Bhagavadgitatatparya/Vyakhya/Nyayadeepika: Difference between revisions
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) |
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) Tag: Manual revert |
||
| (14 intermediate revisions by the same user not shown) | |||
| Line 1: | Line 1: | ||
= गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका = | = गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका = | ||
<div class="gr-page-nav">[[Bhagavadgitatatparya|Bhagavadgitatatparya]]</div> | <div class="gr-page-nav">[[Bhagavadgitatatparya|Bhagavadgitatatparya]] · [[Bhagavadgitatatparya/Vyakhya/Nyayadeepika|Nyayadeepika]]</div> | ||
<div class="gr-teeka-page" data-primary="Bhagavadgitatatparya" data-slug="Nyayadeepika"> | <div class="gr-teeka-page" data-primary="Bhagavadgitatatparya" data-slug="Nyayadeepika" data-interleaved="1"> | ||
= | <span id="gr-C1" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="प्रथमोऽध्यायः"></span> | ||
== प्रथमोऽध्यायः == | |||
<div class="introduction" id="BGT_C01_I01" data-block-id="BGT_C01_I01" data-verse="BGT_C01"> | |||
<div class="introduction-line">समस्तगुणसम्पूर्णं सर्वदोषविवर्जितम् ।</div> | |||
<div class="introduction-line">नारायणं नमस्कृत्य गीतातात्पर्यमुच्यते ॥</div> | |||
<div class=" | |||
<div class=" | |||
</div> | |||
<div class=" | |||
</div | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C01_I01" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C01_I01" data-id="BGT_C01_I01_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><h4 class="gr-vyakhya-head">प्रथमोऽध्यायः</h4> | |||
<div class="teeka-shloka shloka-block"><span class="shloka-line">इन्दिरावदनाम्भोजराजहंसाय विष्णवे ।</span><span class="shloka-line">अमन्दानन्दसन्दोहसुन्दराकृतये नमः ॥ १ ॥</span></div> | |||
<div class="teeka-shloka shloka-block"><span class="shloka-line">धर्मविज्ञानवैराग्यपरमैश्वर्यशालिनः ।</span><span class="shloka-line">आनन्दतीर्थभगवत्पादान् वन्दे निरन्तरम् ॥ २ ॥</span></div> | |||
<div class="teeka-shloka shloka-block"><span class="shloka-line">स पद्मनाभतीर्थार्कगोगणोऽस्तु दृशे मम ।</span><span class="shloka-line">न तत्त्वमार्गे गमनं विना यदुपजीवनम् ॥ ३ ॥</span></div> | |||
<div class="teeka-shloka shloka-block"><span class="shloka-line">प्रणम्य चरणद्वन्द्वं गुरूणां तत्कृपाबलात् ।</span><span class="shloka-line">व्याकरिष्ये यथाबोधं गीतातात्पर्यनिर्णयम् ॥ ४ ॥</span></div> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अथाशेषपुरुषार्थहेतुभूतामन्यैरन्यथा व्याख्यातां गीतां यथावद्व्याख्यातुकामो भगवानाचार्यः प्रारिप्सितस्य ग्रन्थस्याविघ्नेन परिसमाप्त्यादिप्रयोजनामिष्टदेवतानतिं शिष्टाचारपरम्परादिप्राप्तां शिष्यजनशिक्षार्थं ग्रन्थे निबध्नाति, ग्रन्थारम्भं च प्रतिजानीते | <p class="gr-vyakhya-para">अथाशेषपुरुषार्थहेतुभूतामन्यैरन्यथा व्याख्यातां गीतां यथावद्व्याख्यातुकामो भगवानाचार्यः प्रारिप्सितस्य ग्रन्थस्याविघ्नेन परिसमाप्त्यादिप्रयोजनामिष्टदेवतानतिं शिष्टाचारपरम्परादिप्राप्तां शिष्यजनशिक्षार्थं ग्रन्थे निबध्नाति, ग्रन्थारम्भं च प्रतिजानीते | ||
| Line 34: | Line 23: | ||
समस्तेत्यादि ॥ | समस्तेत्यादि ॥ | ||
नारायणस्यैव समस्तगुणसम्पूर्णत्वेनाशेषदोषदूरत्वेन निखिलप्रार्थितप्रदानसामर्थ्यादितरेषां तत्प्रसादासादितशक्तिमत्त्वात्तत्प्रणाम एव कर्तव्य इति भावः । सम्पूर्णमिति गुणानां प्रत्येकं पूर्णतामाह । विवर्जितमिति च दोषवर्जनस्य निःशेषताम् । समस्तगीतासु भगवद्गीतायाः प्राधान्यज्ञापनाय गीतेत्येवोक्तम् । ‘मुख्यस्य निर्विशेषेण शब्दः’ इति स्मृतेः । स्वयमेव गीताभाष्यस्य कृतत्वात् किं पुनरारम्भेणेत्यतस्तात्पर्यमित्युक्तम् । व्याख्यातत्वेऽपि गीतायास्तदर्थस्य शिष्याणां बुध्द्यारोहार्थं शब्दानुकरणाद्यन्तरेण पुनस्तात्पर्यमेवोच्यत इति भावः ।</p> | नारायणस्यैव समस्तगुणसम्पूर्णत्वेनाशेषदोषदूरत्वेन निखिलप्रार्थितप्रदानसामर्थ्यादितरेषां तत्प्रसादासादितशक्तिमत्त्वात्तत्प्रणाम एव कर्तव्य इति भावः । सम्पूर्णमिति गुणानां प्रत्येकं पूर्णतामाह । विवर्जितमिति च दोषवर्जनस्य निःशेषताम् । समस्तगीतासु भगवद्गीतायाः प्राधान्यज्ञापनाय गीतेत्येवोक्तम् । ‘मुख्यस्य निर्विशेषेण शब्दः’ इति स्मृतेः । स्वयमेव गीताभाष्यस्य कृतत्वात् किं पुनरारम्भेणेत्यतस्तात्पर्यमित्युक्तम् । व्याख्यातत्वेऽपि गीतायास्तदर्थस्य शिष्याणां बुध्द्यारोहार्थं शब्दानुकरणाद्यन्तरेण पुनस्तात्पर्यमेवोच्यत इति भावः ।</p></div></div></div></div></div> | ||
< | <div class="introduction" id="BGT_C01_I02" data-block-id="BGT_C01_I02" data-verse="BGT_C01"> | ||
</div> | <div class="introduction-line">शास्त्रेषु भारतं सारं तत्र नामसहस्रकम् ।</div> | ||
</div> | <div class="introduction-line">वैष्णवं कृष्णगीता च तज्ज्ञानान्मुच्यतेञ्जसा ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C01_I02" | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C01_I02" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C01_I02" data-id="BGT_C01_I02_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">नन्वनेकेषु ग्रन्थेषु विद्यमानेषु को विशेषो गीताया येन तस्या एव तात्पर्यमुच्यते । अपि च, भारतमध्यगतत्वाद्गीतायाः कुतस्तस्या एव पृथक् तात्पर्यमुच्यत इत्यतो भारतस्य सर्वशास्त्रोत्तमत्वाद्युक्तं तदन्तर्गतगीताया एव तात्पर्यकथनम् ।</p> | ||
<div class="teeka- | |||
<div class="teeka-body"> | |||
<div class=" | |||
</div> | |||
<div class=" | |||
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वनेकेषु ग्रन्थेषु विद्यमानेषु को विशेषो गीताया येन तस्या एव तात्पर्यमुच्यते । अपि च, भारतमध्यगतत्वाद्गीतायाः कुतस्तस्या एव पृथक् तात्पर्यमुच्यत इत्यतो भारतस्य सर्वशास्त्रोत्तमत्वाद्युक्तं तदन्तर्गतगीताया एव तात्पर्यकथनम् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">भारतेऽपि गीताया उत्तमत्वात्तस्याः पृथक्तात्पर्यकथनं चोपपन्नमिति परिहारमभिप्रेत्य भारतस्य सर्वशास्त्रोत्तमत्वं, भारतेऽपि गीताया एव उत्तमत्वमेव कुत इत्यतस्तत्पुराणवचनेन साधयति | <p class="gr-vyakhya-para">भारतेऽपि गीताया उत्तमत्वात्तस्याः पृथक्तात्पर्यकथनं चोपपन्नमिति परिहारमभिप्रेत्य भारतस्य सर्वशास्त्रोत्तमत्वं, भारतेऽपि गीताया एव उत्तमत्वमेव कुत इत्यतस्तत्पुराणवचनेन साधयति | ||
| Line 58: | Line 38: | ||
तदिति ॥ | तदिति ॥ | ||
भारतज्ञानादप्याञ्जस्येन गीतादिज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वाद्युक्तं भारतेऽपि गीतादेरुत्तमत्वमिति भावः ।</p> | भारतज्ञानादप्याञ्जस्येन गीतादिज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वाद्युक्तं भारतेऽपि गीतादेरुत्तमत्वमिति भावः ।</p></div></div></div></div></div> | ||
< | <div class="introduction" id="BGT_C01_I03" data-block-id="BGT_C01_I03" data-verse="BGT_C01"> | ||
</div> | <div class="introduction-line">न भारतसमं शास्त्रं कुत एवानयोः समम् ।</div> | ||
</div> | <div class="introduction-line">भारतं सर्ववेदाश्च तुलामारोपिताः पुरा ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C01_I03" | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C01_I03" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C01_I03" data-id="BGT_C01_I03_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">गीतानामसहस्रसमानशास्त्रान्तरज्ञानस्याप्याञ्जस्येन मोक्षहेतुत्वात् को विशेषो गीतादेरित्यत आह | ||
<div class="teeka- | |||
<div class="teeka-body"> | |||
<div class=" | |||
</div> | |||
<div class=" | |||
<p class="gr-vyakhya-para">गीतानामसहस्रसमानशास्त्रान्तरज्ञानस्याप्याञ्जस्येन मोक्षहेतुत्वात् को विशेषो गीतादेरित्यत आह | |||
नेति ॥</p> | नेति ॥</p> | ||
| Line 115: | Line 86: | ||
नासुरमोहनाद्यर्थमप्यत्रान्यदुच्यते । अन्यथाप्रतीतस्य गुह्यदर्शनभाषाभ्यामुक्तत्वात् । अन्यत्र क्वचिद्व्यामोहनार्थमन्यथा कथनादिति भावः । एवं परमाप्तिमूलत्वेनैव न भारतस्य सर्वशास्त्रोत्तमत्वं किन्तु वेदसंवादितया पञ्चमवेदत्वेनापीति भावेनाह | नासुरमोहनाद्यर्थमप्यत्रान्यदुच्यते । अन्यथाप्रतीतस्य गुह्यदर्शनभाषाभ्यामुक्तत्वात् । अन्यत्र क्वचिद्व्यामोहनार्थमन्यथा कथनादिति भावः । एवं परमाप्तिमूलत्वेनैव न भारतस्य सर्वशास्त्रोत्तमत्वं किन्तु वेदसंवादितया पञ्चमवेदत्वेनापीति भावेनाह | ||
पञ्चममिति ॥</p> | पञ्चममिति ॥</p></div></div></div></div></div> | ||
</div> | <div class="introduction" id="BGT_C01_I04" data-block-id="BGT_C01_I04" data-verse="BGT_C01"> | ||
<div class="introduction-line">देवैर्ब्रह्मादिभिः सर्वैर्ऋषिभिश्च समन्वितैः ।</div> | |||
<div class="introduction-line">व्यासस्यैवाज्ञया तत्र त्वत्यरिच्यत भारतम् ।</div> | |||
<div class="introduction-line">महत्त्वाद् भारवत्त्वाच्च महाभारतमुच्यते ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="introduction" id="BGT_C01_I05" data-block-id="BGT_C01_I05" data-verse="BGT_C01"> | |||
<div class="introduction-line">निरुक्तमस्य यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते ।</div> | |||
<div class="introduction-line">स्वयं नारायणो देवैर्ब्रह्मरुद्रेन्द्रपूर्वकैः ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="introduction" id="BGT_C01_I06" data-block-id="BGT_C01_I06" data-verse="BGT_C01"> | |||
<div class="introduction-line">अर्थितो व्यासतां प्राप्य केवलं तत्त्वनिर्णयम् ।</div> | |||
<div class="introduction-line">चकार पञ्चमं वेदं महाभारतसञ्ज्ञितम् ॥ इति ब्रह्माण्डे ।</div> | |||
<div class="introduction-line">तत्र साक्षादिन्द्रावतारमुत्तमाधिकारिणमात्मनः प्रियतमर्जुनं क्षत्रियाणां विशेषतोपि परमधर्मं नारायणद्वितदनुबन्धिनिग्रहं बन्धुस्नेहादधर्मत्वेनाशङ्क्य ततो निवृत्तप्रायं स्वविहितवृत्त्या भक्त्या भगवदाराधनमेव परमो धर्मः, तद्विरुद्धः सर्वोप्यधर्मः, भगवदधीनत्वात् सर्वस्येति बोधयति भगवान् नारायणः । सर्वं चैतदत्रैवावगम्यते -</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C01_I06" | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C01_I06" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C01_I06" data-id="BGT_C01_I06_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">एवं गीतातात्पर्यकथनस्य युक्ततां प्रसाध्य, श्रोतृशेमुषीमनुकूलयिष्यन्नादावेव अशेषगीताप्रतिपाद्यमर्थं सङ्क्षेपेण दर्शयति | ||
<div class="teeka- | |||
<div class="teeka-body"> | |||
<div class=" | |||
</div> | |||
<div class=" | |||
<p class="gr-vyakhya-para">एवं गीतातात्पर्यकथनस्य युक्ततां प्रसाध्य, श्रोतृशेमुषीमनुकूलयिष्यन्नादावेव अशेषगीताप्रतिपाद्यमर्थं सङ्क्षेपेण दर्शयति | |||
तत्रेति ॥</p> | तत्रेति ॥</p> | ||
| Line 201: | Line 174: | ||
स्वधर्मेण ॥ | स्वधर्मेण ॥ | ||
भक्त्या चेति संयोज्यम् । कर्तव्यत्याज्यत्वाभ्यां धर्माधर्मत्व इति भावः ।</p> | भक्त्या चेति संयोज्यम् । कर्तव्यत्याज्यत्वाभ्यां धर्माधर्मत्व इति भावः ।</p></div></div></div></div></div> | ||
<div class="introduction" id="BGT_C01_I07" data-block-id="BGT_C01_I07" data-verse="BGT_C01"> | |||
<div class="introduction-line">''अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं सङ्ग्रामं न करिष्यसि ।</div> | |||
<div class="introduction-line">ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि'' ॥ (२-३३)</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="BGT_C01_I08" data-block-id="BGT_C01_I08" data-verse="BGT_C01"> | |||
<div class="introduction-line">इत्यादिना युद्धस्य स्वधर्मत्वम् ।</div> | |||
<div class="introduction-line">यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् ।</div> | |||
<div class="introduction-line">स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिदि्धं विन्दति मानवः ॥ (१८-४६)</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="introduction" id="BGT_C01_I09" data-block-id="BGT_C01_I09" data-verse="BGT_C01"> | |||
<div class="introduction-line">श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् ।</div> | |||
<div class="introduction-line">स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः ॥ (१८-४७)</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="BGT_C01_I10" data-block-id="BGT_C01_I10" data-verse="BGT_C01"> | |||
<div class="introduction-line">सर्वगुह्यतमं भूयः शृृणु मे परमं वचः ।</div> | |||
<div class="introduction-line">इष्टोसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="introduction" id="BGT_C01_I11" data-block-id="BGT_C01_I11" data-verse="BGT_C01"> | |||
<div class="introduction-line">मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।</div> | |||
<div class="introduction-line">मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोसि मे ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="introduction" id="BGT_C01_I12" data-block-id="BGT_C01_I12" data-verse="BGT_C01"> | |||
<div class="introduction-line">सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज ।</div> | |||
<div class="introduction-line">अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः ॥ (१८-६४-६६)</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class=" | <div class="introduction" id="BGT_C01_I13" data-block-id="BGT_C01_I13" data-verse="BGT_C01"> | ||
<div class="introduction-line">इत्यादिना स्वधर्मेणैव भगवदाराधनस्यैव कर्तव्यत्वं तदन्यस्य त्याज्यत्वं च ।</div> | |||
<div class="introduction-line">नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया ।</div> | |||
<div class="introduction-line">शक्य एवं विधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा ॥</div> | |||
<div class=" | |||
< | |||
< | |||
</div> | </div> | ||
<div class=" | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु श्रवणादिरूपस्वविहितवृत्त्यैव परोक्षापरोक्षज्ञानसिद्धेस्तत्साधनस्यैव परमधर्मत्वान्न भक्तिः परमधर्मतया गीताभिमतेत्यत आह | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C01_I13" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C01_I13" data-id="BGT_C01_I13_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ननु श्रवणादिरूपस्वविहितवृत्त्यैव परोक्षापरोक्षज्ञानसिद्धेस्तत्साधनस्यैव परमधर्मत्वान्न भक्तिः परमधर्मतया गीताभिमतेत्यत आह | ||
नाहमिति ॥</p> | नाहमिति ॥</p> | ||
| Line 230: | Line 225: | ||
कुर्विति ॥ | कुर्विति ॥ | ||
न ज्ञानिनः स्वविहितवृत्त्याद्यभावो गीताऽभिमतः । तत्र ‘एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः । कुरु कर्मैव’ इति ज्ञानिनोऽपि स्वविहितवृत्त्यादेः कर्तव्यतयाऽवगमादिति भावः। स्वविहितं, भगवदर्थमेव पूर्वैः कृतं तदुभयमेव भगवत्कर्म ॥</p> | न ज्ञानिनः स्वविहितवृत्त्याद्यभावो गीताऽभिमतः । तत्र ‘एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः । कुरु कर्मैव’ इति ज्ञानिनोऽपि स्वविहितवृत्त्यादेः कर्तव्यतयाऽवगमादिति भावः। स्वविहितं, भगवदर्थमेव पूर्वैः कृतं तदुभयमेव भगवत्कर्म ॥</p></div></div></div></div></div> | ||
<div class="introduction" id="BGT_C01_I14" data-block-id="BGT_C01_I14" data-verse="BGT_C01"> | |||
<div class="introduction-line">भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोर्जुन ।</div> | |||
<div class="introduction-line">ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप ॥ (११-५३, ५४)</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="introduction" id="BGT_C01_I15" data-block-id="BGT_C01_I15" data-verse="BGT_C01"> | |||
<div class="introduction-line">इत्यादिना विष्णुभक्तेरेव सर्वसाधनोत्तमत्वं परोक्षापरोक्षज्ञानयोर्ज्ञानिनोपि मोक्षस्य तदधीनत्वं च ।</div> | |||
<div class="introduction-line">मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः ।</div> | |||
<div class="introduction-line">निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव ॥ (११-५५)</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="introduction" id="BGT_C01_I16" data-block-id="BGT_C01_I16" data-verse="BGT_C01"> | |||
<div class="introduction-line">इत्यादिना भक्तस्यापि तत्कर्म विकर्मत्यागश्च ।</div> | |||
<div class="introduction-line">''कुरु कर्मैव तस्मात् त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम् ।" (४-१५)</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="introduction" id="BGT_C01_I17" data-block-id="BGT_C01_I17" data-verse="BGT_C01"> | |||
<div class="introduction-line">इत्यादिना ज्ञानिनोपि भगवत्कर्म ।</div> | |||
<div class="introduction-line">सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम ।</div> | |||
<div class="introduction-line">देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः ॥ (११-५२)</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C01_I17" | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C01_I17" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C01_I17" data-id="BGT_C01_I17_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तमर्जुनो भगवतोऽतिप्रियोऽपरोक्षज्ञान्युत्तमाधिकारी देवश्चेति तत्केनावगम्यत इत्यत आह | ||
<div class="teeka- | |||
<div class="teeka-body"> | |||
<div class=" | |||
</div> | |||
<div class=" | |||
<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तमर्जुनो भगवतोऽतिप्रियोऽपरोक्षज्ञान्युत्तमाधिकारी देवश्चेति तत्केनावगम्यत इत्यत आह | |||
सुदुर्दर्शमिति ॥ | सुदुर्दर्शमिति ॥ | ||
| Line 268: | Line 270: | ||
<p class="gr-vyakhya-para">न मे विदुरित्यनेन पूर्णत्वमवगम्यते । अहमादिरिति सर्वोत्तमत्वम् । यो मामिति निर्दोषत्वं, सर्वस्य तदधीनत्वं, तज्ज्ञानान्मोक्षश्च । जन्मादीनां दोषत्वात् । सर्वपापक्षयस्य मोक्षत्वात् । बुद्धिरिति सर्वस्य तदधीनत्वम् । एतामिति तज्ज्ञानान्मोक्षः । निष्कम्पयोगस्य सायुज्यत्वात् । अहमिति सर्वस्य तदधीनत्वं तज्ज्ञानान्मोक्षश्च । अज्ञानजतमसः संसारत्वात् । तेषामिति तज्ज्ञानान्मोक्षः । भोक्तारमिति सर्वस्य तदधीनत्वं तज्ज्ञानान्मोक्षश्च । शान्तेर्मोक्षत्वात् । ज्ञानमिति सर्वशास्त्राणां तत्परत्वम् । भगवज्ज्ञानेनैव सर्वशास्त्राणां ज्ञातत्वोक्तेः ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">न मे विदुरित्यनेन पूर्णत्वमवगम्यते । अहमादिरिति सर्वोत्तमत्वम् । यो मामिति निर्दोषत्वं, सर्वस्य तदधीनत्वं, तज्ज्ञानान्मोक्षश्च । जन्मादीनां दोषत्वात् । सर्वपापक्षयस्य मोक्षत्वात् । बुद्धिरिति सर्वस्य तदधीनत्वम् । एतामिति तज्ज्ञानान्मोक्षः । निष्कम्पयोगस्य सायुज्यत्वात् । अहमिति सर्वस्य तदधीनत्वं तज्ज्ञानान्मोक्षश्च । अज्ञानजतमसः संसारत्वात् । तेषामिति तज्ज्ञानान्मोक्षः । भोक्तारमिति सर्वस्य तदधीनत्वं तज्ज्ञानान्मोक्षश्च । शान्तेर्मोक्षत्वात् । ज्ञानमिति सर्वशास्त्राणां तत्परत्वम् । भगवज्ज्ञानेनैव सर्वशास्त्राणां ज्ञातत्वोक्तेः ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">अहमिति सर्वस्य तदधीनत्वम् । मत्त इति सर्वोत्तमत्वम् । मयीति सर्वस्य तदधीनत्वम् । इदमिति तज्ज्ञानान्मोक्षः । राजेति सर्वशास्त्राणां तत्परत्वम् । भगवद्विद्यायाः प्राधान्योक्तेः । प्रधानानुसारित्वाच्चाप्रधानानाम् । मयेति सर्वस्य तदधीनत्वं निर्दोषत्वं च । ततेः प्रेरणार्थत्वात् । अव्यक्तपदेन चाकार्यत्वोक्तेः । न चाहमिति तस्यानन्याधीनत्वम् । भूतभृदिति सर्वस्य तदधीनत्वं तस्यानन्याधीनत्वं च । न त्वदिति सर्वोत्तमत्वम् । परमिति सर्वशास्त्राणां तत्परत्वम् । ज्ञायतेऽनेनेति ज्ञानशब्दोदितभगवच्छास्त्रस्य सर्वशास्त्रोत्तमत्वोक्तेः । अप्रधानस्य प्रधानानुयायित्वात् । ममेति सर्वस्य तदधीनत्वम् । ब्रह्मणो हीति सर्वस्य तदधीनत्वं तज्ज्ञानान्मोक्षश्च । द्वाविति सर्वस्माद्भगवतो भेदः, सर्वोत्तमत्वम्, सर्वस्य तदधीनत्वम्, सर्वशास्त्राणां तत्परत्वम्, तज्ज्ञानान्मोक्षश्च ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">अहमिति सर्वस्य तदधीनत्वम् । मत्त इति सर्वोत्तमत्वम् । मयीति सर्वस्य तदधीनत्वम् । इदमिति तज्ज्ञानान्मोक्षः । राजेति सर्वशास्त्राणां तत्परत्वम् । भगवद्विद्यायाः प्राधान्योक्तेः । प्रधानानुसारित्वाच्चाप्रधानानाम् । मयेति सर्वस्य तदधीनत्वं निर्दोषत्वं च । ततेः प्रेरणार्थत्वात् । अव्यक्तपदेन चाकार्यत्वोक्तेः । न चाहमिति तस्यानन्याधीनत्वम् । भूतभृदिति सर्वस्य तदधीनत्वं तस्यानन्याधीनत्वं च । न त्वदिति सर्वोत्तमत्वम् । परमिति सर्वशास्त्राणां तत्परत्वम् । ज्ञायतेऽनेनेति ज्ञानशब्दोदितभगवच्छास्त्रस्य सर्वशास्त्रोत्तमत्वोक्तेः । अप्रधानस्य प्रधानानुयायित्वात् । ममेति सर्वस्य तदधीनत्वम् । ब्रह्मणो हीति सर्वस्य तदधीनत्वं तज्ज्ञानान्मोक्षश्च । द्वाविति सर्वस्माद्भगवतो भेदः, सर्वोत्तमत्वम्, सर्वस्य तदधीनत्वम्, सर्वशास्त्राणां तत्परत्वम्, तज्ज्ञानान्मोक्षश्च ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">न मे पार्थेति पूर्णत्वम् । प्रथमाऽदिपदेनासत्यमप्रतिष्ठं त इत्यादि, द्वितीयेन जगत्सत्यत्वं गृह्यते ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">न मे पार्थेति पूर्णत्वम् । प्रथमाऽदिपदेनासत्यमप्रतिष्ठं त इत्यादि, द्वितीयेन जगत्सत्यत्वं गृह्यते ।</p></div></div></div></div></div> | ||
<div class="introduction" id="BGT_C01_I18" data-block-id="BGT_C01_I18" data-verse="BGT_C01"> | |||
<div class="introduction-line">इष्टोसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् । (१८-६४)</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="introduction" id="BGT_C01_I19" data-block-id="BGT_C01_I19" data-verse="BGT_C01"> | |||
<div class="introduction-line">दैवीसम्पद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता ।</div> | |||
<div class="introduction-line">मा शुचः सम्पदं दैवीमभिजातोसि पाण्डव ॥ (१६-५)</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="introduction" id="BGT_C01_I20" data-block-id="BGT_C01_I20" data-verse="BGT_C01"> | |||
<div class="introduction-line">महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः ।</div> | |||
<div class="introduction-line">भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम् ॥ (९-१३)</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="introduction" id="BGT_C01_I21" data-block-id="BGT_C01_I21" data-verse="BGT_C01"> | |||
<div class="introduction-line">'दर्शयात्मानमव्ययं''</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class=" | <div class="introduction" id="BGT_C01_I22" data-block-id="BGT_C01_I22" data-verse="BGT_C01"> | ||
<div class="introduction-line">दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम् । (११-९)</div> | |||
< | |||
</div> | </div> | ||
<div class="introduction" id="BGT_C01_I23" data-block-id="BGT_C01_I23" data-verse="BGT_C01"> | |||
< | <div class="introduction-line">इत्यादिनार्जुनस्योत्तमाधिकारित्वमपरोक्षज्ञानित्वं च ।</div> | ||
<div class="introduction-line">न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः ।</div> | |||
<div class="introduction-line">अहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="BGT_C01_I24" data-block-id="BGT_C01_I24" data-verse="BGT_C01"> | |||
<div class="introduction-line">यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम् ।</div> | |||
<div class="introduction-line">असम्मूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="BGT_C01_I25" data-block-id="BGT_C01_I25" data-verse="BGT_C01"> | |||
<div class="introduction-line">बुदि्धर्ज्ञानमसम्मोहः क्षमा सत्यं दमः शमः । (१०, २-४)</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="BGT_C01_I26" data-block-id="BGT_C01_I26" data-verse="BGT_C01"> | |||
< | <div class="introduction-line">'महर्षयः सप्त पूर्वे'' ... । (१०-६)</div> | ||
</div> | |||
<div class="introduction" id="BGT_C01_I27" data-block-id="BGT_C01_I27" data-verse="BGT_C01"> | |||
< | <div class="introduction-line">'एतां विभूतिं योगं च'' ... । (१०-७)</div> | ||
</div> | |||
<div class="introduction" id="BGT_C01_I28" data-block-id="BGT_C01_I28" data-verse="BGT_C01"> | |||
<div class="introduction-line">अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते ।</div> | |||
<div class="introduction-line">इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः ॥ (१०-८)</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="BGT_C01_I29" data-block-id="BGT_C01_I29" data-verse="BGT_C01"> | |||
< | <div class="introduction-line">'तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः ।</div> | ||
<div class="introduction-line">नाशयामि'' (१०-११)</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="BGT_C01_I30" data-block-id="BGT_C01_I30" data-verse="BGT_C01"> | |||
<div class="introduction-line">'तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात्'' । (१२-७)</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="BGT_C01_I31" data-block-id="BGT_C01_I31" data-verse="BGT_C01"> | |||
<div class="introduction-line">भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् ।</div> | |||
<div class="introduction-line">सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति ॥ (५-२९)</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="BGT_C01_I32" data-block-id="BGT_C01_I32" data-verse="BGT_C01"> | |||
<div class="introduction-line">ज्ञानं तेहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः ।</div> | |||
<div class="introduction-line">यज्ज्ञात्वा नेह भूयोन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते ॥ (७-२)</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="BGT_C01_I33" data-block-id="BGT_C01_I33" data-verse="BGT_C01"> | |||
<div class="introduction-line">अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा ।</div> | |||
<div class="introduction-line">मत्तः परतरं नान्यत् किञ्चिदस्ति धनञ्जय ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="BGT_C01_I34" data-block-id="BGT_C01_I34" data-verse="BGT_C01"> | |||
<div class="introduction-line">मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव । (७-६,७)</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="BGT_C01_I35" data-block-id="BGT_C01_I35" data-verse="BGT_C01"> | |||
< | <div class="introduction-line">इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे ॥</div> | ||
</div> | |||
<div class="introduction" id="BGT_C01_I36" data-block-id="BGT_C01_I36" data-verse="BGT_C01"> | |||
<div class="introduction-line">ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेशुभात् ।</div> | |||
<div class="introduction-line">'राजविद्या राजगुह्यम्'' ... । (९-१,२)</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="BGT_C01_I37" data-block-id="BGT_C01_I37" data-verse="BGT_C01"> | |||
<div class="introduction-line">मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना ।</div> | |||
<div class="introduction-line">मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः ॥ (९-४)</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="BGT_C01_I38" data-block-id="BGT_C01_I38" data-verse="BGT_C01"> | |||
<div class="introduction-line">'भूतभृन्न च भूतस्थः'' ... । (९-५)</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="BGT_C01_I39" data-block-id="BGT_C01_I39" data-verse="BGT_C01"> | |||
<div class="introduction-line">'न त्वत्समोस्त्यभ्यधिकः कुतोन्यः'' (११-४३)</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="BGT_C01_I40" data-block-id="BGT_C01_I40" data-verse="BGT_C01"> | |||
<div class="introduction-line">परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् । (१४-१)</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="BGT_C01_I41" data-block-id="BGT_C01_I41" data-verse="BGT_C01"> | |||
<div class="introduction-line">मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम् ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="BGT_C01_I42" data-block-id="BGT_C01_I42" data-verse="BGT_C01"> | |||
< | <div class="introduction-line">सम्भवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत । (१४-३)</div> | ||
</div> | |||
॥ | <div class="introduction" id="BGT_C01_I43" data-block-id="BGT_C01_I43" data-verse="BGT_C01"> | ||
<div class="introduction-line">ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="BGT_C01_I44" data-block-id="BGT_C01_I44" data-verse="BGT_C01"> | |||
<div class="introduction-line">शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च । (१४-२७)</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="BGT_C01_I45" data-block-id="BGT_C01_I45" data-verse="BGT_C01"> | |||
<div class="introduction-line">द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।</div> | |||
<div class="introduction-line">क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोक्षर उच्यते ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="BGT_C01_I46" data-block-id="BGT_C01_I46" data-verse="BGT_C01"> | |||
<div class="introduction-line">उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।</div> | |||
<div class="introduction-line">यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="BGT_C01_I47" data-block-id="BGT_C01_I47" data-verse="BGT_C01"> | |||
<div class="introduction-line">यस्मात्क्षरमतीतोहमक्षरादपि चोत्तमः ।</div> | |||
<div class="introduction-line">अतोस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="BGT_C01_I48" data-block-id="BGT_C01_I48" data-verse="BGT_C01"> | |||
<div class="introduction-line">यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।</div> | |||
<div class="introduction-line">स सर्वविद् भजति मां सर्वभावेन भारत ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="BGT_C01_I49" data-block-id="BGT_C01_I49" data-verse="BGT_C01"> | |||
<div class="introduction-line">इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयानघ ।</div> | |||
<div class="introduction-line">एतद्बुध्वा बुदि्धमान् स्यात्कृतकृत्यश्च भारत ॥ (१५, १६-२०)</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="BGT_C01_I50" data-block-id="BGT_C01_I50" data-verse="BGT_C01"> | |||
<div class="introduction-line">न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन ।</div> | |||
<div class="introduction-line">नानवाप्तमवाप्तव्यम् ... ॥ (३-२२)</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="BGT_C01_I51" data-block-id="BGT_C01_I51" data-verse="BGT_C01"> | |||
<div class="introduction-line">इत्यादिना सर्वस्माद् भगवतो भेदः, सर्वस्य तदधीनत्वं, तस्यानन्याधीनत्वं, सर्वोत्तमत्वं, सर्वगुणपूर्णत्वं, सर्वशास्त्राणां तत्परत्वं, तथा तज्ज्ञानादेव मोक्ष इत्यादि ।</div> | |||
<div class="introduction-line">'अधा ते विष्णो विदुषा• चिदर्ध्यः स्तोमो• यज्ञश्च राध्यो• हविष्म•ता'' । (ऋ.मं १, सू. १५६-१)</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C01_I51" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C01_I51" data-id="BGT_C01_I51_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं ज्ञानिनोऽपि भगवत्कर्मेति तत्र श्रुतिं चोदाहरति | |||
अधेति ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अथ विष्णो ते स्तुतिर्यज्ञश्च हविष्मता ज्ञानिनाऽप्यर्थ्यः साध्यश्चेत्यर्थः । ज्ञानिनो मोक्षनियमात्किं कर्मणेत्यत आह | |||
पश्यन्नपीति ॥ | |||
सुनियतं | |||
वर्णाश्रमोचितम् । आप्नुयात् । तेनेति शेषः । यद्यस्मात्तेनात्मनः क्ऌप्तमानन्दोत्कर्षमाप्नुयात्तस्मादिति वा ।</p> | |||
< | <p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं विष्णुभक्तेरेव सर्वसाधनोत्तमत्वमित्यादि तत्र श्रुतिं दर्शयति | ||
भक्त्येति ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानं विना भक्तेरभावात्कथं भक्त्या ज्ञानमित्यत उक्तम् | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | |||
अनाकुलमिति ॥ | |||
प्रागल्पतयाऽऽकुलस्य सतोऽनाकुलत्वं भक्त्या भवतीति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <p class="gr-vyakhya-para">मोक्षसाधनत्वाद्भक्तेस्तदनन्तरमभावाऽशङ्कां प्रसङ्गाद्वारयति | ||
मुक्तोऽपीति ॥ | |||
भूयसी भक्तिः भूयोभक्तिः । मुक्तौ भेदाभावात्साम्याद्वा न भक्तिर्युक्तेत्यत उक्तम् | |||
तद्वश इति ॥ | |||
मुक्तौ भक्तिसद्भावे सुखादिफलमपि स्यात् । अन्यथा तदनुपपत्तेः । फलाङ्गीकारे च वृद्ध्यादिप्राप्तिरित्यत आह | |||
साध्येति ॥ | |||
न | न मुक्तभक्तेः फलसद्भावः । तस्याः साधनत्वाभावात् । न चैतावताऽनुपपत्तिः । यः पूर्वतनभक्त्या साध्य आनन्दस्तत्स्वरूपत्वेन भक्तेः फलत्वात् । फलस्य च तदाऽनुभवादिति भावः ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">कीदृशी सा विष्णुभक्तिरित्यत आह | |||
ब्रह्मेति ॥ | |||
कथं भक्तेरेव ज्ञानादिसाधनत्वमुच्यते । श्रवणादेस्तत्साधनत्वश्रवणादित्यत आह | |||
सर्वेति ॥ | |||
तदेव विवृणोति | |||
तेनैवेति ॥ | |||
मोक्षो | |||
मोक्षादिः । अतिपरिपक्वभक्तियोग एव मोक्षसाधनं, न भगवद्दृष्टिः । सा तु तत्साधनत्वान्मोक्षसाधनत्वेनोच्यते । परिक्वभक्तियोग एव दृष्टिसाधनं, न तु ध्यानम् । तत्तु तत्साधनमिति दृष्टिसाधनतयोच्यते । पक्वो भक्तियोग एव ज्ञानसाधनं, न तु श्रवणादि । तत्तु तत्साधनतया ज्ञानसाधनत्वेनोच्यत इति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">६यदुक्तम् अर्जुनस्य देवत्वादुत्तमाधिकारित्वं, ततोऽपरोक्षज्ञानित्वमिति तत्रार्जुनस्य देवत्वे, देवत्वोत्तमाधिकारित्वयोर्व्याप्तौ, उत्तमाधिकारित्वापरोक्षज्ञानित्वयोर्व्याप्तौ च श्रुतिमुदाहरति | |||
॥ अधमेति ॥ | |||
मर्त्या मर्त्योत्तमाः । समाः मध्यमाः । देवानामुत्तमाधिकारित्वं कुत इत्यतो ब्रह्मदर्शनाविनाभावादित्याह | |||
नैवेति ॥ | |||
कथं तर्हि तेषां श्रवणाद्युपलभ्यत इत्यत आह | |||
तिरोहितमिति ॥ | |||
एवं चेन्न पुनः श्रोतव्यं पूर्ववत्, भूयस्तिरोभावप्राप्तेरित्यत आह | |||
बहुवारेति ॥ | |||
तदभ्यासाच्छ्रवणाद्यभ्यासात् । बहुवाराभ्यासेन ज्ञानस्यातिरोभावः क्व दृष्ट इत्यत आह | |||
यथेति ॥ | |||
अभ्यासप्रदर्शनार्थमुक्तम् | |||
व्यासेति ॥ | |||
प्रथमश्रवणाद्येवैतत्किं न स्यादित्यत उक्तम् | |||
देवानामिति ॥ | |||
देवत्वेन प्रागपि श्रवणाद्यस्त्येवेति भावः।</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="introduction" id="BGT_C01_I52" data-block-id="BGT_C01_I52" data-verse="BGT_C01"> | |||
<div class="introduction-line">पश्यन्नपीममात्मानं कुर्यात् कर्माविचारयन् ।</div> | |||
<div class="introduction-line">यदात्मनः सुनियतमानन्दोत्कर्षमाप्नुयात् ।</div> | |||
<div class="introduction-line">भक्त्या प्रसन्नः परमो दद्याज्ज्ञानमनाकुलम् ।</div> | |||
<div class="introduction-line">भक्तिं च भूयसीं ताभ्यां प्रसन्नो दर्शनं व्रजेत् ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="introduction" id="BGT_C01_I53" data-block-id="BGT_C01_I53" data-verse="BGT_C01"> | |||
<div class="introduction-line">ततोपि भूयसीं भक्तिं दद्यात्ताभ्यां विमोचयेत्</div> | |||
<div class="introduction-line">मुक्तोपि तद्वशो नित्यं भूयो भक्तिसमन्वितः ।</div> | |||
<div class="introduction-line">सान्द्रानन्दस्वरूपैव भक्तिर्नैवात्र साधनम्</div> | |||
<div class="introduction-line">ब्रह्मरुद्ररमादिभ्योप्युत्तमत्वं स्वतन्त्रताम् ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="introduction" id="BGT_C01_I54" data-block-id="BGT_C01_I54" data-verse="BGT_C01"> | |||
<div class="introduction-line">सर्वस्य तदधीनत्वं सर्वसद्गुणपूर्णताम् ।</div> | |||
<div class="introduction-line">निर्दोषत्वं च विज्ञाय विष्णोस्तत्राखिलाधिकः ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="introduction" id="BGT_C01_I55" data-block-id="BGT_C01_I55" data-verse="BGT_C01"> | |||
<div class="introduction-line">स्नेहो भक्तिरिति प्रोक्तः सर्वोपायोत्तमोत्तमः ।</div> | |||
<div class="introduction-line">तेनैव मोक्षो नान्येन दृष्ट्यादिस्तस्य साधनम् ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class=" | <div class="introduction" id="BGT_C01_I56" data-block-id="BGT_C01_I56" data-verse="BGT_C01"> | ||
<div class="introduction-line">अधमाधिकारिणो मर्त्या मुक्तावृष्यादिकाः समाः ।</div> | |||
<div class=" | <div class="introduction-line">अधिकार्युत्तमा देवाः प्राणस्तत्रोत्तमोत्तमः ।</div> | ||
<div class=" | <div class="introduction-line">नैव देवपदं प्राप्ता ब्रह्मदर्शनवर्जिताः ।</div> | ||
<div | <div class="introduction-line">तिरोहितं तथाप्येते शृण्वन्ति क्रीडयाथवा ॥</div> | ||
< | |||
< | |||
</div> | </div> | ||
<div class="introduction" id="BGT_C01_I57" data-block-id="BGT_C01_I57" data-verse="BGT_C01"> | |||
<div class="introduction-line">बहुवारतदभ्यासात्तिरोभावोपि नो भवेत् ।</div> | |||
<div class="introduction-line">यथा व्यासानुशिष्टानां देवानां क्षत्रजन्मनाम् ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C01_I57" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C01_I57" data-id="BGT_C01_I57_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">यद्विष्णोर्ब्रह्मरुद्रादिसर्वोत्तमत्वमुक्तं तत्र श्रुतीरुदाहरति | |||
॥ अस्येति ॥ | |||
अस्याभिलषितसेचकस्य, आसमन्तादीशस्य, विष्णोर्देवस्य हविर्भिः प्रभरणे कृते बन्धको रुद्रो रौद्रं महिमानं लेभे यथा तथाश्विनौ युवामप्यन्नवद्वर्तनं प्राप्तौ स्थ इत्यर्थः । आसीज्जगदादौ । मुनिर्मौनी । समचिन्तयत् ‘एते जायन्ताम्’ इति । विश्वो वायुः । इदमग्रे अस्य जगतोऽग्रे । सर्वोत्कर्ष इति श्रुतिः सर्वशास्त्राणां तत्परत्वे तज्ज्ञानान्मोक्षे च मानं भवति । सत्यं मुख्यम् । ततः विष्णुतः । विष्णो त्वं मितेः परोऽसि । मूर्त्यैव पूर्णोऽसि न तु कीर्त्यादिमात्रेण । अतस्ते महिमानं नान्ये प्राप्नुवन्तीत्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं ज्ञानिनामपि कर्म कार्यं, तेनानन्दातिशयश्च भवतीति तदयुक्तम् । ‘यस्तु’ इति ज्ञानिनस्तदुभयाभावस्योक्तत्वादित्यत आह | |||
यस्त्विति ॥ | |||
नानेन ज्ञानिनः कर्माद्यभावः सिद्ध्यति । अस्यात्मरतित्वादिविशेषणानां मुक्त एव मुख्यत्वेन पूर्वोत्तरवाक्यानुसारेण च मुक्तविषयतया ज्ञानिमात्रविषयत्वाभावादित्यर्थः । अत्र सर्वथा देहाद्यभिमानमुक्तत्वेनासंप्रज्ञातसमाधिस्थोऽपि मुक्त उच्यते । स्मृतिसमाख्यानाच्चैतन्मुक्तविषयमित्याह | |||
यस्त्विति ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <p class="gr-vyakhya-para">तथापि न ज्ञानिनः कर्मकरणं युक्तम् । ज्ञानयोगेनेति ज्ञानिनां कर्माभावोक्तेः। न चास्य मुक्तविषयत्वं वक्तुं शक्यते। ज्ञानेनैव ज्ञानिनां मुक्तिरित्युक्तेरित्यत आह | ||
ज्ञानेति ॥ | |||
न ज्ञानिनां कर्माङ्गीकारेऽप्येतद्वाक्यविरोधः । अस्य यतिविषयत्वात् । तेषामप्येतद्वाह्यकर्मसङ्कोचापेक्षयैव ज्ञानेन मोक्षमाह । न तु कर्माभावाभिप्रायेणेति भावः । ज्ञानिनां सर्वकर्माभाव एवास्यार्थः किं न स्यादित्यतो भगवतैव तदसम्भवस्योक्तत्वादित्याह | |||
न | न हीति ॥ | ||
नात्र ज्ञानिनः शरीरयात्रार्थं कर्मत्यागो विवक्षित इति ब्रूमो येनासम्भवः स्यात् । किन्तु यज्ञादिकर्मत्याग एव । तस्यैव मोक्षविरोधित्वादिति चेन्न । कामादिरहितयज्ञादेरबन्धकत्वाभिप्रायेण भगवताऽभिहितत्वादित्याह | |||
एतानीति ॥ | |||
अज्ञविषयोऽयं विधिः किं न स्यादिति चेन्न । ज्ञानिन एव श्रुत्या तथाविधकर्मणो विहितत्वादित्याह | |||
