्तमिति ॥


पृथिवीति ॥
परम् अमूर्तम् ॥१३॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V14" data-block-id="BGT_C13_V14" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोक्षिशिरोमुखम् ।</span><span class="shloka-line">सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति॥१४ ॥</span></span></div>


तत्तत्र जगद्वृक्षे हरिः प्रसिद्धवृक्षस्य पृथिवीदेवतावन्निमित्तत्वेनैव मूलम्, न तु मृद्वदुपादानतयेत्यर्थः । तर्हि मृद्वत्परिणामितया मूलं किमित्यत आह
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C13_V14" data-block-id="bhashya-BGT_C13_V14">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C13_V14_B01" data-verse="BGT_C13_V14" data-block-id="BGT_C13_V14_B01">अनादीत्युक्ते स्वयं कारणं न भवतीत्याशङ्का स्यादिति तन्निवृत्त्यर्थं 'अनादिमत्'' इत्याह ।
'मुख्यतो गुणपूर्णत्वात् परं ब्रह्म जनार्दनः ।
मूर्तामूर्तव्यतीतत्वान्न सन्नैवासदुच्यते'' ॥ इति च ।
'मूर्तं सदवगम्यत्वादज्ञेयत्वादसत् परम् ।
पुंसामर्थ्यादगम्यत्वात् सर्ववेदप्रसिदि्धतः ।
विलक्षणः सदसतोर्भगवान् विष्णुरव्ययः'' ॥ इति च ॥१३ ॥</div>


मृद्वदिति ॥
</div>
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V15" data-block-id="BGT_C13_V15" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सर्वेंद्रियगुणाभासं सर्वेंद्रियविवर्जितं ।</span><span class="shloka-line">असक्तं सर्व(भृच्चैव)भुक्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च॥१५ ॥</span></span></div>


अचेतना अचेतनप्रकृतिः । एवं चेज्जगद्वृक्षो विष्ण्वादिमूलः स्यात्, ऊर्ध्वमूलः कथमित्यत आह
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V16" data-block-id="BGT_C13_V16" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च ।</span><span class="shloka-line">सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत्॥१६ ॥</span></span></div>


उत्तमत्वादिति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V17" data-block-id="BGT_C13_V17" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् ।</span><span class="shloka-line">भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च॥१७ ॥</span></span></div>


विष्णोः सर्वोत्तमत्वात्, श्रियः परतन्त्रेषूत्तमत्वात्,अचित्प्रकृतेरचेतनेषूत्तमत्वाद् ऊर्ध्वान्युत्तमानि विष्ण्वादिमूलानि यस्यासावूर्ध्वमूल इत्यर्थः । ‘अधःशाखम्’ इत्यस्यार्थो नीचा इति । अधो भगवदपेक्षया नीचा महदादयः शाखा यस्यासावधः शाख इत्यर्थः । जगद्वृक्षस्येति सम्बध्यते ।</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V18" data-block-id="BGT_C13_V18" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ज्योतिषामपि तज्जयोतिस्तमसः परमुच्यते ।</span><span class="shloka-line">ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम्॥१८ ॥</span></span></div>
<p class="gr-vyakhya-para">छन्दसां पर्णत्वमुपपादयति


कामेति ॥
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V18" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C13_V18" data-id="BGT_C13_V18_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानगम्यमिति ज्ञानविषयत्वमुच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह


लोके पर्णोत्पत्त्यनन्तरमेव फलदर्शनादत्रापि फलहेतुत्वाच्छन्दसां पर्णत्वमिति भावः । अनेन धर्मार्थयोः काममोक्षार्थत्वात् काममोक्षाख्यद्विफलो जगद्वृक्ष इत्युक्तं भवति ॥ १ ॥</p>
ज्ञानेनेति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C15_V02">
ज्ञेयपदेनान्यज्ञेयत्वमुच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः ।</span>
<span class="shloka-line">अधश्च मूलान्यनुसन्ततानि कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके ॥ २ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C15_V02
| id = BGT_C15_V02_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">अधश्चोर्ध्वं चेत्यस्यार्थः
स्वयमेवेति ॥


अन्योन्येति ॥
अत्र स्वज्ञेयत्वमेवोच्यते, न तु परज्ञेयत्वम् । न च भगवतः स्वज्ञेयत्वाभावः । स्वयमिति तस्योक्तत्वादित्यर्थः । अन्यज्ञेयत्वमर्थः किं न स्यादित्यत आह


अनेनाधोभूताः शाखा ऊर्ध्वमूलेषु प्रसृताः, मूलानि चाधः शाखासु सन्ततानीत्युक्तं भवति । तस्योपपादनम्
अन्येति ॥


कारणेष्विति ॥
ज्ञानं ज्ञेयमिति ज्ञेयशब्देनैकस्यां क्रियायां कर्तृकर्मणोरैक्यविरोधान्नेश्वरस्य ज्ञेयत्वमुक्तमिति वदतां वादिनां मतनिरासाय स्वज्ञेयत्वमेवोच्यते । न त्वन्यज्ञेयत्वम् । तस्य ‘ज्ञेयं यत्तत् प्रवक्ष्यामि’ इत्युपक्रमवाक्य एवोक्तत्वेन पुनरुक्तिप्रसङ्गादिति भावः । स्वज्ञेयार्थत्वे प्रभावोक्तिरियं कथमित्यत आह


कारणेषु कार्यस्य स्थितत्वाच्छाखानां मूलेषु प्रसृतिर्युज्यते । कार्येषु कारणस्य व्याप्तत्वान्मूलानां शाखासु सन्ततिर्युक्तेत्यर्थः ॥ २ ॥</p>
कर्तृकर्मेति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C15_V03">
अघटितमप्येकस्यां ज्ञानक्रियायां कर्तृकर्मभावमात्मनि ईश्वरो घटयतीत्येवमभिप्रायेणेदमुच्यते । अतो भवति प्रभावोक्तिरियमिति भावः ।</p>
<div class="teeka-block">
<p class="gr-vyakhya-para">ईश्वरस्व ज्ञेयत्वे प्रमाणान्तरं चाह
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिर्न च सम्प्रतिष्ठा ।</span>
<span class="shloka-line">अश्वत्थमेनं सुविरूढमूल- मसङ्गशस्रेण दृढेन छित्त्वा॥ ३ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C15_V03
| id = BGT_C15_V03_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">वृक्षमात्रसाम्यस्योक्तत्वात् ‘अश्वत्थं प्राहुः’ इत्यादावश्वत्थोक्तिः कथमित्यत आह
स्ववेत्तेति ॥


जगदिति ॥
स्ववेत्ता स्वतन्त्रवेत्ता । तस्य वेदनं च स्वतन्त्रम् । कस्य वेत्तेत्यत आह


अश्ववत् स्थितोऽश्वत्थ इत्यर्थः । चञ्चलश्चेत् किं सर्वात्मनोच्छिद्यत इत्यत आह
स्वेनेति ॥


अव्यय इति ॥
यच्च तस्य वेदनं स्वतन्त्रमुक्तं तदपि न तस्माद्भिन्नमित्याह


किमतो यद्येवं जगद्वृक्ष इत्यत आह
वित्तिश्चेति ॥
 
किं स्वेनैव वेद्य इत्यत आह
 
वेद्यश्चेति ॥


स्वशक्तीति ॥
क्वचिदिति किमर्थमुच्यते, सर्वथा परैर्वेद्यः किं न स्यादित्यत आह


सङ्गराहित्यसहितज्ञानासिनेत्यर्थः ।</p>
तदिति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अस्य विष्णोः पृथक्त्वमेव कुतः? तज्ज्ञानेन च किमित्यत उक्तं विवृण्वन्नाह
<p class="gr-vyakhya-para">यथाऽन्येषां भगवज्ज्ञाने तत्प्रसादसापेक्षता तथा भगवतोऽपि स्ववेदनादौ परसापेक्षता नास्तीति स्वातन्त्र्यं विवृणोति


अव्यक्तादीति ॥
स्वेति ॥


‘नेति नेति’ इत्यादेः पृथक्त्वज्ञानेन च भगवन्मार्गणं भवति । जगतो भगवद्वैलक्षण्ये ज्ञाते हि तत्स्वरूपं ज्ञातुं शक्यत इति भावः । अनेन ‘अश्वत्थमेनम्’ इत्युक्तार्थं भवति ।</p>
तेन स्ववेत्तृत्वादिना । तथाहि स्वः स्वतन्त्रश्चासौ प्रकाशयति वेत्तीति प्रकाशश्चेति स्वप्रकाशः । स्वः स्वतन्त्रः प्रकाशो यस्यासौ स्वप्रकाशः । स्वः प्रकाशः प्रकाश्यो येनासौ स्वप्रकाशः । स्वश्चासौ प्रकाशश्चेति स्वप्रकाशः । परस्य वेत्ता वेद्यश्च स्यादिति न स्वप्रकाशशब्दार्थकथनम् । जीवानामपि स्वप्रकाशत्वात् कथमेक इत्युच्यत इत्यत आह
<p class="gr-vyakhya-para">को जगद्वृक्षच्छेदनोपाय इत्यत आह


तमेवेति ॥
जीवानामिति ॥


अनेन ‘तमेव’ इति विवृतं भवति । वृक्षच्छेदनार्थमिति शेषः ।</p>
जीवानां स्वतन्त्रवेत्तृत्वाभावादेक इति युक्तमिति भावः ॥ १८ ॥</p></div></div></div></div></div>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु जगद्वृक्षच्छेदो ब्रह्मादिप्रतिपत्त्याऽपि भवति । अतः ‘तमेव’ इति किमवधर्यत इत्यत आह
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V19" data-block-id="BGT_C13_V19" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः ।</span><span class="shloka-line">मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते॥१९ ॥</span></span></div>


यदिति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C13_V19" data-block-id="bhashya-BGT_C13_V19">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C13_V19_B01" data-verse="BGT_C13_V19" data-block-id="BGT_C13_V19_B01">ज्ञानेन मुक्तौ प्राप्यत्वाज्ज्ञानगम्यम् । 'स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ'' इति स्वज्ञेयत्वाज्ज्ञेयम् । अन्यज्ञेयत्वस्य 'ज्ञेयं यत् तत्'' इति पूर्वमेव सिद्धत्वात् । कर्तृकर्मविरोधवादिमतं निराकरोत्युत्तरज्ञेयशब्देन ।
स्ववेत्ता वेदनं च स्वं स्वेन वेद्यश्च केशवः ।
परस्य वेत्ता वित्तिश्च वेद्यश्च स्यात् परैः क्वचित् ।
तत्प्रसादं विना कश्चिन्नै(नं)वं वेत्तुं हि शक्नुयात् ।
स्ववेदनेन्यवित्तौ वा नासावन्यदपेक्षते ।
स्वप्रकाश इति प्रोक्तस्तेनैकः पुरुषोत्तमः ।
जीवानां स्वप्रकाशत्वं तत्प्रसादात् स्ववेदनम्'' । इति च ।
मद्भावाय मयि भावाय ॥ १५-१९ ॥</div>


ब्रह्मादीनां भगवदंशाभासत्वेनासमर्थत्वाज्जगद्वृक्षच्छेदाय भगवन्तमेव प्रपद्येतेत्याशयः ॥ ३-४ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V19" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C13_V19" data-id="BGT_C13_V19_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">उक्तमुपसंहृत्य तज्ज्ञानं स्तूयते


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C15_V07">
इतीति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः ।</span>
<span class="shloka-line">मनःषष्ठानींद्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति॥७ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C15_V07
| id = BGT_C15_V07_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">अंश एव किं न स्यादिति चेन्न । भिन्नत्वात् । तर्ह्यंशाभासोऽपि कथमित्यत आह
तत्र मद्भावपदमन्यथाप्रतीतिनिरासाय व्याचष्टे


किञ्चिदिति ॥
मद्भावायेति ॥


अनेन ‘ममैव’ इत्युक्तार्थं भवति । किञ्च जीवस्य विषयान् प्रतीन्द्रियप्रेरणादिकमपीश्वराधीनमिति तत्प्रपत्तिर्जगद्वृक्षच्छेदनोपाय इति भावेन भगवन्महिमानं दर्शयति
१९ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V20" data-block-id="BGT_C13_V20" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि ।</span><span class="shloka-line">विकारांश्च गुणांश्चैव विदि्ध प्रकृतिसम्भवान्॥२० ॥</span></span></div>


॥ ईश्वर इति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C13_V20" data-block-id="bhashya-BGT_C13_V20">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C13_V20_B01" data-verse="BGT_C13_V20" data-block-id="BGT_C13_V20_B01">'प्रकृतिं पुरुषं च'' इत्यत्र पुरुषशब्देन जीवपरयोः प्रकृतिशब्देन चेतना-चेतनप्रकृत्योः स्वीकाराय उभावपीति । विकाराणां सत्वादीनां चोपादानत्वविवक्षया प्रकृतिसम्भवत्वम् । स्वातन्त्र्यं तु परमेश्वरस्यैव । 'उपद्रष्टानुमन्ता च'' इत्यादिवक्ष्यमाणत्वात् । गुणानां च विकारत्वेप्यधिकविकारत्वविवक्षयान्येषां 'विकारांश्च गुणांश्च'' इति पृथगुक्तिः ॥ २० ॥</div>


प्रकृतिस्थानि शरीरस्थानि । अनेन ‘मनःषष्ठानि’ इत्युक्तार्थं भवति ॥ ७ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V20" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C13_V20" data-id="BGT_C13_V20_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘यतश्च यत् स च यः’ इति प्रतिज्ञातं वक्तुं प्रकृत्यादिस्वरूपमुच्यते
‘प्रकृतिम्’ इति’ ।


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C15_V08">
‘तत्र प्रकृतिं पुरुषं च’ इत्युक्त्यैवोभाविति सिद्धेः किमुभावित्युक्तेनेत्यत आह
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः ।</span>
<span class="shloka-line">गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात्॥८ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C15_V08
| id = BGT_C15_V08_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">‘अथ’ इत्यनेन ‘यच्चापि’ इत्युक्तार्थं भवति ॥८ ॥</p>
प्रकृतिमिति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C15_V09">
इत्युक्तमिति शेषः । उभावित्युक्तस्य पुल्लिङ्गेनान्वयाय व्युत्क्रमः । अनेनोभावित्येतत् पृथग्वाक्यमित्युक्तं भवति । उभे अपीति सङ्ग्रहश्च ।</p>
<div class="teeka-block">
<p class="gr-vyakhya-para">‘विकारांश्च गुणांश्च’ इत्यत्र विकारादीनां प्रकृतिः स्वतन्त्रं कारणमित्यन्यथाप्रतीतिम् ‘इच्छादयो विकाराः’ इत्युक्तत्वाद् गुणशब्दार्थमेव वदन् निराकरोति ॥
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च ।</span>
<span class="shloka-line">अधिष्ठाय मनश्चायं विषयानुपसेवते॥९ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C15_V09
| id = BGT_C15_V09_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">अतः शरीरतः । ‘भुङ्क्ते’ इत्यनेन ‘श्रोत्रम्’ इत्यस्यार्थ उक्तो भवति । ‘शुभान्’ इत्यनेन ‘गुणान्वितम्’ इत्युक्तार्थं भवति । ईश्वरस्य पूर्णानन्दत्वात् किं विषयभोगेनेत्यत आह
विकाराणामिति ॥


पूर्णेति ॥
‘उपद्रष्टाऽनुमन्ता च’ इतीश्वरस्यैव स्वातन्त्र्यस्य वक्ष्यमाणत्वान्न प्रकृतेः स्वातन्त्र्यं, किन्तूपादानत्वमेवेत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्विच्छादिवत् सत्त्वादिगुणानामपि विकारत्वाद् ‘विकारांश्च गुणांश्च’ इति पृथगुक्तिः किं निमित्तेत्यत आह


९ ॥</p>
गुणानां चेति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C15_V14">
सत्त्वादिगुणानां विकारत्वेऽपि ‘विकारांश्च गुणांश्च’ इति पृथगुक्तिः सत्त्वादीनामल्पविकारत्वादिच्छादीनां ततोऽधिकविकारत्वात्तद्विवक्षया युक्तेत्यर्थः ॥ २० ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="teeka-block">
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V21" data-block-id="BGT_C13_V21" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।</span><span class="shloka-line">पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते॥२१ ॥</span></span></div>
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः ।</span>
<span class="shloka-line">प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम्॥१४ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C15_V14
| id = BGT_C15_V14_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">उपजीव्यतया विश्वनरसम्बन्धी वैश्वानर इत्यर्थः ॥ १४ ॥</p>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C13_V21" data-block-id="bhashya-BGT_C13_V21">
}}
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C13_V21_B01" data-verse="BGT_C13_V21" data-block-id="BGT_C13_V21_B01">'स्वदेहेंद्रियहेतुत्वं यज्जीवस्य स्वकर्मभिः ।
</div>
आवृत्य विष्णुतत्त्वं तद्धेतुश्चित्प्रकृतिर्मता ।
</div>
जीवस्य सुखदुःखानां भोगशक्तिप्रदः सदा ।
</div>
परमः पुरुषो विष्णुः सर्वकर्तापि सन् सदा ।
विशेषकर्ता केषाञ्चिदुक्तो यद्वद् विकुण्ठपः ।
उच्यते सर्वपालोपि विशेषेण स कर्मणा'' ॥ इति च ।
परमेश्वरस्यैव सर्वकर्तृत्वेपि भोक्तृत्वदाने देव्या अल्पप्रवृत्तिरिति दर्शयितुं 'उच्यते'' इति स्थानद्वयेप्युक्तम् । कर्तृत्वेपि स एव मुख्यहेतुः । तथापि भोक्तृत्वापेक्षया तस्या अधिकप्रवृत्तिरिति 'कर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते'' इति, सर्वहेतुत्वेपि विष्णोः प्रकृतेर्जीवं प्रति भोक्तृत्वदानेल्पप्रवृत्तिरिति 'पुरुषो भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते'' इति विशेषहेतोरेवमुच्यत एव । मुख्यतस्तु सर्वहेतुत्वं विष्णोरेवेति भावः ।
॥२१ ॥</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C15_V16">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।</span>
<span class="shloka-line">क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोक्षर उच्यते॥१६ ॥</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V21" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C13_V21" data-id="BGT_C13_V21_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘कार्यकारणकर्तृत्वे ’ इति श्लोकमचेतनप्रकृतिजीवविषयत्वप्रतीतिनिरासाय चेतनप्रकृतीश्वरविषयतया प्रमाणेनैव व्याचष्टे
| verse_id = BGT_C15_V16
| id = BGT_C15_V16_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">क्षरणं विनाशः । क्षर विनाशसन्ततदानयोरिति धातोः । अत्रात्मपदप्रयोगेण ‘द्वाविमौ पुरुषौ’ इति पुरुषशब्दः चेतनार्थ इत्युक्तं भवति । ततश्च न श्रियः पुरुषत्वविरोधः ॥ १६ ॥</p>
स्वदेहेति ॥
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥</div>
}}
</div>
</div>
</div>


== अध्याय 16 ==
विष्णुतत्त्वमावृत्येति ॥
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C16_V01">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">अभयं सत्त्वसंशुदि्धर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः। दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम्॥ १ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C16_V01
| id = BGT_C16_V01_Nyayadeepika
| text =


<h4 class="gr-vyakhya-head">षोडशोऽध्यायः</h4>
विष्णोर्यथास्थितिमज्ञापयित्वेत्यर्थः । विष्णुतत्त्वाज्ञस्यैव बन्धकर्मसम्भवेन देहेन्द्रियहेतुत्वादज्ञानहेतुचित्प्रकृतेर्जीवस्य शरीरेन्द्रियहेतुत्वम् । ईश्वरपरतयोत्तरार्धं व्याचष्टे
<p class="gr-vyakhya-para">॥ एतदध्यायप्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति


॥ देवेति ॥
जीवस्येति ॥


अभयादिदेवतालक्षणानां मोक्षहेतुत्वात् तदापादनाय दम्भाद्यसुरलक्षणानां तद्विरोधित्वात् तत्परित्यागाय तदुभयमस्मिन्नध्याये निरूप्यत इति भावः ।</p>
सर्वकर्तृत्वादीश्वरस्य भोगशक्तिकर्तृत्वं किं विशिष्योच्यत इत्यत आह
<p class="gr-vyakhya-para">तत्र ‘अभिमानश्च’, ‘ईश्वरोऽहम्’, ‘असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् । ‘अपरस्परसम्भूतम्’, ‘मामात्मपरदेहेषु प्रद्धिषन्तः’, ‘ततो यान्त्यधमां गतिम्, ‘त्रिविधं नरकस्येदम्’ इत्यादिना चार्वाकाणामसुरत्वमुच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय तत्स्मृत्यैव व्याचष्टे


य इति ॥
सर्वेति ॥


परेभ्यो न च जायते । भ्रमजत्वादेव । कुत एतेऽसुरा इत्यत आह
यथा सर्वपालोऽपि विकुण्ठपो विशिष्योच्यते, स्थानान्तरस्येव विकुण्ठस्य पालकान्तररहितत्वात् तथा सर्वकर्ताऽपि हरिः केषाञ्चिद्भोक्तृत्वादीनां कर्ता विशिष्योच्यते । कार्यान्तर इव भोक्तृत्वादावन्येषां प्रवृत्त्यभावादित्यर्थः । विशेषेण स्वकर्मणा केवलेन स्वकर्मणा ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतेन भगवतः कार्यकारणकर्तृत्वहेतुत्वेऽपि चित्प्रकृतेर्भोक्तृत्वप्रदाने स्वप्रवृत्तिमपेक्ष्य कार्यकारणकर्तृत्वेऽधिकप्रवृत्तिरिति कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुत्वोक्तिरिति सूचितं भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतदुभयं गीतायामेव सूचितमित्याह


अक्षेति ॥
परमेश्वरस्येति ॥


‘सती पृथिवी’ इत्यादिप्रत्यक्षस्य, ‘विश्वं सत्यम्’ इत्याद्यागमस्य, प्रमाणदृष्टत्वाद्यनुमानस्य सर्वस्य मिथ्यात्वे सर्वमिथ्यात्वस्यापि मिथ्यात्वप्राप्त्या सर्वस्य सत्यत्वमिति स्वोक्तिविरोधः । न केवलं परमेश्वरोऽहमित्यादि मन्वाना असुराः, किन्तु येऽन्ये प्रत्यक्षादिविरुद्धवादिनस्ते सर्वेऽप्यसुरा इत्याह
परमेश्वरस्यैव कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुत्वेऽपि चित्प्रकृतेस्तदुक्तिर्युक्ता । भोक्तृत्वदाने तस्या अल्पप्रवृत्तित्वेन तदपेक्षया कर्तृत्वेऽधिकप्रवृत्तिमत्त्वात् । तथा परमेश्वरस्य सर्वकर्तृत्वेऽपि विशिष्य भोक्तृत्वदानोक्तिर्युक्ता । भोक्तृत्वदाने चित्प्रकृत्यादीनामन्यत्र प्रवृत्तिमपेक्ष्याल्पप्रवृत्तित्वेन भगवत एवाधिकप्रवृत्तित्वादित्येतत्सूचयितुमस्य श्लोकस्य पूर्वोत्तरार्धयोरुच्यत इत्युक्तमित्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कथमनेनैतत्सूचितमित्यत आह


एवमिति ॥</p>
कर्तृत्वेऽपीति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C16_V03">
भोक्तृत्वापेक्षयेति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता ।</span>
<span class="shloka-line">भवन्ति सम्पदं दैवीमभिजातस्य भारत॥३ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C16_V03
| id = BGT_C16_V03_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">देवलक्षणमाह
स्वस्या भोक्तृत्वदाने प्रवृत्त्यपेक्षयेत्यर्थः । अधिकप्रवृत्तिः कार्यकारणकर्तृत्व इति शेषः । भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते । विशेषेणेति शेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">‘पुरुषः प्रकृतिस्थो हि ’ इत्यत्रेश्वर उच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह


ये त्विति ॥
पुरुष इति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ईश्वरस्य ‘पुरुषः सुखदुःखानाम्’ इति पुरुषशब्देन प्रकृतत्वात् कथमत्र जीवे पुरुषशब्द इत्यत आह


अनेन ‘ज्ञानयोगव्यवस्थितिर्दानम्’ इत्यादि व्याख्यातं भवति । कुत एवंविधानां देवत्वमित्यत आह
उभयोरिति ॥


प्रत्यक्षेति ॥
यद्यप्यत्र पुरुषशब्देनेश्वरः प्रकृतः, तथाप्यत्र पुरुषशब्दस्य जीवविषयत्वग्रहणं युक्तम् । ‘प्रकृतिं पुरुषं चैव’ इत्यत्र पुरुषशब्देनेश्वरवज्जीवस्यापि प्रकृतत्वात् । अन्यथा ‘उभौ’ इत्यस्य वैय्यर्थ्यादिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अस्तु जीवः प्रकृतः, तथापि समीपप्रकृतं परित्यज्य दूरप्रकृतग्रहणं नोपपन्नमित्यत आह


विमुक्तिगा इत्यनेनैव दैवीत्युक्तार्थं भवति ।</p>
यथेति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘ततो यान्त्यधमां गतिम्’ इत्यासुरसम्पदोऽन्धतमसहेतुत्वस्य वक्ष्यमाणत्वात् कथं ‘निबन्धायासुरी मता’ इति बन्धहेतुत्वमुच्यत इत्यत आह


निबन्धायेति ॥
समीपप्रकृतत्वेऽपीश्वरस्य तत्परित्यागेन दूरप्रकृतजीवग्रहणमुपपद्यते । अस्य पुरुषस्य प्रकृतिजगुणभोक्तृत्वप्रतीतेः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ईश्वरस्य तदयोगात्, जीवस्य तद्योग्यत्वात् । यथायोग्यमेवार्थाश्रयणस्योपपन्नत्वादिति भावः । उभयोः प्रकृतत्वे जीवमात्रग्रहणं कथमित्यतो वाऽह


नीचेति ॥
यथेति ॥


नात्र संसारहेतुत्वमुच्यते, किन्त्वतिनीचान्धतमससाधनत्वमेवेति भावः ।</p>
२१ ॥</p></div></div></div></div></div>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु भूतसर्गाणामतिबहुप्रकारत्वात् ‘द्वौ भूतसर्गौ’ इत्यादि कथमुच्यत इत्यत आह
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V22" data-block-id="BGT_C13_V22" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान् गुणान् ।</span><span class="shloka-line">कारणं गुणसङ्गोस्य सदसद्योनिजन्मसु॥२२ ॥</span></span></div>


सर्गाणामिति ॥
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V22" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C13_V22" data-id="BGT_C13_V22_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">यद्यत्र पुरुषपदं जीवपरं तर्हि पुनरुक्तिः स्यात् । जीवस्य ‘कार्यकारणकर्तृत्वे’ इत्यनेनोक्तकार्यकारणसम्बन्धस्यैव प्रकृतिस्थपदेनोक्तेः । ‘सुखदुःखानां भोक्तृत्वे’ इत्यनेनोक्तसुखदुःखादिभोगस्यैव ‘भुङ्क्ते प्रकृतिजान् गुणान्’ इत्युक्तत्वादित्यत आह


सर्गाणां सुबहुत्वेऽपि द्वाविति वक्तुं शक्यते । शुभाशुभफलाधिक्यविवक्षयेति भावः । गन्धर्वमनुष्याधमादीनामपि शुभाशुभफलाधिकत्वात् को विशेषो देवादीनामित्यत आह
कार्येति ॥


गन्धर्वेति ॥
कार्यकारणसम्बन्धस्य सुखादिभोगस्य च प्रागुक्तत्वेऽपि तन्मिथ्यात्ववादिनां निरासाय ‘पुरुषः प्रकृतिस्थो हि’ इत्युक्तत्वान्न पुनरुक्तिदोष इति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">निराकरणस्य प्रमाणसापेक्षत्वात् तदनुक्तोक्ताभिधानमात्रेण कथं निराकरणमित्यत आह


तदुभयफलान्तर्वर्तमाना एवेत्यर्थः । तद्विवृणोति ॥
हीति ॥


मुक्तिगा इति ॥
अत्र कार्यकारणसम्बन्धस्य सुखादिभोगस्य च हिशब्देनानुभवप्रसिद्धिकथनेन तन्मिथ्यात्ववादिनामनुभवविरोधस्य दर्शितत्वान्नैतदुक्ताभिधानमात्रमिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अहं सुखीदुःखीत्याद्यनुभवस्य भ्रान्तित्वसम्भवात् सुखादिभोगस्य मिथ्यात्वाङ्गीकारे कथं तद्विरोध इत्यत अह


एवं तमोगा एवेति च द्रष्टव्यम् । तर्हि देवादीनामपि मुक्त्यादिगत्वादेभ्यः को विशेष इत्यत आह
न हीति ॥


देवा इति ॥
सुखादिविषयानुभवो न भ्रमः आन्तरार्थानुभवत्वात् । आन्तरार्थानुभवस्य भ्रमत्वादर्शनादिति भावः । बाधकप्रमाणाभावाच्च नायमनुभवो भ्रम इत्याह


एवमसुरा एवातिदारुणतमोगा इति द्रष्टव्यम् ।</p>
न चेति ॥</p>
}}
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वात्मादौ जैनादीनां मध्यमपरिमाणत्वादिज्ञानस्य भ्रमत्वदर्शनात् कथमान्तरार्थानुभवत्वादभ्रमत्वमुच्यत इत्याशङ्कां परिहरन् व्याप्तिमाह
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C16_V20">
शरीरमिति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि ।</span>
<span class="shloka-line">मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम्॥२० ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C16_V20
| id = BGT_C16_V20_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं द्वावित्युक्तिघटनाय मोक्षस्यानेकविधत्वाद् देवानामेवाधिकमोक्षो नान्येषामिति तद्गीतायामपि ज्ञायत इत्याह
नात्राऽन्तरानुभवत्वमेव हेतुः । येन व्यभिचारः स्यात् । अपि त्वपरोक्षत्वविशिष्टम् । अपरोक्षानुभवस्य च बहिरेव भ्रमत्वदर्शनादान्तरानुभवस्य तदभावः सिद्ध्यति ॥ जैनादीनां चानुमानादिनैव मध्यमपरिमाणत्वादिभ्रम इति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">बाधकाभावेऽपि सुखाद्यनुभवस्य भ्रमत्वं किं न स्यादित्यत आह


विमोक्षायेति ॥
तत्रापीति ॥


ननु देवत्वादेः कारणविशेषेण हानोपादानदर्शनात् ‘द्वौ भूतसर्गौ’ इति निसर्गत्वोक्तिः कथमित्यत आह
यत्र बहिरर्थानुभवस्य भ्रमत्वं तत्रापि बलवत्प्रमाणविरोधादेव तत् कल्प्यते । अतः सुखादिविषयानुभवस्य बाधकाभावेनाभ्रमत्वं युक्तमिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इतश्च न सुखादिविषयानुभवस्य भ्रमत्वेन सुखादेर्मिथ्यात्वं वाच्यमित्याह


देवेति ॥
साक्षीति ॥


निसर्गत्वादेव नान्यथा भवतीत्यर्थः ।</p>
साक्ष्यनुभवसिद्धस्यापि सुखादेर्भ्रान्तिकल्पितत्वे सर्वं मिथ्या, आत्मा सत्य इति व्यवस्थाऽपि न सिध्द्यति । एतद्व्यवस्थाया अपि साक्ष्यनुभवसिद्धत्वेन मिथ्यात्वापातादिति भावः ।
<p class="gr-vyakhya-para">ननु प्रह्लादाद्यसुराणां देवत्वदर्शनात्कथमन्यथाभावाभाव इत्यत आह


देवा इति ॥
भ्रान्तित्वमभ्रान्तित्वमिति ॥


प्रह्लादादीनां स्वतो देवानामेव कारणविशेषेणैवासुरत्वम् । अतस्तद्विहाय देवत्वं युक्तमिति भावः ।</p>
भ्रान्तिकल्पितत्वमभ्रान्तिकल्पितत्वमित्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु तत्राप्यसुरत्वं नष्टमित्यस्त्येवेत्यत आह
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वं मिथ्या आत्मा सत्य इति व्यवहारत एवास्ति, न तु परमार्थतः । अतस्तदसिद्धिर्नानिष्टेत्यत आह


हेतुत इति ॥
व्यवहारत इति ॥


औपाधिकत्वादसुरत्वस्य नाशो युक्त एव । न तेन स्वाभाविकासुरत्वानाशमतस्य विरोध इति भावः । मास्त्वसुराणां देवत्वं, देवानां तु देवत्वपरित्यागेनासुरत्वं प्राप्तमित्यत आह
व्यवहारत एवेयं व्यवस्थाऽस्तीत्यपि न सिध्द्यति । साक्षिणोऽप्रामाण्ये तत्र प्रमाणाभावादिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">किञ्च साक्ष्यनुभवस्याप्रामाण्ये स्तम्भादौ स्थाण्वादिमनोवृत्तिर्भ्रान्तिः । स्तम्भादिमनोवृत्तिरभ्रान्तिरित्यपि न सिद्ध्यति । साक्षिण एव ज्ञानस्य भ्रान्तित्वाभ्रान्तित्वग्राहकत्वात् । तदसिद्धौ च व्यवहारमात्रं च न सिध्द्यतीति भावेनाह


नापीति ॥
भ्रान्तिरिति  ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतेन सर्वं मिथ्या आत्मा सत्य इति व्यवस्था व्यवहारतोऽस्तीत्येतदागमादिना सिध्द्यतीत्येतदपि निरस्तम् । आगमादिप्रामाण्यस्यापि साक्षिग्राह्यत्वात् । ‘साक्षिसिद्धस्य ’ इत्यादेरेकग्रन्थत्वे भ्रान्तिरित्यस्य साध्याभिधानपरतया तच्छेषत्वं ज्ञातव्यम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं सुखादिविषयसाक्ष्यनुभवस्य न भ्रान्तित्वं, बाधकाभावादिति तदयुक्तम् । ‘विमुक्तश्च विमुच्यते’ इत्यादिप्रमाणसद्भावादित्यत आह


नासुरभावः प्रह्लादादीनां देवत्वस्वभावनिवर्तकः । औपाधिकत्वात् ।  स्फटिकशौक्ल्य निवर्तकलौहित्यवदिति भावः । तर्हि शापादिवैयर्थ्यमित्याशङ्क्य परिहरति
अनुभव इति ॥


॥ किन्त्विति ॥
नानेन सुखादिविषयानुभवस्य भ्रान्तित्वं सिद्ध्यति । तत्स्वरूपप्रामाण्ययोः सिद्ध्यभावात् । साक्ष्यनुभवस्यैव तत्साधकत्वात् । तस्य च भ्रान्तित्वाभिधानादिति भावः । न च सुखादिविषय एव साक्ष्यनुभवस्य भ्रमत्वं, प्रमाणस्वरूपादावभ्रमत्वमिति युक्तम् । विशेषप्रमाणाभावेनानाश्वासात् । साक्ष्यनुभवस्य भ्रमत्वेऽपि प्रमाणस्वरूपप्रामाण्ये लोकव्यवहारादेव सेत्स्यत इत्याशङ्क्याह


ततो देवानामसुरत्वाभावात् । देवत्वस्यानपगमेऽपि कुतोऽशोच्यत्वमित्यत आह
व्यवहारत इति ॥


मोक्षेति ॥
न लोकव्यवहारतः प्रमाणस्वरूपादिसिद्धिः । लोकस्य तद्व्यवहारस्य चासिद्धेः । साक्षिण एव तद्ग्राहकत्वात् । तस्य च भ्रान्तित्वाङ्गीकारादिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">साक्षिणो भ्रान्तित्वेऽपि व्यवहारव्यवहर्तृसिद्धिः प्रतीतित एव भविष्यतीत्याशङ्क्य परिहरति


तदुपपादयति
॥ प्रतीतित इति ॥


हरेरिति ॥
भवेत् प्रतीतितो व्यवहारादिसिद्धिः यदि सैव सिद्ध्येत् । न च तत्साधकं वक्तुं शक्यत इति भावः । साक्षित एव प्रतीतिसिद्धेः कथं तत्साधकाभाव इत्याशङ्क्य परिहरति


अनेनैव मा शुच इत्यस्य तात्पर्यं चोक्तं भवति ॥ २० ॥</p>
॥ स्वत इति ॥
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायायां षोडशोऽध्यायः ॥ १६ ॥</div>
}}
</div>
</div>
</div>


== अध्याय 17 ==
न साक्षिणा प्रतीतिसिद्धिः । तस्य सुखादौ भ्रान्तित्वाङ्गीकारेण प्रतीत्यभावेऽपि प्रतीतिरस्तीति भ्रमोऽयमिति शङ्काकुण्ठितशक्तित्वादिति भावः ।</p>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C17_V01">
<p class="gr-vyakhya-para">इतश्च न सुखादिविषयानुभवस्य भ्रमत्वमित्याह
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयान्विताः ।</span>
<span class="shloka-line">तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वमाहो रजस्तमः॥१ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C17_V01
| id = BGT_C17_V01_Nyayadeepika
| text =


<h4 class="gr-vyakhya-head">सप्तदशोऽध्यायः</h4>
स्वेति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">एतदध्यायप्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति


॥ सदिति ॥
सुखादिविषयानुभवस्य भ्रमत्वाङ्गीकृतावात्माभावोऽपि स्यात् । आत्मसाधकाभावादिति भावः । नन्वहमिति प्रत्यक्षत एवात्मोपलभ्यते । अतः कथं तत्साधकाभाव इत्यत आह


सत्कर्मण एव पुरुषार्थसाधनत्वेनानुष्ठेयत्वाद् असत्कर्मणस्तद्विरुद्धत्वेन त्याज्यत्वाद् अनुष्ठानत्यागयोश्च विविच्याज्ञानेऽसम्भवात् सदसत्कर्मणी विविच्यात्रोच्येते इति भावः ॥</p>
स्वयमिति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C17_V03">
नाहमित्यनुभवेनात्मसिद्धिः, अनुभवस्य सुखादौ भ्रान्तित्वाभ्युपगेमेनात्मन्यपि भ्रमत्वशंकावारकाभावादिति भावः ।</p>
<div class="teeka-block">
<p class="gr-vyakhya-para">निरधिष्ठानभ्रमासम्भवात् सुखादिभ्रमान्यथानुपपत्त्याऽधिष्ठानभूतात्मसिद्धिरित्यत आह
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत ।</span>
<span class="shloka-line">श्रद्धामयोयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः॥३ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C17_V03
| id = BGT_C17_V03_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">‘ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य’ इति प्रश्नस्योत्तरमुच्यते
निरालम्बन इति ॥


त्रिविधेति ॥
नानेन तर्केणात्मसिद्धिः । एतत्तर्कानुभवस्यापि सुखानुभववत् भ्रमत्वशङ्कायाः प्रसङ्गादिति भावः । श्रुतिरात्मनि प्रमाणमित्यत आह


तत्र नाज्ञानाच्छास्त्रविधिमुत्सृज्य यजनं सात्त्विकत्वादिज्ञापकम् । किन्तु सात्त्विकत्वादिभेदेन श्रद्धा त्रिविधा भवति । तत्र यो यजमानो यादृशश्रद्धः स तादृश इति श्रद्धयैव तज्ज्ञानमित्युक्तस्योपपादनायोक्तम्
तदिति ॥


सत्त्वानुरूपेति ॥
यच्छ्रुतिः प्रमाणमात्मन्युच्यते तच्छ्रुतिप्रामाण्यसाधकाभावेनाप्रामाण्यस्यापि वक्तुं शक्यत्वान्न तेनात्मसिद्धिरिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">श्रुतेः प्रामाण्यानुभवात् कथमप्रामाण्यमित्यत आह


तत्र श्रद्धायाः सत्त्वगुणानुरूपत्वोक्त्या कथं यो यच्छ्रद्धः स एव स इत्यस्योपपादनमित्यत आह
प्रमाणत्वेति ॥


सत्त्वेति ॥
नानुभवेन श्रुतेः प्रामाण्यसिद्धिः । सुखानुभववदस्याप्यप्रामाण्ये प्रमाणत्वभ्रमत्वसम्भवादिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">साक्षिसिद्धस्येत्याद्युक्तमुपसंहरति


सत्त्वशब्दस्य जीववाचित्वं पूर्वमेव साधितम् । किमतो यद्येवमित्यत आह
॥ इतीति ॥


अत इति ॥
एवमुक्तप्रकारेण साक्ष्यनुभवस्य भ्रमत्वे सर्वं मिथ्या आत्मा सत्य इति व्यवस्थादि किञ्चिदपि न सिद्ध्यतीत्यर्थः । सुखाद्यनुभवो भ्रम इत्यर्थसाधकश्रुतेः प्रामाण्यासिद्धेर्न तया सुखाद्यनुभवस्य भ्रमत्वसिद्धिरित्युक्तम् । अथ तस्य श्रौतानुभवस्यापि भ्रमत्वोपपत्त्या सुखाद्यनुभवस्याभ्रमत्वमेव भवति । न तु तेन तस्य भ्रमत्वसिद्धिः । परस्परविरुद्धयोरन्यतरनिषेधस्येतरविधिनान्तरीयकत्वादिति भावेनाह


श्रद्धाया जीवानुरूपत्वात् तया तत्स्वरूपं ज्ञायत इत्यर्थः । श्रद्धाया जीवस्वरूपत्वं कुत इत्यत आह
भ्रम इति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इतोऽपि न सुखाद्यनुभवस्य भ्रमत्वमित्याह


श्रद्धामय इति ॥
सुखेति ॥


तत्र मयट्च्छब्दस्यानेकार्थत्वादत्रोपयुक्तमर्थमाह
यदि सुखाद्यनुभवो भ्रमस्तर्हि यत् प्रच्छन्नं नैरात्म्यमतमङ्गीकृतं तत्प्रकटितं स्यात् । सुखादिविषयानुभवस्य आत्मस्वरूपत्वादित्यर्थः । सुखादिविषयानुभवस्यात्मरूपत्वं भवन्मत एव नास्मन्मते । किन्तु मनोवृत्तिरूपत्वमेवेत्यतोऽपसिद्धान्त इत्याह


श्रद्धेति ॥</p>
न हीति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">‘तां शृणु’ इति प्रतिज्ञातं ‘यो यच्छ्रद्धः’ इत्यस्य विवरणेनोच्यते


यजन्त इति ॥
नन्वस्तु सुखाद्यनुभवस्य भ्रमत्वमात्मस्वरूपत्वं च । तथापि कथमात्माभावप्रसङ्ग इत्यत आह


तत्रान्तःकरणवृत्तिश्रद्धाया अपि विद्यमानत्वेन स्वरूपभूताया विवेक्तुमशक्यत्वात् तया कथं जीवस्वरूपज्ञानम् ? सर्वेषामपि देवतायाजित्वात् कथं यक्षरक्षांसीत्यादि? कथं च नित्याकृशमीश्वरं तामसाः कर्शयन्ति? इत्यादिशङ्कापरिहाराय सत्त्वानुरूपेत्यादि प्रमाणवाक्येनैव व्याचष्टे
भ्रमस्येति ॥


श्रद्धेति ॥
सुखादिविषयानुभवस्य भ्रमत्वेऽविद्याकार्यत्वं स्यात् । भ्रमस्याविद्याकार्यत्वाङ्गीकारात् । तथाचात्मनोऽप्यविद्याकार्यत्वं स्यात् । सुखादिविषयानुभवस्यात्मस्वरूपत्वात् । अविद्याकार्यत्वे चात्मनो मिथ्यात्वं दुर्निवारमिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अस्त्वेवमात्मनो युक्त्या दुर्घटत्वम् । तथापि न तद्बाधकम् । आत्मनः प्रमाणसिद्धत्वात् । न हि प्रमाणसिद्धस्य युक्त्या दुर्घटत्वमात्रेण बाधोऽस्तीत्याशङ्क्य परिहरति


किं श्रद्धा स्वरूपभूतैव उत भिन्नाऽप्यस्तीत्यत आह
॥ दुर्घटत्वमिति ॥


स्वरूपेति ॥</p>
यद्यात्मनः प्रामाणिकत्वाद् युक्त्या दुर्घटत्वमपि न बाधकमित्युच्यते तर्हि सुखादीनामपि दुर्घटत्वं सुघटत्वं वाऽस्तु । न तद्बाधकं, प्रमाणसिद्धत्वादिति वक्तव्यमित्यर्थः । युक्त्या दुर्घटत्वमस्तु । न तद्बाधकमिति कथमित्यत आह
<p class="gr-vyakhya-para">तर्हि स्वरूपश्रद्धाया एव ज्ञातुमशक्यत्वान्न तया जीवस्वरूपविवेक इत्यत आह


तत्रेति ॥
न हीति ॥


व्यज्यतेऽन्तःकरणे । एवं राजसत्यापि सात्त्वकी तामसी क्वचिदेव भवतीति ज्ञातव्यम् । किं तत इत्यत आह
अङ्गीकृत्य चेदमुक्तम् । युक्त्या दुर्घटत्वमपरिहृत्य तस्याबाधकत्वाभ्युपगमेऽतिप्रसङ्गः स्यादित्याह


भूयस्त्वादिति ॥
दुर्घटत्वमिति ॥


एवं स्वरूपश्रद्धाया एवाधिक्येनाभिव्यक्तेर्ज्ञातुं शक्यत्वात् तया जीवस्वरूपं विविच्यत इत्यर्थः ॥ ३ ॥</p>
यदि युक्त्या दुर्घटत्वं न बाधकमित्यात्मास्तित्वं दुर्घटमप्यङ्गीक्रियते तर्ह्यात्मनोऽविद्यात्वं दुर्घटमप्यङ्गीक्रियतामविशेषादित्यर्थः । प्रामाणिकस्यैव युक्त्या दुर्घटत्वं न बाधकमित्युच्यते । न चात्मनोऽविद्यात्वं प्रामाणिकं, येन युक्त्या दुर्घटत्वमबाधकं स्यादित्यत आह
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C17_V04">
अतीति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">यजन्ते सात्त्विका देवान्यक्षरक्षांसि राजसाः ।</span>
<span class="shloka-line">प्रेतान्भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः॥४ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C17_V04
| id = BGT_C17_V04_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">कथं श्रद्धया जीवस्वरूपविवेक इत्यत आह
नात्मनोऽविद्यात्वमप्रामाणिकम् । किञ्चिच्चेतनं किञ्चिदचेतनमित्यङ्गीकारे गौरवप्राप्तेः, सर्वस्याचेतनत्वाङ्गीकृतेरेव ज्यायस्त्वमिति युक्तिसिद्धत्वादिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">न केवलं प्रामाणिके युक्त्या दुर्घटत्वमबाधकम् । किन्तु यदङ्गीकारे प्रमाणाविरोधस्तत्रैव । आत्मनोऽविद्यात्वं प्रमाणविरुद्धम् । अतो युक्त्या विरुद्धत्वं तत्र बाधकमेवेत्यत आह


श्रद्धेति ॥
न चेति ॥


अनेन यजन्त इत्युक्तार्थं भवति । व्यामिश्रयाजिनोऽक्रमेण याजिनः । अखिलं जगन्मिथ्येति मन्यन्त इत्यर्थः । अनेन सर्वयाजिनां देवतायाजित्वसाम्येऽपि भोक्तृविवक्षया देवानित्याद्युक्तिरित्युक्तं भवति । ‘अध्यक्षविद्याख्या’, ‘दीनत्वात्’, ‘शिवस्कन्दादि’ इत्यनेन क्वचित्तथोक्तीनां गतिरुक्ता स्यात् । त्रिविधानां तेषां यजनफलमाह
आत्मनोऽविद्यात्वं वदतां प्रतिपक्षिणामुक्तरीत्या न कोऽपि प्रमाणविरोधोऽस्तीति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वेवमनुभवबलेन कार्यकारणसम्बन्धस्य सुखदुःखादिभोगस्य च सत्यत्वं वदता भगवताऽनुभवस्य भ्रमत्वमभ्युपगच्छतां मतमेवं किमिति न निराकृतमित्याशङ्कां परिहरन्नुक्तमुपसंहरति


मोक्ष इति ॥
॥ अत इति ॥


स्वर्गप्रतिनिधित्वेन कल्पितः साङ्कल्पिकः स्वर्गः । उक्तरीत्या सात्त्विकानां किं शास्त्रविधिं जानतामजानतामपि मोक्ष इत्यत आह
अनुभवभ्रमत्वस्य स्फुटमुक्तरीत्या अनन्तदोषदुष्टत्वप्रतीतेर्न स्वयं भगवता तन्निराकृतिः कृतेति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">‘पुरुषः प्रकृतिस्थः’ इत्युक्तम् । तत्र स्वतः शुद्धस्य जीवस्य प्रकृतिस्थत्वे किंकारणमित्यत उच्यते


त्यक्त्वेति ॥
‘कारणम्’ इति ॥


अनेन शास्त्रविध्युत्सर्गाद्यप्रयोजकीकृत्य श्रद्धाया एव प्रयोजकत्वकथनस्याभिप्रायोऽपि वर्णितो भवति ॥ ४ ॥</p>
तत्र परमात्मनो जीवभावेन शरीरसम्बन्धाद्युक्तौ शुद्धस्य किं कारणं शरीरसम्बन्धादेरित्यतः सगुणत्वं तत्कारणमुच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाऽह
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C17_V05">
अस्येति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाः ।</span>
<span class="shloka-line">दम्भाहङ्कारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः॥५ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C17_V05
| id = BGT_C17_V05_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">तामसानां भूतादित्वमवान्तरफलमेव । मुख्यं तु तम एवेत्युपपादयति
२२ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V23" data-block-id="BGT_C13_V23" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः ।</span><span class="shloka-line">परमात्मेति चाप्युक्तो देहेस्मिन्पुरुषः परः॥२३ ॥</span></span></div>