ज्ञानीति ॥ | |||
उदितानि, श्रुत्यादौ कर्तव्यतयेति शेषः । तथाप्येतद्वाक्यस्योक्तार्थः कुत इति चेत्, समाख्यानादित्याह | |||
नेति ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तमर्जुनो ज्ञानीति तदयुक्तम् । उपदेक्ष्यन्तीत्यस्याज्ञत्वप्रतीतेरित्यत आह | |||
उपदेक्ष्यन्तीति ॥ | |||
नार्जुनस्य ज्ञानित्वेऽप्येतद्वाक्यस्य विरोधः । यत एतत्प्रागुत्पन्नज्ञानतिरोभावनिवृत्त्यर्थमेवोपदेशमाह । न तु प्रागप्राप्तज्ञानलाभार्थमित्यर्थः ।</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="introduction" id="BGT_C01_I58" data-block-id="BGT_C01_I58" data-verse="BGT_C01"> | |||
<div class="introduction-line">पार्थानामतिरोधानं ज्ञानं सुस्थिरतां गतम् ।</div> | |||
<div class="introduction-line">अस्य देवस्य मी•हुषो वया विष्णोरेषस्य प्रभृथे हविर्भिः ।</div> | |||
<div class="introduction-line">विदेहि रुद्रो रुद्रियं महित्वं यासिष्टं वर्तिरश्विना विरावत् ॥ (ऋ. ७-४०-५)</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="BGT_C01_I59" data-block-id="BGT_C01_I59" data-verse="BGT_C01"> | |||
<div class="introduction-line">'एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः'' ।</div> | |||
<div class="introduction-line">स मुनिर्भूत्वा समचिन्तयत्तत एते व्यजायन्त</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="BGT_C01_I60" data-block-id="BGT_C01_I60" data-verse="BGT_C01"> | |||
<div class="introduction-line">विश्वो हिरण्यगर्भोग्निर्यमो वरुणरुद्रेन्द्रा इति'' ।श्व</div> | |||
</div> | |||
न | <div class="introduction" id="BGT_C01_I61" data-block-id="BGT_C01_I61" data-verse="BGT_C01"> | ||
<div class="introduction-line">'एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा नेशानः'' ।</div> | |||
<div class="introduction-line">'वासुदेवो वा इदमग्र आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः'' ।</div> | |||
<div class="introduction-line">'यं यं कामयते विष्णुस्तं ब्रह्माणं च शङ्करम् ।</div> | |||
<div class="introduction-line">शक्रं सूर्यं यमं स्कन्दं कुर्यात् कर्तास्य न क्वचित्'' ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="BGT_C01_I62" data-block-id="BGT_C01_I62" data-verse="BGT_C01"> | |||
< | <div class="introduction-line">सर्वोत्कर्षे देवदेवस्य विष्णोर्महातात्पर्यं नैव चान्यत्र सत्यम् ।</div> | ||
<div class="introduction-line">अवान्तरं तत्परत्वं तदन्यत् सर्वागमानां पुरुषार्थस्ततोतः ॥ इति पैङ्गिश्रुतिः ।</div> | |||
<div class="introduction-line">'परो मात्रया तन्वा वृधान न ते महित्वमन्वश्नुवन्ति'' । (ऋ. ६-९९-१)</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="BGT_C01_I63" data-block-id="BGT_C01_I63" data-verse="BGT_C01"> | |||
<div class="introduction-line">'अनन्तगुणमाहात्म्यो निर्दोषो भगवान् हरिः ।</div> | |||
<div class="introduction-line">न समो वाधिको वापि विद्यते तस्य कश्चन ।</div> | |||
<div class="introduction-line">नासीन्न च भविष्यो वा परतः स्वत एव च'' । इत्यादिश्रुतेश्च ।</div> | |||
<div class="introduction-line">'यस्त्वात्मरतिरेव स्याद्'' इत्यादि तु मुक्तविषयम् ।</div> | |||
<div class="introduction-line">यस्त्वेवात्मरतो मुक्तः कार्यं तस्यैव नास्ति हि ।</div> | |||
<div class="introduction-line">तस्मात् कुर्वीत कर्माणीत्याह कृष्णोर्जुनं स्मयन् ॥ इति च स्कान्दे ।</div> | |||
<div class="introduction-line">ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानाम् इत्यादि तु बाह्यकर्मसङ्कोचापेक्षया ।</div> | |||
<div class="introduction-line">न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् । (३-५)</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="BGT_C01_I64" data-block-id="BGT_C01_I64" data-verse="BGT_C01"> | |||
<div class="introduction-line">शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्ध्येदकर्मणः । (३-८)</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="BGT_C01_I65" data-block-id="BGT_C01_I65" data-verse="BGT_C01"> | |||
<div class="introduction-line">एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च ।</div> | |||
<div class="introduction-line">कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम्'' । (१८-६)</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="BGT_C01_I66" data-block-id="BGT_C01_I66" data-verse="BGT_C01"> | |||
< | <div class="introduction-line">'ज्ञानी च कर्माणि सदोदितानि कुर्यादकामः सततं भवेत ।''</div> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="introduction" id="BGT_C01_I67" data-block-id="BGT_C01_I67" data-verse="BGT_C01"> | |||
<div class="introduction-line">न सर्वकर्मणां त्यागः कस्यचिद् भवति क्वचित् ।</div> | |||
<div class="introduction-line">त्यागिनो यतयोपि स्युः सङ्कोचाद् बाह्यकर्मणाम् । इत्यादि ।</div> | |||
<div class="introduction-line">'उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्वदर्शिनः'' इत्यादि चोत्पन्नज्ञानतिरो-भावनिवृत्त्यर्थम् ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
< | <blockquote class="uvaaca">धृतराष्ट्र उवाच</blockquote> | ||
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V01" data-block-id="BGT_C01_V01" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः ।</span><span class="shloka-line">मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय॥१ ॥</span></span></div> | |||
<blockquote class="uvaaca">सञ्जय उवाच</blockquote> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V02" data-block-id="BGT_C01_V02" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा ।</span><span class="shloka-line">आचार्यमुपसङ्गम्य राजा वचनमब्रवीत्॥२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V03" data-block-id="BGT_C01_V03" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् ।</span><span class="shloka-line">व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता॥३ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
</ | |||
</ | |||
</div> | |||
<div class=" | <div class="verse-block" id="BGT_C01_V04" data-block-id="BGT_C01_V04" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि ।</span><span class="shloka-line">युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः॥४ ॥</span></span></div> | ||
< | |||
<span class="shloka-line"> | |||
<span class="shloka-line"> | |||
</ | |||
<div | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V05" data-block-id="BGT_C01_V05" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् ।</span><span class="shloka-line">पुरुजित् कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः॥५ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V06" data-block-id="BGT_C01_V06" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् ।</span><span class="shloka-line">सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः॥६ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V07" data-block-id="BGT_C01_V07" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अस्माकं तु विशिष्टा ये तान् निबोध द्विजोत्तम ।</span><span class="shloka-line">नायका मम सैन्यस्य सञ्ज्ञार्थं तान् ब्रवीमि ते॥७ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V08" data-block-id="BGT_C01_V08" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">भवान् भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः ।</span><span class="shloka-line">अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च॥८ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V09" data-block-id="BGT_C01_V09" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः ।</span><span class="shloka-line">नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः॥९ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V10" data-block-id="BGT_C01_V10" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् ।</span><span class="shloka-line">पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम्॥१० ॥</span></span></div> | |||
< | |||
</ | |||
</ | |||
</div> | |||
<div class=" | <div class="verse-block" id="BGT_C01_V11" data-block-id="BGT_C01_V11" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः ।</span><span class="shloka-line">भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि॥११ ॥</span></span></div> | ||
< | |||
<span class="shloka-line"> | |||
<span class="shloka-line"> | |||
</ | |||
<div | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V12" data-block-id="BGT_C01_V12" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तस्य सञ्जनयन् हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः ।</span><span class="shloka-line">सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान्॥१२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V13" data-block-id="BGT_C01_V13" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः ।</span><span class="shloka-line">सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोभवत्॥१३ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V14" data-block-id="BGT_C01_V14" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ ।</span><span class="shloka-line">माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः॥१४ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V15" data-block-id="BGT_C01_V15" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनञ्जयः ।</span><span class="shloka-line">प्रौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः॥१५ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V16" data-block-id="BGT_C01_V16" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठरः ।</span><span class="shloka-line">नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ॥१६ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V17" data-block-id="BGT_C01_V17" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः ।</span><span class="shloka-line">धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः॥१७ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V18" data-block-id="BGT_C01_V18" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते ।</span><span class="shloka-line">सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान् दध्मुः पृथक् पृथक्॥१८ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V19" data-block-id="BGT_C01_V19" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् ।</span><span class="shloka-line">नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन्॥१९ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V20" data-block-id="BGT_C01_V20" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः ।</span><span class="shloka-line">पृवृत्ते शस्त्रसम्पाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः॥२० ॥</span></span></div> | |||
< | |||
</ | |||
</ | |||
</div> | |||
<div class=" | <div class="verse-block" id="BGT_C01_V21" data-block-id="BGT_C01_V21" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते ।</span></span></div> | ||
< | |||
<span class="shloka-line"> | |||
</div> | |||
<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V21" data-block-id="BGT_C01_V21" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेच्युत॥ २१ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V22" data-block-id="BGT_C01_V22" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यावदेतान् निरीक्षेहं योद्धुकामानवस्थितान् ।</span><span class="shloka-line">कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन् रणसमुद्यमे॥२२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V23" data-block-id="BGT_C01_V23" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">योत्स्यमानानवेक्षेहं य एतेत्र समागताः ।</span><span class="shloka-line">धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः॥२३ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
<blockquote class="uvaaca">सञ्जय उवाच</blockquote> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V24" data-block-id="BGT_C01_V24" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत ।</span><span class="shloka-line">सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम्॥२४ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V25" data-block-id="BGT_C01_V25" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् ।</span><span class="shloka-line">उवाच पार्थ पश्यैतान् समवेतान् कुरूनिति॥२५ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V26" data-block-id="BGT_C01_V26" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तत्रापश्यत् स्थितान् पार्थः पितॄनथ पितामहान् ।</span><span class="shloka-line">आचार्यान् मातुलान् भ्रातॄन् पुत्रान् पौत्रान् सखींस्तथा॥२६ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
॥ | <div class="verse-block" id="BGT_C01_V27" data-block-id="BGT_C01_V27" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">श्वशुरान् सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि ।</span><span class="shloka-line">तान् समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान् बन्धूनवस्थितान्॥२७ ॥</span></span></div> | ||
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V28" data-block-id="BGT_C01_V28" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कृपया परयाविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् ।</span></span></div> | |||
<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V28" data-block-id="BGT_C01_V28" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयत्सुं समुपस्थितम्॥ २८ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V29" data-block-id="BGT_C01_V29" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति ।</span><span class="shloka-line">वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते॥२९ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V30" data-block-id="BGT_C01_V30" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">गाण्डीवं स्रंसते हस्तात् त्वक् चैव परिदह्यते ।</span><span class="shloka-line">न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः॥३० ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V31" data-block-id="BGT_C01_V31" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव ।</span><span class="shloka-line">न च श्रेयोनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे॥३१ ॥</span></span></div> | |||
न | <div class="verse-block" id="BGT_C01_V32" data-block-id="BGT_C01_V32" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च ।</span><span class="shloka-line">किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा॥३२ ॥</span></span></div> | ||
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V33" data-block-id="BGT_C01_V33" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च ।</span><span class="shloka-line">त इमेवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च॥३३ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V34" data-block-id="BGT_C01_V34" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः ।</span><span class="shloka-line">मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः सम्बन्धिनस्तथा ॥३४ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V35" data-block-id="BGT_C01_V35" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोपि मधुसूदन ।</span><span class="shloka-line">अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते॥३५ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V36" data-block-id="BGT_C01_V36" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">निहत्य धार्तराष्ट्रान् नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन ।</span><span class="shloka-line">पापमेवाश्रयेदस्मान् हत्वैतानाततायिनः॥३६ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V37" data-block-id="BGT_C01_V37" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान् स्वबान्धवान् ।</span><span class="shloka-line">स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव॥३७ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V38" data-block-id="BGT_C01_V38" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः ।</span><span class="shloka-line">कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम्॥३८ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V39" data-block-id="BGT_C01_V39" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम् ।</span><span class="shloka-line">कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन॥३९ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V40" data-block-id="BGT_C01_V40" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः ।</span><span class="shloka-line">धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोभिभवत्युत॥४० ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V41" data-block-id="BGT_C01_V41" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अधर्माभिभवात् कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः ।</span><span class="shloka-line">स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसङ्करः॥४१ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V42" data-block-id="BGT_C01_V42" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च ।</span><span class="shloka-line">पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः॥४२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V43" data-block-id="BGT_C01_V43" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः ।</span><span class="shloka-line">उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः॥४३ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V44" data-block-id="BGT_C01_V44" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन ।</span><span class="shloka-line">नरके नियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम॥४४ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V45" data-block-id="BGT_C01_V45" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अहो बत महत् पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् ।</span><span class="shloka-line">यद् राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः॥४५ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V46" data-block-id="BGT_C01_V46" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः ।</span><span class="shloka-line">धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत्॥४६ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
<blockquote class="uvaaca">सञ्जय उवाच</blockquote> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C01_V47" data-block-id="BGT_C01_V47" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एवमुक्त्वार्जुनः सङ्ख्ये रथोपस्थ उपाविशत् ।</span><span class="shloka-line">विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः॥४७ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-author-note">॥ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे अर्जुनविषादयोगो नाम प्रथमोध्यायः ॥</div> | |||
<span id="gr-C2" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="द्वितीयोऽध्यायः"></span> | |||
== द्वितीयोऽध्यायः == | |||
<blockquote class="uvaaca">सञ्जय उवाच</blockquote> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V01" data-block-id="BGT_C02_V01" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तं तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् ।</span><span class="shloka-line">विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः॥१ ॥</span></span></div> | |||
<blockquote class="uvaaca">श्री भगवानुवाच</blockquote> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V02" data-block-id="BGT_C02_V02" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् ।</span><span class="shloka-line">अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन॥२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V03" data-block-id="BGT_C02_V03" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते ।</span><span class="shloka-line">क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप॥३ ॥</span></span></div> | |||
<blockquote class="uvaaca">अजुर्न उवाच</blockquote> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V04" data-block-id="BGT_C02_V04" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कथं भीष्ममहं सङ्ख्ये द्रोणं च मधुसूदन ।</span><span class="shloka-line">इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन॥४ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V05" data-block-id="BGT_C02_V05" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">गुरूनहत्वा हि महानुभावान्</span><span class="shloka-line">श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके ।</span><span class="shloka-line">हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव</span><span class="shloka-line">भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान्॥५ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V06" data-block-id="BGT_C02_V06" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो</span><span class="shloka-line">यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः ।</span><span class="shloka-line">यानेव हत्वा न जिजीविषाम–</span><span class="shloka-line">स्तेवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः॥६ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V07" data-block-id="BGT_C02_V07" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः</span><span class="shloka-line">पृच्छामि त्वा धर्मसम्मूढचेताः ।</span><span class="shloka-line">यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे</span><span class="shloka-line">शिष्यस्तेहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम्॥७ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V08" data-block-id="BGT_C02_V08" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद्</span><span class="shloka-line">यच्छोकमुच्छोषणमिंद्रियाणाम् ।</span><span class="shloka-line">अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं</span><span class="shloka-line">राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम्॥८ ॥</span></span></div> | |||
<blockquote class="uvaaca">सञ्जय उवाच</blockquote> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V09" data-block-id="BGT_C02_V09" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तपः ।</span><span class="shloka-line">न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह॥९ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V10" data-block-id="BGT_C02_V10" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत ।</span><span class="shloka-line">सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः॥१० ॥</span></span></div> | |||
<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V11" data-block-id="BGT_C02_V11" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे ।</span><span class="shloka-line">गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः॥११ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V11" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V11"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V11_B01" data-verse="BGT_C02_V11" data-block-id="BGT_C02_V11_B01">प्रकर्षेण जानन्तीति प्रज्ञाः, तदवादः प्रज्ञावादः । प्राज्ञमतविरुद्धवादं वदसि । कथम् ? गतासून् ॥ ११ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V11" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V11" data-id="BGT_C02_V11_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><h4 class="gr-vyakhya-head">द्वितीयोऽध्यायः</h4> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">एवं सङ्क्षेपतो गीतातात्पर्यमुक्त्वाऽथ विस्तरेण तद्विवक्षुः कतिपयश्लोकाधिकाऽद्याध्यायस्यातिरोहितार्थत्वात् सङ्ग्रहोक्त्यैव व्याख्याततां मन्वानोऽशोच्यानन्वशोचस्त्वमित्यादि व्याकुर्यन् प्रज्ञावादपदार्थमाह | |||
प्रकर्षणेति ॥ | |||
तदवादो न तदुपेक्षितः । अपि तु तद्वादविरुद्ध इत्यभिप्रेत्योक्तं विवृण्वन् वाक्यार्थमाह | |||
प्राज्ञेति ॥ | |||
ननु कथं विनशिष्यन्तोऽशोच्याः । येनाशोच्यानन्वशोचस्त्वमित्युच्यते । कथं च न योत्स्य इति वाक्यं प्राज्ञमतविरुद्धम्? दृष्ट्वेममित्यादिनोपपत्तेरुक्तत्वादित्याक्षिपति | |||
कथमिति ॥ | |||
तत्राऽद्यचोद्यपरिहारतयोत्तरार्धमुपादत्ते | |||
गतासूनिति ॥ | |||
११ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V12" data-block-id="BGT_C02_V12" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः ।</span><span class="shloka-line">न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम्॥१२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V12" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V12"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V12_B01" data-verse="BGT_C02_V12" data-block-id="BGT_C02_V12_B01">बन्धुस्नेहादि्ध त्वया स्वधर्मनिवृत्तिः क्रियते । तत्र देहनाशभयात् किं वा चेतननाशभयात्? देहस्य सर्वथा विनाशित्वान्न तत्र भये प्रयोजनम् । न च चेतननाशभयात् । तस्याविनाशित्वादेव । न तावत्परमचेतनस्य मम नाशोस्ति । एवमेव तवान्येषां च ।<br/>'नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानाम् एको बहूनां यो विदधाति कामान्'' ॥ इत्यादिश्रुतेः ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">'स्वदेहयोगविगमौ नाम जन्ममृती पुरा ।<br/>इष्येते ह्येव जीवस्य मुक्तेर्न तु हरेः क्वचित्'' ॥</span></span> इति स्कान्दे ।<br/>ईश्वरस्यापि युद्धगतत्वान्मोहात् तस्याप्युभयविधानित्यत्वशङ्काप्राप्तौ तदपि निवार्यते न त्वेवाहमिति । यद्यप्येषा शङ्कार्जुनस्य नास्ति । तथापि प्राप्तलोकोपकारार्थं भगवता निवार्यते । एकान्ते कथयन्नपि व्यासरूपेण तदेव लोके प्रकाशयिष्यति हि ॥१२ ॥</div> | |||
</div> | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V12" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V12" data-id="BGT_C02_V12_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">द्वितीयं चोद्यं परिहर्तुमनुवदति | ||
बन्धुस्नेहादिति ॥ | |||
बन्धुस्नेहनिमित्तात्तन्नाशभयादित्यर्थः । सत्यमित्यतो विकल्पासहत्वात्तत्प्राज्ञमतविरुद्धमिति भावेन बन्धुशब्दस्य शरीरविशिष्टचेतने प्रयोगाद्विकल्पयति | |||
तत्रेति ॥ | |||
आद्यं दूषयितुं देहिन इति श्लोकतात्पर्यमाह | |||
देहस्येति ॥ | |||
न तत्र भये प्रयोजनमिति ॥ | |||
देहनाशभयनिमित्तया स्वधर्महान्या प्रयोजनं नास्तीत्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">परिहारो हि भयप्रयोजनम् । न चासौ सम्भवति । कौमारादीनामिव देहस्य सर्वथा विनाशित्वात् । प्रयोजनाभावेन च भयानुपपत्तौ न तेन स्वधर्मनिवृत्तिः युक्तेत्यर्थः। भयस्यास्वाधीनत्वेन प्रयोजनापेक्षापूर्वत्वाभावात्कथमेतदिति चेन्न । यदृच्छया भयोत्पत्तावपि प्रयोजनाभावपरामर्शेन तत्परिहारस्याभिप्रेतत्वात् ।)</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">द्वितीयनिरासाय न त्वेवेति श्लोकतात्पर्यमाह | |||
नेति ॥ | |||
अविनाशित्वेन भयप्राप्तेरेवायोगाद्भयेन स्वधर्मनिवृत्तिः सुतरामयुक्तेत्यर्थः । नन्वीश्वरनाशस्यानाशङ्कितत्वात्किमर्थं न त्वेवाहमित्युक्तिरित्यतो दृष्टान्तत्वेन श्लोकं व्याचष्टे | |||
न तावदिति ॥ | |||
प्रागभावश्चेति द्रष्टव्यम् । तावदितीश्वरस्य स्वरूपतो देहतश्च नाशाद्यभावं सूचयति । परमचेतनस्येति स्वतन्त्रचेतनत्वहेतुं सूचयति | |||
एवमेवेति ॥ | |||
चेतनमात्रत्वेन स्वरूपतो नाशादिर्नास्तीत्यर्थः । ईश्वरस्य परमनित्यत्वचेतनत्वे कुतः प्रसिद्धे? येनासौ दृष्टान्ततयोपादीयत इत्यतः श्रुतिप्रसिद्धिं दर्शयति | |||
नित्य इति ॥ | |||
नित्यो नित्यानामित्यतिशयेन नित्यत्वमेवोच्यते, न तु विवक्षितार्थ इत्यतस्तत्स्मृत्या विवृणोति | |||
स्वदेहेति ॥ | |||
विष्णोरपि जीववद्देहयोगादिसद्भावात् स्वदेहेत्युक्तम् । मुक्तेः पुरेति सम्बन्धः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अथवा दृष्टान्ततां विना ईश्वरोऽपि पक्षे निक्षिप्यत इति तत्प्राप्तिपूर्वकमाह | |||
ईश्वरस्येति ॥ | |||
तदपि | |||
उभयविधानित्यत्वमपि ।नन्वत्रेश्वरस्य जीववत्स्वरूपनाशाद्यभाव एवोच्यते । तत्कथमुभयविधानित्यत्वं निवार्यत इत्युच्यत इत्यत आह | |||
न त्वेवेति ॥ | |||
तुशब्देनेश्वरस्य विशेषतो नाशाद्यभावो ज्ञायते । स चोक्तविध एवेति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <p class="gr-vyakhya-para">नन्वर्जुनस्य ज्ञानित्वाद्युद्धगतेऽपि भगवत्येतच्छङ्काऽभावादप्राप्तप्रतिषेधोऽयमित्यत आह | ||
यद्यपीति ॥ | |||
प्राप्तः योग्यः शङ्कावान् सज्जनश्च । अनेनैवेश्वरानित्यत्वस्याप्रस्तुतत्वादिति भाष्यविरोधोऽपि परिहृतः । एकान्ते कथ्यमानेनानेन कथं लोकोपकार इत्यत आह | |||
एकान्त इति ॥ | |||
व्यासरूपेण गीतायां निबध्य ॥ १२ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
< | <div class="verse-block" id="BGT_C02_V13" data-block-id="BGT_C02_V13" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">देहिनोस्मिन् यथा देहे कौमारं यौवनं जरा ।</span><span class="shloka-line">तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति॥१३ ॥</span></span></div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V13" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V13"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V13_B01" data-verse="BGT_C02_V13" data-block-id="BGT_C02_V13_B01">मम स्वकीयदेहान्तरप्राप्तिरपि नास्तीति दर्शयितुं देहिन इति विशेषणम् । भवदादीनां सा भविष्यतीत्यपि शोको न कर्तव्यः । देहस्येदानी- मप्यन्यथात्वदर्शनात् ॥ १३ ॥</div> | |||
</div> | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V13" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V13" data-id="BGT_C02_V13_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">यद्यत्रेश्वरस्योभयविधनाशाद्यभावो विधीयते कथं तर्हि देहिन इत्यत्र पूर्वोक्तानामीश्वरादीनां देहान्तरप्राप्तिरुच्यते । न चेश्वरातिरिक्तानाम् । तद्व्यावर्तकाश्रवणादित्यत आह | ||
ममेति ॥ | |||
न देहिन इत्यत्रेश्वरस्य देहान्तरप्राप्तिरुच्यते । अपि तु जीवानामेव । न चेश्वरव्यावर्तकाभावः । ईश्वरव्यावृत्त्यर्थमेव देहिन इति विशेषणस्य प्रयुक्तत्वात् । विष्णोर्भिन्नदेहाभावेन देहित्वाभावादिति भावः । ईश्वरस्यापि जीवदेहान्तरप्राप्तिसद्भवात् स्वकीयेत्युक्तम् । एवं चेत् कः श्लोकार्थ इत्यतस्तमाह | |||
भवदिति ॥ | |||
इदानीमेकस्मिन्नपि शरीरे कौमारादिरूपेणान्यथात्वदर्शनात् तत्र यथा शोकाभावस्तथैवेत्यर्थः ॥ १३ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
< | <div class="verse-block" id="BGT_C02_V14" data-block-id="BGT_C02_V14" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः ।</span><span class="shloka-line">आगमापायिनोनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत॥१४ ॥</span></span></div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V14" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V14"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V14_B01" data-verse="BGT_C02_V14" data-block-id="BGT_C02_V14_B01">तददर्शनादिनिमित्तं सोढव्यमित्याह - मात्रास्पर्शा इति । विषयसम्बन्धाः ॥ १४ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V14" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V14" data-id="BGT_C02_V14_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">कौमारादिहानेन यौवनादिप्राप्तावप्यशोको युज्यते । तस्यैव पुनर्दर्शनादिसम्भवात् । देहान्तरप्राप्तौ तद्दर्शनाद्यसम्भवाच्छोक इत्याशङ्कापरिहाराय श्लोकमवतारयति | |||
तदिति ॥ | |||
दुःखमिति शेषः । | |||
सोढव्यमिति ॥ | |||
अनभिमानेन परिहर्तव्यमित्यर्थः । मात्रास्पर्शा इत्येतच्छब्दश्रवणेन भिन्नपदत्वशङ्कापरिहाराय व्याचष्टे | |||
विषयेति ॥ | |||
१४ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V15" data-block-id="BGT_C02_V15" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ ।</span><span class="shloka-line">समदुःखसुखं धीरं सोमृतत्वाय कल्पते॥१५ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V15" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V15"> | |||
< | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V15_B01" data-verse="BGT_C02_V15" data-block-id="BGT_C02_V15_B01">फलमाह । यं हीति । न केवलमव्यथामात्रेणामृतत्वं किन्तु पुरुषम् । | ||
'पुरु ब्रह्म गुणाधिक्यात् तज्ज्ञानात्पुरुषः स्मृतः'' । इति प्रवृत्ते । पुरुसरणात् पुरुष इत्यर्थः ॥१५ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V15" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V15" data-id="BGT_C02_V15_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ननु दुःखाभावस्य युद्धाकरणेऽपि सम्भवात् किं तत्कृत्वा दुःखाभावाय अभिमानपरित्यागेनेत्याशङ्क्य देहाद्यनभिमानेन भवन् दुःखपरित्यागः स्वयं फलरूपोऽपि परमपुरुषार्थहेतुश्च भवतीति भावेन श्लोकमवतारयति | |||
फलमिति ॥ | |||
अनभिमानेन दुःखपरिहारस्येति शेषः । कथं व्यथापरिहारमात्रेणामृतत्वम्? तमेवं विद्वान्, इत्यादिश्रुतिविरोधादित्याशङ्कापरिहाराय पुरुषपदमवतारयति | |||
नेति ॥ | |||
कथमनेनैतच्छङ्कापरिहार इत्यतः स्मृत्यैव व्याचष्टे | |||
पुरु ब्रह्मेति ॥ | |||
अस्तु पुरुपदेन ब्रह्म । तज्ज्ञानात्पुरुष इत्येतत्कथं लभ्यत इत्यत आह | |||
पुरु सरणादिति ॥ | |||
सरणं | |||
गमनम् । तदेव ज्ञानमिति भावः ॥ १५ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V16" data-block-id="BGT_C02_V16" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नासतो विद्यतेभावो नाभावो विद्यते सतः ।</span><span class="shloka-line">उभयोरपि दृष्टोन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः॥१६ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V16" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V16"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V16_B01" data-verse="BGT_C02_V16" data-block-id="BGT_C02_V16_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">न च युद्धात्परलोकदुःखमिति शोकः । असत्कर्मणः सकाशात् भावो नास्ति सत्कर्मणः सकाशात् अभावो नास्तीति नियतत्वात् ।<br/>'सद्भाववाचिनः शब्दाः सर्वे ते सुखवाचकाः ।<br/>अभाववाचिनः शब्दाः सर्वे ते दुःखवाचकाः'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vakshaya-id">'सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यते ।<br/>प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते ॥''</span></span> इति वक्ष्यमाणत्वात् ।<br/>(गीता. १७-२६)<br/>'असन्नेव स भवति, असद्ब्रह्मेति वेद चेत्'' इत्यादेश्च ।<br/>अन्तो निर्णयः । न चाविद्यामानविद्यमानयोरुत्पत्तिनाशनिषेधकोयं श्लोकः । प्रत्यक्षविरोधात् । सन्निति व्यवह्रियमाणमेव पदार्थस्वरूपमुत्पत्तेः प्राङ्ग्नाशोत्तरं च नास्तीति सर्वलोको व्यवहरति । न च विपर्यये किञ्चिन्मानम् । इदं तु वाक्यमन्यथासिद्धम् ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">'आद्यन्तयोः सर्वकार्यमसदेवेति निश्चितम् ।<br/>यद्यसन्न विशेषोत्र जायते कोत्र जायते ॥<br/>व्यक्तावपि समं ह्येतदनवस्थान्यथा भवेत् ।<br/>एवं नाशेपि बोद्धव्यमतोसन्नेव जायते ॥<br/>तथाप्यभेदानुभवात् कार्यकारणयोः सदा ।<br/>भेदस्य चाविशेषेण देहोगात् क्षितितामिति ॥ व्यवहारो भवेद्यस्माद्बल्येवानुभवः सदा ॥''</span></span> इति ब्रह्मतर्के ।<br/>न च सदसद्विलक्षणं किञ्चिदस्तीत्यत्र किञ्चिन्मानम् । न चासतः ख्यात्ययोगात् सतो बाधायोगादुभयविलक्षणं भ्रान्तिविषयम् । असतः ख्यात्ययोगादिति वदतोसतः ख्यातिरभून्न वा ? यदि नाभूत् न तत्ख्यातिनिराकरणम् । यद्यभूत् तथापि । न चासतोसत्वेन भ्रान्तौ सत्वेन च ख्यातिर्नास्तीत्यत्र किञ्चिन्मानम् । असद्व्यवहारलोपप्रसङ्गाच्च । यदविद्यमानं रूपं तस्य सत्त्वेन प्रतीतेरेव भ्रान्तित्वाच्च । अनिर्वचनीयत्वपक्षेपि सदिदं रजतमित्यविद्यमानसत्त्वप्रतीतिं विना न हि भ्रान्तित्वम् । भ्रान्तिसत्त्वाङ्गीकारेप्यभ्रान्तं सदिदं रजतमित्यविद्यमानसत्वप्रतीतौ हि प्रवर्तते । तस्मादुभयविलक्षणं न किञ्चित् ।<br/>'विश्वं सत्यम्'' । 'यच्चिकेत सत्यमित्'' । 'कविर्मनीषी परिभूः स्वयम्भूर्याथातथ्यतोर्थान् व्यदधाच्छाश्वतीभ्यः समाभ्यः'' इत्यादिश्रुतेश्च ॥१६ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V16" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V16" data-id="BGT_C02_V16_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘पापमेवाश्रयेदस्मान्’ इत्यादिना बन्धुहननादिरूपाद्युद्धात् परलोकदुःखं शोकहेतुतयोक्तम् । अतः शोक इत्यत आह | |||
न चेति ॥ | |||
कुतो नेत्यतो हेतुतया नासत इति श्लोकं व्याचष्टे | |||
असदिति ॥ | |||
असत्कर्मण इति दृष्टान्तः । नियतत्वादित्यनेनोत्तरार्धतात्पर्यमुक्तं भवति । इदं च नारायणद्विट्तदनुबन्धिनिग्रहरूपत्वात् सत्कर्मैवेति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु यथाऽसत्कर्मणा सुखं नास्त्येवं सत्कर्मणा दुःखं नास्तीति वक्तव्ये भावाभावयोरभाववर्णनं क्वोपयुज्यत इत्यतो भावाभावशब्दयोरेव सुखदुःखवाचित्वे प्रमाणमाह | |||
सद्भावेति ॥ | |||
सदसच्छब्दयोः सदसत्कर्मवाचित्वं कुत इत्यत आह | |||
सद्भाव इति ॥ | |||
अश्रद्धयेत्युत्तरवाक्यं चात्र ग्राह्यम् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">भावाभावशब्दपर्यायसदसच्छब्दयोः सुखादौ प्रयोगं प्रमाणं च दर्शयति | |||
॥ असन्निति ॥ | |||
ब्रह्म दुःखीति वेद चेत्तर्हि स वेत्ता दुःख्येव भवति । ब्रह्म सुखरूपमिति वेद चेत्तर्हि वेत्तारं सुखिनं विदुरित्यर्थः । अन्तशब्दस्यानेकार्थत्वादिह विवक्षितार्थमाह | |||
अन्त इति ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">असतः प्रागविद्यमानस्य भाव उत्पत्तिर्न विद्यते । सतो विद्यमानस्याभावो नाशो न विद्यत इत्यपव्याख्यां प्रत्याख्याति | |||
न चेति ॥ | न चेति ॥ | ||
गीतानुसारेणाल्पाच्तरमित्याद्यतिक्रमः । किमेकप्रत्यक्षविरोधोऽथ सर्वप्रत्यक्षविरोधः? नाद्यः । भ्रान्तित्वोपपत्तेः । न द्वितीयः । परबुद्धेरसिद्धेरित्यत आह | |||
सन्निति ॥ | |||
स्थितिकाले सत्त्वेन व्यवह्रियमाणमेव पदार्थमुत्पत्तेः ्राङ्नाशोत्तरं च नास्तीति सर्वलोको व्यवहरति । तेन सर्वलोकस्याविद्यमानविद्यमानयोरुत्पत्तिनाशव्यवहारेण तन्मूलं प्रत्यक्षमनुमातुं शक्यमिति भावः । ननु व्यवहारान्यथानुपपत्त्या तन्मूलं ज्ञानमेव सिद्ध्यति । न तु तस्य प्रत्यक्षतानियम इति चेत् । किमिदमनुमानादिज्ञानमुत भ्रमः ? नाद्यः । अनङ्गीकारात् । लिङ्गाद्यभावेऽपि भावाच्च । द्वितीयं निराचष्टे | |||
न चेति ॥ | |||
भ्रमत्वे बाधकेन भाव्यम् । न च तदत्रास्ति । अतो नायं भ्रम इति परिशेषात्प्रत्यक्षमेव व्यवहारमूलं सिध्यतीति भावः । नासत इत्येतद्वाक्यमेव विपर्यये मानमित्यत आह | |||
इदमिति ॥ | |||
सिद्धं॥ | |||
घटितम् ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">एतमेवार्थं ब्रह्मतर्केण साधयति | |||
आद्यन्तयोरिति ॥ | |||
उत्पत्तेः प्राङ्नाशोत्तरं चेत्यर्थः । निश्चितं प्रत्यक्षेणेति शेषः । आदावसत्वानङ्गीकारे बाधकमाह | |||