अशास्त्रेति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C13_V23" data-block-id="bhashya-BGT_C13_V23">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C13_V23_B01" data-verse="BGT_C13_V23" data-block-id="BGT_C13_V23_B01">'पुरुषः प्रकृतिस्थः'' इत्यत्र पुरुषशब्दो जीवे । उभयोरपि पुरुषशब्देन पूर्वं प्रस्तुतत्वात् । यथायोग्यमुपपत्तेः । कार्यकारणसम्बन्धं भोगं च मिथ्येति वदतां निवारणायाह । 'पुरुषः प्रकृतिस्थो हि'' इति । हीत्यनुभवविरोधं दर्शयति तेषाम् । न हि ज्ञाना-ज्ञानसुखदुःखादिविषयस्यान्तरानुभवस्य भ्रान्तित्वं क्वचिद् दृष्टम् । नचास्य मिथ्यात्वे किञ्चिन्मानम् । शरीरमारभ्यैव ह्यपरोक्षभ्रमो दृष्टः । तत्रापि बलवत्प्रमाणविरोधादेव भ्रान्तित्वं कल्प्यम् । साक्षिसिद्धस्यापि भ्रान्तित्वाङ्गीकारे येन सर्वस्य भ्रान्तित्वमभ्रान्तित्वं चात्मनोवगतं तदपि प्रमाणमात्मैव । व्यवहारतोप्यस्तीत्यत्र प्रमाणाभावाद् भ्रान्तिर-भ्रान्तिर्वा न किञ्चित् सिद्ध्यति ।
अनुभवो भ्रान्तिः इत्युक्ते भ्रान्तित्वे प्रमाणं तत्प्रामाण्यं च कुतः सिद्ध्येत् ? व्यवहारतः सर्वमङ्गीकुर्म इत्युक्ते व्यवहारो व्यवहर्ता च कुतः सिद्धः ? प्रतीतित इत्युक्ते सैव कुतः ? स्वत इत्युक्ते स्वस्य भ्रान्तित्वे प्रतीतिं विनैव प्रतीतिरस्तीति भ्रान्तिः स्यात् । स्वाभावोपि स्यात् । स्वयमस्तीति च भ्रमः स्यात् । निरालम्बनो भ्रमो नोपपद्यत इत्यस्यापि भ्रमत्वोपपत्तेः । तत्प्रमाणमप्यप्रमाणमेव । प्रमाणत्वभ्रम इति न किञ्चित् सिद्ध्यति ।
भ्रम इत्यस्यैव भ्रमत्वे अन्यस्याभ्रमत्वमेव भवति । सुखदुःखादिविषयं ज्ञानमात्मस्वरूपमेवेति तस्य भ्रमत्वे छद्मना विनैव शून्यवादो भवति । न हि वृत्तिज्ञानविषयमज्ञानादिकं तेषामपि । भ्रमस्य चाविद्याकार्यत्वाङ्गीकारात् । आत्मस्वरूपस्याप्यविद्याकार्यत्वं स्यात् । दुर्घटत्वं भूषणमित्युक्ते दुर्घटत्वं सुघटत्वं चोभयं भूषणमस्माकमित्युत्तरम् । न हि प्रमाणसिद्धस्य दुर्घटत्वे सुघटत्वे वापवादो दृष्टः । दुर्घटत्वं भूषणमिति वदद्भिरात्मनोप्यविद्यात्वमङ्गीकृत्य तदयुक्तमित्युक्ते तत्रापि भूषणत्वं किमिति नाङ्गीक्रियते ? अतिसुकरत्वात् । न चात्मनोप्यविद्यात्वं वदतां तेषामुत्तरम् । अतोनन्तदोषदुष्टत्वाद्धीति प्रसिद्ध्यैव भगवता निराकृताः॥ २२ ॥ अस्य जीवस्य सदसद्योनिजन्मसु कारणं सत्त्वादिगुणसङ्गः । स्वतन्त्रकारणं तु परमेश्वर एवेत्याह उपद्रष्टानुमन्तेति ।
'सर्वेभ्य उपरि द्रष्टा यदुपद्रष्टॄनामकः ।
स्वातन्त्र्यात् स्वानुकूल्येन मत्या पे्ररयति स्म यत् ।
अनुमन्तेति कथितः स्वयं प्रभुरजो हरिः ।
महाशक्तिर्यतो विष्णुर्महेश्वर इतीरितः ।
परमत्वाच्च तस्यैव ह्यनुमन्तृत्वमुच्यते ।
स एव सर्वदेहेषु देहिनोन्यो व्यवस्थितः'' ॥ इति च ।
'मां विदि्ध सर्वक्षेत्रेषु'' इति देहेप्युक्तः । तेनाहमेव स इति दर्शयति ।
॥२३ ॥</div>


५ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V23" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C13_V23" data-id="BGT_C13_V23_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">अत्र जीवस्य शरीरसम्बन्धे सत्त्वादिगुणसङ्गः कारणमुच्यते, न तु परमात्मनः । तत्र सगुणत्वम् । परमार्थतस्तदनुपपत्तेः । तन्मिथ्यात्वस्य दूषितत्वादिति भावः । किं जीवस्य सत्त्वादिगुणसङ्गः सदसद्योनिजन्मसु स्वतन्त्रकारणमुत निमित्तमात्रम्? नाद्यः । जडत्वेन तदनुपपत्तेः । द्वितीये स्वतन्त्रकारणं वाच्यमिति शङ्कापरिहारत्वेन श्लोकमवतारयति


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C17_V06">
स्वतन्त्रेति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">कर्शयन्तः शरीरस्थं भूतग्राममचेतसः ।</span>
<span class="shloka-line">मां चैवान्तः शरीरस्थं तान्विद्ध्यासुरनिश्चयान्॥६ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C17_V06
| id = BGT_C17_V06_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञेयाश्चेत्यनेन ‘तान् विद्धि’इत्युक्तार्थं भवति ॥ ६ ॥</p>
कथमनेन हरेः स्वतन्त्रकारणत्वमुच्यत इत्यतः प्रमाणवाक्येन श्लोकं व्याचष्टे
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C17_V07">
सर्वेभ्य इति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः ।</span>
<span class="shloka-line">यज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं शृृणु॥७ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C17_V07
| id = BGT_C17_V07_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">अन्नैश्चेत्यनेन ‘आहारः’ इत्यादेस्तात्पर्यमुक्तं भवति । श्रद्धाया जीवस्वरूपत्वेन तया तज्ज्ञानमुपपद्यते । आहाराद्यैस्तत्कथमित्यत आह
उपरि उपरि वर्तमानः, उत्तम इति यावत् । स्वानुकूल्येन स्वात्मनोऽविक्षेपकतया । मत्या बुद्धिपूर्वकम् । तत्र स्वातन्त्र्यं हेतुत्वेनैवोक्तम् । परमत्वादित्यनेन परमात्मेतीत्युक्तार्थं भवति । उपद्रष्टेत्यादौ सर्वत्रेतिशब्दान्वयेनानुमन्तृत्वे हेत्वभिधायकत्वं द्रष्टव्यम् । देहिनोऽन्य इत्यनेन परशब्दो व्याख्यातो भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वनुमन्तुः प्राग्देहस्थितत्वेनानुक्तत्वादप्युक्तो देहेऽस्मिन्निति कथमुच्यत इत्यत आह


सात्त्विका इति ॥
मामिति ॥


अत्र जीवानां सात्त्विकत्वादि उत्तमत्वादीति ज्ञेयम् । सात्त्विकयज्ञादीनामित्थंभावान्तरविधानायाह
‘क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत’ इति प्रागनुमन्तुर्देहगतत्वेनोक्तत्वादप्युक्तो देहेऽस्मिन्नित्युक्तिर्युक्तेति भावः । ननूपद्रष्टृत्वादिकमनुमन्तृत्वे हेतुत्वेनोच्यताम् । अनुमन्तुर्देहस्थतयोक्तत्वं किमर्थमुच्यत इत्यत आह


ओमिति ॥
तेनेति ॥


अनेन ॐ तत्सत् ‘कर्म’ च इत्यादि व्याख्यातं भवति ।</p>
कोऽयमनुमन्तेत्यतो देहेऽप्युक्त इत्यनेनाहमेवानुमन्तेति दर्शयति ॥ देहस्थत्वेनात्मनः कथितत्वादिति भावः ॥ २३ ॥</p></div></div></div></div></div>
<p class="gr-vyakhya-para">केन हेतुना विष्णोरोमिति नामेत्यत आह
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V24" data-block-id="BGT_C13_V24" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">य (एनं) एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह ।</span><span class="shloka-line">सर्वथा वर्तमानोपि न स भूयोभिजायते॥२४ ॥</span></span></div>


विप्रा इति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C13_V24" data-block-id="bhashya-BGT_C13_V24">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C13_V24_B01" data-verse="BGT_C13_V24" data-block-id="BGT_C13_V24_B01">'द्विविधं पुरुषं चैव प्रकृतिं द्विविधामपि ।
सह तत्तद्गुणैः सम्यग् ज्ञात्वा पश्यति यः पुमान् ।
सर्वथा वर्तमानोपि न स भूयोभिजायते'' ॥२४ ॥</div>


तस्मादोङ्कारस्य भगवन्नामत्वात्, ओमित्युच्चार्येति शेषः ॥
</div>
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V25" data-block-id="BGT_C13_V25" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना ।</span><span class="shloka-line">अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे॥२५ ॥</span></span></div>


प्रवर्तन्त इति ॥
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V25" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C13_V25" data-id="BGT_C13_V25_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘प्रकृतिं पुरुषं चैव’ इत्याद्युक्तार्थं बुभुत्सातिशयोत्पादनाय तज्ज्ञानफलमुच्यते


प्रवर्तयन्तीत्यर्थः । अनेन ब्राह्मणा इत्याद्युक्तार्थं भवति । भगवन्नामान्तरसद्भावात् कथमेतदुच्चारणनियतिरित्यतोऽस्य विशेषमाह
‘य एनम्’ इति ।


अनोङ्कृतमिति ॥
तत्प्रमाणवचनेनैव व्याचष्टे


ओङ्कारोच्चारणं तदर्थज्ञानपूर्वकमेव कार्यमिति भावेनाह
द्विविधमिति ॥


ओङ्कृतं त्विति ॥
ज्ञात्वा परोक्षतः । ‘सर्वथा वर्तमानः’ इत्यस्य प्रमादादन्यायेन वर्तमानोऽपि नियतमोक्ष इत्यर्थः । परमपुरुषादिदर्शने किं साधनमित्यत आह


किंनिमित्तं विष्णोस्तदिति नामेत्यत आह
अनादीति ॥


फलमिति ॥
कथं नानात्वमित्यत आह


अनेन तदित्युक्तार्थं भवति ।</p>
तत्रेति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">ननु मयट्प्रत्ययस्य विकारैकार्थत्वात् कथं श्रद्धामय इत्यस्य श्रद्धास्वरूप इति व्याख्येत्यत आह


मयमिति ॥
स्वयमिति ॥


श्रद्धैव प्रयोजिका न तु शास्त्रविधानानुसारित्वादीति यत्परिहारवाक्याभिप्रायवर्णनं तत्कुत इत्यत आह
स्वप्रतिभया


शास्त्रेति ॥
॥ तथेति ॥


भगवतैव श्रद्धाभावे शास्त्रविधानानुसारिणोऽप्यसत्त्वस्यैवोक्तत्वात् श्रद्धैव प्रयोजिका नान्यदिति ज्ञायत इति भावः । हुतमित्यत्र शास्त्रविधानानुसारेणेति सिद्धम् । विधानोक्तिप्रसङ्गात् । अङ्गीकृत्य चेदमुक्तम् । भगवच्छ्रद्धाभावे शास्त्रविधानानुसारित्वं च नास्ति । ततोऽपि श्रद्धैव सात्त्विकत्वादौ प्रयोजिकेत्याशयेनाह
उक्तप्रकारद्वयेन । अनेन ‘ध्यानेन’ इत्युक्तार्थं भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">‘किञ्चित्’ इत्युक्त्या तेषां ध्यानातिरिक्तसाधनसद्भावेऽपि तस्याल्पत्वादनुक्तिरित्युक्तं भवति ॥२५ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V26" data-block-id="BGT_C13_V26" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वान्येभ्य उपासते ।</span><span class="shloka-line">तेपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः॥२६ ॥</span></span></div>


भगवदिति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C13_V26" data-block-id="bhashya-BGT_C13_V26">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C13_V26_B01" data-verse="BGT_C13_V26" data-block-id="BGT_C13_V26_B01">'अनादियोग्यताभेदात् पुंसां दर्शनसाधनम् ।
नानैव तत्र विष्णोस्तु प्रसादाद् वैष्णवं वपुः ।
स्वयं विज्ञायते किञ्चित् श्रूयते किञ्चिदन्यतः ।
तथा ज्ञात्वा हरिं ध्यात्वा स्वान्तः पश्यन्ति केचन ।
ऋषयः केचिदृषयो नारदाद्या बहिस्त्वपि ।
देवा विष्णुप्रसादेन लब्धसत्प्रतिभाबलात् ।
सर्वं क्रमेण विज्ञाय प्रतिभास्पष्टताक्रमात् ।
पश्यन्ति बहिरन्तश्च विष्णुं ध्यानमृतेपि तु ।
येषां ध्यानमृते दृष्टिस्तेषां ध्यानेपि दर्शनम् ।
स्यादेव साङ्ख्ययोगास्ते देवा ब्रह्माधिकोत्र च ।
केचित्तु क्षत्रियवरा अश्वमेधादिकर्मभिः ।
यजन्तो भक्तिमन्तश्च यज्ञभागार्थमागतम् ।
श्रवणप्रतिभाभ्यां च स्मरन्तः पुरुषोत्तमम् ।
पश्यन्त्यन्ये तथान्येभ्यः सर्वं श्रुत्वानुमत्य च ।
उपास्यैव तु पश्यन्ति नान्यथा तु कथञ्चन ।
ऋषीन् राज्ञस्तथारभ्य प्रतिभाभ्यधिका क्रमात् ।
यावद् ब्रह्मा ब्रह्मणस्तु प्रायो नाप्रतिभासितम् ।
विष्णोः प्रीत्यर्थमेवास्य श्रोतव्यं प्रायशो हरेः ।
अन्येषां श्रवणाज्ज्ञानं क्रमशो मानुषोत्तरम् ।
अत्यल्पप्रतिभानत्वान्मानुषाः श्रुतवेदिनः ।
सर्वे ते दर्शनात् तस्मात् स्वयोग्यान्मुक्तिगामिनः'' ॥ इति च ।
अन्येषामपि किञ्चिच्छ्रवणे विद्यमानेपि मानुषाणामत्यल्पप्रतिभानत्वात् 'श्रुत्वान्येभ्यः'' इति विशेषणम् । मनुष्याणां प्रतिभामूलप्रमाणापेक्षा प्रायो न सम्यगुत्पद्यते अल्पा चेति 'श्रुतिपरायणाः'' इति ।
'अश्रुतप्रतिभा यस्य श्रुतिस्मृऽत्यविरोधिनी ।
विश्रुता नृषु जातं च तं विद्याद् देवसत्तमम् ।
यश्च स्वमुखमानेन नवाधोदेहवान् पुमान् ।
अष्टमानवती स्त्री च षण्णवत्यङ्गुलौ पुनः ।
दशताौ सप्तपादौ विद्यात् तौ च सुरोत्तमौ ।
यावत् पञ्चाङ्गुलोनं तद्देवमानं क्रमात् परम् ।
पादे त्वङ्गुलमात्रोनं तदूनं चतुरङ्गुलम् ।
यावद्देवोपदेवानां पादे चोनाङ्गुलं पुनः ।
तावन्मनुष्यमानं स्यात् ततोधस्त्वासुरं स्मृऽतम् ।
द्विचत्वार्यधिकं तस्मात् षण्णवत्यङ्गुलादधः ।
ज्ञेयमङ्गुलमानं तदुपदेवादिषु स्फुटम् ।
देवेष्ववरवज्ज्ञेयमृषीणां चक्रवर्तिनाम् ।
यावद् यावत् प्रियो विष्णोस्तावत् स्त्रीपुंस्वरूपिणः ।
हरेः सादृश्यमस्य स्यादनादिक्रमसुस्थिरम्'' ॥ इति च ॥ २५-२६ ॥</div>


तत्कुत इत्यत आह
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V26" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C13_V26" data-id="BGT_C13_V26_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘ऋषयोऽन्तःप्रकाशाः’ इत्यादौ ऋषीणामन्तर्दर्शननियमोक्तेः केचनेत्युक्तिः किमर्थेत्यत आह


विष्णुभक्तीति ॥
केचिदिति ॥


विष्णुभक्तिविधानार्थमेव शास्त्रप्रवृत्तिश्रुतेः तदभावे न शास्त्रविधानानुसारित्वं भवतीत्यर्थः । शास्त्रविधानस्याप्रयोजकत्वे कथमशास्त्रविहितमिति तामसत्वे प्रयोजकत्वमुच्यत इत्यतो वाह
ऋष्यन्तरविषया श्रुतिरिति भावः । ‘देवाः’ इत्यनेन ‘अन्ये साङ्ख्येन’ इत्युक्तार्थं भवति । क्रमेण कालक्रमेण ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">देवानां ध्यानाभावे दर्शनं भवति चेत्तर्हि दर्शनविरोधिध्यानं किमर्थं ते कुर्वन्तीत्यत आह


भगवदिति ॥
येषामिति ॥


७ ॥</p>
साङ्ख्यं प्रतिभा योगो दर्शनोपायो येषां ते साङ्ख्ययोगाः । ‘प्रतिभा स्पष्टताक्रमात्’ इत्युक्तम् । तत्र सर्वोत्तमप्रतिभा देवेषु कस्य मुख्येत्यत आह
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C17_V08">
ब्रह्मेति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः ।</span>
<span class="shloka-line">रस्याः स्निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराः सात्त्विकप्रियाः ॥८ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C17_V08
| id = BGT_C17_V08_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">‘रस्याः स्निग्धाः स्थिराः हृद्याः’ इत्याहाराणां किंनाम स्थिरत्वं, केषां चोच्यत इत्यत आह
केचिदित्यनेन ‘कर्म’ इति व्याख्यातं भवति । अत्रापि श्रवणप्रतिभयोरल्पत्वं द्रष्टव्यम् । अन्य इत्यनेन ‘अन्ये तु’ इत्युक्तार्थं भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ऋषिदेवराज्ञां प्रतिभोक्ता । तत्र किमेतेषामेकविधैव प्रतिभाऽस्ति, अथ तारतम्येनेत्यपेक्षायामाह


स्थिरा इति ॥
ऋषीनिति ॥


बहुकालं गुणप्रदा इत्यर्थः । कट्वाम्ललवणेति कट्वादीनां यद्राजसत्वमुक्तं तन्न नियतं, कदाचित् सात्त्विकत्वमपि स्यादित्याह
ब्रह्मणः प्रतिभाप्रमाणमाह


कटूवादीनामिति ॥
ब्रह्मण इति ॥


रसो रसायनम् । एवं रस्याः स्थिग्धाः स्थिरा हृद्या इति सात्त्विकत्वेनोक्तानां रस्यादीनां सात्त्विकत्वं न नियतं, कदाचित् राजसत्त्वमपि भवतीत्याह
तर्हि तस्य हरेः सकाशाच्छ्रवणं किमर्थमित्यत आह


रस्येति ॥</p>
विष्णोरिति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">कट्वादीनां राजसत्त्वनियमः किं न स्यात् कदाचित्सात्त्विकत्वं कुत इत्यत आह


दुखः इति ॥
प्रीत्यर्थमेव, न तु ज्ञानार्थम् । केषां तर्हि ज्ञानार्थं श्रवणमित्यत आह


दुःखादिप्रदाश्चेत् राजसा इत्युक्तत्वादारोग्यादिहेतुत्वे कटूवादीनां सात्त्विकत्वावगतेर्न राजसत्त्वनियम इत्यर्थः । रस्यादीनां सात्त्विकत्वानियमे चायुःसत्त्वेत्याद्युदाहर्तव्यम् । बलशब्दात् सत्त्वशब्दस्यानतिभिन्नार्थत्वात् पुनरुक्तिरित्यत आह
अन्येषामिति ॥


सत्त्वमिति ॥
मानुषोत्तरमिति ॥


नात्रायं सत्त्वशब्दार्थः साधुभावः । तस्यान्नोत्पन्नत्वाभावादित्यत आह
मानुषाणां प्रायः श्रवणादेव ज्ञानमित्यर्थः । नन्वेवं ध्यानादियोगिनामपि श्रवणादिसद्भावे कथं मानुषाणां श्रुतवेदित्वं क्वचिदुच्यत इत्यत आह


भवतीति ॥
अत्यल्पेति ॥


‘सुखप्रीतिविवर्धनाः’ ‘हृद्याः’ इति शब्दस्यैकार्थत्वप्रतीतिनिरासायाह
एवं दर्शनसाधनं नानाविधमुक्त्वा प्रकृतमनुसन्धत्ते


हृद्यमिति ॥
सर्व इति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं ध्यानादियोगिनामपि श्रवणाद्यस्तीति तदयुक्तम् । तथासति केषाञ्चित् ‘श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते’ इति विशिष्योक्त्यसम्भवादित्यत आह


सेवानन्तरमपि यत्पुनर्भूयादिति मनो हरति तद् हृद्यम् । उपयोगकाल एव सौख्यप्रदं प्रियम् । सकृदुपयुक्तं दीर्घकालं सुखं ददत् सुखदम् । बहुवारोपभोग एव सौख्यदं रस्यमित्यर्थः ॥ ८ ॥</p>
अन्येषामिति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C17_V09">
ध्यानादियोगिनां श्रवणादिसद्भावेऽपि मनुष्याणां ‘श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते’ इति विशेषोक्तिर्युक्ता । तेषामत्यल्पप्रतिभानत्वेन श्रवणबाहुल्यसद्भावादिति भावः । अनेनात्यल्पप्रतिभानत्वादिति विवृतं भवति ।</p>
<div class="teeka-block">
<p class="gr-vyakhya-para">कथं मनुष्याणामत्यल्पाऽपि प्रतिभा युज्यते । श्रुतिपरायणा इति श्रवणैकाश्रयत्वोक्तेरित्यत आह
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">कवाम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः ।</span>
<span class="shloka-line">आहारा राजसस्येष्टा दुःखशोकामयप्रदाः॥९ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C17_V09
| id = BGT_C17_V09_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">रूक्षशब्दस्यानेकार्थत्वादत्र विवक्षितमर्थमाह
मनुष्याणामिति ॥


रूक्षमिति ॥
मनुष्याणामत्यल्पप्रतिभासद्भावेऽपि श्रुतिपरायणा इति विशेषणं युक्तम् । तत्प्रतिभाया मूलप्रमाणापेक्षत्वेन स्वातन्त्र्याभावात् प्रायेणासम्यक्त्वाच्च । अस्वतन्त्रेऽसाधुनि चासत्त्वोक्तिदर्शनादिति भावः ॥ छछ ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं मनुष्याणां प्रतिभा मूलप्रमाणसापेक्षा प्रायो न सम्यगुत्पद्यते, अल्पा चेति तदयुक्तम् । पाण्डवादिमनुष्याणामश्रुतार्थेऽपि सम्यक् बहुप्रतिभादर्शनादित्याशङ्कां प्रमाणेनैव परिहरति


अन्नस्य तीक्ष्णत्वं घटयन्नाह
॥ अश्रुतेति ॥


तीक्ष्णमिति ॥
विश्रुता व्याप्ता बहुलेत्यर्थः । तल्लक्षणान्तराणि चाह


९॥</p>
यश्चेति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C17_V10">
यः पुरुषः स्वमुखपरिमाणेन नवपरिमाणाधोदेहवान्, या च स्त्री स्वमुखपरिमाणेनाष्टपरिमाणवती तौ पुनः स्वस्वाङ्गुलिपरिमाणेन षण्णवत्यङ्गुलौ, स्वस्वतालपरिमाणेन दशतालौ, स्वस्वपादपरिमाणेन सप्तपादौ तौ च सुरोत्तमौ विद्यादित्यर्थः । अत्र तालो नाम मध्यमाङ्गुल्यग्रान्मणिबन्धपर्यन्तः कर उच्यते ।</p>
<div class="teeka-block">
<p class="gr-vyakhya-para">देवोत्तमलक्षणमुक्त्वा देवमात्रलक्षणमाह
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं च यत् ।</span>
<span class="shloka-line">उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम्॥१० ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C17_V10
| id = BGT_C17_V10_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">पङ्क्तिपावनपुरुषशेषान्नस्य सात्त्विकत्वप्रसिद्धेः कथं यातयामं तामसमित्यतः प्रकारान्तरेण प्रमाणत एव व्याचष्टे
यावदिति ॥


यामेति ॥
तत् षण्णवत्यङ्गुलं क्रमेण ह्रसदेकनवत्यङ्गुलपर्यन्तमुत्तमावरसुरावधिकदेवमानं भवति । अत्र सप्तपादपरिमाणं क्रमेण ह्रसदेकाङ्गुलोनमेव भवतीत्यर्थः । गन्धर्वादिलक्षणमाह


यामं याम्यं नियम्यम् । अपेक्षितांशः सार इति यावत् ।तर्हि गतरसमिति पुनरुक्तिरित्यत आह
तदूनमिति ॥


पूर्वमिति ॥
तदेकनवत्यङ्गुलं सप्ताशीत्यङ्गुलपर्यन्तं क्रमेण ह्रसद्गन्धर्वादिपरिमाणं भवति । अत्रापि सप्तपादपरिमाणं क्रमेण ह्रसत्पुनरेकाङ्गुलोनं भवतीत्यर्थः । मनुष्यलक्षणमाह


यो वा को वा यस्य रसस्तदपगमे यातयामं, स्वादुत्वापगमे गतरसमित्यर्थभेद इति भावः। रूक्षशब्देन राजसतयोक्तनीरसस्य कथं तामसत्वमुच्यत इत्यतो वाऽह
तावदिति ॥


पूर्वमिति ॥
सप्ताशीत्यङ्गुलं मनुष्यपरिमाणमित्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">असुरलक्षणमाह


स्वत एव नीरसं रूक्षम्, पूर्वं स्वाद्वेव पश्चादन्यथा जातं गतरसमित्यदोष इति भावः । अपगतस्वादुत्वं तामसत्त्वमिति दुर्गमम् । एकस्यैव वस्तुनः पुरुषभेदेन स्वादुत्वास्वादुत्वसम्भवेन स्वाद्वादेरनिश्चयादित्यत आह
तत इति ॥


शुद्धेति ॥
सप्ताशीतेरधस्ताद् असुरपरिमाणमित्यर्थः । देवोपदेवानां मानस्य सम्भूय कियतीष्वङ्गुलिषु परिसमाप्तिरित्यत आह


१०११ ॥</p>
द्विचत्वारीति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C17_V12">
तस्मात् सप्ताशीत्यङ्गुलादुपरि देवोत्तमपरिमाणात् । षण्णवत्यङ्गुलादधो यदष्टाङ्गुलं तद्देवोपदेवपरिमाणं ज्ञातव्यमित्यर्थः । ऋष्यादिलक्षणमाह
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">अभिसन्धाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत् ।</span>
<span class="shloka-line">इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विदि्ध राजसम्॥१२ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C17_V12
| id = BGT_C17_V12_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं राजसयजनेन साङ्कल्पिकः स्वर्ग एवेति तन्न युज्यते । ‘अभिसन्धाय तु फलम्’ इति तत्र फलाभिसन्धिना प्रवृत्तेः, राजसयागेन इन्द्रादिदेवलोकः स्वर्गो भवतीति क्वचिद्वचनाच्चेत्याशङ्कां स्मृत्यन्तरेण परिहरति
देवेष्विति ॥


॥ यागादिति ॥
च्यवनादीनां पृथ्वादीनामवरदेववत् परिमाणं ज्ञातव्यमित्यर्थः । एतल्लक्षणतारतम्ये हेतुमाह


स्वर्गाभिसन्धानात्तत्र प्रवृत्तेेः कथं तदभाव इत्यत आह
यावदिति ॥


विष्णाविति ॥
अनेनैतत् स्वाभाविकमिति चोक्तं भवति ॥ २६ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V27" data-block-id="BGT_C13_V27" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् ।</span><span class="shloka-line">क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्वि भरतर्षभ॥२७ ॥</span></span></div>


स्वर्गकामनेन प्रत्युत नरक एव भवति, न स्वर्गः । तेषां विष्णावश्रद्धासद्भावेन स्वर्गयोग्यानां तत्कामस्यायोग्यत्वादिति भावः । राजसानां सकामयज्ञाभावेऽपि नरकसद्भावात् कथमयोग्यकामादि तत्कारणमित्यत आह
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V27" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C13_V27" data-id="BGT_C13_V27_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं हरिरेव सर्वजीवानां सदसद्योनिजन्मसु स्वतन्त्रकारणमिति तत्प्रपञ्च्यते ‘यावत्’ इति । तत्र क्षेत्रज्ञस्य हरेः क्षेत्रसंयोगो नाम जडदेहसंयोग इत्यन्यथा प्रतीतिनिरासायाह


विनेति ॥
क्षेत्रेति ॥


क्वचिन्नरकदर्शनस्य गतिमाह
‘यावत् सञ्जायते’ इत्येतद्विवरणरूपे ‘मम योनिः’ इत्युत्तराध्यायगतवाक्ये लक्ष्मीनारायणसंयोगात्सर्वभूतसम्भवस्योक्तत्वादत्रापि क्षेत्रपदेन श्रीरेवोच्यत इति भावः । अव्यक्ततत्त्वे प्रसिद्धः क्षेत्रशब्दः श्रीवाचीत्येतत्कुत इत्यतः श्रियः श्रेत्रशब्दवाच्यत्वं, प्रसङ्गात् महाभूतानीत्याद्युक्ताहङ्कारादिशब्दानां च देवतावाचित्वं प्रमाणेन दर्शयति


निषिद्धमिति ॥
अव्यक्तमिति ॥


अत्र नरकलोकप्रचुरत्वोक्त्या राजसेषु मध्यमा विवक्षिताः न तु नित्यत्रैविद्या इति ज्ञातव्यम् । यदि राजसकर्मणा नरकः स्यात्तर्हि सात्त्विकानामपि तत्करणसम्भवात् नरकप्राप्तिः स्यादित्यत आह
सरस्वत्यादीनामपि श्रीशब्दवाच्यत्वात् तद्व्यावृत्त्यर्थमाह


कदाचिदिति ॥</p>
सदेति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यपि सात्त्विका राजसतामसे, राजसाः सात्त्विकतामसे, तामसाश्च सात्त्विकराजसे कर्मणी यद्यपि कुर्वन्ति । तथापि तत्कादाचिदेव । स्वाभाविककर्मण्येव प्राधान्येन स्थितिः । महता चाल्पाभिभव इति न फलसङ्कर इति भावः । स्वाभाविकं महाफलमस्वाभाविकम् अल्पफलमित्यतोऽपि स्वाभाविकेनान्याभिभवसम्भवान्न फलसङ्कर इत्याह


स्वमिति ॥
किं जडाव्यक्ताभेदात् तच्छब्दवाच्येत्यत आह


यदि सात्त्विकादीनां स्वाभाविकास्वाभाविककर्मकरणं स्यात्तर्हि इदं स्वाभाविकं कर्म, इदं नेति कथं ज्ञायत इत्यत आह
निर्दोषेति ॥


बाहुल्यमिति ॥
कथं तर्हि अव्यक्तादिपदवाच्यत्वमित्यत आह


स्वाभाविकादिकर्मसु यद् बहुलं तत् स्वाभाविकम्, अल्पमस्वाभाविकमिति बाहुल्यादिज्ञापकमिति भावः ॥ १२-१३ ॥</p>
सा हीति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C17_V16">
न व्यज्यत इत्यव्यक्तम् । विष्णुरस्यां निवसतीति क्षेत्रम् । महागुणेति महद्ब्रह्म, जीवोत्तमेति प्रधानमुच्यत इत्यर्थः । अत्र महतोऽनुक्तत्वेप्यादिकार्यत्वाद् ग्राह्य एव । क्रियाः उद्दिश्य ।</p>
<div class="teeka-block">
<p class="gr-vyakhya-para">उक्तं विवृणोति
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">मनः प्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः ।</span>
<span class="shloka-line">भावसंशुदि्धरित्येतत्तपो मानसमुच्यते॥१६ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C17_V16
| id = BGT_C17_V16_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">‘मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनम्’ इत्यत्र मौनशब्दस्यान्यर्थत्वनिरासायाह
जीवेति ॥


मौनमिति ॥
शब्दादि बोधयतीति बुद्धिरित्यर्थः । तत्सुतोऽनिरुद्धोऽपि ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">स्पर्शयतीति स्पर्शः । हृञ् हरण इति धातोः रसाहरणहेतुत्वात् जिह्वेत्यर्थः । आघ्रातेर्गन्धाघ्राणहेतुत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">वचनाद् वचनप्रवर्तकत्वात् । हानिलाभयोर्निमित्तत्वात् । सन लाभ इति धातुः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">क्वचिद्विष्णोः पाददेवत्वोक्तेः विष्णुनेत्युक्तम् । यज्ञशम्भू च न हरिहरावित्युक्तम्


कथमन्यथा मानसं तपः स्यादिति भावः ॥ १६ ॥</p>
शचीति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C17_V17">
पदनाद् गतिप्रवर्तकत्वात् । पद गताविति धातुः ।</p>
<div class="teeka-block">
<p class="gr-vyakhya-para">निरावृत्या प्रतिबन्धाभावेन ।</p>
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<p class="gr-vyakhya-para">वातीति वायुः । अदनादग्निः ।</p>
<div class="teeka-body">
<p class="gr-vyakhya-para">प्रथनाद् विस्तृतत्वात् पृथिवी । जन्मलयहेतुत्वाज्जलमित्यर्थः । पृथु विस्तार इति धातुः । उत्पत्तिलययोर्जलाधीनत्वदर्शनात् तन्नियामकदेवतायास्तत्सिद्धम् ।</p>
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<p class="gr-vyakhya-para">शब्दनादित्यादेः शब्दादिप्रवर्तकत्वादित्यर्थः ।</p>
<span class="shloka-line">श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत्त्रिविधं नरैः ।</span>
<p class="gr-vyakhya-para">मुख्यवायुः सुखनात् सुखमित्यादि द्रष्टव्यम् । सा श्रीरेव । एवं सरस्वतीवद्वायोः पत्नीविर्धृतिेधृतिर्मतेत्यर्थः ।</p>
<span class="shloka-line">अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते॥१७ ॥</span>
<p class="gr-vyakhya-para">श्रीरेवेच्छेत्युक्तम् । तदुपपादयति
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C17_V17
| id = BGT_C17_V17_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">‘अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः’ इत्यत्र युक्तत्वं नाम किमित्यत आह
इच्छेति ॥


युक्तैरिति ॥</p>
यद्यव्यक्तचेतनेच्छादिशब्दैः लक्ष्म्यादिदेवता उच्यन्ते तर्हि क्वचिदव्यक्तमुक्त्वा पुनश्चेतनादिकं कथमुच्यत इत्यत आह
<p class="gr-vyakhya-para">ननु सात्त्विकयज्ञदानयोर्भगवदर्पणमनुक्त्वा तपस्येव किमुच्यत इत्यत आह


युक्तैरिति ॥
स्थानेति ॥


न केवलं तपस्येवैतदुच्यते, किन्तु यज्ञदानतपस्स्वपि एतदनुषञ्जनीयमिति भावः ॥ १७ ॥</p>
अव्यक्तपदोक्तश्रियः चेतनादिपदेन पुनरुक्तिर्युक्ता । अभिमान्यमानस्थानभेदेन रूपभेदादित्यर्थः । एवं देवतान्तरेऽपि द्रष्टव्यम् ।</p>
}}
<p class="gr-vyakhya-para">कथं तर्हि जडपदार्थेष्वव्यक्तादिशब्दाः प्रवर्तन्त इत्यत आह
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C17_V23">
एतैरिति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">ॐ तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृऽतः ।</span>
<span class="shloka-line">ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुरा ॥२३ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C17_V23
| id = BGT_C17_V23_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">‘ओंतत्सदिति निर्देशः’ इत्येतद्वाक्यान्तरेण व्याख्यातम् । तद्वाक्यविवरणेनैतद्वाक्यं विवृणोति
अव्यक्तादिनामकदेवताभिमन्यमानत्वाज्जडानामव्यक्तादिशब्दवाच्यत्वमिति भावः । क्षिणोति नाशयति । क्षितिं कृत्वा त्राति स्वनिवासनिमित्तेन रक्षति । क्षीणम् अधमम्


सदिति ॥
विशेषविकृतिस्थिता इति ॥


ततश्च किमित्यत आह
महदादिभ्योऽतिशयेन विकारितयाऽवस्थिता इत्यर्थः। घटादावप्येतदेव विकारशब्दप्रवृत्तिनिमित्तमित्याह


ओमिति ॥
विशेषादिति ॥


कर्मादीनां सत्सम्बन्धित्वादेव हि सत्त्वम् । तच्च परं ब्रह्मैव । ओंतत्सदिति नाम्नां विष्णौ प्रसिद्धत्वात् । अतो विष्णुसम्बन्ध्येव कर्मादि सदिति भावः । अनेन ‘ॐ तत्सदिति यद्विष्णोः’ इति विवृतं भवति । ‘अनोङ्कृतं ह्यासुरं स्यात्’ इत्यनोङ्कृतस्यासुरत्वप्रसिद्धिः तदुच्चारणे हेतुतयोक्ता । काऽसावित्यतो वैदिकीत्याह
विगतमित्यादेः अत्रान्तिमकार्ये नाशं विना कार्यान्तरोत्पादकत्वं नास्तीत्यर्थः । अभिमानिनामपीच्छादिशब्दवाच्यत्वात् कथं विकारत्वमित्यत आह


स्रवतीति ॥
तदिति ॥


‘ओङ्कृतं त्वपि’इत्युक्तार्थे श्रुतिं चाऽह
सम्बन्धो नियम्यनियामकभावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं चेतनाचेतनं सर्वं क्षेत्रमिति, न तद्युक्तम् । चेतनस्य ‘इदं शरीरम्’ इत्युक्तशरीरत्वानुपपत्तेः । हिंसाहेतुरित्यादिनिर्वचनस्य तत्रासम्भवादित्यत आह


अनर्थज्ञेति ॥
यस्येति ॥


निरर्थो निष्प्रयोजनः । कुतः? यस्मादर्थज्ञानत एव ज्ञातारं त्राति तेन हि मन्त्रः कथितः ।</p>
चेतनस्य क्षेत्रत्वेऽपि न तस्योक्तशरीरत्वासम्भवः । ‘यस्यात्मा शरीरम्’ इत्युक्तत्वात् । उक्तनिरुक्त्यसम्भवेऽपि भगवत्तन्त्रत्वेन शरीरत्वोपपत्तेरिति भावः । ‘यावत्सञ्जायते किञ्चित् सत्त्वम्’ इत्यत्र सत्त्वशब्दो जीववाचीति ‘मम योनिः’ इति वाक्यस्योदाहरणेनैव सूचितम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वस्मिन्नध्याये सदसत्कर्मविवेकः कार्यः । तं विहाय ॐ तत्सदित्यादिना किमुच्यत इत्यतोऽभिप्रायमाह
<p class="gr-vyakhya-para">तत्र सत्त्वशब्दस्य जीववाचित्वे प्रमाणमाह


तदर्थत्वेनेति ॥
सत्त्वमिति ॥


अत्र ह्योङ्कारार्थस्मरणपूर्वकं तमुच्चार्य भक्त्या भगवदर्थत्वेन निष्कामतया कृतमेव कर्म सात्त्विकमन्यद्राजसादीत्युच्यते । ततश्चैतादृशमेव सत्कर्म अन्यदसत्कर्मेति सदसत्कर्म विविच्योक्तमेवेति भावः । न च वाच्यमत्रैवंविधकर्मणः सत्त्वमन्यस्यासत्त्वं स्वयमेवोच्यत इति । अन्यथा प्रसङ्गाननुगुणत्वप्रसङ्गेन सदादिशब्दस्य सात्त्विकाद्यर्थत्वात् । एतेन ‘अफलाकाङ्क्षिभिः’इत्यादेरप्येवमेवाध्यायसङ्गतिः सूचिता भवति ॥ २३ ॥</p>
‘तयोरन्यः’ इति यदुच्यते स जीव इति वक्तव्ये सत्त्वमिति श्रुत्योच्यते । सत्त्वशब्देन जीवग्रहणे तस्यानादित्वात् सञ्जायत इत्युक्तजननं न युज्यत इत्यत आह
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C17_V28">
जनी प्रादुर्भाव इति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् ।</span>
<span class="shloka-line">असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह॥२८ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C17_V28
| id = BGT_C17_V28_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘कर्म चैव तदर्थीम्’ इति सात्त्विकं कर्मोक्त्वा राजसमनभिधाय ‘अश्रद्धया हुतम्’ इति तामसमेव किमुच्यत इत्यत आह
२७ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V28" data-block-id="BGT_C13_V28" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।</span><span class="shloka-line">विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति॥२८ ॥</span></span></div>


राजसस्येति ॥
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V28" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C13_V28" data-id="BGT_C13_V28_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">परमेश्वरस्य सर्वशरीरस्थत्वमुक्तम् । तर्ह्यधिष्ठानतारतम्यात्तस्य तारतम्यं दुःखिसहावस्थानाद् दुःखं च स्यादित्यत उच्यते‘समम्’ इति । तत्र ‘विनश्यत्स्वविनश्यन्तम्’ इत्ययुक्तम् । जीवानां विनाशाभावात् । न च तस्याचेतनविषयत्वम् । चशब्दाद्यभावादित्यत आह


नात्र तामसमेवासच्छब्देनोच्यते अपि तु राजसमपीति भावः । तत्कुत इत्यतोऽश्रद्धयेत्युक्तासल्लक्षणस्य राजसेऽपि भावादित्याह
जीवेष्विति ॥


विष्ण्विति ॥
२८ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V29" data-block-id="BGT_C13_V29" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">समं पश्यन् हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् ।</span><span class="shloka-line">न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिम्॥२९ ॥</span></span></div>


‘न च तत्प्रेत्य नो इह’ इति यद्राजसतामसकर्मणोः फलमुक्तं तद्विविच्य स्मृत्या दर्शयति
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C13_V29" data-block-id="bhashya-BGT_C13_V29">
 
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C13_V29_B01" data-verse="BGT_C13_V29" data-block-id="BGT_C13_V29_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vakshyamana-id">'क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्'' इत्यत्र क्षेत्रं श्रीः'मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम्''</span></span> इति वक्ष्यमाणत्वात् ।<br/>'अव्यक्तं च महद् ब्रह्म प्रधानं क्षेत्रमित्यपि ।<br/>उच्यते श्रीः सदा विष्णोः प्रिया निर्दोषचिद्घना ।<br/>सा हि न व्यज्यते विष्णुरत्र क्षेति महागुणा ।<br/>जीवोत्तमा च तेनैतैः शब्दैरेकाभिधीयते ।<br/>महान् ब्रह्मा जीवमहान् परात्मप्रेरिताः क्रियाः ।<br/>अहं कर्तेति येनायं जीवो मंस्यत्यसौ शिवः ।<br/>सोहङ्कार इति प्रोक्तो जीवाहङ्कृतिकृद् यतः ।<br/>उमा बुदि्धरिति ज्ञेया शब्दादिज्ञानदा यतः ।<br/>मतिदो मन उद्दिष्ट इन्द्रः स्कन्दोपि तत्सुतः ।<br/>श्रोत्रं तु श्रावयंश्चन्द्रः स्पर्शो वायुसुतो मरुत् ।<br/>चक्षुः सूर्यश्चक्षयति जिह्वा वारिपतिर्हृतेः ।<br/>अश्विनौ घ्राणमाघ्रातेर्वागग्निर्वचनादपि ।<br/>हस्तौ वायुसुतौ ज्ञेयौ मरुतौ हानिलाभयोः ।<br/>पादौ तु विष्णुनाविष्टौ यज्ञशम्भू शचीसुतौ ।<br/>पदनादेव पायुश्च भुक्तस्यैवाप्ययाद् यमः ।<br/>सन्तत्युपस्थितिकृतेरुपस्थः सशिवो मनुः ।<br/>विनायकस्तथाकाशो निरावृत्या प्रकाशनात् ।<br/>प्रधानवायुजो भूतवायुर्नाम्ना मरीचिकः ।<br/>अग्निश्च पृथिवी चैव प्रसिद्धौ वरुणो जलम् ।<br/>अदनात् प्रथनाज्जन्मजयहेतोस्तथाभिधाः ।<br/>शब्दाद्याः पञ्च शिवजाः शब्दनात् स्पर्शनादपि ।<br/>रूपणाद् रसनाच्चैव गन्धनाच्च तथाभिधाः ।<br/>सुखं धृतिश्चेतना च सुखनाद् विधृतेरपि ।<br/>चेतोनेतृत्वतश्चैव मुख्यवायुः सरस्वती ।<br/>श्रीश्चेच्छा चैव सा वायोः पत्नी त्वे(वं)व धृतिर्मता ।<br/>इच्छादानात्तु सैवेच्छा स्थानभेदात्तु देवताः ।<br/>पृथक् पृथक् च कथ्यन्ते लक्ष्म्याद्या उदिता अपि ।<br/>दुःखद्वेषौ कलिश्चैव द्वापरो ब्रह्मणः सुतौ ।<br/>प्रवरावसुराणां तौ सङ्घातश्चेतनाः परे ।<br/>एतैरभिमतं यच्च तत्तन्नाम्नाभिधीयते ।<br/>चेतनाचेतनं त्वेतत् सर्वं क्षेत्रमितीरितम् ।<br/>क्षितिरेतद् भगवतो यदतः क्षेत्रमीर्यते ।<br/>क्षिणोति त्राति चैवैतत् सोतो वा क्षेत्रमुच्यते ।<br/>क्षितिं कृत्वा त्राति चैतदतो वा क्षेत्रमीरितम् ।<br/>एतस्मात् क्षीणमेतेन त्रातमित्यथवा पुनः ।<br/>इच्छाद्यानां क्षेत्रनाम्नामपि नामान्तरं स्मृऽतम् ।<br/>विकारा (विशेषा) इति यस्मात् ते विशेषविकृतिस्थिताः ।<br/>विशेषात् क्रियते यस्माद् विकारं कार्यम(न्तिमम्)न्तगम् ।<br/>विगतं करणं वात्र पुनर्नाशमृते यतः ।<br/>तत्सम्बन्धाद् विकाराख्या इच्छाद्या अभिमानिनः ।<br/>एतत् सर्वं सर्वदैव निर्दोषेणैव चक्षुषा ।<br/>प्रेरयन्नेव जानाति यत् क्षेत्रज्ञो हरिस्ततः'' ॥ इति च ।<br/>'यस्यात्मा शरीरम्'' इत्यादिश्रुतेश्चेतनस्यापि 'इदं शरीरं कौन्तेय'' इति शरीरत्वोक्तिर्युज्यते ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'सत्त्वं जीवः क्वचित् प्रोक्तः क्वचित् सत्त्वं जनार्दनः ।<br/>सत्त्वं नाम गुणः क्वापि क्वचित् साधुत्वमुच्यते'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">'तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्तीति सत्त्वम्''</span></span> इति च पैङ्गिश्रुतिः ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">'जनी प्रादुर्भावे'' इति धातोर्जीवस्यापि शरीरे व्यक्त्यपेक्षया जनिर्युज्यते ।॥२७ ॥ जीवेषु दुःखयोगादिरूपेण विनश्यत्स्वप्यतथाभूतम् 'दुःखयोगादिरूपेण जीवेषु विनश्यत्स्वपि ।<br/>दुःखयोगादिरहितः सर्वजीवेष्ववस्थितः ।<br/>गुणैः सर्वैः समो नित्यं न हीनो हीनगोपि सन् ।<br/>इति पश्यति यो विष्णुं स एव न तमो व्रजेत्'' ॥</span></span> इति पाद्मे ॥ २८,२९ ॥</div>
॥ सात्त्विकमिति ॥


२८ ॥</p>
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७ ॥</div>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V29" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C13_V29" data-id="BGT_C13_V29_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">एवं विजानन्नेव ज्ञानीत्युक्तम् । तज्ज्ञानफलमुच्यते ‘समम्’ इति । श्लोकद्वयं स्मृत्यैव व्याचष्टे


== अध्याय 18 ==
दुःखेति ॥
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V03">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः ।</span>
<span class="shloka-line">यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यमिति चापरे॥३ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C18_V03
| id = BGT_C18_V03_Nyayadeepika
| text =


<h4 class="gr-vyakhya-head">अष्टादशोऽध्यायः</h4>
न हिनस्तीत्यस्यार्थः
<p class="gr-vyakhya-para">एतदध्यायप्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति


॥ सर्वेति ॥
‘स एव’ इति ॥


यत्सर्वेष्वध्यायेषु विप्रकीर्णतया पुरुषार्थसाधनमुक्तं तन्मन्दानां बुध्द्यारोहार्थं सङ्क्षेपेणास्मिन्नध्याये निरूप्यते । चतुर्दशाद्यनुक्तं त्रैगुण्यं चोच्यत इत्यर्थः ॥</p>
२९ ॥</p></div></div></div></div></div>
<p class="gr-vyakhya-para">‘सर्वकर्मफलत्यागम्’ इति स्वोक्तत्यागस्वरूपावधारणाय प्रातीतिकी विद्वन्मतविप्रतिपत्तिरुद्भाव्यते‘त्याज्यम्’ इति । तत्र यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं, कार्यमेव तदिति भगवन्मतविरोधित्वात् त्याज्यं दोषवदिति त्यागपक्षिणो निन्द्या इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V30" data-block-id="BGT_C13_V30" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः ।</span><span class="shloka-line">यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति॥३० ॥</span></span></div>


मनीषिण इति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C13_V30" data-block-id="bhashya-BGT_C13_V30">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C13_V30_B01" data-verse="BGT_C13_V30" data-block-id="BGT_C13_V30_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavad-id">प्रकृत्य स्वयमेव प्रारभ्य विष्णुना क्रियमाणानि । विष्णोर्नान्य पूर्वप्रेरक इति । 'पूर्वं तु बादरायणो हेतुव्यपदेशात्''</span></span> इति भगवद्वचनात् ।<br/>'द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च ।<br/>यदनुग्रहतः सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया'' ॥ इति च ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">'स्वयं प्रकृत्य भगवान् करोति निखिलं जगत् ।<br/>नैव कर्ता हरेः कश्चिदकर्ता तेन केशवः'' ॥</span></span> इति स्कान्दे ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">तेनेति प्रस्तुतत्वादेव सिद्धम् । 'अहं सर्वस्य प्रभवः'' 'स हि कर्ता'' 'कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम्'' 'जन्माद्यस्य यतः'' 'मत्त एवेति तान् विदि्ध'' इत्यादिसकलप्रमाणविरोधश्चान्यथा । 'प्रकृत्यैव च'' इति चशब्दाच्चैतेनैवेति सिद्ध्यति ।<br/>'प्रकृतेन क्रियायोगं चशब्दः क्वचिदीरयेत् ।<br/>क्वचित् समुच्चयं ब्रूयात् क्वचिद् दौर्लभ्यवाचकः'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये ।<br/>प्रकृतेः कर्तृत्वं 'रचनानुपपत्तेश्च नानुमानम्'' इत्यादिना च निरस्तम् । 'न ऋते त्वत् क्रियते किञ्चनारे'' इति च । केवलप्रकृतेः कर्तृत्वाङ्गीकारे चशब्दोपि व्यर्थः । 'तत एव च विस्तारम्'' इति वाक्यशेषविरोधश्च । 'अहं बीजप्रदः पिता'' इति वक्ष्यमाणमत्रापि 'क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्'' इति प्रकृतमिति तेनापि विरोधः । अचेतनं करोतीति स्वोक्तिविरोधश्च ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">'इच्छापूर्वक्रियादानं कर्तृत्वं मुख्यमीरितम्''</span></span>  इति हि पैङ्गिश्रुतिः ।<br/> विकारलक्षणं कर्तृत्वं तु प्रकृतेरङ्गीकृतमेव । तथापि लक्ष्मीपरमेश्वरमुक्तचेष्टासु तदभावात् 'सर्वशः'' इत्यस्य सङ्कोचप्राप्तिः ।<br/>'अचेतनाश्रितं कर्म विकारात्मकमीरितम् ।<br/>यत्तु केवलचित्संस्थं प्रत्यभिज्ञाप्रमाणतः ।<br/>अविकारात्मकं ज्ञेयं तन्न तत् प्राकृतं भवेत्'' ॥ इति च ॥३० ॥</div>


तन्मतस्य भगवन्मतविरूद्धत्वात् कथं ते न निन्द्या इत्यत आह
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V30" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C13_V30" data-id="BGT_C13_V30_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ईश्वरः सदसद्योनिजन्मसु कर्मानपेक्ष्यैव कारणं चेत्तर्हि तस्य वैषम्यादि स्यात् । कर्मापेक्षायां स्वातन्त्र्यप्रच्युतिः । तथा तस्यापि जनकसद्भावाच्च न स्वातन्त्र्यमित्यत उच्यते‘प्रकृत्य’ इति । तत्र प्रकृतिरेव कर्त्री न परमात्मेत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह


अत इति ॥
प्रकृत्येति ॥


‘कार्यमित्येव यत्कर्म’ इत्यत्र यथा कर्मणि सङ्गफलत्यागेन कर्मत्यागो वर्ण्यते, न तु कर्मस्वरूपत्यागेन, तथा त्याज्यमित्येतदर्थो वर्णयितुं शक्यते । अतो न तस्य भगवन्मतविरोधः । कुतोऽर्थान्तरकल्पनेति चेत् मनीषिण इत्युक्तत्वादेवेति भावः ॥ ३ ॥</p>
स्वयमेव प्रारभ्येति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V05">
पूर्वकर्मादिकं स्वयमेव प्रबोध्येत्यर्थः । अभिप्रायं वक्ति
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् ।</span>
<span class="shloka-line">यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम्॥५ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C18_V05
| id = BGT_C18_V05_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">निश्चयं शृण्विति प्रतिज्ञातमुच्यते
विष्णोरिति ॥


यज्ञेति ॥
कर्मसापेक्षत्वेऽपि न भगवतः स्वातन्त्र्यप्रच्युतिः । यावताऽसौ स्वयमेव पूर्वकर्मादिकमुद्बोध्य तदपेक्ष्येदानीं कर्माणि कारयति । न तु कर्मादिकं विष्णोरुद्बोधयतीति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कुत एतदित्यत आह


तत्र ज्योतिष्टोमादियज्ञेषु हिरण्यादिदानेषु यत्यादीनां शूद्रादीनां चाधिकाराभावाद् ऊर्ध्वरेतस्त्वादितपस्सु गृहस्थादीनाम् अधिकाराभावात् कथं सर्वेषां यज्ञादि विधीयत इत्यत आह
पूर्वमिति ॥


द्रव्येति ॥
अस्तु कर्मादि हरिरुद्बोधयति, न तु तद्धरिमुद्बोधयतीति । तथापि हरेस्तदपेक्षत्वादस्वातन्त्र्यमित्यतः कर्मादिसत्ताया अपि भगवदधीनत्वात् तदपेक्षायामपि नास्वातन्त्र्यमिति भावेन कर्मादिसत्ताया भगवदधीनत्वे प्रमाणमाह


नात्र सर्वेषां ज्योतिष्टोमादियज्ञः, हिरण्यादिदानानि, ऊर्ध्वरेतस्त्वादितपांस्येव विधीयन्ते, किन्तु द्रव्ययज्ञादियज्ञाः, विद्यादिदानानि, सत्यवचनादितपांसि । तेषां च यत्यादीनामप्युचितत्वाद्युक्तं सर्वेषां तद्विधिरिति भावः ।</p>
द्रव्यमिति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">‘नाग्निर्न यज्ञः’ इत्यादेः त्रिवर्णबाह्यानां न क्वापि यज्ञेऽधिकार इत्यत आह


विष्ण्विति ॥
कुत एवमर्थकल्पनेत्यत उक्तार्थे स्मृतिसमाख्यां दर्शयति


द्रव्यादियज्ञाभावेऽपि तेषां स्वाध्याययज्ञेऽधिकारोऽस्त्येव । न च वेदानधिकारेण तदभावः । विष्णुनामस्वाध्याययज्ञेऽधिकारसम्भवादिति भावः । तेषां किं तप इत्यत आह
॥ स्वयमिति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वत्र ईश्वरेणेत्यश्रवणात् कथमयमर्थः स्यादित्यत आह


सत्येति ॥
तेनेति ॥


५-६ ॥</p>
‘समं पश्यन् हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम्’ इति ईश्वरस्य प्रस्तुतत्वात् तेनेश्वरेणेत्यनुक्तेऽपि सिध्द्यतीत्यर्थः । किमनया कल्पनया? प्रकृतेरेव कर्तृत्वं नेश्वरस्येत्येवार्थः किं न स्यादित्यत उदाहृतस्मृतिविरोधः । तावत् वाक्यान्तरविरोधं च दर्शयति
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V08">
॥ अहमिति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत् ।</span>
<span class="shloka-line">स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत्॥८ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C18_V08
| id = BGT_C18_V08_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">‘त्यागो हि’ इत्युक्तं प्रपञ्च्यते ‘नियतस्य’ इति । तत्र कर्मत्यागस्य स्वयमेव स्तूयमानत्वात् कथं मोहनिमित्तत्वमुच्यत इत्यत आह
तेनेश्वरेणेत्यत्र सूचितं चेत्याह


सङ्गेति ॥
प्रकृत्येति ॥


स्वरूपत्यागस्यापि मोहनिमित्तत्वं कुतः ? येनायमर्थः स्यादित्यत आह
चशब्देन कथमेतत्सिध्द्यतीत्यत आह


स्वेति ॥
प्रकृतेनेति ॥


ननु पुरुषार्थसाधनेऽपि कर्मणि दुःखसाधनमिति मिथ्याज्ञानेन तत्स्वरूपपरित्यागस्य राजसत्वकथनात् कथं तामसत्वमित्यत आह
उच्यमानक्रियायाः प्रकृतकर्तृत्वमीरयेदित्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इतोऽपि नार्थान्तरकल्पना युक्तेत्याह


मोहमिति ॥
अहमिति ॥


मोहं विनेति ॥
अत्र ‘यावत्सञ्जायते’ इतीश्वरस्य सर्वकर्तृत्वं प्रकृतमिति तेनापीश्वराकर्तृत्वव्याख्यानं विरुद्धम् । न च वाच्यं पूर्ववाक्येऽपि प्रकृतेरेव कर्तृत्वं क्षेत्रज्ञस्य तत्संयोगात् कर्तृत्वोपचार इति । ‘मम योनिर्महद् ब्रह्म’ इत्यादिना उत्तराध्यायेऽन्यथैतद्वाक्यार्थस्य वक्ष्यमाणत्वादित्यर्थः । इतोऽपि न प्रकृतेरेव कर्तृत्वमिति, अस्यार्थ इत्याह


परत्रापीदं दुःखसाधनमिति मिथ्याज्ञानं विनेत्यर्थः । दुःखशब्देन शरीरायास उच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह
अचेतनमिति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कथं स्वोक्तिविरोध इत्यत आह


दुःखेति ॥
इच्छेति ॥


केवलमिति ॥
इच्छापूर्वक्रियास्वीकारो हि कर्तृत्वम् । तथा श्रुतेः । अचेतनं नामेच्छारहितम् । अतोऽचेतनं च करोति चेति व्याहतिरिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु प्रकृतेः स्वतन्त्रकर्तृत्वाभावेऽपि परिणामरूपं कर्तृत्वमङ्गीक्रियत एव सिद्धान्तिनाऽपि । अतस्तदर्थोऽयं श्लोकः किं न स्यादित्यत आह


शरीरायासद्वारा प्राप्तं न चेत्यर्थः । शरीरायास एवार्थः किं न स्यादित्यत आह
विकारेति ॥


कार्येति ॥
यद्यपि प्रकृतेः परिणामरूपं कर्तृत्वमङ्गीकृतम्, तथापि न तदर्थोऽयं श्लोकः । अत्र सर्वकर्मणां प्रकृत्यैव क्रियमाणत्वोक्तेः । एतदर्थत्वे च परमेश्वरादिकर्मसु प्रकृतिविकारत्वाभावात् सर्वश इति पदस्यार्थसङ्कोचप्राप्तेरित्यर्थः । परमेश्वरादिकर्मणः प्रकृतिविकारत्वाभावः कुत इत्यत आह


न केवलमन्यथा पुनरुक्तिप्रसङ्गादत्र दुःखशब्दो मानसदुःखार्थः । किन्तु तथा वचनाच्चेत्याह
अचेतनेति ॥


दुःखमिति ॥
३० ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V31" data-block-id="BGT_C13_V31" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति ।</span><span class="shloka-line">तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा॥३१ ॥</span></span></div>


अर्थविशेषविवक्षायामेवं ज्ञेयम् । तदभावे द्वयमपि शब्दद्वयेनोच्यत इति भावः ॥ ८ ॥</p>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C13_V31" data-block-id="bhashya-BGT_C13_V31">
}}
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C13_V31_B01" data-verse="BGT_C13_V31" data-block-id="BGT_C13_V31_B01">'एकविष्ण्वा(श्रितानां)श्रयाणां तु जीवानां भेदमेव यः ।
</div>
ततः परस्परं चैव तारतम्येन पश्यति ।
</div>
विष्णोरेव च विस्तारं जगतः स विमुच्यते'' ॥ इति च ॥३१ ॥</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V10">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते ।</span>
<span class="shloka-line">त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः॥१० ॥</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V31" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C13_V31" data-id="BGT_C13_V31_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">न केवलं भगवतः सर्वप्रेरकत्वादिज्ञानमात्रेणालम् । किन्तु तस्य सर्वाधारत्वाद्यपि ज्ञातव्यमित्युच्यते ‘यदा’ इति । तत् तिरोहितार्थत्वात् प्रमाणवाक्येनैव व्याचष्टे
| verse_id = BGT_C18_V10
| id = BGT_C18_V10_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">सात्त्विकत्यागी पुनर्निरूप्यते
एकेति ॥


‘न द्वेष्टि’ इति ॥
भूतपृथग्भावस्य परमात्मस्थत्वोक्त्या पृथग्भूतानां तत्स्थत्वमभिप्रेतम् । तदेवात्रोक्तम् ॥३१ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V32" data-block-id="BGT_C13_V32" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः ।</span><span class="shloka-line">शरीरस्थोपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते॥३२ ॥</span></span></div>


तत्र कथं सात्त्विकत्यागिनोऽकुशलकर्माद्वेषः कुशलकर्मासङ्गश्चोच्यते । ‘कार्यमित्येव’ इत्युक्तिविरोधादित्यतः प्रमाणान्तरेण तद्व्याचष्टे
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V32" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C13_V32" data-id="BGT_C13_V32_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">सर्वचेतनाचेतनात्मकत्वात् परमात्मनः कथं भूतानां ततः पृथग्भाव इत्यत उच्यते ‘अनादित्वात्’ इति । तत्र परमात्मनोऽकर्तृत्वप्रतीतिं च निराकर्तुं शरीरस्थपदं व्याख्याति


न द्वेष्टीति ॥
शरीरस्थ इति ॥


पुण्य इति ॥
शरीरस्थशब्दस्य कुतो जीववाचित्वमित्यतः तत्प्रयोगं दर्शयति


तत्फल इति यावत् ॥ तमेव स्तौति
स्वप्नेनेति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु जीववदीश्वरस्यापि शरीरस्थितेः जीवस्यैव तत्पदवाच्यत्वं कुत इत्यत आह


य इति ॥
शरीरस्थ इति ॥


सम्यगित्यनेन मेधावीत्याद्युक्तार्थं भवति । तदर्पणेनेत्यनेन त्यागीत्युक्तार्थं स्यात् । तस्येत्यनेनानिष्टमित्यस्य तात्पर्यमुक्तं भवति । किं तस्य सर्वथा बन्धकं कर्म न बन्धाय भवतीत्यत आह
विष्णोरपि मयेदं सृष्टम्, मदधीनमित्यभिमानोऽस्त्येव । अतः कथं तदनभिमान इत्यत आह


बहुलं चेदिति ॥
तद्गतानामिति ॥


बहुलं चेत् सर्वदा त्यागिनामप्यत्यल्पदोषकरं कियत्पर्यन्तमित्यत आह
शरीरस्थपदं जीववाचकं चेत् कथं योजनेत्यत आह


यावदिति ॥
अनादित्वादिति ॥


१० ॥</p>
इति वाच्यमिति शेषः । जीवस्याप्यनादित्वात् किं विशिष्येश्वरस्यैव तदुच्यते, येनास्य जीवाभेदनिवारणे हेतुत्वं स्यादित्यत आह
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V12">
शरीरेति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् ।</span>
<span class="shloka-line">भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित्॥१२ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C18_V12
| id = BGT_C18_V12_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">‘अनिष्टमिष्टं मिश्रं च’ इत्यत्र बन्धकं कर्मफलं त्यागिन इष्टमित्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह
एवम्भूतादिमत्त्वाभावेऽपि कथं परमात्मनो जीवाद्विशेष इत्यत आह


अन्येषामिति ॥
जीवस्येति ॥


त्यागिन एवेष्टं किं न स्यादित्यत आह
इतिशब्दो हेतौ ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु निर्गुणत्वं कथमीश्वरस्य जीवभेदे हेतुर्भवति जगत्कर्तृत्वादिगुणानाम् ईश्वरे भावेन हेतोरसिद्धेरित्यत आह


अस्येति ॥
सत्त्वेति ॥


न त्यागिनो बन्धकं कर्मफलमिष्टम् । त्यागित्वादेव ‘यस्तु कर्मफलत्यागी’ इति कर्मफलेच्छात्यागिन एव त्यागित्वेनोक्तत्वादिति भावः । भवेदन्येषामिष्टमिति व्याख्यानं यद्यत्र ‘अनिष्टमिष्टं मिश्रं च’ इत्यत्र बन्धककर्मफलं विवक्षितं स्यात् । न चैवमबन्धककर्मफलस्यापि ग्रहणे बाधकाभावादित्यतस्त्यागिनो बन्धककर्मफलस्यैवाभावेऽत्यागिनो बन्धककर्मफलभावे प्रमाणमाह
नात्र गुणपदेन जगत्कर्तृत्वादयो विवक्षिताः। किन्तु सत्त्वादय एव । तत्सम्बन्धश्चेश्वरे नास्ति, जीवेऽस्तीति भवति हेतुरिति भावः । ‘करोति न लिप्यते’ इति जीवेश्वरभेदे हेत्वन्तरम् । तद्व्याचष्टे


ज्ञानादेरिति ॥
सर्वमिति ॥


त्यागिमात्रस्य ज्ञानभक्त्यादेः । तस्यैवापरोक्षतस्तत्त्वसंवेत्तुः मोक्षभोग्यानन्दातिशयात् । तदृते ज्ञानादिकमृते । अनेन ’भवत्यत्यागिनाम्’ इत्युक्तार्थं भवति । भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु त्यागिनामित्यत्यागिनां प्रतियोगित्वेन त्यागिन एव वक्तव्याः । संन्यासिनस्तु किमित्युच्यन्त इत्यत आह
जीवो न करोति लिप्यत एवेति द्रष्टव्यम् । लेपश्च तत्फलेन ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वत्र जीवाद्यभेदस्याप्राप्तत्वात्कथं निषेधो युक्त इत्यत आह


केवलेति ॥
वादीति ॥


अत्यागिप्रतियोगितया संन्यासिकथनं नानुपपन्नम् । स्वार्थे फलेच्छाभावेऽपि परोपकारार्थं कारीर्यादिकेवलकाम्यकर्मकरणमस्ति त्यागिनाम् । तदपि न्यासिनां नास्तीत्येतावन्मात्रविशेषवत्त्वात् त्यागिभ्यो विशेषो न्यासिनामित्यर्थः । एतावानेव चेद्विशेषः तत् किं तयोः साम्यम्? येन त्यागिषु वक्तव्येषु न्यासिनामुक्तिरित्यत आह
यथा शून्यवादिसिद्धत्वाच्छून्यकारणत्वस्य ‘तद्धैक आहुः’ इत्यादिना निषेधः क्रियते तथा सर्वाद्वैतवादिप्राप्तत्वादद्वैतनिषेधो युज्यते । यथा च ज्ञानद्वारा मोक्षार्थं कर्मभिरीश्वर एवाराध्य इति कर्मश्रुत्यभिप्रायापरिज्ञानप्राप्तस्य केवलकर्मणैव स्वर्गादिपुरुषार्थलाभो भवतीत्यस्य ‘इष्टापूर्तम्’ इत्यादिना निषेधः क्रियते तथा भगवता सर्वं व्याप्तमिति ‘सर्वं ख्ल्विदं ब्रह्म’ इत्यादिश्रुत्यभिप्रायापरिज्ञानप्राप्तस्याद्वैतस्य निषेधो युक्त इति भावः । प्रातीतिक एवार्थः किं न स्यादित्यत उक्तार्थे वाक्यान्तरसम्मतिमाह


त्यागित्वमिति ॥
कुर्वाण इति ॥


कर्मफलेच्छाभावो द्वयोरपि सम इत्यर्थः । त्यागिभ्यो न्यासिनामुक्त एव विशेष इत्येतत् कुत इत्यत आह
मृत्यादिरहित इत्यनेनाव्ययपदं व्याख्यातं भवति । ईश्वरस्य चेतनाचेतनभिन्नत्वे श्रुतिसम्मतिं चाह
 
स एष इति ॥
 
३२ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V33" data-block-id="BGT_C13_V33" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते ।</span><span class="shloka-line">सर्वत्रावस्थितो देहे तथात्मा नोपलिप्यते॥३३ ॥</span></span></div>
 
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V34" data-block-id="BGT_C13_V34" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः ।</span><span class="shloka-line">क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत॥३४ ॥</span></span></div>


परेति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C13_V34" data-block-id="bhashya-BGT_C13_V34">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C13_V34_B01" data-verse="BGT_C13_V34" data-block-id="BGT_C13_V34_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruthi-id">शरीरस्थो जीवः । 'स्वप्नेन शारीरमभिप्रहत्य असुप्तः सुप्तानभिचाकशीति''</span></span> इति श्रुतेः ।<br/>'शरीरस्थस्तु संसारी शरीराभिमतेर्मतः ।<br/>विष्णुः शरीरगोप्येष न शरीरस्थ उच्यते ।<br/>शरीराभिमतिर्यस्मान्नैवास्यास्ति कदाचन ।<br/>तद्गतानां तु दुःखानां भोगोभिमतिरुच्यते ।<br/>तदभावान्नाभिमानी भगवान् पुरुषोत्तमः'' ॥ इति च ।<br/>अनादित्वान्निर्गुणत्वाच्च परमात्मा जीवोपि न । किमुत जडं न भवतीति ? शरीरोत्पत्तिलक्षणमप्यादिमत्त्वं परमस्य नास्तीति विशेषः । जीवस्य हि तदस्तीति । सत्त्वादिगुणसम्बन्धश्च । सर्वं करोति परमात्मा । तथापि न लिप्यते । वादिसिद्धत्वादेव 'इष्टापूर्तं मन्यमाना वरिष्ठम्'' इत्यादिवन्निषेधः ।<br/>'कुर्वाणोपि यतः सर्वं पुण्यपापैर्न लिप्यते ।<br/>जन्ममृत्यादिरहितः सत्त्वादिगुणवर्जितः ।<br/>विष्णुस्तद्विपरीतस्तु जीवोतस्तौ पृथक् सदा'' ॥ इति च ।<br/>'स एष नेति नेति'' इत्यादि च ॥ ३२-३४ ॥</div>


१२ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V35" data-block-id="BGT_C13_V35" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा ।</span><span class="shloka-line">भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम्॥३५ ॥</span></span></div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V13">
<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोगो नाम त्रयोदशोध्यायः ॥</div>
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे ।</span>
<span class="shloka-line">साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम्॥१३ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C18_V13
| id = BGT_C18_V13_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">कर्मण्यभिमानत्यागोऽपि सन्न्यास इति भावेन कर्मकारणान्युच्यन्ते ‘पञ्च’ इति । तत्र साङ्ख्यकृतान्तपदेन परमसाङ्ख्यसिद्धान्त एवोच्यते, न तु प्रसिद्धसाङ्ख्यमेव । अत्र दैवशब्देनेश्वरस्य गृहीतत्वात् परमसाङ्ख्यस्य च सेश्वरत्वात् प्रसिद्धसाङ्ख्यस्य निरीश्वरत्वात्, तथा परमसाङ्ख्यस्य वैदिकत्वेनात्रोपादानसम्भवात् अन्यस्यावैदिकत्वेन तदसम्भवादिति भावेन तयोः सेश्वरत्वादौ प्रमाणमाह
<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये त्रयोदशोध्यायः ॥</div>


कथितमिति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C13_V35" data-block-id="bhashya-BGT_C13_V35">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C13_V35_B01" data-verse="BGT_C13_V35" data-block-id="BGT_C13_V35_B01">जीवानामचेतनप्रकृतेर्मोक्षं भूतप्रकृतिमोक्षम् ॥ ३५ ॥</div>


१३ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V35" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C13_V35" data-id="BGT_C13_V35_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">अध्यायार्थ उपसंह्रियते


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V14">
॥ क्षेत्रेति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् ।</span>
<span class="shloka-line">विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम्॥१४ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C18_V14
| id = BGT_C18_V14_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">अधिष्ठानपदस्यात्र विवक्षितमर्थमाह
तत्र भूतप्रकृतिमोक्षपदं तिरोहितार्थत्वाद् व्याचष्टे


अधिष्ठानमिति ॥
जीवानामिति ॥


१४ ॥</p>
मोक्षं मोक्षसाधनममानित्वमित्याद्युक्तम् ३५ ॥</p>
}}
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचतस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥</div></div></div></div></div></div>
</div>
<span id="gr-C14" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="चतुर्दशोऽध्यायः"></span>
</div>
== चतुर्दशोऽध्यायः ==
<div class="introduction" id="BGT_C14_I01" data-block-id="BGT_C14_I01" data-verse="BGT_C14">
<div class="introduction-line">साधनं प्राधान्येनोत्तरैरध्यायैर्वक्ति-</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V17">
<div class="introduction" id="BGT_C14_I02" data-block-id="BGT_C14_I02" data-verse="BGT_C14">
<div class="teeka-block">
<div class="introduction-line">क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगस्पष्टीकरणपूर्वकं त्रैगुण्यं विविच्य दर्शयति ।</div>
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">यस्य नाहङ्कृतो भावो बुदि्धर्यस्य न लिप्यते ।</span>
<span class="shloka-line">हत्वापि स इमाल्लोकान्न हन्ति न निबध्यते॥१७ ॥</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C18_V17
| id = BGT_C18_V17_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">तज्ज्ञानं स्तूयते ‘यस्य’ इति । एतच्च सर्वानहङ्कारादिमतां सममित्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय वचनान्तरेणैव व्याचष्टे
<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>


स्वातन्त्र्यमिति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C14_V01" data-block-id="BGT_C14_V01" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C14" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् ।</span><span class="shloka-line">यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिदि्धमितो गताः॥१ ॥</span></span></div>


आत्मन् आत्मनि ॥ लक्ष्म्यादेश्च स्वातन्त्र्यं वेत्तीत्यनुषज्यते । तदर्थं लोकहननार्थम् । तदर्थं जातत्वेनैवालं, किमीश्वरस्वातन्त्र्यादिज्ञानेनेत्यत आह
<div class="verse-block" id="BGT_C14_V02" data-block-id="BGT_C14_V02" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C14" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ।</span><span class="shloka-line">सर्गेपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च॥२ ॥</span></span></div>


अज्ञ इति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C14_V03" data-block-id="BGT_C14_V03" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C14" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम् ।</span><span class="shloka-line">सम्भवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत॥३ ॥</span></span></div>


लोकान् हन्ति चेदिति शेषः । तर्हि ज्ञानेनैवालं, किं तदर्थं जातत्वेनेत्यतः परोक्षापरोक्षज्ञानिनोरपि तदर्थमजातयोर्लोकहनेन विभागेन बाधकमाह
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C14_V03" data-block-id="bhashya-BGT_C14_V03">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C14_V03_B01" data-verse="BGT_C14_V03" data-block-id="BGT_C14_V03_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'योनिर्भार्या तथा स्थानं योनिः कारणमेव च''</span></span>इति शब्दनिर्णये । अत्र योनिर्भार्या 'तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम्'' इति वाक्यशेषात् ॥ ३ ॥</div>


अपरोक्षेति ॥
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C14_V03" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C14_V03" data-id="BGT_C14_V03_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><h4 class="gr-vyakhya-head">चतुर्दशोऽध्यायः</h4>
<p class="gr-vyakhya-para">हरिः ॐ॥ एतदध्यायप्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति


परोक्षज्ञस्तदर्थजातो यदि लोकान् हन्ति तर्हि किञ्चिद्दोषेण लिप्यत इत्यर्थः । अपरोक्षेत्युक्त्या ज्ञानं चापरोक्षमपेक्षितमिति सूचितम् । परोक्षज्ञानेन तदर्थं जातत्वेनैवालं, किमपरोक्षज्ञानेनेत्यतो वाऽऽह
॥ क्षेत्रेति ॥


परोक्षेति ॥
प्राधान्येनोत्तराध्यायैः साधनमेवोच्यते । तत्र बन्धप्रकारपरिज्ञान एव तन्मोक्षसाधनानुष्ठानं युज्यते । बन्धश्च त्रिगुणात्मकः । अतो ‘यावत्सञ्जायते’ इत्युक्तविवरणपूर्वकं त्रिगुणविकारस्थितिं तदत्ययोपायं च दर्शयत्यनेनाध्यायेनेति भावः । ‘कार्यते ह्यवशः कर्म’ इत्यादौ त्रैगुण्यस्य सङ्क्षेपेणोक्तत्वात् विविच्येत्युक्तम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">‘परं भूयः प्रवक्ष्यामि’ इति प्रतिज्ञातुच्यते ‘मम योनिः’ इति । तत्र योनिशब्दस्य कारणार्थत्वप्रतीतिनिरासाय भार्याद्यर्थत्वे प्रमाणमाह


अत्र तदर्थं जातइति ग्राह्यम् ।</p>
योनिरिति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">ननु सर्वेषामप्यस्वतन्त्रत्वेनाहन्तृत्वादस्यैव न हन्तीति किं विशिष्योच्यत इत्यत आह


अस्वातन्त्र्येति ॥
स्थानं


भावोऽस्य नास्तीत्यन्यस्य भावोऽस्तीति हेतोर्न हन्तीति विशेषो युक्त इति योज्यम् । न हन्तीत्युच्यत इत्यतो न पौनरुक्त्यम् ।</p>
गुह्यस्थानम् । अस्त्वेवं योनिशब्दो भार्याद्यनेकार्थः । प्रकृतः किमर्थ इत्यत आह
<p class="gr-vyakhya-para">ननु बुद्धेरलोपो नाम स्वातन्त्र्याभिमानपरित्यागः । अतः पुनरुक्तिरित्यत आह


बुद्धिरिति ॥
अत्रेति ॥


भवेदेवम्, ‘यस्य नाहङ्कृतो भावः’ ‘बुद्धिर्यस्य न लिप्यते’ इत्यनयोरर्थभेदो यदि स्वातन्त्र्याभिमानफलरागयोरुभयोरपि बन्धकत्वं स्यात् । तदेव कुत इत्यत आह
योनिशब्दस्यानेकार्थत्वात् कथमयमेवार्थ इत्यत आह


स्वातन्त्र्यमिति ॥
तस्मिन्निति ॥


१७ ॥</p>
३ ॥</p></div></div></div></div></div>
}}
<div class="verse-block" id="BGT_C14_V04" data-block-id="BGT_C14_V04" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C14" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः सम्भवन्ति याः ।</span><span class="shloka-line">तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता॥४ ॥</span></span></div>
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V18">
<div class="verse-block" id="BGT_C14_V05" data-block-id="BGT_C14_V05" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C14" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः ।</span><span class="shloka-line">निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम्॥५ ॥</span></span></div>
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना ।</span>
<span class="shloka-line">करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसङ्ग्रहः॥१८ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C18_V18
| id = BGT_C18_V18_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">‘दैवं चैव’ इतीश्वरस्य कर्मसु प्रेरकत्वमुक्तम् । तत्प्रेरणास्वरूपं निरूप्यते‘ज्ञानम्’ इति । तत्स्मृत्योपपादयति
<div class="verse-block" id="BGT_C14_V06" data-block-id="BGT_C14_V06" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C14" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम् ।</span><span class="shloka-line">सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ॥६ ॥</span></span></div>


सम्प्रेरयितुरिति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C14_V07" data-block-id="BGT_C14_V07" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C14" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">रजो रागात्मकं विदि्ध तृष्णासङ्गसमुद्भवम् ।</span><span class="shloka-line">तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम्॥७ ॥</span></span></div>


प्रेरणाया भगवद्धर्मत्वात् कथं ज्ञातृत्वादीत्यत आह
<div class="verse-block" id="BGT_C14_V08" data-block-id="BGT_C14_V08" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C14" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तमस्त्वज्ञानजं विदि्ध मोहनं सर्वदेहिनाम् ।</span><span class="shloka-line">प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत॥८ ॥</span></span></div>


सेति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C14_V09" data-block-id="BGT_C14_V09" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C14" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत ।</span><span class="shloka-line">ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे सञ्जयत्युत॥९ ॥</span></span></div>


प्रेरणाया ज्ञानादिरूपभगवत्स्वरूपत्वेन तथात्वमुपपद्यत इत्यर्थः ।</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C14_V10" data-block-id="BGT_C14_V10" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C14" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत ।</span><span class="shloka-line">रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा॥१० ॥</span></span></div>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रेरणायास्तदा तदा जायमानायाः कथं भगवत्स्वरूपत्वमित्यत आह


स्वरूपेणेति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C14_V11" data-block-id="BGT_C14_V11" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C14" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सर्वद्वारेषु देहेस्मिन्प्रकाश उपजायते ।</span><span class="shloka-line">ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्त्वमित्युत॥११ ॥</span></span></div>


न प्रेरणा तदा तदोत्पद्यते । किन्तु भगवत्स्वरूपतया सर्वदा विद्यमानैव व्यक्तिरूपेण जायते । अतो भगवत्स्वरूपत्वमुपपन्नमिति भावः।</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C14_V12" data-block-id="BGT_C14_V12" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C14" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा ।</span><span class="shloka-line">रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ॥१२ ॥</span></span></div>
<p class="gr-vyakhya-para">योऽयं प्रेरणाया व्यक्तिरूपो विशेषः सोऽपि नानित्य इति शङ्कनीयम् । तस्य नित्यप्रेरणारूपत्वेन सदा विद्यमानस्यैव विशेषतो जायमानत्वादित्याह


विशेषोऽपीति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C14_V13" data-block-id="BGT_C14_V13" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C14" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अप्रकाशोप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च ।</span><span class="shloka-line">तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन॥१३ ॥</span></span></div>


एवं विशेषस्यापि विशेषस्तस्यापीत्यनवस्था स्यादित्यत आह
<div class="verse-block" id="BGT_C14_V14" data-block-id="BGT_C14_V14" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C14" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् ।</span><span class="shloka-line">तदोत्तमविदां लोकानमलान् प्रतिपद्यते॥१४ ॥</span></span></div>


स्वनिर्वाहकतेति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C14_V15" data-block-id="BGT_C14_V15" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C14" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते ।</span><span class="shloka-line">तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते॥१५ ॥</span></span></div>


भवेदनवस्था, यदि प्रेरणाया भिन्नो विशेषस्तस्यापि तथेत्यङ्गीक्रियते । न चैवम् । सा प्रेरणा स्वरूपमेव स्वात्मानं विशेषतया विशेषितया निर्वहति । स विशेषोऽप्येवमित्यङ्गीकारादित्यर्थः । एतद् दृष्टान्तेनोपपादयति
<div class="verse-block" id="BGT_C14_V16" data-block-id="BGT_C14_V16" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C14" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम् ।</span><span class="shloka-line">रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम्॥१६ ॥</span></span></div>


विशिष्टवदिति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C14_V17" data-block-id="BGT_C14_V17" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C14" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सत्त्वात्सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च ।</span><span class="shloka-line">प्रमादमोहौ तमसो भवतोज्ञानमेव च॥१७ ॥</span></span></div>


तदेव विवृणोति
<div class="verse-block" id="BGT_C14_V18" data-block-id="BGT_C14_V18" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C14" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।</span><span class="shloka-line">जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः॥१८ ॥</span></span></div>


विशेष्यस्येति ॥
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C14_V18" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C14_V18" data-id="BGT_C14_V18_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">त्रैगुण्येति विविच्योक्ते सति तर्हि गुणा एव सर्वोत्तमाः, न तु ततोऽन्यः सर्वोत्तम इति शङ्का स्यात् । सा निराक्रियते


अस्ति तावद् विशेष्यविशिष्टयोरविप्रतिपन्नोऽभेदः । धर्मधर्मिभेदवादिनाऽपि तस्याङ्गीकृतत्वात् । न च विशेष्यविशिष्टयोर्निर्विशेषाभेदः । तथासति ज्ञातृदेवदत्तशब्दयोः पर्यायतापातात् । न च विशेषोऽपि निर्विशेषः । तथात्वे विशेषविशेषिशब्दपर्यायत्वापत्तेः । न चैवं विशेषस्यापि विशेषाङ्गीकारेणानवस्थाऽस्ति । विशेष्यवस्तुनस्तद्विशेषाणां च स्वनिर्वाहकत्वात् ।</p>
नान्यमिति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">एवमीश्वरप्रेरणाया विशेषस्तस्यापि विशेष इत्यङ्गीकारे न कश्चिद्दोष इति भावः । भवेदेतद्विशेष्यविशिष्टयोरभेदसिद्धौ, स एव कुत इत्यत आह


ज्ञातुरिति ॥
अत्र गुणानामेव कर्तृत्वं, नेश्वरस्यैत्यन्यथाप्रतीतिनिरसायाह


विशेष्यविशिष्टयोर्भेदानुभवाभावादभेदानुभवसद्भावाच्च न भेद इति भावः । विशेष्यविशिष्टयोरभेदेऽनुभवान्तरं च दर्शयति
एतेभ्य इति ॥


॥ पश्यामीति ॥
अज्ञस्यापि पुरुषत्वात् को विशेषो ज्ञानिन इत्यत आह


म इति विशेष्यमुच्यते । विशेषः समुत्थित इति तस्यैव विशिष्टत्वम् । विशेषणयुक्तं विशिष्टम् । तद्विशेषणं निरूपयति
अन्येति ॥


विशेषणमिति ॥
एवं योजनायां ‘मद्भावं सोऽधिगच्छति’ इति व्यर्थं स्यात् । वाक्यस्य तद्विनैव समाप्तत्वादित्यतः तत्सार्थक्यं दर्शयति


विशेषाख्यं यथा ‘वस्तुनोऽस्तित्वं’, ‘फलस्य नीलत्वम्’ इति । इतरदत्यन्तभिन्नं दण्डादि । तदुभयमपि विशेषणमिति कस्मादुच्यत इत्यत आह
॥ कथमिति ॥


विशेषमिति ॥
१९ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C14_V19" data-block-id="BGT_C14_V19" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C14" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टानुपश्यति ।</span><span class="shloka-line">गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोधिगच्छति॥१९ ॥</span></span></div>


अणयेत् गमयेत् ।</p>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C14_V19" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C14_V19" data-id="BGT_C14_V19_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">भगवति भावप्राप्तियोग्यस्यैव पुरुषत्वं ‘पुरुषत्वे वा विस्तरादात्मा’ इत्यादिश्रुतिसिद्धम् । प्रतीत एवार्थः किं न स्यादित्यतो ‘मम योनिः’ इत्यादि स्मृत्यैव व्याचष्टे
<p class="gr-vyakhya-para">ननु दण्डादिविशेषणं वस्तुनि दण्डत्वादिविशेषं गमयति, विशेषः किं गमयेदित्यत आह


विशेषेति ॥</p>
महालक्ष्मीरिति  ॥
<p class="gr-vyakhya-para">पूर्वोक्तकर्मकारणानि सङ्क्षिप्यात्रोच्यन्ते ‘कारणम्’ इति । तत्र कर्मसङ्ग्रहकथनं क्वोपयुज्यत इत्यतस्तदनूद्य मध्यमपदलोपिसमासोऽयमिति भावेन व्याचष्टे


सङ्ग्रह इति ॥
परा षड्भ्योऽधिका । सद्गुणत्वात् सत्, त्विष दीप्ताविति धातोः प्रभारूपत्वात् त्वमिति सत्त्वमित्यर्थः। सृष्ट्या हि रञ्जनं भवति । किमियं प्रसिद्धा पृथिवीदेवताऽसावित्यत आह


कथमधिष्ठानादिपञ्चकस्य करणादित्रित्वमित्यत आह
यदिति ॥


अधिष्ठानस्येति ॥
तमु ग्लपन इति धातुः । ग्लपनं संसारेण ग्लानिदानम् । अमुक्तिगा इत्यनेन ‘देहे देहिनम्’ इत्यस्यार्थ उक्तो भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">केषां का बन्धिकेत्यत आह


ननु पूर्वानुक्तकर्मणोऽत्र कथनात् कथं तेषामयं सङ्क्षेपः स्यादित्यत आह
सर्वानिति ॥


कर्मेति ॥
अनेन ‘तत्र सत्त्वम्’ इत्यादिना तारतम्येनोक्तबन्धत्रैविध्यस्य विषयः प्रदर्शितो भवति । एवमेतासां सर्वबन्धकत्वेनातिसामर्थ्यात् सर्वोत्तमत्वमिति न मन्तव्यमित्याह


१८ ॥</p>
एताभ्य इति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V19">
विष्णुं सर्वोत्तमत्वेन जानन्नेव यतो विमुच्यतेऽतः स एव पुरुषः । अतो नैताभ्यो विद्यते परः इति जानन् नृपशुरित्यर्थः ॥</p>
<div class="teeka-block">
<p class="gr-vyakhya-para">‘रजसस्तु फलं दुःखम्’ इत्यत्र दुःखशब्दः केवलदुःखार्थ इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः ।</span>
<span class="shloka-line">प्रोच्यते गुणसङ्ख्याने यथावच्छृणु तान्यपि॥१९ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C18_V19
| id = BGT_C18_V19_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">सात्त्विकज्ञानादिसाधनानुष्ठानाय गुणभेदा उच्यन्ते ‘ज्ञानम्’ इति । तत्र, गुणाः सङ्ख्यायन्तेऽस्मिन्निति गुणसङ्ख्यानपदेन प्रसिद्धसाङ्ख्यशास्त्रमुच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह
रजस इति ॥


एवमिति ॥
दुःखशब्दः कथं दुःखमिश्रसुखवाचीत्यत आह


प्रसिद्धसाङ्ख्यशास्त्रमेवात्र किं न स्यादित्यत एवमित्युक्तम् । एवं सर्वगतस्येश्वरस्य सर्वतो भेदादिविषयं ज्ञानं सात्त्विकमित्यादि गुणसङ्ख्याने प्रोच्यत इति ह्यत्रोच्यते । तच्च परमसाङ्ख्यशास्त्रग्रहण एवोपपद्यते, न निरीश्वरसाङ्ख्यग्रहण इति भावः ॥ १९ ॥</p>
दुःखमिति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V20">
अत्र केवलदुःखवाची किं न स्यादित्यतो रजसो मिश्रफलत्वे स्मृतिमाह
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते ।</span>
<span class="shloka-line">अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विदि्ध सात्त्विकम्॥२० ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C18_V20
| id = BGT_C18_V20_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">तत्र प्रतिज्ञातं ज्ञानत्रैविध्यमुच्यते ‘सर्व’ इति । तदप्रतीत्यादिनिरासाय स्मृत्यैव व्याचष्टे
कर्मण इति ॥


अस्तित्वादिति ॥
अज्ञानजमित्यनेन अज्ञानमिति व्याख्यातं भवति । तेन केवलदुःखस्य तमःफलत्वोक्तिश्चार्थान्तरे बाधिकेति सूचितं भवति ॥१६-१९ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C14_V20" data-block-id="BGT_C14_V20" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C14" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान् ।</span><span class="shloka-line">जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोमृतमश्नुते॥२० ॥</span></span></div>


पृथक्त्वेनेत्यन्तेन सर्वभूतेष्विति सप्तम्या अभिप्रायोऽप्युक्तो भवति । विष्णोरित्यादिना अविभक्तमित्युक्तार्थं भवति । तारतम्येनेत्यनेन विभक्तेष्विति द्वेधा व्याख्यातं भवति । अथ भूतशब्देन भवतीति जडं चोच्यत इत्यभिप्रेत्य विभक्तेष्वित्यस्यार्थ उच्यते
<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>


जडेभ्य इति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C14_V21" data-block-id="BGT_C14_V21" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C14" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कैर्लिङ्गैस्त्रीन् गुणानेतानतीतो भवति प्रभो ।</span><span class="shloka-line">किमाचारः कथं चैतांस्त्रीन् गुणानतिवर्तते॥२१ ॥</span></span></div>


तेभ्यो जडेभ्य इत्यनेन सप्तम्यर्थ उक्तो भवति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C14_V21" data-block-id="bhashya-BGT_C14_V21">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C14_V21_B01" data-verse="BGT_C14_V21" data-block-id="BGT_C14_V21_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahavishnu-id">एतेभ्यः सत्त्वादिगुणेभ्योन्यं कर्तारमीशं यदा पश्यति तदैवायं ना पुरुषः । अन्यथा पशुसमः । न केवलमन्यत्वेन पश्यन् ना तं कर्तारं विष्णुम् किन्तु गुणेभ्य उत्तमत्वेन च । कथं स एव ना ? यस्मात् 'मद्भावं सोधिगच्छति'' ।<br/>'महालक्ष्मीरिति परा भार्या नारायणस्य या ।<br/>प्रकृतिर्नाम सा ज्ञेया प्रकर्षेण करोति यत् ।<br/>तस्यास्तु त्रीणि रूपाणि सत्त्वं नाम रजस्तमः ।<br/>सृष्टिकाले विभज्यन्ते सत्त्वं श्रीः सद्गुणप्र(भा)दा ।<br/>रजो रञ्जनकर्तृत्वाद् भूः सा सृष्टिकरी यतः ।<br/>यदावेशादियं पृथ्वी भूमिरित्येव कथ्यते ।<br/>जीवानां ग्लपनाद् दुर्गा तम इत्येव कीर्तिता ।<br/>एताभिस्तिसृभिर्जीवाः सर्वे बद्धा अमुक्तिगाः ।<br/>सर्वान् बध्नन्ति सर्वाश्च तथापि तु विशेषतः ।<br/>श्रीर्देवबन्धिका नॄणां भूर्दैत्यानामथापरा ।<br/>एताभ्योन्यं परं चैव विष्णुं ज्ञात्वा विमुच्यते ।<br/>सामर्थ्यातिशयादासां नैताभ्यो विद्यते परः ।<br/>इति यावद् विजानाति तावत् तं नृपशुं विदुः ।<br/>तस्मादाभ्योधिकगुणो विष्णुर्ज्ञेयः सदैव च'' ॥</span></span> इति महाविष्णुपुराणे ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'रजसस्तु फलं दुःखम्'' इत्यत्र दुःखमिति दुःखमिश्रं सुखम्- 'दुखं दुरिति सम्प्रोक्तं खं नाम सुखमुच्यते'' ।</span></span> इति शब्दनिर्णये ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">'कर्मणो राजसस्योक्तं दुःखमिश्रं सुखं फलम् ।<br/>अज्ञानजं तामसस्य नित्यदुःखं फलं विदुः'' ।</span></span> इति स्कान्दे ॥१६-२१॥</div>


सम्यगिति ॥
</div>
<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>


विष्णुः सर्वोत्तमः जीवास्तदधीनज्ञानादिमन्तः, जडं तद्रहितमित्यतो विष्ण्वादीनां भेद इत्यर्थः । अनेनैकमित्युक्ताभिप्रायं भवति ॥ २० ॥</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C14_V22" data-block-id="BGT_C14_V22" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C14" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव ।</span><span class="shloka-line">न द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति॥२२ ॥</span></span></div>
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V21">
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C14_V22" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C14_V22" data-id="BGT_C14_V22_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">गुणात्ययोपायादिप्रश्नस्य परिहार उच्यते ‘प्रकाशम्’ इति । तत्र स्वस्मिन् प्रकाशं नेच्छति, स्वगतमोहं न द्वेष्टि, दुःखादिसाम्यं च स्पृहाद्यभावमात्रं, सर्वारम्भपरित्यागश्च सर्वत्रोदासीनत्वमित्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय प्रमाणान्तरेण तद्व्याचष्टे
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान् पृथग्विधान् ।</span>
<span class="shloka-line">वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विदि्ध राजसम्॥२१ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C18_V21
| id = BGT_C18_V21_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">विष्णोरित्यनेन पृथक्त्वेनेत्युक्ततात्पर्यं भवति । सात्त्विकज्ञानस्यापि विष्णोरन्यत्र यथार्थत्वेनोक्तत्वात् कथं राजसत्वमस्य स्यादित्यत आह
लोकेति ॥


यदीति ॥
पुरुषान्तरे स्थितं प्रकाशादि साधु न द्वेष्टि । तत्र मोहाद्यसाधु नेच्छतीत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">स्वस्य प्राप्तप्रकाशत्वान्मोहोज्झितत्वात् स्वस्मिन्नेव तदिच्छाद्यभावः किं न स्यादित्यत आह


मिश्रतत्त्ववित् सन्दिग्धतया भगवत्स्वरूपं जानन्नित्यर्थः । अन्यथेत्यनेन यत्तु इत्युक्तार्थं भवति । यत्किञ्चिदेकं कृत्स्नं जानातीति चादौ द्रष्टव्यम् । जानातीत्यन्तेन कार्ये कृत्स्नवत् सक्तमित्यस्य तात्पर्यमुक्तं भवति । कृत्स्नमकार्यत्वादिगुणपूर्णं ब्रह्म यथा विषयीकरोति तथेत्यर्थः । स एवेत्यनेन कार्ये कृत्स्नवत् सक्तमित्यस्य कृत्स्नपदमखिलजगद्विषयमङ्गीकृत्य अर्थान्तरमुक्तं भवति । एकेत्यनेन एकस्मिन् कार्ये कृत्स्नवत्सक्तमित्युक्ततात्पर्यं भवति । युक्तीत्यनेनाहैतुकमित्यस्य तात्पर्यमुक्तं भवति । साधकयुक्तिज्ञानाभावात् तज्ज्ञेयार्थस्य युक्तिराहित्याच्च तथा मन्यत इत्यर्थः । अल्पेत्यनेनाल्पमित्युक्तार्थं भवति । अल्पसम्यग्ज्ञान इत्यर्थः । भ्रान्तस्याप्यधिष्ठानादि विषयसम्यग्ज्ञानवत्त्वात् । अतत्त्वार्थमित्यनेनातत्त्वार्थवदित्युक्तार्थं भवति । यथावस्थिताकाराद् विपरीताकारमित्यर्थः ।
स्वयमिति ॥


तत्त्वार्थज्ञानवर्जनादिति ॥
मोहं द्वेष्टि चेति द्रष्टव्यम् । ‘तं चापि’ इत्यनेन ‘मां च’ इत्युक्तार्थं भवति । ‘सुखदुःखादि’ इत्यस्य विष्णुभक्तिपरित्यागे सुखस्य, अन्यथा दुःखस्य भावेऽपीत्यर्थः । ‘अर्थार्थम्’ इत्यादिना ‘समलोष्ठ’ इत्याद्युक्तार्थं भवति । ‘अवैष्णव’ इत्यनेन ‘सर्वारम्भ’ इत्युक्तार्थं भवति । ‘विष्णुं याति’ इत्यनेन ‘सगुणान्’ इत्यादेः तात्पर्यमुक्तं भवति ॥२२ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C14_V23" data-block-id="BGT_C14_V23" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C14" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते ।</span><span class="shloka-line">गुणा वर्तन्त इत्येव योवतिष्ठति नेङ्गते॥२३ ॥</span></span></div>


यथास्थिताकारज्ञानाभावादित्यर्थः ॥</p>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C14_V23" data-block-id="bhashya-BGT_C14_V23">
<p class="gr-vyakhya-para">ननु सर्वेषु भूतेषु पृथक्त्वेन यज्ज्ञानमित्येतदेव नानाभावान् पृथग्विधानित्युच्यते । अतः पुनरुक्तिदोष इत्यत आह
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C14_V23_B01" data-verse="BGT_C14_V23" data-block-id="BGT_C14_V23_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'लोकस्थितान् प्रकाशादीन् प्रायो न द्वेष्टि नेच्छति ।<br/>स्वयम्प्रकाशी मोहोज्झस्तथापि पुनरिच्छति ।<br/>विष्णौ प्रकाशं तं चैव नित्यभक्त्याभिसेवते ।<br/>सुखदुःखादिभावेपि विष्णुभक्तौ समः सदा ।<br/>अर्थार्थं वा प्रियार्थं वा निन्दादीनां भयादपि ।<br/>न विष्णुभक्तिह्रासोस्य किन्तु साम्यमथोन्नतिः ।<br/>अवैष्णवारम्भवर्जी विष्णुं याति न संशयः'' ॥ इति च ॥२२ ॥ उदासीनवदित्युक्तेश्च न केवलोदासीनत्वम् । नेङ्गते इत्युदासीनप्रवृत्ति-निषेधः । सर्वारम्भपरित्यागीति विशेषप्रयोजनापेक्षयापि न अवैष्णवारम्भः इति । 'इङ्गनं क्षणिकं कर्म दीर्घमारम्भ उच्यते''</span></span> इति शब्दनिर्णये ॥ २३ ॥</div>