यदीति ॥ | |||
यद्यत्र कार्ये पृथुबुध्नोदराकारादिविशेषः प्रागसन्न जायते तर्र्ह्यत्र कार्ये जायत इति वित्तिव्यवहारयोः को विषयः? तौ निर्विषयौ प्रसज्येते इत्यर्थः । अभिव्यक्तिर्विषय इत्यत आह | |||
व्यक्ताविति॥ | |||
व्यक्तिर्विषय इति वदताऽपि नासतो जन्म परिहृतम् । प्रागविद्यमानव्यक्तेर्जन्मनोऽङ्गीकार्यत्वात् । अन्यथा व्यक्तेः कादाचित्कत्वानुपपत्तेरिति भावः । प्राग्विद्यमानाया एव व्यक्तेरपि व्यक्तिः कदाचिद्भवति । अतोऽभिव्यक्तेः कादाचित्कतेत्यत आह | |||
अनवस्थेति ॥ | |||
यदि व्यक्तेरपि व्यक्तिः, तर्हि तस्याः प्रागसत्या एव जन्माङ्गीकार्यम् । अन्यथोक्तदोषात् । तस्या अपि प्राग्विद्यमानाया एव व्यक्तिश्चेत्तस्या अप्येवमित्यनवस्था स्यादित्यर्थः । विद्यमानस्य नाशानभ्युपगममेऽप्येवं बाधकं बोद्धव्यमित्याह | |||
एवमिति ॥ | |||
तथाहि । सतो नाशाभावे नष्ट इति प्रत्ययादेर्निर्विषयत्वं स्यात् । अनभिव्यक्तिविषयत्वं चेत्तस्याः पूर्वमपि भावे कादाचित्कत्वानुपपत्तिः । अभावेऽसत्कार्यापातः । अनभिव्यक्तेरभिव्यक्तिश्चेत् पूर्ववदनवस्थेति ॥ सन् विनश्यतीति चोपसंहारो द्रष्टव्यः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वेवमसतो जन्मोपपत्तेरत्यन्तासत एव स्यात् । किं विशेषो जायत इत्युक्त्येत्यत आह | |||
तथापीति ॥ | |||
यद्यप्येवमसतो जन्मोक्तम् । तथापि नात्यन्तासतः । किन्तु रूपभेदेन सदसत एवेति भावः । तत्कुत इत्यत आह | |||
अभेदेति ॥ | |||
भेदस्य चानुभवादिति सम्बन्धः । मृदेव घट इति कार्यकारणयोरभेदानुभवात् कारणस्य च प्रागपि सत्त्वात् कार्यस्यापि पूर्वं सत्त्वं सिध्यति । भेदानुभवादसत्त्वं चेत्यर्थः । अभेदानुभवो भ्रमः किं न स्यादित्यत आह | |||
अविशेषेणेति ॥ | |||
अभेदानुभवस्य भ्रमत्वे भेदानुभवस्यापि भ्रमत्वं स्यात् । विशेषानुभवाभावादिति भावः । अभेदानुभव एव नास्तीत्यत आह | |||
देह इति ॥ | |||
तस्मादभेदव्यवहारमूलमनुभवोऽनुमीयत इत्यर्थः । अनुभवसद्भावेऽपि कुत एतदित्यत आह | |||
बलीति ॥ | |||
अबाधितानुभवः स्वविषयस्थापने शक्त इत्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">यदपि सदसद्विलक्षणत्वं विश्वस्यानेन श्लोकेनोच्यत इति व्याख्यानं तन्निराचष्टे | |||
न चेति ॥ | |||
सदसद्विलक्षणं किञ्चिदपि न प्रामाणिकं, कुतो विश्वमित्यर्थः । नन्वसतो भावो भानं ख्यातिर्न विद्यते । सतोऽभावो बाधो न विद्यते । अतस्तदुभयवतो भ्रमविषयस्यार्थापत्त्या सदसद्विलक्षणत्वात्कथं सदसद्विलक्षणं किञ्चिदपि न प्रामाणिकमित्यत आह | |||
न चेति ॥ | |||
यद्भ्रमविषयस्य शुक्तिरजतादेः सद्वैलक्षण्यमुक्तं तदङ्गीक्रियत एव । ख्यात्यनुपपत्त्या यदसद्वैलक्षण्यमुक्तं न तद्युक्तम् । तथाहि । असतः ख्यातिरनुपपन्नेति किमसत्त्वेनोत सत्वेन । आद्ये विकल्पयति | |||
असत इति ॥ | |||
द्वितीयं दूषयति | |||
यदीति ॥ | |||
प्रतीत एव धर्मिणि धर्मनिषेधस्य दृष्टत्वादसतोऽप्रतीतौ न तत्र प्रतीतत्वधर्मो निषेद्धुं शक्यत इति भावः । आद्यं प्रत्याह | |||
यदीति ॥ | |||
तथापि न तत्ख्यातिनिराकरणं सम्भवति । व्याघातादिति भावः । द्वितीयेऽपि किं भ्रान्तावभ्रान्तौ वा असतः सत्त्वेन ख्यात्ययोगः? द्वितीयोऽनङ्गीकारपरास्तः । प्राचीनपक्षे दूषणान्तरं वदन्नाद्यं दूषयति | |||
न चेति ॥ | |||
प्राचीनपक्षे दूषणान्तरमाह | |||
असदिति ॥ | |||
न केवलमसतोऽप्रतीतौ तद्धर्मनिराकरणानुपपत्तिः, अपि तु न कोऽपि व्यवहारस्तत्र युज्यते । सर्वव्यवहाराणां प्रतीतिमूलत्वादिति भावः । असतो भ्रान्तौ सत्त्वेन प्रतीत्यभावे न मानमित्युक्तम् । तद्भावोऽपि कुत इत्यत आह | |||
यदिति ॥ | |||
शुक्त्यादेरधिष्ठानस्य योऽसद्रजताद्याकारस्तस्य सत्त्वेन प्रतीतेरेव भ्रान्तित्वात् । भ्रान्तावसतः सत्त्वेन प्रतीत्यनङ्गीकारे भ्रान्त्युच्छेदप्रसक्तेः साऽङ्गीकार्येति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">भवेदेतद्यदि भ्रान्तौ प्रतीयमानाकारस्यासत्त्वं संप्रतिपन्नं स्यात् । नैतदस्ति । अनिर्वचनीयत्वाङ्गीकारात् । अनिर्वचनीयप्रतीत्यैव भ्रमत्वोपपत्तेः । अतः कथं भ्रान्तावसतः सत्त्वेन प्रतीतिरित्यत आह | |||
अनिर्वचनीयत्वेति ॥ | |||
अस्त्वनिर्वचनीयत्वं भ्रान्तौ प्रतीयमानाकारस्य । तथापि न भ्रान्तावसतः सत्त्वेन प्रतीतिर्निवारयितुं शक्यते । तथाहि । तदनिर्वचनीयं रजतं किं भ्रान्तावनिर्वचनीयतयैव प्रतीयते सदिदमिति वा । नाद्यः । सदिदमिति प्रतीतिं विनाऽनिर्वचनीयमित्येव प्रतीतौ भ्रान्तित्वायोगात् । अन्यथा बाधकज्ञानस्यापि भ्रमत्वप्रसङ्गात् । परिभाषामात्रस्यान्यथयितुमपि शक्यत्वात् । द्वितीये च तत्सत्त्वं सदसद्वा ? नाद्यः, अनिर्वचनीयत्वविरोधात् । भ्रान्तित्वानुपपत्तेश्च । द्वितीये प्राप्तमसतः सत्त्वेन प्रतिभानमिति भावः । नानिर्वाच्यरजतस्य सत्त्वमसत् । किन्तु प्रातीतिकम् अतो नासतः सत्त्वेन प्रतीतिरित्यत आह | |||
भ्रान्तीति ॥ | |||
अस्तु तावदनिर्वचनीयस्य सत्त्वं प्रातीतिकम् । तथाप्यसतः सत्त्वेन ख्यातिर्दुष्परिहरा । तथाहि । तत्प्रातीतिकं सत्त्वं किं प्रातीतिकमित्येव प्रतीयत उत व्यावहारिकमिति? नाद्यः । प्रवृत्त्यभावप्रसङ्गात् । द्वितीये तस्य व्यावहारिकत्वं सदसद्वा । नाद्यः । प्रातीतिकत्वविरोधात् । द्वितीये तु कथं नासतः सत्त्वेन ख्यातिरिति भावः । अतोऽसद्वैलक्षण्यसाधकार्थापत्तेर्दुष्टत्वान्न कस्यापि भ्रमविषयस्यानिर्वाच्यतेत्युपसंहरति | |||
॥ तस्मादिति ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">माऽस्तु भ्रमविषयस्यानिर्वाच्यताऽत्रोच्यत इति । विश्वस्य तु भविष्यति । तत्रासद्वैलक्षण्यस्य सङ्गतत्वात् । सद्वैलक्षण्यं तु बाधान्यथाऽनुपपत्त्या सिद्ध्यतीत्यतः श्रुतिविरोधान्नेति भावेनाह | |||
विश्वमिति ॥ | |||
विश्वस्य सदसद्विलक्षणत्वं श्रुतिविरुद्धञ्चेति भावेनाह | |||
विश्वमिति ॥ | |||
यशस्विनाविन्द्रबृहस्पती युवयोर्विश्वं सत्यमेव । कुतः? युवयोः सत्यजगत्सृष्ट्यादिकर्म सर्वदेवता अपि जानन्ति यत इत्याहेत्यर्थः । बल्यादिभ्यः स्पृहणीयं वसु जेता इन्द्रादिभ्यो दाता । ईश्वरो यद्विश्वं चकार तद्विश्वं सत्यमेव न मिथ्येत्यर्थः । सर्वज्ञो मनःप्रेरकः । सर्वतो वरः स्वतन्त्रः परमेश्वरः पदार्थाननन्तकालेऽप्यबाधिततयैवाकरोदित्यर्थः ॥ १६ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V17" data-block-id="BGT_C02_V17" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अविनाशि तु तद् विदि्ध येन सर्वमिदं ततम् ।</span><span class="shloka-line">विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित् कर्तुमर्हति॥१७ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V17" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V17"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V17_B01" data-verse="BGT_C02_V17" data-block-id="BGT_C02_V17_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahavaraha-id">यद्यपि नित्यत्वं जीवस्याप्यस्ति । तथापि सर्वप्रकारेणाविनाशित्वं विष्णोरेवेति तुशब्दः ।<br/>'अनित्यत्वं देहहानिर्दुःखप्राप्तिरपूर्णता ।<br/>नाशश्चतुर्विधः प्रोक्तस्तदभावो हरेः सदा ।<br/>तदन्येषां तु सर्वेषां नाशाः केचिद् भवन्ति हि'' ॥</span></span> इति महावाराहे ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paramashruthi-id">'देशतः कालतश्चैव गुणतश्च त्रिधा ततिः ।<br/>सा समस्ता हरेरेव न ह्यन्ये पूर्णसद्गुणाः'' ॥</span></span> इति परमश्रुतिः ॥१७ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V17" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V17" data-id="BGT_C02_V17_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">एवं युद्धाकरणे कारणाभावमुक्त्वा तत्कर्तव्यं, तच्च भगवत्पूजात्वेन कार्यमिति वक्ष्यति । तत्रोभयोरपि नित्यत्वेनेश्वरस्यातिशयाभावात्किं तत्पूजयेत्यत्रोक्तमविनाशीति । तत्रापि कस्यचिदविनाशित्वमेवोच्यते, न जीवादीश्वरस्यातिशयः । तज्ज्ञापकाश्रवणादित्यत आह | |||
यद्यपीति ॥ | |||
इति जीवादीश्वरस्यातिशयं तुशब्दो ज्ञापयतीत्यर्थः । नाशस्यानेकविधत्वं कथम्? कुतश्चेश्वरस्य तदभाव इत्यत आह | |||
अनित्यत्वमिति ॥ | |||
अनित्यत्वं स्वरूपनाशः । अत्र विष्णुवाचकाभावात्कथमुच्यते विष्णोरित्यतो येन सर्वमिदं ततमित्येतदेव तद्वाचकमिति भावेनैतच्छ्रुत्यैव व्याचष्टे | |||
देशत इति ॥ | |||
१७ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
< | <div class="verse-block" id="BGT_C02_V18" data-block-id="BGT_C02_V18" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः ।</span><span class="shloka-line">अनाशिनोप्रमेयस्य तस्माद् युद्ध्यस्व भारत॥१८ ॥</span></span></div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V18" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V18"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V18_B01" data-verse="BGT_C02_V18" data-block-id="BGT_C02_V18_B01">शरीरिणां तु देहहान्यादिनाशो विद्यत एव । 'येन सर्वमिदं ततम्'' इति तस्यैव लक्षणकथनात् न जीवानां देशतो गुणतश्च पूर्णता । अनिच्छया देहहान्यादेरेव दुःखावाप्तिः सिद्धा । तस्मादनाशिनोप्रमेयस्य विष्णोः पूजार्थं युद्ध्यस्व । तत्प्रसादाधीनत्वाद् दुःखनिवृत्तेः सुखस्य च ।<br/>'ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः ।<br/>तेषामहं समुद्धर्ता'' (गीता १२-६) इत्यादेः ।<br/>जीवपक्षे 'नित्यस्योक्ताः'' इत्युक्तत्वात् 'अनाशिनः'' इति पुनरुक्तिः । 'अविनाशि, येन सर्वमिदं ततम्'' इत्युक्तस्यैव 'अनाशिनोप्रमेयस्य'' इति प्रत्यभिज्ञानाच्च । 'इमे देहाः'' इति विशेषणान्नित्यश्चिदानन्दात्मकः स्वरूपभूतो देहो मुक्तानामपि विद्यत इति ज्ञायते ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">'न वर्तते यत्र रजस्तमस्तयोः सत्वं च मिश्रं न च कालविक्रमः ।<br/>न यत्र माया किमुतापरे हरे- रनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिताः ॥ श्यामावदाताः शतपत्रलोचनाः पिशङ्गवस्त्राः सुरुचः सुपेशसः ।<br/>सर्वे चतुर्बाहव उन्मिषन्मणि - प्रवेकनिष्काभरणाः सुवर्चसः ॥ प्रवालवैडूर्यमृणालवर्चसां परिस्फुरत्कुण्डलमौलिमालिनाम् ।<br/>भ्राजिष्णुभिर्यः परितो विराजते लसद्विमानावलिभिर्महात्मनाम् ॥ विद्योतमानप्रमदोत्तमाभिः सविद्युदभ्रावलिभिर्यथा नभः'' ॥</span></span> इति हि भागवते ।<br/>चिदानन्दशरीरेण सर्वे मुक्ता यथा हरिः ।<br/>भुञ्जते कामतो भोगांस्तदन्तर्बहिरेव च ॥ इति परमश्रुतिः । न च जीवेश्वरैक्यं मुक्तावपि ।<br/>'इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ।<br/>सर्गेपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च'' । (गीता, १४-२) 'यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् ।<br/>सोश्नुते सर्वान्कामान्सह ब्रह्मणा विपश्चिता'' ।<br/>'एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य ।<br/>इमान् लोकान् कामान्नी कामरूप्यनुसञ्जरन् ।<br/>एतत्सामगायन्नास्ते'' ।<br/>'सर्वे नन्दन्ति यशसागतेन सभासाहेन सख्या सखायः ।<br/>किल्बिषस्पृत्पितुषणिर्ह्येषामरं हितो भवति वाजिनाय'' ।<br/>'ऋचां त्वः पोषमास्ते पुपुष्वान् गायत्रं त्वो गायति शक्वरीषु ।<br/>ब्रह्मा त्वो वदति जातविद्यां यज्ञस्य मात्रां विमिमीत उ त्वः'' ।<br/>'परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते'' 'स तत्र पर्येति जक्षन् क्रीडन् रममाणः स्त्रीभिर्वा यानैर्वा'' ।<br/>'तदा विद्वान्पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति'' ।<br/>'मुक्ताः प्राप्य परं विष्णुं तद्देहं संश्रिता अपि ।<br/>तारतम्येन तिष्ठन्ति गुणैरानन्दपूर्वकैः ।<br/>भूपा मनुष्यगन्धर्वा देवाः पितर एव च ।<br/>आजानेयाः कर्मदेवास्तत्त्व(रूपाः)देवाः पुरन्दरः ।<br/>शिवो विरिञ्चिरित्येते क्रमाच्छतगुणोत्तराः ।<br/>मुक्तावपि तदन्ये ये भूपाच्छतगुणावराः ।<br/>न समो ब्रह्मणः कश्चिन्मुक्तावपि कथञ्चन ।<br/>ततः सहस्रगुणिता श्रीस्ततः परमो हरिः ।<br/>अनन्तगुणितत्वेन तत्समः परमोपि न'' ।<br/>'अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः सखायो मनोजवेष्वसमा बभूवुः ।<br/>आदघ्नास उपकक्षास उ त्वे ह्रदा इव स्नात्वा उ त्वे ददृश्रे ।<br/>कामस्य यत्राप्ताः कामास्तत्र माममृतं कृधीन्द्रायेन्द्रो परिस्रव ।<br/>इत्यादि मोक्षानन्तरमपि भेदवचनेभ्यः । न च 'यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत्'' ।<br/>'यद्वै तन्न पश्यति पश्यन्वै तन्न पश्यति'' ।<br/>'न हि द्रष्टुर्दृष्टेर्विपरिलोपो विद्यते'' ।<br/>'अविनाशित्वान्न तु तद्द्वितीयमस्ति । ततोन्यद्विभक्तं यत्पश्येत्'' ।<br/>'परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति'' ।<br/>'तत् त्वमसि'' 'अहं ब्रह्मास्मि'' इत्यादिवाक्यविरोधः ।<br/>'सञ्ज्ञानाशो यदि भवेत्किमुक्त्या नः प्रयोजनम् ।<br/>मोहं मां प्रापयामास भवानत्रेति चोदितः ।<br/>याज्ञवल्क्यः प्रियामाह नाहं मोहं ब्रवीमि ते ।<br/>भूतजज्ञानलोपः स्यान्निजं ज्ञानं न लुप्यते ।<br/>न च ज्ञेयविनाशः स्यादात्मनाशः कुतः पुनः ।<br/>स्वभावतः पराद्विष्णोर्विश्वं भिन्नमपि स्फुटम् ।<br/>अस्वातन्त्र्याद्भिन्नमिव स्थितमेव यदेदृशम् ।<br/>तदा घ्राणादिभोगः स्यात्स्वरूपज्ञानशक्तितः ।<br/>तदात्मानुभवोपि स्यादीश्वरज्ञानमेव च ।<br/>यदान्यं न विजानाति नात्मानं नेश्वरं तथा ।<br/>पुरुषार्थता कुतस्तु स्यात्तदभावाय को यतेत् तस्मात्स्वभावज्ञानेन भिन्ना विष्णुसमीपगाः ।<br/>भुञ्जते सर्वभोगांश्च मुक्तिरेषा न चान्यथा ।<br/>यन्न पश्येत्परो विष्णुर्द्वितीयत्वेन स स्वतः ।<br/>तद्द्वितीयं न भवति प्रादुर्भावात्मकं वपुः ।<br/>प्रधानपुरुषादन्यद्यत्तस्माद्भिन्नमीश्वरः ।<br/>विभक्तत्वेन नियतं यस्मात्पश्यति सर्वदा ।<br/>पश्यन्नेव यतो विष्णुस्तदभेदं न पश्यति ।<br/>चेतनाचेतनस्यास्य नाभेदोस्ति ततोमुना ।<br/>न हि ज्ञानविलोपोस्ति सर्वज्ञस्य परेशितुः ।<br/>ब्रह्माणि जीवाः सर्वेपि परब्रह्माणि मुक्तिगाः प्रकृतिः परमं ब्रह्म परमं महदच्युतः नैव मुक्ता न प्रकृतिः क्वापि हि ब्रह्मवैभवम् ।<br/>प्राप्नुवन्त्यपि तज्ज्ञानान्निजं ब्रह्मत्वमाप्यते ।<br/>>यद्यस्य परमेशि(श)त्वं तदा स्याद्दुःखिता कुतः ।<br/>दुःखी चेत्कुत ईशत्वमनीशो ह्येव दुःखभाक् ।<br/>कुतः सर्वविदोज्ञत्वं क्व भ्रमोप्यज्ञतां विना ।<br/>तस्मान्नैवेश्वरो जीवस्तत्प्रसादात्तु मुच्यते ।<br/>ओयत्वादहंनामा भगवान्हरिरव्ययः ।<br/>ब्रह्मासौ गुणपूर्णत्वादस्म्यसावसनान्मितेः ।<br/>असनादसिनामासौ तेजस्त्वात्त्वमितीरितः ।<br/>सर्वैः क्रियापदैश्चैव सर्वैर्द्रव्यपदैरपि ।<br/>सर्वैर्गुणपदैश्चैव वाच्य एको हरिः स्वयम् ।<br/>युष्मत्पदैः प्रातियोग्यात्तद्युतैश्च क्रियापदैः ।<br/>अस्मत्पदैरान्तरत्वात्क्रियार्थैश्च तदन्वयैः ।<br/>परोक्षत्वात्तत्पदैश्च मुख्यवाच्यः स एव तु ।<br/>सर्वान्वेदानधीत्यैव प्रज्ञाधिक्येन हेतुना श्वेतकेतुरहङ्कारात्प्रायशो नास्मि मानुषः ।<br/>देवो वा केशवांशो वा नैषा प्रज्ञान्यथा भवेत् ।<br/>एवं महत्त्वबुद्ध्यैव दर्पपूर्णोभ्यगात्पितुः ।<br/>सकाशमकृताचारं तं दृष्ट्वा स्तब्धमज्ञवत् ।<br/>पितोवाच कुतः पुत्र स्तब्धता त्वामुपागता ।<br/>प्रायो नारायणं देवं नैव त्वं पृष्टवानसि ।<br/>यस्मिन् ज्ञाते त्वविज्ञातज्ञानादीनां फलं भवेत् ।<br/>प्राधान्यात्सदृशत्वाच्च तदधीनमिति स्फुटम् ।<br/>तत्सृष्टं चेति विज्ञातं फलवदि्ध भवेज्जगत् ।<br/>स्वातन्त्र्येणास्य विज्ञानं मिथ्याज्ञानमनर्थकृत् ।<br/>यथाचैवैकमृत्पिण्डज्ञानादेः सदृशत्वतः ।<br/>मृण्मयं तदकार्यं च ज्ञातं मृदिति वै भवेत् ।<br/>यथैव मृत्तिकेत्यादिनित्यनामप्रवेदनात् ।<br/>वाचारब्धमनित्यं तु ज्ञातं तन्मूलमित्यपि ।<br/>एवं कारणभूतोसौ भगवान्पुरुषोत्तमः ।<br/>प्रधानश्च स्वतन्त्रश्च तन्मूलमखिलं जगत् ।<br/>तदाधारं विमुक्तौ च तदधीनं सदा स्थितम् ।<br/>स सूक्ष्मो व्यापकः पूर्णस्तदीयमखिलं जगत् ।<br/>तस्मात्तदीयस्त्वमसि नैव सोसि कथञ्चन ।<br/>यथा पक्षी च सूत्रं च नानावृक्षरसा अपि ।<br/>यथा नद्यः समुद्रश्च यथा वृक्षपरावपि ।<br/>यथा धानाः परश्चैव यथैव लवणोदके ।<br/>यथा पुरुषदेशौ च यथाज्ञज्ञानदावपि ।<br/>यथा स्तेनापहार्यौ च तथा त्वं च परस्तथा ।<br/>भिन्नौ स्वभावतो नित्यं नानयोरेकता क्वचित् ।<br/>एवं भेदोखिलस्यापि स्वतन्त्रात्परमेश्वरात् ।<br/>परतन्त्रं स्वतन्त्रेण कथमैक्यमवाप्नुयात् ।<br/>स जीवनामा भगवान्प्राणधारणहेतुतः ।<br/>उपचारेण जीवाख्या संसारिणि निगद्यते ।<br/>तदधीनमिदं सर्वं नान्याधीनः स ईश्वरः ।<br/>जीवेश्वरभिदा चैव जडेश्वरभिदा तथा ।<br/>जीवभेदो मिथश्चैव जडजीवभिदा तथा ।<br/>जडभेदो मिथश्चेति प्रपञ्चो भेदपञ्चकः ।<br/>विष्णोः प्रज्ञामितं यस्माद्द्वैतं न भ्रान्तिकल्पितम् ।<br/>औतः परमार्थोसौ भगवान्विष्णुरव्ययः ।<br/>परमत्वं स्वतन्त्रत्वं सर्वशक्तित्वमेव च ।<br/>सर्वज्ञत्वं परानन्दः सर्वस्य तदधीनता ।<br/>इत्यादयो गुणा विष्णोर्नैवान्यस्य कथञ्चन ।<br/>अभावः परमद्वैते सन्त्येव ह्यपराणि तु ।<br/>विकल्पो विनिवर्तेत कल्पितो यदि केनचित् ।<br/>औतं ज्ञानिनां पक्षे न तस्माद्विद्यते क्वचिद्'' ।<br/>इत्यादिश्रुतिभ्योर्थान्तरस्यैवावगतत्वात् । एकपिण्डनामधेयेतिशब्दानां वैयर्थ्यं चान्यथा । न चैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं तत्पक्षे । न हि शुक्तिज्ञो रजतज्ञ इति व्यवहारः । नवकृत्वोपि भेद एव दृष्टान्तोक्तेश्च । तस्मादतत्त्वमसीत्येवोच्यते । ऐतदात्म्यमित्येतदात्मसम्बन्धि । तत्स्वामिकम् । त्वमपि तदैतदात्म्यमित्येतदात्मसम्बन्धि । तत्स्वामिकम् । त्वमपि तदैतदात्म्यमेवासि न सोसीति वा । तदिति लिङ्गसाम्यं चात्र । अविद्यमानमेवेश्वरं सृष्ट्यादिकं चाप्राप्तमेवात्मनो भिन्नत्वेन प्रापयित्वा तन्निषेधे कथं श्रुतेरुन्मत्तवाक्यत्वं न स्यात् ? अनुवादोपि 'यदिदं वदन्ति तन्न युज्यते'' इत्यादिवाक्यं परिहारे विशेषयुक्तिं च विना न दृष्टः । अतिप्रसङ्गश्चान्यथा । अभेदानुवादेन भेदोपदेशः किमिति न स्यात् ? सर्वशाखान्ते भेदोक्तेश्चैतदेव युक्तम् ।<br/>'नासंवत्सरवासिने प्रब्रूयात् नाप्रवक्त्र इत्याचार्या आचार्याः'' ।<br/>'अहं विश्वं भुवनमभ्यभवाम्'' ।<br/>'अनन्ते स्वर्गे लोके ज्येये प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति इति ब्रह्मविदो विदुः'' ।<br/>'नमो विष्णवे महते करोमि'' । 'पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम्'' ।<br/>इत्यादि । न चेश्वरस्तद्भेदो वा प्रत्यक्षादिसिद्धः । तत्पक्षे त्वैक्यादेरपि मिथ्यात्वात्स्वरूपस्य च सिद्धत्वाद्व्यर्थैव श्रुतिः । लक्षितस्वरूपस्यापि न स्वरूपाद्विशेषः । निर्विशेषत्वोक्तेः । मिथ्याविशेषोक्तौ चाप्रामाण्यं श्रुतेः । मिथ्यात्वं च मिथ्यैव तेषाम् । अतः सत्यत्वं सत्यं स्यात् । उपाधिकृतभेदेप्युपाधेर्मिथ्यात्वे त्वप्राप्तमेवोपाधिभेदं प्रापयित्वा पुनर्निषिद्ध्यत इति स एव दोषः । सत्योपाधिपक्षेपि हस्तपादाद्युपाधिभेदेपि भोक्तुरेकत्वदृष्टेरेकेनैवेश्वरेण सर्वोपाधिगतं सुखं दुःखं भुज्यतेत्येवमादयो दोषाः समा एव । अचेतनानामनुभवाभावान्न तत्साम्यम् । अतो जीवेश्वरयोर्भेद एवेति सिद्धम् ॥ १८ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V18" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V18" data-id="BGT_C02_V18_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">अस्तु हरेः सर्वप्रकारेणाविनाशित्वम् । तथापि कथं तस्य जीवादतिशय इत्याशङ्कापरिहारायोच्यते | |||
<span class="mulaprateeka">अन्तवन्त इति ॥</span> | |||
तत्रैकस्य शरीरिणो देहनाशमात्रम् उच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय व्याचष्टे | |||
शरीरिणामिति ॥ | |||
ईश्वरः सर्वप्रकारेणाविनाशी । शरीरिणां तु नित्यत्वमात्रमेवास्ति । न तु सर्वप्रकारेणाविनाशित्वम् । देहहान्यादिसद्भावात् । अतोऽस्ति जीवादीश्वरस्यातिशय इति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अस्त्वविनाशीति श्लोके भगवद्वाचकसद्भावः । तथापि येन सर्वमिदं ततं तदविनाशीति व्याप्तिरूपेणोक्तेः कथं विष्णोरेवेत्यवधार्यत इत्यत आह | |||
येनेति ॥ | |||
यद्यपि व्याप्तिरूपेणेदमुच्यते । तथापि सर्वततत्वस्य विष्णुलक्षणत्वेन तत्रैव पर्यवसानाद्युक्तमवधारणमिति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <p class="gr-vyakhya-para">कथमिदमीश्वरलक्षणम् ? जीवानामपि कालतस्ततत्वेन तत्रातिव्याप्तेरित्यत आह | ||
नेति ॥ | |||
न केवलमत्र कालतस्ततिरुच्यते । अपि तु देशतो गुणतश्च । न च सा जीवानामस्तीति भावः । अत्र जीवस्य प्रतिपाद्यतानिषेधपरं भाष्यममुख्यार्थपरं चानुमतमिति न तद्विरोधः । तत्र जीवेभ्योऽपि ततेराधिक्यात् । न त्वेवाहमिति पुनरुक्तेश्चेति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <p class="gr-vyakhya-para">नन्वन्तवन्त इत्यत्र जीवस्य देहहानिरेवोच्यते । न तु नाशान्तरम् । अतः कथमादिपदप्रक्षेपेण व्याख्यानमित्यत आह | ||
अनिच्छयेति ॥ | |||
सत्यम् । देहहानिरेवात्रोक्तेति । तथापि देहप्राप्तिहान्योरनिष्टत्वेन तद्वतो दुःखप्राप्तिनियमादिति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अस्त्वेवं जीवादीश्वरस्यातिशयः । ततश्च किमित्याशङ्कापरिहारायोत्तरार्धं व्याचष्टे | |||
तस्मादिति ॥ | |||
सर्वप्रकारेणाविनाशित्वेन सातिशयत्वादित्यर्थः । सातिशयत्वेऽपि कुतस्तत्पूजा कार्येत्यत आह | |||
तदिति ॥ | |||
न केवलं सर्वप्रकारेणाविनाशित्वात्तत्पूजाऽत्र कर्तव्येत्युच्यते । अपि तु सर्वप्रकारेणाविनाशित्वात्स एव स्वतन्त्रः । ततश्च तदधीनत्वं मुक्तेः । युद्धादिस्वकर्मणाऽऽराधितश्चेश्वरो मोक्षं ददाति । अतस्तत्पूजा कर्तव्येत्येवाभिप्रेतमिति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अस्त्वीश्वरस्य सातिशयत्वान्मोक्षप्रदानशक्तिः । तथापि स्वकर्मणाऽऽराधितो हरिर्मोक्षं ददातीत्येतद्गीताभिमतमित्येतत्कुतः । मुक्तेर्ज्ञानभक्तिसाध्यताया गीताभिमतत्वादित्यत आह | |||
ये त्विति ॥ | |||
केवलकर्मणा मोक्षसिद्धेः गीतानभिमतत्वेऽपि भक्तिज्ञानसहितेन साभिमतैव । ‘ये तु सर्वाणि’ इति तथोक्तत्वात् । तादृशं च कर्मात्राभिप्रेतमिति भावः । ‘मत्पराः’ इत्यनेन भगवज्ज्ञानमुच्यते । अनन्ययोगः अनन्यभक्तिः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <p class="gr-vyakhya-para">‘अनाशिनोऽप्रमेयस्य’ इति प्रकृतशरीरिविषयं किं न स्यादित्यत आह | ||
जीवेति ॥ | |||
जीवपक्षेऽनाशिनोऽप्रमेयस्येत्यत्र जीवो वाच्य इति पक्षे । ईश्वरग्रहणपक्षे स्फुटमर्थभेदसम्भवात् तद्विहाय कथञ्चिदर्थभेदकथनं न युक्तमित्यत्रोच्यते । भाष्ये तु मुख्यार्थे सिद्धे गौणमप्यर्थान्तरमुच्यत इत्यविरोधः । न केवलं जीवपक्षे पुनरुक्तेरीश्वरपरत्वम् अपि तु तज्ज्ञापकसद्भावाच्चेत्याह | |||
अविनाशीति ॥ | |||
अविनाशीत्यत्र भगवता तावदीश्वर एव प्रतिपाद्य इति समर्थितम् । यदुक्तमविनाशित्वं तदेवात्र प्रत्यभिज्ञायते अनाशिन इति । यदपि सर्वततत्वमुक्तं तदेवाप्रमेयस्येति प्रत्यभिज्ञायते । अतोऽप्यत्रेश्वर एवोच्यत इति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">जीवस्य देहहानिसद्भावादीश्वरदेहस्य नित्यत्वादीश्वरस्य जीवादतिशय इति यद्व्याख्यानं न तद्गीताऽभिमतं भवितुमर्हति । देहस्यानित्यत्वनियमादित्यतो गीतायामेव इति विशेषणान्मुक्तदेहस्यापि नित्यत्वमनुज्ञायते । किमु हरेः । अन्यथा तद्विशेषणवैयर्थ्यात् । अतो युक्तमेव व्याख्यानमिति भावेनाह | |||
इम इति ॥ | |||
ननु मुक्तदेहस्यापि कथं नित्यत्वम् ? देहस्यानित्यत्वनियमादित्यत आह | |||
चिदिति ॥ | |||
जडशरीरत्वमेवानित्यत्वे प्रयोजकम् । तच्च मुक्तदेहस्य चिदानन्दात्मकत्वेन ततो व्यावर्तमानमनित्यत्वमपि व्यावर्तयतीति भावः । चिदानन्दात्मकत्वं देहस्य कथमित्यत आह | |||
स्वरूपेति ॥ | |||
स्वरूपं चिदानन्दात्मकमिति भावः । मुक्तानां देह एव नास्ति । ‘अशरीरं वाव सन्तम्’ इत्यादेरित्यतो वाह | |||
चिदिति ॥ | |||
जडदेहाभावपरा श्रुतिरिति भावः । भिन्नदेहाभावपरा वेति भावेनाह | |||
स्वरूपेति ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु मुक्तानां नित्यचिदानन्दात्मकदेहसद्भाव एव कुत इत्यत आह | |||
न वर्तत इति ॥ | |||
अपरे दोषाः । सुपेशसः सुरूपाः । उन्मिषन्मणिप्रवेशनिष्काभरणाः स्फुरद्रत्नप्रवरहाराभरणाः । सुवर्चसः सुकान्तिमन्तः । अत्र जडाभावमुक्त्वा तेषां शरीरोक्तेरर्थाच्चिदानन्दात्मकदेहवत्त्वं ज्ञायते ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वेतानि वाक्यानि गौणमोक्षपराण्येव मुख्यमुक्तौ जीवेश्वरयोरैक्येनैतदनुपपत्तेरित्यत आह | |||
न चेति ॥ | |||
कुतो नेत्यतो मुख्यमोक्षानन्तरमपि भेदस्य श्रुतिस्मृतिसिद्धत्वादित्याह | |||
इदमिति ॥ | |||
अत्रापुनरावृत्तिश्रवणान्मुख्यमोक्षत्वं ज्ञायते । न केवलं मुक्तानामीश्वराद्भिन्नतया व्यथाद्यभावमात्रम्, अपि तु भिन्नतयैव परमानन्दानुभवोऽप्यस्तीति भावेनाह | |||
यो वेदेति ॥ | |||
एतद्वाक्ययोः परब्रह्मप्रकरणगतत्वान्मुख्यमोक्षपरत्वम् । अन्योन्यं सखायस्ते सर्वे मुक्ताः । स्वावगतेन यशोरूपेण ब्रह्मादिसभां सहमानेनेश्वरेण निमित्तेन नन्दन्ति । कथम्? यतोऽसावेषामनिष्टस्पर्धा दिव्यान्नदाता सन्निन्द्रियाय हितो भवतीत्यर्थः । अत्राप्यनिष्टाभावश्रवणान्मुख्यमोक्षविषयत्वम् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <p class="gr-vyakhya-para">कश्चिद्ब्रह्मा ऋचां सम्यगुच्चारणं कुर्वन्नास्ते । स्वयं चातिपुष्टिमान् । कश्चिद् ब्रह्मा शक्करीषु छन्दोगतासु ऋक्षु गायत्रं साम गायति । कश्चिद्ब्रह्मा पुराणविद्यां वदति । कश्चिद्ब्रह्मा विष्णोर्मूर्तिं ध्यायतीत्यर्थः । अस्य च ब्रह्मबाहुल्यप्रतिपादकत्वान्मुख्यमोक्षविषयत्वम् । जक्षन् भक्षयन् हसंश्च रममाणो रतिं प्राप्नुवन् ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">परमसाम्यं नाम योग्यानन्दपूर्णत्वमेव । न तु सर्वसाम्यमिति भावेन मुक्ततारतम्ये च मानमाह | |||
मुक्ता इति ॥ | |||
देवाः देवगन्धर्वाः । तत्त्वरूपाः तत्त्वाभिमानिनो बृहस्पत्यादयः । उक्तेभ्योऽन्ये ये मनुष्योत्तमास्ते भूपाच्छतांशोना इत्यर्थः । तारतम्यसद्भावे परस्परविरोधः स्यादित्यत आह | |||
अक्षण्वन्त इति ॥ | |||
प्राप्ताक्षिकर्णफलाः परस्परविरोधशून्या मुक्ताः ज्ञानादिगुणेष्वसमा बभूवुः । तत्र केचित्क्षीरसागरमग्नाः । केचिदश्वत्थवनमुपवर्तमानाः । केचित्स्नातव्यह्रदा इव गम्भीरा भगवन्तं ददृशुरित्यर्थः । इदं वाक्यं ‘श्रुत्वा विष्णुम्’ इत्यागमेन मुख्यमुक्तिविषयतया व्याख्यातम् । अत एव ऋचां त्व इत्यस्य ऋत्विग्विषयत्ववर्णनं परास्तम् । तारतम्येऽपूर्तिः स्यादित्यत आह | |||
कामस्येति ॥ | |||
यत्रेच्छाविषयाः पर्याप्तास्तत्र लोके माममृतं कुर्वित्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">तथापि न जीवेशभेदो युक्तः । तदभेदाभिधायकश्रुतिविरोधादित्यत आह | |||
न चेति ॥ | |||
कुतो न विरोध इति चेदर्थान्तरसम्भवात् । प्रतीत एवार्थः किं न स्यादिति चेन्न । श्रुत्यन्तरेभ्य एवार्थान्तरस्यावगमादित्याह | |||
सञ्ज्ञेति ॥ | |||
‘प्रज्ञानघन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति । न प्रेत्य सञ्ज्ञाऽस्ति’ इति याज्ञवल्क्यवाक्यानन्तरं तदभिप्रायमजानन्त्याः मैत्रेय्याश्चोद्यवाक्यम् ‘अत्रैव मा भगवान् मोहान्तमापीपदन्न प्रेत्य सञ्ज्ञाऽस्ति’ इति । तदर्थ उच्यते सञ्ज्ञेति । यदि मोक्षे ज्ञानं नश्येत्तर्हि तस्यापुरुषार्थत्वं स्यात् । भवति चासौ पुरुषार्थः । अतस्तत्र ज्ञानाभाववचनं मोहकमेेवेत्यर्थः । ‘स होवाच । नवा ओ अहं मोहं ब्रवीमि’ इत्यस्यार्थः | |||
इतीति ॥ | |||
ज्ञाननाशकथनं कथं न मोहकमित्यत उच्यते ‘अविनाशी वा अयमात्माऽनुच्छित्तिधर्मा’ इति । तस्यार्थः | |||
भूतजेति ॥ | |||
तत्र भौतिकज्ञानं लुुप्यत इति मद्वाक्यार्थो न तु निजज्ञानमपीति, अतो न मद्वाक्यं मोहकमिति भावः । भूतजानाममुक्तानामेतद्विषये ज्ञानं लुप्यत इति वा । कुतो निजं ज्ञानं न लुप्यत इत्यत आह | |||
न चेति ॥ | |||
आत्मनाशः आत्मस्वरूपभूतज्ञाननाशः । आत्मातिरिक्तमपि यदा न नश्यति तदा किमु वाच्यमतिप्रेमास्पदात्मस्वरूपज्ञानं न नश्यतीत्यर्थः । ज्ञेयानाशोऽपि कुत इत्याशङ्कापरिहाररूपं ‘यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति । तदितर इतरं जिघ्रति । यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत्केन कं पश्येत्तत्केन कं जिघ्रेद्येनेदं सर्वं विजानाति तं केन विजानीयात् । विज्ञातारमरे केन विजानीयात्’ इति वाक्यं व्याख्यायते | |||
स्वभावत इति ॥ | |||
आत्मव्यतिरेकेण ज्ञेयसद्भाव एव घ्राणादिभोगस्येश्वरज्ञानस्यात्मज्ञानस्य च सम्भवादन्यथाऽसम्भवाज्ज्ञेयसद्भावोऽङ्गीकार्य इत्यर्थः । निर्विशेषाद्वैते कर्मकर्तृभावविरोधात् स्वज्ञानं च नोपपद्यते । यो ज्ञेयाभावे भोगाद्यसम्भव उक्तः सोऽप्यस्त्वित्यत आह | |||
यदेति ॥ | |||
अन्यद् गन्धादि । कथं भोगाद्यभावे पुरुषार्थताऽभाव इत्यत आह | |||
तदिति ॥ | |||
पुरुषेणार्थ्यो हि पुरुषार्थः । न हि भोगाद्यभावं पुरुषोऽर्थयते । तदर्थं यतते वा । अतो भोगाद्यभावरूपो मोक्षो न पुरुषार्थ इत्यर्थः । ‘एतावदरे खल्वमृतत्वम्’ इत्युपसंहारवाक्यं व्याक्रियते | |||
तस्मादिति ॥ | |||
भोगाद्यभावेऽपुरुषार्थत्वप्रसक्तेर्भोगाद्यङ्गीकार्यम् । भोगादिसम्भवाच्च भिन्ना विषयादयः । ततश्च स्वरूपज्ञानमिति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">‘यद्वै तन्न पश्यति न तु तद्द्वितीयमस्ति’ इत्यस्यार्थो यदिति । ‘ततोऽन्यद्विभक्तं यत्पश्येत्’ इत्येतद्व्याक्रियते | |||
प्रधानेति ॥ | |||
अन्यदवतारव्यतिरिक्तमीश्वरेण भिन्नतया दृष्टत्वात् ‘प्रधानपुरुषादिकं भिन्नमेवेश्वरात्’ इत्युक्तम् । अभिन्नतया सर्वज्ञेनेश्वरेणादृष्टत्वाच्च भिन्नमित्युपपादकं ‘पश्यन् वै तन्न पश्यति’ इति । एतद्वाक्यं व्याक्रियते | |||
पश्यन्निति ॥ | |||
प्रधानादीनां स्वतो भिन्नत्वेन दर्शनमीश्वरस्य भ्रमः किं न स्यादित्याशङ्कापरिहाररूपं‘न हि द्रष्टुर्दृष्टेर्विपरिलोपो विद्यते’ इत्येतद्व्याक्रियते । | |||
न हीति ॥ | |||
विपरिलोपो विपरीतत्वम् । अविनाशित्वादिति । नित्यत्वेन निर्दोषत्वादित्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">‘परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति’ इति श्रुतिं व्याख्यातुं तदुपयुक्तमाह | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | |||
ब्रह्माणीति ॥ | |||
श्रुतिव्याख्यानम् | |||
अपीति ॥ | |||
यद्यपि परमं ब्रह्म वेद, तथापि ब्रह्मैव भवति न परं ब्रह्म भवतीत्यर्थः । कुत इत्थं कल्प्यते? परब्रह्मज्ञानेन परब्रह्मत्वं भवतित्येवार्थः किं न स्यादित्यत आह | |||
यदीति ॥ | |||
यदि जीवस्य मुक्तौ परमेश्वरैक्यं स्यात्तर्हि संसारेऽपि तथा स्यात् । प्राग्भिन्नस्य पश्चादभेदानुपपत्तेर्नैतद्युज्यते । तथात्वे दुःखानुपपत्तेरिति भावः । कुतो न स्याद्दुःखितेत्यत आह | |||
दुःखीति ॥ | |||
परमेश्वरभूतस्याप्यज्ञानवशाद्दुःखित्वमित्यत आह | |||
कुत इति ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वज्ञस्यापि भ्रान्त्याऽज्ञानमित्यत आह | |||
क्वेति ॥ | |||
भ्रमस्याधिष्ठानाज्ञानमूलत्वादज्ञानस्य च भ्रान्तिमूलत्वाङ्गीकारेऽन्योन्याश्रयतेति भावः । ‘अहं ब्रह्मास्मि’ ‘तत्त्वमसि’ इति श्रुतिद्वयं व्याचष्टे | |||
ओयत्वादिति ॥ | |||
असनान्मितेरिति । | |||
स्वस्मिन् परिमितेर्निरासनादित्यर्थः । विरोधिनां निरसनात्प्रमितिरूपत्वाच्चेति वा । त्विट् (त्विङ्) प्रकाशन इति धातोस्तेजस्त्वात्त्वमितीरितः । न केवलमेतच्छब्दवाच्यत्वं हरेः, अपि तु सर्वशब्दवाच्यत्वं चेत्याह | |||
सर्वैरिति ॥ | |||
सर्वशब्दवाच्यत्वेऽपि रूपविशेषनियमोऽस्तीत्याह | |||
युष्मदिति ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">तत्त्वमसीति वाक्यं नाभेदपरम् । पूर्वोत्तरवाक्याननुसारित्वादिति भावेनाऽदित एव प्रकारान्तरेण व्याक्रियते । तत्र ‘सर्वान् वेदानधीत्य महामना अनूचानमानी स्तब्ध एयाय’ इत्येतद्व्याक्रियते । | |||
सर्वानिति ॥ | |||
‘तं ह पितोवाच श्वेतकेतो यन्नु खलु सोम्यैवं महामना अनूचानमानी स्तब्धोऽस्युत तमादेशमप्राक्ष्यो येनाश्रुतं श्रुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञातं भवति’ इत्येतद्व्याक्रियते | |||
अकृताचारमिति ॥ | |||
आदिश्यत इत्यादेशो नारयणः । ज्ञाते श्रुते मते च । | |||
अविज्ञातज्ञानादीनामिति ॥ | |||
अविज्ञाताश्रुतामतज्ञानश्रवणमननानामित्यर्थः । अज्ञातान्यज्ञानादीनां यत्फलं तत्तदभावेऽपि भगवज्ज्ञानादिमात्रेणापि भवतीत्यर्थः । अज्ञातान्यज्ञानादीनां ज्ञातानामपि यत्फलं तदपि भगवज्ज्ञानादौ जात एव जातं भवतीति च । परमात्मज्ञानादौ सत्यन्यदज्ञाताद्यपि ज्ञातादिवद्भवतीति वा । एवंविधत्वादीश्वरस्य तज्ज्ञाने स्वात्मनोऽत्यन्ताधमत्वज्ञानसम्भवेन केशवोऽस्मीत्याद्यभिमानायोगान्नासौ त्वया पृष्ट इति भावः । तत्राऽद्ययोजनाद्वये प्राधान्यं हेतुः । तृतीययोजनायां सादृश्यं हेतुः । ज्ञातमपि जगज्ज्ञानादि परमात्मज्ञानादौ सत्येव सफलमिति कथमित्यत आह | |||
तदधीनमिति ॥ | |||
भगवज्ज्ञानादि तावदेवं भवति । वशीकृतविश्वो जगत्सृष्ट्यादिकर्तेश्वर इति । एवं च भगवज्ज्ञानादौ सति जगत्तदधीनमिति ज्ञानादिकं दृढं भवति । ततश्च मोक्षादिफलं भवतीत्यर्थः।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">एवमज्ञातस्यापि जगतो ज्ञानादिना फलं किं न स्यादित्यतः का फलप्रत्याशा प्रत्युतानर्थ एव भवतीत्याह | |||
स्वातन्त्र्येणेति ॥ | |||
उक्तरीत्या भगवज्ज्ञानाद्यभावे जगतः स्वातन्त्र्येणैव ज्ञानादि प्राप्यते । तच्च मिथ्याज्ञानत्वादनर्थकृदित्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">सादृश्याद्भगवज्ज्ञानादौ सत्यन्यज्ज्ञातादिवद्भवतीत्यत्रोक्तं ‘यथा सोम्येकेन मृत्पिण्डेन सर्वं मृण्मयं विज्ञातं स्यात्’ इति दृष्टान्तं व्याचष्टे | |||
यथा चेति ॥ | |||
ज्ञातं ज्ञातादि । प्राधान्याद्भगवज्ज्ञानादिमात्रेणाज्ञातादेरप्यन्यस्य ज्ञानादिफलं भवति, भगवज्ज्ञानादौ सत्येव ज्ञातस्याप्यन्यस्य ज्ञानादेः फलं भवतीत्युभयत्रोक्तं ‘वाचाऽऽरम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्’ इति दृष्टान्तं व्याचष्टे | |||
यथेति ॥ | |||
यस्मात्साङ्केतिकनामधेयस्य वाचाऽऽरम्भणं क्रियते, अतस्तद्विकारोऽत एवाप्रधानम् । मृत्तिकेत्यादि संस्कृतं नाम नित्यम् । अत एव प्रधानम् । प्राधान्यान्मृत्तिकेत्यादिसंस्कृतज्ञानमात्रेण साङ्केतिकाज्ञानादावपि तत्फलं विद्वानिति व्यवहारविषयत्वादिकं भवति । संस्कृतनामज्ञान एव च साङ्केतिकनामज्ञानं सफलं भवति । तन्मात्रेण विद्वानिति व्यवहारविषयत्वाद्यभावादित्यर्थः ॥ | |||
तन्मूलमिति ॥ | |||
तत्प्रधानकत्वादित्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">‘एवं सोम्य स आदेशो भवति’ इति दार्ष्टान्तिकवाक्यं व्याचष्टे | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | |||
एवमिति ॥ | |||
प्रधानोऽतस्तज्ज्ञानादिनोक्तप्रकारद्वयेनान्यज्ञानादिसाफल्यं भवतीति शेषः । एवं सदृशश्चेति द्रष्टव्यम् । प्राधान्यमेवेश्वरस्य कुत इत्यतः सदेव सोम्येत्यादिना स्वातन्त्र्येण जगत्कारणत्वमुक्तम् । तदेवाह | |||
स्वतन्त्रः कारणभूत इति ॥ | |||
ईश्वरोऽहमिति भावाकरणे हेतुतयेश्वरमाहात्म्यमुक्तम् । माहात्म्यान्तरं चोच्यते‘सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठाः’ इति । तदर्थमाह | |||
तन्मूलमिति ॥ | |||
माहात्म्यान्तरमुक्त्वा अभेदबुद्धिं मा कुर्वित्युच्यते ‘स एषोऽणिमैतदात्म्यमिदं सर्वं तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो’ इति । तद्व्याचष्टे | |||
स इति ॥ | |||
व्यापकः पूर्ण इत्यात्मशब्दस्यार्थद्वयम् । पूर्णो गुणैः । ‘नैव सोऽसि’ इति, ‘अतत्त्वमसि’ इति विभज्य व्याख्यानान्तरम् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">जीवेश्वरभेदे ‘स यथा शकुनिः’ इत्यादिनोक्तदृष्टान्तवाक्यानि व्याचष्टे | |||
यथेति ॥ | |||
यदपि ‘जीवेनाऽत्मनाऽनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि’ इति, ‘स एष जीवेनात्मनाऽनुप्रभूतः’ इति जीवेशाभेदाभिधायकवत्प्रतीयमानं वाक्यद्वयं तत् ‘इत्यादिश्रुतिविरोधः’ इत्यादिपदगृहीतं व्याख्यायते | |||
स इति ॥ | |||
‘जीवापेतं वाव किलेदं म्रियते । न जीवो म्रियते’ इत्यस्यार्थः | |||
तदधीनमिति ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <p class="gr-vyakhya-para">‘प्रपञ्चो यदि विद्येत निवर्तेत न संशयः’ इत्यादिश्रुतिः भेदमिथ्यात्वाभिधायकवत्प्रतीयमाना प्रागादिपदगृहीता व्याख्यायते | ||
जीवेति ॥ | |||
विद उत्पत्ताविति धातुमाश्रित्य ‘यदि विद्येत’ इत्येतदुत्पाद्यश्चेदिति व्याख्यातम् । भ्रान्तिकल्पितत्वाद्भेदस्य कथमनादिनित्यतेत्याशङ्कानिवर्तकस्य ‘मायामात्रमिदं द्वैतम्’ इत्यस्यार्थो विष्णोरिति । भेदस्य सत्यत्वे कथमद्वैतं स्थानान्तरे कथ्यत इत्यत उक्तम् ‘औतं परमार्थतः’ इति । तस्यार्थोऽद्वैत इति । अनेन परमार्थत इति तसिल् प्रथमार्थ इत्युक्तं भवति । औतवाक्यं परमार्थो भगवानद्वैत इत्याहेत्यर्थः । किं तत्परमत्वमित्यत आह | |||
परमत्वमिति ॥ | |||
एवं परमत्ववतोऽद्वैतत्वं नाम किमित्यत आह | |||
इत्यादय इति ॥ | |||
सोऽयं परमद्वैते अभावः । तदिदं परमत्ववतोऽद्वैतत्वं तदेवाद्वैतश्रुत्यर्थ इत्यर्थः । सर्वाद्वैतमेवार्थः किं न स्यादित्यत आह | |||
सन्तीति ॥ | |||
बाधकाभावाच्च न भेदस्य कल्पितत्वमित्यर्थप्रतिपादकं विकल्प इति वाक्यम् । तस्यार्थो विकल्प इति । ‘स आत्मा तत्त्वमसि’ इत्यादिवाक्यस्य भेदपरत्वसिद्ध्यर्थं ‘यथा सोम्य’ इत्यादिवाक्यस्य स्वोक्तमर्थमनङ्गीकृत्यार्थान्तरताकल्पनायाम् उदाहृतश्रुतिविरोधो बाधकः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">बाधकान्तरं चाह | |||
एकेति ॥ | |||
यथैकमृत्पिण्डविज्ञानेन सर्वं मृण्मयं विज्ञातं स्यात्, यतो नामरूपात्मकं मृण्मयं वागालम्बनमात्रं न तु पारमार्थिकं, मृत्तिकैव सत्या तथा परमात्मज्ञाने सति जगज्ज्ञानं भवति । ततोऽतिरेकेणाभावादित्यन्यथाव्याख्यानं न युज्यते । ‘मृदा विज्ञातया सर्वं मृण्मयं विज्ञातं स्यात् । वाचाऽऽरम्भणं विकारो मृत्तिकैव सत्या’ इत्येतावता पूर्णत्वेनैकादिशब्दानां वैय्यर्थ्यात् । सर्वमृण्मयानामेकमृत्पिण्डातिरेकेणाभावाभावात् । नामधेयस्यापि विकारत्वादिति भावः ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <p class="gr-vyakhya-para">किञ्च वाचाऽऽरम्भणवाक्ये यदि ईशेशितव्यादिप्रपञ्चस्य परमात्मन्यारोपिततया ततोऽतिरेकेणाभावो विवक्षितस्तर्हि प्रतिज्ञातं परमात्मज्ञानेन जगज्ज्ञानं न स्यात् । सत्यज्ञानेन मिथ्याज्ञानस्यानुपपत्तेः । विरोधात्तयोर्ज्ञानयोरित्याह | ||
न चेति ॥ | |||
ननु परमात्मज्ञानेन जगन्मिथ्येति ज्ञायत एव । अतः कथमुच्यते ब्रह्मण्यारोपितत्वे जगतः तज्ज्ञानेन जगज्ज्ञानानुपपत्तिरित्यत आह | |||
न हीति ॥ | |||
एवं चेत्परमात्मज्ञानेन प्रपञ्चाभावज्ञानं भवतीति वक्तव्यम् । न तु प्रपञ्चज्ञानं ब्रह्मज्ञानेन भवतीति । तथा लोके व्यवहाराभावादिति भावः । इतोऽपि नात्र प्रपञ्चस्य परमात्मातिरेकेणाभावो विवक्षित इत्याह | |||
नवकृत्व इति ॥ | |||
किमतो यद्येवं वाचाऽऽरम्भणश्रुतिर्भेदपक्षे युक्तेत्यत आह | |||
तस्मादिति ॥ | |||
तस्मात्पूर्ववाक्यानां भेदपरत्वादित्यर्थः ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अतत्त्वमसीति भेदपरतया योजनायाम् ‘ऐतदात्म्यमिदं सर्वम्’ इति पूर्ववाक्यविरोधः स्यादित्यतस्तस्य श्रुत्योक्तमर्थं स्मारयति | |||
ऐतदात्म्यमिति ॥ | |||
अस्त्वेवमात्मसम्बन्धीति योजना । सम्बन्धश्च तादात्म्यमित्यतः स्वस्वामिभावसम्बन्ध एवेति भावेनाह | |||
तदिति ॥ | |||
तत्त्वमसीति पदविभागमभ्युपेत्यापि पूर्वोत्तरवाक्यानां भेदपरत्वाद् भेदपरतया श्रुतिसिद्धमर्थान्तरं चाह | |||
त्वमपीति ॥ | |||
न सोऽसीति व्यावृत्तिकथनमात्रम् । इतोऽप्यैतदात्म्यपरामर्शोऽयमित्याह | |||
तदिति ॥ | |||
ऐतदात्म्यपरामर्शे तदितिपदस्यैकलिङ्गत्वं गुणः स्यात् । ततश्चैतदात्म्यपरामर्शोऽयमित्यर्थः । प्राचीनपक्षेऽपि तस्मादन्यदतदिति न लिङ्गवैषम्यम् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">भवेदयमैतदात्म्यपरामर्शो भवतामनुगुणो यद्यैतदात्म्यपदेन तत्सम्बन्ध्युच्यते । न च तन्निश्चितम् । सर्वोऽपि ईशेशितव्यादिप्रपञ्चः परमात्मात्मक इत्यप्यर्थसम्भवादिति चेत् । तत्किमत्र ईशेशितव्यादिप्रपञ्चस्य साक्षात्परमात्माभेदोऽभिधीयत इति ते मतम् उतेशेशितव्यादिप्रपञ्च एव परमात्मातिरिक्तो नास्तीति स्वरूपतो निषिध्यते? नाद्यः । मिथ्यासत्ययोरभेदायोगात् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">द्वितीयं दूषयति | |||
अविद्यमानमिति ॥ | |||
यद्येषा श्रुतिरीशेशितव्यादिप्रपञ्चं परमात्मातिरेकेण प्रतिषेधति तदोन्मत्तवाक्यवदप्रमाणं स्यात् । अविद्यमानस्यैवेशेशितव्यादिप्रपञ्चस्य स्वयमेव तदैक्षतेत्यादौ परमात्मातिरेकेण विहितत्वात् । न च वाच्यमत्र निषेद्धुं तदैक्षतेत्यादावीशेशितव्यादिप्रपञ्चोऽनूद्यत एव, अतो न दोष इति । ईशेशितव्यादिप्रपञ्चस्य श्रुतिं विनाऽत्मनो भिन्नत्वेनाप्राप्ततयाऽनुवादायोगादिति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">इतोऽपि निषेधाय तदैक्षतेत्यादौ प्रपञ्चोऽनूद्यत इति न युज्यते । ‘यदिदं वदन्ति तन्न युज्यते’ इति वाक्येन निषेधात् विशेषयुक्त्या च हीनत्वात् । तद्विनाऽनुवादस्य क्वाप्यदृष्टत्वादित्याह | |||
अनुवादोऽपीति ॥ | |||
एतादृशवाक्याद्यभावेऽपि निषेधायात्रानुवादः प्रपञ्चस्येत्यङ्गीकारे को दोष इति चेद् अदृष्टकल्पनेत्येकं दूषणम् । अपरं चाह | |||
अतिप्रसङ्गश्चेति ॥ | |||
कथमित्यत आह | |||
अभेदेति ॥ | |||
अन्यथेति सम्बध्यते । यद्येतादृशवाक्याद्यभावेऽप्यैतदात्म्यमित्यादौ निषेद्धुं तदैक्षतेत्यादिना परमात्मातिरिक्ततया प्रपञ्चोऽनूद्यत इति कल्प्यते तर्हि तदैक्षतेत्यादौ प्रपञ्चस्य परमात्मातिरेकेणाभावं निषिध्यातिरिक्तत्वेन भावं विधातुमैतदात्म्यमित्यादिना प्रपञ्चस्य परमात्मातिरेकेणाभावोऽनूद्यत इत्यपि स्यात् । अविशेषादित्यर्थः ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">इतश्च निषेधायायं प्रपञ्चस्य परमात्मातिरिक्ततया सद्भावानुवादो न भवतीत्येतदेव युक्तमित्याह | |||
सर्वेति ॥ | |||
अनुवादो भवन् शाखादावेव भवेत् । तदन्ते तु निषेधः । न चात्र तदस्ति । भेदस्यैव शाखान्तेषूक्तत्वात् । अतोऽपि न भेदस्य निषेधाय श्रुतावनुवाद इत्यर्थः । शाखान्तेषु कास्ता भेदोक्तय इत्यत आह | |||
नेति ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तमभेदानुवादेन भेदोपदेशः स्यादिति न तद्युज्यते । अभेदस्य श्रुतिं विनाऽप्राप्तत्वात् । किं नामेशेशितव्यादिप्रपञ्चस्य परमात्मभिन्नतयाऽनुवादेन तन्निषेध एव युक्तः । ईशेशितव्यादिप्रपञ्चस्य परमात्मभिन्नतायाः प्रत्यक्षादिप्राप्तत्वादित्यत आह | |||
न चेति ॥ | |||
अत्रेश्वरपदेन परमात्मोच्यते । परमात्मन एव प्रत्यक्षाद्यसिद्धत्वेन तत्प्रतियोगिकेशेशितव्यादिप्रपञ्चस्य भेदः सुतरां प्रत्यक्षाद्यसिद्धः । यदुच्यते श्रुतिसिद्धं परमात्मानं प्रतियोगीकृत्य प्रपञ्जस्य भेदः प्रत्यक्षादिना गृह्यत इति तन्न । तथासति प्रपञ्चभिन्नतया श्रुतावपि परमात्मनिरूपणप्रसङ्गात् । अन्यथा प्रत्यक्षादिनाऽपि तद्भेदस्य विषयीकर्तुमश्क्यत्वात् । तथा चोन्मत्तवाक्यमेवेति भावः । ईश्वरस्यैव प्रत्यक्षादिनाऽसिद्धेः, ईशेशितव्यस्य च तदाकारेणासिद्धेः, परमात्मनः सकाशादीश्वरादिरूपप्रपञ्चस्य भेदः सुतरां तेनासिद्ध इति वा ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">इतोऽपि न परमात्मातिरिक्तप्रपञ्चनिषेधो युज्यत इत्याह | |||
तत्पक्ष इति ॥ | |||
यदि परमात्मातिरिक्तः सर्वोऽपि प्रपञ्चो मिथ्या स्यात् तदा सर्वश्रुतीनां वैयर्थ्यं स्यात् । तथाहि । ‘एकमेवाद्वितीयम्’, ‘यः सर्वज्ञः’ इत्यादिश्रुतिरैक्यादिधर्मप्रतिपादिका उत आत्मस्वरूपप्रतिपादिका । आद्येऽप्यैक्यसार्वज्ञादिधर्माः किं स्वरूपातिरिक्ताः स्वरूपं वा । नाद्यः । तथात्वे मिथ्यात्वापातात् । द्वितीयस्तु तृतीयेऽन्तर्भवति । नाप्यसौ युक्तः । स्वरूपस्य स्वतः सिद्धत्वेन प्रतिपादनवैैय्यर्थ्यादिति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <p class="gr-vyakhya-para">शुद्धस्वरूपस्याप्रतिपाद्यत्वेऽपि भेदाभावसार्वज्ञाद्युपलक्षितस्वरूपस्य प्रतिपाद्यत्वान्न श्रुतिवैयर्थ्यमित्यत आह | ||
लक्षितेति ॥ | |||
लक्षितस्यापि शुद्धाद्विशेषाभावेन तद्वदस्याप्यप्रतिपाद्यत्वान्न तत्प्रतिपादकत्वं श्रुतेर्युक्तमित्यर्थः । कुतः शुद्धाद्विशेषाभावो लक्षितस्येत्यत आह | |||
निर्विशेषत्वेति ॥ | |||
लक्षितमिति यदोक्तं तदैव तस्य निर्विशेषत्वमप्युक्तमेव । अन्यथा विशिष्टत्वापत्त्या मिथ्यात्वापातात् । अतस्तस्य न शुद्धाद्विशेष इति भावः । ननु भवतु धर्माणां मिथ्यात्वम् । तथापि श्रुतेस्तत्प्रतिपादकत्वे को दोष इत्यत आह | |||
मिथ्येति ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">इतोऽपि नाऽत्मातिरिक्तस्य सर्वस्य मिथ्यात्वं युक्तमित्याह | |||
मिथ्यात्वमिति ॥ | |||
आत्मातिरिक्तस्य सर्वस्य मिथ्यात्वे तन्मिथ्यात्वं सत्यं मिथ्या वा । नाद्यः । आत्मातिरिक्तं सर्वं मिथ्येति पक्षक्षतेः । अतो मिथ्येत्येवाङ्गीकार्यमिति भावः । किमतो यद्येवमित्यत आह | |||
अत इति ॥ | |||
इतश्च नात्मविशेषाणां मिथ्यात्वमिति वाऽऽह | |||
मिथ्येति ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">न सार्वज्ञादिविशेषा असन्तो येन श्रुतेरप्रामाण्यं स्यात् । नापि शुद्धं लक्ष्यं वा ज्ञानस्वरूपं श्रुतिवेद्यमित्युच्यते । येनोक्तदोषः स्यात् । किं नामैकस्मिन्नेवात्मनि उपाधिभेदभिन्ने तन्निमित्तसार्वज्ञादिविशेषाश्च भवन्ति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">तदुपाधिभेदभिन्नमौपाधिकविशेषविशिष्टं स्वरूपं श्रुतिप्रतिपाद्यमिति चेत्, किमसावुपाधिः मिथ्या सत्यो वा ॥ आद्ये दोषमाह | |||
उपाधीति ॥ | |||
उपाधिकृत एवात्मनि भेदो विशेषाश्चेत्यङ्गीकृत्योपाधेर्मिथ्यात्वाङ्गीकारे तद्भिन्नस्वरूपस्य तन्निमित्तविशेषाणां च मिथ्यात्वं स्यात् । तथाच तदभिधायकश्रुतेरप्रामाण्यं स्यात् । नेह नानेत्यादौ निषेधाय मिथ्याभूतमपि तदुच्यते श्रुताविति चेत्तर्हि स्वयमेव मिथ्याभूतमुपाधिभेदभिन्नस्वरूपं तन्निमित्तविशेषांश्च विधाय पुनस्तन्निषेधे श्रुतेरुन्मत्तवाक्यत्वमेव स्यात् । निषेधाय तदनूद्यत इति चेन्न । उपाधिभेदभिन्नस्वरूपस्य तन्निमित्तविशेषाणां च प्रत्यक्षाद्यप्राप्तत्वेनानुवादानुपपत्तेरिति भावः । द्वितीयं दूषयति | |||
सत्येति ॥ | |||
यद्यप्यत्रापसिद्धान्तो वक्तुं शक्यः । तथापि तस्यातिस्फुटत्वेन दोषान्तरमेवोक्तम् । ब्रह्मातिरिक्तस्य सत्यत्वमङ्गीकृत्यापि ब्रह्मण्युपाधिभेदमङ्गीकुर्वतां दूषणाय च । आदिपदेनोपाधेरप्येकदेशसम्बन्ध इत्यादिवक्ष्यमाणसङ्ग्रहः । सत्योपाधिपक्षेऽपि दोषाः समा इत्यनेन मिथ्योपाधिपक्षेऽप्येते भवन्तीति सूचयति ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वेकत्वेऽप्याकाशस्य यथा महानसाकाशगतधूमानुभवस्तस्यैव, न सर्वाकाशस्योपाधिभेदात् । तथाऽत्रापि किं न स्यादित्यत आह | |||
अचेतनानामिति ॥ | |||
किं महानसाकाशसम्बन्धवत्त्वेऽपि धूमस्य सर्वाकाशसम्बन्धाभाववद्दुःखाश्रयत्वाभावोऽस्त्वित्युच्यते उत तदनुभवाभाववदनुभवाभावः । नाद्यः । अस्माकमनिष्टाभावात् । न द्वितीयः । आकाशस्याचेतनत्वेनानुभवप्राप्तेरेवाभावेन दृष्टान्तवैषम्यादिति भावः । अयं चाभ्युपगमवादः । आकाशस्यान्तर्भेदवत्त्वात् । उपसंहरति | |||
अत इति ॥ | |||
१८ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V19" data-block-id="BGT_C02_V19" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् ।</span><span class="shloka-line">उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते॥१९ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V19" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V19"> | |||
< | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V19_B01" data-verse="BGT_C02_V19" data-block-id="BGT_C02_V19_B01">य एनं जीवं वेत्ति हन्तारं स्वातन्त्र्येण । अन्यथा 'मया हतांस्त्वं जहि'' इत्यादिविरोधः । चेतनं प्रति य एनमिति परमात्मनोपि समम् ॥ १९ ॥</div> | ||
< | |||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class=" | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V19" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V19" data-id="BGT_C02_V19_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं सर्वप्रकारेणाविनाशित्वादीश्वरः स्वतन्त्र इति । तदयुक्तम् । ‘अयमस्य देहवियोगकर्ता’ ‘अनेनायं देहाद्वियोजितः’ इति जीवस्यापि स्वातन्त्र्यप्रतीतेरित्याशङ्कापरिहारायोच्यते | ||
<p class="gr-vyakhya-para"> | |||
<span class="mulaprateeka">य एनमिति ॥</span> | |||
तत्र जीवस्य देहवियोगादौ कथमपि कर्तृत्वं नास्तीत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह | |||
य एनमिति ॥ | |||
य एनं जीवं स्वातन्त्र्येण देहवियोगकर्तारं पश्यति, यश्चैनं जीवं जीवान्तरेण स्वातन्त्र्येण देहाद्वियोजितं पश्यति तावुभौ न विजानीत इत्येवं व्याख्यायेम् । न तु पारतन्त्र्येणापि जीवस्य हन्तृत्वादिकं पश्यन् न जानातीत्यर्थः । कुतोऽन्योऽर्थो न स्यादित्यत आह | |||
अन्यथेति ॥ | |||
जीवस्य पारतन्त्र्येणापि हन्तृत्वाभावे ‘मया हतांस्त्वं जहि’ इतीश्वराधीनतया जीवस्य हन्तृत्वोक्तिविरोधः स्यादित्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं जीवो नित्य इति न तद्युक्तम् । ‘अयं जीवस्य हन्ता’,‘अनेनायं जीवो हतः’ इति व्यवहारेण चेतनस्यानित्यत्वावगमादित्याशङ्कापरिहारायाप्ययमेव श्लोकः । तत्र प्रथमपक्षे य एनमिति पदं जीवविषयतया व्याख्यातम् । नेश्वरविषयतया । तत्र देहवियोगरूपहननस्य विवक्षितत्वात् । तत्र जीवस्यैव स्वातन्त्र्याभावादीश्वरस्य तद्भावात् । अस्मिन् पक्षे तु ‘य एनं चेतनं हन्तारं पश्यति स न जानाति’ इति चेतनं प्रति हननस्य विवक्षितत्वात् । चेतनहननस्य जीववदीश्वरेणाप्यकरणाद् एनमिति पदमुभयोरपि वाचकमित्याह | |||
चेतनमिति ॥ | |||
१९ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V20" data-block-id="BGT_C02_V20" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न जायते म्रियते वा कदाचि-</span><span class="shloka-line">न्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः ।</span><span class="shloka-line">अजो नित्यः शाश्वतोयं पुराणो</span><span class="shloka-line">न हन्यते हन्यमाने शरीरे॥ २० ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V20" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V20"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V20_B01" data-verse="BGT_C02_V20" data-block-id="BGT_C02_V20_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahavishnu-id">जीवेश्वरयोर्नित्यत्वे मन्त्रवर्णोप्यस्तीत्याह । न जायते म्रियत इति । अयं ना परमपुरुषो भूत्वा विद्यमान एव देहसम्बन्धरूपेणापि भविता न । मरणं तु देहवियोग इति प्रसिद्धमेव । न हि घटादीनां मरणव्यवहारः । स्वरूपानाशः कैमुत्येनैव सिद्धः । अयं जीवोप्यजो नित्यश्च । अन्यथा पुनरुक्तेः । शाश्वतश्च । न कदाचिदस्वातन्त्र्यादिकं जीवस्वरूपं जहाति ।<br/>'अल्पशक्तिरसार्वज्ञं पारतन्त्र्यमपूर्णता ।<br/>उपजीवकत्वं जीवत्वमीशत्वं तद्विपर्ययः ।<br/>स्वाभाविकं तयोरेतन्नान्यथा स्यात्कथञ्चन ।<br/>वदन्ति शाश्वतावेतावत एव महाजनाः'' ॥</span></span> इति महाविष्णुपुराणे ।<br/>पुराण्यणति गच्छतीति पुराणः ॥२० ॥</div> | |||
</div> | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V20" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V20" data-id="BGT_C02_V20_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ननु जीवनित्यत्वादेः पूर्वमेवोक्तत्वात्किमुत्तरश्लोकेनेत्यत आह | ||
जीवेति ॥ | |||
नेदं भगवद्वाक्यं, येन पुनरुक्तिः स्यात् । किन्तु यदुक्तं स्वयं जीवेश्वरयोरुत्पत्तिविनाशराहित्यम्, ईश्वरस्य शरीरतोऽप्युत्पत्त्याद्यभावेन स्वातन्त्र्यं, जीवस्य स्वरूपतो जन्मादिशून्यस्यापि देहोत्पत्त्यादिनाऽस्वातन्त्र्यं तत्र प्रमाणत्वेन मन्त्रवर्णोऽयमुदाह्रियत इति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अत्रेश्वरप्रतिपादनाप्रतीतेः कथमेतदित्यतो नायं भूत्वेत्यत्र देहतोऽप्युत्पत्तिराहित्यश्रवणात्तस्य चेश्वरलिङ्गत्वात् पूर्वार्धस्तत्प्रतिपादक इति भावेनाह | |||
अयमिति ॥ | |||
एतेन वाशब्दादेव पूर्वत्र नञोऽनुकर्षसम्भवात् किं नञन्तरेणेति परास्तम् । अपि चात्र ‘न म्रियते’ इति देहवियोगाभावश्च श्रूयते । मरणशब्दस्य देहवियोग एव प्रसिद्धत्वाद्देहवियोगाभावस्य चेश्वरलिङ्गत्वात् तत्प्रतिपादकः पूर्वार्ध इति भावेनाह | |||
मरणमिति ॥ | |||
देहवियोग इव स्वरूपनाशेऽपि मरणशब्दस्य प्रसिद्धत्वात् सोऽर्थः किं न स्यादित्यतः स्वरूपनाशे मरणशब्दस्य प्रसिद्धिरेव नास्तीत्याह | |||
न हीति ॥ | |||
यदि मरणशब्दस्य न स्वरूपनाशोऽर्थः तर्हि ईश्वरस्वरूपानाशे नायं मन्त्रः प्रमाणं स्यात् । तदभिधायकशब्दान्तराभावात् । तथा च मरणशब्दस्य स्वरूपनाशेऽर्थे ग्राह्ये नैतद्बलात् पूर्वार्धस्येश्वरपरत्वसिद्धिरित्यत आह | |||
स्वरूपेति ॥ | |||
नात्रेश्वरस्य स्वरूपानाशो वक्तव्यः । येनैतत्पदस्य तत्परत्वं कल्प्यते । यस्य देहनाशोऽपि नास्ति तस्य स्वरूपानाशः किमु वाच्य इति कैमुत्येनैव सिद्धेरित्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र जीवस्योत्पत्त्याद्यभावादिकथनं न श्रूयत इत्युत्तरार्धस्तद्विषय इति भावेनाह | |||
अयमिति ॥ | |||
अत्रापीश्वर एव प्रतिपाद्यः किं न स्यादित्यत आह | |||
अन्यथेति ॥ | |||
‘न जायते’ ‘अजः’ इति पौनरुक्त्यम् । ननु पुनरुक्तिभयेन पूर्वोत्तरार्धयोर्विषयभेदकल्पने शाश्वतोऽप्यन्य एव प्रसज्यते । नित्यपदेन पुनरुक्तेरित्यत आह | |||
नेति ॥ | |||
न शाश्वतपदेन नित्यत्वमुच्यते । येन पुनरुक्तिः स्यात् । अपि तु जीवोऽप्यजो नित्यश्चेत्तर्हि ईश्वरवत्स्वातन्त्र्यादिमानपि स्यात् । तथा च न तत्पूजा कार्येति शङ्कानिरासाय तस्यास्वातन्त्र्याद्यहानमेवोच्यत इति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">जीवस्यास्वातन्त्र्यादिकं स्वरूपं, तच्च न जहाति, तेन च शाश्वत इत्युच्यत इत्येतत्कुत इत्यत आह | |||
अल्पेति ॥ | |||
तथापि पुराण इति पुनरुक्तिरित्यत आह | |||
पुराणीति ॥ | |||
नानेन पुराणपदेनानादित्वमुच्यते । येन पौनरुक्त्यं स्यात् । किन्तु जीवस्येश्वरवदजत्वादिसद्भावेऽपि कुतो न स्वातन्त्र्यादीत्यतो देहोत्पत्त्यादिभावेन तद्वदजत्वाद्यभाव एवोच्यत इति भावः ॥ २०॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V21" data-block-id="BGT_C02_V21" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् ।</span><span class="shloka-line">कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम्॥२१ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V21" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V21"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V21_B01" data-verse="BGT_C02_V21" data-block-id="BGT_C02_V21_B01">अविनाशिनं शरीरापायादिवर्जितम् । नित्यं स्वरूपतः । एनं परमेश्वरम् । | |||
'कर्तृत्वं तु स्वतन्त्रत्वं तदेकस्य हरेर्भवेत् । | |||
तच्चाव्ययं तस्य जानन् कथं कर्ता स्वयं भवेत्'' ॥ इति परमश्रुतिः । | |||
अन्यथाविनाशिनं नित्यमिति पुनरुक्तिः ॥२१ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V21" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V21" data-id="BGT_C02_V21_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं ‘जीवे स्वातन्त्र्यं मन्यमानो न जानाति’ इति; तत्र ‘नायं हन्ति’ इति हेतुरुक्तः । अथ ज्ञानिनां तादृशाभिमानाभावश्च । तत्र हेतुरुच्यते | |||
<span class="mulaprateeka">वेदेति ॥</span> | |||
तत्राविनाशिनित्यपदयोः पौनरुक्त्यपरिहारायार्थभेदमाह | |||
अविनाशिनमिति ॥ | |||
जीवस्य समीपोक्तत्वादेनमित्यस्य जीवविषयत्वप्रतीतिनिरासायाह | |||
एनमिति ॥ | |||
समस्तश्लोकं श्रुत्यैव व्याचष्टे | |||
कर्तृत्वमिति ॥ | |||
जानन् अविनाशित्वादिहेतुनेति शेषः । कर्ता कर्तृत्वाभिमानी । जीवस्य समीपोक्तत्वात्तद्विषयोऽयं श्लोकः किं न स्यादित्यत आह | |||
अन्यथेति ॥ | |||
ईश्वरस्य शरीरापायरहितत्वात् तत्परत्वे शक्यते पुनरुक्तिपरिहारः । न तु जीवपरत्वे । तस्य देहनाशसद्भावात् । अतः पुनरुक्तिविरोधात् समीपोक्तमपि जीवं विहायेश्वरग्रहणं युक्तमिति भावः ॥ २१ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V22" data-block-id="BGT_C02_V22" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">वासांसि जीर्णानि यथा विहाय</span><span class="shloka-line">नवानि गृह्णाति नरोपराणि</span><span class="shloka-line">तथा शरीराणि विहाय जीर्णा-</span><span class="shloka-line">न्यन्यानि संयाति नवानि देही॥ २२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V22" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V22"> | |||
< | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V22_B01" data-verse="BGT_C02_V22" data-block-id="BGT_C02_V22_B01">जीवस्यापि शरीरसंयोगवियोगावेव जनिमृती यतस्ततो न दुःखकारणमित्याह । वासांसीति ॥ २२ ॥</div> | ||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V22" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V22" data-id="BGT_C02_V22_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">नन्वस्त्वीश्वरविषये शोकाभावो, जीवविषये तु भविष्यति । जीवो नित्यस्तस्य देहयोगवियोगौ कौमारादिवदित्युक्तेऽपि सर्वलोकप्रसिद्धजनिमृतिसद्भावाद् युद्धे च तत्प्राप्तेरित्याशङ्कापरिहारत्वेन श्लोकमवतारयति | |||
जीवस्येति ॥ | |||
शरीरयोगवियोगयोः कौमारादिवच्छोककारणत्वाभावोऽङ्गीकृतश्चेत्तर्हि जनिमृती अपि न शोककारणम्, यतः शरीरयोगवियोगावेव जनिमृती इत्यर्थः ॥ २२ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V23" data-block-id="BGT_C02_V23" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">'नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।</span><span class="shloka-line">नचैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः॥२३ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V23" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V23"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V23_B01" data-verse="BGT_C02_V23" data-block-id="BGT_C02_V23_B01">कारणतोपि नेश्वरस्यान्यथात्वमित्याह - नैनं छिन्दन्तीति ॥२३॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V23" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V23" data-id="BGT_C02_V23_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">अस्त्वीश्वरस्य स्वतो नाशाभावः । तथापि युद्धगतशस्त्रादिकारणविशेषेण च्छेदादिप्राप्तेः शोक इत्याशङ्कापरिहारत्वेन श्लोकमवतारयति | |||
कारणतोऽपीति ॥ | |||
अन्यथात्वं॥ | |||
छेदादि ॥ २३ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V24" data-block-id="BGT_C02_V24" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अच्छेद्योयमदाह्योयमक्लेद्योशोष्य एव च ।</span><span class="shloka-line">नित्यः सर्वगतस्थाणुरचलोयं सनातनः॥२४ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V24" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V24"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V24_B01" data-verse="BGT_C02_V24" data-block-id="BGT_C02_V24_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahavishnu-id">अच्छेद्यत्वादिकं जीवस्यापि तत्सममित्याह - अच्छेद्योयमिति । नित्यं सर्वगते स्थितः अणुश्चायमिति सर्वगतस्थाणुः । सर्वगतो विष्णुस्तदधीनत्वादिकं तत्स्थत्वम् । हेतुतोपि तत्स्थत्वान्न चलतीत्यचलः । नादेन शब्देन सह वर्तत इति सनादन एव सनातनः ।<br/>'नित्यं सर्वगते विष्णावणुर्जीवो व्यवस्थितः ।<br/>न चास्य तदधीनत्वं हेतुतोपि विचाल्यते ।<br/>निषेधविधिपात्रत्वात्सनातन इति स्मृऽतः'' ॥</span></span> इति महाविष्णुपुराणे ।<br/>अच्छेद्योयमित्यादिपुनरुक्तिश्चान्यथा । यस्मिन्नयं स्थितः सोव्यक्ताचिन्त्यादिरूपः । एवं ज्ञातः परमेश्वरः सर्वदुःखनाशं करोतीति नानुशोचितुमर्हसि । 'तेषामहं समुद्धर्ता'' इत्यादेः ।<br/>'न त्वेवाहं जातु नासं न त्वम्'' इत्युभयोरपि प्रस्तुतत्वात् । देहिनः शरीरिणः देहीति विशेषितत्वाच्च जीवस्य तत्र तत्र ।<br/>'अविनाशि तु ।'' 'येन सर्वमिदं ततम् ।'' 'अनाशिनोप्रमेयस्य ।'' 'न म्रियते ।'' 'भूत्वा भविता न ।'' 'अविनाशिनम् ।'' 'अव्ययम् ।'' 'अव्यक्तोयमचिन्त्योयमविकार्योयम्'' । इत्यादि परमात्मनश्च । न हि जीवेन ततं सर्वम् । न च मुख्यतोप्रमेयोसौ । न च न म्रियते । न चाविनाशिनं नित्यमिति नित्यत्वातिरिक्तमविनाशित्वं तस्य । न चाव्यक्तत्वमविकार्यत्वं च मुख्यम् । न च भूत्वा भविता वा नेति देहस्याप्यनुत्पत्तिः । परमात्मनस्तु देहवियोगादिकमपि नास्तीत्यविनाशि त्वित्यादिविशेषणम् । यस्मादेवं भूतस्तस्मात्स एव स्वतन्त्रः । तदधीनमन्यत्सर्वम् । अतः स एव सर्वपुरुषार्थदः । अतस्तत्पूजा सत्कर्मैव । अतस्तदर्थं युध्यस्व । अन्येषां त्वन्तवन्त एव देहाः । प्राकृतदेहिनश्च । अतोस्वतन्त्रत्वान्न हन्तुं तेषां सामर्थ्यम् । नित्यत्वान्न हन्यते च । तस्माद्धन्ता हत इति मन्यमानौ न विजानीतः । यस्मादयमेव परमेश्वरः शरीरवियोगरूपेणापि न म्रियते तत्संयोगरूपेणापि न जायते जीववत्कदापि । अतः स एव स्वतन्त्रत्वात्सर्वस्य हन्ता । जीवस्तु तेन शरीरे हन्यमाने स्वयं न हन्यत इत्येतावत् । अत एवमविनाशित्वादेः स्वातन्त्र्यात् सर्वकर्तारं परमात्मानं यो वेद स कथं घातयति हन्ति वा ? वाससो जरावत्स्वशरीरजरादावस्वातन्त्र्यदर्शनात्सर्वत्रास्वातन्त्र्यं ज्ञातव्यं जीवस्य । ईश्वरस्य तु देहस्यापि च्छेदादेरभावात्स्वातन्त्र्यम् । नैनं छिन्दन्तीति च्छेदनाद्यभावः साक्षादेव दर्शयितुं शक्यते स्वदेहस्येति वर्तमानापदेशः । छेदनादिकं त्वीश्वरो मोहाय मृषैव दर्शयति ॥ २४ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V24" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V24" data-id="BGT_C02_V24_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">जीवविषयत्वेऽप्येतदाशङ्कापरिहाराय श्लोकमवतारयति | |||
अच्छेद्यत्वेति ॥ | |||
ननु ‘नित्यः सर्वगतः’ इति नित्यत्वं पुनः किमर्थमुच्यते । अत्र सर्वगतवस्तुप्रतिपादनात् कथं चास्य जीवविषयत्वम् ? न चायमर्ध ईश्वरविषयः । जीवस्य समीपोक्तत्वादित्यत आह | |||
नित्यमिति ॥ | |||
नित्यं सर्वगतस्थाणुरित्यर्थः । कः सर्वगतः? किं च तत्स्थत्वमित्यत आह | |||
सर्वगत इति ॥ | |||
नात्र नित्यत्वं सर्वगतत्वं चोच्यते । येन पुनरुक्तिरीश्वरविषयत्वं चाशङ्क्येत । किन्तु जीवस्यापीश्वरवदच्छेद्यत्वादिसद्भावे सर्वसाम्यम् । तथाच किं तत्पूजया इत्यतो नित्यं तदधीनत्वाद्येवोच्यत इति भावः । सर्वगतस्थाणुत्वोक्त्या वैषम्यहेतुर्दर्शितः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वत्र सर्वगत इत्येव युक्तम् । न तु सर्वगतस्थ इति । सर्वगतस्यैवाचलत्वोपपत्तेः । अणौ तदनुपपत्तेरित्यत आह | |||
हेतुतोऽपीति ॥ | |||
नात्राचलपदेन क्रियाराहित्यमुच्यते । येन सर्वगत इत्येव पदविभागशङ्का । किन्त्वस्तु जीवस्येश्वराधीनत्वम् । तदपि कदाचिन्नश्यति । ततश्च सर्वसाम्यम् । तथाच न तत्पूजा कार्येत्यतः तदधीनत्वानाश एवोच्यत इति भावः । नित्यपदेनैवास्यार्थस्य सिद्धेः किमनेनेत्यत उक्तम् | |||
हेतुत इति ॥ | |||
नित्यमपि सर्वगतस्थत्वं वरादिकारणविशेषेण नश्यत्विति शङ्कानिराकरणान्नैतद्वैय्यर्थ्यमिति भावः । तथापि सनातन इति पुनरुक्तिरित्यत आह | |||
नादेनेति ॥ | |||
न सनातनपदेन नित्यत्वमुच्यते । येन पुनरुक्तिः स्यात् । अपि तु स्वातन्त्र्याभावे जीवस्य विधिनिषेधबद्धत्वं हेत्वन्तरमुच्यत इति भावः । अत एवानुक्तहेतूपन्यासात् प्रागस्वातन्त्र्योक्तावप्यपौनरुक्त्यम् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वच्छेद्य इति श्लोकः प्रकृतेश्वरविषय एव किं न स्यात् । किमनेन प्रतीतपदविभागत्यागादिनेत्यत आह | |||
नित्यमिति ॥ | नित्यमिति ॥ | ||
स्मृतिसमाख्यानाज्जीवविषय एवायं श्लोक इति भावः । इतोऽपि नायं श्लोक ईश्वरविषय इत्याह | |||
अच्छेद्य इति ॥ | |||
‘नैनं छिन्दन्ति’ इतीश्वरस्याच्छेद्यत्वादेरुक्तत्वात् ‘अच्छेद्योऽयम्’ इत्यच्छेद्यत्वादेः पुनरुक्तिप्रसङ्गोऽस्य श्लोकस्येश्वरविषयतायाम् । अतो नायं तत्पर इत्यर्थः ।</p> | |||
< | <p class="gr-vyakhya-para">जीवस्य समीपोक्तत्वात् ‘अव्यक्तोऽयम्’ इत्यस्यापि तद्विषयत्वप्रतीतिनिरासायाऽह | ||
यस्मिन्निति ॥ | |||
यस्मिन्नयं स्थित इत्युक्त्या सर्वगतपदेनेश्वरस्यापि समीपोक्तत्वं सूचयति । यद्यत्रेश्वरः प्रतिपाद्यस्तर्हि तस्मादित्युत्तरवाक्यमनुपपन्नं स्यात् । न हीश्वरस्याव्यक्तत्वादिज्ञाने युद्धगतशोकाभावो भवति । नाप्यस्मिन् पक्षे तस्मादिति परामर्शविषयोऽस्ति । यदि तस्य जीवविषयता तदा दूरोक्तत्वं दोष इत्यत आह | |||
एवमिति ॥ | |||
नात्र युद्धगतशोको निवार्यते । नापि तस्मादिति परामर्शविषयाभावः । यतोऽत्राच्छेद्यत्वादिसाम्याज्जीवस्यापि स्वातन्त्र्येण किमीश्वरपूजयेत्यतः सनातनत्वादिहेतुना ईश्वरस्यैव स्वातन्त्र्यमुक्तम् । अस्त्वीश्वरस्य स्वातन्त्र्यं, किं तावता तत्पूजयेत्यतो यस्मादीश्वर एव स्वतन्त्रोऽतस्तस्यैव संसारशोकनाशकत्वं युज्यते । स च स्वकर्मणाऽव्यक्तत्वादिगुणयुक्तत्वेन ज्ञात एव सर्वसंसारदुःखनाशं करोति । तस्माद् युद्धादिस्वकर्मणाऽव्यक्तत्वादिरूपेण तं ज्ञात्वा संसारशोकं परिहरेत्येवोच्यत इति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">भवेदयमत्रार्थोऽभिप्रेतो यदि स्वकर्मणा भगवज्ज्ञानं, ज्ञातो भगवान् सर्वदुःखनाशं करोतीति गीताभिमतं स्यात् । तदेव कुत इत्यत आह | |||
तेषामिति ॥ | |||
अत्र मां ध्यायन्त इत्यनेनैव ज्ञानं लभ्यते ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">एवमेतत्प्रकरणं जीवेश्वरपरतया व्याख्याय अथास्योभयपरत्वे युक्तिञ्चाह | |||
न त्वेवेति ॥ | |||
नन्वेकः प्रसङ्गादेवोपक्रान्तः । प्रकरणं त्वेकविषयमेव किं न स्यादित्यतः सर्वत्रोभयलिङ्गसद्भावादुभयविषयं प्रकरणमित्याह | |||
देहिन इति ॥ | |||
अस्तूपक्रमवशादुभयोः प्राकरणिकत्वम् । तथापि यद्वाक्यं यद्विषयतया व्याख्यातं तस्य तद्विषयता कुत इत्यतो यद्वाक्यं यद्विषयतया व्याख्यातं तत्र तल्लिङ्गसद्भावात्तस्य तद्विषयत्वं युक्तमिति वाऽह | |||
देहिन इति ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वस्तु तत्र तत्र जीवः प्रतिपाद्यः । देहित्वादिविशेषणानां जीवादन्यत्र निरवकाशत्वात् । अविनाशित्वादीनां तु जीवेऽपि सम्भवात् कथं तद्वाक्यस्येश्वरविषयत्वनिश्चय इत्यत आह | |||
न हीति ॥ | |||
ईश्वरेऽपि तत्सम्भवः कथमित्यत आह | |||
परमात्मन इति ॥ | |||
न च तत्र तत्र भाष्यविरोधः शङ्कनीयः । अत्र च मुख्ययैव वृत्त्याऽर्थमङ्गीकृत्य पौनरुक्त्यादिशङ्कोन्मूलनं विना केवलामुख्यार्थग्रहणे बाधकानामुक्तत्वात् । भाष्ये पुनर्मुख्यार्थमपरित्यज्यैवार्थान्तरस्योक्तत्वादिति ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">तथापि नैतेषां वाक्यानामुक्तार्थता युक्ता । असङ्गतत्वादित्यतो ‘नासतः’ इत्यन्तानां सङ्गतेरुक्तत्वात्, ‘अविनाशि तु’ इत्यादीनां सङ्गतिं दर्शयन् ‘अविनाशि तु’ इत्यस्य श्लोकस्य ‘नासतः’ इत्यनेन सङ्गतिं साक्षादसम्भवादवतारक्रमेणाह | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | |||
यस्मादिति ॥ | |||
एवम्भूत इति ॥ | |||
सर्वप्रकारेणाविनाशीत्यर्थः । अस्य श्लोकस्योक्तप्रकारेण ‘अनाशिनः’ इति वक्ष्यमाणेनापि सङ्गतिरित्याह | |||
अतस्तदर्थमिति ॥ | |||
अथवा नासत इत्येतच्छेषत्वेनापि अनाशिनः इत्यस्य सङ्गतिरित्यनेनोक्तम् । ‘अन्तवन्तः’ इत्यस्योक्तरीत्या ‘अनाशिनः’ इत्यनेन सङ्गतौ सिद्धायां ‘नायं हन्ति’ इत्यनेनापि सङ्गतिरित्याह | |||
अन्येषामिति ॥ | |||
प्राकृतदेहिनश्च । जीवा इति शेषः । अनेन ‘शरीरिणः’ इत्यस्योपयोगमाचष्टे । नित्यत्वादित्यनेन ‘नित्यस्य’ इत्यस्य । अत एवास्य ‘न त्वेवाहम्’, ‘देहिनोऽस्मिन्’ इत्यनेन गतार्थताऽपि परिहृता भवति । ‘नायं हन्ति’ इत्यत्र हेतुतया प्रकृतानुवादोऽयमित्याश्रयणात् । अत एवोक्तं | |||
‘नित्यस्योक्ताः’ इति ॥ | |||
‘नायं हन्ति’ इत्यस्य ‘य एनम्’ इत्यनेन सङ्गतिमाह | |||
तस्माद्धन्तेति ॥ | |||
एतेन ‘नायं हन्ति’ इत्येतत्पुनरुक्तम् । जीवास्वातन्त्र्यादेरुक्तत्वात् । न च ‘य एनम्’ इत्येतदुपपादनायोक्तानुवादोऽयम् । प्रमाणानुपन्यासेनोपपादनायोगादित्येतदपि पराकृतम् । ‘नायं हन्ति’ इत्येतत्प्रकृतम् अन्तवन्तः इत्यपेक्ष्य प्रवृत्तमित्युक्तत्वात् । मन्त्रवर्णस्य जीवेश्वरनित्यत्वोपपादकत्वमुक्तम् । ‘नायं हन्ति’ इत्येतदुपपादकत्वेनापि सङ्गतिरित्याह | |||
यस्मादयमेवेति ॥ | |||
एतेन मन्त्रवर्णस्य जीवेश्वरनित्यत्वमात्रोपपादकत्वेऽधिकविशेषणोक्तेरनुपयोग इत्येतदपि परिहृतम् । जीववदित्यनेन ‘पुराणः’ इत्यस्योपयोगं दर्शयति । ‘न हन्यते’ इत्यस्य पूर्वार्धप्रकृतेन परमेश्वरस्यैव स्वातन्त्र्यमित्यनेन सङ्गतिमभिप्रेत्य तद्घटनाय तात्पर्यमाह | |||
जीवस्त्विति ॥ | |||
< | अनेनास्य गतार्थता परिहृता भवति ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">‘वेदाविनाशिनम्’ इतीश्वराविनाशित्वादेः ‘कथं स पुरुषः’ इत्यनेन साक्षात्सङ्गतेरभावादवतारक्रमेण तामाह | |||
अत एवमिति ॥ | |||
एतेनेश्वराविनाशित्वादेः प्रागेवोक्तत्वात्पुनरुक्तिरित्यपि परास्तम् । ‘कथं स पुरुषः’ इत्येतदुपपादकस्वातन्त्र्योपपादनायोक्तानुवादोऽयमित्याश्रितत्वात् । ‘वासांसि’ इत्येतस्य प्रकृतेनेश्वरस्वातन्त्र्येणापि सङ्गतिमाह | |||
वासस इति ॥ | |||
नैनमित्यस्य प्रकृतेजीवस्वातन्त्र्येणापि सङ्गतिमाह | |||
ईश्वरस्येति ॥ | |||
ज्ञातव्यमिति सम्बन्धः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">(यद्वा तथापि नास्य प्रकरणस्योभयविषयत्वं युक्तम् । उभयप्रतिपादनस्य प्रसङ्गाननुगुणत्वात् । युद्धविधानस्यैव प्रकृतत्वादतो नोभयप्रतिपादनं प्रसङ्गानुगुणम् । युद्धं कर्तव्यं, तच्चेश्वरस्यैव स्वतन्त्रत्वेन मोक्षप्रदानसमर्थत्वात्तत्पूजात्वेन कार्यमित्यत्राभिप्रेतम् । तत्रेश्वरस्य नित्यत्वप्रतिपादनं युद्धविधानाय शोकनिवारणार्थमुपयुज्यते । तस्य सर्वप्रकारेणाविनाशित्वादिप्रतिपादनं च तत्पूजाविधानार्थं तस्य मोक्षदत्वसामर्थ्यसमर्थनाय स्वातन्त्र्योपपादकतयोपयुज्यते । जीवस्य नित्यत्ववर्णनं युद्धविधानाय शोकनिवारणार्थमुपयुज्यते । तस्य देहनाशादिवर्णनमपि शोकनिवारणाय परमेश्वरस्यैव स्वातन्त्र्यसिद्ध्यर्थं जीवस्यास्वातन्त्र्यप्रदर्शनायोपयुज्यतेइति भावेन सर्ववाक्यान्यभिप्रेतार्थे योजयति | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | |||
यस्मादेवम्भूत इति ॥ | |||
सर्वप्रकारेणाविनाशीत्यर्थः । यस्मादेवम्भूत इत्यविनाशित्वित्यभिमते प्रमेये योज्यम् । अतस्तत्पूजेति, नासत इति । अतस्तदर्थमिति, अनाशिन इति । अन्येषामिति, अन्तवन्त इति । प्राकृतदेहिन इति शरीरिण इति । अत इति नायं हन्तीति । नित्यत्वादिति न हन्यत इति । तस्मादिति य एनमिति । यस्मादिति न म्रियत इति । तत्संयोगेति नायं भूत्वेति । जीवस्त्विति न हन्यत इति । अत एवमिति वेदेति । वासस इति वासांसीति । ईश्वस्येति नैनमिति । यद्यप्येतद्व्याख्यानत एव सिद्धं, तथापि विप्रकीर्णतयोक्तं न मन्दबुद्धावारोहतीति पिण्डीकृत्योक्तम् ।)</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र ‘नैनं छिन्दन्ति’ इति वर्तमानप्रयोगः कालान्तरे च्छेदाद्यनुज्ञार्थ इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह | |||
नैनमिति ॥ | |||
न कालान्तरच्छेदाद्यनुज्ञार्थं वर्तमानप्रयोगः । किन्तु मम देहे छेदादिकं नास्तीति अभिप्रेत्य तत्र युक्तितया छेदादिप्राप्तिसद्भावेऽपीदानीं तदभावस्य प्रत्यक्षत एव दर्शयितुं शक्यत्वसूचनार्थमेवेति भावः । अत्रेश्वरस्वरूपस्यैव च्छेदाद्यभावः कथ्यते न तु तद्देहस्यापि । देहस्य ‘निशितशरैर्विभिद्यमानत्वचि’ इति तद्भावोक्तेः । अतः स्वदेहस्येति कथमुच्यत इत्यतोऽभिप्रायमाह | |||
छेदेति ॥ | |||
मृषा प्रदर्शनं किमर्थमित्यत आह | |||
मोहायेति ॥ | |||
कथमेतदखिलमोहकत्वम् इत्यत आह | |||
ईश्वर इति ॥ | |||
कुतो मृषा, परमार्थत एव किं न स्यादित्यतो वाऽह | |||
ईश्वर इति ॥ | |||
स्वतन्त्रस्य परमार्थतस्तदयुक्तमित्यर्थः ॥ २४ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V25" data-block-id="BGT_C02_V25" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अव्यक्तोयमचिन्त्योयमविकार्योयमुच्यते ।</span><span class="shloka-line">तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि॥२५ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V25" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V25"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V25_B01" data-verse="BGT_C02_V25" data-block-id="BGT_C02_V25_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Painishruthi-id">सर्वगतश्चेत्परमात्मा किमिति तथा न दृश्यत इत्यतो वक्ति - अव्यक्तोयमिति । कथमेतद्युज्यते ? अचिन्त्यशक्तित्वात् । न च सा शक्तिः कदाचिदन्यथा भवति । अविकार्यत्वात् । यानि यान्यस्य रूपाणि तानि सर्वाण्यप्येवं भूतानीति दर्शयितुमेनमयमित्यादिपृथग्वचनम् । जीवे तु सर्वजीवेष्वनुगमार्थम् । सर्वं चैतत् श्रुतिसिद्धम् ।<br/>'सद्देहः सुखगन्धश्च ज्ञानभाः सत्पराक्रमः ।<br/>ज्ञानज्ञानः सुखसुखः स विष्णुः परमोक्षरः'' ।</span></span> इति पैङ्गिश्रुतिः ।<br/>'ओहो देहवांश्चैकः प्रोच्यते परमेश्वरः ।<br/>अप्राकृतशरीरत्वाददेह इति कथ्यते ।<br/>शिरश्चरणबाह्वादिविग्रहोयं स्वयं हरिः ।<br/>स्वस्मान्नान्यो विग्रहोस्य ततश्चादेह उच्यते ।<br/>स्वयं स्वरूपवान्यस्माद्देहवांश्चोच्यते ततः ।<br/>शिरश्चरणबाह्वादिः सुखज्ञानादिरूपकः ।<br/>स च विष्णोर्न चान्योस्ति यस्मात्सोचिन्त्यशक्तिमान् ।<br/>देहयोगवियोगादिस्ततो नास्य कथञ्चन ।<br/>गुणरूपोपि भगवान् गुणभुक्च सदा श्रुतः ।<br/>अहमित्यात्मभोगो यत्सर्वेषामनुभूयते ।<br/>अभिन्नेपि विशेषोयं सदानुभवगोचरः ।<br/>विशेषोपि हि नान्योतः स च स्वस्यापि युज्यते ।<br/>नानवस्था ततः क्वापि परमैश्वर्यतो हरेः ।<br/>युक्तायुक्तत्वमपि हि यदधीनं सदेष्यते ।<br/>प्रमाणावगते तत्र कुत एव ह्ययुक्तता'' ॥ इत्यादिपरमश्रुतिः ।<br/>'गुणाः श्रुताः सुविरुद्धाश्च देवे सन्त्यश्रुता अपि नैवात्र शङ्का ।<br/>चिन्त्या अचिन्त्याश्च तथैव दोषाः श्रुताश्च नाज्ञैर्हि तथा प्रतीताः'' ॥ इत्यादि च ऋग्वेदे सौपर्णशाखायाम् ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahavaraha-id">'एकमेवाद्वितीयं'' 'नेह नानास्ति किञ्चिन'' ।<br/>'मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति'' ।<br/>'यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति ।<br/>एवं धर्मान् पृथक्पश्यंस्तानेवानुविधावति'' ।<br/>'मत्स्यकूर्मादिरूपाणां गुणानां कर्मणामपि ।<br/>तथैवावयवानां च भेदं पश्यति यः क्वचित् ।<br/>भेदाभेदौ च यः पश्येत्स याति तम एव तु ।<br/>पश्येदभेदमेवैषां बुभूषुः पुरुषस्ततः ।<br/>अभेदेपि विशेषोस्ति व्यवहारस्ततो भवेत् ।<br/>विशेषिणां विशेषस्य तथा भेदविशेषयोः ।<br/>विशेषस्तु स एवायं नानवस्था ततः क्वचित् ।<br/>प्रादुर्भावादिरूपेषु मूलरूपेषु सर्वशः ।<br/>न विशेषोस्ति सामर्थ्ये गुणेष्वपि कदाचन ।<br/>मत्स्यकूर्मवराहाश्च नृसिंहवटुभार्गवाः ।<br/>राघवः कृष्णबुद्धौ च कल्किव्यासैतरेयकाः ।<br/>दत्तो धन्वन्तरिर्यज्ञः कपिलो हंसतापसौ ।<br/>शिंशुमारो हयास्यश्च हरिः कृष्णश्च धर्मजः ।<br/>नारायणस्तथेत्याद्याः साक्षान्नारायणः स्वयम् ।<br/>ब्रह्मरुद्रौ शेषविपौ शक्राद्या नारदस्तथा ।<br/>सनत्कुमारः कामभवोप्यनिरुद्धो विनायकः ।<br/>सुदर्शनाद्यायुधानि पृथ्वाद्याश्चक्रवर्तिनः ।<br/>इत्याद्या विष्णुनाविष्टा भिन्नाः संसारिणो हरेः ।<br/>तेष्वेव लक्ष्मणाद्येषु त्रिष्वेवं च बलादिषु ।<br/>नरार्जुनादिषु तथा पुनरावेश उच्यते ।<br/>स्वल्पस्तु पुनरावेशो धर्मपुत्रादिषु प्रभोः ।<br/>एतज्जानाति यस्तस्मिन्प्रीतिरभ्यधिका हरेः ।<br/>सङ्करज्ञानिनस्तत्र पातस्तमसि च ध्रुवम्'' ॥</span></span> इत्यादि महावराहे ॥२५ ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V25" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V25" data-id="BGT_C02_V25_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘अव्यक्तोऽयम्’ इतीश्वरविषयमित्युक्तम् । तत्रेश्वरस्याव्यक्तत्वादिकथने का सङ्गतिरित्यतः ‘सर्वगतस्थाणुः’ इति परमात्मनः सर्वगतत्वमभिहितम् । तत्रेश्वरस्य देहोऽस्ति न वा? आद्ये देहिनः सर्वत्र वर्तमानस्य सर्वत्र दर्शनं स्यात् । द्वितीये शरीरच्छेदादिनिरासो न युक्त इत्याशङ्कानिरासायाद्यपदमवतारयति | |||
सर्वेति ॥ | |||
देहित्वेऽव्यक्तत्वं कथं युज्यत इत्याशङ्क्य तत्परिहारत्वेनाचिन्त्यपदं व्याचष्टे | |||
कथमिति ॥ | |||
अचिन्त्यशक्तेः प्रतिबन्धे नाशे वा सति प्रतीतिप्रसङ्ग इत्याशङ्कापरिहारायाविकार्यपदं व्याचष्टे | |||
न चेति ॥ | |||
नन्वेकेनैव शब्देन पूर्तेः किमर्थं नैनमित्यत्र प्रति प्रत्येनमिति वचनम् । ‘अव्यक्तोऽयम्’ इत्यत्र प्रति प्रतिविशेषणम् ‘अयम्’ इति वचनं च किमर्थमित्यत आह | |||
यानीति ॥ | |||
आदिपदेन नञो ग्रहणम् । अनेन प्रतिविशेषणमपि वीप्सारूपेण ‘एनम्’ इत्यादिबहुशब्दयोजनां सूचयति । एवं चेज्जीवस्य स्वरूपबाहुल्याभावात् ‘अच्छेद्योऽयम्’ इति पृथग्वचनं व्यर्थमित्यत आह | |||
जीवे त्विति ॥ | |||
जीवे पृथग्वचनमिति शेषः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वीश्वरस्य देहवत्त्वं, तस्य च देहस्य च्छेदादिराहित्यमेवम्भावश्च सर्वरूपाणामित्येतत्कुत इत्यत उक्तम् ‘उच्यते’ इति पदं व्याचष्टे | |||
सर्वमिति ॥ | |||
कास्ताः श्रुतय इत्यत आह | |||
सदिति ॥ | |||
छेदादिदोषरहितो देहो यस्यासौ सद्देहः । सुखगन्धः पुण्यगन्धः सुखात्मकगन्धो वा । ज्ञानज्ञान इत्यादेरतिशयितज्ञानादिमानित्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वीश्वरस्य देहसद्भावे श्रुतिविप्रतिपत्तेस्तत्सन्देह एव स्यात्कुतो निश्चयस्स तद्भावस्येत्यतः श्रुत्यन्तरेण तद्व्यवस्थां दर्शयति | |||
ओह इति ॥ | |||
स्वरूपवान् | |||
स्वरूपभूतदेहवान् ॥ सुखज्ञानादिरूपक अस्तीति सम्बन्धः । ततश्च देहवानुच्यत इत्यनुषज्यते । देहदेहिनोरैक्यमन्यत्रादृष्टं कथं युज्यत इत्यत आह | |||
स चेति ॥ | |||
ननु सुखज्ञानादिरूपो देहो विष्णोरनन्यश्चेत् तदा तस्य सुखादिगुणरूपत्वं प्रसज्यते । न च तद्युज्यते । ‘आनन्दभुक्’ इत्यादावानन्दभोक्तृत्वस्योक्तत्वात् । एकस्य च भोक्तृभोग्यभावादर्शनादित्यत आह | |||
गुणेति ॥ | |||
दृष्टोऽप्ययमभिन्ने भोक्तृभोग्यभावः किंनिमित्त उपपद्यत इत्यत आह | |||
अभिन्नेऽपीति ॥ | |||
अस्ति । तेनाभिन्नेऽपि भोक्तृभोग्यभाव उपपद्यत इति शेषः । विशेषसद्भाव एव कुत इत्यत आह | |||
अयमिति ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वयं विशेषो विशेषितोऽन्योऽनन्यो वा ? आद्ये भेदपरम्परयाऽनवस्था । द्वितीये विशेषविशेषिभावव्यवहारायोगः । तत्रापि विशेषाङ्गीकारेऽनवस्थेत्यत आह | |||
विशेषोऽपीति ॥ | |||
विशेषो विशेषितोऽनन्य इति न भेदपरम्परयाऽनवस्था । स एव विशेषो यथाऽभिन्नेऽपि वस्तुनि भोक्तृभोग्यभावनिर्वाहकः तथा विशेषितो भेदरहितस्यापि स्वस्य विशेषत्वं, विशेषिणो विशेषित्वं च निर्वहतीति न विशेषपरम्परयाऽप्यनवस्थेत्यर्थः । इतोऽप्येकस्यैव हरेर्भोक्तृभोग्यभावो युक्त इत्याह | |||
परमेति ॥ | |||
अभिन्नस्यैव स्वस्य भोक्तृभोग्यभावेऽनुपपत्तिं परिहर्तुं हरेरप्यैश्वर्यं कुत इत्यत आह | |||
युक्तेति ॥ | |||
युक्तायुक्तत्वं वस्तुनोरिति शेषः । | |||
तत्र॥ | |||
ईश्वरे । तर्हीश्वरे दुःखित्वाद्यपि कल्प्यतामयुक्त्यभावादित्यत उक्तम् | |||
प्रमाणेति ॥ | |||
एकस्यैव भोक्तृभोग्यत्वादिकं प्रमाणावगतत्वाद्विरुद्धमप्यैश्वर्यबलादङ्गीकार्यम् । नान्यत् । तस्याप्रामाणिकत्वादिति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">एकस्यैव भोक्तृभोग्यभावादिगुणा एवेश्वरस्य प्रामाणिका न दुःखादिदोषा इत्यत्र श्रुत्यन्तरं चाह | |||
गुणा इति ॥ | |||
कथं न दोषाः श्रुताः? ‘जनितोत विष्णोः’ इत्यादौ प्रतीतेरित्यत आह | |||
अज्ञैरिति ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <p class="gr-vyakhya-para">प्रकृतगुणानां भगवताऽभेदे , सर्वाण्यपि रूपाण्येवंविधानीत्यत्र च श्रुतीराह | ||
एकमिति ॥ | |||
एकम् एकत्वसङ्ख्यायोगि । एवेत्यवयवादिभेदनिराकरणम् । अद्वितीयं समाभ्यधिकरहितम् । किञ्चन नानेति रूपावयवगुणकर्मभेदः । तर्हि भेदाभेदौ स्यातामित्यत आह | |||
मृत्योरिति ॥ | |||
मृत्योः मृत्युं तम आप्नोति । नानेवेति भेदाभेदौ भेददर्शने कोऽनर्थ इत्यत आह | |||
यथेति ॥ | |||
यथा पर्वतेषु दुर्गे शिखरे वृष्टमुदकम् अधो विधावति एवं गुणादीन् भिन्नान् पश्यन् तान् दृष्टाननु तेषामेव दर्शनानन्तरमधो विधावतीत्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वाद्वैतपराः श्रुतय एता इत्यतस्ताः स्मृत्यैव व्याचष्टे | |||
मत्स्येति ॥ | |||
अत्यन्ताभेदे व्यवहारभेदः किंनिमित्त इत्यत आह | |||
अभेदेऽपीति ॥ | |||
यद्यभिन्नेषु गुणादिविशेषेषु विशेषो वर्तते तर्हि विशेषिणां विशेषस्य तथाभेदविशेषयोः भेदोऽभेदो वा । आद्येऽनवस्था । द्वितीये व्यवहारविशेषायोगः । तत्रापि विशेषाङ्गीकारेऽनवस्थैवेत्यत आह | |||
विशेषिणामिति ॥ | |||
विशेषिणां विशेषस्य तथाभेदविशेषयोः भेदाभावान्न भेदपरम्परयाऽनवस्था । न च व्यवहारविशेषानुपपत्तिः । यतस्तत्र विशेषोऽङ्गीक्रियते । न चैवं विशेषपरम्परयाऽनवस्था । य एव विशेषोऽभिन्नेष्वपि गुणगुण्यादिषु व्यवहारभेदनिर्वाहकः स एव विशेषो विशेषविशेषेष्यादिव्यवहारभेदनिर्वाहक इत्यङ्गीकारादित्यर्थः । मत्स्यादीनामभेदेऽपि इन्द्रार्जुनादिवत्तारतम्यमपि नास्तीत्याह | |||
प्रादुर्भावेति ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">के ते मत्स्यादयः प्रादुर्भावा इत्यत उक्तमेव विवृणोति | |||
मत्स्येति ॥ | |||
ब्रह्मादयोऽपि भगवदवतारत्वेनान्यत्रोच्यन्ते । ते हि किमत्रादिशब्देन गृहीता उतानवतारा एवेत्यपेक्षायामाह | |||
ब्रह्मेति ॥ | |||
तर्ह्यवतारत्वोक्तेः का गतिरित्यत आह | |||
विष्णुनेति ॥ | |||
आवेशविशेषतया तदुक्तिरित्याशयः । साक्षादवतारा एव किं न स्युरित्यत आह | |||
संसारिण इति ॥ | |||
तेष्वेवेति ॥ | |||
शेषसनत्कुमारानिरुद्धशक्रयमाश्विषु लक्ष्मणभरतशत्रुघ्नबलप्रद्युम्नानिरुद्धनरार्जुनयुधिष्ठिरनकुलसहदेवत्वेन जातेष्वित्यर्थः । अर्जुनादिचतुर्षु नैकप्रकारावेश इत्याह | |||
स्वल्प इति ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अवताराणामनवतारत्वेनानवताराणामवतारत्वेन ज्ञानं सङ्करज्ञानम् ॥ २५ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V26" data-block-id="BGT_C02_V26" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् ।</span><span class="shloka-line">तथापि त्वं महाबाहो नैनं शोचितुमर्हसि॥२६ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V26" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V26"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V26_B01" data-verse="BGT_C02_V26" data-block-id="BGT_C02_V26_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">तिष्ठतु तावदयं विस्तारः । यावन्मोक्षं जीवस्य जन्ममरणे स्वयमेव मन्यसे न तु नियमेन । तथापि तावन्मात्रेणापि ज्ञानेन शोचितुं नार्हसि ।<br/>'नित्यं सनातनं प्रोक्तं नित्यं नियतमेव च'' । इति</span></span> शब्दनिर्णये ।<br/>अत्र तु नियतम् । 'जातस्य हि ध्रुवः'' इति प्रकाशनात् ॥२६ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V26" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V26" data-id="BGT_C02_V26_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">एवं स्वयं युक्तीरुक्त्वा शोको न कार्य इत्युक्तम् । तत्र देहनाशस्यावश्यम्भावित्वं यदुक्तं तन्नास्माभिः साध्यम्, अपि तु भवतोऽपि सिद्धम् । तेनैव शोको न कार्य इत्युच्यते ‘अथ’ इति । तत्र मुक्तस्यापि जननमरणसद्भावं पराकृर्वन्नेव श्लोकं व्याचष्टे | |||
तिष्ठत्विति ॥ | |||
‘अथ च’ इत्यस्यार्थस्तिष्ठत्विति । तथापीत्यनूद्य तावन्मात्रज्ञानेनापीति व्याख्यानम् । नित्यपदस्य नियमवाचित्वे मानाभावात्कथं नियमेनेति व्याख्येत्यत आह | |||
नित्यमिति ॥ | |||
एवं नित्यपदस्योभयार्थत्वे नियमार्थग्रहणे को हेतुरित्यत आह | |||
अत्र त्विति ॥ | |||