पृथक्त्वेनेति ॥
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C14_V23" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C14_V23" data-id="BGT_C14_V23_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">इतश्च सर्वारम्भपरित्यागीति न केवलोदासीनत्वमुच्यते । ‘उदासीनवत्’ इति पूर्ववाक्ये केवलोदासीनत्वाभावस्योक्तेः । अन्यथोदासीन एवेत्युक्तिप्रसङ्गादित्याह


व्याख्यानव्याख्येयभावान्न पुनरुक्तिदोष इति भावः ।</p>
उदासीनवदिति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">ननु सर्वेषु भूतेषु पृथक्त्वाज्ञानविषयस्य सात्त्विकत्वेनोक्तत्वात् कथं राजसत्वमत्रोच्यत इत्यत आह


सर्वेति ॥
‘नेङ्गते’ इति पूर्ववाक्ये कर्माभावस्योक्तत्वात् कथं केवलोदासीनत्वाभाव इत्यत आह


न केवलं सर्वेषु भूतेषु पृथक्त्वविषयं सात्त्विकज्ञानमुक्तम् । किन्तु तद्गतेश्वरमपृथक्त्वेन सर्वोत्तमत्वेन च विषयीकुर्वत् । तदभावाद्भूतेषु पृथक्त्वविषयत्वेऽप्यस्य राजसत्वं युक्तमिति भावः । अनेन यदीति स्मृतिर्विवृता भवति ।</p>
नेङ्गत इति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">यत्तु ‘कृत्स्नवदेकस्मिन् कार्ये सक्तं ज्ञानं तदहैतुकम्, अतत्त्वार्थवदल्पज्ज्ञानयुक्तम्’ इति नियतमेव । अतः तदुक्तौ पुनरुक्तिरित्यत उक्तं विवृण्वन्नाह


एकस्येति ॥
‘नेङ्गते’ इति न सर्वप्रवृत्तिनिषेधः, किन्तु भगवदुदासीनप्रवृत्तिनिषेध एवेत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तर्हि ‘नेङ्गते’ इत्यनेनैव अवैष्णवकर्माकरणस्योक्तत्वात् ‘सर्वारम्भपरित्यागी’ इति पुनरुक्तिरित्यत आह । इति वक्तीति शेषः । ‘नेङ्गते’ इति सामान्योक्तिरिति द्रष्टव्यम् । ‘नेङ्गते’ इत्यल्पावैष्णवप्रवृत्त्यभाव उच्यते । ‘सर्वारम्भपरित्यागी’ इति दीर्घावैष्णवप्रवृत्त्यभाव उच्यत इत्यतश्च न पुनरुक्तिरिति भावेन इङ्गनारम्भशब्दयोरल्पमहत्कर्मार्थत्वे प्रमाणमाह


यस्य कस्यचिदेकस्य नास्तीत्यन्तमुक्तार्थविवरणम् । न पूर्वोक्तस्यैवाहैतुकत्वादिविशेषणानि विधीयन्ते, येन पुनरुक्तिः स्यात् । किन्त्वहैतुकत्वादीनां स्वयमेव तामसानामुक्तविशेषणयोगितया अतितामसत्वज्ञापनायोक्तविशेषणान्युच्यन्त इति भावः । सदसद्वैलक्षण्याद्यविद्यमानाकारकल्पनायुक्तमित्यर्थः । एवमेषां पदानां सामानाधिकरण्यमङ्गीकृत्यैव पुनरुक्तिं परिहृत्यानेकाधिकरणतयाऽपि तां परिहरति
इङ्गनमिति ॥


॥ एकस्मिन्निति ॥
२३ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C14_V24" data-block-id="BGT_C14_V24" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C14" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।</span><span class="shloka-line">तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः॥२४ ॥</span></span></div>


कार्ये सर्वं जगदिति, सक्तमेकस्मिन् कार्ये सर्वं जगदिति चैतानि पदानि योज्यानीति वा न पुनरुक्तिरिति सम्बध्यते । नन्वेवंविधज्ञानस्य क्वाप्यभावात् तस्य तामसत्वकथनं कथमित्यत आह
<div class="verse-block" id="BGT_C14_V25" data-block-id="BGT_C14_V25" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C14" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः ।</span><span class="shloka-line">सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते॥२५ ॥</span></span></div>


मायेति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C14_V26" data-block-id="BGT_C14_V26" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C14" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मां च योव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते ।</span><span class="shloka-line">स गुणान् समतीत्यैतान् ब्रह्मभूयाय कल्पते॥२६ ॥</span></span></div>


२१-२२ ॥</p>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C14_V26" data-block-id="bhashya-BGT_C14_V26">
}}
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C14_V26_B01" data-verse="BGT_C14_V26" data-block-id="BGT_C14_V26_B01">'लक्ष्म्यादिभिः कृतो बन्धो योनादिः पुरुषस्य तु ।
</div>
तमत्येतीह यो विद्वान् स विज्ञेयो गुणात्ययी'' ॥ इति च प्रवृत्ते ।
</div>
तत्कृतबन्धात्ययात् तदधिकविष्णुप्राप्तेश्च तदत्ययीत्युच्यते । यथा द्वारपालमतीत्य राजानं गच्छतीति । ब्रह्मणि भूयं ब्रह्मभूयम् । ब्रह्मेति प्रकृता महालक्ष्मीः 'अतीत्य त्रीणि रूपाणि महालक्ष्मीं प्रपद्यते ।
</div>
तया त्वनुगृहीतोसौ वैष्णवो विष्णुगो भवेत्'' ॥ इति च ॥२६ ॥</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V23">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम् ।</span>
<span class="shloka-line">अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्त्विकमुच्यते॥२३ ॥</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
<div class="verse-block" id="BGT_C14_V27" data-block-id="BGT_C14_V27" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C14" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च ।</span><span class="shloka-line">शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च॥२७ ॥</span></span></div>
| verse_id = BGT_C18_V23
| id = BGT_C18_V23_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">गुणभेदेन कर्मत्रैविध्यमुच्यते
<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे प्रकृतिगुणत्रयविभागयोगो नाम चतुर्दशोध्यायः ॥</div>


‘नियतम्’ इति ।
<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये चतुर्दशोध्यायः ॥</div>


तत्र नियतपदेन स्ववर्णाश्रमोचितमात्रमुच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C14_V27" data-block-id="bhashya-BGT_C14_V27">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C14_V27_B01" data-verse="BGT_C14_V27" data-block-id="BGT_C14_V27_B01">ब्रह्म प्राप्तो मत्प्राप्त (इव) एव भवतीत्याह- ब्रह्मणो हीति । मदवियोगात् तस्या अपि मत्स्थ एव भवतीत्यर्थः । तथापि प्राप्तिक्रमविवक्षया तदुक्तिः । एकान्तिकस्य सुखस्य मोक्षस्य ॥ २७ ॥</div>


मयीति ॥
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C14_V27" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C14_V27" data-id="BGT_C14_V27_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ननु गुणशब्देन श्रियादीनां विवक्षितत्वात् ‘सगुणान् समतीत्यैतान्’ इति तदत्ययः कथमुच्यते । अशक्यत्वादित्यत आह


विष्णोः सर्वोत्तमत्वज्ञानपूर्वकं तद्भक्त्या तदर्पणबुद्ध्या क्रियमाणमेव कर्म नियतमित्यत्रोच्यते । न तु स्ववर्णाश्रमोचितमात्रम् । कुतः ? ‘मयि सर्वाणि कर्माणि’ इति भगवत्सर्वोत्तमत्वज्ञानपूर्वकं तदर्पणबुध्द्या कर्मकरणं विधाय ‘ये मे मतमिदम्’ इति तस्य मोक्षसाधनत्वोक्तेः । ‘ये त्वेतत्’ इति तदकरणे प्रत्यवायस्य चोक्तेः । यत्करणे फलप्राप्तिः, यदकरणे प्रत्यवायः तस्यैव नियतत्वादिति भावः ।</p>
लक्ष्म्यादिभिरिति  ॥
<p class="gr-vyakhya-para">भवतु भगवदर्पणबुद्ध्या क्रियमाणं कर्म नियतम् । तस्य भगवत्सर्वोत्तमत्वज्ञानादिपूर्वकत्वं कुतः ‘मयि सर्वाणि कर्माणि’ इत्यत्र तदनुक्तेरित्यत आह


अध्यात्मेति ॥
लक्ष्मीति श्रीरुच्यते । स्मृत्युक्तार्थानुवादेनार्थान्तरं चाह


सर्वाधिके परमात्मनि चेतः अध्यात्मचेतः । अपेक्षिततया ज्ञायत इति सम्बद्ध्यते । भवेदेतत्, यद्यध्यात्मचेतसेति पदं भगवत्सर्वोत्तमत्वज्ञानार्थं स्यात् । तदेव कुत इत्यत आह
तदिति ॥


ये त्विति ॥
उभयत्र प्रयोगं दर्शयति


‘मयि सर्वाणि’ इति श्लोकार्थानुवादरूपे ‘ये तु सर्वाणि’ इत्यस्मिन् श्लोके ‘अध्यात्मचेतसा’ इति पदस्य ‘मत्पराः’ इत्यादिना भगवत्सर्वोत्तमत्वज्ञानतत्स्मरणाद्यर्थतया व्याख्यातत्वात् भवेदेवैतत्पदं तदर्थमिति भावः । अहं परः सर्वोत्तमो येषां ते मत्पराः । न च वाच्यमेतच्छ्लोकस्य तच्छ्लोकानुवादरूपत्वं कुत इति । ‘एवं सततयुक्ता ये’ इत्यर्जुनेन प्रागुक्तप्रकारानुवादेन पृष्टस्य भगवतस्तथैव परिहारोक्तेर्युक्तत्वात् । समाख्यावशाच्चैतच्छ्लोकार्थानुवादित्वं विज्ञायते ।</p>
॥ यथेति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">किमेतन्नियतत्वं कर्मण एव सात्त्विकत्वे प्रयोजकमुत ज्ञानादीनामपीत्यत आह


एवमिति ॥
यथा द्वारपालकृतबन्धात्ययेन गच्छन् द्वारपालमतीत्य राजानं गच्छतीत्युच्यते, यथा च यो राजानं गच्छति स द्वारपालमतीत्य गच्छतीत्युच्यते तथैवेत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">‘ब्रह्मभूयाय’ इत्यस्य ब्रह्मभावायेत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह


भगवदर्पणादिकं चात्र द्रष्टव्यम्  ॥ २३ ॥</p>
ब्रह्मेति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V26">
‘मम योनिर्महद्ब्रह्म’ इति महालक्ष्म्या एव ब्रह्मशब्देन प्रकृतत्वादत्रापि सैवोच्यत इत्यर्थः । प्रमाणान्तरसमाख्यानेनाप्येतत् साधयति
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">मुक्तसङ्गोनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः ।</span>
<span class="shloka-line">सिद्ध्यसिद्ध्योः निर्विकारः कर्ता सात्विक उच्यते॥२६ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C18_V26
| id = BGT_C18_V26_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">गुणभेदतः कर्तुस्त्रैविध्यमुच्यते ‘मुक्त’ इति । तत्र कर्ता चेदनहंवादीति कथमित्यत आह
अतीत्येति ॥


सर्वस्येति ॥
२६ ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">गुणातीतस्य भगवत्प्राप्त्याद्येव वक्तव्यम्, लक्ष्मीप्राप्तिः किमर्थमुच्यत इत्याशङ्कापरिहारत्वेन श्लोकमवतारयति


कर्ताऽप्यहमेव कर्तेति सात्त्विको न वदति । तेन स्वकर्तृत्वादेः सर्वस्य भगवदधीनतया निश्चितत्वादित्यर्थः ॥ २६ ॥</p>
ब्रह्म प्राप्त इति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V29">
लक्ष्मीर्भगवन्तमाश्रित्यैव वर्तत इत्येवात्रोच्यते, न तु लक्ष्मीप्राप्त्या भगवत्प्राप्तिः । येन तदुक्तिः सङ्गता स्यादित्यतोऽभिप्रायमाह
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृृणु ।</span>
<span class="shloka-line">प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनञ्जय॥२९ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C18_V29
| id = BGT_C18_V29_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">ननु सात्त्विकस्यापि प्राकृतत्वदीर्घसूत्रित्वयोः सद्भावात् कथं तत्तामसस्यैवोच्यत इत्यतः तत्पदद्वयार्थं स्मृत्यैव दर्शयति
मदिति ॥


॥ भगवदिति ॥
तत्स्थत्व इति शेषः । लक्ष्मीनारायणयोरवियोगश्चेद् गुणातीतो मामाप्नोतीत्येव वक्तव्यम् । किं परम्परोक्त्येत्यत आह


स्मरन्निति ॥
तथापीति ॥


चिन्तयन्नित्यर्थः । पश्चात् कुर्यामिति चिन्तनं सात्त्विकेऽपि सममित्यत आह
यद्यपि तयोरवियोगः । तथापि लक्ष्मीसमीपं प्राप्य तदनुज्ञया भगवत्प्राप्तिर्भवतीति परम्परोक्तिर्युक्तेत्यर्थः । ‘सुखस्यैवकान्तिकस्य’ इति तिरोहितार्थत्वाद्व्यायष्टे॥


प्राप्तेति ॥
एकान्तिकस्येति ॥


यस्य कर्मणो यः कालो विहितः तस्मिन् काले प्राप्तेऽपि पश्चात् कुर्यामिति चिन्तयन् दीर्घसूत्रीत्यर्थः । अनेन अलसादप्यस्य वैलक्षण्यं सूचितम् । सः प्राप्तकालं कर्म उदास्त एवेति ।</p>
एकमेवास्मादधिकमिति गणनेऽन्ते स्थितमेकान्तिकम् । तत्तु मोक्ष एवेति भावः ॥ २७ ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वेवं चेद्दीर्घसूत्रितः स्तब्धादीनां उत्कृष्टत्वात् कथं तामसतया सह गणनमित्यत प्रमाणवाक्येनैव तामसेष्वेव तान् विभज्याह
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥</div></div></div></div></div></div>
<span id="gr-C15" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="पञ्चदशोऽध्यायः"></span>
== पञ्चदशोऽध्यायः ==
<div class="introduction" id="BGT_C15_I01" data-block-id="BGT_C15_I01" data-verse="BGT_C15">
<div class="introduction-line">संसारस्वरूपतदत्ययोपायविज्ञानान्यस्मिन्नध्याये दर्शयति-</div>
</div>


अलस इति ॥
<div class="introduction" id="BGT_C15_I02" data-block-id="BGT_C15_I02" data-verse="BGT_C15">
<div class="introduction-line">त्रयोदशोक्तं विविच्य दर्शयति-</div>
</div>


अयुक्तो भगवदर्पणादियोगरहितः । स्तब्धोऽहंमानात्मसम्भावनया क्वाप्यनतः । नैकृतिको नीचकर्मा । शठो गूढद्वेषी । त्रिविधतामसानां फलमाह
<blockquote class="uvaaca">श्री भगवानुवाच</blockquote>


दुर्नरत्वमिति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C15_V01" data-block-id="BGT_C15_V01" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C15" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ऊर्ध्वमूलमधःशाखं अश्वत्थं प्राहुरव्ययम् ।</span><span class="shloka-line">छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ॥१ ॥</span></span></div>


२९ ॥</p>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C15_V01" data-block-id="bhashya-BGT_C15_V01">
}}
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C15_V01_B01" data-verse="BGT_C15_V01" data-block-id="BGT_C15_V01_B01">'पृथङ्ग् मूलं हरिस्त्वस्य जगद्वृक्षस्य भूमिवत् ।
</div>
सत्त्वादियुक्ते चिदचित्प्रकृती मूलभागवत् ।
</div>
अत्रापि चिदचिद्योगो वृक्षवत् सम्प्रकीर्तितः ।
</div>
पृथिवीदेवतावत् तद्धरिर्मृद्वदचेतना ।
उत्तमत्वात्तु मूलानामूर्ध्वमूलस्त्वयं स्मृऽतः ।
नीचास्ततो महदहम्बुद्धयो भूतसंयुताः ।
शाखाश्छन्दांसि पर्णानि काममोक्षफले ह्यतः'' ॥१ ॥</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V35">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च ।</span>
<span class="shloka-line">न विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी॥३५ ॥</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C15_V01" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C15_V01" data-id="BGT_C15_V01_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><h4 class="gr-vyakhya-head">पञ्चदशोऽध्यायः</h4>
| verse_id = BGT_C18_V35
<p class="gr-vyakhya-para">एतदध्यायप्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति
| id = BGT_C18_V35_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">‘बुद्धेः’ इति प्रतिज्ञातमुच्यते ‘प्रवृत्तिम्’ इति । तत्र ‘यया धर्ममधर्मम्’ इत्युक्तबुद्ध्योरेकप्रकारत्वात् कथं राजसतामसत्वमित्यतः तद्विभागं वाक्यान्तरेण दर्शयति
॥ त्रयोदशेति ॥


॥ किञ्चिदिति ॥
यत् त्रयोदशाध्याये जगत्स्वरूपं वर्णितं तदस्मिन्नध्याये विविच्य दर्शयति । तस्यैव संसाररूपत्वात् । संसारं जिहासता तत्स्वरूपस्य ज्ञातव्यत्वात् । यश्च तत्र संसारात्ययोपायो निरूपितस्तं चात्र दर्शयतीत्यर्थः । तत्राप्रतिपत्त्यन्यथाप्रतिपत्तिनिरासाय श्रुत्यैवाध्यायो व्याख्यायते


अनेन ‘अयथावत् ’ इति नियमेन यथावन्नेत्युक्तं भवति । ‘योगेन’ इति उपायबलेनेत्यल्पार्थप्रतीतिनिरासाय तद् वाक्यान्तरेण व्याचष्टे
॥ पृथगिति ॥


वैष्णव इति ॥
तत्रोर्ध्वमूलमित्यस्यार्थः पृथगिति । जगद्वृक्षस्य हरिर्मूलं चेत्तर्हि तस्य जगदेकदेशत्वं स्यादित्यतः ‘पृथक्’ इत्युक्तम् । यथा प्रसिद्धस्य वृक्षस्य भूमिरतदेकदेशत्वेन मूलं तथैवेत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रकारान्तरेणोर्ध्वमूलत्वं दर्शयति


अनेन योगेन युक्त्येति पूरितं भवति ।</p>
॥ सत्त्वादीति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">धृतिश्चेद् व्यभिचारशून्यैवातोऽव्यभिचारिण्येति विशिष्यास्या एव किमुच्यत इत्यत आह


विहितेति ॥
मूलभागवदिति ॥


न चात्राव्यभिचारित्वमस्खलितत्वमिति भावः ।यया स्वप्नमित्युक्तमात्रं यया न मुञ्चति सा तामसीति प्रतीतिनिरासायाह
प्रसिद्धवृक्षस्यैकदेशभूतमूलवन्मूलमित्यर्थः । ‘सत्त्वादियुक्ते’ इत्यनेन त्रिमूलो जगद्वृक्ष इत्युक्तं भवति । ‘गुणप्रवृद्धा’ इत्यस्य तात्पर्यं चोक्तं भवति । मूलैर्हि शाखा प्रवर्धन्ते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु जगतोऽचेतनत्वादचेतनप्रकृतेरेव एतन्मूलत्वं, न चेतनप्रकृतेरित्यत आह


स्वप्नमिति ॥
अत्रापीति ॥


सर्वनिषिद्धं भगवद्द्वेषादि । भगवद्द्वेषादेः वृद्धनिषिद्धत्वेन तामसत्वात् तद्विषयधृतेरपि तामसत्वमिति भावः । वृद्धनिषिद्धत्वेऽपि कुतस्तामसत्वमित्यत आह
यदि हरिर्भूमिवन्मूलं तर्हि तस्य जगद्रूपेण परिणामः स्यात् । भूम्यंशानां लोके परिणामित्वदर्शनादित्यत आह


तदिति ॥</p>
पृथिवीति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">ननु भगवद्द्वेषादेः कैश्चन वृद्धैर्विहितत्वात् कथं तन्निन्दितत्वमित्यत आह


महात्मान इति ॥
तत्तत्र जगद्वृक्षे हरिः प्रसिद्धवृक्षस्य पृथिवीदेवतावन्निमित्तत्वेनैव मूलम्, न तु मृद्वदुपादानतयेत्यर्थः । तर्हि मृद्वत्परिणामितया मूलं किमित्यत आह


ये भगवद्द्वेषादिविधायका न ते वृद्धाः, किन्तु भगवन्तं भजन्त एव । तथोक्तत्वादित्यर्थः ॥ ३५ ॥</p>
मृद्वदिति ॥
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V37">
अचेतना अचेतनप्रकृतिः । एवं चेज्जगद्वृक्षो विष्ण्वादिमूलः स्यात्, ऊर्ध्वमूलः कथमित्यत आह
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">यत्तदग्रे विषमिव परिणामेमृतोपमम् ।</span>
<span class="shloka-line">तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तमात्मबुदि्धप्रसादजम्॥३७ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C18_V37
| id = BGT_C18_V37_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">‘सुखम्’ इति प्रतिज्ञातमुच्यते
उत्तमत्वादिति ॥


‘अभ्यासात्’ इति ।
विष्णोः सर्वोत्तमत्वात्, श्रियः परतन्त्रेषूत्तमत्वात्,अचित्प्रकृतेरचेतनेषूत्तमत्वाद् ऊर्ध्वान्युत्तमानि विष्ण्वादिमूलानि यस्यासावूर्ध्वमूल इत्यर्थः । ‘अधःशाखम्’ इत्यस्यार्थो नीचा इति । अधो भगवदपेक्षया नीचा महदादयः शाखा यस्यासावधः शाख इत्यर्थः । जगद्वृक्षस्येति सम्बध्यते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">छन्दसां पर्णत्वमुपपादयति


तत्र ‘आत्मबुद्धिप्रसादजम्’ इत्यस्य स्वमनःप्रसादजमित्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय स्मृत्यैवार्थमाह
कामेति ॥


विष्णोरिति ॥
लोके पर्णोत्पत्त्यनन्तरमेव फलदर्शनादत्रापि फलहेतुत्वाच्छन्दसां पर्णत्वमिति भावः । अनेन धर्मार्थयोः काममोक्षार्थत्वात् काममोक्षाख्यद्विफलो जगद्वृक्ष इत्युक्तं भवति ॥ १ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C15_V02" data-block-id="BGT_C15_V02" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C15" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः ।</span><span class="shloka-line">अधश्च मूलान्यनुसन्ततानि कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके ॥ २ ॥</span></span></div>


जातमिति शेषः । मनःप्रसादो नाम मनसः स्वतोऽपि प्रायो विषयागतिः ॥ ३७ ॥</p>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C15_V02" data-block-id="bhashya-BGT_C15_V02">
}}
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C15_V02_B01" data-verse="BGT_C15_V02" data-block-id="BGT_C15_V02_B01">कारणेषु स्थितं कार्यं व्याप्तं कार्येषु कारणम् ।
</div>
अन्योन्यसंयुताः शाखाः मूलानि च सदैव तु ।
</div>
विषयाः दर्शनीयत्वात् प्रवालसदृशाः मताः ॥२ ॥</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V41">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परन्तप ।</span>
<span class="shloka-line">कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः॥४१ ॥</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C15_V02" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C15_V02" data-id="BGT_C15_V02_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">अधश्चोर्ध्वं चेत्यस्यार्थः
| verse_id = BGT_C18_V41
| id = BGT_C18_V41_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">सर्वजीवानामपि गुणतस्त्रैविध्यमुच्यते‘न तत्’ इति । तत्र सत्त्वस्यापि गुणविशेषत्वात् कथं गुणबद्धत्वमुच्यत इत्यत आह
अन्योन्येति ॥


सत्त्वमिति ॥
अनेनाधोभूताः शाखा ऊर्ध्वमूलेषु प्रसृताः, मूलानि चाधः शाखासु सन्ततानीत्युक्तं भवति । तस्योपपादनम्


ननु गुणातीतं सत्त्वं नास्तीत्येतावता पूर्णत्वात् पृथिव्यां दिवीति विशेषोक्तिः किमर्थेत्यत आह
कारणेष्विति ॥


मुक्तानामिति ॥
कारणेषु कार्यस्य स्थितत्वाच्छाखानां मूलेषु प्रसृतिर्युज्यते । कार्येषु कारणस्य व्याप्तत्वान्मूलानां शाखासु सन्ततिर्युक्तेत्यर्थः ॥ २ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C15_V03" data-block-id="BGT_C15_V03" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C15" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिर्न च सम्प्रतिष्ठा ।</span><span class="shloka-line">अश्वत्थमेनं सुविरूढमूल- मसङ्गशस्रेण दृढेन छित्त्वा॥ ३ ॥</span></span></div>


मुक्तानां गुणबद्धत्वाभावात् गुणातीतं सत्त्वं नास्तीत्युक्ते तेषामपि तत्प्रसक्तेस्तद्व्यावृत्त्यर्थं पृथिव्यामित्यादिविशेषोक्तिर्युक्तेत्यर्थः ।</p>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C15_V03" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C15_V03" data-id="BGT_C15_V03_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">वृक्षमात्रसाम्यस्योक्तत्वात् ‘अश्वत्थं प्राहुः’ इत्यादावश्वत्थोक्तिः कथमित्यत आह
<p class="gr-vyakhya-para">‘इमान् लोकान् कामान्नी कामरूप्यनुसञ्चरन्’ इत्यादेः मुक्तानामपि पृथिव्यादौ सञ्चरणात् कथमनेन तद्व्यावृत्तिरित्याशङ्कां परिहरन् वाक्यान्तरेण जीवानुगुणभेदतो बहुधा विभज्य दर्शयति


॥ यथेष्टमिति ॥
जगदिति ॥


तद्गतदोषसम्बन्धाभावादिति शेषः । अतो भूम्यादिस्था एव गुणबद्धा इत्युक्ते तद्व्यावृत्तिः सिद्ध्यतीति चात्र द्रष्टव्यम् । अमुक्ताः कथं गुणबद्धा इत्यतस्तद्विभज्याह
अश्ववत् स्थितोऽश्वत्थ इत्यर्थः । चञ्चलश्चेत् किं सर्वात्मनोच्छिद्यत इत्यत आह


नरेति ॥
अव्यय इति ॥


सात्त्विकराजसतामसास्त्रिविधा जीवाः । तेषु तामसाः त्रिविधाः । त उच्यन्ते ‘नराधमाः’ इति । तत्र तामसेषु तामसभेदमुक्त्वा राजसान् सामान्येनाह
किमतो यद्येवं जगद्वृक्ष इत्यत आह


राजसा इति ॥
स्वशक्तीति ॥


नरा उत्तमा मध्यमा अधमाश्चेति । तेऽपि त्रिविधाः । तत्र भगवता विप्रादिपुल्कसान्ताः राजससात्त्विकाः ।</p>
सङ्गराहित्यसहितज्ञानासिनेत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">वर्णभेदेन तेष्वप्यनेकविधतामाह
<p class="gr-vyakhya-para">अस्य विष्णोः पृथक्त्वमेव कुतः? तज्ज्ञानेन च किमित्यत उक्तं विवृण्वन्नाह


तत्रेति ॥
अव्यक्तादीति ॥


तेषु राजससात्त्विकेषु विप्रेष्वप्याश्रमभेदेन अनेकविधतामाह
‘नेति नेति’ इत्यादेः पृथक्त्वज्ञानेन च भगवन्मार्गणं भवति । जगतो भगवद्वैलक्षण्ये ज्ञाते हि तत्स्वरूपं ज्ञातुं शक्यत इति भावः । अनेन ‘अश्वत्थमेनम्’ इत्युक्तार्थं भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">को जगद्वृक्षच्छेदनोपाय इत्यत आह


तत्रस्थेति ॥
तमेवेति ॥


राजससात्त्विकसात्त्विकेषु शुद्धसात्त्विका इत्यर्थः । परमहंसाः शिखायज्ञोपवीतहीना एकदण्डिनः । यज्ञोपवीतवान् एकदण्डी शिखारहितो हंसः । त्रिदण्डी शिखायज्ञोपवीतवान् ग्रामैकरात्रिः बहूदः ।  त्रिदण्डी शिखायज्ञपवीतवान् यावज्जीवं पुत्रदत्तान्नादः कुटीचकः । अधिकं क्रमादिति सम्बध्यते । तत् परमहंसानामपि समं किमित्यत आह
अनेन ‘तमेव’ इति विवृतं भवति । वृक्षच्छेदनार्थमिति शेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु जगद्वृक्षच्छेदो ब्रह्मादिप्रतिपत्त्याऽपि भवति । अतः ‘तमेव’ इति किमवधर्यत इत्यत आह


धर्मा इति ॥
यदिति ॥


शमो दम इत्यादौ ब्राह्मकर्मतयोक्ता इत्यर्थः । कर्मबाहुल्याद् हंसादीनां राजसत्वे देवादीनामपि तद्भावाद् राजसत्वं स्यादित्यत आह
ब्रह्मादीनां भगवदंशाभासत्वेनासमर्थत्वाज्जगद्वृक्षच्छेदाय भगवन्तमेव प्रपद्येतेत्याशयः ॥ ३-४ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C15_V04" data-block-id="BGT_C15_V04" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C15" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ततः परं तत्परिमार्गितव्यं यस्मिन् गता न निवर्तन्ति भूयः ।</span><span class="shloka-line">तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी॥ ४ ॥</span></span></div>


देवादेरिति  ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C15_V04" data-block-id="bhashya-BGT_C15_V04">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C15_V04_B01" data-verse="BGT_C15_V04" data-block-id="BGT_C15_V04_B01">जगद्वृक्षोयमश्वत्थो ह्यश्ववच्चञ्चलात्मकः ।
अव्ययोयं प्रवाहेण स्वस(क्ति)क्तज्ञानहेतिना ।
विष्णोः सम्यक् पृथग्दृष्टिनामच्छेदनभाक् सदा ।
अव्यक्तादिसमस्तं तु नेति नेत्यादिवाक्यतः ।
बोधेनैव पृथग् विष्णोः कृत्वा मृग्यः स केशवः ।
तमेवाद्यं प्रपद्येत यदंशाभासको ह्ययम् ।
जीवराशिः समस्तोपि ब्रह्मरुद्रेन्द्रपूर्वकः ॥ ३-४ ॥</div>


कुतो नेत्यत आह
</div>
<div class="verse-block" id="BGT_C15_V05" data-block-id="BGT_C15_V05" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C15" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः ।</span><span class="shloka-line">द्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुःखसञ्ज्ञै- र्गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत्॥ ५ ॥</span></span></div>


न हीति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C15_V06" data-block-id="BGT_C15_V06" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C15" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः ।</span><span class="shloka-line">यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम॥६ ॥</span></span></div>


कर्मणा मनश्चलतु मा वा, तथाप्यस्ति तावद् बहुलं कर्म । अतो हंसादिवद्राजसत्वमेव देवादेरित्यत आह
<div class="verse-block" id="BGT_C15_V07" data-block-id="BGT_C15_V07" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C15" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः ।</span><span class="shloka-line">मनःषष्ठानींद्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति॥७ ॥</span></span></div>


अन्येषामिति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C15_V07" data-block-id="bhashya-BGT_C15_V07">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C15_V07_B01" data-verse="BGT_C15_V07" data-block-id="BGT_C15_V07_B01">किञ्चित् सादृश्यमात्रेण भिन्नोप्यंश इवोच्यते ।
ईश्वरस्तु यदा त्वस्य शरीरं विशति प्रभुः ।
मनःपष्ठानींद्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति ॥ शब्दादीन् प्रति ... ॥ ७ ॥</div>


न हंसादिष्वपि कर्म स्वरूपत एव रजोऽनुमापकम् । किन्तु चित्तचलनहेतुत्वेनैव । देवादिकर्मणस्तु तदभावान्न राजसत्वे लिङ्गत्वमिति भावः ।</p>
</div>
<p class="gr-vyakhya-para">कर्मणः स्वरूपत एव रजोऽनुमापकत्वं किं न स्यादित्यत आह
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C15_V07" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C15_V07" data-id="BGT_C15_V07_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">अंश एव किं न स्यादिति चेन्न । भिन्नत्वात् । तर्ह्यंशाभासोऽपि कथमित्यत आह


यदीति ॥
किञ्चिदिति ॥


भगवत्स्मरणहेतुकर्मणः सत्त्वानुमापकत्वदर्शनान्न कर्म स्वरूपत एव राजसत्वानुमापकमिति भावः । अत एव प्रायः स्यादित्युक्तम् ।</p>
अनेन ‘ममैव’ इत्युक्तार्थं भवति । किञ्च जीवस्य विषयान् प्रतीन्द्रियप्रेरणादिकमपीश्वराधीनमिति तत्प्रपत्तिर्जगद्वृक्षच्छेदनोपाय इति भावेन भगवन्महिमानं दर्शयति
<p class="gr-vyakhya-para">परमहंसादर्वाग् गृहस्थान्तानां यत् क्रमेण कर्मबाहुल्यमुक्तं तल्लेशतो विभज्य दर्शयति


॥ धर्मेति ॥
॥ ईश्वर इति ॥


हंसादिषु कर्मबाहुल्यक्रमोऽन्यतो द्रष्टव्यः । चतुर्विधयतितो ब्रह्मचारिणः समिदादिच्छेदनमग्निपूजा श्राद्धकरणमिति विशेषः । ब्रह्मचारितो गृहस्थस्य दारसङ्ग्रहो विशेषः। अपत्यानुत्पादनं, ग्रामभववस्तुसेवाभावः, पश्वहिंसेति गृहस्थाद् वनस्थस्य विशेष इत्यर्थः । ग्राम्यसंत्यागोक्त्या वनस्थस्य ब्रह्मचारितोऽपि कर्माल्पत्वमुक्तं भवति । इतरत् स्वोचितं यज्ञादि ।</p>
प्रकृतिस्थानि शरीरस्थानि । अनेन ‘मनःषष्ठानि’ इत्युक्तार्थं भवति ॥ ७ ॥</p></div></div></div></div></div>
<p class="gr-vyakhya-para">राजससात्त्विकेषु भागवतेषु वर्णभेदेनानेकप्रकारेषु विप्रस्वरूपमुक्तम् । क्षत्रियादिस्वरूपं राजसराजसादिस्वरूपं च वाक्यान्तरेण दर्शयति
<div class="verse-block" id="BGT_C15_V08" data-block-id="BGT_C15_V08" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C15" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः ।</span><span class="shloka-line">गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात्॥८ ॥</span></span></div>


॥ सात्त्विका इति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C15_V08" data-block-id="bhashya-BGT_C15_V08">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C15_V08_B01" data-verse="BGT_C15_V08" data-block-id="BGT_C15_V08_B01">... अथ यदा जीवमादाय यात्यतः ।
गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात् ॥८ ॥</div>


राजससात्त्विकेष्विति द्रष्टव्यम् ।
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C15_V08" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C15_V08" data-id="BGT_C15_V08_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘अथ’ इत्यनेन ‘यच्चापि’ इत्युक्तार्थं भवति ॥८ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C15_V09" data-block-id="BGT_C15_V09" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C15" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च ।</span><span class="shloka-line">अधिष्ठाय मनश्चायं विषयानुपसेवते॥९ ॥</span></span></div>


सत्त्वराजसा इति ॥
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C15_V09" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C15_V09" data-id="BGT_C15_V09_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">अतः शरीरतः । ‘भुङ्क्ते’ इत्यनेन ‘श्रोत्रम्’ इत्यस्यार्थ उक्तो भवति । ‘शुभान्’ इत्यनेन ‘गुणान्वितम्’ इत्युक्तार्थं भवति । ईश्वरस्य पूर्णानन्दत्वात् किं विषयभोगेनेत्यत आह


समसत्त्वराजसा इत्यर्थः ।
पूर्णेति ॥


अतिस्वल्पसत्त्वाधिक्येनेति ॥
९ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C15_V10" data-block-id="BGT_C15_V10" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C15" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">उत्क्रामन्तं स्थितं वापि भुञ्जानं वा गुणान्वितम् ।</span><span class="shloka-line">विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः॥१० ॥</span></span></div>


तमसोऽप्यतिस्वल्पतया सत्त्वमधिकं यथा तथेत्यर्थः ।</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C15_V11" data-block-id="BGT_C15_V11" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C15" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् ।</span><span class="shloka-line">यतन्तोप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः॥११ ॥</span></span></div>
<p class="gr-vyakhya-para">क्षत्रियादिमात्रस्यैवं स्थितिः किमित्यत आह


य इति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C15_V12" data-block-id="BGT_C15_V12" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C15" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यदादित्यगतं तेजो जगद् भासयतेखिलम् ।</span><span class="shloka-line">यच्चन्द्रमासि यच्चाग्नौ तत्तेजो विदि्ध मामकम्॥१२ ॥</span></span></div>


वर्णबाह्या भागवताश्चेत् किमित्यत आह
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C15_V12" data-block-id="bhashya-BGT_C15_V12">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C15_V12_B01" data-verse="BGT_C15_V12" data-block-id="BGT_C15_V12_B01">भुङ्क्ते हरिः शुभान् भोगानिंद्रियेषु व्यवस्थितः ।
पूर्णानन्दोपि भगवान् क्रीडया भुङ्क्त एव तु ॥ ९-१२ ॥</div>


सत्त्वेति ॥
</div>
<div class="verse-block" id="BGT_C15_V13" data-block-id="BGT_C15_V13" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C15" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा ।</span><span class="shloka-line">पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः॥१३ ॥</span></span></div>


यः पुल्कसोऽपि भागवतोऽसौ राजसेष्वपि सत्त्वाधिक इत्यर्थः ।</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C15_V14" data-block-id="BGT_C15_V14" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C15" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः ।</span><span class="shloka-line">प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम्॥१४ ॥</span></span></div>
<p class="gr-vyakhya-para">राजससात्त्विकानुक्त्वा राजसराजसानाह


त्रैविद्येति ॥
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C15_V14" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C15_V14" data-id="BGT_C15_V14_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">उपजीव्यतया विश्वनरसम्बन्धी वैश्वानर इत्यर्थः ॥ १४ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C15_V15" data-block-id="BGT_C15_V15" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C15" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सर्वस्य चाहं हृदि संनिविष्टो मत्तः स्मृऽतिर्ज्ञानमपोहनं च ।</span><span class="shloka-line">वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम्॥ १५ ॥</span></span></div>


कालतो भागवतान् जायमानान् व्यवच्छिनत्ति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C15_V16" data-block-id="BGT_C15_V16" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C15" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।</span><span class="shloka-line">क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोक्षर उच्यते॥१६ ॥</span></span></div>


त्रैविद्यमात्रा इति ॥
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C15_V16" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C15_V16" data-id="BGT_C15_V16_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">क्षरणं विनाशः । क्षर विनाशसन्ततदानयोरिति धातोः । अत्रात्मपदप्रयोगेण ‘द्वाविमौ पुरुषौ’ इति पुरुषशब्दः चेतनार्थ इत्युक्तं भवति । ततश्च न श्रियः पुरुषत्वविरोधः ॥ १६ ॥</p>
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥</div></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C15_V17" data-block-id="BGT_C15_V17" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C15" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।</span><span class="shloka-line">यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः॥१७ ॥</span></span></div>


सर्वाधिक्य इति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C15_V18" data-block-id="BGT_C15_V18" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C15" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यस्मात्क्षरमतीतोहमक्षरादपि चोत्तमः ।</span><span class="shloka-line">अतोस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः॥१८ ॥</span></span></div>


सर्वप्रकारेणाधिक्ये इति गमयितव्यम् ।</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C15_V19" data-block-id="BGT_C15_V19" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C15" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यो मामेवमसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।</span><span class="shloka-line">स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत॥१९ ॥</span></span></div>
<p class="gr-vyakhya-para">सात्त्विकप्रभेदमाह


पितृगन्धर्वेति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C15_V20" data-block-id="BGT_C15_V20" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C15" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयानघ ।</span><span class="shloka-line">एतद्बुद्ध्वा बुदि्धमान् स्यात्कृतकृत्यश्च भारत॥२० ॥</span></span></div>


श्रेष्टा एवेत्यनेन पितृगन्धर्वपूर्वकाः सात्त्विकतामसाः, मुनयः सात्त्विकराजसाः, देवा सात्त्विकसात्त्विका इत्युच्यन्ते ।</p>
<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे पुराणपुुरुषोत्तमयोगो नाम पञ्चदशोध्यायः ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">देवान् विभज्याह


देवा इति ॥
<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये पञ्चदशोध्यायः ॥</div>


क्रमोत्तरा इति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C15_V20" data-block-id="bhashya-BGT_C15_V20">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C15_V20_B01" data-verse="BGT_C15_V20" data-block-id="BGT_C15_V20_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narayanashruthi-id">सौम्यत्वात् सोमनामासौ सोममण्डलगः सदा ।<br/>स एवाग्निस्थितो विष्णुः नाम्ना वैश्वानरः सदा ।<br/>सर्वेषां स नराणां यदुपजीव्यः सदैव च ।<br/>स एव व्यासरूपेण वेदान्तकृदुदाहृतः ।<br/>ब्रह्मरुद्रादयः सर्वे शरीरक्षरणात् क्षराः ।<br/>श्रीरक्षरात्मेत्युदिता नित्यचिद्देहका यतः ।<br/>चेतनाचेतनस्यास्य राशेः संस्थापकत्वतः ।<br/>कूटस्थ आत्मा सा ज्ञेया परमात्मा हरिः स्वयम् ।<br/>'क्षराक्षरात्मनोर्यस्मादुत्तमः स सदानयोः ।<br/>पुरुषोत्तमनाम्नातः प्रसिद्धो लोकवेदयोः'' ॥</span></span> इति नारायणश्रुतिः ।॥ १३-२० ॥</div>


सात्त्विकसात्त्विकेषु बृहस्पत्यादयस्तामसाः, इन्द्रो राजसो, ब्रह्मादिरुद्रावसानाः सात्त्विका इत्युच्यन्ते । विरिञ्चादीन् विभज्याह
</div>
<span id="gr-C16" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="षोडशोऽध्यायः"></span>
== षोडशोऽध्यायः ==
<div class="introduction" id="BGT_C16_I01" data-block-id="BGT_C16_I01" data-verse="BGT_C16">
<div class="introduction-line">पुमर्थसाधनविरोधीनि अनेनाध्यायेन दर्शयति-</div>
</div>


शिव इति ॥
<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>


उत्तरोत्तरा इति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C16_V01" data-block-id="BGT_C16_V01" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C16" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अभयं सत्त्वसंशुदि्धर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः। दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम्॥ १ ॥</span></span></div>


सात्त्विकसात्त्विकेषु रुद्रस्य तामसत्वं, सरस्वत्या राजसत्वं, ब्रह्मणः सात्त्विकत्वमुक्तं भवति । एवं चेद्विरिञ्चः किमुच्यत इत्यत आह
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C16_V01" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C16_V01" data-id="BGT_C16_V01_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><h4 class="gr-vyakhya-head">षोडशोऽध्यायः</h4>
<p class="gr-vyakhya-para">॥ एतदध्यायप्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति
 
॥ देवेति ॥


सत्त्वेति ॥
अभयादिदेवतालक्षणानां मोक्षहेतुत्वात् तदापादनाय दम्भाद्यसुरलक्षणानां तद्विरोधित्वात् तत्परित्यागाय तदुभयमस्मिन्नध्याये निरूप्यत इति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्र ‘अभिमानश्च’, ‘ईश्वरोऽहम्’, ‘असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् । ‘अपरस्परसम्भूतम्’, ‘मामात्मपरदेहेषु प्रद्धिषन्तः’, ‘ततो यान्त्यधमां गतिम्, ‘त्रिविधं नरकस्येदम्’ इत्यादिना चार्वाकाणामसुरत्वमुच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय तत्स्मृत्यैव व्याचष्टे


तस्मादुक्तरीत्या गुणनिबन्धनमेव तेषां तारतम्यं कियत्पर्यन्तमित्यत आह
य इति ॥


यावदिति ॥
परेभ्यो न च जायते । भ्रमजत्वादेव । कुत एतेऽसुरा इत्यत आह


तत्र गुणाभावात् साम्यं किमित्यत आह
अक्षेति ॥


मुक्ताविति ॥
‘सती पृथिवी’ इत्यादिप्रत्यक्षस्य, ‘विश्वं सत्यम्’ इत्याद्यागमस्य, प्रमाणदृष्टत्वाद्यनुमानस्य सर्वस्य मिथ्यात्वे सर्वमिथ्यात्वस्यापि मिथ्यात्वप्राप्त्या सर्वस्य सत्यत्वमिति स्वोक्तिविरोधः । न केवलं परमेश्वरोऽहमित्यादि मन्वाना असुराः, किन्तु येऽन्ये प्रत्यक्षादिविरुद्धवादिनस्ते सर्वेऽप्यसुरा इत्याह


गुणाभावेऽप्युक्तप्रकारावसितसुखक्रमेणैव तारतम्योपपत्तिरिति भावः ।</p>
एवमिति ॥</p></div></div></div></div></div>
<p class="gr-vyakhya-para">‘नराधमास्तामसेषु सात्त्विकाः ’ इत्युक्तम् । ते कीदृशा इत्यतस्तद्विवृणोति
<div class="verse-block" id="BGT_C16_V02" data-block-id="BGT_C16_V02" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C16" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् ।</span><span class="shloka-line">दया भूतेष्वलोलुत्वं मार्दवं ह्रीरचापलम्॥२ ॥</span></span></div>


विष्णाविति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C16_V03" data-block-id="BGT_C16_V03" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C16" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता ।</span><span class="shloka-line">भवन्ति सम्पदं दैवीमभिजातस्य भारत॥३ ॥</span></span></div>


‘राजसास्तु नरास्तत्र विप्रा राजससात्त्विकाः’ इत्युक्तम् । तत्र ‘ये तु भागवता वर्णाः’ इति वचनान्तरबलेन राजससात्त्विकानां भागवतत्वं ग्राह्यमिति सूचयन् भागवतविप्राणां राजससात्त्विकत्वमेवेत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायानुक्तं पूरयति
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C16_V03" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C16_V03" data-id="BGT_C16_V03_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">देवलक्षणमाह


राजसानामिति ॥</p>
ये त्विति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">राजससात्त्विकेषु वाक्यद्वयेनोक्तं वर्णभेदं बुद्ध्यारोहार्थमेकीकृत्य दर्शयति


॥ राजसस्थेति ॥
अनेन ‘ज्ञानयोगव्यवस्थितिर्दानम्’ इत्यादि व्याख्यातं भवति । कुत एवंविधानां देवत्वमित्यत आह


अनेन ‘विप्रा राजससात्त्विकाः’ इत्यादि प्रागुक्तरीत्या विवृतं भवति । राजससात्त्विका न साधारणविप्रादयः । अपि तु भागवता एवेति वाक्यान्तरानुसारेणोक्तं हेत्वन्तरं चाह
प्रत्यक्षेति ॥


सत्त्वेति ॥
विमुक्तिगा इत्यनेनैव दैवीत्युक्तार्थं भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘ततो यान्त्यधमां गतिम्’ इत्यासुरसम्पदोऽन्धतमसहेतुत्वस्य वक्ष्यमाणत्वात् कथं ‘निबन्धायासुरी मता’ इति बन्धहेतुत्वमुच्यत इत्यत आह


राजससात्त्विकानारभ्य हिरण्यगर्भावसानाः सर्वेऽपि हि मोक्षयोग्याः । गुणान्तरापेक्षया येषु सत्त्वाधिक्यान्मोक्षयोग्यता च भागवतानामेव । अतो राजससात्त्विकादयः सर्वेऽपि भागवता एवेति भावः ।</p>
निबन्धायेति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">सत्त्वप्रधानत्वेऽपि कुतो मोक्षयोग्यतेत्यत आह


सत्त्वादिति ॥
नीचेति ॥


‘रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति’ इत्यधिकगुणस्येतराभिभवेन स्वफलप्रदत्वस्योक्तत्वात् सत्त्वप्रधान्ये रजस्तमसोरभिभवेन मोक्षसाधनज्ञानस्य सम्भवात् सत्त्वाधिक्ये मोक्षो भवति । ज्ञानस्य सत्त्वफलताया उक्तत्वादिति भावः । अत्र स्फुटार्थं वाक्यान्तरं चाह
नात्र संसारहेतुत्वमुच्यते, किन्त्वतिनीचान्धतमससाधनत्वमेवेति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु भूतसर्गाणामतिबहुप्रकारत्वात् ‘द्वौ भूतसर्गौ’ इत्यादि कथमुच्यत इत्यत आह


सत्त्वाधिक इति ॥
सर्गाणामिति ॥


स्•त्त्वाधिको राजससात्त्विकादिः । तमउत्तरो नराधमादिः । रजोभूयान् त्रैविद्यः । समः एकप्रकारेण गुणत्रयोऽज्ञः ॥ ४१ ॥</p>
सर्गाणां सुबहुत्वेऽपि द्वाविति वक्तुं शक्यते । शुभाशुभफलाधिक्यविवक्षयेति भावः । गन्धर्वमनुष्याधमादीनामपि शुभाशुभफलाधिकत्वात् को विशेषो देवादीनामित्यत आह
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V42">
गन्धर्वेति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च ।</span>
<span class="shloka-line">ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम्॥४२ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C18_V42
| id = BGT_C18_V42_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">ब्राह्मणेत्युक्तं प्रपञ्च्यते ‘शमः’ इति । तत्र शमादयो ब्राह्मणस्यैवेत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय तत् प्रमाणान्तरेण व्याचष्टे
तदुभयफलान्तर्वर्तमाना एवेत्यर्थः । तद्विवृणोति ॥


शम इति ॥
मुक्तिगा इति ॥


अनेन ब्राह्मणे तदुक्तिराधिक्यविवक्षयेत्युक्तं भवति । तपो ब्रह्मचर्यादि । शौचं शुद्धिः । क्षान्तिः क्रोधासमुत्थितिः । आर्जवं मनोवाक्कायकर्मणामवैपरीत्यम् । ज्ञानं सामान्यतः । विज्ञानं विशेषतः । आस्तिक्यं धर्मादौ ‘अस्त्येवानेन मम प्रयोजनम्’ इति भावः । कार्तवीर्यादिक्षत्रियेषु ब्राह्मणेभ्योऽप्याधिक्येनैतद्गुणदर्शनात् कथमेतदित्यत आह
एवं तमोगा एवेति च द्रष्टव्यम् । तर्हि देवादीनामपि मुक्त्यादिगत्वादेभ्यः को विशेष इत्यत आह