एतच्छ्लोकार्थविवरणात्मकोत्तरश्लोके नित्यपदस्य ध्रुव इति विवृतत्वादित्यर्थः ॥ २६ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V27" data-block-id="BGT_C02_V27" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।</span><span class="shloka-line">तस्मादपरिहार्येर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि॥२७ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V27" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V27"> | |||
< | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V27_B01" data-verse="BGT_C02_V27" data-block-id="BGT_C02_V27_B01">तस्मान्नात्राश्चर्यबुदि्धः कर्तव्या ॥ २७-२८ ॥</div> | ||
< | |||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class=" | <div class="verse-block" id="BGT_C02_V28" data-block-id="BGT_C02_V28" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत ।</span><span class="shloka-line">अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना॥२८ ॥</span></span></div> | ||
< | |||
<span class=" | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V28" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V28" data-id="BGT_C02_V28_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">जननमरणनियमोऽत्र शोकनिवारणे हेतुतयोक्तः स्फुटं प्रतीयते । प्रागभिप्रेते जीवस्यास्वातन्त्र्ये च हेतुतयाऽभिमत इति भावेनाऽह तस्मादिति ॥ तस्माज्जननादिनियमवत्त्वादेव । अत्र जीवे स्वातन्त्र्यबुद्धिश्च न कार्येत्यर्थः ॥ २७ ॥</p></div></div></div></div></div> | ||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V29" data-block-id="BGT_C02_V29" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आश्चर्यवत् पश्यति कश्चिदेनमाश्चर्यवद् वदति तथैव चान्यः ।</span><span class="shloka-line">आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति</span><span class="shloka-line">श्रुत्वाप्येनं वेद नचैव कश्चित्॥ २९ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V29" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V29"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V29_B01" data-verse="BGT_C02_V29" data-block-id="BGT_C02_V29_B01">किं तर्ह्याश्चर्यो भगवानेवेत्याह । आश्चर्यवदिति । आश्चर्यमेव सन्तमेनमाश्चर्यवत्पश्यति न पुनरनाश्चर्यम् ।<br/>'गगनं गगनाकारं सागरः सागरोपमः'' । इत्यादिवत् ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">'आश्चर्यो भगवान्विष्णुर्यस्मान्नैतादृशः क्वचित् ।<br/>तस्मात्तद्गोचरं ज्ञानं तद्गोचरवदेव तु'' ॥</span></span> इति ब्रह्मतर्के ।<br/>अनाश्चर्यवदप्यसुरादयः पश्यन्तीति कश्चिदिति विशेषणम् ॥२९ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V29" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V29" data-id="BGT_C02_V29_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">यदि जीवे नाश्चर्यबुद्धिः कार्या तर्हि कुत्रासौ कार्या ? ईश्वर इत्युक्तमिति चेत्सत्यम् । किं ततोऽन्यत्रापि क्वचिदित्याशङ्क्य तत्परिहारत्वेनोक्तोपसंहाररूपं श्लोकमवतारयति | |||
किं तर्हीति ॥ | |||
नन्वत्राश्चर्योऽन्य एव, ईश्वरस्तु तत्सदृश एव, न स्वयमाश्चर्य ति प्रतीतेः कथमाश्चर्यो भगवानेवेत्युच्यत इत्यत आह | |||
आश्चर्यमिति ॥ | |||
आश्चर्यवदित्यनेन नेश्वरस्यानाश्चर्यत्वमभिप्रेयते किन्त्वाश्चर्यस्यैव सत आश्चर्योपमत्वमुच्यत इति भावः । एवमपि भगवदितरस्य स्वातन्त्र्यमङ्गीकार्यम् । तस्यैव स्वतन्त्रतायामाश्चर्यवदित्युक्त्यसम्भवात् । स्वोपमायाः क्वाप्यदर्शनात् । तथाच भगवानेवेत्यवधारणायोग इत्यत आह | |||
गगनमिति ॥ | |||
इतिवत्स्वोपमाभिधानमुखेन भगवदितरस्य स्वातन्त्र्याभावे तात्पर्यमत्रेति भावः । | |||
सागरं | |||
सागरसमूहः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">प्रतीत एवार्थः किं न स्यादित्यतः स्वोक्तार्थे स्मृतिसम्मतिमाह | |||
आश्चर्य इति ॥ | |||
न | तद्गोचरमित्यनेन ‘आश्चर्यवत्’ इत्येतत्क्रियाविशेषणमित्युक्तं भवति । ननु भगवानाश्चर्य एव चेत्तर्हि सर्वेषामप्याश्चर्यत्वात् ‘कश्चित्’ इति विशेषणं व्यर्थम् । न हि स्तम्भः कस्यचिदेव स्तम्भ इत्यत आह | ||
अनाश्चर्यवदिति ॥ | |||
यद्यपीश्वरः सर्वेषामाश्चर्य एव । तथापि विपरीतदर्शिनां बहूनां भावाद्यथावद्दर्शिनः कस्यचिदेव भावादाश्चर्यतया दर्शनं विवक्ष्य कश्चिदिति विशेषणं युक्तमिति भावः ॥२९॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V30" data-block-id="BGT_C02_V30" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">देही नित्यमवध्योयं देहे सर्वस्य भारत ।</span><span class="shloka-line">तस्मात् सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि॥३० ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V30" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V30"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V30_B01" data-verse="BGT_C02_V30" data-block-id="BGT_C02_V30_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">देही कुतोवध्यः ? यस्मादयमीश्वरः सर्वस्य जीवस्य सूक्ष्मे स्थूले च देहे रक्षकत्वेनावस्थितः अत एवावध्यः । न स्वसामर्थ्यं कस्यापि ।<br/>'द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च ।<br/>यदनुग्रहतः सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया'' ॥</span></span>इति हि भागवते ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">'तत्र तत्र स्थितो विष्णुर्नित्यं रक्षति नित्यदा ।<br/>अनित्यदैवानित्यं च नित्यानित्ये ततस्ततः ।<br/>भावाभावनियन्ता हि तदेकः पुरुषोत्तमः'' ॥</span></span> इति पाद्मे ॥३० ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V30" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V30" data-id="BGT_C02_V30_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">आक्षिपति | |||
<span class="mulaprateeka">देहीति ॥</span> | |||
जीवो नित्य इत्युक्तम् । तत्र किं स्वत एव नित्योऽथेश्वरसामर्थ्येन? नाद्यः । सर्वं परमेश्वराधीनमित्यभिमतविरोधात् । न द्वितीयः । नित्यत्वस्य स्वाभाविकत्वेनेश्वराधीनत्वानुपपत्तेरिति भावः । एतत्परिहाराय देहीति श्लोकं व्याचष्टे | |||
यस्मादिति ॥ | |||
देहे रक्षकत्वेन स्थितश्चेत् प्रलयादौ नाशः स्यादित्यत उक्तम् | |||
सूक्ष्म इति ॥ | |||
सूक्ष्मदेहपदेन लिङ्गशरीरं चैतन्यशरीरं चोच्यते । नित्यत्वादेः स्वाभाविकत्वात् कथमीश्वराधीनत्वमित्यत आह | |||
द्रव्यमिति ॥ | |||
स्वाभाविकत्वेऽपि नित्यत्वादेरीश्वराधीनत्वं युज्यते । स्वभावस्यापि भगवदधीनतया स्मृतिसिद्धत्वादिति भावः । जीवसत्ताया भगवदधीनत्वे चेयं स्मृतिः प्रमाणम् । तथापि जीवे स्थित्वा तद्रक्षक ईश्वर इति विशेषः कुत इत्यत आह | |||
तत्रेति ॥ | |||
॥ततः | |||
तदधीने । | |||
तत् | |||
तस्मात्तन्नियन्तृत्वात् । भावाभावयोरपि नित्यानित्याबहिर्भावात् ॥ ३० ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
< | <div class="verse-block" id="BGT_C02_V31" data-block-id="BGT_C02_V31" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि ।</span><span class="shloka-line">धर्म्यादि्ध युद्धाच्छ्रेयोन्यत् क्षत्रियस्य न विद्यते॥३१ ॥</span></span></div> | ||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V32" data-block-id="BGT_C02_V32" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् ।</span><span class="shloka-line">सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम्॥३२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V33" data-block-id="BGT_C02_V33" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अथ चेत् त्वमिमं धर्म्यं सङ्ग्रामं न करिष्यसि ।</span><span class="shloka-line">ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि॥३३ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V34" data-block-id="BGT_C02_V34" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेव्ययाम् ।</span><span class="shloka-line">सम्भावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते॥३४ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V35" data-block-id="BGT_C02_V35" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">भयाद् रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः ।</span><span class="shloka-line">येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम्॥३५ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V36" data-block-id="BGT_C02_V36" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अवाच्यवादांश्च बहून् वदिष्यन्ति तवाहिताः ।</span><span class="shloka-line">निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम्॥३६ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V37" data-block-id="BGT_C02_V37" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् ।</span><span class="shloka-line">तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः॥३७ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V37" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V37"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V37_B01" data-verse="BGT_C02_V37" data-block-id="BGT_C02_V37_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruthi-id">जित्वा स्वर्गं महीं च ।<br/>'ये युद्ध्यन्ते प्रधनेषु शूरासो ये तनुत्यजः''</span></span> इति श्रुतेः ॥३७-३८॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V37" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V37" data-id="BGT_C02_V37_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘यद्वा जयेम’ इत्युक्तस्य पक्षद्वयेऽप्यहानिः परिहार उच्यते | |||
<span class="mulaprateeka">‘‘हतो वा’ इति ॥</span> | |||
तत्र ‘हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गम्’ इत्यत्रेव ‘जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम्’ इत्यत्रापि महीमात्रं न स्वर्ग इत्यन्यथाप्रतीनिरासायाऽह | |||
जित्वेति ॥ | |||
‘युद्धे मृत एव स्वर्गं प्राप्स्यसि, जित्वा महीमेव भोक्ष्यसे’ इति प्रतीत एवार्थः किं न स्यादित्यत आह | |||
य इति ॥ | |||
< | |||
ये शूराः युद्धेषु युध्यन्ति, ये च तत्र म्रियन्ते, ये च सहस्रसङ्ख्यासङ्ख्यातधनदक्षिणादातारः तानेवायं प्रेतोऽपि गच्छतादिति यमं प्रति प्रेतस्य स्वर्गप्रार्थनाज्जयेऽपि स्वर्गप्राप्तिः श्रूयते । अतो न प्रतीत एवार्थ इति भावः ॥ ३७ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V38" data-block-id="BGT_C02_V38" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ ।</span><span class="shloka-line">ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि॥३८ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V39" data-block-id="BGT_C02_V39" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एषा तेभिहिता साङ्ख्ये बुदि्धर्योगे त्विमां शृणु ।</span><span class="shloka-line">बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि॥३९ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V39" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V39"> | |||
</ | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V39_B01" data-verse="BGT_C02_V39" data-block-id="BGT_C02_V39_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">सम्यक् ख्यातिर्ज्ञानं साङ्ख्यम् । युज्यतेनेनेति योगस्तदुपायः ।<br/>'सम्यक्तत्वदृशिः साङ्ख्यं योगस्तत्साधनं स्मृऽतम्'' ।</span></span> इति शब्दनिर्णये ।<br/>'ब्रह्मतर्कस्तर्कशास्त्रं विष्णुना यत्समीरितम् ।<br/>अक्षपादकणादौ च साङ्ख्ययोगौ च हैतुकाः ।<br/>बौद्धपाशुपताद्यास्तु पाषण्डा इति कीर्तिताः ।<br/>मीमांसा त्रिविधा प्रोक्ता ब्राह्मी दैवी च कार्मिकी ।<br/>ब्रह्मतर्कं च मीमांसां सेवेत ज्ञानसिद्धये ।<br/>वैदिकज्ञानवैरूप्यान्नान्यत्सेवेत पण्डितः'' ॥ इत्यन्यसाङ्ख्ययोगयोर्निषिद्धत्वान्नारदीये । साङ्ख्यस्य निरीश्वरत्वादुक्तत्वाच्चेश्वरस्य । साङ्ख्यैर्योगैश्च विहितहिंसाया अप्यनर्थहेतुत्वाङ्गीकारात् । अत्र तु युद्धविधानाच्च मोक्षार्थत्वेनैव कर्मबन्धं प्रहास्यसीति । परमसाङ्ख्ययोगयोश्चोक्तार्थत्वेनैव न विरोधः ॥३९ ॥</div> | ||
</ | |||
</ | |||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class=" | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V39" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V39" data-id="BGT_C02_V39_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">उक्तमुपसंहृत्य प्रकरणान्तरमारभ्यते | ||
< | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | |||
<span class="mulaprateeka"> | <span class="mulaprateeka">‘एषा’ इति ॥</span> | ||
तत्र साङ्ख्ययोगशब्दौ दर्शनविशेषपराविति प्रतीतिनिरासाय तदर्थं सप्रमाणकमाह | |||
सम्यगिति ॥ | |||
अत्र दर्शनविशेषपरत्वमेवैतच्छब्दयोः किं न स्यादित्यत आह | |||
ब्रह्मतर्क इति ॥ | |||
अत्रोक्तयोः साङ्ख्ययोगयोर्बुद्ध्या युक्त इति प्रशस्तत्वादितरयोर्निन्दितत्वान्न तावत्रोक्ताविति भावः । इतोऽपि न साङ्ख्यपदेनात्र प्रसिद्धसाङ्ख्यं विवक्षितमित्याह | |||
साङ्ख्यस्येति ॥ | |||
अत्र साङ्ख्यपदेन प्रसिद्धसाङ्ख्यग्रहणे साङ्ख्योक्तमभिहितमित्युक्तं स्यात् । न च तद्युक्तम् । अत्र ‘न जायते’ इत्यादावीश्वरस्योक्तत्वात्, साङ्ख्यस्य निरीश्वरत्वात् । अतश्च नात्र साङ्ख्यं शास्त्रविशेष इत्यर्थः । इतोऽपि नात्र साङ्ख्ययोगशब्दौ प्रसिद्धशास्त्रपरावित्याह | |||
साङ्ख्यैरिति ॥ | |||
अत्र | |||
पूर्वोत्तरप्रकरणयोः । साङ्ख्यादिभिः पारत्रिकानर्थहेतुत्वमेव हिंसाया अङ्गीक्रियते । न त्वैहिके । अत्र पुना राज्यार्थमेव हिंसा विधीयते । अतो न विरोध इत्यत आह | |||
मोक्षेति ॥ | |||
साङ्ख्ययोगशब्दयोः सोपपत्तिकमर्थान्तरं चाह | |||
परमेति ॥ | |||
<div class=" | पूर्वोत्तरप्रकरणोक्तार्थप्रतिपादकत्वादित्यर्थः । न विरोधोऽत्र तदुक्तग्रहण इति शेषः ॥ ३९ ॥</p></div></div></div></div></div> | ||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V40" data-block-id="BGT_C02_V40" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नेहाभिक्रमनाशोस्ति प्रत्यवायो न विद्यते ।</span><span class="shloka-line">स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥४० ॥</span></span></div> | |||
< | |||
<span class="shloka-line"> | |||
<span class="shloka-line"> | |||
</ | |||
<div | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V40" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V40"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V40_B01" data-verse="BGT_C02_V40" data-block-id="BGT_C02_V40_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">'प्रारम्भमात्रमिच्छा वा विष्णुधर्मे न निष्फला ।<br/>न चान्यधर्माकरणाद्दोषवान्विष्णुधर्मकृत्'' ॥ इत्याग्नेये ।<br/>'स्वोचितेनैव धर्मेण विष्णुपूजामृते क्वचित् ।<br/>नाप्रवृत्तिः प्रवृत्तिर्वा यत्र धर्मः स वैष्णवः ।<br/>एनं धर्मं च देवाद्या वर्तन्ते सात्त्विका जनाः ।<br/>एष कार्तयुगो धर्मः पाञ्चरात्रश्च वैदिकः ।<br/>तत्प्रीत्यर्थं विनान्यस्मै नोदबिन्दुं न तण्डुलम् ।<br/>दद्यान्निराशीश्च सदा भवेद्भक्तश्च केशवे ।<br/>नैतत्समेधिके वापि कुर्याच्छङ्कामपि क्वचित् ।<br/>जानीयात्तदधीनं च सर्वं तत्तत्त्ववित्सदा ।<br/>यथाक्रमं तु देवानां तारतम्यविदेव च ।<br/>एष भागवतो मुख्यस्त्रेतादिषु विशेषतः ।<br/>एष धर्मोतिफलदो विशेषेण पुनः कलौ ।<br/>एवं भागवतो यस्तु स एव हि विमुच्यते ।<br/>त्रैविद्यस्त्वपरो धर्मो नानादैवतपूजनम् ।<br/>तत्रापि विष्णुर्ज्ञातव्यः सर्वेभ्योभ्यधिको गुणैः ।<br/>समर्पयति यज्ञाद्यमन्ततस्त्वेव विष्णवे ।<br/>त्रैविद्यधर्मा पुरुषः स्वर्गं भुक्त्वा निवर्तते ।<br/>पुनः कुर्यात्पुनः स्वर्गं याति यावद्धरेर्वशे ।<br/>सर्वान्देवान्प्रविज्ञाय तत्कर्मैव सदा भवेत् ।<br/>सम्यक्तत्वापरिज्ञानादन्यकर्मकृतेरपि ।<br/>स्वर्गादिप्रार्थनाच्चैव रागादेश्चापरिक्षयात् ।<br/>सदा विष्णोरस्मरणात् त्रैविद्यो नाप्नुयात्परम् ।<br/>क्रमेण मुच्यते विष्णौ कर्माण्यन्ते समर्पयन् ।<br/>यदि सर्वाणि नियमाज्जन्मभिर्बहुभिः शुभैः ।<br/>परं विष्णुं न यो वेत्ति कुर्वाणोपि त्रयीक्रियाः ।<br/>नासौ त्रैविद्य इत्युक्तो वेदवादी स उच्यते ।<br/>वादो विवादः सम्प्रोक्तो वादो वचनमेव च ।<br/>वेदोक्ते विष्णुमाहात्म्ये विवादात्पठनादपि ।<br/>अथवा निरर्थकात्पाठाद्वेदवादी स उच्यते ।<br/>वेदवादरतो न स्यान्न पाषण्डी न हैतुकी ।<br/>तेभ्यो याति तमो घोरमन्धं यस्मान्न चोत्थितिः ।<br/>अनारम्भमनन्तञ्च नित्यदुःखं सुखोज्झितम् ।<br/>वव्रं यद्वेदगदितं तत्र यान्त्यसुरादयः'' ॥</span></span> इति ब्रह्मवैवर्ते ॥४० ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V40" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V40" data-id="BGT_C02_V40_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">योगः स्तूयते | |||
<span class="mulaprateeka">‘नेह’ इति ।</span> | |||
<span class=" | |||
तत्र योगातिक्रमे नाशः प्रत्यवायश्च नास्तीत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय पूर्वार्धं स्मृत्यैव व्याचष्टे | |||
प्रारम्भेति ॥ | |||
तमेव विष्णुधर्मं स्मृत्या दर्शयति | |||
स्वोचितेनेति ॥ | |||
प्रवृत्तिर्विहितकरणमप्रवृत्तिर्निषिद्धपरित्यागश्चान्यविषये नानुष्ठीयत इत्यर्थः । तस्मिन् धर्मेऽधिकारिकालप्रमाणान्याह | |||
एनमिति ॥ | |||
तमेव विवृणोति | |||
तदिति ॥ | |||
कार्तयुगत्वे त्रेतादिषु न फलप्रदोऽनध्यायाधीतवेदवदित्यत आह | |||
त्रेतेति ॥ | |||
कार्तयुगत्वोक्तिस्तत्र प्राचुर्येण सम्भवाभिप्रायेणेति भावः । किमस्य फलं यत् त्रेतादिष्वधिकं स्यादित्यत आह | |||
एवमिति ॥ | |||
कथं स एव मुच्यते? त्रैविद्यस्यापि मोक्षसद्भावादित्यतः त्रैविद्यधर्मस्वरूपमुक्त्वा तद्वतो मोक्षाभावमाह | |||
त्रैविद्य इति ॥ | |||
त्रैविद्यस्यापि भगवज्ज्ञानादिसद्भावात्तस्यैव मोक्षहेतुत्वात्कथमसौ स्वर्गं भुक्त्वा निवर्तत इत्यत आह | |||
सम्यगिति ॥ | |||
किं तस्य कदापि न मोक्ष इत्यतः स्वर्गगमनावधिकथनेनैवार्थतः सिद्धमर्थं स्फुटमाह | |||
क्रमेणेति ॥ | |||
अन्ते समर्पयन् त्रैविद्यो यदि नियमात् प्रत्येकं सर्वाणि समर्पयतीत्यर्थः । त्रय्युक्तकर्मकरणमात्रेण त्रैविद्यो भवेत्, किं भगवत्सर्वोत्तमत्वज्ञानादिनेत्यत आह | |||
परमिति ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">वेदवादित्वस्य भागवतत्रैविद्ययोरपि साम्यादस्यैव किमुच्यत इत्यतो न वेदानुसारित्वं वेदवादित्वमत्राभिप्रेतमिति भावेनाह | |||
वाद इति ॥ | |||
वविवादात्पठनादिति ॥ | |||
विवादपूर्वकपठनादित्यर्थः । अस्त्वेवं वेदवादित्वम् । तथापि तेन मोक्षादिसिद्धेः कथं भागवतस्यैव मोक्ष उक्त इत्यतः पाषण्डादिवत्तस्य निषिद्धत्वान्न मोक्षसाधनत्वमिति भावेनाह | |||
वेदेति ॥ | |||
न केवलं मोक्षसाधनत्वाभावः, अपि तु तमःसाधनत्वं चास्तीत्याह | |||
तेभ्य इति ॥ | |||
‘अनारम्भमनन्तं च’ इति तमसि दुःखानुभवानुवृत्तेराद्यन्तशून्यत्वमुच्यते । ‘यस्मान्नैवोत्थितिः’ इति तत्प्राप्तानामपुनरावृत्तिरुच्यते । तमसः पुनरावृत्तिराहित्यं कुत इत्यत आह | |||
वव्रमिति ॥ | |||
स्वगतानां गमनं वारयतीति वा, सदा वृणोतीति वा वरमानन्दं वारयतीति वा वव्रम् । ‘वव्रमनन्तम्’ इत्यादिवेदगदितम् ॥४० ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V41" data-block-id="BGT_C02_V41" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">व्यवसायात्मिका बुदि्धरेकेह कुरुनन्दन ।</span><span class="shloka-line">बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोव्यवसायिनाम्॥४१ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V41" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V41"> | |||
< | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V41_B01" data-verse="BGT_C02_V41" data-block-id="BGT_C02_V41_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">'बुदि्धर्निर्णीततत्त्वानामेका विष्णुपरायणा ।<br/>बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोव्यवसायिनाम्'' ॥</span></span> इति ब्रह्मवैवर्ते ॥४१ ॥</div> | ||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V41" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V41" data-id="BGT_C02_V41_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">एवंविधश्चेदयं वैष्णवो धर्मः तर्हि किमिति कैश्चिदेवैकमत्येनानुष्ठीयते, परस्परविरुद्धतया बहुभिर्नानुष्ठीयत इत्यत आह बुद्धिरिति ॥ केषाञ्चिदेव बुद्धेर्निर्णीतत्वात्तावन्त एवैकमत्येन विष्णुपरायणाः । बहूनामप्यनिर्णीतबुद्धित्वात् परस्परविरोधेन न विष्णुपरत्वमिति भावः । अनेन व्यवसायेति श्लोकोऽपि व्याख्यातो भवति ॥ ४१ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V42" data-block-id="BGT_C02_V42" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः ।</span><span class="shloka-line">वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः॥४२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V43" data-block-id="BGT_C02_V43" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् ।</span><span class="shloka-line">क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति॥४३ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V44" data-block-id="BGT_C02_V44" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम् ।</span><span class="shloka-line">व्यवसायात्मिका बुदि्धः समाधौ न विधीयते॥४४ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V44" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V44"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V44_B01" data-verse="BGT_C02_V44" data-block-id="BGT_C02_V44_B01">अव्यवसायबुदि्धः केषाम् ? यां वाचमविपश्चितः प्रवदन्ति । तयापहृतचेतसाम् । बुदि्धर्व्यवसायात्मकत्वेन समाधानेन वर्तते ।<br/>'यथावस्तु यथा ज्ञानं तत्साम्यात्सममीरितम् ।<br/>विषमं त्वन्यथाज्ञानं समाधानं समस्थितिः ।<br/>न तद्भवत्यसद्वाक्यैर्विषमीकृतचेतसाम् ।<br/>स्वर्गादिपुष्पवाद्येव वचनं यदचेतसाम् ।<br/>न मन्यन्ते फलं मोक्षं विष्णुसामीप्यरूपकम् ।<br/>फलदं च न मन्यन्ते तं विष्णुं जगतः पतिम् ।<br/>भोगैश्वर्यानुगत्यर्थं क्रियाबाहुल्यसन्तताम् ।<br/>बहुसंसारफलदामन्ते तमसि पातिनीम् ।<br/>यां वदन्ति दुरात्मानो वेदवाक्यविवादिनः ।<br/>तया सम्मोहितधियां कथं तत्त्वज्ञता भवेत्'' ॥ इति च ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Atharvana-id">'इष्टापूर्तं मन्यमाना वरिष्ठं नान्यच्छ्रेयो वेदयन्ते प्रमूढाः ।<br/>नाकस्य पृष्ठे सुकृते तेनुभूत्वा इमं लोकं हीनतरं वा विशन्ति'' ॥</span></span> इति च आथर्वणश्रुतिः ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">'वेदवादरतो न स्यान्न पाषण्डी न हैतुकी'' ॥</span></span>इति हि भागवते ।<br/> | |||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">'ये न जानन्ति तं विष्णुं याथातथ्येन संशयात् ।<br/>जिज्ञासवश्च नितरां श्रद्धावन्तः सुसाधवः ।<br/>निर्णेतॄणामभावेन केवलं ज्ञानवर्जिताः ।<br/>यैर्निश्चितं परत्वं तु विष्णोः प्रायो न यातनाम् ।<br/>ब्रह्महत्यादिभिरपि यान्त्याधिक्ये चिरं न तु ।<br/>ये तु भागवताचार्यैः सम्यग्यज्ञादि कुर्वते ।<br/>बहिर्मुखा भगवतो निवृत्ताश्च विकर्मणः ।<br/>दक्षिणातर्पितानां तु ह्याचार्याणां तु तेजसा ।<br/>यान्ति स्वर्गं ततः क्षिप्रं तमोन्धं प्राप्नुवन्ति च ।<br/>तदन्ये नैव च स्वर्गं यान्ति विष्णुबहिर्मुखाः''॥</span></span> इति नारदीये ।<br/>॥ ४२-४४ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V44" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V44" data-id="BGT_C02_V44_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">यद्यव्यवसायात्मकबुद्धित्वमेव वैष्णवधर्मराहित्ये निमित्तं तर्ह्यव्यवसायबुद्धिस्त्याज्या स्यात् । त्यगश्च कारणपरित्यागेन स्यात् । केन कारणेनाव्यवसायबुद्धिर्भवतीति पृच्छति | |||
अव्यवसायेति ॥ | |||
तत्परिहाराय ‘याम्’ इति श्लोकान् योजयति | |||
यामिति ॥ | |||
< | समाधान इति निश्चयस्य तत्त्वविषयतया दार्ढ्यमुच्यते । ‘समाधानाभावे च न विष्णुधर्मानुष्ठानम्’ इति वाक्यशेषः ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">स्मृत्यैव श्लोकान् व्याचष्टे | |||
यथेति ॥ | |||
तथा ॥ | |||
तथाविषयीकारि ॥ | |||
तत्साम्यादिति ॥ | |||
वस्तुसाम्यादित्यर्थः । असतां वाक्यं कुतो वैषम्यहेतुरित्यत आह | |||
स्वर्गेति ॥ | |||
यद्यस्मात् । नान्यदस्तीत्यस्यार्थद्वयमाह | |||
न मन्यन्त इति ॥ | |||
अनुगतिः ॥ | |||
प्राप्तिः । क्रियाबाहुल्यसन्तताम् एतत्प्रतिपादिकाम् । जन्मेत्यस्यार्थो बह्विति । अन्त इत्यभिप्रायमात्रम् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">नान्यदस्तीत्याद्यर्थे श्रुतिं चाह | |||
इष्टेति ॥ | |||
अन्यच्छ्रेयो भगवज्ज्ञानादि । | |||
सुकृते॥ | |||
सुकृतप्राप्ये । | |||
अनुभूत्वा । | |||
< | भोगानिति शेषः ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">वेदवादरतत्वमुक्तार्थतया निषिद्धमित्यत्र प्रमाणान्तरं चाह | |||
वेदेति ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">इष्टापूर्तं वरिष्ठं मन्यमानाः केचन स्वर्गभोगानन्तरमिमं लोकं विशन्ति । केचन हीनतरं विशन्तीत्युक्तम् । तत्स्मृत्या विवृणोति | |||
य इति ॥ | |||
संशयात्॥ | |||
संशयेन । विषयीकुर्वन्तीति शेषः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">श्रद्धादिसद्भावे कथं तत्त्वज्ञानाभावः ? ‘श्रद्धावान् लभते ज्ञानम्’ इत्यादेरित्यत आह | |||
निर्णेतॄणामिति ॥ | |||
तत्त्वज्ञानरहितश्रद्धादिकमेवैतत्फलप्रदं चेत्तर्हि कियान् विशेषस्तत्त्वज्ञानिनां भवतीत्यत आह | |||
यैरिति ॥ | |||
आधिक्ये चिरं नेति ॥ | |||
ब्रह्महत्यादेरप्यधिकपापाचरणेऽप्यल्पकालं यातनां यान्ति ॥ न तु चिरमित्यर्थः । यज्ञादिमात्रेण भगवद्द्वेषिणामपि स्वर्गसिद्धेः किं जिज्ञासादिनेत्यत आह | |||
तदन्येषामिति ॥ | |||
विपरीतनिश्चयानामश्वमेधादिभिरपि न स्वर्गं इत्यर्थः । दुर्योधनादीनां द्वेषिणामेव स्वर्गदर्शनात् कथमेतदुच्यत इत्यत आह | |||
ये त्विति ॥ | |||
तथापि द्वेषिणां स्वर्गप्राप्तिसद्भावात् कथं तदन्येषां विपर्यय इत्युक्तमित्यत आह | |||
तदन्य इति ॥ | |||
भागवताचार्यवर्जिततद्द्वेष्यभिप्रायेण तदुक्तमिति भावः । अनेन ‘इमं लोकम्’ इत्यज्ञविषयम् । प्रमूढत्वमज्ञत्वमेव । हीनतरमिति त्ववैष्णवाचार्यवद्भगवद्द्वेषिविषयम् । तेषां प्रमूढत्वं मिथ्याज्ञानित्वमित्युक्तं भवति ॥४२-४४ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V45" data-block-id="BGT_C02_V45" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन ।</span><span class="shloka-line">निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान्॥४५ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V45" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V45"> | |||
< | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V45_B01" data-verse="BGT_C02_V45" data-block-id="BGT_C02_V45_B01">त्रैगुण्याख्यं विषं यापयन्ति अपगमयन्तीति त्रैगुण्यविषयाः । | ||
'आश्रित्य वेदांस्तु पुमांस्त्रैगुण्यविषहारिणः । | |||
निस्त्रैगुण्यो भवेन्नित्यं वासुदेवैकसंश्रयः'' ॥ इति च । | |||
</div> | 'सत्त्वं साधुगुणाद्विष्णुरात्मा सन्ततिहेतुतः'' ॥ इति च । | ||
सन्ततविष्णुस्मरणं नित्यसत्त्वस्थत्वम् । परमात्मा मम स्वामीति ज्ञानमात्मवत्त्वम् । तेनैक्यज्ञानं निवारयति । विरुद्धयोगक्षेमेच्छावर्जितः । अन्यथोत्थानादेरप्ययोगात् ॥४५ ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class=" | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V45" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V45" data-id="BGT_C02_V45_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">प्रतिज्ञातो ज्ञानोपाय उच्यते | ||
<p class="gr-vyakhya-para"> | |||
<span class="mulaprateeka"> | <span class="mulaprateeka">‘त्रैगुण्य’ इति ॥</span> | ||
तत्र | तत्र वेदानां त्रैगुण्यविषयत्वात् तान् परित्यज्य निस्त्रैगुण्यो भवेत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह | ||
त्रैगुण्येति ॥ | |||
‘यापयन्ति’ इत्यस्य ‘प्रापयन्ति’ इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह | |||
अपगमयन्तीति ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">प्रतीत एवार्थः किं न स्यादित्यतः स्वोक्तार्थे स्मृतिसम्मतिमाह | |||
आश्रित्येति ॥ | |||
सत्त्वस्थत्वं सात्त्विकत्वम्, आत्मवत्त्वं मनस्वित्वमित्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय सत्त्वात्मशब्दार्थं स्मृत्यैवाऽह | |||
सत्त्वमिति ॥ | |||
सन्ततिः सम्यग्व्याप्तिः । सत्त्वं विष्णुश्चेत् तत्स्थत्वं स्वाभाविकं किं विधीयत इत्यत आह | |||
सन्ततेति ॥ | |||
न तदाधारतयाऽवस्थानमात्रमत्र विवक्षितमिति भावः । आत्मा विष्णुश्चेत्तद्वत्त्वं स्वभाविकं न विधेयमित्यत आह | |||
परमात्मेति ॥ | |||
न तु तत्सम्बन्धमात्रमिति भावः । सत्त्वस्थपदेनैवास्यार्थतः प्राप्तत्वात्किं पुनरुच्यत इत्यत आह | |||
तेनेति ॥ | |||
सन्ततविष्णुस्मरणमात्रविधावैक्येनापि तत्स्मरणं प्राप्यते । अत आत्मवत्त्वकथनेन तन्निवार्य यथावत्स्मरणप्रकार उच्यत इति भावः । अप्राप्तप्राप्तिर्योगः । प्राप्तपरिरक्षणं क्षेमः । तदुभयं सर्वथा त्याज्यमित्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाऽह | |||
विरुद्धेति ॥ | |||
न केवलं शास्त्रविरुद्धविषये योगक्षेममात्रपरित्यागमत्र विवक्षितम् । अपि तु तदिच्छात्यागोऽपीति भावेनेच्छेत्युक्तम् । प्रतीत एवार्थः किं न स्यादित्यत आह | |||
अन्यथेति ॥ | |||
उत्थानादीनामप्यप्राप्तप्राप्तिरूपत्वेन योगत्वात् । ततश्च ‘योगमातिष्ठोत्तिष्ठ’ इत्यादिविरोध इति भावः ॥ ४५ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V46" data-block-id="BGT_C02_V46" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यावानर्थ उदपाने सर्वतः सम्प्लुतोदके ।</span><span class="shloka-line">तावान् सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः॥४६ ॥</span></span></div> | |||
॥ | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V46" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V46"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V46_B01" data-verse="BGT_C02_V46" data-block-id="BGT_C02_V46_B01">'उद्रेकात्पातृराहित्यादनत्वाच्चाखिलस्य च । | |||
प्रलयेप्युदपानोसौ भगवान् हरिरीश्वरः । | |||
प्रकृतिर्ह्युदरूपेण सर्वमावृत्य तिष्ठति । | |||
प्रलयेतो लयं प्राहुः सर्वतः सम्प्लुतोदकम्'' ॥ इति च । | |||
'यावत्प्रयोजनं विष्णोः सकाशात्साधकस्य च । | |||
धर्ममोक्षादिकं तावत्सर्ववेदविदो भवेत् । | |||
वेदार्थनिर्णयो यस्माद्विष्णोर्ज्ञानं प्रकीर्तितम् । | |||
ज्ञानात्प्रसन्नश्च हरिर्यतोखिलफलप्रदः'' ॥ इति च । | |||
सर्वतः सम्प्लुतोदकेप्युद्रिक्तः पालकवर्जितः । कालाद्यनश्च यो विष्णुस्तस्माद्यावत्फलं तावत्सर्ववेदेषु विशेषज्ञस्यैव भवतीत्यर्थः । सर्वे हि विष्णोरन्ये प्रलयकाले नोद्रिक्ताः । ये चोद्रिक्ता मुक्ता रमा च तेपि न पालकवर्जिताः, विष्णुपाल्यत्वात् । न च मुक्ताः कालादिचेष्टकाः । नचोद्रिक्तत्वं तेषां तद्वत् । अत उदपानो विष्णुरेव । प्रलये विशेषतोपि । | |||
'आनीदवातं स्वधया तदेकं तस्माद्धान्यन्न परः किञ्चनास । | |||
तम आसीत्तमसा गू•हमग्रे अप्रकेतं सलिलं सर्वमा इदम्'' । | |||
'आपो वा इदमग्रे सलिलम् आसीत् सलिल एको द्रष्टाद्वैतो भवति'' ॥ इत्यादि श्रुतिभ्यः ॥४६ ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V46" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V46" data-id="BGT_C02_V46_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">त्रैगुण्यनिवृत्त्यर्थं वेदाश्रयणं कार्यमित्यत्र युक्तिरुच्यते | |||
<span class="mulaprateeka">‘यावान्’ इति ।</span> | |||
<span class=" | |||
तत्रोदपानशब्दं, सर्वतः संप्लुतोदकशब्दं च स्मृत्यैव व्याचष्टे | |||
उद्रेकादिति ॥ | |||
सर्वकार्याणां प्रलीनत्वात् कथं सर्वतः संप्लुतोदकशब्दार्थतया प्रलयो गृह्यत इत्यत आह | |||
प्रकृतिरिति ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">समस्तश्लोकं स्मृत्यैव व्याचष्टे | |||
यावदिति ॥ | |||
साधकस्य सम्भवतीति शेषः। वेदज्ञानेन कुतो विष्णुः फलं ददातीत्यत आह | |||
वेदेति ॥ | |||
अस्तु वेदार्थज्ञानं नाम विष्णुज्ञानम् । तथापि कुतो भगवान् फलं ददातीत्यत आह | |||
ज्ञानादिति ॥</p> | |||
< | <p class="gr-vyakhya-para">वाक्यद्वयसिद्धं श्लोकार्थमेकीकृत्य दर्शयति | ||
सर्वत इति ॥ | |||
नन्वत्र कश्चिदुद्रिक्तत्वादिगुणः श्रूयते । स विष्णुरिति कुतः? अन्योऽपि किं न स्यादित्यत आह | |||
सर्वे हीति ॥ | |||
मुक्तानां रमायाश्चोद्रिक्तत्वात् कथमुद्रिक्तत्वेन विष्णुत्वनिश्चय इत्यत आह | |||
ये चेति ॥ | |||
मुक्तानामुद्रिक्तत्वेऽपि पालकवर्जितत्वाभावेनोदपानत्वासम्भव इति भावः । मुक्तानामुदपानत्वासम्भवे हेत्वन्तरं चाह | |||
न चेति ॥ | |||
रमायाः सर्वाभिमानित्वेन कालादिचेष्टकत्वादसङ्ग्रहः । किञ्चोद्रिक्तत्वं तेषामङ्गीकृतमेव न तु मुख्यतोऽप्यस्त्यतो न तेषामुदपानत्वमित्याह | |||
न चेति ॥ | |||
अनेन रमाया अपि चेष्टकत्वमनुमतमेवेति ज्ञायते । उद्रिक्तत्वादेरन्यत्रासम्भवेऽपि किमित्यत आह | |||
अत इति ॥ | |||
किञ्चोद्रिक्तत्वाद्येवान्यत्र न सम्भवति । किमुत सर्वतः सम्प्लुतोदके । अतोऽप्युदपानो विष्णुरेवेत्याह | |||
प्रलय इति ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">मास्त्वन्येषामसम्भवात् सर्वतः सम्प्लुतोदकेऽप्युदपानत्वम् । विष्णोरपि तत्सम्भवः कुत इति चेत्परिशेषादिति ब्रूमः । श्रुतिभ्यश्चेत्याह | |||
आनीदिति ॥ | |||
तदेकं ब्रह्म वायुप्रेरणां विना स्वसामर्थ्येनैव कालादिकं प्रेरयति स्म । तस्मादन्यदुत्तमं वस्तु किञ्चन नाऽस । अपि तु तदेवोद्रिक्तमास । अपरं तमः प्रकृतिरस्मिन् सर्वस्मिन् देशेऽविज्ञातं सलिलं भूत्वाऽसीत् । तेन सलिलेन प्रलये सर्वं गूढमासीदित्यर्थः । अस्याग्रे सलिले समन्तात्पालकवर्जितो भगवानासीदित्यर्थः । औतः सर्वोद्रिक्तः ॥ ४६ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V47" data-block-id="BGT_C02_V47" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ।</span><span class="shloka-line">मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोस्त्वकर्मणि॥४७ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V47" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V47"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V47_B01" data-verse="BGT_C02_V47" data-block-id="BGT_C02_V47_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">कर्माधिकारिण एव त्वदादयो जीवाः । फलं तु मदायत्तमिति भावः । मा कर्मफलहेतुर्भूः नेश्वरोहमिति भावं कुरु ।<br/>'एष उ एव शुभाशुभैः कर्मफलैरेनं संयोजयति न स्वयं संयुक्तो भवति यदेनं कर्मफलैः संयोजयति न स्वयं संयुक्तो भवति तस्मादन्य एवासौ भगवान्वेदितव्य''</span></span> इति पैङ्गिश्रुतिः ॥४७ ॥</div> | |||
न | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V47" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V47" data-id="BGT_C02_V47_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ऐक्यभावनं न कार्यमित्यत्र हेतुरुच्यते ‘कर्मणि’ इति । तत्रार्जुनस्य कर्मकरणे किञ्चित्सामर्थ्यमस्ति, न तु फलापादन इत्येवोच्यते । तत्कथमनेन सर्वजीवानामीश्वराभेदाभावः साध्यत इत्यत आह कर्मेति ॥ नात्र त इत्युर्जुन एव गृह्यते । अपि तु सर्वजीवाः । तेषां फलापादनासामर्थ्यमुक्त्वा ईश्वरस्य तत्सामर्थ्यमभिप्रेयते । तेनात्रोक्तैवाभेदाभावे युक्तिरिति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वत्रास्त्वेतावदभिप्रेतम् । तथापि प्रतिज्ञाया अभावादभेदाभावे युक्तिरियमुक्तेति कथं ज्ञायत इत्यत आह | |||
<span class="mulaprateeka">मा कर्मेति ॥</span> | |||
फलहेतुरीश्वरः स मा भूर्मनसेत्यर्थः । अत्र श्रुतिं चाह | |||
एष इति ॥ | |||
स्वयं जीवः ॥ ४७ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V48" data-block-id="BGT_C02_V48" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय ।</span><span class="shloka-line">सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते॥४८ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V48" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V48"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V48_B01" data-verse="BGT_C02_V48" data-block-id="BGT_C02_V48_B01">सङ्गं फलस्नेहम् ॥ ४८ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V48" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V48" data-id="BGT_C02_V48_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">कर्माकरणे स्नेहो माऽस्त्वित्युक्तम् । किं तर्हीत्यत उच्यते ‘योगस्थः’ इति । तत्र कर्मसङ्गं त्यक्त्वा कर्माणि कुर्विति व्याहतमित्यत आह सङ्गमिति ॥ न सङ्गपदेन कर्मसम्बन्धोऽभिधीयते । येन व्याहतिः । अपि तु फलस्नेह एवेति भावः ॥ ४८ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V49" data-block-id="BGT_C02_V49" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">दूरेण ह्यवरं कर्म बुदि्धयोगाद् धनञ्जय ।</span><span class="shloka-line">बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः॥४९ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V49" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V49"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V49_B01" data-verse="BGT_C02_V49" data-block-id="BGT_C02_V49_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">बुद्धौ जातायामपि विष्णुमेव शरणमन्विच्छ ।<br/>'अज्ञानां ज्ञानिनां चैव मुक्तानां शरणं हरिः ।<br/>तं ये स्वैक्येन मन्यन्ते सर्वभिन्नं गुणोच्छ्रयात् ।<br/>कृपणास्ते तमस्यन्धे निपतन्ति न संशयः ।<br/>न तेषामुत्थितिः क्वापि नित्यातिशयदुःखिनाम् ।<br/>गुणभेदविदां विष्णोर्भेदाभेदविदामपि ।<br/>देहकर्मादिषु तथा प्रादुर्भावादिकेपि वा ।<br/>स्वोद्रिक्तानां तदीयानां निन्दां कुर्वन्ति येपि च ।<br/>सर्वेषामपि चैतेषां गतिरेषा न संशयः'' ॥</span></span> इति नारदीये ॥४९ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V49" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V49" data-id="BGT_C02_V49_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानात्कर्माधममित्युक्तम् । तर्हि ज्ञानस्योत्तमत्वाज्ज्ञानावास्थायामीश्वरैक्यभावनं युक्तमित्याशङ्कापरिहारायोच्यते | |||
<span class="mulaprateeka">बुद्धाविति ॥</span> | |||
तत्रैतच्छङ्कापरिहारः कथमुक्त इत्यत आह | |||
बुद्धाविति ॥ | |||
अस्मिन्नेवार्थे स्मृतिसम्मतिं दर्शयंस्तयैवोत्तरपादमपि व्याचष्टे | |||
अज्ञानामिति ॥ | |||
फलहेतुपदव्याख्यानं ‘तं ये स्वैक्येन’ इत्यादि पूर्ववत् । कृपणाः कृपाऽविषयाः । तत्र हेतुमाह | |||
तमसीति ॥ | |||
४९ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V50" data-block-id="BGT_C02_V50" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">बुदि्धयुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते ।</span><span class="shloka-line">तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम्॥५० ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V50" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V50"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V50_B01" data-verse="BGT_C02_V50" data-block-id="BGT_C02_V50_B01">यथावद्विष्णुं ज्ञात्वा तदर्थत्वेन कर्मकरणमित्येतत्कर्मकौशलमेव योगः । भगवज्झानमेव बुदि्धः ॥ ५०, ५१ ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V51" data-block-id="BGT_C02_V51" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कर्मजं बुदि्धयुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः ।</span><span class="shloka-line">जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम्॥५१ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent=" | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V51" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V51" data-id="BGT_C02_V51_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">नन्वस्तु ज्ञानस्याधिक्यं, ततश्च किमित्यतः ‘तस्मात्’ इति तस्मात् ज्ञानसाधनमापाद्यमित्युक्तम् । तत्रास्तु ज्ञानसाधनापादनम् । किं फलस्नेहरहितकर्मणेत्याशङ्कायां फलस्नेहरहितकर्मैव ज्ञानसाधनमिति वक्तव्यम् । किमर्थमत्र कर्मकौशलस्य ज्ञानसाधनत्वमुच्यत इत्यतः फलस्नेहराहित्यादियुक्तकर्मैव कर्मकौशलपदेनोच्यत इति भावेनाह | ||
<div class="teeka- | |||
<div class="teeka-body"> | |||
<div class=" | |||
</div> | |||
<div class=" | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | |||
यथावदिति ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">‘योगस्थः’ इत्यत्र भगवज्ज्ञानस्यापरिगृहीतत्वादत्रापि न तदभिप्रेतमित्यत आह | |||
भगवदिति ॥ | |||