अधिका वेति ॥
देवा इति ॥


सत्यं क्षत्रियेषु ब्राह्मणाधिकाः शमादयः सन्तीति, तथापि नोक्तविरोधः । तेषाम् ऋषित्वात् । तदितरक्षत्रियाणामत्र विवक्षितत्वादिति भावः ॥ ४२ ॥</p>
एवमसुरा एवातिदारुणतमोगा इति द्रष्टव्यम् ।</p></div></div></div></div></div>
}}
<div class="verse-block" id="BGT_C16_V04" data-block-id="BGT_C16_V04" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C16" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">दम्भो दर्पोभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च ।</span><span class="shloka-line">अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ सम्पदमासुरीम्॥४ ॥</span></span></div>
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V43">
<div class="verse-block" id="BGT_C16_V05" data-block-id="BGT_C16_V05" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C16" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">दैवी सम्पद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता ।</span><span class="shloka-line">मा शुचः सम्पदं दैवीमभिजातोसि पाण्डव॥५ ॥</span></span></div>
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् ॥ दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम्॥ ४३ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C18_V43
| id = BGT_C18_V43_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">शौर्यमभीरुत्वम् । तेजः शरीरगतम् । धृतिः धैर्यम् । दाक्ष्यं पाटवम् ॥४३॥</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C16_V06" data-block-id="BGT_C16_V06" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C16" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">द्वौ भूतसर्गौ लोकेस्मिन् दैव आसुर एव च ।</span><span class="shloka-line">दैवो विस्तरशः प्रोक्त आसुरं पार्थ मे शृृणु॥६ ॥</span></span></div>
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V44">
<div class="verse-block" id="BGT_C16_V07" data-block-id="BGT_C16_V07" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C16" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुराः ।</span><span class="shloka-line">न शौचं नापि चाचारो न सत्यं तेषु विद्यते॥७ ॥</span></span></div>
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">कृषिगोरक्षवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् ।</span>
<span class="shloka-line">परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम्॥४४ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C18_V44
| id = BGT_C18_V44_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">क्षत्रियादूनाः ब्राह्मगुणाः शमादयो यस्यासौ तथोक्तः । ततो वैश्यात् । शुश्रूषुः शुश्रूषाजीवनः । नेयं नियतिर्युक्ता । शूद्रस्याप्यधिकगुणत्वदर्शनात् । ब्राह्मणस्याप्यल्पगुणत्वदर्शनादित्यत आह
<div class="verse-block" id="BGT_C16_V08" data-block-id="BGT_C16_V08" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C16" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् ।</span><span class="shloka-line">अपरस्परसम्भूतं किमन्यत्कामहैतुकम्॥८ ॥</span></span></div>


अधिकाश्चेदिति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C16_V09" data-block-id="BGT_C16_V09" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C16" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोल्पबुद्धयः ।</span><span class="shloka-line">प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोहिताः॥९ ॥</span></span></div>


ब्राह्मणादिरिति ।
<div class="verse-block" id="BGT_C16_V10" data-block-id="BGT_C16_V10" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C16" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">काममाश्रित्य दुष्पूरं दम्भमानमदान्विताः ।</span><span class="shloka-line">मोहाद्गृहीत्वासद्ग्राहान्प्रवर्तन्तेशुचिव्रताः॥१० ॥</span></span></div>


ब्राह्मणसमशमादिगुण इत्यादि द्रष्टव्यम् । शूद्र एवेत्युपलक्षणम् । तत्तत्समगुणोऽसाविति ज्ञातव्यम् । जातिमनपेक्ष्य गुणमात्रेण कथं ब्राह्मणत्वादिकल्पनेत्यत आह
<div class="verse-block" id="BGT_C16_V11" data-block-id="BGT_C16_V11" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C16" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिताः ।</span><span class="shloka-line">कामोपभोगपरमा एतावदिति निश्चिताः॥११ ॥</span></span></div>


नरोऽपीति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C16_V12" data-block-id="BGT_C16_V12" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C16" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आशापाशशतैर्बद्धाः कामक्रोधपरायणाः ।</span><span class="shloka-line">ईहन्ते कामभोगार्थमन्यायेनार्थसञ्चयान्॥१२ ॥</span></span></div>


यथेति शेषः ।</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C16_V13" data-block-id="BGT_C16_V13" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C16" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इदमद्य मया लब्धमिमं प्राप्स्ये मनोरथम् ।</span><span class="shloka-line">इदमस्तीदमपि मे भविष्यति पुनर्धनम्॥१३ ॥</span></span></div>
<p class="gr-vyakhya-para">एवं प्रमाणान्तरेण क्षत्रियादिष्वपि शमाद्यनुवृत्तिरस्तीत्युक्त्वा वाक्यशेषबलेनाप्येतदुपपादयति


स्वकर्मणेति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C16_V14" data-block-id="BGT_C16_V14" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C16" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">असौ मया हतः शत्रुर्हनिष्ये चापरानपि ।</span><span class="shloka-line">ईश्वरोहमहं भोगी सिद्धोहं बलवान् सुखी॥१४ ॥</span></span></div>


अत्र सर्वेषां भगवदभ्यर्चनमेवोच्यते, न तु शमादिकमित्यत आह
<div class="verse-block" id="BGT_C16_V15" data-block-id="BGT_C16_V15" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C16" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आढ््योभिजनवानस्मि कोन्योस्ति सदृशो मया ।</span><span class="shloka-line">यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्य इत्यज्ञानविमोहिताः॥१५ ॥</span></span></div>


न हीति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C16_V16" data-block-id="BGT_C16_V16" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C16" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अनेकचित्तविभ्रान्ता मोहजालसमावृताः ।</span><span class="shloka-line">प्रसक्ताः कामभोगेषु पतन्ति नरकेशुचौ॥१६ ॥</span></span></div>


यदा सर्वेषां भगवदभ्यर्चनमेवोच्यते, तदा शमादिकमुक्तमेव । तद्विनाऽभितोऽर्चनस्यैवायोगादिति भावः । तत्कुत इत्यत आह
<div class="verse-block" id="BGT_C16_V17" data-block-id="BGT_C16_V17" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C16" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आत्मसम्भाविताः स्तब्धा धनमानमदान्विताः ।</span><span class="shloka-line">यजन्ते नामयज्ञैस्ते दम्भेनाविधिपूर्वकम्॥१७ ॥</span></span></div>


सम्यगिति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C16_V18" data-block-id="BGT_C16_V18" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C16" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः ।</span><span class="shloka-line">मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोम्यसूयकाः॥१८ ॥</span></span></div>


सम्यगर्चनं ह्यभितोऽर्चनं च शमादिभिरर्चनमेवेत्यर्थः ।</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C16_V19" data-block-id="BGT_C16_V19" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C16" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तानहं द्विषतः क्रूरान्संसारेषु नराधमान् ।</span><span class="shloka-line">क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु॥१९ ॥</span></span></div>
<p class="gr-vyakhya-para">शमादिकं विनाऽपि साधनसम्पूर्त्याऽर्चनमात्रमत्र विवक्षितं किं न स्यादित्यत आह


न चेति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C16_V20" data-block-id="BGT_C16_V20" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C16" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि ।</span><span class="shloka-line">मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम्॥२० ॥</span></span></div>


शमादिभिरर्चनमेवात्राभ्यर्चनं विवक्षितम् । न तु शमादिकं विनाऽन्यत् । एतदभ्यर्चनस्य मोक्षफलत्वश्रवणात् । शमाद्यभावे तदयोगादिति भावः । उपक्रमबलेन क्षत्रियादिषु ब्राह्मणधर्मानुवृत्तिर्ज्ञायत इत्याह
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C16_V20" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C16_V20" data-id="BGT_C16_V20_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं द्वावित्युक्तिघटनाय मोक्षस्यानेकविधत्वाद् देवानामेवाधिकमोक्षो नान्येषामिति तद्गीतायामपि ज्ञायत इत्याह


यज्ञेति ॥
विमोक्षायेति ॥


शमाद्यभावे कुतो मोक्षाभाव इत्यत आह
ननु देवत्वादेः कारणविशेषेण हानोपादानदर्शनात् ‘द्वौ भूतसर्गौ’ इति निसर्गत्वोक्तिः कथमित्यत आह


शम इति ॥
देवेति ॥


भगवन्निष्ठादिकं हि शमादिकं नाम । भगवन्निष्ठाद्यभावे च मोक्षाभावः सुप्रसिद्ध इति भावः ।</p>
निसर्गत्वादेव नान्यथा भवतीत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">निषेधाभावाच्च क्षत्रियादिषु शमाद्यङ्गीकार्यमित्याह
<p class="gr-vyakhya-para">ननु प्रह्लादाद्यसुराणां देवत्वदर्शनात्कथमन्यथाभावाभाव इत्यत आह


न चेति ॥
देवा इति ॥


निषेधश्च भवंस्तद्धर्मकथनस्थल एव भवतीति तत्तद्धर्मेष्वत्युक्तम् । इतोऽपि क्षत्रियादिषु शमाद्यङ्गीकार्यमित्याह
प्रह्लादादीनां स्वतो देवानामेव कारणविशेषेणैवासुरत्वम् । अतस्तद्विहाय देवत्वं युक्तमिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु तत्राप्यसुरत्वं नष्टमित्यस्त्येवेत्यत आह


युक्ता हीति ॥
हेतुत इति ॥


तुलाधारो वैश्यः । आदिपदेन दण्डधारादिशूद्रसङ्ग्रहः । हीति भारतादिप्रसिद्धिं सूचयति । एवं चेत् स्वपरधर्मविवेकः कथमित्यत आह
औपाधिकत्वादसुरत्वस्य नाशो युक्त एव । न तेन स्वाभाविकासुरत्वानाशमतस्य विरोध इति भावः । मास्त्वसुराणां देवत्वं, देवानां तु देवत्वपरित्यागेनासुरत्वं प्राप्तमित्यत आह


अत इति ॥
नापीति ॥


उक्तन्यायेनान्येषां साधारणत्वादित्यर्थः । एवं कृष्यादयो वैश्यस्य जीवनार्थम् । शूश्रूषा शूद्रस्य । याजनं जीवनार्थमध्यापनं प्रतिग्रहश्च विप्रस्येति द्रष्टव्यम् । परधर्मानाह
नासुरभावः प्रह्लादादीनां देवत्वस्वभावनिवर्तकः । औपाधिकत्वात् । स्फटिकशौक्ल्य निवर्तकलौहित्यवदिति भावः । तर्हि शापादिवैयर्थ्यमित्याशङ्क्य परिहरति


तौ चेति॥</p>
॥ किन्त्विति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">शमादीनां साधारणत्वेऽपि क्षत्रियस्य शौर्यादयः सर्वेऽपि विशेषधर्माः किं न स्युः ब्राह्मणस्याध्यापनादिमात्रं, शूद्रस्य शुश्रूषामात्रं च स्वधर्मः किं न स्यात्? इत्यतस्तेषां साधारण्यं प्रमाणेन दर्शयति


॥ शौर्यमिति ॥
ततो देवानामसुरत्वाभावात् । देवत्वस्यानपगमेऽपि कुतोऽशोच्यत्वमित्यत आह


एतेन क्षत्रिये शौर्याद्युक्तिराधिक्यविषयेति चोक्तं भवति । सतामध्यापनं च शुश्रूषेति सम्बन्धः । शूद्रस्याध्यापनं विना किमुक्तं भवतीत्यत आह
मोक्षेति ॥


तस्मादिति ॥
तदुपपादयति


शुश्रूषायाः सर्वधर्मत्वादित्यर्थः । सतामिति सम्बध्यते ।</p>
हरेरिति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">शौर्यादीनां साधारणत्वे क्षत्रियादीनां के विशेषगुणा इत्यत आह


एत इति ॥
अनेनैव मा शुच इत्यस्य तात्पर्यं चोक्तं भवति ॥ २० ॥</p>
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायायां षोडशोऽध्यायः ॥ १६ ॥</div></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C16_V21" data-block-id="BGT_C16_V21" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C16" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः ।</span><span class="shloka-line">कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्त्रयं त्यजेत्॥२१ ॥</span></span></div>


साधारणतयोक्तेभ्योऽन्ये युद्धेऽपलायनैश्वर्यादय इत्यर्थः । नैसर्गिका असाधारणाः । किमेते पुंसामसाधारणा एव धर्मा नियत्या भवन्तीत्यत आह
<div class="verse-block" id="BGT_C16_V22" data-block-id="BGT_C16_V22" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C16" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एतैर्विमुक्तः कौन्तेय तमोद्वारैस्त्रिभिर्नरः ।</span><span class="shloka-line">आचरत्यात्मनः श्रेयस्ततो याति परां गतिम्॥२२ ॥</span></span></div>


स्यादिति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C16_V23" data-block-id="BGT_C16_V23" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C16" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः ।</span><span class="shloka-line">न स सिदि्धमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम्॥२३ ॥</span></span></div>


एतेषामसाधारणत्वादवश्यानुष्ठेयत्वमिति च नाशङ्कनीयमित्याह
<div class="verse-block" id="BGT_C16_V24" data-block-id="BGT_C16_V24" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C16" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ ।</span><span class="shloka-line">ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि॥२४ ॥</span></span></div>


बलादिति ॥
<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे दैवासुरसम्पद्विभागयोगो नाम षोडशोध्यायः ॥</div>


यथा ब्राह्मणस्य जीवनार्थं याजनमित्यादि । एवमसाधारण्येनात्मीयत्वाभावेऽपि त्याज्यत्वं च न मन्तव्यमित्याह
<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये षोडशोध्यायः ॥</div>


अनिसर्ग इति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C16_V24" data-block-id="bhashya-BGT_C16_V24">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C16_V24_B01" data-verse="BGT_C16_V24" data-block-id="BGT_C16_V24_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">देवासुरलक्षणम्- 'येतिमानेन मन्यन्ते परमेशोहमित्यपि मिथ्या जगदिदं सर्वं भ्रमजत्वान्न तिष्ठति ।<br/>मिथ्यात्वान्नेश्वरोस्यास्ति परेभ्यो न च जायते ।<br/>स्वस्मिन्नपि तथान्यस्मिन् नियन्तान्य इतीरिते ।<br/>प्रद्विषन्त्यसुरास्ते तु सर्वे यान्त्यधरं तमः ।<br/>अयोग्येशत्वकामत्वात् लोभाच्चात्मसमर्पणे ।<br/>तत्त्व(वेदेषु)वादिषु कोपाच्च तत(तम)स्तेषां न दुर्लभम् ।<br/>अक्षानुमागमानां च स्वोक्तेरपि विरोधिनः ।<br/>यस्मात् तेतोसुरा ज्ञेया एवमन्येपि तादृशाः ।<br/>ये तु विष्णुं परं ज्ञात्वा यजन्तेनन्यदेवताः ।<br/>प्रत्यक्षाद्यविसंवादिज्ञानादेव विमुक्तिगाः'' ॥</span></span> इति ब्रह्मवैवर्ते ।<br/>'निबन्धाय'' नीचस्थानेन्धे तमसि बन्धाय ।<br/>'सर्गाणां सुबहुत्वेपि शुभाशुभपथाधिकौ ।<br/>देवासुराख्यौ द्वावेव गन्धर्वाद्यास्तदन्तराः ।<br/>मुक्तिगा एव विज्ञेया देवा एव विमुक्तिगाः'' ॥ इति च ।<br/>'विमोक्षाय'' इत्यत्र वीत्युपसर्गादेव च मोक्षनानात्वं ज्ञायते ।<br/>'देवासुरनरत्वाद्या जीवानां तु निसर्गतः ।<br/>निसर्गो नान्यथैतेषां केनचित् क्वचिदेव वा ।<br/>देवाः शापबलादेव प्रह्लादादित्वमागताः ।<br/>अतः पुनश्च देवत्वं ते यान्ति निजमेव तु ।<br/>हेतुतः सोन्यथाभावो रक्तता स्फटिके यथा ।<br/>ततो नित्यश्च नाप्येष स्वभाव विनिवर्तकः ।<br/>किञ्चाक्रम्यैव तं तिष्ठेद् देवसर्गस्ततो हि यः ।<br/>अशोच्य एव विज्ञेयो मोक्षयोग्यो हरेः प्रियः'' ॥ इति च ॥ १-२४ ॥</div>


यथा ब्राह्मणस्य जीवनार्थमध्यापनमित्यादि ।</p>
</div>
<p class="gr-vyakhya-para">उक्तस्यापवादमाह
<span id="gr-C17" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="सप्तदशोऽध्यायः"></span>
== सप्तदशोऽध्यायः ==
<div class="introduction" id="BGT_C17_I01" data-block-id="BGT_C17_I01" data-verse="BGT_C17">
<div class="introduction-line">गुणभेदान् प्रपञ्चयत्यनेनाध्यायेन ।सदसत्कर्मविवेकः ।</div>
</div>


याजनेति ॥
<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>


अस्वाभाविकाः शुभा अपि साधारणा एव वर्धनीयाः । न तु विप्राद्यसाधारणा याजनादय इत्यर्थः । शौर्यादीनामसाधारणत्वोक्त्या युद्धेऽपलायनमैश्वर्यं च क्षत्रियस्य विशेषधर्मावित्युक्तम् । तस्यापवादमाह
<div class="verse-block" id="BGT_C17_V01" data-block-id="BGT_C17_V01" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C17" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयान्विताः ।</span><span class="shloka-line">तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वमाहो रजस्तमः॥१ ॥</span></span></div>


अपलायनमिति ॥
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C17_V01" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C17_V01" data-id="BGT_C17_V01_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><h4 class="gr-vyakhya-head">सप्तदशोऽध्यायः</h4>
<p class="gr-vyakhya-para">एतदध्यायप्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति


विप्रक्षत्रार्थमिति विशेषोक्त्या सामान्यतः क्षत्रियस्यैवेति सिध्यति । ततो नोक्तविरोधः ।</p>
॥ सदिति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">यथा क्षत्रियैकधर्मतयोक्तं युद्धेऽपलायनं कारणविशेषादन्येषामपि स्यात्तथैवैश्वर्यमप्यन्यधर्मः स्यात् किम्? इत्यतः तत्स्वरूपनिरूपणपूर्वकं तस्य क्षत्रियेतरेष्ववृत्तिं प्रमाणेन दर्शयति


॥ प्रसह्येति ॥
सत्कर्मण एव पुरुषार्थसाधनत्वेनानुष्ठेयत्वाद् असत्कर्मणस्तद्विरुद्धत्वेन त्याज्यत्वाद् अनुष्ठानत्यागयोश्च विविच्याज्ञानेऽसम्भवात् सदसत्कर्मणी विविच्यात्रोच्येते इति भावः ॥</p></div></div></div></div></div>
<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>


प्रसह्य वित्तहरणादि केषामित्यतः तद्वत् न कार्यः क्षत्रियेतरैरित्यस्य व्यावर्त्यमाह
<div class="verse-block" id="BGT_C17_V02" data-block-id="BGT_C17_V02" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C17" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा ।</span><span class="shloka-line">सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां शृृणु॥२ ॥</span></span></div>


सर्व इति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C17_V03" data-block-id="BGT_C17_V03" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C17" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत ।</span><span class="shloka-line">श्रद्धामयोयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः॥३ ॥</span></span></div>


तर्हि किं ब्राह्मणादिभिर्विधर्मिणां शासनमेव न कार्यमित्यत आह
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C17_V03" data-block-id="bhashya-BGT_C17_V03">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C17_V03_B01" data-verse="BGT_C17_V03" data-block-id="BGT_C17_V03_B01">सत्त्वानुरूपा जीवानुरूपा अतो ये सात्त्विकश्रद्धास्ते सात्त्विका इति (ज्ञेयाः) ज्ञायन्तेन्येन्य इति । श्रद्धामयः श्रद्धास्वरूपः ।
'श्रद्धा स्वरूपं जीवस्य तस्माच्छ्रद्धाविभेदतः ।
उत्तमाधममध्यास्तु जीवा ज्ञेयाः पृथक् पृथक् ।
स्वरूपभूता श्रद्धैव तमोगानां च मोक्षिणाम् ।
शिष्यते संसृतिस्थानां श्रद्धारूपं मनोपरम् ।
तत्र स्वरूपश्रद्धैव व्यज्यते प्रायशः क्वचित् ।
सात्विकस्य तमोरूपा श्रद्धान्तःकरणात्मिका ।
सात्त्विकी तामसस्यापि भूयस्त्वात् तद् विविच्यते ।
श्रद्धेत्यास्तिक्यनिष्ठोक्ता सा येषां दैवतोत्तमे ।
विष्णौ तद्भक्तबुद्ध्यैव रमाब्रह्मादिकेषु तु ।
ते सात्त्विका इति ज्ञेयास्तैरिष्टं विष्णुरेव तु ।
श्रीश्च साध्यक्षविद्याख्या ब्रह्मेन्द्राद्याश्च देवताः ।
विबुधत्वात्तु मन्वाख्या भुञ्जते प्रीतिपूर्वकम् ।
व्यामिश्रयाजिनो ये तु विष्ण्वाधिक्ये ससंशयाः ।
स्वरूपमात्रे देवानां श्रद्धायुक्ताश्च सर्वदा ।
राजसास्ते तु विज्ञेयास्तैरिष्टं यक्षराक्षसाः ।
दीनत्वाद् देवनामानो ब्रह्मेन्द्रादिसनामकाः ।
गृह्णन्ति ये हरिं त्वन्यदेवादिसममेव वा ।
नीचं ब्रह्माद्यनन्यं वा मन्यन्ते नेति चाखिलम् ।
तत्तच्छ्रद्धायुतास्ते तु तामसाः परिकीर्तिताः ।
भूतप्रेतास्तु तैरिष्टं शिवस्कन्दादिनामकाः ।
साक्षाच्छिवपरीवारा भुञ्जते ह्यतितामसाः ।
मोक्षः साङ्कल्पिकः स्वर्गो भूतादित्वं फलं क्रमात् ।
त्यक्त्वापि शास्त्रविहितं मिथ्याज्ञानविवर्जिताः ।
भक्त्या विष्णुं यजन्तो ये निषिद्धाचरणोज्ज्ञिताः ।
तेपि यान्ति हरिं शास्त्रविधानस्थाः कुतः पुनः ॥३ ॥</div>


अङ्गादीति ॥</p>
</div>
<p class="gr-vyakhya-para">शिष्यो नाम कीदृश इत्यत आह
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C17_V03" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C17_V03" data-id="BGT_C17_V03_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य’ इति प्रश्नस्योत्तरमुच्यते


शिष्यश्चेति ॥
त्रिविधेति ॥


तर्हि पुत्रादीनामशासनप्रसङ्ग इत्यत आह
तत्र नाज्ञानाच्छास्त्रविधिमुत्सृज्य यजनं सात्त्विकत्वादिज्ञापकम् । किन्तु सात्त्विकत्वादिभेदेन श्रद्धा त्रिविधा भवति । तत्र यो यजमानो यादृशश्रद्धः स तादृश इति श्रद्धयैव तज्ज्ञानमित्युक्तस्योपपादनायोक्तम्


पुत्रेति ॥
सत्त्वानुरूपेति ॥


अनिसर्गशिष्यस्वरूपं तदिति भावः । न केवलं ब्राह्मणाद्यैः शिष्या एव शास्याः किन्तु गुर्वादयोऽपीत्याह
तत्र श्रद्धायाः सत्त्वगुणानुरूपत्वोक्त्या कथं यो यच्छ्रद्धः स एव स इत्यस्योपपादनमित्यत आह


गुरव इति ॥
सत्त्वेति ॥


शिक्षणीयेषु भावेष्विति ॥
सत्त्वशब्दस्य जीववाचित्वं पूर्वमेव साधितम् । किमतो यद्येवमित्यत आह


शिक्षणीयार्थविषय इत्यर्थः । न केवलं गुर्वादय एव शास्याः किन्त्वज्ञाता अपीत्याह
अत इति ॥


पापमिति ॥
श्रद्धाया जीवानुरूपत्वात् तया तत्स्वरूपं ज्ञायत इत्यर्थः । श्रद्धाया जीवस्वरूपत्वं कुत इत्यत आह


अत्र सर्वत्र अङ्गाद्यहानिकृद्दण्डः शिष्येषु गुरवश्च देशकालानुसारत इति विशेषोक्त्या क्षत्रियाद्विशेषो द्रष्टव्यः ।</p>
श्रद्धामय इति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">पापं चरन्तो वारणीया इत्युक्तम् । यदि ते स्वोत्तमविरोधाख्यं महापापं कुर्युस्तर्हि किं कार्यमित्यत आह


तदिति ॥
तत्र मयट्च्छब्दस्यानेकार्थत्वादत्रोपयुक्तमर्थमाह


किं सहसा त्याज्या एवेत्यत आह
श्रद्धेति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">‘तां शृणु’ इति प्रतिज्ञातं ‘यो यच्छ्रद्धः’ इत्यस्य विवरणेनोच्यते


यथेति ॥
यजन्त इति ॥


स्वोत्तमविरोद्धारो गुर्वादयः किं सर्वथा त्याज्या एवेत्यत आह
तत्रान्तःकरणवृत्तिश्रद्धाया अपि विद्यमानत्वेन स्वरूपभूताया विवेक्तुमशक्यत्वात् तया कथं जीवस्वरूपज्ञानम् ? सर्वेषामपि देवतायाजित्वात् कथं यक्षरक्षांसीत्यादि? कथं च नित्याकृशमीश्वरं तामसाः कर्शयन्ति? इत्यादिशङ्कापरिहाराय सत्त्वानुरूपेत्यादि प्रमाणवाक्येनैव व्याचष्टे


विष्णाविति ॥
श्रद्धेति ॥


तच्छिक्षाप्रकारमाह
किं श्रद्धा स्वरूपभूतैव उत भिन्नाऽप्यस्तीत्यत आह


शिक्षयन्निति ॥
स्वरूपेति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तर्हि स्वरूपश्रद्धाया एव ज्ञातुमशक्यत्वान्न तया जीवस्वरूपविवेक इत्यत आह


विष्णौ परमभक्तः स्वोत्तमविरोधेतरपापमाचरति चेत् किं कार्यमित्यत आह
तत्रेति ॥


महान्त इति ॥</p>
व्यज्यतेऽन्तःकरणे । एवं राजसत्यापि सात्त्वकी तामसी क्वचिदेव भवतीति ज्ञातव्यम् । किं तत इत्यत आह
<p class="gr-vyakhya-para">प्रसङ्गाद्विप्रादीनाम् आपद्धर्मान् स्मृत्यैव दर्शयति


॥ आपत्स्विति ॥
भूयस्त्वादिति ॥


क्षत्रियस्य विप्रधर्माचरणे विशेषमाह
एवं स्वरूपश्रद्धाया एवाधिक्येनाभिव्यक्तेर्ज्ञातुं शक्यत्वात् तया जीवस्वरूपं विविच्यत इत्यर्थः ॥ ३ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C17_V04" data-block-id="BGT_C17_V04" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C17" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यजन्ते सात्त्विका देवान्यक्षरक्षांसि राजसाः ।</span><span class="shloka-line">प्रेतान्भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः॥४ ॥</span></span></div>


क्षत्रिय इति ॥
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C17_V04" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C17_V04" data-id="BGT_C17_V04_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">कथं श्रद्धया जीवस्वरूपविवेक इत्यत आह


भिक्षेतरहिरण्यादिप्रतिग्राही स्यादित्यर्थः । शौद्रं तु धर्ममाचरेदिति सम्बध्यते । न शूद्रस्तु विप्रक्षत्रिययोर्धर्ममाचरेदित्युक्तम् । तर्ह्यापत्सु तेन को धर्म आश्रयणीय इत्यत आह
श्रद्धेति ॥


शूद्र इति ॥
अनेन यजन्त इत्युक्तार्थं भवति । व्यामिश्रयाजिनोऽक्रमेण याजिनः । अखिलं जगन्मिथ्येति मन्यन्त इत्यर्थः । अनेन सर्वयाजिनां देवतायाजित्वसाम्येऽपि भोक्तृविवक्षया देवानित्याद्युक्तिरित्युक्तं भवति । ‘अध्यक्षविद्याख्या’, ‘दीनत्वात्’, ‘शिवस्कन्दादि’ इत्यनेन क्वचित्तथोक्तीनां गतिरुक्ता स्यात् । त्रिविधानां तेषां यजनफलमाह


शूद्रस्य वैश्यधर्मत्वे विशेषमाह
मोक्ष इति ॥


शूद्र इति ॥
स्वर्गप्रतिनिधित्वेन कल्पितः साङ्कल्पिकः स्वर्गः । उक्तरीत्या सात्त्विकानां किं शास्त्रविधिं जानतामजानतामपि मोक्ष इत्यत आह


वेदाक्षरश्रवणादिमान् न भवेदित्यर्थः ।</p>
त्यक्त्वेति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">क्षत्रियो ब्राह्ममापत्सु, तदापत्सु विशां धर्ममाचरेदित्युक्तम् । ततोऽप्यापदि किं कार्यमित्यत आह


अत्यापदीति ॥
अनेन शास्त्रविध्युत्सर्गाद्यप्रयोजकीकृत्य श्रद्धाया एव प्रयोजकत्वकथनस्याभिप्रायोऽपि वर्णितो भवति ॥ ४ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C17_V05" data-block-id="BGT_C17_V05" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C17" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाः ।</span><span class="shloka-line">दम्भाहङ्कारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः॥५ ॥</span></span></div>


विप्रक्षत्रियेषु शूद्रधर्मं शुश्रूषणं चरन्नित्यर्थः । न केवलं क्षत्रियः शूद्रधर्मं चरन् न दुष्यतीत्येव, किं तर्हीत्यत आह
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C17_V05" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C17_V05" data-id="BGT_C17_V05_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">तामसानां भूतादित्वमवान्तरफलमेव । मुख्यं तु तम एवेत्युपपादयति


येष्विति ॥
अशास्त्रेति ॥
 
यदि क्षत्रियस्य स्वधर्मकृतावापदो भवन्ति तर्हि तस्य सानुबन्धात् स्वामिनो बलाधिक्येऽपि धर्मार्थं तमनभिभूय येषु कर्मसु नियुक्तः स्वमिनाऽपि याच्यः स्यान्न तु स्वयं याचिता । तानि शौद्राण्यपि कर्माण्यर्थाद्यर्थं सेवमानस्य विप्रादिधर्मोपजीवनादपि वरो धर्मो भवतीत्यर्थः । तत्र स्वाम्यनभिभवादपि स्वामिना याच्यत्वं विशेषेण धर्मकारणमित्याह


प्रभुणेति ॥
५ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C17_V06" data-block-id="BGT_C17_V06" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C17" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कर्शयन्तः शरीरस्थं भूतग्राममचेतसः ।</span><span class="shloka-line">मां चैवान्तः शरीरस्थं तान्विद्ध्यासुरनिश्चयान्॥६ ॥</span></span></div>


विप्रधर्माद्याश्रयणे परोपजीवनाभावात् शूद्रधर्मे तद्भावात् कथं सानुबन्धात् प्रभोर्बलाधिक्यादौ सत्यपि ततोऽस्य वरत्वमित्यत आह
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C17_V06" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C17_V06" data-id="BGT_C17_V06_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ज्ञेयाश्चेत्यनेन ‘तान् विद्धि’इत्युक्तार्थं भवति ॥ ६ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C17_V07" data-block-id="BGT_C17_V07" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C17" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः ।</span><span class="shloka-line">यज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं शृृणु॥७ ॥</span></span></div>


बाह्वोरिति  ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C17_V07" data-block-id="bhashya-BGT_C17_V07">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C17_V07_B01" data-verse="BGT_C17_V07" data-block-id="BGT_C17_V07_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपोधनाः (तपो जनाः) ।<br/>डम्भाहङ्कारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः ।<br/>अकृशानपि लक्ष्म्यादीन् देवान् विष्णुपरायणान् ।<br/>विष्णुं च सर्वदेहस्थान् कृशत्वेन विजानते ।<br/>तेषामल्पगुणत्वेन कल्पनात् ते तमो ध्रुवम् ।<br/>यान्ति ज्ञेयाश्च ते दैत्याः पिशाचा वाथ राक्षसाः ॥ अन्नैश्चैवाथ यज्ञाद्यैः प्रायो ज्ञेया इमे नराः ।<br/>सात्त्विका सात्त्विकान् कुर्युर्यस्मादन्ये तथेतरान् ॥ ओन्तत्सदिति यद् विष्णोर्नामत्रयमुदाहृतम् ।<br/>प्रसिद्धं वैदिकं तस्मात् कर्म सद्विषयं हि सत् ।<br/>तत्राश्रद्धाकृतं तस्मादसदित्येव कीर्त्यते ।<br/>विप्रा वेदाश्च यज्ञाश्च यस्मादोताः परस्परम् ।<br/>विहिता विष्णुना तेन विष्णुरोमिति कीर्तितः ।<br/>ओतमस्मिन्निदं सर्वमिति चोक्तः स ओमिति ।<br/>तस्मादोमिति यज्ञादीन् प्रवर्तन्ते हि वैदिकाः ।<br/>अनोङ्कृतं ह्यासुरं स्याद् यत् तस्मादोङ्कृतं त्वपि ।<br/>ओङ्कारार्थहरेः सम्यगज्ञानादासुरं भवेत् ।<br/>फलं त्वनभिसन्धाय तद् ब्रह्म स्यान्ममास्पदम् ।<br/>इति यत् क्रियते कर्म तन्नामातो जनार्दनः ।<br/>अभिसन्धितं हि तत् प्रोक्तं ततं वा स्वगुणैः सदा'' ॥ इत्यादि च ।<br/>'मयः(मयं) प्रधानमुद्दिष्टं स्वरूपं कार्यमेव च''</span></span> इति शब्दनिर्णये ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">शास्त्रविहितमपि भगवच्छ्रद्धाहीनमसदेवेति वक्ष्यति'अश्रद्धया हुतम्'' इति । भगवच्छ्रद्धारहितत्वादेव चाशास्त्रविहितं भवति । 'विष्णुभक्तिविधानार्थं सर्वं शास्त्रं प्रवर्तते'' ॥</span></span> इति पैङ्गिश्रुतिः ।॥ ४-७ ॥</div>


सर्वस्य तदीयत्वान्न परोपजीवनमिति भावः ॥४४-४८॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C17_V07" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C17_V07" data-id="BGT_C17_V07_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">अन्नैश्चेत्यनेन ‘आहारः’ इत्यादेस्तात्पर्यमुक्तं भवति । श्रद्धाया जीवस्वरूपत्वेन तया तज्ज्ञानमुपपद्यते । आहाराद्यैस्तत्कथमित्यत आह


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V49">
सात्त्विका इति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">असक्तबुदि्धः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः ।</span>
<span class="shloka-line">नैष्कर्म्यसिदि्धं परमां सन्न्यासेनाधिगच्छति॥४९ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C18_V49
| id = BGT_C18_V49_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">‘स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते’ इत्युक्तस्यैव इत्थम्भावान्तरमुच्यते ‘असक्तः’ इति । तत्र नैष्कर्म्यसिद्धिपदस्य मोक्षार्थत्वप्रतीतिनिरासायार्थमाह
अत्र जीवानां सात्त्विकत्वादि उत्तमत्वादीति ज्ञेयम् । सात्त्विकयज्ञादीनामित्थंभावान्तरविधानायाह


नैष्कर्म्येति ॥
ओमिति ॥


सर्वपदमप्रारब्धविषयम् ॥४९ ॥</p>
अनेन ॐ तत्सत् ‘कर्म’ च इत्यादि व्याख्यातं भवति ।</p>
}}
<p class="gr-vyakhya-para">केन हेतुना विष्णोरोमिति नामेत्यत आह
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V50">
विप्रा इति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">सिदि्धं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निबोध मे ।</span>
<span class="shloka-line">समासेनैव कौन्तेव निष्ठा ज्ञानस्य या परा॥५० ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C18_V50
| id = BGT_C18_V50_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">असक्तेत्यादिना नैष्कर्म्यसिद्धिसाधनविवरणप्रतिज्ञापूर्वकं तदनन्तरफलमुच्यते ‘सिद्धिम्’ इति । तत्र नैष्कर्म्यसिद्ध्यनन्तरं च येनोपायेन परं ब्रह्माप्नोति तं प्रकारं निबोधेत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह
तस्मादोङ्कारस्य भगवन्नामत्वात्, ओमित्युच्चार्येति शेषः ॥


वक्ष्यमाणेति ॥
प्रवर्तन्त इति ॥


अत्र यथा येन वक्ष्यमाणप्रकारेण वर्तमानो नेष्कर्म्यसिद्धिं प्राप्तो भूत्वा महालक्ष्मीं प्राप्नोति तं प्रकारं निबोधेत्येवोच्यते । न तु नैष्कर्म्यसिध्द्यनन्तरं परब्रह्मप्राप्तिसाधनं निबोधेत्यर्थः । ब्रह्मशब्दस्य लक्ष्मीवाचकत्वमेव कुत इत्यत आह
प्रवर्तयन्तीत्यर्थः । अनेन ब्राह्मणा इत्याद्युक्तार्थं भवति । भगवन्नामान्तरसद्भावात् कथमेतदुच्चारणनियतिरित्यतोऽस्य विशेषमाह


ममेति ॥
अनोङ्कृतमिति ॥


अत्र ब्रह्मपदेन परब्रह्मैव किं न स्यादित्यत आह
ओङ्कारोच्चारणं तदर्थज्ञानपूर्वकमेव कार्यमिति भावेनाह


ब्रह्मेति ॥
ओङ्कृतं त्विति ॥


एतद्ब्रह्मप्राप्त्यनन्तरमपि भक्त्यादिलाभश्रवणात् लक्ष्मीतत्त्वमेवेदं, न तु परं ब्रह्मेत्यर्थः । भवेदेतद्यदि नैष्कर्म्यसिद्धिं प्राप्तस्य लक्ष्मीप्राप्त्यनन्तरमपि भक्त्यादिलाभोऽस्ति, न तु परब्रह्मप्राप्त्यनन्तरमिति सिद्ध्यति । तदेव कुत इत्यत आह
किंनिमित्तं विष्णोस्तदिति नामेत्यत आह


सर्वेति ॥
फलमिति ॥


पापपदम् अप्रारब्धानिष्टकर्मपरम् । नन्वपरोक्षज्ञानिनो हि नैष्कर्म्यसिद्धिः । तत्कथं तदनन्तरमपि ज्ञानादिलाभः? तथात्वे मुक्तावापि तत्प्रसङ्गादित्यत आह
अनेन तदित्युक्तार्थं भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु मयट्प्रत्ययस्य विकारैकार्थत्वात् कथं श्रद्धामय इत्यस्य श्रद्धास्वरूप इति व्याख्येत्यत आह


अपरोक्षेति ॥
मयमिति ॥


पुरा देहत्यागात् । अपरोक्षज्ञानानन्तरमपि ज्ञानादिवृद्धिर्भवेदेव । न चातिप्रसङ्गः । प्रमाणानुगुणेन मुक्तौ तदभावोपपत्तेरिति भावः ॥ ५० ॥</p>
श्रद्धैव प्रयोजिका न तु शास्त्रविधानानुसारित्वादीति यत्परिहारवाक्याभिप्रायवर्णनं तत्कुत इत्यत आह
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V53">
शास्त्रेति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् ।</span>
<span class="shloka-line">विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते॥५३ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C18_V53
| id = BGT_C18_V53_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं नैष्कर्म्यसिद्धिसाधनं निबोधेत्येवोच्यते, न तु तदनन्तरं ब्रह्मप्राप्तिसाधनमिति । तदयुक्तम् । बुद्ध्या विशुद्धयेत्यादिसाधनमुक्त्वा ब्रह्मभूयाय कल्पत इत्युक्तत्वात् । अन्यथा नैष्कर्म्यसिद्धिं प्राप्तो भूत्वेति वक्तव्यत्वादित्याशङ्कां परिहरन् ब्रह्मभूयपदस्यान्यथाप्रतीतिनिरासायार्थमाह
भगवतैव श्रद्धाभावे शास्त्रविधानानुसारिणोऽप्यसत्त्वस्यैवोक्तत्वात् श्रद्धैव प्रयोजिका नान्यदिति ज्ञायत इति भावः । हुतमित्यत्र शास्त्रविधानानुसारेणेति सिद्धम् । विधानोक्तिप्रसङ्गात् । अङ्गीकृत्य चेदमुक्तम् । भगवच्छ्रद्धाभावे शास्त्रविधानानुसारित्वं च नास्ति । ततोऽपि श्रद्धैव सात्त्विकत्वादौ प्रयोजिकेत्याशयेनाह


विमुच्येति ॥
भगवदिति ॥


ज्ञानानन्तरं लक्ष्मीप्राप्तौ साधनानामनावश्यकत्वात् नैष्कर्म्यसिद्धिं प्राप्तो भूत्वेत्यत्राभिप्रेतमेवेति भावः ॥ ५३ ॥</p>
तत्कुत इत्यत आह
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V55">
विष्णुभक्तीति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">भक्त्या मां अभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः ।</span>
<span class="shloka-line">ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम्॥५५ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C18_V55
| id = BGT_C18_V55_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">‘यतः प्रवृत्तिः’ इत्युक्तमेव विशिष्यते ‘सर्व’ इति । तत्र मद्व्यपाश्रयश्चेत् यथेष्टतो निषिद्धान्यनिषिद्धानि वा सर्वकर्माणि कुर्वाणः शाश्वतं पदं प्राप्नोतीत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय तद्व्याचष्टे
विष्णुभक्तिविधानार्थमेव शास्त्रप्रवृत्तिश्रुतेः तदभावे न शास्त्रविधानानुसारित्वं भवतीत्यर्थः । शास्त्रविधानस्याप्रयोजकत्वे कथमशास्त्रविहितमिति तामसत्वे प्रयोजकत्वमुच्यत इत्यतो वाह


विहितानीति ॥
भगवदिति ॥


मद्व्यपाश्रय इति ॥
७ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C17_V08" data-block-id="BGT_C17_V08" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C17" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः ।</span><span class="shloka-line">रस्याः स्निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराः सात्त्विकप्रियाः ॥८ ॥</span></span></div>


मय्येव समर्पयन्नित्यर्थः । प्रतीतार्थ एव किं न स्यादित्यत आह
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C17_V08" data-block-id="bhashya-BGT_C17_V08">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C17_V08_B01" data-verse="BGT_C17_V08" data-block-id="BGT_C17_V08_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">स्थिराः स्थिरगुणाः घृतादयः । कवादीनामप्यारोग्यरसाद्यर्थत्वेन सात्त्विकत्वमेव । रस्यादीनामपि राजसत्वमनारोग्यादिहेतुत्वे ।'दुःखशोकामयप्रदाः'' इत्युक्तेः । सत्त्वं साधुभावः । भवति हि सोपि शुच्यन्नात् ।<br/>'हृद्यं पश्चान्मनोहारि प्रियं तत्कालसौख्यदम् ।<br/>सुखदं दीर्घसुखदं रस्यमभ्यास सौख्यदम्'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये ॥८ ॥</div>


न हीति ॥
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C17_V08" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C17_V08" data-id="BGT_C17_V08_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘रस्याः स्निग्धाः स्थिराः हृद्याः’ इत्याहाराणां किंनाम स्थिरत्वं, केषां चोच्यत इत्यत आह


नात्र यथेष्टतो निषिद्धानिषिद्धकर्माचरणे तात्पर्यं कल्प्यम् । तथासति भगवदाश्रयस्य विहिताकारणेऽप्यत्र तात्पर्यप्रसङ्गात् । निषिद्धकरणविहिताकरणयोः समानत्वादित्यर्थः ।</p>
स्थिरा इति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र भगवदाश्रितस्य विहिताकरणेऽपि तात्पर्यं स्यादेवेत्यत आह


मामिति ॥
बहुकालं गुणप्रदा इत्यर्थः । कट्वाम्ललवणेति कट्वादीनां यद्राजसत्वमुक्तं तन्न नियतं, कदाचित् सात्त्विकत्वमपि स्यादित्याह


यद्यत्र भगवदाश्रितस्य विहिताकरणेऽपि तात्पर्यं तर्हि भगवदाश्रितस्यैवार्जुनस्य ‘मामनुस्मर युध्य च’ इत्यादौ विहितयुद्धाकरणे ‘अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यम्’ इत्यादौ प्राक् प्रत्यवाय उक्तः । तद्विरोधः स्यादिति भावः । प्रतीतार्थानङ्गीकारेऽपि शब्दवैय्यर्थ्यमित्यत आह
कटूवादीनामिति ॥


अपीति ॥
रसो रसायनम् । एवं रस्याः स्थिग्धाः स्थिरा हृद्या इति सात्त्विकत्वेनोक्तानां रस्यादीनां सात्त्विकत्वं न नियतं, कदाचित् राजसत्त्वमपि भवतीत्याह


५५ ॥</p>
रस्येति ॥</p>
}}
<p class="gr-vyakhya-para">कट्वादीनां राजसत्त्वनियमः किं न स्यात् कदाचित्सात्त्विकत्वं कुत इत्यत आह
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V57">
दुखः इति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः ।</span>
<span class="shloka-line">बुदि्धयोगमुपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव॥५७ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C18_V57
| id = BGT_C18_V57_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">यदि भगवदाश्रिततया विहितकर्म कुर्वतो मुक्तिस्तिर्हि त्रैविद्यस्यापि स्यात् । तस्यापि विहितकर्माणि कृत्वा भगवदर्पणसद्भावेन भगवदाश्रिताविशिष्टत्वादित्याशङ्कापरिहाराय श्लोकमवतारयति
दुःखादिप्रदाश्चेत् राजसा इत्युक्तत्वादारोग्यादिहेतुत्वे कटूवादीनां सात्त्विकत्वावगतेर्न राजसत्त्वनियम इत्यर्थः । रस्यादीनां सात्त्विकत्वानियमे चायुःसत्त्वेत्याद्युदाहर्तव्यम् । बलशब्दात् सत्त्वशब्दस्यानतिभिन्नार्थत्वात् पुनरुक्तिरित्यत आह


भगवदिति ॥
सत्त्वमिति ॥


भगवदाश्रितत्रैविद्ययोर्विहितकरणादिसाम्येऽपि मोक्षभावाभावावुपपद्येति । विहिताशेषकर्माणि चेतसा भगवति संन्यस्य भगवदाश्रितः करोति । न तथा त्रैविद्य इति तयोश्चेतसैव विशेषसद्भावादिति भावः ।</p>
नात्रायं सत्त्वशब्दार्थः साधुभावः । तस्यान्नोत्पन्नत्वाभावादित्यत आह
<p class="gr-vyakhya-para">मत्पर इति त्रैविद्याद्भागवतस्य विशेष उच्यते । तत्र भगवति तात्पर्यवानित्यर्थाङ्गीकारे तत् त्रैविद्यस्यापि समम् । अहं परः सर्वोत्तमो यस्येत्यभ्युपगमे वा वस्तुनि विकल्पायोगात् तदपि त्रैविद्ये सममित्यत आह


स एवेति ॥
भवतीति ॥


परः सर्वप्रकारेणेति शेषः । भावः सर्वदेति च द्रष्टव्यम् । एवं चेन्मच्चित्त इति पुनरुक्तिः स्यात् । न हि भगवत्सर्वोत्तमत्वभावादन्यत् तच्चित्तत्वमस्तीत्याशङ्कापरिहाराय तदर्थमाह
‘सुखप्रीतिविवर्धनाः’ ‘हृद्याः’ इति शब्दस्यैकार्थत्वप्रतीतिनिरासायाह


तत्रेति ॥
हृद्यमिति ॥


तत्र भगवति । त्रैविद्याद् भागवतस्य विशेष इति शेषः । तर्हि बुद्धियोगमुपाश्रित्येति पुनरुक्तिः स्यात् । भगवति बुद्धेर्योगो हि बुद्धियोग इत्यत आह
सेवानन्तरमपि यत्पुनर्भूयादिति मनो हरति तद् हृद्यम् । उपयोगकाल एव सौख्यप्रदं प्रियम् । सकृदुपयुक्तं दीर्घकालं सुखं ददत् सुखदम् । बहुवारोपभोग एव सौख्यदं रस्यमित्यर्थः ॥ ८ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C17_V09" data-block-id="BGT_C17_V09" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C17" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कवाम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः ।</span><span class="shloka-line">आहारा राजसस्येष्टा दुःखशोकामयप्रदाः॥९ ॥</span></span></div>


बुद्धीति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C17_V09" data-block-id="bhashya-BGT_C17_V09">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C17_V09_B01" data-verse="BGT_C17_V09" data-block-id="BGT_C17_V09_B01">रूक्षं नीरसम् । तीक्ष्णं सर्षपादि ॥ ९ ॥</div>


बुद्धेर्ज्ञानस्य योगः प्रत्याहाराद्युपाय इत्यर्थः । अथ चेत्त्वमहङ्कारादित्यभ्युपगम्योक्तम्॥ ५७ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C17_V09" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C17_V09" data-id="BGT_C17_V09_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">रूक्षशब्दस्यानेकार्थत्वादत्र विवक्षितमर्थमाह


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V59">
रूक्षमिति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">यदहङ्कारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे ।</span>
<span class="shloka-line">मिथ्यैष व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति॥५९ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C18_V59
| id = BGT_C18_V59_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">उक्ताकरणमशक्यं च तवेत्युच्यते यदिति । तत्र प्रकृतिपदेन स्वभावाद्युच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह
अन्नस्य तीक्ष्णत्वं घटयन्नाह


प्रकृतिरिति॥
तीक्ष्णमिति ॥


ईश्वरेच्छायाः प्रकृतिशब्दवाच्यत्वं कुत इत्यत आह
९॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C17_V10" data-block-id="BGT_C17_V10" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C17" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं च यत् ।</span><span class="shloka-line">उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम्॥१० ॥</span></span></div>


प्रकृतिरिति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C17_V10" data-block-id="bhashya-BGT_C17_V10">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C17_V10_B01" data-verse="BGT_C17_V10" data-block-id="BGT_C17_V10_B01">'यामान्तरितपाकं तु यातयाममुदीर्यते ।<br/>क्वचिच्च गतसारं स्यान्नियम्यं यातमस्य यत्'' ॥ इति च ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">पूर्वं स्वादु पश्चादन्यथाजातं गतरसम्'शुद्धभागवतानां तु स्वभावापेक्षयैव तु ।<br/>स्वादुत्वादि विजानीयात् पदार्थानां न चान्यथा'' ॥</span></span> इति सूदशास्त्रे ।<br/>॥१० ॥</div>


प्रसङ्गादुक्तार्थमन्यत्राप्यतिदिशति ॥
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C17_V10" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C17_V10" data-id="BGT_C17_V10_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">पङ्क्तिपावनपुरुषशेषान्नस्य सात्त्विकत्वप्रसिद्धेः कथं यातयामं तामसमित्यतः प्रकारान्तरेण प्रमाणत एव व्याचष्टे


एषेति ॥
यामेति ॥


अत्र प्रकृतिशब्दः परमेश्वरेच्छावाची कुतः? स्वभावाद्यर्थ एव किं न स्यादित्यत आह
यामं याम्यं नियम्यम् । अपेक्षितांशः सार इति यावत् ।तर्हि गतरसमिति पुनरुक्तिरित्यत आह


तस्या एवेति ॥
पूर्वमिति ॥


प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यतीत्यत्र प्रकृतेः जीवनियोक्तृत्वमुच्यते । तच्चेश्वरेच्छाया एव मुख्यमिति सैवात्रोच्यत इति भावः ।</p>
यो वा को वा यस्य रसस्तदपगमे यातयामं, स्वादुत्वापगमे गतरसमित्यर्थभेद इति भावः। रूक्षशब्देन राजसतयोक्तनीरसस्य कथं तामसत्वमुच्यत इत्यतो वाऽह
<p class="gr-vyakhya-para">ननु स्वभावजेनेत्येतद्विवरणात्मकोत्तरश्लोके प्रकृतिशब्दस्य स्वभावार्थत्वग्रहणात् कथं नेत्यत आह


स्वभावेति ॥
पूर्वमिति ॥


जीवमिति शेषः । नेयं प्रकृतिरुत्तरत्र स्वभावपदेनोच्यते, किन्त्वस्या जीवनियोगे साधनतया स्वभावाद्युत्तरत्रोच्यत इति भावः ॥ ५९ ॥</p>
स्वत एव नीरसं रूक्षम्, पूर्वं स्वाद्वेव पश्चादन्यथा जातं गतरसमित्यदोष इति भावः । अपगतस्वादुत्वं तामसत्त्वमिति दुर्गमम् । एकस्यैव वस्तुनः पुरुषभेदेन स्वादुत्वास्वादुत्वसम्भवेन स्वाद्वादेरनिश्चयादित्यत आह
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V61">
शुद्धेति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेर्जुन तिष्ठति ।</span>
<span class="shloka-line">भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया॥६१ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C18_V61
| id = BGT_C18_V61_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">इतोऽप्यत्रेश्वरेच्छैव प्रकृतिशब्दार्थ इत्याह
१०११ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C17_V11" data-block-id="BGT_C17_V11" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C17" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते ।</span><span class="shloka-line">यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्त्विकः॥११ ॥</span></span></div>


तदेवेति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C17_V12" data-block-id="BGT_C17_V12" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C17" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अभिसन्धाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत् ।</span><span class="shloka-line">इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विदि्ध राजसम्॥१२ ॥</span></span></div>


एतद्विवरणात्मकोत्तरश्लोके भगवदिच्छाया एव सर्वनियोक्तृत्वस्योक्तत्वाच्च अत्र प्रकृतिपदं तदर्थमिति भावः । मायेतीश्वरेच्छैवोच्यते ॥ ६१ ॥</p>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C17_V12" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C17_V12" data-id="BGT_C17_V12_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं राजसयजनेन साङ्कल्पिकः स्वर्ग एवेति तन्न युज्यते । ‘अभिसन्धाय तु फलम्’ इति तत्र फलाभिसन्धिना प्रवृत्तेः, राजसयागेन इन्द्रादिदेवलोकः स्वर्गो भवतीति क्वचिद्वचनाच्चेत्याशङ्कां स्मृत्यन्तरेण परिहरति
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V63">
॥ यागादिति ॥
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्यात् गुह्यतरं मया ।</span>
<span class="shloka-line">विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु॥६३ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C18_V63
| id = BGT_C18_V63_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">ईश्वरः सर्वभूतानामित्यादौ भगवतेश्वरस्य पारोक्ष्येण निर्दिष्टत्वादयमीश्वरो भगवतोऽन्य इति प्रतीतिनिरासायाह
स्वर्गाभिसन्धानात्तत्र प्रवृत्तेेः कथं तदभाव इत्यत आह


निश्चितेति ॥
विष्णाविति ॥


परोक्ष्येणोक्तेः अन्यथाऽप्युपपत्तेर्न तन्मात्रेणेश्वरस्य भगवदतिरितक्तत्वं कल्प्यमिति भावः ।</p>
स्वर्गकामनेन प्रत्युत नरक एव भवति, न स्वर्गः । तेषां विष्णावश्रद्धासद्भावेन स्वर्गयोग्यानां तत्कामस्यायोग्यत्वादिति भावः । राजसानां सकामयज्ञाभावेऽपि नरकसद्भावात् कथमयोग्यकामादि तत्कारणमित्यत आह
<p class="gr-vyakhya-para">इतश्च तन्न कल्प्यमित्याह


मदिति ॥
विनेति ॥


अत्र तमेव शरणं गच्छ इत्यन्यव्यावृत्त्या ईश्वरशरणप्राप्तिमुद्दिष्योपसंहारे ‘मन्मना भव’ इत्यादिना स्वशरणप्राप्त्युपदेशाच्च न भगवदितरोऽयमीश्वरः । अन्यथा व्याहतेरिति भावः । ‘स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम्’ इत्युक्तं शाश्वतस्थानं किमित्यत आह
क्वचिन्नरकदर्शनस्य गतिमाह


शाश्वतमिति ॥
निषिद्धमिति ॥


सर्वस्थानानां प्रलये विनाशात् कथं वैकुण्ठादेः शाश्वतत्वमित्यत आह
अत्र नरकलोकप्रचुरत्वोक्त्या राजसेषु मध्यमा विवक्षिताः न तु नित्यत्रैविद्या इति ज्ञातव्यम् । यदि राजसकर्मणा नरकः स्यात्तर्हि सात्त्विकानामपि तत्करणसम्भवात् नरकप्राप्तिः स्यादित्यत आह


श्रीरेवेति ॥
कदाचिदिति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यपि सात्त्विका राजसतामसे, राजसाः सात्त्विकतामसे, तामसाश्च सात्त्विकराजसे कर्मणी यद्यपि कुर्वन्ति । तथापि तत्कादाचिदेव । स्वाभाविककर्मण्येव प्राधान्येन स्थितिः । महता चाल्पाभिभव इति न फलसङ्कर इति भावः । स्वाभाविकं महाफलमस्वाभाविकम् अल्पफलमित्यतोऽपि स्वाभाविकेनान्याभिभवसम्भवान्न फलसङ्कर इत्याह
 
स्वमिति ॥
 
यदि सात्त्विकादीनां स्वाभाविकास्वाभाविककर्मकरणं स्यात्तर्हि इदं स्वाभाविकं कर्म, इदं नेति कथं ज्ञायत इत्यत आह
 
बाहुल्यमिति ॥
 
स्वाभाविकादिकर्मसु यद् बहुलं तत् स्वाभाविकम्, अल्पमस्वाभाविकमिति बाहुल्यादिज्ञापकमिति भावः ॥ १२-१३ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C17_V13" data-block-id="BGT_C17_V13" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C17" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">विधिहीनमसृष्टान्नं मन्त्रहीनमदक्षिणम् ।</span><span class="shloka-line">श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते॥१३ ॥</span></span></div>
 
<div class="verse-block" id="BGT_C17_V14" data-block-id="BGT_C17_V14" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C17" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम् ।</span><span class="shloka-line">ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते॥१४ ॥</span></span></div>
 
<div class="verse-block" id="BGT_C17_V15" data-block-id="BGT_C17_V15" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C17" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् ।</span><span class="shloka-line">स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते॥१५ ॥</span></span></div>
 
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C17_V15" data-block-id="bhashya-BGT_C17_V15">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C17_V15_B01" data-verse="BGT_C17_V15" data-block-id="BGT_C17_V15_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">'यागात्तु राजसात् स्वर्गः साङ्कल्पिक उदाहृतः ।<br/>लोकः स दीनदेवानां सनाम्नां वासवादिभिः ।<br/>विष्णावश्रद्धयायोग्यकामाच्चैषां पुनर्भवेत् ।<br/>नरकं च विना यज्ञं राजसा नरलोकगाः ।<br/>निषिद्धकर्म कुर्युश्चेदीयुस्ते नरकं ध्रुवम् ।<br/>'कदाचित् सात्त्विकाः कुर्युः कर्म राजसतामसम् ।<br/>अन्येन्यच्च तथाप्येषां स्थितिः स्वाभावि(की)के पुनः ।<br/>स्वं स्वं कर्म तु सर्वेषां सदैव स्यान्महत्फलम् । अन्यदल्पफलं चैव बाहुल्यं तेषु लक्षणम्'' ॥</span></span> इति पाद्मे ॥ १२-१५ ॥</div>


६३ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>
<div class="verse-block" id="BGT_C17_V16" data-block-id="BGT_C17_V16" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C17" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मनः प्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः ।</span><span class="shloka-line">भावसंशुदि्धरित्येतत्तपो मानसमुच्यते॥१६ ॥</span></span></div>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C17_V16" data-block-id="bhashya-BGT_C17_V16">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C17_V16_B01" data-verse="BGT_C17_V16" data-block-id="BGT_C17_V16_B01">मौनं मननम् ॥ १६ ॥</div>
</div>
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C17_V16" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C17_V16" data-id="BGT_C17_V16_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनम्’ इत्यत्र मौनशब्दस्यान्यर्थत्वनिरासायाह
मौनमिति ॥


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V64">
कथमन्यथा मानसं तपः स्यादिति भावः ॥ १६ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="teeka-block">
<div class="verse-block" id="BGT_C17_V17" data-block-id="BGT_C17_V17" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C17" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत्त्रिविधं नरैः ।</span><span class="shloka-line">अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते॥१७ ॥</span></span></div>
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">सर्वगुह्यतमं भूयः शृृणु मे परमं वचः ।</span>
<span class="shloka-line">इष्टोसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम्॥६४ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C18_V64
| id = BGT_C18_V64_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">‘इदं तु ते गुह्यतमम्’ इति प्रतिज्ञाय यज्ज्ञानादिपदोदितं गुह्यतमं तत्त्वमुक्तं तदेवात्र ‘सर्वगुह्यतमम्’ इति पुनरुच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C17_V17" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C17_V17" data-id="BGT_C17_V17_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः’ इत्यत्र युक्तत्वं नाम किमित्यत आह


तत्त्वेति ॥
युक्तैरिति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु सात्त्विकयज्ञदानयोर्भगवदर्पणमनुक्त्वा तपस्येव किमुच्यत इत्यत आह


नात्र ‘इदं तु ते गुह्यतमम्’ इत्यादिनोक्तं गुह्यतमं ज्ञेयमुच्यते । तत्कथनस्य द्वाविमावित्यत्रैवोपसंहृतत्वादित्यर्थः । ‘इति गुह्यतमम्’ इति वाक्यशेषादुपसंहृतत्वं ज्ञातव्यम् । तर्हि किमत्र गुह्यतममुच्यत इत्यत आह
युक्तैरिति ॥


अत्रेति ॥</p>
न केवलं तपस्येवैतदुच्यते, किन्तु यज्ञदानतपस्स्वपि एतदनुषञ्जनीयमिति भावः ॥ १७ ॥</p></div></div></div></div></div>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान् स्यात्’ इति साधनसारस्योपसंहृतत्वात् कथमत्र तदुक्तिरित्यत उक्तम्
<div class="verse-block" id="BGT_C17_V18" data-block-id="BGT_C17_V18" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C17" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सत्कारमानपूजार्थं तपो दम्भेन चैव यत् ।</span><span class="shloka-line">क्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमध्रुवम्॥१८ ॥</span></span></div>


तत्त्वेति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C17_V19" data-block-id="BGT_C17_V19" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C17" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मूढग्राहेणात्मनो यत्पीडया क्रियते तपः ।</span><span class="shloka-line">परस्योत्सादानर्थं वा तत्तामसमुदाहृतम्॥१९ ॥</span></span></div>


न तत्र साधनसारस्योपसंहाररूपेण भगवत्सर्वोत्तमत्वज्ञानप्रशंसा कृता । किन्तु तज्ज्ञानमात्रेण मोक्षसद्भावात् किमस्य महिमा वर्णनीय इति भगवत्प्रशंसार्थमेवेति भावः । तत्रोक्तगुह्यतमस्यात्रानुक्तत्वे भूय इति व्यर्थमित्यत आह
<div class="verse-block" id="BGT_C17_V20" data-block-id="BGT_C17_V20" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C17" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">दातव्यमिति यद्दानं दीयतेनुपकारिणे ।</span><span class="shloka-line">देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृऽतम्॥२० ॥</span></span></div>


मन्मना इति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C17_V21" data-block-id="BGT_C17_V21" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C17" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यत्तु प्रत्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुनः ।</span><span class="shloka-line">दीयते च परिक्लिष्टं तद्दानं राजसं स्मृऽतम्॥२१ ॥</span></span></div>


साधनसारस्य प्रागुक्तत्वात् तदपेक्षया भूय इत्युपपद्यत इति भावः । तर्हि पुनरुक्तिः स्यादित्यतः साधनसारोपसंहार इत्युक्तम् ।</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C17_V22" data-block-id="BGT_C17_V22" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C17" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ओशकाले यद्दानमपात्रेभ्यश्च दीयते ।</span><span class="shloka-line">असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम्॥२२ ॥</span></span></div>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘मन्मना भव’ इत्यादिनाऽन्यव्यावृत्तिपूर्वकं स्वभजनस्यात्रोपदिष्टत्वेन भगवत्सर्वोत्तमत्वमेवोक्तमिति कथं तत्त्वसारकथनं नेत्यत आह


अर्थत इति ॥
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C17_V22" data-block-id="bhashya-BGT_C17_V22">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C17_V22_B01" data-verse="BGT_C17_V22" data-block-id="BGT_C17_V22_B01">युक्तैः भगवदर्पणादियोगयुक्तैः । युक्तैरिति दानादिषु सर्वत्र समम् ॥ १७-२२ ॥</div>


सत्यमत्र विष्ण्वाधिक्यमुक्तमिति । तथाप्यन्यभजननिरासपूर्वकं स्वभजनोपदेशान्यथानुपपत्त्यैवोक्तम् । न तु मुखतः। अतो नात्र तत्त्वसारकथनमिति भावः ॥ ६४ ॥</p>
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
<div class="verse-block" id="BGT_C17_V23" data-block-id="BGT_C17_V23" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C17" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ॐ तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृऽतः ।</span><span class="shloka-line">ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुरा ॥२३ ॥</span></span></div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C17_V23" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C17_V23" data-id="BGT_C17_V23_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘ओंतत्सदिति निर्देशः’ इत्येतद्वाक्यान्तरेण व्याख्यातम् । तद्वाक्यविवरणेनैतद्वाक्यं विवृणोति
सदिति ॥
ततश्च किमित्यत आह
ओमिति ॥
कर्मादीनां सत्सम्बन्धित्वादेव हि सत्त्वम् । तच्च परं ब्रह्मैव । ओंतत्सदिति नाम्नां विष्णौ प्रसिद्धत्वात् । अतो विष्णुसम्बन्ध्येव कर्मादि सदिति भावः । अनेन ‘ॐ तत्सदिति यद्विष्णोः’ इति विवृतं भवति । ‘अनोङ्कृतं ह्यासुरं स्यात्’ इत्यनोङ्कृतस्यासुरत्वप्रसिद्धिः तदुच्चारणे हेतुतयोक्ता । काऽसावित्यतो वैदिकीत्याह
स्रवतीति ॥


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V66">
‘ओङ्कृतं त्वपि’इत्युक्तार्थे श्रुतिं चाऽह
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज ।</span>
<span class="shloka-line">अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः॥६६ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C18_V66
| id = BGT_C18_V66_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">अन्यभजननिरासस्यात्राकृतत्वात् कथमर्थतोऽपि विष्ण्वाधिक्यमुच्यत इत्यत आह
अनर्थज्ञेति ॥


अन्येति ॥
निरर्थो निष्प्रयोजनः । कुतः? यस्मादर्थज्ञानत एव ज्ञातारं त्राति तेन हि मन्त्रः कथितः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वस्मिन्नध्याये सदसत्कर्मविवेकः कार्यः । तं विहाय ॐ तत्सदित्यादिना किमुच्यत इत्यतोऽभिप्रायमाह


अन्यधर्मान् सर्वान् परित्यज्य मन्मना भवेत्येवंप्रकारेण सर्वधर्मान् परित्यज्येति वचनं मन्मना इत्याद्युक्तशेषत्वेन हि वर्तते । अतोऽन्यव्यावृत्तिपूर्वकं स्वभजनमत्रोपदिष्टमेवेति भावः ।</p>
तदर्थत्वेनेति ॥
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वत्र मन्मना इत्याद्युक्तसर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रजेत्युपदिश्यत इति किं न स्यादित्यत आह


मामिति ॥
अत्र ह्योङ्कारार्थस्मरणपूर्वकं तमुच्चार्य भक्त्या भगवदर्थत्वेन निष्कामतया कृतमेव कर्म सात्त्विकमन्यद्राजसादीत्युच्यते । ततश्चैतादृशमेव सत्कर्म अन्यदसत्कर्मेति सदसत्कर्म विविच्योक्तमेवेति भावः । न च वाच्यमत्रैवंविधकर्मणः सत्त्वमन्यस्यासत्त्वं स्वयमेवोच्यत इति । अन्यथा प्रसङ्गाननुगुणत्वप्रसङ्गेन सदादिशब्दस्य सात्त्विकाद्यर्थत्वात् । एतेन ‘अफलाकाङ्क्षिभिः’इत्यादेरप्येवमेवाध्यायसङ्गतिः सूचिता भवति ॥ २३ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C17_V24" data-block-id="BGT_C17_V24" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C17" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः ।</span><span class="shloka-line">प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम् ॥२४ ॥</span></span></div>


‘मामेकं शरणं व्रज’ इत्यनेननापि मन्मना इत्याद्युक्तस्यैव व्याख्यायमानत्वादन्यथाऽर्थकल्पने मन्मनस्त्वादिकं परित्यज्यानुतिष्ठ चेति व्याहतोक्तिः स्यादिति भावः । व्यर्थमिदमुक्तव्याख्यानमित्यतो निगमनात्मनेत्युक्तम् । मन्मना भवेत्यादिना किमुक्तं भवति मामेकं शरणं व्रज इति व्याख्यानत्वं द्रष्टव्यम् ।</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C17_V25" data-block-id="BGT_C17_V25" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C17" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तदित्यनभिसन्धाय फलं यज्ञतपःक्रियाः ।</span><span class="shloka-line">दानक्रियाश्च विविधाः क्रियन्ते मोक्षकाङ्क्षिभिः॥२५ ॥</span></span></div>
<p class="gr-vyakhya-para">भवेदेतद्यदि भगवन्मनस्त्वादिकं शरणागतिः स्यात्, तदेव कुत इत्यत आह


सर्वोत्तमत्वेति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C17_V26" data-block-id="BGT_C17_V26" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C17" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यते ।</span><span class="shloka-line">प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते॥२६ ॥</span></span></div>


अत्र यथासम्भवं मन्मना इत्याद्युक्तार्थेनैकार्थत्वं द्रष्टव्यम् । त्रिविधा मनोवचनशरीरभवा । स्वभावतः न फलान्तरापेक्षया । मोक्षफलप्रदेत्यनेन मामेवैष्यसीत्युक्तार्थं भवति । मामेकमिति सर्वधर्मानित्यस्य व्याख्यानं द्रष्टव्यम् ।</p>
<div class="verse-block" id="BGT_C17_V27" data-block-id="BGT_C17_V27" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C17" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चोच्यते ।</span><span class="shloka-line">कर्म चैव तदर्थीयं सदित्येवाभिधीयते॥२७ ॥</span></span></div>
 
<div class="verse-block" id="BGT_C17_V28" data-block-id="BGT_C17_V28" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C17" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् ।</span><span class="shloka-line">असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह॥२८ ॥</span></span></div>
 
<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे श्रद्धात्रयविभागयोगो नाम सप्तदशोध्यायः ॥</div>
 
<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये सप्तदशोध्यायः ॥</div>
 
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C17_V28" data-block-id="bhashya-BGT_C17_V28">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C17_V28_B01" data-verse="BGT_C17_V28" data-block-id="BGT_C17_V28_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruthi-id">तत्सम्बन्धित्वादेव कर्मादि सत् । ओं तत्सदिति नाम्नां विष्णौ प्रसिद्धत्वात् । ''स्रवत्यनोङ्कृतं ब्रह्म परस्ताच्च विशीर्यते । अनोङ्कृतं आसुरं कर्म"</span></span> इति श्रुतेः अनोङ्कृतस्य आसुरत्वप्रसिद्धेः ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">''अनर्थज्ञोदितो मन्त्रो निरर्थस्त्राति मानतः ।<br/>यन्मन्त्रस्तेन कथितो मन्त्रार्थो ज्ञेय एव तत्" ॥</span></span> इति पैङ्गिश्रुतेश्च ।<br/>तदर्थत्वेन फलानभिसन्धिपूर्वककर्मणः एव सात्विकत्वाच्च । तद्भक्त्या तत्स्मरणपूर्वकमेव कर्म सत् अन्यदसदेवेति भावः । राजसस्यापि असदन्तर्भाव एव । विष्णुश्रद्धारहितत्वात् ॥ 'सात्त्विकं मोक्षदं कर्म राजसं सृतिदुःखदम् ।<br/>तामसं पातदं ज्ञेयं तत् कुर्यात् कर्म वैष्णवम्'' ॥ इत्याग्नेये॥२३-२८॥</div>
 
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C17_V28" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C17_V28" data-id="BGT_C17_V28_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘कर्म चैव तदर्थीम्’ इति सात्त्विकं कर्मोक्त्वा राजसमनभिधाय ‘अश्रद्धया हुतम्’ इति तामसमेव किमुच्यत इत्यत आह
 
राजसस्येति ॥
 
नात्र तामसमेवासच्छब्देनोच्यते अपि तु राजसमपीति भावः । तत्कुत इत्यतोऽश्रद्धयेत्युक्तासल्लक्षणस्य राजसेऽपि भावादित्याह
 
विष्ण्विति ॥
 
‘न च तत्प्रेत्य नो इह’ इति यद्राजसतामसकर्मणोः फलमुक्तं तद्विविच्य स्मृत्या दर्शयति
 
॥ सात्त्विकमिति ॥
 
२८ ॥</p>
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७ ॥</div></div></div></div></div></div>
<span id="gr-C18" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="अष्टादशोऽध्यायः"></span>
== अष्टादशोऽध्यायः ==
<div class="introduction" id="BGT_C18_I01" data-block-id="BGT_C18_I01" data-verse="BGT_C18">
<div class="introduction-line">पूर्वोक्तं साधनं सर्वं सङ्क्षिप्योपसंहरति अनेनाध्यायेन-</div>
</div>
 
<div class="introduction" id="BGT_C18_I02" data-block-id="BGT_C18_I02" data-verse="BGT_C18">
<div class="introduction-line">सर्वाध्यायोक्तधर्मस्य समासतो निर्णयात्मकोनुक्तत्रैगुण्यवादी चायम् ।</div>
</div>
 
<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>
 
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V01" data-block-id="BGT_C18_V01" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् ।</span><span class="shloka-line">त्यागस्य च हृषीकेश पृथक्केशिनिषूदन॥१ ॥</span></span></div>
 
<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>
 
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V02" data-block-id="BGT_C18_V02" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">काम्यानां कर्मणां न्यासं सन्यासं कवयो विदुः ।</span><span class="shloka-line">सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः॥२ ॥</span></span></div>
 
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V03" data-block-id="BGT_C18_V03" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः ।</span><span class="shloka-line">यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यमिति चापरे॥३ ॥</span></span></div>
 
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V03" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V03">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V03_B01" data-verse="BGT_C18_V03" data-block-id="BGT_C18_V03_B01">'मनीषिणः'' इत्युक्तत्वात् तेप्यनिन्द्याः । अतः 'त्याज्यं दोषवत्'' इत्यस्यार्थः 'सङ्गं त्यक्त्वा फलं च'' इति ॥ ३ ॥</div>
 
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V03" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V03" data-id="BGT_C18_V03_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><h4 class="gr-vyakhya-head">अष्टादशोऽध्यायः</h4>
<p class="gr-vyakhya-para">एतदध्यायप्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति
 
॥ सर्वेति ॥
 
यत्सर्वेष्वध्यायेषु विप्रकीर्णतया पुरुषार्थसाधनमुक्तं तन्मन्दानां बुध्द्यारोहार्थं सङ्क्षेपेणास्मिन्नध्याये निरूप्यते । चतुर्दशाद्यनुक्तं त्रैगुण्यं चोच्यत इत्यर्थः ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">‘सर्वकर्मफलत्यागम्’ इति स्वोक्तत्यागस्वरूपावधारणाय प्रातीतिकी विद्वन्मतविप्रतिपत्तिरुद्भाव्यते‘त्याज्यम्’ इति । तत्र यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं, कार्यमेव तदिति भगवन्मतविरोधित्वात् त्याज्यं दोषवदिति त्यागपक्षिणो निन्द्या इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह
 
मनीषिण इति ॥
 
तन्मतस्य भगवन्मतविरूद्धत्वात् कथं ते न निन्द्या इत्यत आह
 
अत इति ॥
 
‘कार्यमित्येव यत्कर्म’ इत्यत्र यथा कर्मणि सङ्गफलत्यागेन कर्मत्यागो वर्ण्यते, न तु कर्मस्वरूपत्यागेन, तथा त्याज्यमित्येतदर्थो वर्णयितुं शक्यते । अतो न तस्य भगवन्मतविरोधः । कुतोऽर्थान्तरकल्पनेति चेत् मनीषिण इत्युक्तत्वादेवेति भावः ॥ ३ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V04" data-block-id="BGT_C18_V04" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">निश्चयं शृृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम ।</span><span class="shloka-line">त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः॥४ ॥</span></span></div>
 
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V05" data-block-id="BGT_C18_V05" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् ।</span><span class="shloka-line">यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम्॥५ ॥</span></span></div>
 
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V05" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V05" data-id="BGT_C18_V05_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">निश्चयं शृण्विति प्रतिज्ञातमुच्यते
 
यज्ञेति ॥
 
तत्र ज्योतिष्टोमादियज्ञेषु हिरण्यादिदानेषु यत्यादीनां शूद्रादीनां चाधिकाराभावाद् ऊर्ध्वरेतस्त्वादितपस्सु गृहस्थादीनाम् अधिकाराभावात् कथं सर्वेषां यज्ञादि विधीयत इत्यत आह
 
द्रव्येति ॥
 
नात्र सर्वेषां ज्योतिष्टोमादियज्ञः, हिरण्यादिदानानि, ऊर्ध्वरेतस्त्वादितपांस्येव विधीयन्ते, किन्तु द्रव्ययज्ञादियज्ञाः, विद्यादिदानानि, सत्यवचनादितपांसि । तेषां च यत्यादीनामप्युचितत्वाद्युक्तं सर्वेषां तद्विधिरिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">‘नाग्निर्न यज्ञः’ इत्यादेः त्रिवर्णबाह्यानां न क्वापि यज्ञेऽधिकार इत्यत आह
 
विष्ण्विति ॥
 
द्रव्यादियज्ञाभावेऽपि तेषां स्वाध्याययज्ञेऽधिकारोऽस्त्येव । न च वेदानधिकारेण तदभावः । विष्णुनामस्वाध्याययज्ञेऽधिकारसम्भवादिति भावः । तेषां किं तप इत्यत आह
 
सत्येति ॥
 
५-६ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V06" data-block-id="BGT_C18_V06" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च ।</span><span class="shloka-line">कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम्॥६ ॥</span></span></div>
 
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V06" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V06">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V06_B01" data-verse="BGT_C18_V06" data-block-id="BGT_C18_V06_B01">द्रव्ययज्ञादीनां मध्ये स्वोचितो यज्ञो विद्यादानादिषु स्वोचितं दानं स्वोचितं तपश्च सर्वैर्वर्णाश्रमिभिरन्यैश्च कार्यमेवेत्यर्थः । विष्णुनामस्वाध्यायोन्त्यानां सत्योपवासादितपश्च ॥ ५,६ ॥</div>
 
</div>
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V07" data-block-id="BGT_C18_V07" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते ।</span><span class="shloka-line">मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः॥७ ॥</span></span></div>
 
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V07" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V07">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V07_B01" data-verse="BGT_C18_V07" data-block-id="BGT_C18_V07_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">सङ्गफलत्यागमृते स्वरूपत्यागः कार्य इति मिथ्याज्ञानाख्यमोहात् । 'स्वयज्ञादीन् परित्यज्य निरयं यात्यसंशयम्'' ।</span></span> इति पाद्मे ॥ ७ ॥</div>
 
</div>
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V08" data-block-id="BGT_C18_V08" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत् ।</span><span class="shloka-line">स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत्॥८ ॥</span></span></div>
 
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V08" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V08" data-id="BGT_C18_V08_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘त्यागो हि’ इत्युक्तं प्रपञ्च्यते ‘नियतस्य’ इति । तत्र कर्मत्यागस्य स्वयमेव स्तूयमानत्वात् कथं मोहनिमित्तत्वमुच्यत इत्यत आह
 
सङ्गेति ॥
 
स्वरूपत्यागस्यापि मोहनिमित्तत्वं कुतः ? येनायमर्थः स्यादित्यत आह
 
स्वेति ॥
 
ननु पुरुषार्थसाधनेऽपि कर्मणि दुःखसाधनमिति मिथ्याज्ञानेन तत्स्वरूपपरित्यागस्य राजसत्वकथनात् कथं तामसत्वमित्यत आह
 
मोहमिति ॥
 
मोहं विनेति ॥
 
परत्रापीदं दुःखसाधनमिति मिथ्याज्ञानं विनेत्यर्थः । दुःखशब्देन शरीरायास उच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह
 
दुःखेति ॥
 
केवलमिति ॥
 
शरीरायासद्वारा प्राप्तं न चेत्यर्थः । शरीरायास एवार्थः किं न स्यादित्यत आह
 
कार्येति ॥
 
न केवलमन्यथा पुनरुक्तिप्रसङ्गादत्र दुःखशब्दो मानसदुःखार्थः । किन्तु तथा वचनाच्चेत्याह
 
दुःखमिति ॥
 
अर्थविशेषविवक्षायामेवं ज्ञेयम् । तदभावे द्वयमपि शब्दद्वयेनोच्यत इति भावः ॥ ८ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V09" data-block-id="BGT_C18_V09" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कार्यमित्येव यत् कर्म नियतं क्रियतेर्जुन ।</span><span class="shloka-line">सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः॥९ ॥</span></span></div>
 
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V09" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V09">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V09_B01" data-verse="BGT_C18_V09" data-block-id="BGT_C18_V09_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">मोहं विना दृष्टदुःखमित्येव । दुःखशब्देन केवलमानसम् । कायक्लेशस्य पृथगुक्तेः ।<br/>'दुःखं तु मानसं ज्ञेयमायासो बाह्य उच्यते ।<br/>'दुःखं तु मानसं ज्ञेयमायासो बाह्य उच्यते ।<br/>विशेषस्य विवक्षायामन्यथा सर्वमेव तु'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये ॥ ८,९ ॥</div>
 
</div>
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V10" data-block-id="BGT_C18_V10" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते ।</span><span class="shloka-line">त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः॥१० ॥</span></span></div>
 
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V10" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V10" data-id="BGT_C18_V10_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">सात्त्विकत्यागी पुनर्निरूप्यते
 
‘न द्वेष्टि’ इति ॥
 
तत्र कथं सात्त्विकत्यागिनोऽकुशलकर्माद्वेषः कुशलकर्मासङ्गश्चोच्यते । ‘कार्यमित्येव’ इत्युक्तिविरोधादित्यतः प्रमाणान्तरेण तद्व्याचष्टे
 
न द्वेष्टीति ॥
 
पुण्य इति ॥
 
तत्फल इति यावत् ॥ तमेव स्तौति
 
य इति ॥
 
सम्यगित्यनेन मेधावीत्याद्युक्तार्थं भवति । तदर्पणेनेत्यनेन त्यागीत्युक्तार्थं स्यात् । तस्येत्यनेनानिष्टमित्यस्य तात्पर्यमुक्तं भवति । किं तस्य सर्वथा बन्धकं कर्म न बन्धाय भवतीत्यत आह
 
बहुलं चेदिति ॥
 
बहुलं चेत् सर्वदा त्यागिनामप्यत्यल्पदोषकरं कियत्पर्यन्तमित्यत आह
 
यावदिति ॥
 
१० ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V11" data-block-id="BGT_C18_V11" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः ।</span><span class="shloka-line">यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते॥११ ॥</span></span></div>
 
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V11" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V11">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V11_B01" data-verse="BGT_C18_V11" data-block-id="BGT_C18_V11_B01">'न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म केवलं दृष्टदुःखदम् ।
जन्मान्तरकृते पुण्ये न सज्जेत् सात्त्विकश्चले ।
यः सम्यक् तत्त्वविद् विष्णोस्तदर्पणधियैव तु ।
फलेच्छावर्जितस्तस्य कर्मबन्धाय नो भवेत् ।
बहुलं चेदल्पदोषं यावदेवापरोक्षदृक्'' ॥ इति च ॥ १०,११ ॥</div>
 
</div>
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V12" data-block-id="BGT_C18_V12" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् ।</span><span class="shloka-line">भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित्॥१२ ॥</span></span></div>
 
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V12" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V12">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V12_B01" data-verse="BGT_C18_V12" data-block-id="BGT_C18_V12_B01">अन्येषामिष्टम् । अस्य तु त्यागित्वादेव नेष्टम् ।
'ज्ञानादेर्मोक्षभोग्याच्च नान्यत् स्यात् कर्मणः फलम् ॥ त्यागिनस्तत्त्वसंवेत्तुरन्येषां तदृते फलम्'' ॥ इति च ।
केवलकाम्यकर्मणां फलानपेक्षयाप्यकरणमित्येतावांस्त्यागात् संन्यासस्य विशेष इत्यत्यागिनां प्रतियोगित्वेन न्यासिन उक्ताः । त्यागित्वं तेषामपि ह्यस्ति ।
'परेच्छयापि ये काम्यं कर्म कुर्युर्न तु क्वचित् ।
न्यासिनो नाम तेन्येभ्यः फलत्यागिभ्य उत्तमाः'' ॥ इति च ॥१२ ॥</div>
 
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V12" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V12" data-id="BGT_C18_V12_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘अनिष्टमिष्टं मिश्रं च’ इत्यत्र बन्धकं कर्मफलं त्यागिन इष्टमित्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह
 
अन्येषामिति ॥
 
त्यागिन एवेष्टं किं न स्यादित्यत आह
 
अस्येति ॥
 
न त्यागिनो बन्धकं कर्मफलमिष्टम् । त्यागित्वादेव ‘यस्तु कर्मफलत्यागी’ इति कर्मफलेच्छात्यागिन एव त्यागित्वेनोक्तत्वादिति भावः । भवेदन्येषामिष्टमिति व्याख्यानं यद्यत्र ‘अनिष्टमिष्टं मिश्रं च’ इत्यत्र बन्धककर्मफलं विवक्षितं स्यात् । न चैवमबन्धककर्मफलस्यापि ग्रहणे बाधकाभावादित्यतस्त्यागिनो बन्धककर्मफलस्यैवाभावेऽत्यागिनो बन्धककर्मफलभावे प्रमाणमाह
 
ज्ञानादेरिति ॥
 
त्यागिमात्रस्य ज्ञानभक्त्यादेः । तस्यैवापरोक्षतस्तत्त्वसंवेत्तुः मोक्षभोग्यानन्दातिशयात् । तदृते ज्ञानादिकमृते । अनेन ’भवत्यत्यागिनाम्’ इत्युक्तार्थं भवति । भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु त्यागिनामित्यत्यागिनां प्रतियोगित्वेन त्यागिन एव वक्तव्याः । संन्यासिनस्तु किमित्युच्यन्त इत्यत आह
 
केवलेति ॥
 
अत्यागिप्रतियोगितया संन्यासिकथनं नानुपपन्नम् । स्वार्थे फलेच्छाभावेऽपि परोपकारार्थं कारीर्यादिकेवलकाम्यकर्मकरणमस्ति त्यागिनाम् । तदपि न्यासिनां नास्तीत्येतावन्मात्रविशेषवत्त्वात् त्यागिभ्यो विशेषो न्यासिनामित्यर्थः । एतावानेव चेद्विशेषः तत् किं तयोः साम्यम्? येन त्यागिषु वक्तव्येषु न्यासिनामुक्तिरित्यत आह
 
त्यागित्वमिति ॥
 
कर्मफलेच्छाभावो द्वयोरपि सम इत्यर्थः । त्यागिभ्यो न्यासिनामुक्त एव विशेष इत्येतत् कुत इत्यत आह
 
परेति ॥
 
१२ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V13" data-block-id="BGT_C18_V13" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे ।</span><span class="shloka-line">साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम्॥१३ ॥</span></span></div>
 
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V13" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V13">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V13_B01" data-verse="BGT_C18_V13" data-block-id="BGT_C18_V13_B01">'कथितं परमं साङ्ख्यं कपिलाख्येन विष्णुना ।
सेश्वरं वैदिकं साक्षाज्ज्ञेयमन्यदवैदिकम्'' ॥ इति च ॥१३ ॥</div>
 
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V13" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V13" data-id="BGT_C18_V13_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">कर्मण्यभिमानत्यागोऽपि सन्न्यास इति भावेन कर्मकारणान्युच्यन्ते ‘पञ्च’ इति । तत्र साङ्ख्यकृतान्तपदेन परमसाङ्ख्यसिद्धान्त एवोच्यते, न तु प्रसिद्धसाङ्ख्यमेव । अत्र दैवशब्देनेश्वरस्य गृहीतत्वात् परमसाङ्ख्यस्य च सेश्वरत्वात् प्रसिद्धसाङ्ख्यस्य निरीश्वरत्वात्, तथा परमसाङ्ख्यस्य वैदिकत्वेनात्रोपादानसम्भवात् अन्यस्यावैदिकत्वेन तदसम्भवादिति भावेन तयोः सेश्वरत्वादौ प्रमाणमाह
 
कथितमिति ॥
 
१३ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V14" data-block-id="BGT_C18_V14" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् ।</span><span class="shloka-line">विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम्॥१४ ॥</span></span></div>
 
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V14" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V14" data-id="BGT_C18_V14_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">अधिष्ठानपदस्यात्र विवक्षितमर्थमाह
 
अधिष्ठानमिति ॥
 
१४ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V15" data-block-id="BGT_C18_V15" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः ।</span><span class="shloka-line">न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः॥१५ ॥</span></span></div>
 
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V15" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V15">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V15_B01" data-verse="BGT_C18_V15" data-block-id="BGT_C18_V15_B01">अधिष्ठानं शरीरादि ॥ १४, १५ ॥</div>
 
</div>
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V16" data-block-id="BGT_C18_V16" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः ।</span><span class="shloka-line">पश्यत्यकृतबुदि्धत्वान्न स पश्यति दुर्मतिः॥१६ ॥</span></span></div>
 
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V17" data-block-id="BGT_C18_V17" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यस्य नाहङ्कृतो भावो बुदि्धर्यस्य न लिप्यते ।</span><span class="shloka-line">हत्वापि स इमाल्लोकान्न हन्ति न निबध्यते॥१७ ॥</span></span></div>
 
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V17" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V17">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V17_B01" data-verse="BGT_C18_V17" data-block-id="BGT_C18_V17_B01">'स्वातन्त्र्यमीश्वरे वेत्ति नैवात्मनि कदाचन ।
ईश्वराधीनमेवात्मन् स्वातन्त्र्यं तु जडान् प्रति ।
तारतम्येन लक्ष्म्यादेर्जीवान् प्रति च सर्वशः ।
यस्तदर्थं समुत्पन्नो यथा रुद्रो यथा यमः ।
हत्वापि स इमान् लोकान् न हन्ति न निबद्ध्यते ।
अज्ञस्तदर्थं जातोपि ब(व)द्ध्यते दैत्यवद् ध्रुवम् ।
अपरोक्षदृङ्ग् न जातो यस्तदर्थं मुक्तिगं सुखम् ।
ह्रसेत् तस्य परोक्षज्ञः किञ्चिद् दोषेण लिप्यते'' ॥ इति च ।
अस्वातन्त्र्यज्ञानात् हन्मीति भावोप्यस्य नास्तीति न हन्ति । अन्यस्य भावोस्तीति विशेषः । 'बुदि्धर्यस्य न लिप्यते'' इति । रागान्न हन्ति, किन्तु धर्मबुद्ध्या ।
'स्वातन्त्र्यं मन्यमानस्य रागाद् धर्मं च कुर्वतः ।
तन्निमित्तस्तु दोषः स्याद् गुणश्च स्यात् सुकर्मजः'' ॥ इति च ॥१७ ॥</div>
 
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V17" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V17" data-id="BGT_C18_V17_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">तज्ज्ञानं स्तूयते ‘यस्य’ इति । एतच्च सर्वानहङ्कारादिमतां सममित्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय वचनान्तरेणैव व्याचष्टे
 
स्वातन्त्र्यमिति ॥
 
आत्मन् आत्मनि ॥ लक्ष्म्यादेश्च स्वातन्त्र्यं वेत्तीत्यनुषज्यते । तदर्थं लोकहननार्थम् । तदर्थं जातत्वेनैवालं, किमीश्वरस्वातन्त्र्यादिज्ञानेनेत्यत आह
 
अज्ञ इति ॥
 
लोकान् हन्ति चेदिति शेषः । तर्हि ज्ञानेनैवालं, किं तदर्थं जातत्वेनेत्यतः परोक्षापरोक्षज्ञानिनोरपि तदर्थमजातयोर्लोकहनेन विभागेन बाधकमाह
 
अपरोक्षेति ॥
 
परोक्षज्ञस्तदर्थजातो यदि लोकान् हन्ति तर्हि किञ्चिद्दोषेण लिप्यत इत्यर्थः । अपरोक्षेत्युक्त्या ज्ञानं चापरोक्षमपेक्षितमिति सूचितम् । परोक्षज्ञानेन तदर्थं जातत्वेनैवालं, किमपरोक्षज्ञानेनेत्यतो वाऽऽह
 
परोक्षेति ॥
 
अत्र तदर्थं जातइति ग्राह्यम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु सर्वेषामप्यस्वतन्त्रत्वेनाहन्तृत्वादस्यैव न हन्तीति किं विशिष्योच्यत इत्यत आह
 
अस्वातन्त्र्येति ॥
 
भावोऽस्य नास्तीत्यन्यस्य भावोऽस्तीति हेतोर्न हन्तीति विशेषो युक्त इति योज्यम् । न हन्तीत्युच्यत इत्यतो न पौनरुक्त्यम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु बुद्धेरलोपो नाम स्वातन्त्र्याभिमानपरित्यागः । अतः पुनरुक्तिरित्यत आह
 
बुद्धिरिति ॥
 
भवेदेवम्, ‘यस्य नाहङ्कृतो भावः’ ‘बुद्धिर्यस्य न लिप्यते’ इत्यनयोरर्थभेदो यदि स्वातन्त्र्याभिमानफलरागयोरुभयोरपि बन्धकत्वं स्यात् । तदेव कुत इत्यत आह
 
स्वातन्त्र्यमिति ॥
 
१७ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V18" data-block-id="BGT_C18_V18" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना ।</span><span class="shloka-line">करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसङ्ग्रहः॥१८ ॥</span></span></div>
 
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V18" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V18">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V18_B01" data-verse="BGT_C18_V18" data-block-id="BGT_C18_V18_B01">'सम्प्रेरयितुरीशस्य कर्मस्वखिलचेतनान् ।
ज्ञातृज्ञेयज्ञानरूपा प्रेरणा सा स एव यत् ।
स्वरूपेणैव नित्या सा विशेषात्मतया भवेत् ।
विशेषोपि स्वरूपेण नित्यश्च स्याद् विशेषतः ।
स्वनिर्वाहकता यस्मान्नानवस्था विशिष्टवत् ।
विशेष्यस्य विशिष्टस्याप्यभेदे(प्य)पि विवादिनि ।
विशेषोस्त्येव नात्रापि ह्यनवस्था कदाचन ।
ज्ञातुरन्योहमिति तु कस्याप्यनुभवो न हि ।
अस्मि ज्ञातैवाहमिति भेदस्तस्मात् तयोः कुतः ।
पश्यामीति विशेषोयमिदानीं मे समुत्थितः ।
इत्याद्यनुभवाद् भेदो न विशेष्यविशिष्टयोः ।
विशेषणं तु द्विविधं विशेषाख्यं तथेतरत् ।
विशेषमणयेद् येन प्रोक्तं तेन विशेषणम् ।
विशेषोपि विशेषस्य स्वस्यैव गमको भवेत्'' ॥ इत्यादि तत्त्वविवेके ।
सङ्ग्रहः पञ्चकारणानां सङ्क्षेपः । अधिष्ठानस्य करणेन्तर्भावात् । दैवशब्दोदितेश्वरस्यैव मुख्यकर्तृत्वात् स्वतन्त्रकर्त्रोः कर्तृशब्देनैवोक्तेः त्रैविध्यम् । कर्म चेष्टा ॥१८ ॥</div>
 
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V18" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V18" data-id="BGT_C18_V18_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘दैवं चैव’ इतीश्वरस्य कर्मसु प्रेरकत्वमुक्तम् । तत्प्रेरणास्वरूपं निरूप्यते‘ज्ञानम्’ इति । तत्स्मृत्योपपादयति
 
सम्प्रेरयितुरिति ॥
 
प्रेरणाया भगवद्धर्मत्वात् कथं ज्ञातृत्वादीत्यत आह
 
सेति ॥
 
प्रेरणाया ज्ञानादिरूपभगवत्स्वरूपत्वेन तथात्वमुपपद्यत इत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रेरणायास्तदा तदा जायमानायाः कथं भगवत्स्वरूपत्वमित्यत आह
 
स्वरूपेणेति ॥
 
न प्रेरणा तदा तदोत्पद्यते । किन्तु भगवत्स्वरूपतया सर्वदा विद्यमानैव व्यक्तिरूपेण जायते । अतो भगवत्स्वरूपत्वमुपपन्नमिति भावः।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">योऽयं प्रेरणाया व्यक्तिरूपो विशेषः सोऽपि नानित्य इति शङ्कनीयम् । तस्य नित्यप्रेरणारूपत्वेन सदा विद्यमानस्यैव विशेषतो जायमानत्वादित्याह
 
विशेषोऽपीति ॥
 
एवं विशेषस्यापि विशेषस्तस्यापीत्यनवस्था स्यादित्यत आह
 
स्वनिर्वाहकतेति ॥
 
भवेदनवस्था, यदि प्रेरणाया भिन्नो विशेषस्तस्यापि तथेत्यङ्गीक्रियते । न चैवम् । सा प्रेरणा स्वरूपमेव स्वात्मानं विशेषतया विशेषितया निर्वहति । स विशेषोऽप्येवमित्यङ्गीकारादित्यर्थः । एतद् दृष्टान्तेनोपपादयति
 
विशिष्टवदिति ॥
 
तदेव विवृणोति
 
विशेष्यस्येति ॥
 
अस्ति तावद् विशेष्यविशिष्टयोरविप्रतिपन्नोऽभेदः । धर्मधर्मिभेदवादिनाऽपि तस्याङ्गीकृतत्वात् । न च विशेष्यविशिष्टयोर्निर्विशेषाभेदः । तथासति ज्ञातृदेवदत्तशब्दयोः पर्यायतापातात् । न च विशेषोऽपि निर्विशेषः । तथात्वे विशेषविशेषिशब्दपर्यायत्वापत्तेः । न चैवं विशेषस्यापि विशेषाङ्गीकारेणानवस्थाऽस्ति । विशेष्यवस्तुनस्तद्विशेषाणां च स्वनिर्वाहकत्वात् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एवमीश्वरप्रेरणाया विशेषस्तस्यापि विशेष इत्यङ्गीकारे न कश्चिद्दोष इति भावः । भवेदेतद्विशेष्यविशिष्टयोरभेदसिद्धौ, स एव कुत इत्यत आह
 
ज्ञातुरिति ॥
 
विशेष्यविशिष्टयोर्भेदानुभवाभावादभेदानुभवसद्भावाच्च न भेद इति भावः । विशेष्यविशिष्टयोरभेदेऽनुभवान्तरं च दर्शयति
 
॥ पश्यामीति ॥
 
म इति विशेष्यमुच्यते । विशेषः समुत्थित इति तस्यैव विशिष्टत्वम् । विशेषणयुक्तं विशिष्टम् । तद्विशेषणं निरूपयति
 
विशेषणमिति ॥
 
विशेषाख्यं यथा ‘वस्तुनोऽस्तित्वं’, ‘फलस्य नीलत्वम्’ इति । इतरदत्यन्तभिन्नं दण्डादि । तदुभयमपि विशेषणमिति कस्मादुच्यत इत्यत आह
 
विशेषमिति ॥
 
अणयेत् गमयेत् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु दण्डादिविशेषणं वस्तुनि दण्डत्वादिविशेषं गमयति, विशेषः किं गमयेदित्यत आह
 
विशेषेति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">पूर्वोक्तकर्मकारणानि सङ्क्षिप्यात्रोच्यन्ते ‘कारणम्’ इति । तत्र कर्मसङ्ग्रहकथनं क्वोपयुज्यत इत्यतस्तदनूद्य मध्यमपदलोपिसमासोऽयमिति भावेन व्याचष्टे
 
सङ्ग्रह इति ॥
 
कथमधिष्ठानादिपञ्चकस्य करणादित्रित्वमित्यत आह
 
अधिष्ठानस्येति ॥
 
ननु पूर्वानुक्तकर्मणोऽत्र कथनात् कथं तेषामयं सङ्क्षेपः स्यादित्यत आह
 
कर्मेति ॥
 
१८ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V19" data-block-id="BGT_C18_V19" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः ।</span><span class="shloka-line">प्रोच्यते गुणसङ्ख्याने यथावच्छृणु तान्यपि॥१९ ॥</span></span></div>
 
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V19" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V19">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V19_B01" data-verse="BGT_C18_V19" data-block-id="BGT_C18_V19_B01">एवं गुणसङ्ख्याने परमसाङ्ख्यशास्त्रे ॥ १९ ॥</div>
 