एतच्छ्लोकार्थविवरणात्मकोत्तरश्लोके ‘बुद्धियुक्तः’ इति भगवज्ज्ञानस्यापरोक्षज्ञानसाधनत्वेन गृहीतत्वादत्र पूर्वत्रापि तदभिमतमिति भावः ॥ ५०- ५१ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V52" data-block-id="BGT_C02_V52" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यदा ते मोहकलिलं बुदि्धर्व्यतितरिष्यति ।</span><span class="shloka-line">तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च॥५२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V53" data-block-id="BGT_C02_V53" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यथा स्थास्यति निश्चला ॥</span><span class="shloka-line">समाधावचला बुदि्धस्तदा योगमवाप्स्यसि॥ ५३ ॥</span></span></div> | |||
<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V53" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V53"> | |||
</ | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V53_B01" data-verse="BGT_C02_V53" data-block-id="BGT_C02_V53_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">निर्वेदं नितरां लाभम् ।<br/>'बुदि्धमोहो यदा न स्यादन्यथाज्ञानलक्षणः ।<br/>श्रोतव्यश्रुतसाफल्यं तदा प्राप्नोति मानवः ॥ श्रुतिमार्गं प्रपन्ना तु तदर्थज्ञाननिश्चला ।<br/>समाधानेन तु पुनरापरोक्ष्याच्च निश्चला ॥ विष्णौ प्राप्स्यति तद्योगं मुक्तो भूत्वा तदश्नुते'' ॥</span></span>इति च पैङ्गिश्रुतौ विशेषेण प्रतिपन्ना ॥ ५२, ५३ ॥</div> | ||
</ | |||
</ | |||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class=" | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V53" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V53" data-id="BGT_C02_V53_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">कियत्पर्यन्तमवश्यं कर्तव्यानि मुमुक्षुणैवं कर्माणीत्यत उच्यते | ||
<p class="gr-vyakhya-para"> | |||
<span class="mulaprateeka">यदेति ॥</span> | |||
तत्र निर्वेदपदेन वैराग्यमुच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह | |||
निर्वेदमिति ॥ | |||
एतच्छ्लोकार्थविवरणपूर्वकं बुद्धिमोहतरणपदोक्तज्ञानफलमुच्यते | |||
श्रुतीति ॥ | |||
एतच्छ्लोकद्वयं स्मृत्यैव व्याचष्टे | |||
बुद्धीति ॥ | |||
श्रोतव्यश्रुतपदं सर्वकर्मोपलक्षकम् । समाधानेन श्रुत्यर्थज्ञाननिश्चयत्वेनापरोक्षज्ञानं भवति । अनेन ‘समाधावचला’ इति समाधौ सत्यपरोक्षज्ञानं तेन विष्णावचलेति व्याख्यातं भवति । तद्योगं भगवद्योगम् । भगवद्योगस्य सर्वेषामपि विद्यमानत्वात् को विशेष इत्युक्तं विवृणोति | |||
मुक्त इति ॥ | |||
तदश्नुते ब्रह्माऽप्नोतीत्यर्थः । अत्रापि यदा तदेति सम्बध्यते । नन्वत्र ‘श्रुतिविप्रपतिपन्ना’ इति श्रुतिविरुद्धत्वमुच्यते । तत्कथं श्रुतिमार्गं प्रपन्नेति व्याख्येत्यत आह | |||
श्रुताविति ॥ | |||
५२ ॥ ५३ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V54" data-block-id="BGT_C02_V54" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव ।</span><span class="shloka-line">स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम्॥५४ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V54" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V54"> | |||
< | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V54_B01" data-verse="BGT_C02_V54" data-block-id="BGT_C02_V54_B01">का भाषा ? कथं भाष्यते ? कैर्गुणैः ? समाधिस्थस्य विषमबुदि्धवर्जितस्य ॥ ५४ ॥</div> | ||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V54" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V54" data-id="BGT_C02_V54_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">प्रकृतज्ञानिलक्षणादिप्रश्नः क्रियते | |||
<span class="mulaprateeka">स्थितेति ॥</span> | |||
तत्र ‘का भाषा’ इत्येतदन्यथाप्रतीतिनिरासाय व्याचष्टे | |||
केति ॥ | |||
ननु ज्ञानीति भाष्यत इति सिद्धत्वात्किं प्रश्नेनेत्यत आह | |||
कैरिति॥ | |||
ए‘समाधिस्थस्य’ इत्यस्य समाधिं कुर्वतो ज्ञानिनो लक्षणादि पृच्छत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायार्थमाह | |||
समाधीति ॥ | |||
५४ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V55" data-block-id="BGT_C02_V55" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रजहाति यदा कामान् सर्वान् पार्थ मनोगतान् ।</span><span class="shloka-line">आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते॥५५ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V55" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V55"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V55_B01" data-verse="BGT_C02_V55" data-block-id="BGT_C02_V55_B01">'सर्वकामनिवृत्तिस्तु जानतो न कथञ्चन । | |||
अनिषिद्धकामितैवातो ह्यकामित्वमितीर्यते । | |||
अपरोक्षदृशोपि स्याद्यदा नास्त्यपरोक्षदृक् । | |||
क्वचिद्विरुद्धकामोपि यथायुद्ध्यद्धरो हरिम् । | |||
अतोनभिभवो यावद्दृशस्तावन्निगद्यते । | |||
स्थितप्रज्ञस्तथाप्यस्य कादाचित्क्यपि या दृशिः । | |||
नियमेनैव मोक्षाय भवेद्योग्या भवेद्यदि । | |||
अयोग्या भक्तिजाता चेत्क्रमान्मुक्त्यै भवेत्तथा'' ॥ इति च । | |||
आत्मनि विष्णौ, आत्मना विष्णुना । तत्प्रसादादेव तुष्टः ॥५५ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V55" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V55" data-id="BGT_C02_V55_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानिलक्षणमुच्यते | |||
<span class="mulaprateeka">प्रजहातीति ॥</span> | |||
तत्र ज्ञानिनः सर्वकामप्रहाणं नाम निषिद्धानिषिद्धसर्वकामप्रहाणमित्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय तत्स्मृत्यैव व्याचष्टे | |||
सर्वेति ॥ | |||
कुतो न ज्ञानिनः सर्वकामनिवृत्तिः, यतः सर्वशब्दसङ्कोचः क्रियत इत्यत आह | |||
अपरोक्षेति ॥ | |||
ज्ञानिनः कदाचिन्निषिद्धकामनिवृत्तिरपि नास्ति । कुतः सर्वकामनिवृत्तिरित्यर्थः । तर्हि ज्ञानस्याभिभवकाले ज्ञानिलक्षणाभावाज्ज्ञानित्वाभावः प्रसज्यत इत्यतः सत्यमित्याह | |||
अत इति ॥ | |||
निषिद्धकामराहित्यस्य ज्ञानानभिभवकाल एव सत्त्वादित्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु यदि कदाचिद् दृशिरभिभूयते तर्हि सा न मोक्षसाधनं स्यात् । कादाचित्कतया दौर्बल्यादित्यत आह | |||
तथापीति ॥ | |||
योग्या॥ | |||
स्वबिम्बविषया । ‘आत्मन्येवात्मना’ इत्यात्मशब्दौ जीवमनःपरावित्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह | |||
आत्मनीति ॥ | |||
कुतो न जीवादिपरावित्यत आह | |||
तुष्ट इति ॥ | |||
अत्रात्मस्थित्यादिना तुष्ट्यभिधानाज्जीवस्थित्यादिना तदसम्भवान्न तत्परावात्मशब्दाविति भावः ॥ ५५ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V56" data-block-id="BGT_C02_V56" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">दुःखेष्वनुद्विग्नमना सुखेषु विगतस्पृहः ।</span><span class="shloka-line">वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते॥५६ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V57" data-block-id="BGT_C02_V57" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत् प्राप्य शुभाशुभम् ।</span><span class="shloka-line">नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥५७ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V58" data-block-id="BGT_C02_V58" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यदा संहरते चायं कूर्मोङ्गानीव सर्वशः ।</span><span class="shloka-line">इंद्रियाणींद्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥५८ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V59" data-block-id="BGT_C02_V59" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः ।</span><span class="shloka-line">रसवर्जं रसोप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते॥५९ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V59" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V59"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V59_B01" data-verse="BGT_C02_V59" data-block-id="BGT_C02_V59_B01">रसो रागः ॥ ५९ ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V59" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V59" data-id="BGT_C02_V59_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">एतादृशं चेज्ज्ञानं तत्किं सर्वे न साधयन्तीत्यतो निराहारत्वेनेन्द्रियजयस्तेनैव ज्ञानमित्यतिदुःसंपादत्वं ज्ञानस्योच्यते | |||
<span class="mulaprateeka">‘विषयाः’ इति ॥</span> | |||
<span class=" | |||
तत्र रसशब्दस्यापूर्वमर्थमाह | |||
रस इति ॥ | |||
५९ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V60" data-block-id="BGT_C02_V60" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः ।</span><span class="shloka-line">इंद्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः॥६० ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V61" data-block-id="BGT_C02_V61" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः ।</span><span class="shloka-line">वशे हि यस्येंद्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥६१ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V62" data-block-id="BGT_C02_V62" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ध्यायतो विषयान् पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते ।</span><span class="shloka-line">सङ्गात् सञ्जायते कामः कामात् क्रोधोभिजायते॥६२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V63" data-block-id="BGT_C02_V63" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">क्रोधाद् भवति सम्मोहः सम्मोहात् स्मृऽतिविभ्रमः ।</span><span class="shloka-line">स्मृऽतिभ्रंशाद् बुदि्धनाशो बुदि्धनाशाद् प्र(वि)नश्यति ॥६३ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V63" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V63"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V63_B01" data-verse="BGT_C02_V63" data-block-id="BGT_C02_V63_B01">संमोहान्मिथ्याज्ञानात् । ज्ञातमप्यन्यथा स्मर्यते । वाक्यार्थानामन्यथा स्मरणान्निर्णीतं ज्ञानमपि नश्यति ॥ ६२,६३ ॥</div> | |||
</div> | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V63" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V63" data-id="BGT_C02_V63_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">वीतरागेत्यादिना रागादिराहित्यं ज्ञानिलक्षणमुक्तम् । जिज्ञासुना च तत्साध्यम् । कारणफलपरिज्ञाने च रागादित्यागो भवति । अतो रागादिपरिहाराय तत्कारणफले उच्येते | ||
<span class="mulaprateeka">‘ध्यायत’ इति ।</span> | |||
तत्र संमोहस्मृतिविभ्रमपदाभ्यां विपरीतज्ञानमेवोच्यते । अतः कथं हेतुहेतुमद्भाव इत्यत आह | |||
संमोहादिति ॥ | |||
अत्र संमोहपदेन परवित्तापहरणाद्यधर्मे धर्मबुद्धिरित्यादिमिथ्याज्ञानमुच्यते । स्मृतिविभ्रमपदेन च परवित्तापहरणादेरधर्मत्वाभिधायकश्रुत्याद्यर्थस्य पूर्वं स्वयं ज्ञातस्याप्यन्यथास्मरणमुच्यते । तयोश्च हेतुहेतुमद्भावस्सम्भवतीति भावः । स्मृतिभ्रंशाद्बुद्धिनाश इति दुर्घटम् । चेतनस्य बुद्ध्यविनाभावित्वेन बुद्धेर्नाशायोगादित्यत उक्तं विवृण्वन्नाह | |||
वाक्येति ॥ | |||
निर्णीतं॥ | |||
केवलवाक्यसापेक्षतां विनापि निश्चितम् । न तु ज्ञानमात्रमिति भावः ॥ ६३ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V64" data-block-id="BGT_C02_V64" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिंद्रियैश्चरन् ।</span><span class="shloka-line">आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति॥६४ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V64" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V64"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V64_B01" data-verse="BGT_C02_V64" data-block-id="BGT_C02_V64_B01">शान्तिर्भगवन्निष्ठा । 'शमो मन्निष्ठता'' इति हि भागवते ॥६४-६६॥</div> | |||
< | |||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class=" | <div class="verse-block" id="BGT_C02_V65" data-block-id="BGT_C02_V65" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते ।</span><span class="shloka-line">प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुदि्धः पर्यवतिष्ठति॥६५ ॥</span></span></div> | ||
< | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V66" data-block-id="BGT_C02_V66" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नास्ति बुदि्धरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना ।</span><span class="shloka-line">न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम्॥६६ ॥</span></span></div> | |||
तत्र | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V66" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V66" data-id="BGT_C02_V66_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">इन्द्रियजयजातेन मनसः स्वतोऽपि प्रायो विषयागतिलक्षणेन प्रसादेन मोक्षलाभादसावापाद्य इत्युक्तम् । तदनापादने दोषश्चोच्यते नास्तीति । तत्र भावनायाः शान्तिसाध्यत्वात् न चाभावयतः शान्तिः इति कथमुच्यत इत्यतो न शान्तिपदेनात्र चित्तनिरोध उच्यते । अपि तु भगवन्निष्ठबुद्धित्वम् । तच्च भावनासाध्यं भवतीति भावेन शान्तिशब्दार्थं सप्रमाणकमाह | ||
शान्तिरिति | |||
॥ ६६ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V67" data-block-id="BGT_C02_V67" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इंद्रियाणां हि चरतां यन्मनोनुविधीयते ।</span><span class="shloka-line">तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि॥६७ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V68" data-block-id="BGT_C02_V68" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः ।</span><span class="shloka-line">इंद्रियाणींद्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥६८ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V69" data-block-id="BGT_C02_V69" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी ।</span><span class="shloka-line">यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः॥६९ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V69" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V69"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V69_B01" data-verse="BGT_C02_V69" data-block-id="BGT_C02_V69_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">'देवेभ्योन्ये यदा ब्रह्म पश्यन्त्यन्यन्न दृश्यते ।<br/>निशायामिव सुव्यक्तं यथान्यैर्ब्रह्म नेयते ।<br/>आश्चर्यवस्तुदृग्यद्वद्व्यक्तमन्यन्न पश्यति ।<br/>ऐकाग्र्याद्वा सुखोद्रोकाद्देवाः सूर्यवदेव च ।<br/>प्रायशः सर्ववेत्तारस्तत्रापि ह्युत्तरोत्तरम्'' ॥</span></span> इति ब्रह्मतर्के ॥६९ ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V69" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V69" data-id="BGT_C02_V69_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">पिण्डीकृत्योक्तलक्षणमुच्यते | |||
<span class="mulaprateeka">या निशेति ।।</span> | |||
<span class=" | |||
तत्र सर्वप्रेरकाणां देवानामपि ज्ञानित्वाज्ज्ञानिनां परमात्मेतरादर्शने लोकयात्रोच्छेदः स्यादित्यतस्तद्वाक्यं देवेतरज्ञानिविषयतया स्मृत्यैव व्याचष्टे | |||
देवेभ्य इति ॥ | |||
‘यथाऽन्यैः’ इत्यनेन पूर्वार्धतात्पर्यमुक्तं भवति । यथाज्ञैर्ब्रह्म न ज्ञायत इत्यर्थः ॥ | |||
सूर्यवदिति ॥ | |||
सूर्यो यथा स्वतेजसा सर्वं प्रकाशयत्येवं स्वज्ञानेन सर्वं विषयीकुर्वन्तीत्यर्थः ॥ ६९ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V70" data-block-id="BGT_C02_V70" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् ।</span><span class="shloka-line">तद्वत् कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी॥ ७० ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V70" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V70"> | |||
< | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V70_B01" data-verse="BGT_C02_V70" data-block-id="BGT_C02_V70_B01">'भुञ्जानोपि हि यः कामान् मर्यादां न तरेत्क्वचित् । | ||
समुद्रवद्धर्ममयीं नासौ कामी स उच्यते । | |||
केति कुत्सितवाची स्यात्कुत्सितं मानमेव तु । | |||
</div> | कामो मोक्षविरोधी स्यान्न सर्वेच्छाविरोधिनी'' ॥ इति च । | ||
न च सर्वेच्छाभावे जीवनं भवति । 'शान्तिर्मोक्षो यतो ह्यत्र विष्णुनिष्ठा भवेद्ध्रुवा'' इति च ॥७० ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class=" | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V70" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V70" data-id="BGT_C02_V70_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">एवं ज्ञानी सर्वत्रोदासीनश्चेत्कथं विषयभोगस्तस्येत्यत उच्यते | ||
<p class="gr-vyakhya-para"> | |||
<span class="mulaprateeka">आपूर्यमाणमिति ॥</span> | |||
तत्स्मृत्यैव व्याचष्टे | |||
भुञ्जान इति ॥ | |||
धर्ममयीं धर्माख्याम् । विषयभोक्ता न कामी कथमुच्यत इत्यत उक्तस्य ‘न कामकामी’ इत्यस्यार्थो नासाविति । ननु कामाभावे विषयभोगासम्भवात् कथं ज्ञानिनः कामाभावो मोक्षसिद्ध्यर्थमुच्यत इत्यतोऽत्र कामपदेन निषिद्धेच्छैवाभिप्रेता । तस्या एव मोक्षविरोधित्वात् । नेच्छामात्रं तस्य मोक्षाविरोधित्वादित्याह | |||
केति ॥ | |||
कुत्सितेयमिति मानं यद्विषयं सैवेच्छा काम इत्यर्थः। इतश्च ‘न कामकामी’इत्यत्र नेच्छामात्रनिषेध इत्याह | |||
न चेति ॥ | |||
ननु शान्तिशब्दस्य भगवन्निष्ठावाचित्वात् कथं स मुच्यत इति व्याख्येत्यतो भगवन्निष्ठासम्बन्धादेव मोक्षोऽपि शान्तिशब्दाभिधेय इति स्मृत्यैवाऽह | |||
शान्तिरिति | |||
॥ ७० ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C02_V71" data-block-id="BGT_C02_V71" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">विहाय कामान् यः सर्वान् पुमांश्चरति निःस्पृहः ।</span><span class="shloka-line">निर्ममो निरहङ्कारः स शान्तिमधिगच्छति॥७१ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V71" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V71"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V71_B01" data-verse="BGT_C02_V71" data-block-id="BGT_C02_V71_B01">निषिद्धस्पृहाभावमात्रेण सर्वविषयान् विहाय । | |||
'अस्वरूपे स्वरूपत्वमतिरेव ह्यहङ्कृतिः । | |||
त्याज्या सर्वत्र ममता ज्ञात्वा सर्वं हरेर्वशे'' ॥ इति च ॥७१ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V71" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V71" data-id="BGT_C02_V71_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">पूर्वश्लोकोक्तं प्रपञ्च्यते | |||
<span class="mulaprateeka">विहायेति ।</span> | |||
तत्र कामपदेन यदीच्छा गृह्यते तर्हि निःस्पृह इति पुनरुक्तिः । यदि विषयास्तर्हि विषयत्यागे किं भक्षयति । निःस्पृहत्वं च कथं युज्यते । सर्वकामनिवृत्तिरिति वचनविरोधात् । जीवनाद्यभावप्रसङ्गाच्चेत्यत आह | |||
निषिद्धेति ॥ | |||
ननु | सर्वकामपदेन विषयाणां ग्रहणान्न पुनरुक्तिदोषः । नापि चरणासम्भवः । अत्र निःस्पृह इत्यनेन विषयाणां स्वरूपतो हानमन्तरेण स्पृहाभावमात्रेण हानस्याभिप्रेतत्वात् । नापि स्मृतिवचनादिविरोधः । निःस्पृह इति निषिद्धविषयस्पृहाभावस्य विवक्षितत्वादिति भावः ॥</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु ज्ञानिनामप्यहं ममेति प्रत्ययप्रयोगदर्शनात् कथं तस्योच्यते निरहङ्कारत्वादीत्यतो नाहमित्यादिज्ञानादिमात्रमहङ्कारादीति भावेन स्मृत्यैवाहङ्कारादिशब्दार्थमाह | |||
अस्वरूप इति ॥ | |||
ममता मदधीनमिति भावना ॥ ७१ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
< | <div class="verse-block" id="BGT_C02_V72" data-block-id="BGT_C02_V72" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C02" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति ।</span><span class="shloka-line">स्थित्वास्यामन्तकालेपि ब्रह्म निर्वाणमृच्छति॥७२ ॥</span></span></div> | ||
<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे साङ्ख्ययोगो नाम द्वितीयोध्यायः ॥</div> | |||
<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये द्वितीयोध्यायः ॥</div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V72" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V72"> | |||
< | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V72_B01" data-verse="BGT_C02_V72" data-block-id="BGT_C02_V72_B01">ब्राह्मी ब्रह्मविषया । ज्ञानिनामप्यन्तकालेन्यमनसां प्रारब्धकर्मभावाज्जन्मान्तरम् । प्रारब्धकर्मनाशकाले नियमेन भगवत्स्मृऽतिर्भवति । ततो मोक्षश्च । 'यं यं वापि स्मरन् भावम्'' इति हि वक्ष्यति । बाणं शरीरम् । | ||
'अभावाज्जडदेहस्य विष्णुर्निर्बाण उच्यते । | |||
भिन्नदेहाभावतो वा स सहस्रशिरा अपि'' ॥ इति च ॥७२ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V72" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C02_V72" data-id="BGT_C02_V72_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">उक्तलक्षणमुपसंह्रियते | |||
<span class="mulaprateeka">एषेति ।</span> | |||
तत्र ब्राह्मीति ब्रह्मधर्मभूतेति प्रतीतिनिरासायाह | |||
ब्राह्मीति ॥ | |||
ननु ‘क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे’ इत्यादेर्ज्ञानमात्रेण सर्वकर्मणां क्षयाज्ज्ञानानन्तरमेव मोक्षसद्भावेन ‘स्थित्वाऽस्याम्’ इत्यन्तकाले भगवत्स्मृत्यादिविधानं ब्रह्मप्राप्त्यर्थं किमिति क्रियत इत्यत आह | |||
ज्ञानिनामिति ॥ | |||
ज्ञानिनामपि यद्यन्तकाले भगवत्स्मरणादिकं नास्ति तर्हि जन्मान्तरमेव भवति । न ब्रह्मप्राप्तिः । अतस्तदर्थमन्तकाले तत्स्मरणादिविधानं युक्तमेव । न च ज्ञानिनः क्षीणकर्मत्वाज्जन्मान्तरायोगः । ज्ञानमात्रेणाप्रारब्धकर्मनाशेऽपि येषामन्तकालेऽपि न भगवत्स्मरणं तेषां प्रारब्धकर्मभावादिति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">यदि मोक्षार्थं साक्षादन्तकाल एव भगवत्स्मृत्याद्यपेक्षितं तर्हि तस्य दुःसम्पादत्वेन कस्यापि मोक्षो न स्यात् । अतः साक्षादन्तकालस्मरणं नात्र भगवतोऽभिप्रेतमित्यत आह | |||
प्रारब्धेति ॥ | |||
न मोक्षार्थमन्तकालस्मरणापेक्षायां कस्यापि मोक्षप्रसङ्गः । प्रारब्धकर्मण एवान्तकालस्मरणप्रतिबन्धकत्वेन तन्नाशेऽन्तकाले स्मरणनियमात् । तद्भावे च मोक्षनियमादिति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वन्तकालस्मरणादेव मोक्षो नान्यथेति भगवदभिमतमिति निश्चयो यदि भवेत्तदैवमर्थकल्पना भवेत् । स एव कुत इत्यत आह | |||
यं यमिति ॥ | |||
‘‘शान्तिर्मोक्षोऽथ निर्वाणम्’’ इत्यादेर्निर्वाणशब्दस्य मोक्षेऽपि प्रसिद्धेर्ब्रह्म निर्वाणमिति कथं सामानाधिकरणम् । न च ब्रह्म निर्वाणं चेति योजना । ब्रह्मप्राप्त्यतिरिक्तमोक्षानिरूपणादित्यत आह | |||
बाणमिति ॥ | |||
बाणशब्दस्य शरीरवाचित्वान्निर्वाणपदेन कार्यब्रह्मव्यावृत्त्यर्थं ब्रह्मणोऽशरीरत्वमेवोच्यते । न मोक्ष इति भावः । ननु कथमशरीरत्वं ब्रह्मणः । सहस्रशीर्षेत्यादिविरोधादित्याशङ्कां स्मृत्यैव परिहरति | |||
॥ अभावादिति ॥ | |||
७२ ॥</p> | |||
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥</div></div></div></div></div></div> | |||
<span id="gr-C3" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="तृतीयोऽध्यायः"></span> | |||
== तृतीयोऽध्यायः == | |||
<div class="introduction" id="BGT_C03_I01" data-block-id="BGT_C03_I01" data-verse="BGT_C03"> | |||
<div class="introduction-line">आत्मस्वरूपं ज्ञानसाधनं चोक्तं पूर्वत्र ।</div> | |||
<div class="introduction-line">ज्ञानसाधनत्वेनाकर्म विनिन्द्य कर्म विधीयत उत्तराध्याये-</div> | |||
</div> | |||
<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V01" data-block-id="BGT_C03_V01" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ज्यायसी चेत् कर्मणस्ते मता बुदि्धर्जनार्दन ।</span><span class="shloka-line">तत् किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव॥१ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C03_V01" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C03_V01" data-id="BGT_C03_V01_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><h4 class="gr-vyakhya-head">तृतीयोऽध्यायः</h4> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">पूर्वाध्यायसङ्गतत्वेनैतदध्यार्थं दर्शयितुं पूर्वाध्यायप्रतिपाद्यमाह | |||
ज्ञानमिति ॥ | |||
‘एषा तेऽभिहिता’ इत्यन्तेन ज्ञायत इति ज्ञानमीश्वरादिस्वरूपं निरूपितम् । ततोऽध्यायपरिसमाप्तिपर्यन्तं तत्स्वरूपज्ञानोपायश्चोक्तः पूर्वाध्याय इत्यर्थः। तत्सङ्गतत्वेनैतदध्यायार्थमाह | |||
तत्रेति ॥ | |||
तयोर्ज्ञानयोगयोर्मध्ये योगोऽपि द्विविधो भवति । कर्मध्यानयोगभेदात् । तत्र प्रागुक्तमेव कर्मयोगं प्रपञ्चयत्यनेनाध्यायेन भगवानित्यर्थः । ननु ‘कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा’ इत्यादिना पूर्वत्रापि कर्मयोगस्य प्रपञ्चितत्वात् किमनेनाध्यायेनेत्यत उक्तम् | |||
विशेषत इति ॥ | |||
नन्वत्रापि ‘इन्द्रियाणि पराणि’ इत्यादिना ज्ञानस्याप्युक्तेः कथं कर्मयोगं प्रपञ्चयतीत्युच्यत इत्यतो वाऽह | |||
विशेषत इति ॥ | |||
प्राचुर्येणेत्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु कर्मणः सकाशाद्बुद्धेर्ज्यायस्त्वं प्राक् कुत्रोक्तम्? यद्बीजोऽयं ‘ज्यायसी चेत्कर्मणः’ इत्यर्जुनप्रश्न इत्यत आह | |||
दूरेणेति ॥१ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V02" data-block-id="BGT_C03_V02" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">व्यामिश्रेणैव वाक्येन बुदि्धं मोहयसीव मे ।</span><span class="shloka-line">तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोहमाप्नुयाम्॥२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C03_V02" data-block-id="bhashya-BGT_C03_V02"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C03_V02_B01" data-verse="BGT_C03_V02" data-block-id="BGT_C03_V02_B01">ज्ञानं योगश्चोक्तौ । तत्र कर्मयोगं विशेषतः प्रपञ्चयत्यनेनाध्यायेन । 'दूरेण ह्यवरं कर्म'' इति प्रश्नबीजम् ॥ १,२ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C03_V02" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C03_V02" data-id="BGT_C03_V02_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘लोकेऽस्मिन्’ इति परिहारवाक्ये केषाञ्चिदधिकारिणां ज्ञानमेव केषाञ्चित् कर्मैवानुष्ठेयमुच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह | |||
ज्ञानेति ॥ | |||
नात्र ज्ञानयोगपदेन ज्ञानमात्रं विवक्षितं, कर्मयोगपदेन च कर्ममात्रमुच्यते । किन्तु प्रत्येकमुभयम् । तर्ह्युभावपि ज्ञानकर्मयोगाविति वक्तव्यौ । कथं कश्चिज्ज्ञानयोगः कश्चित्कर्मयोग उच्यत इति चेन्न । एकैकत्र ज्ञानकर्मणोः प्राचुर्याभिप्रायेणाल्पजलमिश्रेऽपि क्षीरे क्षीरशब्दप्रयोगवत् प्रयोगोपपत्तेरिति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">साङ्ख्यानां ज्ञानमेव योगिनां केवलं कर्मैवेति प्रतीत एवार्थः किं न स्यादिति चेत् न तथाऽङ्गीकारे स्मृतिविरोधः स्यादिति भावेनाह | |||
साङ्ख्या इति ॥ | |||
देवानां बहुकर्मसद्भावात्कथं मुख्यसाङ्ख्यत्वमित्यत आह | |||
बह्विति ॥ | |||
ततोऽपि | |||
कर्मणोऽपि । गृहस्थादीनामपि किं केवलकर्मैवेत्यपेक्षायामाह | |||
ज्ञानिनोऽपीति ॥ | |||
तर्हि कथं कर्मयोगिन इत्यत आह | |||
अतीति ॥ | |||
साङ्ख्यानां केवलं ज्ञानमेव योगिनां केवलं कर्मैवेति किं न स्यादित्यत आह | |||
नोभयमिति ॥ | |||
साङ्ख्यानां ज्ञानेन योगिनां कर्मणा पुरुषार्थो भवतीति श्रुत्यादौ श्रूयते । न चैकैकेन पुरुषार्थो युज्यते । अतो नैकैकग्रहणं युक्तमिति भावः । कर्माभावे कुतो न पुरुषार्थ इति चेत्किं कर्मपदेन कर्ममात्रं विवक्ष्यते अथ यज्ञादिकर्म वा । आद्यं दूषयति | |||
न हीति ॥ | |||
द्वितीयं दूषयति | |||
न चेति ॥ | |||
ज्ञानमात्रं कर्म विना संसारनिवृत्तिसाधनमपि न सम्पूर्णपुरुषार्थकरमिति भावः । तर्ह्यस्तु केवलं कर्मैव पुरुषार्थकरमित्यत आह | |||
न चेति ॥ | |||
‘न कर्मणा न प्रजया’ इत्यादिश्रुतिविरोधादिति भावः । अनेन ‘न कर्मणामनारम्भात्’ इत्यादेश्च तात्पर्यमुक्तं भवति । भवेदत्र ज्ञानकर्मणोः समुच्चयकल्पनं, यद्यत्र साङ्ख्ययोगादेः पुरुषार्थहेतुत्वमुच्येत । एकैकस्य पुरुषार्थसाधनत्वाभावोक्तेः । न च तदत्रोच्यत इत्यत आह | |||
निष्ठेति ॥ | |||
ष्ठा गतिनिवृत्तावित्यतो निष्ठा पर्यवसितिः । गतेरिति शेषः । कथमनेन चोद्यपरिहार इत्यत आह | |||
मुक्तिरिति ॥ | |||
अत्र निष्ठापदेन गतिपर्यवसितिवाचिना संसारगतिपर्यवसानं मुक्तिरभिप्रेतेत्यर्थः । नन्वेवं ज्ञानकर्मभ्यां मोक्ष इत्यङ्गीकारे ‘न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके अमृतत्वमानशुः’ इत्यादिश्रुतिविरोधः स्यादित्यत आह | |||
ज्ञानिन इति ॥ | |||
ज्ञानकर्मभ्यां मोक्षसिद्ध्यङ्गीकारेऽपि नैतच्छ्रुतिविरोधः । कर्मरहितज्ञानमात्रस्यात्र मोक्षसाधनत्वाभिधानात् । अस्माभिरपि तदङ्गीकारात् । कर्मणस्तु ज्ञानमात्रेणैव सिद्धे मोक्षे सुखाधिक्यहेतुत्वेनाङ्गीकारात् । ज्ञानादेव मोक्षः कर्मणा आनन्दवृद्धिरित्येतत् कुत इति चेत् ज्ञानिन इति श्रुतेरेवेति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">इतश्च ‘ज्ञानयोगेन’ इत्यत्र कर्मापि संयोज्यम् । न ज्ञानमात्रमित्याह | |||
अन्यथेति ॥ | |||
अन्यथा ज्ञानमात्रेणैव पुरुषार्थाङ्गीकारे । कर्मयोगिनामपि प्रकृतत्वात् तेषां कर्मानारम्भे पुरुषार्थासम्भवाभिधायकमेतद्वाक्यं किं न स्यादित्यत उक्तम् | |||
॥ | उभयेति ॥ | ||
न केवलमेतत्कर्मयोगिविषयम् अपि तूभयविषयमित्यर्थः । कुतोऽस्योभयविषयत्वं ज्ञायत इत्यत आह | |||
समत्वं चेति ॥ | |||
मोक्षे कर्मणा आनन्दवृद्धिर्भवतीत्ययुक्तम् । ‘‘नान्यः पन्था’’ इति श्रुतौ कर्मणो मोक्षसम्बन्धस्यैव निराकरणादित्यत आह | |||
नान्य इति ॥ | |||
ज्ञानायोगमेवेयं श्रुतिर्व्यवच्छिनत्ति । न तु कर्मसम्बन्धं निराकरोति । तथात्वे ‘‘ज्ञानिनो मोक्षनियमः’’ इति श्रुतिविरोध इति भावः ॥ ३ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V03" data-block-id="BGT_C03_V03" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">श्रीभगवानुवाच</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V03" data-block-id="BGT_C03_V03" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">लोकेस्मिन् द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयानघ ।</span><span class="shloka-line">ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम्॥३ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C03_V03" data-block-id="bhashya-BGT_C03_V03"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C03_V03_B01" data-verse="BGT_C03_V03" data-block-id="BGT_C03_V03_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">ज्ञानप्रचुरो योगो ज्ञानयोगः । कर्मप्रचुरोन्यः ।<br/>'साङ्ख्या ज्ञानप्रधानत्वाद् देवाश्च यतयस्तथा ।<br/>मुख्यसाङ्ख्यास्तत्र देवा ज्ञानमेषां महद् यतः ।<br/>बहुकर्मकृतोप्येते ततोपि बहुवेदनात् ।<br/>मुख्यसाङ्ख्या इति ज्ञेयास्तदन्ये कर्मयोगिनः ।<br/>ज्ञानिनोप्यतिबाहुल्यात् कर्मणः कर्मयोगिनः ।<br/>नोभयं तद् विना कश्चित् पुमान् हि पुरुषार्थभाक् ।<br/>न हि कश्चित् क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ।<br/>न च ज्ञानं विना कर्म पुरुषार्थकरं भवेत्'' ॥</span></span> इति ब्रह्मवैवर्ते ।<br/>निष्ठा पर्यवसितिर्मुक्तिः ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paramashruthi-id">'ज्ञानिनो मोक्षनियमस्तथापि शुभकर्मणा ।<br/>आनन्दवृदि्धरन्येन ह्रासो ज्ञानं तु कर्मणा'' ॥</span></span> इति परमश्रुतेः ।<br/>'न कर्मणा न प्रजया धनेन'' इत्यादिविरोधो न । अन्यथा 'न कर्मणामनारम्भात्'' इत्याद्युभयसमवाक्यशेषविरोधश्च । समत्वं च 'न हि कश्चित्'' इत्यादेः । 'नान्यः पन्थाः'' इत्यपि ज्ञानमृते न मोक्ष इत्येवाह ॥ ३,४ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V04" data-block-id="BGT_C03_V04" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोश्नुते ।</span><span class="shloka-line">न च संन्यसनादेव सिदि्धं समधिगच्छति॥४ ॥</span></span></div> | |||
न | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V05" data-block-id="BGT_C03_V05" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न हि कश्चित् क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ।</span><span class="shloka-line">कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः॥५ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C03_V05" data-block-id="bhashya-BGT_C03_V05"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C03_V05_B01" data-verse="BGT_C03_V05" data-block-id="BGT_C03_V05_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">'कर्तृत्वं द्विविधं प्रोक्तं विकारश्च स्वतन्त्रता ।<br/>विकारः प्रकृतेरेव विष्णोरेव स्वतन्त्रता'' ॥</span></span> इति पैङ्गिश्रुतेः ।<br/> | |||
'कार्यते ह्यवश'' इत्यत्रावशो विष्णुवशः । 'अः इति ब्रह्म'' इत्यादिश्रुतेः ॥५ ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C03_V05" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C03_V05" data-id="BGT_C03_V05_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">कार्यत इत्यत्र स्वतन्त्रकर्तुरन्यस्याप्रतीतेः प्रकृतिगुणानामेव स्वतन्त्रकर्तृत्वमुच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह | |||
कर्तृत्वमिति ॥ | |||
अत्र गुणानां विकारिकर्तृत्वमेवोच्यते । न तु स्वतन्त्रकर्तृत्वम् । अवश इति विष्णोः स्वतन्त्रकर्तृत्वोक्तेः । अवशपदेन स्वानधीनत्वं गृहित्वा गुणानां स्वतन्त्रकर्तृत्वमेव किं न गृह्यत इति चेन्न । ‘कर्तृत्वम्’ इति श्रुतिविरोधादिति भावः । श्रुतिरिति कुत्रचित्पाठः । तत्रान्यथाप्रतीतिनिरासाय श्रुत्यैव व्याख्यातं विष्णोः स्वतन्त्रकर्तृत्वमत्र न प्रतीयत इत्यत उक्तम् | |||
अवश इति ॥ | |||
अवशपदं कथं विष्णुवशत्वं वक्तीत्यत आह | |||
अः इति ॥ | |||
५-८ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V06" data-block-id="BGT_C03_V06" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कर्मेंद्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् ।</span><span class="shloka-line">इंद्रियार्थान् विमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते॥६ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V07" data-block-id="BGT_C03_V07" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यस्त्विंद्रियाणि मनसा नियम्यारभतेर्जुन ।</span><span class="shloka-line">कर्मेंद्रियैः कर्मयोगमसक्तः स विशिष्यते॥७ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V08" data-block-id="BGT_C03_V08" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः ।</span><span class="shloka-line">शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्ध्येदकर्मणः॥८ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V09" data-block-id="BGT_C03_V09" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यज्ञार्थात् कर्मणोन्यत्र लोकोयं कर्मबन्धनः ।</span><span class="shloka-line">तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर॥९ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C03_V09" data-block-id="bhashya-BGT_C03_V09"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C03_V09_B01" data-verse="BGT_C03_V09" data-block-id="BGT_C03_V09_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Barkshruthi-id">कर्मणा बध्यते जन्तुरित्यादिकमप्यवैष्णवकर्मविषयमित्याह - यज्ञार्थादिति ।<br/>'ज्ञो नाम भगवान्विष्णुस्तं यात्युद्देश एष यः ।<br/>स यज्ञ इति सम्प्रोक्तो विहिते कर्मणि स्थितः'' ॥</span></span> इति बर्कश्रुतिः ॥९ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C03_V09" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C03_V09" data-id="BGT_C03_V09_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘कर्मणा बध्यते जन्तुः’ इत्यादेः कर्मणो बन्धकत्वात्कथं ‘कुरु कर्म’ इति विधीयत इत्याशङ्कापरिहाराय श्लोकमवतारयति | |||
कर्मणेति ॥ | |||
अयज्ञार्थं कर्म बन्धकमित्येवात्र प्रतीयते, न त्ववैष्णवं कर्म बन्धकमित्यतो यज्ञशब्दार्थं श्रुत्यैवाह | |||
ज्ञ इति ॥ | |||
नात्र यज्ञपदेन प्रसिद्धयज्ञ उच्यते । अपि तु यातो विषयीकृतो ज्ञानरूपत्वाज्ज्ञो भगवान् येनोद्देशेन स एवेत्यर्थः । य एष उद्देश इति योजना ॥ ९ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V10" data-block-id="BGT_C03_V10" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः ।</span><span class="shloka-line">अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोस्त्विष्टकामधुक्॥१० ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V11" data-block-id="BGT_C03_V11" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">देवान् भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः ।</span><span class="shloka-line">परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमावाप्स्यथ॥११ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V12" data-block-id="BGT_C03_V12" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इष्टान् भोगान् हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः ।</span><span class="shloka-line">तैर्दत्तानप्रदायैभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः॥१२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V13" data-block-id="BGT_C03_V13" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः ।</span><span class="shloka-line">भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात्॥१३ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V14" data-block-id="BGT_C03_V14" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अन्नाद् भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसम्भवः ।</span><span class="shloka-line">यज्ञाद् भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः॥१४ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C03_V14" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C03_V14" data-id="BGT_C03_V14_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">कर्म कर्तव्यमित्यत्र हेत्वन्तरमुच्यते | |||
‘अन्नादिति’ । | |||
तत्र कथमन्नस्य पर्जन्याद्देवविशेषादुत्पत्तिः । कथं च तस्य यज्ञादुत्पत्तिः । कथं चान्नादिति परम्पराया एवोक्तत्वात् चक्रमित्युच्यत इत्याशङ्कां परिहर्तुं ब्रह्माक्षरशब्दयोरन्यार्थकल्पनां च निराकर्तुं स्मृत्यैव व्याचष्टे | |||
जननादिति ॥ | |||
परं जन्यं यस्यासौ तथोक्तः । | |||
यज्ञादिति ॥ | |||
यज्ञसमाराधितदेवताया भवतीत्यर्थः । यज्ञो देवतोद्देशेन द्रव्यपरित्यागः । कर्म तदितरक्रिया । वाक्याज्जायते । कथं नित्यो जायते गम्यते अवगम्यत इत्यर्थः । वेदेन यथावदवगत एवेश्वरः सत्कर्म कारयतीति भावः । यत एवं परम्परया यज्ञाभिव्यङ्ग्यस्तस्मात् । भगवतो यज्ञे प्रतिष्ठितत्वाद्यज्ञानुष्ठानेन चक्रप्रवृत्तौ भगवदभिव्यक्तिनिमित्तं च सुकृतं भवति, न केवलं भूतस्थितिहेतुत्वं निमित्तमिति भावः ॥ | |||
चक्रं नानुवर्तयतीति ॥ | |||
कर्म न करोतीत्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">विश्वस्य चक्रान्तर्भावात्कर्माकरणेन चक्राप्रवृत्तौ विश्वहन्तृत्वं चेत् गार्हस्थ्येतराश्रमाननुष्ठानं प्रसज्येत । कर्मणो यज्ञदानतपोरूपेण त्रैविद्यादाश्रमान्तरे च यज्ञाद्यभावादित्यत आह | |||
वाचिक इति ॥ | |||
वाचिकः | |||
स्वाध्यायादिः । | |||
मानसो ध्यानादिः | |||
विशेषत इति ॥ | |||
सर्वसाधारण्येऽपि अन्येषामन्येऽपि सन्त्येषामयमेवेत्यर्थः । अन्येषां यज्ञान्तरमाह | |||
वनस्थस्येति ॥ | |||
अक्रतुः | |||
पश्वालम्भनहीनः । | |||
शुश्रूषाद्यात्मक | |||
इत्यादिपदेनाग्निपूजा । | |||
विद्याभयादी | |||
त्यादिपदेन स्वभोक्तव्यान्नदानम् । अन्नपूर्वकं विद्याभयादिदानम् । स्वभोक्तव्यादधिकमापाद्यान्नदानमिह विवक्षितम् । अन्नं तु मूलफलादि ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">‘ब्रह्माक्षरसमुद्भवम्’ इत्यत्र ब्रह्मपदेन वेदोऽक्षरपदेन ब्रह्मोच्यत इत्यपव्याख्यानं हेत्वन्तरेण प्रत्याख्याति | |||
ब्रह्मेति ॥ | |||
यद्यत्र ब्रह्मपदेन वेदोऽक्षरपदेन ब्रह्मोच्यते तर्हि उपरि परब्रह्मणः ‘तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म’ इति ब्रह्मपदेन प्रत्यभिज्ञा न स्यात् । यत्पदेन यन्न प्रकृतं तस्य तत्पदेन कारणविशेषं विना परामर्शादर्शनात् । न च तत्र वेदपरामर्शः । तस्य यज्ञे प्रतिष्ठितत्वोक्तेरनुपयुक्तत्वादिति भावः । दोषान्तरं चाह | |||