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V19" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V19" data-id="BGT_C18_V19_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">सात्त्विकज्ञानादिसाधनानुष्ठानाय गुणभेदा उच्यन्ते ‘ज्ञानम्’ इति । तत्र, गुणाः सङ्ख्यायन्तेऽस्मिन्निति गुणसङ्ख्यानपदेन प्रसिद्धसाङ्ख्यशास्त्रमुच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह
 
एवमिति ॥
 
प्रसिद्धसाङ्ख्यशास्त्रमेवात्र किं न स्यादित्यत एवमित्युक्तम् । एवं सर्वगतस्येश्वरस्य सर्वतो भेदादिविषयं ज्ञानं सात्त्विकमित्यादि गुणसङ्ख्याने प्रोच्यत इति ह्यत्रोच्यते । तच्च परमसाङ्ख्यशास्त्रग्रहण एवोपपद्यते, न निरीश्वरसाङ्ख्यग्रहण इति भावः ॥ १९ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V20" data-block-id="BGT_C18_V20" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते ।</span><span class="shloka-line">अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विदि्ध सात्त्विकम्॥२० ॥</span></span></div>
 
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V20" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V20">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V20_B01" data-verse="BGT_C18_V20" data-block-id="BGT_C18_V20_B01">'अस्तित्वाद् भूतनामभ्यः सर्वजीवेभ्य एव यत् ।
मुक्तेभ्योपि पृथक्त्वेन विष्णोः सर्वत्रगस्य च ।
ऐक्येन च स्वरूपाणां प्रादुर्भावादिकात्मनाम् ।
तारतम्येन जीवानां भेदेनैव परस्परम् ।
जडेभ्यश्चैव जीवानां जडानां च परस्परम् ।
तेभ्यो विष्णोश्च सम्यक् तल्लक्षणज्ञानपूर्वकम् ।
ज्ञानं सात्त्विकमुद्दिष्टं यत् साक्षान्मुक्तिकारणम्'' ॥२० ॥</div>
 
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V20" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V20" data-id="BGT_C18_V20_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">तत्र प्रतिज्ञातं ज्ञानत्रैविध्यमुच्यते ‘सर्व’ इति । तदप्रतीत्यादिनिरासाय स्मृत्यैव व्याचष्टे
 
अस्तित्वादिति ॥
 
पृथक्त्वेनेत्यन्तेन सर्वभूतेष्विति सप्तम्या अभिप्रायोऽप्युक्तो भवति । विष्णोरित्यादिना अविभक्तमित्युक्तार्थं भवति । तारतम्येनेत्यनेन विभक्तेष्विति द्वेधा व्याख्यातं भवति । अथ भूतशब्देन भवतीति जडं चोच्यत इत्यभिप्रेत्य विभक्तेष्वित्यस्यार्थ उच्यते
 
जडेभ्य इति ॥
 
तेभ्यो जडेभ्य इत्यनेन सप्तम्यर्थ उक्तो भवति ॥
 
सम्यगिति ॥
 
विष्णुः सर्वोत्तमः जीवास्तदधीनज्ञानादिमन्तः, जडं तद्रहितमित्यतो विष्ण्वादीनां भेद इत्यर्थः । अनेनैकमित्युक्ताभिप्रायं भवति ॥ २० ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V21" data-block-id="BGT_C18_V21" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान् पृथग्विधान् ।</span><span class="shloka-line">वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विदि्ध राजसम्॥२१ ॥</span></span></div>
 
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V21" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V21" data-id="BGT_C18_V21_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">विष्णोरित्यनेन पृथक्त्वेनेत्युक्ततात्पर्यं भवति । सात्त्विकज्ञानस्यापि विष्णोरन्यत्र यथार्थत्वेनोक्तत्वात् कथं राजसत्वमस्य स्यादित्यत आह
 
यदीति ॥
 
मिश्रतत्त्ववित् सन्दिग्धतया भगवत्स्वरूपं जानन्नित्यर्थः । अन्यथेत्यनेन यत्तु इत्युक्तार्थं भवति । यत्किञ्चिदेकं कृत्स्नं जानातीति चादौ द्रष्टव्यम् । जानातीत्यन्तेन कार्ये कृत्स्नवत् सक्तमित्यस्य तात्पर्यमुक्तं भवति । कृत्स्नमकार्यत्वादिगुणपूर्णं ब्रह्म यथा विषयीकरोति तथेत्यर्थः । स एवेत्यनेन कार्ये कृत्स्नवत् सक्तमित्यस्य कृत्स्नपदमखिलजगद्विषयमङ्गीकृत्य अर्थान्तरमुक्तं भवति । एकेत्यनेन एकस्मिन् कार्ये कृत्स्नवत्सक्तमित्युक्ततात्पर्यं भवति । युक्तीत्यनेनाहैतुकमित्यस्य तात्पर्यमुक्तं भवति । साधकयुक्तिज्ञानाभावात् तज्ज्ञेयार्थस्य युक्तिराहित्याच्च तथा मन्यत इत्यर्थः । अल्पेत्यनेनाल्पमित्युक्तार्थं भवति । अल्पसम्यग्ज्ञान इत्यर्थः । भ्रान्तस्याप्यधिष्ठानादि विषयसम्यग्ज्ञानवत्त्वात् । अतत्त्वार्थमित्यनेनातत्त्वार्थवदित्युक्तार्थं भवति । यथावस्थिताकाराद् विपरीताकारमित्यर्थः ।
 
तत्त्वार्थज्ञानवर्जनादिति ॥
 
यथास्थिताकारज्ञानाभावादित्यर्थः ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु सर्वेषु भूतेषु पृथक्त्वेन यज्ज्ञानमित्येतदेव नानाभावान् पृथग्विधानित्युच्यते । अतः पुनरुक्तिदोष इत्यत आह
 
पृथक्त्वेनेति ॥
 
व्याख्यानव्याख्येयभावान्न पुनरुक्तिदोष इति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु सर्वेषु भूतेषु पृथक्त्वाज्ञानविषयस्य सात्त्विकत्वेनोक्तत्वात् कथं राजसत्वमत्रोच्यत इत्यत आह
 
सर्वेति ॥
 
न केवलं सर्वेषु भूतेषु पृथक्त्वविषयं सात्त्विकज्ञानमुक्तम् । किन्तु तद्गतेश्वरमपृथक्त्वेन सर्वोत्तमत्वेन च विषयीकुर्वत् । तदभावाद्भूतेषु पृथक्त्वविषयत्वेऽप्यस्य राजसत्वं युक्तमिति भावः । अनेन यदीति स्मृतिर्विवृता भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यत्तु ‘कृत्स्नवदेकस्मिन् कार्ये सक्तं ज्ञानं तदहैतुकम्, अतत्त्वार्थवदल्पज्ज्ञानयुक्तम्’ इति नियतमेव । अतः तदुक्तौ पुनरुक्तिरित्यत उक्तं विवृण्वन्नाह
 
एकस्येति ॥
 
यस्य कस्यचिदेकस्य नास्तीत्यन्तमुक्तार्थविवरणम् । न पूर्वोक्तस्यैवाहैतुकत्वादिविशेषणानि विधीयन्ते, येन पुनरुक्तिः स्यात् । किन्त्वहैतुकत्वादीनां स्वयमेव तामसानामुक्तविशेषणयोगितया अतितामसत्वज्ञापनायोक्तविशेषणान्युच्यन्त इति भावः । सदसद्वैलक्षण्याद्यविद्यमानाकारकल्पनायुक्तमित्यर्थः । एवमेषां पदानां सामानाधिकरण्यमङ्गीकृत्यैव पुनरुक्तिं परिहृत्यानेकाधिकरणतयाऽपि तां परिहरति
 
॥ एकस्मिन्निति ॥
 
कार्ये सर्वं जगदिति, सक्तमेकस्मिन् कार्ये सर्वं जगदिति चैतानि पदानि योज्यानीति वा न पुनरुक्तिरिति सम्बध्यते । नन्वेवंविधज्ञानस्य क्वाप्यभावात् तस्य तामसत्वकथनं कथमित्यत आह
 
मायेति ॥
 
२१-२२ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V22" data-block-id="BGT_C18_V22" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम् ।</span><span class="shloka-line">अतत्त्वार्थवदल्पं च तत्तामसमुदाहृतम्॥२२ ॥</span></span></div>
 
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V22" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V22">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V22_B01" data-verse="BGT_C18_V22" data-block-id="BGT_C18_V22_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">'विष्णोरन्यस्य याथार्थ्यज्ञानं राजसमुच्यते ।<br/>यदि विष्णुं न जानाति यदि वा मिश्रतत्त्ववित् ।<br/>अन्यथाकरणीयत्वात् कार्याख्यं जीवमेव यः ।<br/>अकार्यं ब्रह्म जानाति स एवाखिलमित्यपि । एकजीवपरिज्ञानात् कृत्स्नज्ञोस्मीति मन्यते ।<br/>युक्तिभिर्ज्ञान(युक्तिविज्ञान)राहित्यात् स्वपक्षस्याल्पयुक्तितः ।<br/>अयुक्ततामेव गुणं मन्यते चाल्पदर्शनः ।<br/>अतत्त्वार्थं जगद् ब्रूते तत्त्वार्थज्ञानवर्जनात् ।<br/>स मुख्यतामसज्ञानी ह्येकैकेनापि किं पुनः ।<br/>सर्वैरेतैर्विशेषैश्च युक्तः पापतमाधिकः'' ॥</span></span> इति पाद्मे ।<br/>'पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानम्'' इत्यस्य व्याख्यानम्'नानाभावान्'' इत्यादि । सर्वगतमेकमीश्वरं न जानातीत्येतावतैव राजसत्वम् । एकस्य कृत्स्नवज्ज्ञानमेव तामसम् । मुक्तत्वादिरूपेण अन्यथा करणीयत्वात् पराधीनत्वेनाल्पस्य जीवस्य स्वातन्त्र्यादिगुणपूर्णत्वात् कृत्स्नेन ब्रह्मणैक्यज्ञानं च महातामसम् । किं पुनस्तावन्मात्रं सर्वमिति ज्ञानम् । किं पुनस्तत्राप्येकजीवादन्यत् किमपि नास्तीति औतुकं ज्ञानं सर्वमपि तामसम् । किमु तदेवोक्तलक्षणम् । अतत्त्वार्थवत् सदसद्वैलक्षण्याद्यन्यथार्थकल्पनायुक्तमेव तामसम् । किमु तदेवोक्तविशेषणैर्युक्तम् । प्रायोल्पज्ञानमपि तामसम् । अज्ञानबहुलत्वात् किमु तदेवोक्तमिथ्याज्ञानबहुलमित्यपुनरुक्तिः । एकस्मिन् सर्ववज्ज्ञानं कार्ये जीवे पूर्णब्रह्मेति सक्तं ज्ञानं निर्युक्तिकं चातत्त्वार्थकल्पनायुक्तमल्पज्ञानं च पृथक्पृथगपि तामसानीति च । मायावादे त्वेतानि समस्तानि । अन्यत्रापि त्वहैतुकत्वादिकं विरुद्धवादिषु समं सर्वेषु ॥ २१,२२ ॥</div>
 
</div>
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V23" data-block-id="BGT_C18_V23" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम् ।</span><span class="shloka-line">अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्त्विकमुच्यते॥२३ ॥</span></span></div>
 
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V23" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V23" data-id="BGT_C18_V23_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">गुणभेदेन कर्मत्रैविध्यमुच्यते
 
‘नियतम्’ इति ।
 
तत्र नियतपदेन स्ववर्णाश्रमोचितमात्रमुच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह
 
मयीति ॥
 
विष्णोः सर्वोत्तमत्वज्ञानपूर्वकं तद्भक्त्या तदर्पणबुद्ध्या क्रियमाणमेव कर्म नियतमित्यत्रोच्यते । न तु स्ववर्णाश्रमोचितमात्रम् । कुतः ? ‘मयि सर्वाणि कर्माणि’ इति भगवत्सर्वोत्तमत्वज्ञानपूर्वकं तदर्पणबुध्द्या कर्मकरणं विधाय ‘ये मे मतमिदम्’ इति तस्य मोक्षसाधनत्वोक्तेः । ‘ये त्वेतत्’ इति तदकरणे प्रत्यवायस्य चोक्तेः । यत्करणे फलप्राप्तिः, यदकरणे प्रत्यवायः तस्यैव नियतत्वादिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भवतु भगवदर्पणबुद्ध्या क्रियमाणं कर्म नियतम् । तस्य भगवत्सर्वोत्तमत्वज्ञानादिपूर्वकत्वं कुतः ‘मयि सर्वाणि कर्माणि’ इत्यत्र तदनुक्तेरित्यत आह
 
अध्यात्मेति ॥
 
सर्वाधिके परमात्मनि चेतः अध्यात्मचेतः । अपेक्षिततया ज्ञायत इति सम्बद्ध्यते । भवेदेतत्, यद्यध्यात्मचेतसेति पदं भगवत्सर्वोत्तमत्वज्ञानार्थं स्यात् । तदेव कुत इत्यत आह
 
ये त्विति ॥
 
‘मयि सर्वाणि’ इति श्लोकार्थानुवादरूपे ‘ये तु सर्वाणि’ इत्यस्मिन् श्लोके ‘अध्यात्मचेतसा’ इति पदस्य ‘मत्पराः’ इत्यादिना भगवत्सर्वोत्तमत्वज्ञानतत्स्मरणाद्यर्थतया व्याख्यातत्वात् भवेदेवैतत्पदं तदर्थमिति भावः । अहं परः सर्वोत्तमो येषां ते मत्पराः । न च वाच्यमेतच्छ्लोकस्य तच्छ्लोकानुवादरूपत्वं कुत इति । ‘एवं सततयुक्ता ये’ इत्यर्जुनेन प्रागुक्तप्रकारानुवादेन पृष्टस्य भगवतस्तथैव परिहारोक्तेर्युक्तत्वात् । समाख्यावशाच्चैतच्छ्लोकार्थानुवादित्वं विज्ञायते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">किमेतन्नियतत्वं कर्मण एव सात्त्विकत्वे प्रयोजकमुत ज्ञानादीनामपीत्यत आह
 
एवमिति ॥
 
भगवदर्पणादिकं चात्र द्रष्टव्यम्  ॥  २३ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V24" data-block-id="BGT_C18_V24" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यत्तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः ।</span><span class="shloka-line">क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम्॥२४ ॥</span></span></div>
 
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V25" data-block-id="BGT_C18_V25" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अनुबन्धं क्षयं हिंसामनवेक्ष्य च पौरुषम् ।</span><span class="shloka-line">मोहादारभ्यते कर्म यत्तत्तामसमुच्यते॥२५ ॥</span></span></div>
 
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V25" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V25">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V25_B01" data-verse="BGT_C18_V25" data-block-id="BGT_C18_V25_B01">'मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा'' इत्युक्त्वा 'ये मे मतम्'' 'ये त्वेतत्'' इति च तस्य मोक्षसाधनत्वस्याकरणे प्रत्यवायस्य चोक्तेर्भगवदर्पितत्वेन सर्वकर्मकरणं तस्य विष्णोः सर्वपरमत्वज्ञानं च नियतमेवेति ज्ञायते । 'अध्यात्मचेतसा'' इत्युक्तत्वात् तत्स्व(तत्व)रूपयाथार्थ्यज्ञानादि । 'ये तु सर्वाणि'' इत्यस्मिन् श्लोकेध्यात्मचेतस्त्वस्य 'मत्पराः अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्तः'' इति व्याख्यातत्वात् । एवं सर्वमपि भगवद्भक्तियुक्तमेव सात्त्विकम् ।
॥ २३-२५ ॥</div>
 
</div>
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V26" data-block-id="BGT_C18_V26" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मुक्तसङ्गोनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः ।</span><span class="shloka-line">सिद्ध्यसिद्ध्योः निर्विकारः कर्ता सात्विक उच्यते॥२६ ॥</span></span></div>
 
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V26" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V26">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V26_B01" data-verse="BGT_C18_V26" data-block-id="BGT_C18_V26_B01">सर्वस्य भगवदधीनत्वनिश्चयादेवानहंवादी ॥ २६ ॥</div>
 
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V26" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V26" data-id="BGT_C18_V26_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">गुणभेदतः कर्तुस्त्रैविध्यमुच्यते ‘मुक्त’ इति । तत्र कर्ता चेदनहंवादीति कथमित्यत आह
 
सर्वस्येति ॥
 
कर्ताऽप्यहमेव कर्तेति सात्त्विको न वदति । तेन स्वकर्तृत्वादेः सर्वस्य भगवदधीनतया निश्चितत्वादित्यर्थः ॥ २६ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V27" data-block-id="BGT_C18_V27" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोशुचिः ।</span><span class="shloka-line">हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः॥२७ ॥</span></span></div>
 
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V28" data-block-id="BGT_C18_V28" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैष्कृतिकोलसः ।</span><span class="shloka-line">विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते॥२८ ॥</span></span></div>
 
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V29" data-block-id="BGT_C18_V29" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृृणु ।</span><span class="shloka-line">प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनञ्जय॥२९ ॥</span></span></div>
 
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V29" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V29">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V29_B01" data-verse="BGT_C18_V29" data-block-id="BGT_C18_V29_B01">'भगवद्भक्तिसामर्थ्यात् प्रकृष्टो न कृतो हि यः ।
स प्राकृतो दीर्घसूत्री कुर्यां पश्चादिति स्मरन्'' ॥ इति शब्दतत्त्वे ।
प्राप्तकालस्य कर्मणो दीर्घकालेनैव कृतिं सूचयन् दीर्घसूत्रीत्यर्थः ।
'अलसो दीर्घसूत्री च सत्त्वयुक् तामसो मतः ।
अयुक्तो राजसः स्तब्धः प्राकृतो नैकृतिः शठः ।
एकैकेनैव दोषेण प्रोक्तस्तामसतामसः ।
दुर्नरत्वं च तिर्यक्त्वं तमश्चैतत्फलं क्रमात्'' ॥ इति च ॥ २८-२९ ॥</div>
 
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V29" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V29" data-id="BGT_C18_V29_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ननु सात्त्विकस्यापि प्राकृतत्वदीर्घसूत्रित्वयोः सद्भावात् कथं तत्तामसस्यैवोच्यत इत्यतः तत्पदद्वयार्थं स्मृत्यैव दर्शयति
 
॥ भगवदिति ॥
 
स्मरन्निति ॥
 
चिन्तयन्नित्यर्थः । पश्चात् कुर्यामिति चिन्तनं सात्त्विकेऽपि सममित्यत आह
 
प्राप्तेति ॥
 
यस्य कर्मणो यः कालो विहितः तस्मिन् काले प्राप्तेऽपि पश्चात् कुर्यामिति चिन्तयन् दीर्घसूत्रीत्यर्थः । अनेन अलसादप्यस्य वैलक्षण्यं सूचितम् । सः प्राप्तकालं कर्म उदास्त एवेति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वेवं चेद्दीर्घसूत्रितः स्तब्धादीनां उत्कृष्टत्वात् कथं तामसतया सह गणनमित्यत प्रमाणवाक्येनैव तामसेष्वेव तान् विभज्याह
 
अलस इति ॥
 
अयुक्तो भगवदर्पणादियोगरहितः । स्तब्धोऽहंमानात्मसम्भावनया क्वाप्यनतः । नैकृतिको नीचकर्मा । शठो गूढद्वेषी । त्रिविधतामसानां फलमाह
 
दुर्नरत्वमिति ॥
 
२९ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V30" data-block-id="BGT_C18_V30" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये ।</span><span class="shloka-line">बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुदि्धः सा पार्थ सत्त्विकी ॥३० ॥</span></span></div>
 
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V31" data-block-id="BGT_C18_V31" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च ।</span><span class="shloka-line">अयथावत्प्रजानाति बुदि्धः सा पार्थ राजसी॥३१ ॥</span></span></div>
 
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V32" data-block-id="BGT_C18_V32" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसावृता ।</span><span class="shloka-line">सर्वार्थान्विपरीतांश्च बुदि्धः सा पार्थ तामसी॥३२ ॥</span></span></div>
 
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V32" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V32">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V32_B01" data-verse="BGT_C18_V32" data-block-id="BGT_C18_V32_B01">'किञ्चिद् यथावद् धर्मादीनयथावच्च पश्यति ।
यया बुद्ध्या राजसी सा मिथ्यादृक्त्वेव तामसी'' ॥ इति च ॥३१,३२॥</div>
 
</div>
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V33" data-block-id="BGT_C18_V33" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">धृत्या यया धारयते मनःप्राणेंद्रियक्रियाः ।</span><span class="shloka-line">योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी॥३३ ॥</span></span></div>
 
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V34" data-block-id="BGT_C18_V34" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यया तु धर्मकामार्थान् धृत्या धारयतेर्जुन ।</span><span class="shloka-line">प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी॥३४ ॥</span></span></div>
 
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V34" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V34">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V34_B01" data-verse="BGT_C18_V34" data-block-id="BGT_C18_V34_B01">'वैष्णवो भक्तियोगो यस्त(दुक्ता)द्युक्ता सात्त्विकी धृतिः'' । इति च । विहित-विषयैवेत्यव्यभिचारिणी ॥ ३३,३४ ॥</div>
 
</div>
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V35" data-block-id="BGT_C18_V35" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च ।</span><span class="shloka-line">न विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी॥३५ ॥</span></span></div>
 
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V35" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V35" data-id="BGT_C18_V35_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘बुद्धेः’ इति प्रतिज्ञातमुच्यते ‘प्रवृत्तिम्’ इति । तत्र ‘यया धर्ममधर्मम्’ इत्युक्तबुद्ध्योरेकप्रकारत्वात् कथं राजसतामसत्वमित्यतः तद्विभागं वाक्यान्तरेण दर्शयति
 
॥ किञ्चिदिति ॥
 
अनेन ‘अयथावत् ’ इति नियमेन यथावन्नेत्युक्तं भवति । ‘योगेन’ इति उपायबलेनेत्यल्पार्थप्रतीतिनिरासाय तद् वाक्यान्तरेण व्याचष्टे
 
वैष्णव इति ॥
 
अनेन योगेन युक्त्येति पूरितं भवति ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">धृतिश्चेद् व्यभिचारशून्यैवातोऽव्यभिचारिण्येति विशिष्यास्या एव किमुच्यत इत्यत आह
 
विहितेति ॥
 
न चात्राव्यभिचारित्वमस्खलितत्वमिति भावः ।यया स्वप्नमित्युक्तमात्रं यया न मुञ्चति सा तामसीति प्रतीतिनिरासायाह
 
स्वप्नमिति ॥
 
सर्वनिषिद्धं भगवद्द्वेषादि । भगवद्द्वेषादेः वृद्धनिषिद्धत्वेन तामसत्वात् तद्विषयधृतेरपि तामसत्वमिति भावः । वृद्धनिषिद्धत्वेऽपि कुतस्तामसत्वमित्यत आह
 
तदिति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु भगवद्द्वेषादेः कैश्चन वृद्धैर्विहितत्वात् कथं तन्निन्दितत्वमित्यत आह
 
महात्मान इति ॥
 
ये भगवद्द्वेषादिविधायका न ते वृद्धाः, किन्तु भगवन्तं भजन्त एव । तथोक्तत्वादित्यर्थः ॥ ३५ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V36" data-block-id="BGT_C18_V36" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सुखं त्विदानीं त्रिविधं शृृणु मे भरतर्षभ ।</span><span class="shloka-line">अभ्यासाद्रमते यत्र दुःखान्तं च निगच्छति॥३६ ॥</span></span></div>
 
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V36" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V36">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V36_B01" data-verse="BGT_C18_V36" data-block-id="BGT_C18_V36_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">'स्वप्नं भयम्'' इत्यादि सर्वनिषिद्धोपलक्षणम् ।<br/>'तत्तत् सात्त्विकमेव स्याद् यद्यद् वृद्धाः प्रचक्षते ।<br/>निन्दन्ति तामसं तत्तद् राजसं तदुपेक्षितम्'' ॥</span></span> इति हि भागवते ।<br/>'महात्मानस्तु मां पार्थ'' 'अभयं सत्त्वसंशुदि्धः'' इत्यादिना वृद्धाश्चोक्ताः ॥ ३५, ३६ ॥</div>
 
</div>
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V37" data-block-id="BGT_C18_V37" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यत्तदग्रे विषमिव परिणामेमृतोपमम् ।</span><span class="shloka-line">तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तमात्मबुदि्धप्रसादजम्॥३७ ॥</span></span></div>
 
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V37" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V37">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V37_B01" data-verse="BGT_C18_V37" data-block-id="BGT_C18_V37_B01">'विष्णोः प्रसादात् स्वमनःप्रसादात् सात्त्विकं सुखम्'' इति पाद्मे ।
॥३७ ॥</div>
 
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V37" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V37" data-id="BGT_C18_V37_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘सुखम्’ इति प्रतिज्ञातमुच्यते
 
‘अभ्यासात्’ इति ।
 
तत्र ‘आत्मबुद्धिप्रसादजम्’ इत्यस्य स्वमनःप्रसादजमित्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय स्मृत्यैवार्थमाह
 
विष्णोरिति ॥
 
जातमिति शेषः । मनःप्रसादो नाम मनसः स्वतोऽपि प्रायो विषयागतिः ॥ ३७ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V38" data-block-id="BGT_C18_V38" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">विषयेंद्रियसंयोगाद्यत्तदग्रेमृतोपमम् ।</span><span class="shloka-line">परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृऽतम्॥३८ ॥</span></span></div>
 
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V39" data-block-id="BGT_C18_V39" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः ।</span><span class="shloka-line">निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्तामसमुदाहृतम्॥३९ ॥</span></span></div>
 
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V40" data-block-id="BGT_C18_V40" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः ।</span><span class="shloka-line">सत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेभिः स्यात्त्रिभिर्गुणैः॥४० ॥</span></span></div>
 
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V41" data-block-id="BGT_C18_V41" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परन्तप ।</span><span class="shloka-line">कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः॥४१ ॥</span></span></div>
 
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V41" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V41">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V41_B01" data-verse="BGT_C18_V41" data-block-id="BGT_C18_V41_B01">सत्त्वं जीवजातम् । मुक्तानां गुणातीतत्वात् 'पृथिव्यां दिवि देवेषु वा'' इति विशेषः ।
'यथेष्टं सञ्चरन्तोपि मुक्ता भूम्यादिगा न तु ।
ग्रामस्था अपि न ग्राम्या वैलक्षण्यादि्ध सज्जनाः ।
नराधमास्तामसेषु सात्त्विकास्तत्र राजसाः ।
दैत्यभृत्या महादैत्या मुख्यतामसतामसाः ।
राजसास्तु नरास्तत्र विप्रा राजससात्त्विकाः ।
तत्रस्थशुद्धसत्त्वास्तु परहंसाः प्रकीर्तिताः ।
हंसो बहूदः कुटिको वनस्थो नैष्ठिको गृही ।
क्रमाद् रजोधिका बाह्यं कर्मैषामधिकं यतः ।
धर्माः परमहंसानां ब्राह्मा एव शमादिकाः ।
देवादेः कर्मबाहुल्यं न लिङ्गं रजसः क्वचित् । न हि विष्णोश्चलेत् तेषां मनः कर्मकृतावपि ।
अन्येषां चलचित्तत्वात् प्रायः स्यात् कर्म राजसम् ।
यदि तत् स्मारकं विष्णोर्विद्यात् सात्त्विकमेव तत् ।
धर्मार्थहिंसनाग्निश्च विशेषो ब्रह्मचारिण; ।
पैतृकं चापि यतितो दारास्तु गृहिणस्ततः ।
असर्गो (असङ्गो) ग्राम्यसन्त्यागः पश्वहिंसा गृहस्थतः ।
वनस्थस्य विशेषोयं सर्वेषामितरत् समम्'' ॥ इति च ।
'सात्त्विकाः स्वल्परजसः क्षत्रियाः सत्त्वराजसाः ।
वैश्याः शूद्रा अतिस्वल्पसत्त्वाधिक्येन तामसाः ।
ये तु भागवता वर्णास्तेषां भेदोयमीरितः ।
सत्त्वाधिकः पुल्कसोपि यस्तु भागवतः सदा ।
त्रैविद्यमात्रा विष्णोर्ये सर्वाधिक्ये ससंशयाः ।
अन्याधिक्यं न मन्यन्ते श्रीशाद् राजसराजसाः ।
अज्ञा विष्णौ द्वेषहीनाः सर्वे राजसतामसाः ।
पितृगन्धर्वपूर्वाश्च मुनयो देवता इति ।
सात्त्विकास्त्रिविधास्तत्र श्रेष्ठा एवोत्तरोत्तराः ।
देवा इन्द्रो विरिञ्चाद्या इति त्रेधैव देवताः ।
क्रमोत्तराः शिवो वाणी ब्रह्मा चैवोत्तरोत्तराः ।
सत्त्वसत्त्वमहासत्त्वसूक्ष्मसत्त्वश्चतुर्मुखः ।
तस्माद् यावद् विमुक्तिः स्यान्मुक्तावेवं सुखक्रमः'' ॥ इति च ।
विष्णौ किञ्चिदप्रीतियुक्तास्तामसमध्ये सात्त्विका नराधमा इत्यर्थः । राजसानां मध्ये सात्त्विका एव भागवतविप्रादयः ।
राजसस्थसात्त्विकेष्वेव शुद्धसात्त्विकाः किञ्चिद्रजोयुक्तसात्त्विकाः समरजोयुक्तसात्त्विकाः सत्त्वात् किञ्चिदूनतमोयुक्तसात्त्विका इति वर्णभेदः । सत्त्वप्रधानत्वादेव तानारभ्योत्तरोत्तरं सर्वेपि मोक्षयोग्याः । 'सत्त्वात् सञ्जायते ज्ञानम्'' इत्यादेः ।
'सत्त्वाधिको मोक्षयोग्यो योग्योन्धतमसस्तथा ।
तम उत्तरो रजो भूयान् समो वा सृतिपात्रकः'' ॥ इति च ॥ ४०,४१ ॥</div>
 
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V41" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V41" data-id="BGT_C18_V41_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">सर्वजीवानामपि गुणतस्त्रैविध्यमुच्यते‘न तत्’ इति । तत्र सत्त्वस्यापि गुणविशेषत्वात् कथं गुणबद्धत्वमुच्यत इत्यत आह
 
सत्त्वमिति ॥
 
ननु गुणातीतं सत्त्वं नास्तीत्येतावता पूर्णत्वात् पृथिव्यां दिवीति विशेषोक्तिः किमर्थेत्यत आह
 
मुक्तानामिति ॥
 
मुक्तानां गुणबद्धत्वाभावात् गुणातीतं सत्त्वं नास्तीत्युक्ते तेषामपि तत्प्रसक्तेस्तद्व्यावृत्त्यर्थं पृथिव्यामित्यादिविशेषोक्तिर्युक्तेत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">‘इमान् लोकान् कामान्नी कामरूप्यनुसञ्चरन्’ इत्यादेः मुक्तानामपि पृथिव्यादौ सञ्चरणात् कथमनेन तद्व्यावृत्तिरित्याशङ्कां परिहरन् वाक्यान्तरेण जीवानुगुणभेदतो बहुधा विभज्य दर्शयति
 
॥ यथेष्टमिति ॥
 
तद्गतदोषसम्बन्धाभावादिति शेषः । अतो भूम्यादिस्था एव गुणबद्धा इत्युक्ते तद्व्यावृत्तिः सिद्ध्यतीति चात्र द्रष्टव्यम् । अमुक्ताः कथं गुणबद्धा इत्यतस्तद्विभज्याह
 
नरेति ॥
 
सात्त्विकराजसतामसास्त्रिविधा जीवाः । तेषु तामसाः त्रिविधाः । त उच्यन्ते ‘नराधमाः’ इति । तत्र तामसेषु तामसभेदमुक्त्वा राजसान् सामान्येनाह
 
राजसा इति ॥
 
नरा उत्तमा मध्यमा अधमाश्चेति । तेऽपि त्रिविधाः । तत्र भगवता विप्रादिपुल्कसान्ताः राजससात्त्विकाः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">वर्णभेदेन तेष्वप्यनेकविधतामाह
 
तत्रेति ॥
 
तेषु राजससात्त्विकेषु विप्रेष्वप्याश्रमभेदेन अनेकविधतामाह
 
तत्रस्थेति ॥
 
राजससात्त्विकसात्त्विकेषु शुद्धसात्त्विका इत्यर्थः । परमहंसाः शिखायज्ञोपवीतहीना एकदण्डिनः । यज्ञोपवीतवान् एकदण्डी शिखारहितो हंसः । त्रिदण्डी शिखायज्ञोपवीतवान् ग्रामैकरात्रिः बहूदः ।  त्रिदण्डी शिखायज्ञपवीतवान् यावज्जीवं पुत्रदत्तान्नादः कुटीचकः । अधिकं क्रमादिति सम्बध्यते । तत् परमहंसानामपि समं किमित्यत आह
 
धर्मा इति ॥
 
शमो दम इत्यादौ ब्राह्मकर्मतयोक्ता इत्यर्थः । कर्मबाहुल्याद् हंसादीनां राजसत्वे देवादीनामपि तद्भावाद् राजसत्वं स्यादित्यत आह
 
देवादेरिति  ॥
 
कुतो नेत्यत आह
 
न हीति ॥
 
कर्मणा मनश्चलतु मा वा, तथाप्यस्ति तावद् बहुलं कर्म । अतो हंसादिवद्राजसत्वमेव देवादेरित्यत आह
 
अन्येषामिति ॥
 
न हंसादिष्वपि कर्म स्वरूपत एव रजोऽनुमापकम् । किन्तु चित्तचलनहेतुत्वेनैव । देवादिकर्मणस्तु तदभावान्न राजसत्वे लिङ्गत्वमिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">कर्मणः स्वरूपत एव रजोऽनुमापकत्वं किं न स्यादित्यत आह
 
यदीति ॥
 
भगवत्स्मरणहेतुकर्मणः सत्त्वानुमापकत्वदर्शनान्न कर्म स्वरूपत एव राजसत्वानुमापकमिति भावः । अत एव प्रायः स्यादित्युक्तम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">परमहंसादर्वाग् गृहस्थान्तानां यत् क्रमेण कर्मबाहुल्यमुक्तं तल्लेशतो विभज्य दर्शयति
 
॥ धर्मेति ॥
 
हंसादिषु कर्मबाहुल्यक्रमोऽन्यतो द्रष्टव्यः । चतुर्विधयतितो ब्रह्मचारिणः समिदादिच्छेदनमग्निपूजा श्राद्धकरणमिति विशेषः । ब्रह्मचारितो गृहस्थस्य दारसङ्ग्रहो विशेषः। अपत्यानुत्पादनं, ग्रामभववस्तुसेवाभावः, पश्वहिंसेति गृहस्थाद् वनस्थस्य विशेष इत्यर्थः । ग्राम्यसंत्यागोक्त्या वनस्थस्य ब्रह्मचारितोऽपि कर्माल्पत्वमुक्तं भवति । इतरत् स्वोचितं यज्ञादि ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">राजससात्त्विकेषु भागवतेषु वर्णभेदेनानेकप्रकारेषु विप्रस्वरूपमुक्तम् । क्षत्रियादिस्वरूपं राजसराजसादिस्वरूपं च वाक्यान्तरेण दर्शयति
 
॥ सात्त्विका इति ॥
 
राजससात्त्विकेष्विति द्रष्टव्यम् ।
 
सत्त्वराजसा इति ॥
 
समसत्त्वराजसा इत्यर्थः ।
 
अतिस्वल्पसत्त्वाधिक्येनेति ॥
 
तमसोऽप्यतिस्वल्पतया सत्त्वमधिकं यथा तथेत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">क्षत्रियादिमात्रस्यैवं स्थितिः किमित्यत आह
 
य इति ॥
 
वर्णबाह्या भागवताश्चेत् किमित्यत आह
 
सत्त्वेति ॥
 
यः पुल्कसोऽपि भागवतोऽसौ राजसेष्वपि सत्त्वाधिक इत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">राजससात्त्विकानुक्त्वा राजसराजसानाह
 
त्रैविद्येति ॥
 
कालतो भागवतान् जायमानान् व्यवच्छिनत्ति ॥
 
त्रैविद्यमात्रा इति ॥
 
सर्वाधिक्य इति ॥
 
सर्वप्रकारेणाधिक्ये इति गमयितव्यम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सात्त्विकप्रभेदमाह
 
पितृगन्धर्वेति ॥
 
श्रेष्टा एवेत्यनेन पितृगन्धर्वपूर्वकाः सात्त्विकतामसाः, मुनयः सात्त्विकराजसाः, देवा सात्त्विकसात्त्विका इत्युच्यन्ते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">देवान् विभज्याह
 
देवा इति ॥
 
क्रमोत्तरा इति ॥
 
सात्त्विकसात्त्विकेषु बृहस्पत्यादयस्तामसाः, इन्द्रो राजसो, ब्रह्मादिरुद्रावसानाः सात्त्विका इत्युच्यन्ते । विरिञ्चादीन् विभज्याह
 
शिव इति ॥
 
उत्तरोत्तरा इति ॥
 
सात्त्विकसात्त्विकेषु रुद्रस्य तामसत्वं, सरस्वत्या राजसत्वं, ब्रह्मणः सात्त्विकत्वमुक्तं भवति । एवं चेद्विरिञ्चः किमुच्यत इत्यत आह
 
सत्त्वेति ॥
 
तस्मादुक्तरीत्या गुणनिबन्धनमेव तेषां तारतम्यं कियत्पर्यन्तमित्यत आह
 
यावदिति ॥
 
तत्र गुणाभावात् साम्यं किमित्यत आह
 
मुक्ताविति ॥
 
गुणाभावेऽप्युक्तप्रकारावसितसुखक्रमेणैव तारतम्योपपत्तिरिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">‘नराधमास्तामसेषु सात्त्विकाः ’ इत्युक्तम् । ते कीदृशा इत्यतस्तद्विवृणोति
 
विष्णाविति ॥
 
‘राजसास्तु नरास्तत्र विप्रा राजससात्त्विकाः’ इत्युक्तम् । तत्र ‘ये तु भागवता वर्णाः’ इति वचनान्तरबलेन राजससात्त्विकानां भागवतत्वं ग्राह्यमिति सूचयन् भागवतविप्राणां राजससात्त्विकत्वमेवेत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायानुक्तं पूरयति
 
राजसानामिति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">राजससात्त्विकेषु वाक्यद्वयेनोक्तं वर्णभेदं बुद्ध्यारोहार्थमेकीकृत्य दर्शयति
 
॥ राजसस्थेति ॥
 
अनेन ‘विप्रा राजससात्त्विकाः’ इत्यादि प्रागुक्तरीत्या विवृतं भवति । राजससात्त्विका न साधारणविप्रादयः । अपि तु भागवता एवेति वाक्यान्तरानुसारेणोक्तं हेत्वन्तरं चाह
 
सत्त्वेति ॥
 
राजससात्त्विकानारभ्य हिरण्यगर्भावसानाः सर्वेऽपि हि मोक्षयोग्याः । गुणान्तरापेक्षया येषु सत्त्वाधिक्यान्मोक्षयोग्यता च भागवतानामेव । अतो राजससात्त्विकादयः सर्वेऽपि भागवता एवेति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सत्त्वप्रधानत्वेऽपि कुतो मोक्षयोग्यतेत्यत आह
 
सत्त्वादिति ॥
 
‘रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति’ इत्यधिकगुणस्येतराभिभवेन स्वफलप्रदत्वस्योक्तत्वात् सत्त्वप्रधान्ये रजस्तमसोरभिभवेन मोक्षसाधनज्ञानस्य सम्भवात् सत्त्वाधिक्ये मोक्षो भवति । ज्ञानस्य सत्त्वफलताया उक्तत्वादिति भावः । अत्र स्फुटार्थं वाक्यान्तरं चाह
 
सत्त्वाधिक इति ॥
 
स्•त्त्वाधिको राजससात्त्विकादिः । तमउत्तरो नराधमादिः । रजोभूयान् त्रैविद्यः । समः एकप्रकारेण गुणत्रयोऽज्ञः ॥ ४१ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V42" data-block-id="BGT_C18_V42" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च ।</span><span class="shloka-line">ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम्॥४२ ॥</span></span></div>
 
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V42" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V42">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V42_B01" data-verse="BGT_C18_V42" data-block-id="BGT_C18_V42_B01">'शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च ।
ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म (विप्रकर्म) स्वभावजम् ।
एते गुणाः किञ्चिदूना विप्रात् क्षत्रिय एव च ।
अधिका वा ब्राह्मणेभ्यः केषुचिच्चक्रवर्तिषु ।
ऋषयस्त्वेव विज्ञेयाः कार्तवीर्यादयो नृपाः ॥४२ ॥</div>
 
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V42" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V42" data-id="BGT_C18_V42_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ब्राह्मणेत्युक्तं प्रपञ्च्यते ‘शमः’ इति । तत्र शमादयो ब्राह्मणस्यैवेत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय तत् प्रमाणान्तरेण व्याचष्टे
 
शम इति ॥
 
अनेन ब्राह्मणे तदुक्तिराधिक्यविवक्षयेत्युक्तं भवति । तपो ब्रह्मचर्यादि । शौचं शुद्धिः । क्षान्तिः क्रोधासमुत्थितिः । आर्जवं मनोवाक्कायकर्मणामवैपरीत्यम् । ज्ञानं सामान्यतः । विज्ञानं विशेषतः । आस्तिक्यं धर्मादौ ‘अस्त्येवानेन मम प्रयोजनम्’ इति भावः । कार्तवीर्यादिक्षत्रियेषु ब्राह्मणेभ्योऽप्याधिक्येनैतद्गुणदर्शनात् कथमेतदित्यत आह
 
अधिका वेति ॥
 
सत्यं क्षत्रियेषु ब्राह्मणाधिकाः शमादयः सन्तीति, तथापि नोक्तविरोधः । तेषाम् ऋषित्वात् । तदितरक्षत्रियाणामत्र विवक्षितत्वादिति भावः ॥ ४२ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V43" data-block-id="BGT_C18_V43" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् ॥ दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम्॥ ४३ ॥</span></span></div>
 
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V43" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V43">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V43_B01" data-verse="BGT_C18_V43" data-block-id="BGT_C18_V43_B01">'शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् ।
दानमीश्वरभावश्च क्षत्रिये(भ्यो)न्ये गुणा अपि ॥४३ ॥</div>
 
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V43" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V43" data-id="BGT_C18_V43_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">शौर्यमभीरुत्वम् । तेजः शरीरगतम् । धृतिः धैर्यम् । दाक्ष्यं पाटवम् ॥४३॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V44" data-block-id="BGT_C18_V44" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कृषिगोरक्षवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् ।</span><span class="shloka-line">परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम्॥४४ ॥</span></span></div>
 
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V44" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V44" data-id="BGT_C18_V44_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">क्षत्रियादूनाः ब्राह्मगुणाः शमादयो यस्यासौ तथोक्तः । ततो वैश्यात् । शुश्रूषुः शुश्रूषाजीवनः । नेयं नियतिर्युक्ता । शूद्रस्याप्यधिकगुणत्वदर्शनात् । ब्राह्मणस्याप्यल्पगुणत्वदर्शनादित्यत आह
 
अधिकाश्चेदिति ॥
 
ब्राह्मणादिरिति ।
 
ब्राह्मणसमशमादिगुण इत्यादि द्रष्टव्यम् । शूद्र एवेत्युपलक्षणम् । तत्तत्समगुणोऽसाविति ज्ञातव्यम् । जातिमनपेक्ष्य गुणमात्रेण कथं ब्राह्मणत्वादिकल्पनेत्यत आह
 
नरोऽपीति ॥
 
यथेति शेषः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एवं प्रमाणान्तरेण क्षत्रियादिष्वपि शमाद्यनुवृत्तिरस्तीत्युक्त्वा वाक्यशेषबलेनाप्येतदुपपादयति
 
स्वकर्मणेति ॥
 
अत्र सर्वेषां भगवदभ्यर्चनमेवोच्यते, न तु शमादिकमित्यत आह
 
न हीति ॥
 
यदा सर्वेषां भगवदभ्यर्चनमेवोच्यते, तदा शमादिकमुक्तमेव । तद्विनाऽभितोऽर्चनस्यैवायोगादिति भावः । तत्कुत इत्यत आह
 
सम्यगिति ॥
 
सम्यगर्चनं ह्यभितोऽर्चनं च शमादिभिरर्चनमेवेत्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">शमादिकं विनाऽपि साधनसम्पूर्त्याऽर्चनमात्रमत्र विवक्षितं किं न स्यादित्यत आह
 
न चेति ॥
 
शमादिभिरर्चनमेवात्राभ्यर्चनं विवक्षितम् । न तु शमादिकं विनाऽन्यत् । एतदभ्यर्चनस्य मोक्षफलत्वश्रवणात् । शमाद्यभावे तदयोगादिति भावः । उपक्रमबलेन क्षत्रियादिषु ब्राह्मणधर्मानुवृत्तिर्ज्ञायत इत्याह
 
यज्ञेति ॥
 
शमाद्यभावे कुतो मोक्षाभाव इत्यत आह
 
शम इति ॥
 
भगवन्निष्ठादिकं हि शमादिकं नाम । भगवन्निष्ठाद्यभावे च मोक्षाभावः सुप्रसिद्ध इति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">निषेधाभावाच्च क्षत्रियादिषु शमाद्यङ्गीकार्यमित्याह
 
न चेति ॥
 
निषेधश्च भवंस्तद्धर्मकथनस्थल एव भवतीति तत्तद्धर्मेष्वत्युक्तम् । इतोऽपि क्षत्रियादिषु शमाद्यङ्गीकार्यमित्याह
 
युक्ता हीति ॥
 
तुलाधारो वैश्यः । आदिपदेन दण्डधारादिशूद्रसङ्ग्रहः । हीति भारतादिप्रसिद्धिं सूचयति । एवं चेत् स्वपरधर्मविवेकः कथमित्यत आह
 
अत इति ॥
 
उक्तन्यायेनान्येषां साधारणत्वादित्यर्थः । एवं कृष्यादयो वैश्यस्य जीवनार्थम् । शूश्रूषा शूद्रस्य । याजनं जीवनार्थमध्यापनं प्रतिग्रहश्च विप्रस्येति द्रष्टव्यम् । परधर्मानाह
 
तौ चेति॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">शमादीनां साधारणत्वेऽपि क्षत्रियस्य शौर्यादयः सर्वेऽपि विशेषधर्माः किं न स्युः ब्राह्मणस्याध्यापनादिमात्रं, शूद्रस्य शुश्रूषामात्रं च स्वधर्मः किं न स्यात्? इत्यतस्तेषां साधारण्यं प्रमाणेन दर्शयति
 
॥ शौर्यमिति ॥
 
एतेन क्षत्रिये शौर्याद्युक्तिराधिक्यविषयेति चोक्तं भवति । सतामध्यापनं च शुश्रूषेति सम्बन्धः । शूद्रस्याध्यापनं विना किमुक्तं भवतीत्यत आह
 
तस्मादिति ॥
 
शुश्रूषायाः सर्वधर्मत्वादित्यर्थः । सतामिति सम्बध्यते ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">शौर्यादीनां साधारणत्वे क्षत्रियादीनां के विशेषगुणा इत्यत आह
 
एत इति ॥
 
साधारणतयोक्तेभ्योऽन्ये युद्धेऽपलायनैश्वर्यादय इत्यर्थः । नैसर्गिका असाधारणाः । किमेते पुंसामसाधारणा एव धर्मा नियत्या भवन्तीत्यत आह
 
स्यादिति ॥
 
एतेषामसाधारणत्वादवश्यानुष्ठेयत्वमिति च नाशङ्कनीयमित्याह
 
बलादिति ॥
 
यथा ब्राह्मणस्य जीवनार्थं याजनमित्यादि । एवमसाधारण्येनात्मीयत्वाभावेऽपि त्याज्यत्वं च न मन्तव्यमित्याह
 
अनिसर्ग इति ॥
 
यथा ब्राह्मणस्य जीवनार्थमध्यापनमित्यादि ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">उक्तस्यापवादमाह
 
याजनेति ॥
 
अस्वाभाविकाः शुभा अपि साधारणा एव वर्धनीयाः । न तु विप्राद्यसाधारणा याजनादय इत्यर्थः । शौर्यादीनामसाधारणत्वोक्त्या युद्धेऽपलायनमैश्वर्यं च क्षत्रियस्य विशेषधर्मावित्युक्तम् । तस्यापवादमाह
 
अपलायनमिति ॥
 
विप्रक्षत्रार्थमिति विशेषोक्त्या सामान्यतः क्षत्रियस्यैवेति सिध्यति । ततो नोक्तविरोधः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यथा क्षत्रियैकधर्मतयोक्तं युद्धेऽपलायनं कारणविशेषादन्येषामपि स्यात्तथैवैश्वर्यमप्यन्यधर्मः स्यात् किम्? इत्यतः तत्स्वरूपनिरूपणपूर्वकं तस्य क्षत्रियेतरेष्ववृत्तिं प्रमाणेन दर्शयति
 
॥ प्रसह्येति ॥
 
प्रसह्य वित्तहरणादि केषामित्यतः तद्वत् न कार्यः क्षत्रियेतरैरित्यस्य व्यावर्त्यमाह
 
सर्व इति ॥
 
तर्हि किं ब्राह्मणादिभिर्विधर्मिणां शासनमेव न कार्यमित्यत आह
 
अङ्गादीति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">शिष्यो नाम कीदृश इत्यत आह
 
शिष्यश्चेति ॥
 
तर्हि पुत्रादीनामशासनप्रसङ्ग इत्यत आह
 
पुत्रेति ॥
 
अनिसर्गशिष्यस्वरूपं तदिति भावः । न केवलं ब्राह्मणाद्यैः शिष्या एव शास्याः किन्तु गुर्वादयोऽपीत्याह
 
गुरव इति ॥
 
शिक्षणीयेषु भावेष्विति ॥
 
शिक्षणीयार्थविषय इत्यर्थः । न केवलं गुर्वादय एव शास्याः किन्त्वज्ञाता अपीत्याह
 
पापमिति ॥
 
अत्र सर्वत्र अङ्गाद्यहानिकृद्दण्डः शिष्येषु गुरवश्च देशकालानुसारत इति विशेषोक्त्या क्षत्रियाद्विशेषो द्रष्टव्यः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">पापं चरन्तो वारणीया इत्युक्तम् । यदि ते स्वोत्तमविरोधाख्यं महापापं कुर्युस्तर्हि किं कार्यमित्यत आह
 