चक्रेति ॥ | |||
वेदात्कर्मणामुत्पत्त्यभावाद्ब्रह्मणो वेदस्योत्पत्त्यभावाद्भूतेभ्यो ब्रह्मणो जननाभावादर्थान्तरकल्पने वेदादेश्चक्राप्रवेशः स्यात् । व्यक्त्यर्थाङ्गीकारे बहूनां पदानाममुख्यार्थतापात इति भावः ॥ १४ ॥ १५ ॥ १६ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V15" data-block-id="BGT_C03_V15" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कर्म ब्रह्मोद्भवं विदि्ध ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् ।</span><span class="shloka-line">तस्मात् सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम्॥१५ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V16" data-block-id="BGT_C03_V16" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः ।</span><span class="shloka-line">अघायुरिंद्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति॥१६ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C03_V16" data-block-id="bhashya-BGT_C03_V16"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C03_V_B01" data-verse="BGT_C03_V16" data-block-id="BGT_C03_V_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">जननात् परसस्यादेः पर्जन्यो मेघसन्ततिः ।<br/>स यज्ञात् कर्मणः सोपि समस्तं कर्म केशवात् ॥ स नित्योप्यक्षरततिरूपाद्वाक्यादि्ध गम्यते ।<br/>वाक्यमुच्चार्यते भूतैस्तान्यन्नात्तच्च मेघतः ॥ तस्मात्सर्वगतो विष्णुर्नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितः ।<br/>एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः ।<br/>स पापो विश्वहन्तृत्वान्नरके मज्जति ध्रुवम् ॥ वाचिको मानसो यज्ञो न्यासिनां तु विशेषतः ।<br/>वनस्थस्याक्रतुर्यज्ञः क्रत्वादिर्ग्रहिणोखिलः ॥ शुश्रूषाद्यात्मको यज्ञो विहितो ब्रह्मचारिणः ।<br/>विद्याभयादिदानं च सर्वेषामपि सम्मतम् ॥ गृहिणो वित्तदानं तु वनस्थस्यान्नपूर्वकम् ।<br/>सर्वैः कार्यं तपो घोरमिति सर्वे त्रिकर्मिणः ॥</span></span> इति नारदीये ।<br/>ब्रह्माक्षरशब्दार्थयोर्व्यत्यासे तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म इति प्रत्यभिज्ञाविरोधश्चक्राप्रवेशश्च ॥ १४-१६ ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V17" data-block-id="BGT_C03_V17" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः ।</span><span class="shloka-line">आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते॥१७ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C03_V17" data-block-id="bhashya-BGT_C03_V17"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C03_V_B01" data-verse="BGT_C03_V17" data-block-id="BGT_C03_V_B01">तृप्तिसन्तोषशब्दयोः पर्यायत्वेपि परमात्मना तृप्तः परमात्मनि तृप्त इति विशेषः ।<br/>'विष्णुप्रसादाद्रतिमांस्तृप्तो विष्णुप्रसादतः ।<br/>विष्णावेवातितृप्तश्च मुक्तोसौ विध्यगोचरः'' ॥ इत्याग्नेये ।<br/> | |||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'रतिरानन्द उद्दिष्टस्तृप्तिस्तु कृतकृत्यता ।<br/>प्रीतिस्तु द्विविधः स्नेहः कर्मजो निज एव च'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये ।<br/>'सन्तोषस्तृप्तिरापूर्तिः प्रीतिः पर्यायवाचकाः'' । इत्यभिधानम् ॥१७ ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class=" | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C03_V17" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C03_V17" data-id="BGT_C03_V17_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">कर्म कर्तव्यमित्यत्र युक्त्यन्तरमुच्यते | ||
<p class="gr-vyakhya-para"> | |||
यस्त्विति ॥ | |||
तत्र ‘सन्तोषस्तृप्तिरापूर्तिः’ इत्यादेस्तृप्तिसन्तोषशब्दयोरेकार्थत्वात् ‘आत्मतृप्तः’ इत्युक्तत्वात् ‘आत्मन्येव च सन्तुष्टः’ इति पुनरुक्तिरित्यत आह | |||
तृप्तीति ॥ | |||
विशेषोऽर्थ इति शेषः । कुत एवमर्थकल्पनेत्यतः श्लोकं स्मृत्यैव व्याचष्टे | |||
विष्ण्विति ॥ | |||
एवं तृप्तिसन्तोषशब्दयोरेकार्थत्वमङ्गीकृत्य विग्रहभेदेनार्थभेद उक्तः । अथ तृप्तिसन्तोषशब्दयोरेवार्थभेदाच्च न पुनरुक्तिरिति भावेन तयोरर्थभेदे प्रमाणमाह | |||
रतिरिति ॥ | |||
आनन्दः | |||
स्वरूपभूतः । कर्मज उपकारादिजातः । रतितृप्तिप्रीतिशब्दानां भिन्नार्थत्वे किमायातं तृप्तिसन्तोषशब्दयोरर्थभेद इत्यतः प्रीतिसन्तोषशब्दयोः पर्यायत्वात् तृप्तिप्रीतिशब्दयोरर्थभेदे तृप्तिसन्तोषशब्दयोरर्थभेदः सिद्ध एवेति भावेन तत्पर्यायत्वे प्रमाणमाह | |||
सन्तोष इति ॥ | |||
पर्यायवाचकाः | |||
पर्यायेण वाचकाः ॥ १७ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V18" data-block-id="BGT_C03_V18" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन ।</span><span class="shloka-line">न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः॥१८ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V19" data-block-id="BGT_C03_V19" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर ।</span><span class="shloka-line">असक्तो ह्याचरन्कर्म परमाप्नोति पूरुषः॥१९ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C03_V19" data-block-id="bhashya-BGT_C03_V19"> | |||
< | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C03_V19_B01" data-verse="BGT_C03_V19" data-block-id="BGT_C03_V19_B01">यस्मादमुक्तस्य कार्यमस्त्येव तस्मादसक्तः । असक्त आचरन्नेव यस्मा-त्परमाप्नोति । मुक्तस्यैव कार्यं नास्तीत्येवकारार्थोपि यस्त्विति तुशब्देनावगतः । 'तस्मात् कर्म समाचर'' इत्युपसंहारविरोधश्चान्यथा । | ||
'ब्रह्मनिष्ठा ब्रह्मरता ब्रह्मज्ञानसुतर्पिताः । | |||
पाण्डवानां च मुक्तानामन्तरं किञ्चिदेव हि'' ॥ इति भविष्यत्पर्ववचनाच्च नार्जुनस्यामुख्याधिकारिता । आत्मरतिरेव स्यात् इत्येवशब्देन मुक्तानामेभ्यो विशेषो दर्शितः । एषां कदाचिद् दुःखाभासस्यापि भावात् ॥१९ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C03_V19" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C03_V19" data-id="BGT_C03_V19_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ननु मुक्तस्य कार्यं न विद्यत इत्युक्त्वा ‘तस्मादसक्तः’ इत्युच्यते । तत्र कर्मकरणे हेतोरनुक्तत्वात् ‘तस्मात्’ इति किं परामृश्यत इत्यत आह | |||
यस्मादिति ॥ | |||
यथा मुक्तस्य प्रयोजनाभावात्कार्याभावः एवं मुमुक्षोरपि कर्मणा प्रयोजनाभावात् कार्याभावः किं न स्यादित्यत उच्यते | |||
असक्त इति ॥ | |||
तत्र कर्मणैव मोक्षप्राप्तिरुच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय तद्व्याचष्टे | |||
असक्त इति ॥ | |||
कर्माऽचरन्नेवेत्येवार्थो न तु कर्मैवाचरन्निति भावः । तस्मादमुक्तस्य कर्मणा फलसद्भावादस्त्येव तस्य कार्यमिति वाक्यशेषः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वमुक्तस्य कार्यमस्तीत्यनुक्तत्वात्कथं तस्मादिति तत्परामर्शः स्यादिति चेन्न । मुक्तस्यैव कार्यं नास्तीत्युक्त्याऽमुक्तस्य कार्यमस्तीति प्राप्तत्वात् । ननु मुक्तस्यैव कार्यं नास्तीत्येवकाराभावात् कथममुक्तस्य कार्यसद्भावप्राप्तिरित्यत आह | |||
मुक्तस्यैवेति ॥ | |||
एवकाराभावेऽपि तदर्थावधारणस्य तुशब्देनावगतत्वात् तेनामुक्तस्य कार्यसद्भावः प्राप्यत इति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">केचित्तु ‘यस्तु’ इति वाक्यं ज्ञानिमात्रविषयतया व्याकुर्वते । न तद्युक्तम् । ‘यस्त्वेवात्मरतो मुक्तो’ ‘विष्णुप्रसादाद्रतिमान्’ इत्यादिस्मृत्या मुक्तविषयतया गृहीतत्वाज्ज्ञानिनामपि कार्यसद्भावस्योक्तत्वाच्चेत्यभिप्रेत्य दोषान्तरं चाह | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | |||
तस्मादिति ॥ | |||
यद्यत्र ज्ञानिमात्रस्य कार्याभावोऽभिप्रेतः स्यात्तर्ह्यर्जुनं प्रति ‘तस्मादसक्तः’ इत्युपसंहारवाक्ये कर्मविधानं विरुद्धं स्यात् । तस्यापि ज्ञानित्वादिति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अर्जुनस्य ज्ञानित्वे प्रमाणाभावेनाज्ञत्वात् कर्माधिकारित्वमेव । अतस्तं प्रति कर्मविधानं न विरुद्धमित्यत आह | |||
ब्रह्मेति ॥ | |||
ये तेषामिति योज्यम् । मुक्तविषयत्वेऽप्यस्यार्जुनं प्रति कर्मविधानं विरुद्धम् । पाण्डवानामेतद्वचनबलाद् ब्रह्मरतत्वादिमुक्तलक्षणवत्तया मुक्तसाम्यादित्यत आह | |||
आत्मेति ॥ | |||
न पाण्डवानां मुक्तानां चातिसाम्यम् । ‘आत्मरतिरेव’ इति मुक्तानामरतिव्यावर्तकैवशब्देन पाण्डवेभ्यो विशेषप्रतीतेरित्यर्थः । मुक्तानां दुःखाभावेऽपि कथं पाण्डवेभ्यो विशेष इत्यत आह | |||
एषामिति ॥ | |||
१९ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V20" data-block-id="BGT_C03_V20" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कर्मणैव हि संसिदि्धमास्थिता जनकादयः ।</span><span class="shloka-line">लोकसङ्ग्रहमेवापि सम्पश्यन् कर्तुमर्हसि॥२० ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C03_V20" data-block-id="bhashya-BGT_C03_V20"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C03_V20_B01" data-verse="BGT_C03_V20" data-block-id="BGT_C03_V20_B01">'सहैव कर्मणा सिदि्धमास्थिता जनकादयः । | |||
ज्ञाननिष्ठा अपि ततः कार्यं वर्णाश्रमोचितम्'' ॥ इति च । | |||
अज्ञानां ज्ञानदं कर्म ज्ञानिनां लोकसङ्ग्रहात् । | |||
अद्धैव तुष्टिदं मह्यं सा मुक्तानन्दपूर्तिदा ॥२० ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C03_V20" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C03_V20" data-id="BGT_C03_V20_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ननु ज्ञानादेव मोक्षसिद्धेः कथमसक्तः कर्माऽचरन्नेव परमाप्नोतीत्युक्तमित्यत उच्यते | |||
कर्मणैवेति ॥ | |||
तत्र कर्मणैव मोक्ष उच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय तत्स्मृत्यैव व्याचष्टे | |||
सहैवेति ॥ | |||
कार्यं कर्म ज्ञानिनोऽपीति शेषः । कर्म कर्तव्यमित्यत्र हेत्वन्तरमुच्यते | |||
लोकेति ॥ | |||
तत्र लोकसङ्ग्रहसम्भवेऽपि तेन प्रयोजनाभावात्कथं ज्ञानिनो लोकसङ्ग्रहार्थं कर्म विधीयत इत्यतो लोकेत्यादिश्लोकान् स्मृत्यैव व्याचष्टे | |||
अज्ञानामिति ॥ | |||
सा | |||
तुष्टिः ॥ २० ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
< | <div class="verse-block" id="BGT_C03_V21" data-block-id="BGT_C03_V21" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः ।</span><span class="shloka-line">स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते॥२१ ॥</span></span></div> | ||
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V22" data-block-id="BGT_C03_V22" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन ।</span><span class="shloka-line">नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि॥२२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C03_V22" data-block-id="bhashya-BGT_C03_V22"> | |||
</ | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C03_V22_B01" data-verse="BGT_C03_V22" data-block-id="BGT_C03_V22_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Krishnasamhitha-id">'ममैव केवलं नास्ति केनाप्यर्थस्तथाप्यहम् ।<br/>कर्मकृल्लोकरक्षायै तस्मात् कुर्वीत मत्परः'' ॥</span></span>इति कृष्णसंहितायाम् ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Barkshruthi-id">'रक्षया वाथ सृष्ट्या वा संहृत्यादेर्न तु क्वचित् ।<br/>अर्थो विष्णोस्तथाप्येष स्वभावात्सर्वकर्मकृत् ।<br/>मत्तो नृत्तादिकं यद्वत्कुर्यात्सुखविशेषतः ।<br/>परमानन्दरूपत्वात् कुर्याद्विष्णुस्तथैव तु'' ॥</span></span> इति बर्कश्रुतिः ॥२२ ॥</div> | ||
</ | |||
</ | |||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class=" | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C03_V22" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C03_V22" data-id="BGT_C03_V22_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">किञ्च प्रयोजनमात्ररहितेनापि मया केवलानुग्रहेण लोकसङ्ग्रहार्थं कर्म क्रियते, अतो मुक्तावानन्दवृद्धिप्रयोजनवता ज्ञानिना तत्कर्तव्यमिति किं वक्तव्यमित्युक्तं ‘न मे पार्थ’ इति । अस्यार्थो | ||
<p class="gr-vyakhya-para"> | |||
ममैवेति ॥ | |||
नन्वीश्वरः प्रयोजनाभावेऽपि लोकरक्षादि करोतीति न युज्यते । प्रयोजनाभावे प्रवृत्त्ययोगादित्याशङ्कां श्रुत्यैव परिहरति | |||
रक्षयेति ॥ | |||
प्रयोजनाभावेऽपीश्वरस्य कर्तृत्वस्वभाववत्त्वाद् रक्षादिसर्वकर्मकरणं युक्तमित्यर्थः । ननु तादृशस्वभावत्वेन प्रवृत्तिरचेतनेष्वेव दृष्टा । यथा दहनपवनादीनां प्रयोजनं विना स्वभावादेव दहनगमनादिप्रवृत्तिः । चेतनप्रवृत्तेः प्रयोजनहीनाया अदर्शनात्कथमीश्वरस्यापि प्रयोजनानुद्देशेन प्रवृत्तिरित्यत आह | |||
मत्त इति ॥ | |||
यदि | ॥२२ ॥</p></div></div></div></div></div> | ||
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V23" data-block-id="BGT_C03_V23" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतंद्रितः ।</span><span class="shloka-line">मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः॥२३ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V24" data-block-id="BGT_C03_V24" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम् ।</span><span class="shloka-line">सङ्करस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः॥२४ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V25" data-block-id="BGT_C03_V25" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत ।</span><span class="shloka-line">कुर्याद्विद्वांस्तथासक्तश्चिकीर्षुर्लोकसङ्ग्रहम्॥२५ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V26" data-block-id="BGT_C03_V26" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न बुदि्धभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् ।</span><span class="shloka-line">जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान् युक्तः समाचरन्॥२६ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V27" data-block-id="BGT_C03_V27" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः ।</span><span class="shloka-line">अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते॥२७ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V28" data-block-id="BGT_C03_V28" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः ।</span><span class="shloka-line">गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते॥२८ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V29" data-block-id="BGT_C03_V29" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रकृतेर्गुणसम्मूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु ।</span><span class="shloka-line">तानकृस्नविदो मन्दान् कृत्स्नविन्न विचालयेत्॥२९ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V30" data-block-id="BGT_C03_V30" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा ।</span><span class="shloka-line">निराशीर्निर्ममो भूत्वा युद्ध्यस्व विगतज्वरः॥३० ॥</span></span></div> | |||
< | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C03_V30" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C03_V30" data-id="BGT_C03_V30_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">प्रज्ञवदाग्रहेण ज्ञानिनामपि कर्म कार्यं चेद्विद्वदविद्वत्कर्मणोरविशेषप्रसङ्ग इत्यतः ‘सक्ताः’ इति सक्त्यसक्तिपूर्वकत्वविशेष उक्तः प्रपञ्च्यते | |||
‘प्रकृतेः’ इति । | |||
विद्वदविद्वत्कर्मविशेषमुक्त्वा विद्वत्कर्मकरणं विधीयते | |||
‘मयि’ इति । | |||
तत्र कर्माणि सन्न्यस्य युध्यस्वेति व्याहतमित्यतः तत्स्मृत्यैव व्याचष्टे | |||
नाहमिति ॥ | |||
‘नाहं कर्ता’ इति निर्ममत्वम् । ‘हरिः कर्ता तत्पूजा कर्म चाखिलम्’ इति हरौ कर्मन्यासः। हरिरेव कर्ता चेत्कथं तत्पूजेत्यादिनिरूपणं युक्तमित्यत आह | |||
तथापीति ॥ | |||
यद्यपि हरिरेव कर्ता, तथापि तत्प्रेरणेनैव ममापि कर्तृत्वात् तत्पूजेत्यादिनिरूपणं युक्तमिति भावः । | |||
तद्भक्तिरिति | |||
निराशीस्त्वम् । | |||
तत्फलं | |||
पूजाफलम् । कर्मन्यासो निर्ममत्वादियुक्तः विष्णोस्तृप्तिकर इत्यनेन ‘‘ये मे मतम्’’ इत्यादेस्तात्पर्यमुक्तं भवति । एवं निर्ममत्वादियुक्तेन हरौ कर्मन्यासेन कुतो विष्णोस्तृप्तिरित्यत आह | |||
यस्मादिति ॥ | |||
यस्मादेवमर्थस्थितिः तस्मात्तथा भावनं विष्णोस्तृप्तिकरं भवत्येव । यथार्थज्ञानप्रियत्वाद्विष्णोरिति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">स्वतन्त्रकर्तृत्वमेव कर्तृत्वम्, अतः कथं जीवादेः कर्तृतोच्यत इत्यतः परतन्त्रादिकर्तरि कर्तृशब्दप्रयोगं दर्शयति | |||
पुमानिति ॥ | |||
ननु क्वचिदीश्वर एव कर्ता न जीवादिरित्युच्यते । क्वचिज्जीव एव कर्ता नेश्वरादिरिति । क्वचिच्च प्रकृतिरेव कर्त्री नेश्वरादिरिति॥ अतः कथमीश्वर एव कर्ता नाहम्, अहं तु तदधीनकर्तेति कर्मन्यासाद्युपपद्यत इत्यत आह | |||
इतीति ॥ | |||
यत्रेश्वरादीनां कर्तृत्वमुच्यते तत्रेश्वरस्य स्वतन्त्रकर्तृत्वमित्यादि विभागेनैव ज्ञातव्यम् । यत्र चेश्वरादीनामकर्तृत्वमुच्यते तत्रेश्वरस्य परतन्त्रकर्तृत्वमस्वकीयं नास्तीत्यादि विभागेनैव ज्ञातव्यम्, न तु यत्र कर्तृत्वमुच्यते तत्र सर्वेषाम् अस्वतन्त्रकर्तृत्वमेव । यत्राकर्तृत्वमुच्यते तत्र सर्वेषां सर्वथा कर्तृत्वराहित्यं ज्ञातव्यम् । स्वतन्त्रकर्तृत्वं विष्णोरेवेत्यादिवचनादेवेत्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">‘प्रकृतेः’ इत्यादि व्याकरिष्यन् तत्रस्थप्रकृतिशब्दादीन् स्वभावादिपरतया व्याख्यातुं तदर्थत्वे प्रमाणं तावदाह | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | |||
क्वचिदिति ॥ | |||
स्वभावो | |||
जीवस्य । ‘मयि’ इत्यादिवाक्यव्याख्यानरूपाया ‘यस्मात्स्वतन्त्रकर्तृत्वम्’ इत्यादिस्मृतेः ‘प्रकृतेः’ इत्यादिवाक्यव्याख्यानोपयोगित्वाद् व्यत्यासेन व्याख्यानम् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">‘प्रकृतेः’ इत्यादावीश्वरादित्रयस्य कर्तृत्वाभिधानात् पुनर्जीवस्याकर्तृत्वाभिधानात् कर्तृत्वादिविभागस्य स्मृतावुक्तत्वात् प्रकृतेरित्याद्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय स्मृत्यैव व्याचष्टे | |||
स्वभावत इति ॥ | |||
अत्र ‘स्वभावतः’ इत्यादि साक्षाद्व्याख्यानाय पीठिकारचनम् । देवादीनामन्यथाभावसद्भावात्कथं देवत्वादिः स्वभाव इत्यत आह | |||
नैषामिति ॥ | |||
जयादीनामन्यथाभावदर्शनात्कथं नास्तीत्यत आह | |||
शरीरेति ॥ | |||
देवत्वादेः स्वाभाविकत्वेऽपि देवाद्या एवोत्तमा इत्यादि कुत इत्यत आह | |||
उत्तमा इति ॥ | |||
फलस्योत्तमत्वादिना देवादीनामुत्तमत्वादिसिद्धिरिति भावः । देवादीनां मुक्त्यादियोग्यत्वे किमर्थं ते संसारे वर्तन्त इत्यत आह | |||
प्राप्तिरिति ॥ | |||
स्वयोग्यफलस्येति शेषः । | |||
पूर्त्यभावेन | |||
साधनस्येति शेषः । साधनपूर्तितः प्राप्तिश्चेत् नित्यसंसारानुवृत्तिर्न स्यात् । अनादित्वात् संसारस्येत्यतः पूर्वमेव साधनसम्पत्तिसम्भवेन सर्वचेतनानां परिसमाप्तेरित्यत आह | |||
नैवेति ॥ | |||
नित्यकाले संसारोऽनुवर्ततामिति हरीच्छया अनादिमान् यद्यपीति शेषः । स्वभावतस्त्रिविधा जीवाश्चेत् किं तत इत्यत आह | |||
अत इति ॥ | |||
देवत्वादेः स्वाभाविकत्वात्तदनुसारिगुणाश्च स्वाभाविका इत्यर्थः । मिश्रिताः स्वाभाविका इत्यादि योज्यम् । ततश्च किमित्यत आह | |||
कार्यत इति ॥ | |||
अवशो | |||
विष्णुवशः । | |||
प्राकृतैः | |||
स्वाभाविकैः। किञ्चात इत्यत ज्ञाह | |||
स्वाभाविकेति ॥ | |||
अनेनाविद्वत्कर्माभिधायकस्य ‘प्रकृतेः’ इत्यस्यार्थ उक्तो भवति ॥ स्वाभाविकगुणान् हेतुं कृत्वेति ॥ यस्योत्तमगुणास्तानपेक्ष्य सत्कर्म कारयतीत्यादि । | |||
विष्णुना | |||
विष्णोरिच्छादिगुणैः । अनेन प्रकृतेर्गुणैरित्यस्यार्थद्वयमुक्तं भवति । उपादानतया सत्त्वादयः प्रकृतिगुणाश्चात्रभिमताः । | |||
कर्ता | |||
स्वातन्त्र्येणेति शेषः । | |||
एवमविद्वान् करोति चेत् कथं विद्वानित्यत आह <span class="gr-prateeka">तत्त्वेति ॥</span> अनेन तत्त्वविदित्यस्यार्थ उक्तो भवति । अविदुषामहङ्कारे को हेतुरित्यत आह <span class="gr-prateeka">स्वभावेति ॥</span> स्वभावगुणानामुत्तमत्वे तेष्वपरप्रेरिता एवैत इति संमूढाः । मिश्रादित्वे तैः संमूढाः । ज्ञानादिगुणसद्भावे ज्ञानादिगुणवत्तरं स्वातन्त्र्येण प्रतिजानत इति योज्यम् । अभावे स एव दोषः । तान् गुणान् विष्ण्वधीनान्न विदुः सद्भावे । अभावे न सन्तीति न विदुरिति ज्ञेयम् । ते ज्ञानिना बोध्यन्तामित्यत आह <span class="gr-prateeka">तेष्विति ॥</span> अयोग्याश्चेन्न प्रकाशयेत्, अन्यथा परीक्ष्य प्रकाशयेदिति भावः । | |||
< | |||
</ | |||
< | |||
</ | |||
अव्यक्तिकृदिति ॥ | |||
स्ववचनं यथा तत्त्वव्यक्तिकृन्न भवेत्तथेत्यर्थः । अनेन प्रकृतेरिति व्याख्यातं भवति । मन्दानित्यस्यार्थः | |||
अयोग्येष्विति ॥ | |||
अयोग्येषु तत्त्वं कुतो न वक्तव्यमित्यत आह | |||
बुद्ध्वेति ॥ | |||
मनोनिग्रहे स्वभावानुगतचेष्टोपरतिः स्यादित्यत आह | |||
स्वभावमिति ॥ | |||
एतेन सदृशमिति व्याख्यानं भवति॥ २७-३०॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V31" data-block-id="BGT_C03_V31" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः ।</span><span class="shloka-line">श्रद्धावन्तोनसूयन्तो मुच्यन्ते तेपि कर्मभिः॥३१ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V32" data-block-id="BGT_C03_V32" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् ।</span><span class="shloka-line">सर्वज्ञानविमूढांस्तान् विदि्ध नष्टानचेतसः॥३२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V33" data-block-id="BGT_C03_V33" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि ।</span><span class="shloka-line">प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति॥३३ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
</ | |||
</ | |||
</div> | |||
<div class=" | <div class="verse-block" id="BGT_C03_V34" data-block-id="BGT_C03_V34" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इंद्रियस्येंद्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ ॥ तयोर्न वशमागच्छेत् तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ॥ ३४ ॥</span></span></div> | ||
<span class="shloka- | |||
<span class="shloka-line"> | |||
</ | |||
<div | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V35" data-block-id="BGT_C03_V35" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् ।</span><span class="shloka-line">स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः॥३५ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C03_V35" data-block-id="bhashya-BGT_C03_V35"> | |||
</ | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C03_V35_B01" data-verse="BGT_C03_V35" data-block-id="BGT_C03_V35_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'नाहं कर्ता हरिः कर्ता तत्पूजा कर्म चाखिलम् ।<br/>तथापि मत्कृता पूजा तत्प्रसादेन नान्यथा ।<br/>तद्भक्तिस्तत्फलं मह्यं तत्प्रसादः पुनः पुनः ।<br/>कर्मन्यासो हरावेवं विष्णोस्तृप्तिकरः सदा ।<br/>यस्मात्स्वतन्त्रकर्तृत्वं विष्णोरेव न चान्यगम् ।<br/>तदधीनं स्वतन्त्रत्वं स्वावरापेक्षयैव तु ।<br/>जीवस्य विकृतिर्नाम कर्तृत्वं जडसंश्रयम् ।<br/>पुमान्दोग्धा च गौर्दोग्ध्री स्तनो दोग्धेतिवत्क्रमात्'' ॥ इति ब्रह्मतर्कवचनादीश्वरजीवप्रकृत्यादीनां कर्तृत्वमकर्तृत्वं च विभागेन ज्ञातव्यं सर्वत्र ।<br/>'क्वचित् स्वभावः प्रकृतिः क्वचिच्च त्रिगुणात्मिका ।<br/>क्वचित् प्रकृष्टकर्तृत्वाद् भगवान्प्रकृतिर्हरिः'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये ।<br/> | ||
</ | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Prakashasamhitha-id">'स्वभावतस्त्रिधा जीवा उत्तमाधममध्यमाः ।<br/>उत्तमास्तत्र देवाद्या मर्त्यमध्यास्तु मध्यमाः ।<br/>अधमा असुराद्याश्च नैषामस्त्यन्यथाभवः ।<br/>शरीरमात्रान्यथात्वे स्वजातिं पुनरेष्यति ।<br/>उत्तमा मुक्तियोग्यास्तु सृतियोग्यास्तु मध्यमाः ।<br/>अपरेन्धतमोयोग्याः प्राप्तिः साधनपूर्तितः ।<br/>पूर्त्यभावेन सर्वेषामनादिः संसृतिः स्मृऽता ।<br/>नैव पूर्तिश्च सर्वेषां नित्यकालहरीच्छया ।<br/>अतोनुवर्तते नित्यं संसारोयमनादिमान् ।<br/>अतोधमानां जीवानां मिथ्याज्ञानादयोखिलाः ।<br/>स्वाभाविका गुणा ज्ञेया मध्यमर्त्येषु मिश्रिताः ।<br/>तत्वज्ञानं विष्णुभक्तिरित्याद्या देवतादिषु ।<br/>कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वैस्तैः प्राकृतैर्गुणैः ।<br/>स्वाभाविकगुणानेतान् हेतुं कृत्वैव विष्णुना ।<br/>कर्मसु क्रियमाणेषु कर्ताहमिति मूढधीः ।<br/>मन्यते तत्वविद्विष्णोर्गुणा इच्छादयस्तु ये ।<br/>स्वाभाविकेषु जीवस्य कामाद्येषु सदैव तु ।<br/>प्रेरकत्वेन वर्तन्ते स्वातन्त्र्यं मम न क्वचित् ।<br/>इति मत्वा न सक्तः स्यात्प्रीतोस्य भवति प्रभुः ।<br/>स्वभावगुणसम्मूढा ज्ञानादिगुणवत्तरम् ।<br/>स्वातन्त्र्येणैव कर्तारं चात्मानं प्रतिजानते ।<br/>तान्गुणान् कर्म तच्चैव विष्ण्वधीनं न ते विदुः ।<br/>तेष्वयोग्येषु तत्वज्ञस्तत्त्वं नातिप्रकाशयेत् ।<br/>वदेद्विवादरूपेण नोपदेशात्मना क्वचित् ।<br/>सभ्यरूपेण वा ब्रूयात्पृष्टेव्यक्तिकृदेव वा ।<br/>बुद्ध्वाप्यसौ यतो नित्यं स्वभावानुगचेष्टितः ।<br/>स्वभावं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति'' ॥</span></span> इत्यादि प्रकाशसंहितायाम् ॥ २७-३५ ॥</div> | ||
</ | |||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
< | <blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote> | ||
< | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V36" data-block-id="BGT_C03_V36" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अथ केन प्रयुक्तोयं पापं चरति पूरुषः ।</span><span class="shloka-line">अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः॥३६ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C03_V36" data-block-id="bhashya-BGT_C03_V36"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C03_V36_B01" data-verse="BGT_C03_V36" data-block-id="BGT_C03_V36_B01">परमेश्वराद्देवेभ्यश्चार्वाक्तनप्रेरकं पृच्छति । अथ केनेति ॥ ३६ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C03_V36" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C03_V36" data-id="BGT_C03_V36_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘तयोर्न वशमागच्छेत्’ इत्युक्ते पृच्छ्यते | |||
‘अथ’ इति ॥ | |||
तत्र ‘प्रकृतेः’ इत्यादौ भगवतः प्रेरकत्वस्योक्तत्वात्, स्वयं देवत्वेन देवानां प्रेरकत्वस्यापि ज्ञातत्वात्, ‘इन्द्रियस्य’ इति कामाद्यधमानां प्रेरकाणां च कथितत्वात् सिद्धप्रश्नोऽयमित्यत आह | |||
परमेश्वरादिति ॥ | |||
अर्वाक्तनं बलवन्तमिति शेषः । प्रश्नवाक्ये नैतदुच्यत इत्यात आह | |||
अथेति ॥ | |||
आनन्तर्यवाचिनाऽथशब्देन परमेश्वराद् देवेभ्यश्चानन्तरमित्यर्थो ज्ञायत इति भावः ॥ ३६ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V37" data-block-id="BGT_C03_V37" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः ।</span><span class="shloka-line">महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम्॥३७ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
</ | |||
</ | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent=" | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C03_V37" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C03_V37" data-id="BGT_C03_V37_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘काम एषः’ इत्यादिपरिहारवाक्यमुक्तार्थेऽपि संवादरूपस्मृत्यैव व्याचष्टे | ||
<div class="teeka- | |||
<div class="teeka-body"> | |||
<div class=" | |||
</div> | |||
<div class=" | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | |||
अखिलेति ॥ | |||
तत्रेति | |||
‘कामः’ इत्यस्य व्याख्यानम् । कामः प्रबल इति योज्यम् । | |||
‘अशुभेषु’ | |||
इत्यनेनैव | |||
‘वैरिणम्’ | |||
इत्येतद्व्याख्यातं भवति । कथं कामोऽशुभप्रेरकेषु प्रबल इत्यत आह | |||
सर्वमिति ॥ | |||
अग्न्यादर्शगर्भान् यथा धूमाद्यावृणोति तथेत्वर्थः ॥ | |||
क्रमादिति ॥ | |||
शुभजनं धूमोऽग्निमिव किञ्चिदावृणोतीत्यादि द्रष्टव्यम् । कामश्च तदपेक्षितं दत्त्वा जेतव्य इत्यत आह | |||
महाशनस्येति | |||
॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">महदपि दीयतामित्यत आह | |||
तस्येति ॥ | |||
अनेन ‘धूमेन’ इत्यादि व्याख्यातं भवति । तर्हि कथं जेतव्य इत्यतस्तदधिष्ठानं तावदाह | |||
भुञ्जान इति ॥ | |||
एतेन ‘इन्द्रियाणि’ इत्यस्यार्थ उक्तो भवति । अस्त्विदमधिष्ठानं, किमायुधं तद्वधायेत्यत आह | |||
ज्ञानेति | |||
॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अनेन ‘इन्द्रियाणि’ इत्यादेस्तात्पर्यमुक्तं भवति । ननु ‘धूमेन’ इति कामस्य सर्वावरणत्वमुक्तं, तत्पुनः किमर्थम् ‘आवृतं’ इत्युच्यत इत्यत आह | |||
ज्ञानेति ॥ | |||
पूर्वं ज्ञानोत्पत्तिप्रतिबन्धकत्वेनाऽवरणत्वं कामस्योक्तम्, इदानीं तूत्पन्नज्ञानस्यापरोक्षज्ञानसाधनत्वप्रतिबन्धकतयाऽऽवरणत्वमुच्यते । अतो न पौनरुक्त्यमिति भावः । ‘दुष्पूरेणानलेन’ इति पुनरुक्तमित्यत आह | |||
न केवलमिति ॥ | |||
कामो नालमिति मन्यते चेति कुत इत्यत आह | |||
अग्नेरिति | |||
॥ ३७-४१ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V38" data-block-id="BGT_C03_V38" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">धूमेनाव्रियते वह्निर्यथादर्शो मलेन च ।</span><span class="shloka-line">यथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम्॥३८ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V39" data-block-id="BGT_C03_V39" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा ।</span><span class="shloka-line">कामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणानलेन च॥३९ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V40" data-block-id="BGT_C03_V40" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इंद्रियाणि मनोबुदि्धरस्याधिष्ठानमुच्यते ।</span><span class="shloka-line">एतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमावृत्य देहिनम्॥४० ॥</span></span></div> | |||
< | |||
< | |||
</ | |||
</ | |||
</div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V41" data-block-id="BGT_C03_V41" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तस्मात्त्वमिंद्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ ।</span><span class="shloka-line">पाप्मानं प्रजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम्॥४१ ॥</span></span></div> | |||
<div class=" | |||
< | |||
<span class="shloka-line"> | |||
<span class="shloka-line"> | |||
</ | |||
<div | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C03_V41" data-block-id="bhashya-BGT_C03_V41"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C03_V41_B01" data-verse="BGT_C03_V41" data-block-id="BGT_C03_V41_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">'अखिलप्रेरको विष्णुर्ब्रह्माद्यास्तदवान्तराः ।<br/>असुरा अशुभेष्वेव कामादेरभिमानिनः ।<br/>तत्र कामः कालनेमिः सर्वं धूममलोल्बवत् ।<br/>शुभमध्याधमजनं क्रमादावृत्य तिष्ठति ।<br/>महाशनस्य तस्येदं नालं तेनानलोग्निवत् ।<br/>भुञ्जान इंद्रियाविष्टो ज्ञानास्त्रेणैव (दह्यते)हन्यते'' ॥</span></span> इति ब्रह्मतर्के ।<br/>ज्ञानावरणरूपेणेदमावृणोतीत्यावृतं ज्ञानमिति पुनराह । न केवलं दुष्पूरो नालमिति मन्यते चेत्यनलः । 'अग्नेरप्यनलः कामो यन्नालमिति मन्यत'' इति च ॥ ३७-४१ ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V42" data-block-id="BGT_C03_V42" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इंद्रियाणि पराण्याहुरिंद्रियेभ्यः परं मनः ।</span><span class="shloka-line">मनसस्तु परा बुदि्धर्यो बुद्धेः परतस्तु सः॥४२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent=" | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C03_V42" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C03_V42" data-id="BGT_C03_V42_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘इन्द्रियाणि’ इत्यत्रेन्द्रियादिमात्राज्जीवस्य परमत्वमुच्यते, अथवा ‘इन्द्रियाणि मनो बुद्धिः’ इत्यादिना इन्द्रियमनोबुद्धीनामुक्तं प्रपञ्च्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय तत्स्मृत्यैव व्याचष्टे | ||
<div class="teeka- | |||
<div class="teeka-body"> | |||
<div class=" | |||
</div> | |||
<div class=" | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | |||
सर्वेभ्य इति ॥ | |||
सर्वेभ्योऽर्थाद्यभिमानिभ्यः । ‘ततो ब्रह्मा’ इत्यादि तु ‘बुद्धेरात्मा महान् परः । महतः परमव्यक्तम् अव्यक्तात् पुरुषः परः । पुरुषान्न परं किञ्चित्’ इति श्रुतिव्याख्यानम् । परमात्मनोऽत्र बुद्धिपरत्वमात्रोक्तावप्यन्यत्रोक्तमत्र संयोज्यमिति ज्ञापयितुमुदाहृतम्ी ॥४२ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C03_V43" data-block-id="BGT_C03_V43" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C03" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना ।</span><span class="shloka-line">जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम्॥४३ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे कर्मयोगो नाम तृतीयोध्यायः ॥</div> | |||
<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये तृतीयोध्यायः ॥</div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C03_V43" data-block-id="bhashya-BGT_C03_V43"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C03_V43_B01" data-verse="BGT_C03_V43" data-block-id="BGT_C03_V43_B01">'सर्वेभ्यः प्रवरा देवा इन्द्राद्या इंद्रियात्मकाः ।<br/>तेभ्यो मनोभिमानी तु रुद्रस्तस्मात्सरस्वती ।<br/>बुध्द्यात्मिका ततो ब्रह्मा महानात्मा परः स्मृऽतः ।<br/>अव्यक्तरूपा लक्ष्मीश्च वरातोतो हरिः स्वयम् ।<br/>न तत्समोधिको वेति ह्यानुपूर्वी प्रकीर्तिता ।<br/>यथाक्रमप्रबोधेन नाश्याः कामादिशत्रवः ।<br/>प्राप्यते च परं स्थानं विष्णोरतुलमञ्जसा'' ॥ इति च ।<br/>'न चेंद्रियेभ्यः परा ह्यर्था रुद्रोहङ्कृतिरूपकः'' । इत्यादिविरोधः ।<br/>'सर्वाभिमानिनो देवाः सर्वेपि ह्युत्तरोत्तरम् ।<br/>आधिक्यं वक्तुमेवैषां पृथक्स्थानमुदीर्यते ।<br/>आधिक्यक्रम एवात्र शास्त्रतात्पर्यमिष्यते ।<br/>स्थानेषु त्ववरेषां च परे सन्ति न चेतरे ।<br/>तथापि पितुरर्थो यः पुत्रस्याप्युपचर्यते ।<br/>अव्यक्तादिपदार्थानां सर्वे तदभिमानिनः'' ॥ इति च ।<br/>'यत्र ह क्व च पुत्रस्य तत्पितुर्यत्र वा पितुस्तद्वा पुत्रस्येत्येतदुक्तं भवति'' । इत्यादिश्रुतेश्च ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'बहुवाचिनां तुशब्दानां लिङ्गप्रकरणादिभिः ।<br/>प्रवृत्तिहेतोश्चाधिक्यान्निर्णयोर्थेषु गम्यते'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">'लिङ्गादिसाम्यं यत्र स्यात्प्रयोगाधिक्यमेव तु ।<br/>निर्णायकं भवेत्तत्र तेन स्यात्सुबहुश्रुतः'' ॥</span></span> इति ब्रह्मतर्के ॥४२ ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C03_V43" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C03_V43" data-id="BGT_C03_V43_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तमर्थाभिमानिभ्योऽपीन्द्रियाभिमानिनामुत्तमत्वं न तद्युक्तम् । ‘इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्थाः’ इति श्रुतिविरोधात् । नापि रुद्रस्य मनोऽभिमानित्वं युक्तम् । रुद्रोऽहङ्कृतिरूपकः इति वाक्यविरोधात् । एवं सरस्वत्या बुद्ध्यभिमानित्वं च न युक्तम् । विज्ञानाभिमानित्वोक्तिविरोधादित्यत आह | |||
न चेति ॥ | |||
कुतो न विरोध इत्यत आह | |||
सर्वेति ॥ | |||
तर्हि श्रीरव्यक्तस्य, ब्रह्मा महत इत्यादिपृथगभिमन्यमानस्थानोक्तिः लक्ष्म्यादीनां शास्त्रेषु कथमित्यत आह | |||
उत्तरेति ॥ | |||
अव्यक्तादीनां क्रमेणाधिकत्वात् तदभिमानित्वोक्त्याभिमानिनामप्युत्तरोत्तराधिक्यं ज्ञापयितुं पृथगभिमन्यमानस्थानान्युच्यन्त इत्यर्थः । किमर्थमुत्तरोत्तराधिक्यं ज्ञाप्यमित्यत आह | |||
आधिक्येति ॥ | |||
सर्वेऽपि सर्वाभिमानिन इत्युक्तस्यापवादमाह | |||
स्थानेष्विति ॥ | |||
अधमानामुक्तेष्वभिमन्यमानस्थानेष्वभिमानित्वेनोत्तमा वर्तन्ते । न तूत्तमाभिमन्यमानत्वेनोक्तस्थानेष्वधमा इत्यर्थः । एवं चेदव्यक्ताभिमानित्वं सरस्वत्यादीनां पुराणादौ कथमुच्यत इत्यत आह | |||
तथापीति ॥ | |||
उपचर्यते, यस्मादिति शेषः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र श्रुतिं चाह | |||
यत्रेति ॥ | |||
यस्मिन् वस्तुनि पुत्रस्य स्वाम्यमस्ति तस्मिन् वस्तुनि पितुः स्वाम्यमस्त्येव । यस्मिन् वस्तुनि पितुः स्वाम्यमस्ति तस्मिन् पुत्रस्य स्वाम्यमुपचारेणास्तीत्येतत् तत्र आपा इति चोद्ये समाधानमुक्तं भवतीत्यर्थः । अनेनेन्द्रादिभ्य इन्द्रियाभिमानिभ्योऽधमनाम् उत्तमानां सौपर्ण्यादीनां चार्थाभिमानित्वात्सौपर्ण्यादिविवक्षया इन्द्रियोभ्योऽर्थानामुत्तमत्वं श्रुतिराह । इदं तु वाक्यं शिवसुतविवक्षयाऽर्थेभ्य इन्द्रियाणामुत्तमत्वं वक्तीत्यविरोधः । रुद्रादीनां च मनोऽहङ्काराद्यभिमानित्वादुभयोक्तेरविरोध इत्युक्तं भवति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <p class="gr-vyakhya-para">ननु सर्वेऽपि सर्वाभिमानिनश्चेदव्यक्तादिशब्दार्थनिर्णयो न युज्यते । सर्वेषामप्यर्थतयाऽन्यतरापोहानुपपत्तेरित्याशङ्कां स्मृत्यैव परिहरति | ||
बह्विति ॥ | |||
क्वचिल्लिङ्गप्रकरणादिसाम्ये कथं निर्णय इत्याशङ्कां च स्मृत्यैव परिहरति | |||
लिङ्गेति | |||
<div class="gr- | ॥४३ ॥</p> | ||
<div class="gr-author-note">इतिश्रीमदानन्दतीर्थविरचितगीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥</div></div></div></div></div></div> | |||
<span id="gr-C4" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="चतुर्थोऽध्यायः"></span> | |||
<div class=" | == चतुर्थोऽध्यायः == | ||
<div class="introduction" id="BGT_C04_I01" data-block-id="BGT_C04_I01" data-verse="BGT_C04"> | |||
<div class="introduction-line">बुद्धेः परस्य माहात्म्यं कर्मभेदो ज्ञानमाहात्म्यं चोच्यतेस्मिन्नध्याये ।</div> | |||
< | |||
</div> | </div> | ||
<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V01" data-block-id="BGT_C04_V01" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् ।</span><span class="shloka-line">विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेब्रवीत्॥१ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V01" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C04_V01" data-id="BGT_C04_V01_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><h4 class="gr-vyakhya-head">चतुर्थोऽध्यायः</h4> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">उक्तार्थसङ्गतत्वेनैतदध्यायप्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति | |||
उक्तयोरिति ॥ | |||
ज्ञानकर्मणोर्मध्येऽन्यतरस्येति प्रतीतिनिरासाय उभयोरित्युक्तम् । कर्मणोऽतीताध्याये विवृतत्वात् किमनेनेत्यतो विशेषेत्युक्तम् । उक्तकर्मयोगे रुचिजननाय पूर्वानुष्ठितोऽयं धर्म इत्युच्यते | |||
‘इममिति’’ ॥ | |||
तत्तात्पर्यं स्मृत्यैवाह | |||
ब्रह्मेति ॥ | |||
गीता पञ्चरात्रसङ्क्षेपश्चेत्तर्हि तस्याः सर्वोत्तमशास्त्रत्वहानिरित्यतः शब्दत एव सङ्क्षेपो नार्थत इत्याह | |||
यथेति ॥ | |||
सर्वपञ्चरात्रार्थत्वे गीतायाः पञ्चरात्रादधमत्वमात्रं मास्तु । तावता सर्वशास्त्रोत्तमत्वं कथमित्यत आह | |||
वेदेति ॥ | |||
सर्वशास्त्रेभ्योऽतिशयेन वेदार्थपूरकपञ्चरात्राशेषार्थत्वेन गीतायाः सर्वशास्त्रोत्तमत्वं युक्तमिति भावः ॥ १ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V02" data-block-id="BGT_C04_V02" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः ।</span><span class="shloka-line">स कालेनेह महता योगो नष्टः परन्तप॥२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V03" data-block-id="BGT_C04_V03" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स एवायं मया तेद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः ।</span><span class="shloka-line">भक्तोसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम्॥३ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V03" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V03"> | |||
</ | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C04_V03_B01" data-verse="BGT_C04_V03" data-block-id="BGT_C04_V03_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">उक्तयोर्ज्ञानकर्मणोरुभयोर्विशेषविस्तरात्मकोयमध्यायः ।<br/>'ब्रह्मरुद्रेन्द्रसूर्याणां यद्दत्तं विष्णुना पुरा ।<br/>पञ्चरात्रात्मकं ज्ञानं व्यासोदात्पाण्डवेषु तत् ।<br/>तेषामेवावतारेषु सेनामध्येर्जुनाय च ।<br/>प्रादाद्गीतेति निर्दिष्टं सङ्क्षेपेणायुयुत्सवे ।<br/>यथा कुर्वन्ति कर्माणि यथा जानन्ति देवताः ।<br/>सर्वे कार्तयुगाश्चैव नृपाश्च मनुपूर्वकाः ।<br/>ज्ञातव्यं चैव कर्तव्यं यथा सर्वैर्मुमुक्षुभिः ।<br/>त्रैतादित्रिषु जातैश्च गीतायां तदुदाहृतम् ।<br/>पाण्डवाद्याः क्षेमकान्ताः करिष्यन्ति च जानते ।<br/>तथैव तेन गीताया नास्ति शास्त्रं समं क्वचित् ।<br/>वेदार्थपूर्वकं ज्ञेयं पञ्चरात्रं यतोखिलम् ।<br/>तत्सङ्क्षेपश्च गीतेयं तस्मान्नास्याः समं क्वचित्'' ॥</span></span> इति ब्रह्मवैवर्ते ॥ १-३ ॥</div> | ||