तदिति ॥
 
किं सहसा त्याज्या एवेत्यत आह
 
यथेति ॥
 
स्वोत्तमविरोद्धारो गुर्वादयः किं सर्वथा त्याज्या एवेत्यत आह
 
विष्णाविति ॥
 
तच्छिक्षाप्रकारमाह
 
शिक्षयन्निति ॥
 
विष्णौ परमभक्तः स्वोत्तमविरोधेतरपापमाचरति चेत् किं कार्यमित्यत आह
 
महान्त इति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">प्रसङ्गाद्विप्रादीनाम् आपद्धर्मान् स्मृत्यैव दर्शयति
 
॥ आपत्स्विति ॥
 
क्षत्रियस्य विप्रधर्माचरणे विशेषमाह
 
क्षत्रिय इति ॥
 
भिक्षेतरहिरण्यादिप्रतिग्राही स्यादित्यर्थः । शौद्रं तु धर्ममाचरेदिति सम्बध्यते । न शूद्रस्तु विप्रक्षत्रिययोर्धर्ममाचरेदित्युक्तम् । तर्ह्यापत्सु तेन को धर्म आश्रयणीय इत्यत आह
 
शूद्र इति ॥
 
शूद्रस्य वैश्यधर्मत्वे विशेषमाह
 
शूद्र इति ॥
 
वेदाक्षरश्रवणादिमान् न भवेदित्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">क्षत्रियो ब्राह्ममापत्सु, तदापत्सु विशां धर्ममाचरेदित्युक्तम् । ततोऽप्यापदि किं कार्यमित्यत आह
 
अत्यापदीति ॥
 
विप्रक्षत्रियेषु शूद्रधर्मं शुश्रूषणं चरन्नित्यर्थः । न केवलं क्षत्रियः शूद्रधर्मं चरन् न दुष्यतीत्येव, किं तर्हीत्यत आह
 
येष्विति ॥
 
यदि क्षत्रियस्य स्वधर्मकृतावापदो भवन्ति तर्हि तस्य सानुबन्धात् स्वामिनो बलाधिक्येऽपि धर्मार्थं तमनभिभूय येषु कर्मसु नियुक्तः स्वमिनाऽपि याच्यः स्यान्न तु स्वयं याचिता । तानि शौद्राण्यपि कर्माण्यर्थाद्यर्थं सेवमानस्य विप्रादिधर्मोपजीवनादपि वरो धर्मो भवतीत्यर्थः । तत्र स्वाम्यनभिभवादपि स्वामिना याच्यत्वं विशेषेण धर्मकारणमित्याह
 
प्रभुणेति ॥
 
विप्रधर्माद्याश्रयणे परोपजीवनाभावात् शूद्रधर्मे तद्भावात् कथं सानुबन्धात् प्रभोर्बलाधिक्यादौ सत्यपि ततोऽस्य वरत्वमित्यत आह
 
बाह्वोरिति  ॥
 
सर्वस्य तदीयत्वान्न परोपजीवनमिति भावः ॥४४-४८॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V45" data-block-id="BGT_C18_V45" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिदि्धं लभते नरः ।</span><span class="shloka-line">स्वकर्मनिरतः सिदि्धं यथा विन्दति तच्छृणु॥४५ ॥</span></span></div>
 
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V46" data-block-id="BGT_C18_V46" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् ।</span><span class="shloka-line">स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिदि्धं विन्दति मानवः॥४६ ॥</span></span></div>
 
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V47" data-block-id="BGT_C18_V47" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् ।</span><span class="shloka-line">स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम्॥४७ ॥</span></span></div>
 
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V48" data-block-id="BGT_C18_V48" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत् ।</span><span class="shloka-line">सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृताः॥४८ ॥</span></span></div>
 
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V48" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V48">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V48_B01" data-verse="BGT_C18_V48" data-block-id="BGT_C18_V48_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">'क्षत्रियोनब्रह्मगुणो वैश्यः कृष्यादिजीवनः ।<br/>>तत ऊनः शमाद्यैर्यः शुश्रूषुः शूद्र उच्यते ।<br/>अधिकाश्चेद् गुणाः शूद्रे ब्राह्मणादिः स उच्यते ।<br/>ब्राह्मणोप्यल्पगुणकः शूद्र एवेति कीर्तितः ।<br/>नरोपि यो देवगुणो ज्ञेयो देवो नृतां गतः'' ॥ इति च ।नरोपि यो देवगुणो ज्ञेयो देवो नृतां गतः'' ॥ इति च ।<br/>'स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य'' इति वचनाच्च क्षत्रियादिष्वपि शमाद्यनुवृत्ति-र्ज्ञायते । न हि शमादिकं विना तस्याभितोर्चनं भवति । सम्यक् शमादिभिरर्चनं ह्यभ्यर्चनम् । न च शमादीन् विना सिदि्धं विन्दति । 'यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यम्'' इत्युक्तत्वाच्च । 'शमो मन्निष्ठता बुद्धेर्दम इंद्रियनिग्रहः'' इति हि भागवते । न च क्षत्रियादिभिरपि शौचतपःक्षमा(शमा)दिभिर्हीनैर्भाव्यमिति तत्तद्धर्मेषूच्यते । युक्ता ह्येतैः सर्वैर्गुणैर्जनकतुलाधारादयः । अतो युद्धेपलायनमैश्वर्यं च क्षत्रियस्य विशेषगुणौ । तौ, च कृष्यादयः, जीवनार्थं शुश्रूषा, याजनं, जीवनार्थं प्रतिग्रहश्चेत्येत एवान्येषां परधर्माः ।<br/>'शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं दानं च क्षत्रियेधिकाः ।</span></span><br/>तद्धीना ब्राह्मणे तस्माद् वैश्ये शूद्रे ततोल्पकाः ।<br/>अध्यापनं च शुश्रूषा जीवनार्थमृते सदा (सताम्) ।<br/>विप्रादिषु क्रमात् ज्ञेयाः शूद्रस्याध्यापनं विना ।<br/>तस्माच्छूद्रोल्पशुश्रूषुः स्वभावाज्जीवनं विना ।<br/>एते नैसर्गिका भावाः स्याद् भावोन्योपि कुत्रचित् ।<br/>बलाद् विरुद्धभावस्तु हेयः स्वाभाविकोपि यः ।<br/>अनिसर्गोपि हि शुभो वर्धनीयः प्रयत्नतः ।<br/>याजनैश्वर्यपूर्वास्तु नान्यैः कार्याः शुभा अपि ।<br/>अपलायनं च शूद्राणां ब्रह्मक्षत्रार्थमिष्यते'' ॥ इति च ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vyasasmruthi-id">'प्रसह्य वित्ताहरणं शारीरो दण्ड एव च ।<br/>अशिष्याणां शासनं च तथैवार्थविनाशनम् ।<br/>एष ईश्वरभावः स्यान्न कार्यः क्षत्रियेतरैः ।<br/>सर्वे विधर्मिणः शास्याः क्षत्रियैर्यत्नतः सदा ।<br/>अङ्गाद्यहानिकृद् दण्डः शिष्येषु ब्राह्मणादिभिः ।<br/>कार्यो देहेपि शिष्यश्च स्वामिना स्वेन वार्पितः ।<br/>पुत्रानुजादयः सर्वे शिष्या एव निसर्गतः ।<br/>गुरवश्चैव मित्राणि सखिसब्रह्मचारिणः ।<br/>सम्बन्धिनश्च सर्वेपि तत्तद्योग्यतयाखिलैः ।<br/>शिक्षणीयेषु भावेषु शिक्षणीयाः प्रयत्नतः ।<br/>उन्मादे बन्धानाद्यैर्वा ताडनं न गुरोः क्वचित् ।<br/>पापं चरन्तस्त्वन्येपि सर्वैर्दृष्टिपथं गताः ।<br/>शक्तितो वारणीयाः स्युर्देशकालानुसारतः ।<br/>तदुत्तमविरोद्धारः सन्त्याज्या गुरवोपि तु ।<br/>यथाशक्त्यनुशास्यैव कालतोपि न चेच्छुभाः ।<br/>विष्णौ परमभक्तस्तु न त्याज्यः शास्य एव च ।<br/>शिक्षयंश्च गुरून् शिष्यो गुरुवन्नैव शिक्षयेत् ।<br/>महान्तो नानुशास्याश्च विरुद्धाचरिता अपि ।<br/>यदि च स्वोत्तमानां ते विरोधं नैव कुर्वते'' ॥ इत्यादि च ।<br/>'आपत्सु विप्रः क्षात्रं तु विशां वा धर्ममाचरेत् ।<br/>क्षात्रासिद्धौ न शूद्रस्तु विप्रक्षत्रिययोः क्वचित् ।<br/>क्षत्रियो ब्राह्ममापत्सु तदापत्सु विशामपि ।<br/>क्षत्रियो विप्रधर्मापि नैव भैक्ष्यप्रतिग्रही ।<br/>वैश्य आपत्सु शौद्रं तु धर्ममेकं न चापरम् ।<br/>>शूद्र आपत्सु विड्धर्मा तदापत्सु च कारुकः ।<br/>शूद्रस्तु वैश्यधर्मापि नैव वेदाक्षरो भवेत् ।<br/>अत्यापदि क्षत्रियोपि पादशुश्रूषणं विना ।<br/>शौद्रधर्मं चरन् विप्रक्षत्रियेषु न दुष्यति ।<br/>येषु कर्मसु याच्यः स्यात् स्वामिनापि न याचिता ।<br/>शौद्राण्यपि स्वधर्मत्वे क्षत्रियस्यापदो यदि ।<br/>आत्मनश्चेद् बलाधिक्यं सानुबन्धादपि प्रभोः ।<br/>धर्मार्थं सेवतोर्थार्थं विप्रधर्माधिकाद् वरः ।<br/>प्रभुणा याच्यवृत्तिस्तु विशेषेणापि धर्मभाक् ।<br/>बाह्वोर्बलेधिको यः स्यात् क्षत्रियो विद्ययाधिकः ।<br/>विप्रो भागवतौ चैतौ सेशा लोकास्तयोरिमे'' ॥</span></span> इति व्यासस्मृऽतौ ।॥ ४४-४८ ॥</div>
 
</div>
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V49" data-block-id="BGT_C18_V49" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">असक्तबुदि्धः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः ।</span><span class="shloka-line">नैष्कर्म्यसिदि्धं परमां सन्न्यासेनाधिगच्छति॥४९ ॥</span></span></div>
 
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V49" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V49">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V49_B01" data-verse="BGT_C18_V49" data-block-id="BGT_C18_V49_B01">'नैष्कर्म्यसिदि्धम्'' अनिष्टसर्वकर्मनाशाख्यसिदि्धम् ॥ ४९ ॥</div>
 
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V49" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V49" data-id="BGT_C18_V49_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते’ इत्युक्तस्यैव इत्थम्भावान्तरमुच्यते ‘असक्तः’ इति । तत्र नैष्कर्म्यसिद्धिपदस्य मोक्षार्थत्वप्रतीतिनिरासायार्थमाह
 
नैष्कर्म्येति ॥
 
सर्वपदमप्रारब्धविषयम् ॥४९ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V50" data-block-id="BGT_C18_V50" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सिदि्धं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निबोध मे ।</span><span class="shloka-line">समासेनैव कौन्तेव निष्ठा ज्ञानस्य या परा॥५० ॥</span></span></div>
 
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V50" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V50" data-id="BGT_C18_V50_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">असक्तेत्यादिना नैष्कर्म्यसिद्धिसाधनविवरणप्रतिज्ञापूर्वकं तदनन्तरफलमुच्यते ‘सिद्धिम्’ इति । तत्र नैष्कर्म्यसिद्ध्यनन्तरं च येनोपायेन परं ब्रह्माप्नोति तं प्रकारं निबोधेत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह
 
वक्ष्यमाणेति ॥
 
अत्र यथा येन वक्ष्यमाणप्रकारेण वर्तमानो नेष्कर्म्यसिद्धिं प्राप्तो भूत्वा महालक्ष्मीं प्राप्नोति तं प्रकारं निबोधेत्येवोच्यते । न तु नैष्कर्म्यसिध्द्यनन्तरं परब्रह्मप्राप्तिसाधनं निबोधेत्यर्थः । ब्रह्मशब्दस्य लक्ष्मीवाचकत्वमेव कुत इत्यत आह
 
ममेति ॥
 
अत्र ब्रह्मपदेन परब्रह्मैव किं न स्यादित्यत आह
 
ब्रह्मेति ॥
 
एतद्ब्रह्मप्राप्त्यनन्तरमपि भक्त्यादिलाभश्रवणात् लक्ष्मीतत्त्वमेवेदं, न तु परं ब्रह्मेत्यर्थः । भवेदेतद्यदि नैष्कर्म्यसिद्धिं प्राप्तस्य लक्ष्मीप्राप्त्यनन्तरमपि भक्त्यादिलाभोऽस्ति, न तु परब्रह्मप्राप्त्यनन्तरमिति सिद्ध्यति । तदेव कुत इत्यत आह
 
सर्वेति ॥
 
पापपदम् अप्रारब्धानिष्टकर्मपरम् । नन्वपरोक्षज्ञानिनो हि नैष्कर्म्यसिद्धिः । तत्कथं तदनन्तरमपि ज्ञानादिलाभः? तथात्वे मुक्तावापि तत्प्रसङ्गादित्यत आह
 
अपरोक्षेति ॥
 
पुरा देहत्यागात् । अपरोक्षज्ञानानन्तरमपि ज्ञानादिवृद्धिर्भवेदेव । न चातिप्रसङ्गः । प्रमाणानुगुणेन मुक्तौ तदभावोपपत्तेरिति भावः ॥ ५० ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V51" data-block-id="BGT_C18_V51" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्यात्मानं नियम्य च ।</span><span class="shloka-line">शब्दादीन्विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च॥५१ ॥</span></span></div>
 
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V52" data-block-id="BGT_C18_V52" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः ।</span><span class="shloka-line">ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः॥५२ ॥</span></span></div>
 
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V52" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V52">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V52_B01" data-verse="BGT_C18_V52" data-block-id="BGT_C18_V52_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vakshya-id">वक्ष्यमाणप्रकारेण वर्तमानस्तदनन्तरं नैष्कर्म्यसिदि्धं प्राप्तो भूत्वा ब्रह्मा-ख्यायाः महालक्ष्म्याः सकाशं यथाप्नोति तथा निबोध । 'मम योनिर्महद् ब्रह्म'' 'ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहम्'' इत्युक्तत्वात् । 'ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा'' इत्युक्त्वा 'मद्भक्तिं लभते पराम्''</span></span> इति वक्ष्यमाणत्वाच्च ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahavaraha-id">'सर्वपापक्षयाद् देहं त्यक्त्वा देवान् क्रमाद् व्रजन् ।<br/>प्राप्य लक्ष्मीं तत्प्रसादात् पुनः स्वृद्धा हरौ यदा ।<br/>भक्तिस्तया पुनर्ज्ञाने स्वृद्धे विष्णुं प्रपद्यते ।<br/>अपरोक्षदृशो विष्णोः शरीरेपि सतः पुरा ।<br/>त्यक्तदेहादिकस्यापि यावद् विष्णुं प्रपद्यते ।<br/>तावद् गुणा विवर्धन्ते स्थिताः स्युः प्राप्य केशवम्'' ॥</span></span> इति महावराहे॥ ५०-५२ ॥</div>
 
</div>
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V53" data-block-id="BGT_C18_V53" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् ।</span><span class="shloka-line">विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते॥५३ ॥</span></span></div>
 
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V53" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V53">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V53_B01" data-verse="BGT_C18_V53" data-block-id="BGT_C18_V53_B01">'विमुच्य निर्ममः शान्तः'' नैष्कर्म्यसिदि्धं प्राप्तो भूत्वा ब्रह्मणि भूयाय भवतीत्यर्थः ॥ ५३ ॥</div>
 
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V53" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V53" data-id="BGT_C18_V53_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं नैष्कर्म्यसिद्धिसाधनं निबोधेत्येवोच्यते, न तु तदनन्तरं ब्रह्मप्राप्तिसाधनमिति । तदयुक्तम् । बुद्ध्या विशुद्धयेत्यादिसाधनमुक्त्वा ब्रह्मभूयाय कल्पत इत्युक्तत्वात् । अन्यथा नैष्कर्म्यसिद्धिं प्राप्तो भूत्वेति वक्तव्यत्वादित्याशङ्कां परिहरन् ब्रह्मभूयपदस्यान्यथाप्रतीतिनिरासायार्थमाह
 
विमुच्येति ॥
 
ज्ञानानन्तरं लक्ष्मीप्राप्तौ साधनानामनावश्यकत्वात् नैष्कर्म्यसिद्धिं प्राप्तो भूत्वेत्यत्राभिप्रेतमेवेति भावः ॥ ५३ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V54" data-block-id="BGT_C18_V54" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति ।</span><span class="shloka-line">समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम्॥५४ ॥</span></span></div>
 
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V55" data-block-id="BGT_C18_V55" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">भक्त्या मां अभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः ।</span><span class="shloka-line">ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम्॥५५ ॥</span></span></div>
 
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V55" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V55" data-id="BGT_C18_V55_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘यतः प्रवृत्तिः’ इत्युक्तमेव विशिष्यते ‘सर्व’ इति । तत्र मद्व्यपाश्रयश्चेत् यथेष्टतो निषिद्धान्यनिषिद्धानि वा सर्वकर्माणि कुर्वाणः शाश्वतं पदं प्राप्नोतीत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय तद्व्याचष्टे
 
विहितानीति ॥
 
मद्व्यपाश्रय इति ॥
 
मय्येव समर्पयन्नित्यर्थः । प्रतीतार्थ एव किं न स्यादित्यत आह
 
न हीति ॥
 
नात्र यथेष्टतो निषिद्धानिषिद्धकर्माचरणे तात्पर्यं कल्प्यम् । तथासति भगवदाश्रयस्य विहिताकारणेऽप्यत्र तात्पर्यप्रसङ्गात् । निषिद्धकरणविहिताकरणयोः समानत्वादित्यर्थः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र भगवदाश्रितस्य विहिताकरणेऽपि तात्पर्यं स्यादेवेत्यत आह
 
मामिति ॥
 
यद्यत्र भगवदाश्रितस्य विहिताकरणेऽपि तात्पर्यं तर्हि भगवदाश्रितस्यैवार्जुनस्य ‘मामनुस्मर युध्य च’ इत्यादौ विहितयुद्धाकरणे ‘अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यम्’ इत्यादौ प्राक् प्रत्यवाय उक्तः । तद्विरोधः स्यादिति भावः । प्रतीतार्थानङ्गीकारेऽपि शब्दवैय्यर्थ्यमित्यत आह
 
अपीति ॥
 
५५ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V56" data-block-id="BGT_C18_V56" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः ।</span><span class="shloka-line">मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम्॥५६ ॥</span></span></div>
 
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V56" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V56">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V56_B01" data-verse="BGT_C18_V56" data-block-id="BGT_C18_V56_B01">विहितानि सर्वकर्माण्यपि मद्व्यपाश्रयो भूत्वा सदा कुर्वाणः । न हि यथेष्टाचरणे तात्पर्यमत्र । तथा सति विहिताकरणेपि समत्वात् 'मामनुस्मर युद्ध्य च'' 'ततः स्वधर्मं किर्तिं च'' इत्यादिप्रस्तुतविरोधः । अपिशब्दस्त्वेकमपि कर्मातदाश्रयेण न कार्यमित्यर्थे ॥ ५६ ॥</div>
 
</div>
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V57" data-block-id="BGT_C18_V57" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः ।</span><span class="shloka-line">बुदि्धयोगमुपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव॥५७ ॥</span></span></div>
 
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V57" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V57">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V57_B01" data-verse="BGT_C18_V57" data-block-id="BGT_C18_V57_B01">भगवत्संश्रितस्य त्रैविद्यस्य च चेतसैव विशेष इत्याहचेतसा सर्व-कर्माणीति । स एव सर्वस्मात् परम इति भावोस्येति तत्परः । तत्र चित्तवृत्तिनिरोधोपि यो बुदि्धयोगः प्रत्याहारादिः ॥ ५७ ॥</div>
 
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V57" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V57" data-id="BGT_C18_V57_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">यदि भगवदाश्रिततया विहितकर्म कुर्वतो मुक्तिस्तिर्हि त्रैविद्यस्यापि स्यात् । तस्यापि विहितकर्माणि कृत्वा भगवदर्पणसद्भावेन भगवदाश्रिताविशिष्टत्वादित्याशङ्कापरिहाराय श्लोकमवतारयति
 
भगवदिति ॥
 
भगवदाश्रितत्रैविद्ययोर्विहितकरणादिसाम्येऽपि मोक्षभावाभावावुपपद्येति । विहिताशेषकर्माणि चेतसा भगवति संन्यस्य भगवदाश्रितः करोति । न तथा त्रैविद्य इति तयोश्चेतसैव विशेषसद्भावादिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">मत्पर इति त्रैविद्याद्भागवतस्य विशेष उच्यते । तत्र भगवति तात्पर्यवानित्यर्थाङ्गीकारे तत् त्रैविद्यस्यापि समम् । अहं परः सर्वोत्तमो यस्येत्यभ्युपगमे वा वस्तुनि विकल्पायोगात् तदपि त्रैविद्ये सममित्यत आह
 
स एवेति ॥
 
परः सर्वप्रकारेणेति शेषः । भावः सर्वदेति च द्रष्टव्यम् । एवं चेन्मच्चित्त इति पुनरुक्तिः स्यात् । न हि भगवत्सर्वोत्तमत्वभावादन्यत् तच्चित्तत्वमस्तीत्याशङ्कापरिहाराय तदर्थमाह
 
तत्रेति ॥
 
तत्र भगवति । त्रैविद्याद् भागवतस्य विशेष इति शेषः । तर्हि बुद्धियोगमुपाश्रित्येति पुनरुक्तिः स्यात् । भगवति बुद्धेर्योगो हि बुद्धियोग इत्यत आह
 
बुद्धीति ॥
 
बुद्धेर्ज्ञानस्य योगः प्रत्याहाराद्युपाय इत्यर्थः । अथ चेत्त्वमहङ्कारादित्यभ्युपगम्योक्तम्॥ ५७ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V58" data-block-id="BGT_C18_V58" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि ।</span><span class="shloka-line">अथ चेत्त्वमहङ्कारान्न श्रोष्यसि विनङ्क्ष्यसि॥५८ ॥</span></span></div>
 
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V59" data-block-id="BGT_C18_V59" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यदहङ्कारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे ।</span><span class="shloka-line">मिथ्यैष व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति॥५९ ॥</span></span></div>
 
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V59" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V59" data-id="BGT_C18_V59_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">उक्ताकरणमशक्यं च तवेत्युच्यते यदिति । तत्र प्रकृतिपदेन स्वभावाद्युच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह
 
प्रकृतिरिति॥
 
ईश्वरेच्छायाः प्रकृतिशब्दवाच्यत्वं कुत इत्यत आह
 
प्रकृतिरिति ॥
 
प्रसङ्गादुक्तार्थमन्यत्राप्यतिदिशति ॥
 
एषेति ॥
 
अत्र प्रकृतिशब्दः परमेश्वरेच्छावाची कुतः? स्वभावाद्यर्थ एव किं न स्यादित्यत आह
 
तस्या एवेति ॥
 
प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यतीत्यत्र प्रकृतेः जीवनियोक्तृत्वमुच्यते । तच्चेश्वरेच्छाया एव मुख्यमिति सैवात्रोच्यत इति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु स्वभावजेनेत्येतद्विवरणात्मकोत्तरश्लोके प्रकृतिशब्दस्य स्वभावार्थत्वग्रहणात् कथं नेत्यत आह
 
स्वभावेति ॥
 
जीवमिति शेषः । नेयं प्रकृतिरुत्तरत्र स्वभावपदेनोच्यते, किन्त्वस्या जीवनियोगे साधनतया स्वभावाद्युत्तरत्रोच्यत इति भावः ॥ ५९ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V60" data-block-id="BGT_C18_V60" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा ।</span><span class="shloka-line">कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात्करिष्यस्यवशोपि तत्॥६० ॥</span></span></div>
 
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V60" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V60">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V60_B01" data-verse="BGT_C18_V60" data-block-id="BGT_C18_V60_B01">प्रकृतिरीश्वरेच्छा । 'प्रकृतिर्वासनेत्येवं तवेच्छानन्त कथ्यते'' इत्यादि-वचनात् । एषा तु 'प्रकृत्यैव च कर्माणि'' इत्यादिष्वपि युज्यते । तस्या एव हि मुख्यतो नियोक्तृत्वं स्वभावकर्मादिभिर्बद्ध्वा ॥ ५९,६० ॥</div>
 
</div>
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V61" data-block-id="BGT_C18_V61" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेर्जुन तिष्ठति ।</span><span class="shloka-line">भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया॥६१ ॥</span></span></div>
 
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V61" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V61" data-id="BGT_C18_V61_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">इतोऽप्यत्रेश्वरेच्छैव प्रकृतिशब्दार्थ इत्याह
 
तदेवेति ॥
 
एतद्विवरणात्मकोत्तरश्लोके भगवदिच्छाया एव सर्वनियोक्तृत्वस्योक्तत्वाच्च अत्र प्रकृतिपदं तदर्थमिति भावः । मायेतीश्वरेच्छैवोच्यते ॥ ६१ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V62" data-block-id="BGT_C18_V62" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत ।</span><span class="shloka-line">तत्प्रसादात्परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम्॥६२ ॥</span></span></div>
 
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V63" data-block-id="BGT_C18_V63" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्यात् गुह्यतरं मया ।</span><span class="shloka-line">विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु॥६३ ॥</span></span></div>
 
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V63" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V63" data-id="BGT_C18_V63_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ईश्वरः सर्वभूतानामित्यादौ भगवतेश्वरस्य पारोक्ष्येण निर्दिष्टत्वादयमीश्वरो भगवतोऽन्य इति प्रतीतिनिरासायाह
 
निश्चितेति ॥
 
परोक्ष्येणोक्तेः अन्यथाऽप्युपपत्तेर्न तन्मात्रेणेश्वरस्य भगवदतिरितक्तत्वं कल्प्यमिति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">इतश्च तन्न कल्प्यमित्याह
 
मदिति ॥
 
अत्र तमेव शरणं गच्छ इत्यन्यव्यावृत्त्या ईश्वरशरणप्राप्तिमुद्दिष्योपसंहारे ‘मन्मना भव’ इत्यादिना स्वशरणप्राप्त्युपदेशाच्च न भगवदितरोऽयमीश्वरः । अन्यथा व्याहतेरिति भावः । ‘स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम्’ इत्युक्तं शाश्वतस्थानं किमित्यत आह
 
शाश्वतमिति ॥
 
सर्वस्थानानां प्रलये विनाशात् कथं वैकुण्ठादेः शाश्वतत्वमित्यत आह
 
श्रीरेवेति ॥
 
६३ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V64" data-block-id="BGT_C18_V64" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सर्वगुह्यतमं भूयः शृृणु मे परमं वचः ।</span><span class="shloka-line">इष्टोसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम्॥६४ ॥</span></span></div>
 
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V64" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V64" data-id="BGT_C18_V64_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘इदं तु ते गुह्यतमम्’ इति प्रतिज्ञाय यज्ज्ञानादिपदोदितं गुह्यतमं तत्त्वमुक्तं तदेवात्र ‘सर्वगुह्यतमम्’ इति पुनरुच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह
 
तत्त्वेति ॥
 
नात्र ‘इदं तु ते गुह्यतमम्’ इत्यादिनोक्तं गुह्यतमं ज्ञेयमुच्यते । तत्कथनस्य द्वाविमावित्यत्रैवोपसंहृतत्वादित्यर्थः । ‘इति गुह्यतमम्’ इति वाक्यशेषादुपसंहृतत्वं ज्ञातव्यम् । तर्हि किमत्र गुह्यतममुच्यत इत्यत आह
 
अत्रेति ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान् स्यात्’ इति साधनसारस्योपसंहृतत्वात् कथमत्र तदुक्तिरित्यत उक्तम्
 
तत्त्वेति ॥
 
न तत्र साधनसारस्योपसंहाररूपेण भगवत्सर्वोत्तमत्वज्ञानप्रशंसा कृता । किन्तु तज्ज्ञानमात्रेण मोक्षसद्भावात् किमस्य महिमा वर्णनीय इति भगवत्प्रशंसार्थमेवेति भावः । तत्रोक्तगुह्यतमस्यात्रानुक्तत्वे भूय इति व्यर्थमित्यत आह
 
मन्मना इति ॥
 
साधनसारस्य प्रागुक्तत्वात् तदपेक्षया भूय इत्युपपद्यत इति भावः । तर्हि पुनरुक्तिः स्यादित्यतः साधनसारोपसंहार इत्युक्तम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘मन्मना भव’ इत्यादिनाऽन्यव्यावृत्तिपूर्वकं स्वभजनस्यात्रोपदिष्टत्वेन भगवत्सर्वोत्तमत्वमेवोक्तमिति कथं तत्त्वसारकथनं नेत्यत आह
 
अर्थत इति ॥
 
सत्यमत्र विष्ण्वाधिक्यमुक्तमिति । तथाप्यन्यभजननिरासपूर्वकं स्वभजनोपदेशान्यथानुपपत्त्यैवोक्तम् । न तु मुखतः। अतो नात्र तत्त्वसारकथनमिति भावः ॥ ६४ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V65" data-block-id="BGT_C18_V65" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।</span><span class="shloka-line">मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोसि मे॥६५ ॥</span></span></div>
 
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V65" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V65">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V65_B01" data-verse="BGT_C18_V65" data-block-id="BGT_C18_V65_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">तदेवाह ईश्वरः सर्वभूतानामिति ।<br/>'निश्चितार्थः स तु ज्ञेयो यत्रात्मैव परोक्षतः ।<br/>उच्यते विष्णुना यद्वत् तद् ब्रह्मेत्यादि कथ्यते'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये ।<br/>'मन्मनाः'' इत्युपसंहाराच्च ॥६१ ॥ शाश्वतं स्थानं वैकुण्ठादि- 'श्रीरेव लोकरूपेण विष्णोस्तिष्ठति सर्वदा ।<br/>अतो हि वैष्णवा लोका नित्यास्ते चेतना अपि'' ॥ इत्याग्नेये ।<br/>'न वर्तते यत्र रजस्तमस्तयोः सत्त्वं च'' इत्याद्युक्तं च ॥६२ ॥ तत्त्वसारकथनं 'द्वाविमौ पुरुषौ'' इत्यत्रैवोपसंहृतम् । तत्त्वप्रशंसार्थमेव तद्बुदि्धप्रशंसा कृता । अत्र तु साधनसारोपसंहारः सर्वगुह्यतममिति । 'मन्मनाः'' इत्यादेः पूर्वमेवोक्तत्वात् भूय इति । अर्थतस्त्वत्रापि विष्ण्वाधिक्यमेवोक्तं भवति ॥ ६४,६५ ॥</div>
 
</div>
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V66" data-block-id="BGT_C18_V66" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज ।</span><span class="shloka-line">अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः॥६६ ॥</span></span></div>
 
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V66" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V66">
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V66_B01" data-verse="BGT_C18_V66" data-block-id="BGT_C18_V66_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahavishnu-id">अन्यसर्वधर्मान् परित्यज्येत्युक्तशेषत्वेनैव सर्वधर्मानिति वचनम् । 'मामेकं शरणं व्रज'' इत्यपि 'मन्मना'' इत्याद्युक्तनिगमनात्मना तद्व्याख्यानम् ।<br/>'सर्वोत्तमत्वविज्ञानपूर्वं तत्र मनः सदा ।<br/>सर्वाधिकप्रेमयुक्तं सर्वस्यात्र समर्पणम् ।<br/>अखण्डा त्रिविधा पूजा तद्रत्यैव स्वभावतः ।<br/>रक्षतीत्येव विश्वासस्तदीयोहमिति स्मृऽतिः ।<br/>शरणागतिरेषा स्याद् विष्णौ मोक्षफलप्रदा'' ।</span></span> इति महाविष्णुपुराणे ।<br/>अनादिजन्मकृतसर्वपापेभ्यः । अत्र प्राप्त्यभावात् । धर्मपरित्यागे पापपरित्यागस्य कैमुत्येनैव सिद्धत्वात् ॥६६ ॥</div>
 
</div>
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V66" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V66" data-id="BGT_C18_V66_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">अन्यभजननिरासस्यात्राकृतत्वात् कथमर्थतोऽपि विष्ण्वाधिक्यमुच्यत इत्यत आह
 
अन्येति ॥
 
अन्यधर्मान् सर्वान् परित्यज्य मन्मना भवेत्येवंप्रकारेण सर्वधर्मान् परित्यज्येति वचनं मन्मना इत्याद्युक्तशेषत्वेन हि वर्तते । अतोऽन्यव्यावृत्तिपूर्वकं स्वभजनमत्रोपदिष्टमेवेति भावः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वत्र मन्मना इत्याद्युक्तसर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रजेत्युपदिश्यत इति किं न स्यादित्यत आह
 
मामिति ॥
 
‘मामेकं शरणं व्रज’ इत्यनेननापि मन्मना इत्याद्युक्तस्यैव व्याख्यायमानत्वादन्यथाऽर्थकल्पने मन्मनस्त्वादिकं परित्यज्यानुतिष्ठ चेति व्याहतोक्तिः स्यादिति भावः । व्यर्थमिदमुक्तव्याख्यानमित्यतो निगमनात्मनेत्युक्तम् । मन्मना भवेत्यादिना किमुक्तं भवति मामेकं शरणं व्रज इति व्याख्यानत्वं द्रष्टव्यम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">भवेदेतद्यदि भगवन्मनस्त्वादिकं शरणागतिः स्यात्, तदेव कुत इत्यत आह
 
सर्वोत्तमत्वेति ॥
 
अत्र यथासम्भवं मन्मना इत्याद्युक्तार्थेनैकार्थत्वं द्रष्टव्यम् । त्रिविधा मनोवचनशरीरभवा । स्वभावतः न फलान्तरापेक्षया । मोक्षफलप्रदेत्यनेन मामेवैष्यसीत्युक्तार्थं भवति । मामेकमिति सर्वधर्मानित्यस्य व्याख्यानं द्रष्टव्यम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">‘अहं त्वा सर्व पापेभ्यो मोक्षयिष्यामि’ इत्यस्य युद्धनिमित्तपापेभ्य इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायार्थमाह
<p class="gr-vyakhya-para">‘अहं त्वा सर्व पापेभ्यो मोक्षयिष्यामि’ इत्यस्य युद्धनिमित्तपापेभ्य इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायार्थमाह


अनादीति ॥
अनादीति ॥
 
 
अत्रत्यपापान्येव विवक्षितानि किं न स्युरित्यत आह
अत्रत्यपापान्येव विवक्षितानि किं न स्युरित्यत आह
 
 
अत्रेति ॥
अत्रेति ॥
 
 
पापानामिति शेषः । कुतोऽत्र न पापप्राप्तिः ? भविष्यद्युद्धस्यैव तत्प्रापकत्वादित्यत आह
पापानामिति शेषः । कुतोऽत्र न पापप्राप्तिः ? भविष्यद्युद्धस्यैव तत्प्रापकत्वादित्यत आह
 
 
धर्मेति ॥
धर्मेति ॥
 
 
यदा भगवान् अतिशुद्धधर्मवैपरीत्यादन्यधर्मत्यागं बोधयति तदा किमु वाच्यं पापपरित्यागं बोधयतीति । तथाऽर्जुनश्च यदा अन्यधर्मत्यागं कुर्यात् तदा किमु वाच्यं पापपरित्यागं कुर्यादिति । ताभ्यां च युद्धस्य बोध्यमानत्वात्, करिष्यमाणत्वाच्च न पापप्रापकतेति भावः ॥ ६६ ॥</p>
यदा भगवान् अतिशुद्धधर्मवैपरीत्यादन्यधर्मत्यागं बोधयति तदा किमु वाच्यं पापपरित्यागं बोधयतीति । तथाऽर्जुनश्च यदा अन्यधर्मत्यागं कुर्यात् तदा किमु वाच्यं पापपरित्यागं कुर्यादिति । ताभ्यां च युद्धस्य बोध्यमानत्वात्, करिष्यमाणत्वाच्च न पापप्रापकतेति भावः ॥ ६६ ॥</p></div></div></div></div></div>
}}
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V67" data-block-id="BGT_C18_V67" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन ।</span><span class="shloka-line">न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योभ्यसूयति॥६७ ॥</span></span></div>
</div>
 
</div>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V67" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V67">
</div>
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V67_B01" data-verse="BGT_C18_V67" data-block-id="BGT_C18_V67_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Sbhbdanirnaya-id">अतपस्कायैव न वाच्यम् । अशुश्रूषवे पुनश्चेति दोषाधिक्यमशुश्रूषोर्दर्शयितुं चशब्दः । एवमभक्ताय कदापि न वाच्यम् । कदाचिदल्पतपसोल्पशुश्रूषोरपि भक्त्याधिक्ये वाच्यं भवतीति कदाचनेति विशेषः । अभक्ताच्च न वाच्यमसूयोरिति तत्रापि चशब्दः ।<br/>'समुच्चये तथाधिक्ये न्यूनत्वे चः प्रयुज्यते'' ।</span></span> इति शब्दनिर्णये ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">'अभक्तादपि पापः स्यादसूयुर्दोषदृग् यतः''</span></span>इति च पाद्मे ॥६७ ॥</div>
 
 
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V67">
</div>
<div class="teeka-block">
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V67" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V67" data-id="BGT_C18_V67_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">गीतास्वनधिकारिनिरासेनाधिकारी लक्ष्यते ‘इदम्’ इति । तत्रातपस्कादीनां चतुर्णामप्यनधिकारित्वं किं सममित्यतो गीतापदैरेव तत्तारतम्यं दर्शयति
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
 
<div class="teeka-body">
अतपस्कायेति ॥
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
 
<span class="shloka-line">इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन ।</span>
यथाऽतपस्कादतिशयेन अशुश्रूषोर्न वाच्यं, एवमशुश्रूषोरप्यतिशयेन अभक्ताय न वाच्यमिति कदाचनेत्यनेन ज्ञायत इत्यर्थः । नन्वतपस्कादीनामपि कदाचन न वाच्यमेव । अतः कदाचनेति विशिष्यात्रोक्त्या कथमस्य दोषाधिक्यं सूच्यत इत्यत आह
<span class="shloka-line">न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योभ्यसूयति॥६७ ॥</span>
 
</div>
कदाचिदिति ॥
{{Bhashyam
 
| verse_id = BGT_C18_V67
विशेषो दोषाधिक्यसूचको भवतीति शेषः । अभक्ताच्चातिशयेनेत्यर्थः । इति सूचयितुमिति शेषः । चशब्दस्य दोषाधिक्यसूचकत्वं कुत इत्यत आह
| id = BGT_C18_V67_Nyayadeepika
 
| text =
समुच्चय इति ॥
 
 
<p class="gr-vyakhya-para">गीतास्वनधिकारिनिरासेनाधिकारी लक्ष्यते ‘इदम्’ इति । तत्रातपस्कादीनां चतुर्णामप्यनधिकारित्वं किं सममित्यतो गीतापदैरेव तत्तारतम्यं दर्शयति
अभक्ताच्च न वाच्यमसूयोरित्यत्र स्मृतिं चाह
 
 
अतपस्कायेति ॥
अभक्तादपीति ॥
 
 
यथाऽतपस्कादतिशयेन अशुश्रूषोर्न वाच्यं, एवमशुश्रूषोरप्यतिशयेन अभक्ताय न वाच्यमिति कदाचनेत्यनेन ज्ञायत इत्यर्थः । नन्वतपस्कादीनामपि कदाचन न वाच्यमेव । अतः कदाचनेति विशिष्यात्रोक्त्या कथमस्य दोषाधिक्यं सूच्यत इत्यत आह
६७ ॥</p></div></div></div></div></div>
 
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V68" data-block-id="BGT_C18_V68" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">य इदं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति ।</span><span class="shloka-line">भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः॥६८ ॥</span></span></div>
कदाचिदिति ॥
 
 
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V69" data-block-id="BGT_C18_V69" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः ।</span><span class="shloka-line">भविता न च मे तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि॥६९ ॥</span></span></div>
विशेषो दोषाधिक्यसूचको भवतीति शेषः । अभक्ताच्चातिशयेनेत्यर्थः । इति सूचयितुमिति शेषः । चशब्दस्य दोषाधिक्यसूचकत्वं कुत इत्यत आह
 
 
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V70" data-block-id="BGT_C18_V70" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः ।</span><span class="shloka-line">ज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः॥७० ॥</span></span></div>
समुच्चय इति ॥
 
 
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V71" data-block-id="BGT_C18_V71" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">श्रद्धावाननसूयश्च शृृणुयादपि यो नरः ।</span><span class="shloka-line">सोपि मुक्तः शुभान् लोकान् प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणाम् ।</span><span class="shloka-line">॥७१ ॥</span></span></div>
अभक्ताच्च न वाच्यमसूयोरित्यत्र स्मृतिं चाह
 
 
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V71" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V71" data-id="BGT_C18_V71_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">गीताव्याख्यानादि फलकथनेन स्तूयते
अभक्तादपीति ॥
 
‘यः’ इति ।
 
तत्र व्याख्यात्रादीनामुक्तो मोक्षः किमेकप्रकार इत्यतो गीतावाक्यैरेव तत्तारतम्यं दर्शयति
 
सोऽपीति ॥
 
मुक्तानां व्याख्यात्रादीनामिति शेषः । एवं चेत् किं व्याख्यातुरेव मुक्तौ सर्वाधिक्यमित्यत आह
 
मनुष्येष्विति ॥
 
तत्र मुक्तेष्वपि । तदेव प्रमाणान्तरेण दृढयति
 
मुक्तिरिति ॥
 
मुख्यव्याख्याकृत इति ॥
 
अन्येषां व्याख्यातृत्वे मुख्यकारणभूता इत्यर्थः ॥ ७१ ॥</p></div></div></div></div></div>
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V72" data-block-id="BGT_C18_V72" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कच्चिदेतत् श्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा ।</span><span class="shloka-line">कच्चिदज्ञानसंमोहः प्रनष्टस्ते धनञ्जय॥७२ ॥</span></span></div>


६७ ॥</p>
<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V71">
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V73" data-block-id="BGT_C18_V73" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नष्टो मोहः स्मृऽतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाच्युत ।</span><span class="shloka-line">स्थितोस्मि गतसन्देहः करिष्ये वचनं तव॥७३ ॥</span></span></div>
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">श्रद्धावाननसूयश्च शृृणुयादपि यो नरः ।</span>
<span class="shloka-line">सोपि मुक्तः शुभान् लोकान् प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणाम् ।</span>
<span class="shloka-line">॥७१ ॥</span>
</div>
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C18_V71
| id = BGT_C18_V71_Nyayadeepika
| text =


<p class="gr-vyakhya-para">गीताव्याख्यानादि फलकथनेन स्तूयते
<blockquote class="uvaaca">सञ्जय उवाच</blockquote>


‘यः’ इति ।
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V74" data-block-id="BGT_C18_V74" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः ।</span><span class="shloka-line">संवादमिममश्रौषमद्भुतं रोमहर्षणम्॥७४ ॥</span></span></div>


तत्र व्याख्यात्रादीनामुक्तो मोक्षः किमेकप्रकार इत्यतो गीतावाक्यैरेव तत्तारतम्यं दर्शयति
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V75" data-block-id="BGT_C18_V75" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">व्यासप्रसादात् श्रुतवानेतद्गुह्यमहं परम् ।</span><span class="shloka-line">योगं योगेश्वरात्कृष्णात्साक्षात् कथयतः स्वयम्॥७५ ॥</span></span></div>


सोऽपीति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V76" data-block-id="BGT_C18_V76" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">राजन् संस्मृऽत्य संस्मृऽत्य संवादमिममद्भुतम् ।</span><span class="shloka-line">केशवार्जुनयोः पुण्यं हृष्यामि च मुहुर्मुहुः॥७६ ॥</span></span></div>


मुक्तानां व्याख्यात्रादीनामिति शेषः । एवं चेत् किं व्याख्यातुरेव मुक्तौ सर्वाधिक्यमित्यत आह
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V77" data-block-id="BGT_C18_V77" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तच्च संस्मृऽत्य संस्मृऽत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः ।</span><span class="shloka-line">विस्मयो मे महान् राजन् हृष्यामि च पुनः पुनः ॥७७ ॥</span></span></div>


मनुष्येष्विति ॥
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V78" data-block-id="BGT_C18_V78" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः ।</span><span class="shloka-line">तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम॥७८ ॥</span></span></div>


तत्र मुक्तेष्वपि । तदेव प्रमाणान्तरेण दृढयति
<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे मोक्षसन्न्यासयोगो नाम अष्टादशोध्यायः ॥</div>


मुक्तिरिति ॥
<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये अष्टादशोध्यायः ॥</div>


मुख्यव्याख्याकृत इति ॥
<div class="gr-author-note">गीताप्रस्थानं समाप्तम् श्रीकृष्णार्पणमस्तु</div>


अन्येषां व्याख्यातृत्वे मुख्यकारणभूता इत्यर्थः ॥ ७१ ॥</p>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V78" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V78">
}}
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V78_B01" data-verse="BGT_C18_V78" data-block-id="BGT_C18_V78_B01">'सोपि मुक्तः'' 'न च तस्मान्मनुष्येषु'' इत्युक्तेश्च मुक्तानां महत् तारतम्यं ज्ञायते । 'मनुष्येषु'' इति विशेषणात् तत्रापि देवानामाधिक्यं च ।
</div>
'मुक्तिर्ज्ञात्वापि विष्णुं स्याच्छास्त्रं श्रुत्वा ततोधिकम् ।
</div>
मुक्तौ सुखं तत्पठतस्ततोप्यधिकमिष्यते ।
</div>
व्याख्यातुस्तु समं मुक्तौ सुखं नान्यस्य कस्यचित् ।
ततोधिकं तु देवानां मुख्यव्याख्याकृतो यतः'' ॥ इति ॥ ६८-७२ ॥ 'यथेच्छसि तथा कुरु'' इत्याक्षेपपरिहाराय 'करिष्ये वचनं तव'' इत्यनुसरति भगवन्तम् ॥ ७३-७८ ॥ नमस्ते वासुदेवाय प्रेयसां मे प्रियोत्तम ।
समस्तगुणसम्पूर्णनिर्दोषानन्ददायिने ॥ यस्य त्रीण्युदितानि वेदवचने रूपाणि दिव्यान्यलं ब तद्दर्शतमित्थमेव निहितं देवस्य भर्गो महत् ।
वायो रामवचोनयं प्रथमकं पृक्षो द्वितीयं वपुः मध्वो यत्तु तृतीयमेव हि कृतो ग्रन्थोमुना केशवे ॥ निःशेषदोषरहित कल्पाणाखिलसद्गुण ।
भूतिस्वयम्भुशर्वादिवन्द्यं त्वां नौमि मे प्रियम् ॥</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V78">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
<div class="shloka-block gr-moola-ref">
<span class="shloka-line">यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः ।</span>
<span class="shloka-line">तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम॥७८ ॥</span>
</div>
</div>
{{Bhashyam
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V78" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V78" data-id="BGT_C18_V78_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">नन्वर्जुनेन स्वोक्तमद्यापि नाङ्गीकृतम् । तत्कथं भगवता तद्बोधनं समाप्यत इत्याशङ्कां ‘यथेच्छसि तथा कुरु’ इति यथेष्टाचरणमनुज्ञायत इत्यन्यथाप्रतीतिं पराकुर्वन् परिहरति
| verse_id = BGT_C18_V78
| id = BGT_C18_V78_Nyayadeepika
| text =
 
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वर्जुनेन स्वोक्तमद्यापि नाङ्गीकृतम् । तत्कथं भगवता तद्बोधनं समाप्यत इत्याशङ्कां ‘यथेच्छसि तथा कुरु’ इति यथेष्टाचरणमनुज्ञायत इत्यन्यथाप्रतीतिं पराकुर्वन् परिहरति


यथेति ॥
यथेति ॥


भगवदुक्तानुसरणमर्जुनेन कृतमित्यत्रैवोक्तत्वात् ततः प्रागेव तज्ज्ञस्य भगवतः तद्बोधनोपरमो युक्त इति भावः ॥ ७३ ॥</p>
भगवदुक्तानुसरणमर्जुनेन कृतमित्यत्रैवोक्तत्वात् ततः प्रागेव तज्ज्ञस्य भगवतः तद्बोधनोपरमो युक्त इति भावः ॥ ७३ ॥</p></div></div></div></div></div>
}}
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V78" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V78" data-id="BGT_C18_V78_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">अथ समापितग्रन्थोऽयं भगवानाचार्यः स्वप्रतिपादितप्रकारमेव वासुदेवं नमति
</div>
</div>
</div>
 
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V78">
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div>
<div class="teeka-body">
{{Bhashyam
| verse_id = BGT_C18_V78
| id = BGT_C18_V78_Nyayadeepika
| text =
 
<p class="gr-vyakhya-para">अथ समापितग्रन्थोऽयं भगवानाचार्यः स्वप्रतिपादितप्रकारमेव वासुदेवं नमति


नम इति ॥
नम इति ॥
Line 11,913: Line 10,383:


भूतिर्महालक्ष्मीः ।</p>
भूतिर्महालक्ष्मीः ।</p>
<div class="shloka-block">
<div class="teeka-shloka shloka-block"><span class="shloka-line">श्रीमदानन्दतीर्थार्यहृदयामलमन्दिरः ।</span><span class="shloka-line">इन्दिरारमणः प्रीतिं यातु दीनदयापरः ॥</span></div>
<span class="shloka-line">श्रीमदानन्दतीर्थार्यहृदयामलमन्दिरः ।</span>
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायाम् अष्टादशोऽध्यायः ॥ १८ ॥</div></div></div></div></div></div>
<span class="shloka-line">इन्दिरारमणः प्रीतिं यातु दीनदयापरः ॥</span>
</div>
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायाम् अष्टादशोऽध्यायः ॥ १८ ॥</div>
}}
</div>
</div>
</div>
 


</div>
</div>
Line 11,928: Line 10,390:
[[Category:Vyakhya]]
[[Category:Vyakhya]]
[[Category:Bhagavadgitatatparya]]
[[Category:Bhagavadgitatatparya]]
[[Category:Nyayadeepika]]
Retrieved from "https://dev.anandamakaranda.in/Bhagavadgitatatparya/Vyakhya/Nyayadeepika"