</ | |||
</ | |||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
< | <blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote> | ||
< | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V04" data-block-id="BGT_C04_V04" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः ।</span><span class="shloka-line">कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति॥४ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V04" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C04_V04" data-id="BGT_C04_V04_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">इदानीन्तनत्वाद्भगवतो विवस्वतः प्राचीनत्वात् कथं तदुपदेष्ट्रुत्वमिति पृच्छति ‘अपरमिति’ । तत्रार्जुनस्य भगवदज्ञानित्वप्रतीतेः प्रागुक्तानुपपत्तिरित्यत आह | |||
जानन्तोऽपीति ॥ | |||
नैवं प्रश्नेनार्जुनो भगवन्तमनादिनित्यं न जानातीति कल्प्यम् । जानन्तोऽपीति वचनात् प्रश्नस्य विशेषज्ञानाद्यर्थत्वोपपत्तेरिति भावः । स्थापनाय ज्ञातस्य दृढीकरणाय ॥ ४ ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">जन्मान्यतीतानि चेत्तर्हि न जननमरणराहित्यं भवतः । तथाच ‘अविनाशि तु’ इत्युक्तविरोध इत्यत उच्यते | |||
‘अजोऽपि’ इति ॥ | |||
तत्र ‘आत्ममायया’ इत्येतदज्ञानवशादित्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय व्याचष्टे | |||
आत्मेति ॥ | |||
नात्रात्ममाययेत्यज्ञानवशादित्युच्यते । सर्वमानविरोधात् । अपि तु अवतारे परप्रेरणानिवारणाय महामायेत्यादिना मायापदोदितस्वेच्छानिबन्धनत्वमेवोच्यत इत्यर्थः । ‘प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय’ इत्येतत् प्राकृतशरीरलाभेनेत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायानूद्य प्रकृतिपदं व्याचष्टे | |||
प्रकृतिमिति ॥ | |||
नात्र प्राकृतशरीरलाभोऽभिधीयते । श्रुत्यादिविरोधस्योक्तत्वात् । किन्तु ‘अवतरसि चेत् प्रयोजनेन भाव्यम् । तथाच नानवाप्तमित्युक्तविरोधः’ इत्याशङ्कापरिहाराय प्रयोजनाभावेऽप्यवतारादिकं तादृशस्वभावत्वाद्युज्यत इत्येवोच्यत इति भावः । भवेदयमर्थो यदि हरेरवतारादि प्रयोजनं विना स्वभावादेवेति सिद्धं स्यात्, तदेव कुत इत्यत आह | |||
देवस्येति ॥ | |||
</div> | |||
</div> | स स्वभावश्च अयं देव एव न तु ततो भिन्न इत्यर्थः ।</p></div></div></div></div></div> | ||
</div> | <blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote> | ||
</ | |||
<div class=" | <div class="verse-block" id="BGT_C04_V05" data-block-id="BGT_C04_V05" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन ।</span><span class="shloka-line">तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप॥५ ॥</span></span></div> | ||
< | |||
<span class="shloka-line"> | |||
<span class="shloka-line"> | |||
</ | |||
<div | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V05" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V05"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C04_V05_B01" data-verse="BGT_C04_V05" data-block-id="BGT_C04_V05_B01">'जानन्तोपि विशेषार्थज्ञानाय स्थापनाय वा । | |||
पृच्छन्ति साधवो यस्मात्तेन पृच्छसि पार्थिव ॥'' इत्याग्नेयवचनान्नार्जुनो भगवन्तं न जानाति ॥ ४-५ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V06" data-block-id="BGT_C04_V06" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अजोपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोपि सन् ।</span><span class="shloka-line">प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय सम्भवाम्यात्ममायया॥६ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V06" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C04_V06" data-id="BGT_C04_V06_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">अस्तु विष्णोः स्वभावादेव व्यापारः । तथाप्यत्र प्रकृतिपदं कुतः स्वभाववाचीत्यत आह | |||
अत एवेति ॥ | |||
यतोऽत्र प्रकृतिपदं स्वभाववाच्यत एव स्वामिति विशेषणं प्रयुक्तम् । केवलमन्यार्थत्वे स्वाधीनत्वस्य ममेत्यसाधारणशब्देनाभिधानं विनोभयसाधारणमेतन्न स्यादित्यर्थः । एतमेव न्यायमन्यत्राप्यतिदिशति | |||
प्रकृतिमिति ॥ | |||
इत्यादिषु च स्वशब्देन विशेषणमत एवेत्यर्थः। यदि प्रकृतिपदं स्वभाववाचि तर्हि ‘मयाऽध्यक्षेण प्रकृतिः’, | |||
‘प्रकृतिं विद्धि’ | |||
इत्यत्रापि किं स्वभाववाचीत्यपेक्षायामाह | |||
मयेति ॥ | |||
अतः स्वभावादन्यैव तत्र प्रकृतिरिति शेषः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अन्यत्वे हेत्वन्तरं चाह | |||
प्रकृतिमिति ॥ | |||
अत्राऽदिपदेन ‘मया’ इत्यस्य सङ्ग्रहः । ‘मयाऽध्यक्षेण’ इत्यत्राधीनतया सम्बन्धित्वप्रतीतेः ‘प्रकृतिम्’ इत्यत्र ‘मे’ इति षष्ठ्या सम्बन्धित्वप्रतीतेश्चेति योज्यम् । सम्बन्धित्वेन प्रतीतेरन्या चेदत्रापि स्वामिति सम्बन्धित्वेन प्रतीतेरन्या स्यादित्यत आह | |||
अत्रेति ॥ | |||
भवेदिदं यदि स्वशब्दः सम्बन्धवाच्येव स्यात् । न चैवम् । अत्र स्वशब्दस्य मुख्यतः स्वरूपवाचित्वादिति । बाधकाभावात् स्वरूपवाच्येव न तु सम्बन्धवाचीति भावः । स्वशब्दस्य स्वरूपवाचित्वं कुत्र दृष्टमित्यतः स्वभावपदगतस्वशब्दस्य तद्दृष्टमिति भावेनाह | |||
स्वभाव इति ॥ | |||
स्वभावपदगतस्वशब्दस्य स्वेति शब्दस्य, अन्यत्वमात्रापादने नानिष्टम् । अर्थद्वयाङ्गीकारात् । अन्यैवेत्यापादनमयुक्तम् । स्वशब्दस्य स्वरूपवाचित्वस्यापि भावेन ‘मे’ इतिवदितराव्यावर्तकत्वादिति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु स्वभावस्य स्वरूपत्वमयुक्तम् । स्वस्य भावो हि स्वभाव इत्यत आह | |||
स्वभाव इति ॥ | |||
रूढिबलेनेदमेव निर्वचनं, नान्यदिति भावः। स्वभावपदगतस्वशब्दस्य स्वरूपवाचित्वे तेनैव पूर्तेः भावशब्दो व्यर्थ इत्यत आह | |||
भावेति ॥ | |||
यदि स्वशब्दमात्रं प्रयुज्यते तदा स्वशब्दस्य स्वीयेऽपि प्रयोगात् तदाशङ्का स्यात् । तां निवारयितुं भावशब्दः प्रयुज्यते । भावशब्दयुक्तस्वशब्दस्य स्वरूप एव प्रतीतिजनकत्वादिति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वत्र प्रकृतिपदं स्वभाववाचकं चेत्तर्हि प्रकृतिमित्युक्ते स्वस्वभावमित्युक्तं भवति । स्वशब्दद्वयं च स्वरूपवाचीत्युक्तम् । तथाच पुनरुक्तिरित्यत आह | |||
स्वेति ॥ | |||
यथा अस्वरूपेऽप्युपचारेण स्वरूपपदप्रवृत्तेस्तत्परिहराय स्वस्वरूपमित्युच्यते । न च तत्र स्वरूपवाचिस्वशब्दद्वयसद्भावेऽपि पुनरुक्तिदोषः । एवमस्वभावेऽप्युपचारेण स्वभावपदप्रवृत्तेस्तदाशङ्कानिवारणाय स्वस्वभाव इत्युच्यते । अतो न पुनरुक्तिदोष इत्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अजोऽपीति श्लोकत्रयं श्रुत्यैव व्याचष्टे | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | |||
स्रष्ट्रुत्वादीति ॥ | |||
६ ॥ ७ ॥ ८ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V07" data-block-id="BGT_C04_V07" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत ।</span><span class="shloka-line">अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम्॥७ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V07" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V07"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C04_V07_B01" data-verse="BGT_C04_V07" data-block-id="BGT_C04_V07_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narayanashruthi-id">आत्ममायया आत्मेच्छया । प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय स्वभावम् । 'देवस्यैष स्वभावोयम्'' इत्यादिश्रुतेश्च । अत एव स्वशब्देन विशेषणं 'प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य'' इत्यादिषु । 'मयाध्यक्षेण प्रकृतिः'' इत्यादिषु तु न स्वशब्दः । 'प्रकृतिं विदि्ध मे पराम्'' इत्यादिषु सम्बन्धित्वेन प्रतीतेरन्या । अत्र तु स्वशब्दः स्वरूपवाची । स्वभाव इत्यत्रापि स्वाख्यो भावः स्वभावः । भावशब्दस्तु सम्बन्ध्याशङ्कानिवृत्तये । स्वस्वभाव इति तु स्वस्वरूपमितिवदुपचारत्वाशङ्कां निवर्तयति ।<br/>'स्रष्टृत्वादिस्वभावत्वात्स्वेच्छया विष्णुरव्ययः ।<br/>सृष्ट्यादिकं करोत्यद्धा स्वयं च बहुधा भवेत्'' ॥</span>></span> इति नारायणश्रुतिः॥ ६,७ ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V08" data-block-id="BGT_C04_V08" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् ।</span><span class="shloka-line">धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे॥८ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V09" data-block-id="BGT_C04_V09" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः ।</span><span class="shloka-line">त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोर्जुन॥९ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V09" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V09"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C04_V09_B01" data-verse="BGT_C04_V09" data-block-id="BGT_C04_V09_B01">'येषां गुणानां ज्ञानेन मुक्तिरुक्ता पृथक्पृथक् । | |||
वेदेषु चेतिहासेषु सा तु तेषां समुच्चयात् । | |||
एवमेव शमादीनां नान्यथा तु कथञ्चन'' ॥ इति ब्रह्मवैवर्तवचनाज्जन्म कर्म चेत्यादिषु न तावन्मात्रेण मोक्षः ॥९ ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class=" | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V09" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C04_V09" data-id="BGT_C04_V09_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">एवं स्वभावादेवावतारादिस्वव्यापारमुक्त्वा तज्ज्ञानफलमुच्यते | ||
<p class="gr-vyakhya-para"> | |||
‘जन्मेति’ । | |||
तत्रेश्वरजन्मकर्मज्ञानमात्रेण मोक्षो भवतीत्यन्यथाप्रतीतिं निराचष्टे | |||
येषामिति ॥ | |||
समुच्चयादेव भवतीति ज्ञातव्यमिति शेषः । शमादीनां समुच्चयादेव ज्ञानं भवतीति ज्ञातव्यम् । पृथक्पृथग्ज्ञानसाधनत्वोक्तावपीत्यर्थः । उक्तो ग्राह्य इति शेषः ॥ ९ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V10" data-block-id="BGT_C04_V10" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः ।</span><span class="shloka-line">बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः॥१० ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V10" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V10"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C04_V10_B01" data-verse="BGT_C04_V10" data-block-id="BGT_C04_V10_B01">'मयं प्रधानमुद्दिष्टं प्राधान्यं यैर्हरेर्मतम् । | |||
भगवन्मयास्ते विज्ञेयास्ते मुच्यन्ते न चापरे'' ॥ इति च । | |||
मयि भावो मद्भावः ॥१० ॥</div> | |||
</div> | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V10" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C04_V10" data-id="BGT_C04_V10_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">एतज्ज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वं कुत इत्यत उच्यते | ||
‘वीतेति’ ॥ | |||
तत्र ‘मन्मयाः’ ‘मद्भावमागताः’ इत्येतदन्यथाप्रतीतिनिरासाय स्मृत्यैव व्याचष्टे | |||
मयमिति ॥ | |||
यद्यपि भगवान् प्रधानो येषां ते भगवन्मया इति साक्षादर्थः । तथापि सर्वेषां भगवान् प्रधानो एव । ज्ञानिनां को विशेष इत्यतः ‘प्राधान्यं यैर्हरेर्मतम्’ इत्युक्तम् । ‘मद्भावमागताः’ इत्यस्यार्थः ‘ते मुच्यन्ते’ इति । मद्भावपदं कथं मोक्षवाचकमित्यत आह | |||
मयीति ॥ | |||
मयि भावः सायुज्यादिः ॥ १० ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V11" data-block-id="BGT_C04_V11" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् ।</span><span class="shloka-line">मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः॥११ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V11" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C04_V11" data-id="BGT_C04_V11_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">त्रैविद्यानामपि मोक्षसद्भावात् को विशेषस्त्वामुपाश्रितानामित्यत उच्यते | |||
‘ये यथा’ इति ॥ | |||
तत्र नमन्तं नमतीत्याद्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाऽह | |||
तथैवेति ॥ | |||
न ज्ञानिनां त्रैविद्यानां च फलसाम्यम् । सेवानुसारेणैव मम फलदत्वात् । सेवायाश्च वैषम्यादिति भावः । त्रैविद्यानामन्यदेवतायाजित्वात् कथमुच्यते मां प्रपद्यन्त इतीत्यतो देवता यजन्तो यदि कर्मणां सिद्धिमाकाङ्क्षन्तो भवन्ति तर्हि मम वर्त्मानुवर्तन्त एव । अन्यथा कर्मफलाभावादित्युच्यते ‘मम’ इति । तत्र त्रैविद्या अपि चेद्भगवद्वर्त्मानुवर्तन्ते तर्हि भागवतत्रैविद्यभेदो न स्यादित्यतः श्लोकं व्याचष्टे | |||
अन्येति ॥ | |||
मत्समर्पणेन अन्त इति शेषः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र स्मृतिसंमतिं चाह | |||
अन्येति ॥ | |||
११ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V12" data-block-id="BGT_C04_V12" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">काङ्क्षन्तः कर्मणां सिदि्धं यजन्त इह देवताः ।</span><span class="shloka-line">क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिदि्धर्भवति कर्मजा॥१२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V12" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V12"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C04_V12_B01" data-verse="BGT_C04_V12" data-block-id="BGT_C04_V12_B01">तथैव भजामि । तदनुसारिफलदानरूपेण । अन्यदेवतायाजिनामपि मत्समर्पणेन वैष्णवमार्गानुवर्तनेनैव सम्यक् फलं भवति ॥ | |||
अन्यदैवतपूजापि यस्मिन्नन्ते समर्पिता स्वर्गादिफलहेतुः स्यात् नान्यथा तं भजेद्धरिम् ॥ इत्याग्नेये ॥ ११-१२ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V13" data-block-id="BGT_C04_V13" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः ।</span><span class="shloka-line">तस्य कर्तारमपि मां विद्ध्यकर्तारमव्ययम्॥१३ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V13" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V13"> | |||
< | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C04_V13_B01" data-verse="BGT_C04_V13" data-block-id="BGT_C04_V13_B01">'सत्वसत्वाधिकरजोरजोभिस्तमसा तथा ।<br/>वर्णा विभक्ताश्चत्वारः सात्विका एव वैष्णवा'' इति च ।<br/>कर्मविभागं शमो दम इत्यादिना वक्ष्यति ।<br/>'वैष्णवाः सात्विका एव तामसा एव चापरे ।<br/>दौर्लभ्यसुलभत्वेन तेषां वर्णादिभिन्नता'' ॥ इति च ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">'स्वाभाविको ब्राह्मणादिः शमाद्यैरेव भिद्यते ।<br/>योनिभेदकृतो भेदो ज्ञेय औपाधिकस्त्वयम् ।<br/>विष्णुभक्तिश्चानुगता सर्ववर्णेषु विश्पतिम् ।<br/>आरभ्य हीयतेथापि भेदः स्वाभाविकस्ततः'' ॥</span></span> इति नारदीये ।<br/>'कर्तापि भगवान्विष्णुरकर्तेति च कथ्यते ।<br/>तस्य कर्ता यतो नान्यः स्वतन्त्रत्वात्परात्मनः'' ॥ इति च ।<br/>अपिशब्दो गुणसमुच्चयार्थः । कर्ता मे नास्तीत्यपि विद्धीति ॥१३ ॥</div> | ||
न | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V13" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C04_V13" data-id="BGT_C04_V13_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">भगवद्भजनेन विना कुतो न फलमित्यतस्तस्य पितृत्वाद्युज्यत इत्युच्यते ‘चातुर्वर्ण्यम्’ इति । अत्र गुणानां त्रित्वात् कथं चातुर्वर्ण्यस्य गुणविभाग इत्याशङ्कां स्मृत्यैव परिहरति | |||
सत्त्वेति ॥ | |||
राजससात्त्विकेषु सात्त्विको ब्राह्मणः । सत्त्वमधिकं यतो रजसस्तद्वान् क्षत्रियः । समसत्त्वरजोवान् वैश्यः । रजोपेक्षयाऽधिकतमोवान् शूद्र इत्यर्थः । अनेन सत्त्वप्रधानत्वं ब्राह्मणादीनामुक्तम् । तस्यापवादमाह | |||
सात्त्विका एवेति ॥ | |||
वैष्णवा एव सात्त्विकाः सत्त्वप्रधानाः । न ब्राह्मणत्वादिप्रयुक्तं सात्त्विकत्वादीत्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">कर्मविभागः कीदृश इत्यत आह | |||
कर्मेति ॥ | |||
यदि वैष्णवा एव सात्त्विकास्तर्हि ‘ब्राह्मणाः सात्त्विकाः’ इत्याद्युक्तिः किंनिमित्तेत्याशङ्कां स्मृत्यैव परिहरति | |||
वैष्णवा इति ॥ | |||
अपरे | |||
द्वेषिणः । वैष्णवानां शूद्रादिषु दौर्लभ्याद् ब्राह्मणादिषु सौलभ्याद् ब्राह्मणा एव सात्त्विका इत्यादिरूपेण सात्त्विकत्वादीनां वर्णाश्रमभेदेन भिन्नतोच्यत इत्यर्थः । यथा सात्त्विकत्वादिकं न वर्णमात्रलक्षणं तथा शमादिकमपि न वर्णमात्रलक्षणम् । किन्तु स्वाभाविकवर्णलक्षणमित्यत्र स्मृतिमाह | |||
स्वाभाविक इति ॥ | |||
नन्वस्वाभाविकं ब्राह्मणत्वादिकं कीदृशमित्यत आह | |||
योनीति ॥ | |||
अयमिति प्रसिद्धः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">स्वाभाविकब्राह्मणस्यैव शमादिकम् । स्वाभाविकक्षत्रियस्यैव शौर्यादीत्याद्युक्तम् । तत्रापवादमाह | |||
विष्ण्विति ॥ | |||
शमादिपदोदिता विष्णुभक्तिः न केवलं ब्राह्मणस्यैव, अपि तु सर्ववर्णेष्वनुगतेत्यर्थः । उपलक्षणं चैतत् । दमादिकमप्येवं द्रष्टव्यम् । क्षत्रिये शमवति राष्ट्रविप्लवः स्यादित्यतो नायं शमः प्रसिद्धः । अपि तु विष्णुभक्तिरिति शम इति वक्तव्ये तदर्थ एवोक्तः । शमादीनां क्षत्रियादिष्वपि सद्भावे कथमयं ब्राह्मणोऽयं नेति स्वाभाविकवर्णभेदज्ञानमित्यत आह | |||
विश्वपतिमिति ॥ | |||
ब्राह्मणे शमादीनां बाहुल्यात् क्षत्रियादिषु क्रमेणाबहुलत्वाच्छमादीनां बाहुल्याबाहुल्यतोऽयं ब्राह्मणोऽयं नेति स्वाभाविको वर्णभेदो ज्ञातव्य इत्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">यथा भवान् सर्वस्य कर्ता एवं भवतोऽप्यन्यः कर्ताऽस्ति किमित्यपेक्षायामुच्यते तस्येति । तत्र कर्तारमप्यकर्तारं विद्धि, कर्तृत्वस्य मायिकत्वादित्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय स्मृत्यैव व्याचष्टे | |||
कर्तेति ॥ | |||
एवंविधकर्तृत्वाकर्तृत्वयोरविरुद्धत्वात् कर्तारमप्यकर्तारं विद्धीत्यत्रापिशब्दो व्यर्थ इत्यत आह | |||
अपीति ॥ | |||
तत्प्रकारं दर्शयति | |||
॥ कर्तेति ॥ | |||
१३ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
< | <div class="verse-block" id="BGT_C04_V14" data-block-id="BGT_C04_V14" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा ।</span><span class="shloka-line">इति मां योभिजानाति कर्मभिर्न स बद्ध्यते॥१४ ॥</span></span></div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V14" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V14"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C04_V14_B01" data-verse="BGT_C04_V14" data-block-id="BGT_C04_V14_B01">जीवाभेदनिवृत्त्यर्थं मामिति विशेषणम् ॥ १४ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V14" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C04_V14" data-id="BGT_C04_V14_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">सर्वकर्तृत्वे भगवतः कर्मलेपः स्यादित्यत उच्यते ‘न माम्’ इति । तत्र मामित्यस्य सिद्धत्वात् ‘इति माम्’ इति पुनरस्मच्छब्दः किमर्थ इत्यत आह | |||
जीवेति ॥ | |||
स्वस्येश्वराभेदाभिप्रायेण स्वात्मानमुद्दिश्य ‘न मां कर्माणि लिम्पन्ति’ इत्यादि यो जानातीत्यन्यथाप्रतीतिः स्यात् । तन्निराकरणार्थम् इति मां योऽभिजानाति, न स्वात्मानमिति भावेन मामिति विशेषणं प्रयुक्तमित्यर्थः ॥ १४ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V15" data-block-id="BGT_C04_V15" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः ।</span><span class="shloka-line">कुरु कर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम्॥१५ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V16" data-block-id="BGT_C04_V16" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">किं कर्म किमकर्मेति कवयोप्यत्र मोहिताः ।</span><span class="shloka-line">तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेशुभात्॥१६ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V17" data-block-id="BGT_C04_V17" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः ।</span><span class="shloka-line">अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः॥१७ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V17" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V17"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C04_V17_B01" data-verse="BGT_C04_V17" data-block-id="BGT_C04_V17_B01">कर्मापि नो मत्त इति बोद्धव्यमित्यादि ॥ १७ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V17" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C04_V17" data-id="BGT_C04_V17_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि’ इति प्रतिज्ञातमुच्यते | |||
‘कर्मणः’ इति ॥ | |||
तद्दुर्गमार्थत्वाद्व्याचष्टे | |||
कर्मेति ॥ | |||
मत्त एव भवतीति बोद्धव्यम् । असमानपदस्थस्य रेफोत्तरस्य नस्य णत्वं दृष्टं ‘ब्रह्मण इन्द्र उपयाहि विद्वान्’ इत्यादौ । आदिपदेन ‘बोद्धव्यं च’ इत्यादेरपि पूर्ववद्योजनां सूचयति ॥ १७ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V18" data-block-id="BGT_C04_V18" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः ।</span><span class="shloka-line">स बुदि्धमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत्॥१८ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V18" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V18"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C04_V18_B01" data-verse="BGT_C04_V18" data-block-id="BGT_C04_V18_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">कर्मणि जीवे अस्वातन्त्र्यादकर्म कर्मविधिफलयोरभावात् । अकर्मणि विष्णौ । स्वातन्त्र्यात्सर्वकर्तृत्वम् ।<br/>करोस्मिन् मीयत इति कर्म जीव उदाहृतः ।<br/>विधिशब्देनामितत्वात् अकर्म भगवान् हरिः ॥</span></span> इति नारदीये ।<br/>कर इति सकारान्तः अदृष्टवाची । क्रियावाची वा । तदधीनत्वात् । प्रसिद्धश्च जीवे कर्मशब्दः पञ्चरात्रे । कृत्स्नफलवत्वात् कृत्स्नकर्मकृत् ।<br/>॥१८ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V18" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C04_V18" data-id="BGT_C04_V18_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">एतद्बोधनं स्तूयते | |||
‘कर्मणि’ इति । | |||
तत्र पूर्वार्धं दुर्गमार्थत्वाद् व्याचष्टे | |||
कर्मणीति ॥ | |||
कर्मविधिफलयोरभावाद् अकर्मेत्यनेन तद्भावाज्जीवः कर्मेति सूचितम् । जीवेश्वरयोरेवं व्युत्पत्त्या कर्माकर्मपदवाच्यत्वं कुत इत्यत आह | |||
कर इति ॥ | |||
अमितत्वादविषयीकृतत्वादित्यर्थः । कोऽयं करो नामेत्यत आह | |||
कर इति ॥ | |||
करशब्दस्य हस्तादिवाचित्वमेव दृष्टं, नादृष्टादिवाचित्वमित्यत उक्तम् । | |||
सकारान्त इति ॥ | |||
हस्तादिवाचिनोऽयम्, सकारान्तोऽन्य एवेति भावः । कर्मविधिवाची चेति द्रष्टव्यम् । अत एव कर्मविधीत्याद्युक्तम् । अनेन विधिशब्देनामित त्वम् अकर्मपदेन कथमुच्यत इति परास्तम् । अकर्तरि जीवे कथं करो मीयत इत्यत आह | |||
तदिति ॥ | |||
नाकर्तरि क्रियादर्शनं विरुद्धं, स्वातन्त्र्येणाकर्तृत्वेऽपि भगवदधीनकर्तृत्वादिति भावः । अत एव पूर्वमस्वातन्त्र्यादित्याद्युक्तम् । कर्मशब्दस्य जीवे विद्वद्रूढिं च दर्शयति | |||
प्रसिद्धश्चेति ॥ | |||
ननु ज्ञानिनः स्वातन्त्र्येण पारतन्त्र्येण वा कृत्स्नकर्माकरणात् कथं कृत्स्नकर्मकृत्त्वमुच्यत इत्यत आह | |||
कृत्स्नेति ॥ | |||
स्वयोग्याशेषकर्मफलमोक्षस्य नियतत्वादिति भावः ॥ १८ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V19" data-block-id="BGT_C04_V19" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यस्य सर्वे समारम्भाः कामसङ्कल्पवर्जिताः ।</span><span class="shloka-line">ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः॥१९ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V20" data-block-id="BGT_C04_V20" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तोनिराश्रयः ।</span><span class="shloka-line">कर्मण्यभिप्रवृत्तोपि नैव किञ्चित्करोति सः॥२० ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V20" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V20"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C04_V20_B01" data-verse="BGT_C04_V20" data-block-id="BGT_C04_V20_B01">अनिराश्रयो भगवदाश्रयत्वात् । मुक्तस्य स्वातन्त्र्याभिमानात् ॥२०॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V20" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C04_V20" data-id="BGT_C04_V20_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">न केवलं कर्तृत्वाभिमानपरित्यागेन कृत्स्नकर्मकृत्त्वादि । अपि तु कामादिपरित्यागेनापि भाव्यमित्युच्यते यस्येत्यादिश्लोकपञ्चकेन । तत्र निराश्रय इत्यन्यथा पदविभागप्रतीतिनिरासायाह | |||
अनिराश्रय इति ॥ | |||
प्रतीतप्रकारेणैव पदविभागः किं न स्यादित्यत आह | |||
भगवदिति ॥ | |||
ज्ञानिनोऽपि भगवदाश्रयत्वेन ‘अज्ञानां ज्ञानिनां चैव’ इत्यादावुक्तत्वान्निराश्रयत्वानुपपत्तेर्न प्रतीतप्रकारेण पदविभाग इत्यर्थः ॥ २० ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class=" | <div class="verse-block" id="BGT_C04_V21" data-block-id="BGT_C04_V21" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः ।</span><span class="shloka-line">शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम्॥२१ ॥</span></span></div> | ||
< | |||
<span class="shloka-line"> | |||
<span class="shloka-line"> | |||
</ | |||
<div | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V22" data-block-id="BGT_C04_V22" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यदृच्छालाभसन्तुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सरः ।</span><span class="shloka-line">समः सिद्धावसिद्धौ च कृत्वापि न निबद्ध्यते॥२२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V23" data-block-id="BGT_C04_V23" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः ।</span><span class="shloka-line">यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते॥२३ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V23" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C04_V23" data-id="BGT_C04_V23_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">नन्वत्र ज्ञानिनः शरीरसम्बन्धसद्भावात् कथं मुक्तत्वमुच्यत इत्यत आह | |||
मुक्तस्येति ॥ | |||
२३ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V24" data-block-id="BGT_C04_V24" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् ।</span><span class="shloka-line">ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना॥२४ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V24" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V24"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C04_V24_B01" data-verse="BGT_C04_V24" data-block-id="BGT_C04_V24_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bharatha-id">कथमभिमानत्यागः ? ब्रह्मार्पणमित्यादि । ब्रह्मण्यर्पणं ब्रह्मार्पणम् । ब्रह्मणो हविः । ब्रह्मणोग्नौ । ब्रह्मणः कर्मसमाधिना सह । समाधिरपि तदधीना इत्यर्थः ।'एकः स्वतन्त्रो भगवान् तदीयं त्वन्यदुच्यते'' ।</span></span> इति भारते ॥२४ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V24" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C04_V24" data-id="BGT_C04_V24_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ननु कुत्र स्वातन्त्र्याभिमानत्यागो विवक्षितः? तस्य चार्थस्य स्वातन्त्र्यायोगात् किमधीनत्वं ज्ञातव्यम् ? किं च यज्ञार्थत्वमिति पृच्छति ‘कथमिति’ । तत्परिहारायोत्तरप्रघट्टकमवतारयति | |||
ब्रह्मेति ॥ | |||
अत्रार्पणादीनां ब्रह्मैक्यमुच्यते, नाभिमानपरित्यागप्रकार इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह | |||
ब्रह्मणीति ॥ | |||
प्रतीतार्थ एव किं न स्यादित्यतः स्वोक्तार्थे स्मृतिसम्मतिमाह | |||
एक इति ॥ | |||
अनेन हविरादिषु स्वस्य स्वातन्त्र्यमनिरूप्य ब्रह्माधीनतां ज्ञात्वा होमादिकरणं स्वातन्त्र्याभिमानपरित्यागः । ब्रह्मार्पणं तु यज्ञार्थत्वमित्युक्तं भवति ॥ २४ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V25" data-block-id="BGT_C04_V25" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते ।</span><span class="shloka-line">ब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति॥२५ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V25" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C04_V25" data-id="BGT_C04_V25_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">तत्प्रपञ्च्यते | |||
‘दैवम्’ इत्यादिना ॥ | |||
तत्र पूर्वार्धे कस्यचिद्देवस्योपासनमेवोच्यते न तु ब्रह्मार्पणबुद्ध्या यजनम् । अतो नायमर्धः पूर्वसङ्गत इत्यत आह | |||
दैवमिति ॥ | |||
भगवन्तं यज्ञ इत्युपासत इत्यनेन भगवानेव यज्ञः तस्य तथोपासनमेव यज्ञकरणमित्युक्तं भवति । कथं भगवतो यज्ञत्वम्? येन तथोपासनं यज्ञकरणं स्यादित्यत आह | |||
स्वेति ॥ | |||
स्वरूपमेवानन्दादिहविः स्वयमेवाग्निर्भगवान् भुङ्क्ते, अतोऽयं यज्ञ इत्यर्थः । ‘ब्रह्माग्नौ’ इत्येतद्दुर्गमार्थत्वात् पूर्वसङ्गतत्वेन व्याचष्टे | |||
ब्रह्मेति ॥ | |||
यज्ञाख्येनेत्यस्य सर्वं तदधीनं ज्ञात्वेत्यर्थः ॥ २५ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V26" data-block-id="BGT_C04_V26" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">श्रोत्रादीनींद्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति ।</span><span class="shloka-line">शब्दादीन्विषयानन्य इंद्रियाग्निषु जुह्वति॥२६ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V26" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V26"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C04_V26_B01" data-verse="BGT_C04_V26" data-block-id="BGT_C04_V26_B01">दैवं विष्णुमेव यज्ञ इत्युपासते । स्वभोग्यत्वात्स्वयमेव यज्ञः । ब्रह्मा-ख्याग्नौ क्रियायज्ञं तेनैव यज्ञाख्येन विष्णुना समर्पयन्ति । तत्पूजात्वेन श्रोत्रादिसंयमं कुर्वन्ति । तत्पूजात्वेन विषयान् भुञ्जते ॥ २५, २६ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V26" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C04_V26" data-id="BGT_C04_V26_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘श्रोत्रादीनि’ इत्यादौ श्रोत्रादिहविषः संयमाख्याग्न्यादौ होम एवोच्यते, न तु तस्य ब्रह्मार्पणम् । अतो नैतत्पूर्वसङ्गतमित्यत आह | |||
तदिति ॥ | |||
अत्रापि ब्रह्मार्पणस्य ‘एवं बहुविधाः’ इति वक्ष्यमाणपर्यालोचनया विवक्षितत्वावगमान्नासङ्गतिरिति भावः ॥ २६ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V27" data-block-id="BGT_C04_V27" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सर्वाणींद्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे ।</span><span class="shloka-line">आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते॥२७ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V27" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V27"> | |||
</ | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C04_V27_B01" data-verse="BGT_C04_V27" data-block-id="BGT_C04_V27_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">तत्पूजात्वेनेंद्रियादिसंयमं कुर्वन्ति । यज्ञेनैवेति सर्वत्राप्यन्वीयते ।<br/>'तेनैव तं पूजयेद्वा विहितैर्वान्यसाधनैः ।<br/>स एव विष्णोर्यज्ञः स्यान्मानसो वा स बाह्यकः'' ॥</span></span> इति ब्रह्मवैवर्ते॥ २७ ॥</div> | ||
</ | |||
</ | |||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class=" | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V27" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C04_V27" data-id="BGT_C04_V27_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">॥ इन्द्रियादिसंयममिति ॥ | ||
<p class="gr-vyakhya-para"> | |||
कर्मेन्द्रियाणां प्राणापानादीनां च संयममित्यर्थः । नन्वत्र क्रियायज्ञ एव यज्ञेनैवेत्यभिमानत्यागोक्तेः कथं दैवमित्यादि पूर्वसङ्गतमित्यत आह | |||
यज्ञेनैवेति ॥ | |||
स्वयमेव यज्ञ इत्याद्यपूर्वार्थोऽयं कुत इत्यत आह | |||
तेनैवेति ॥ | |||
२७-३०॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V28" data-block-id="BGT_C04_V28" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे ।</span><span class="shloka-line">स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः॥२८ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V29" data-block-id="BGT_C04_V29" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अपाने जुह्वनि प्राणं प्राणेपानं तथापरे ।</span><span class="shloka-line">प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः॥२९ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V30" data-block-id="BGT_C04_V30" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अपरे नियताहाराः प्राणान् प्राणेषु जुह्वति ।</span><span class="shloka-line">सर्वेप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः॥३० ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V31" data-block-id="BGT_C04_V31" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम् ।</span><span class="shloka-line">नायं लोकोस्त्ययज्ञस्य कुतोन्यः कुरुसत्तम॥३१ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V32" data-block-id="BGT_C04_V32" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे ।</span><span class="shloka-line">कर्मजान्विदि्ध तान् सर्वानेवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे॥३२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V32" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V32"> | |||
< | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C04_V32_B01" data-verse="BGT_C04_V32" data-block-id="BGT_C04_V32_B01">श्रोत्रादीनित्यादिष्विज्यानुक्तेरिज्योन्य इति शङ्कां निवारयति । वितता ब्रह्मणो मुख इति । 'सर्वयज्ञैः परं ब्रह्म याज्यं विष्ण्वाख्यमव्ययम्'' । इति च ॥ ३२ ॥</div> | ||
< | |||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V32" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C04_V32" data-id="BGT_C04_V32_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘ब्रह्मणो मुखे’ इत्यस्य वेदादावित्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह | |||
श्रोत्रेति ॥ | |||
इति शङ्का स्यात् तामिति शेषः । प्रतीत एवार्थः किं न स्यादित्यत उक्तार्थे स्मृतिसम्मतिमाह | |||
सर्वेति ॥ | |||
३२ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V33" data-block-id="BGT_C04_V33" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">श्रेयान् द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परन्तप ।</span><span class="shloka-line">सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते॥३३ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V33" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V33"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C04_V33_B01" data-verse="BGT_C04_V33" data-block-id="BGT_C04_V33_B01">सर्वं कर्माखिलम् आसमन्तादल्पं ज्ञाने परिसमाप्यते । ज्ञाने जाते पूर्यते । | |||
'समाप्तविद्यान् धनुषि श्रेष्ठान् यान् सप्त मन्यसे ।'' इतिवत्समाप्तिशब्दोत्र पूर्तिवाची । ज्ञानासिनात्मनः । | |||
'छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ'' इत्यादि पुनर्योगकथनात् ॥३३ ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V33" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C04_V33" data-id="BGT_C04_V33_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञस्योत्तमत्वे हेतुरुच्यते | |||
‘सर्वमिति’ ॥ | |||
तत्र सर्वाखिलशब्दयोरेकार्थत्वप्रतीतेः ज्ञानानन्तरं कर्म नास्तीन्यथाप्रतीतेश्च निरासायाह | |||
सर्वमिति ॥ | |||
पूर्यते | |||
सफलं भवतीत्याशयः । समाप्तिशब्दस्य पूर्तिवाचित्वादर्शनात् कथमत्र पूर्तिवाचित्वमित्यत आह | |||
समाप्तेति ॥ | |||
धनुर्विद्याविषये सम्पूर्णविद्यान् कृष्णसात्यकियुक्तपञ्चपाण्डवान् सप्त श्रेष्ठान्् मन्यस इत्युद्योगपर्वणि धृतराष्टं प्रति सञ्जयवचनम् । अस्तु पूर्तावपि समाप्तिशब्दप्रयोगः । तथाप्यत्र पूर्तिवाचित्वं कुतः? प्रतीतार्थ एव किं न स्यादित्यत आह | |||
ज्ञानेति ॥ | |||
पुनर्योगकथनाज्ज्ञानानन्तरमपि कर्मानुष्ठानकथनात् ॥ ३३ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V34" data-block-id="BGT_C04_V34" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तद्विदि्ध प्रणिपातेन परिप्रश्रेन सेवया ।</span><span class="shloka-line">उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्वदर्शिनः॥३४ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V34" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C04_V34" data-id="BGT_C04_V34_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानस्य कर्मणोऽधिकत्वमुक्त्वा तदापादनं विधीयते | |||
‘तत्’ इति। | |||
तत्र स्वयं ज्ञानोपदेशायैव प्रवृत्तत्वात् ‘न त्वेवाहम्’ इति ज्ञानस्योपदिष्टत्वाच्च कथम् ‘उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानम्’ इत्युच्यत इत्यत आह | |||
ज्ञानमिति ॥ | |||
उपदेक्ष्यन्तीति निश्चितत्वाभिप्रायेण । परोक्षतयोपदेक्ष्याम इत्येवोच्यमानत्वान्न ज्ञानोपदेशार्थं प्रवृत्तत्वविरोधः । न च ज्ञानस्योपदिष्टत्वविरोधः । सङ्क्षेपेणोपदिष्टत्वेऽपि ‘ज्ञानं तेऽहम्’ इत्यादिना पुनरुपदेक्ष्यमाणत्वादिति भावः ॥ ३४ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V35" data-block-id="BGT_C04_V35" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव ।</span><span class="shloka-line">येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि॥३५ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V35" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V35"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C04_V35_B01" data-verse="BGT_C04_V35" data-block-id="BGT_C04_V35_B01">'ज्ञानं तेहं सविज्ञानम्'' इति वक्ष्यमाणत्वात्स्वयमेवोपदेक्ष्यति ॥ ३४ ॥ | |||
आत्मनि व्याप्ते मयि । अथो तस्माद्य्वाप्तत्वादेव ॥ ३५ ॥ | |||
करणभूतज्ञानं स्तौति पुनः श्लोकत्रयेण-</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V35" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C04_V35" data-id="BGT_C04_V35_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानं स्तूयते | |||
‘यत्’ इति ॥ | |||
तत्र स्वस्मिन्, मयि चेत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाऽऽह | |||
आत्मनीति ॥ | |||
ईश्वरमन्तरेण सर्वभूताधारत्वस्यान्यत्रानुपपत्तेर्न प्रतीत एवार्थ इत्यर्थः । एवं चेत् ‘अथो’ इति समुच्चयवाची शब्दो व्यर्थ इत्यत आह | |||
अथो इति ॥ | |||
<div class=" | ३५ ॥</p></div></div></div></div></div> | ||
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V36" data-block-id="BGT_C04_V36" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः ।</span><span class="shloka-line">सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यसि॥३६ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
<span class="shloka-line"> | |||
<span class="shloka-line"> | |||
</ | |||
<div | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V37" data-block-id="BGT_C04_V37" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यथैधांसि समिद्धोग्निर्भस्मसात्कुरुतेर्जुन ।</span><span class="shloka-line">ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा॥३७ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V38" data-block-id="BGT_C04_V38" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते ।</span><span class="shloka-line">तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति॥३८ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V39" data-block-id="BGT_C04_V39" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">श्रद्धावाल्लभते ज्ञानं मत्परः संयतेंद्रियः ।</span><span class="shloka-line">ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति॥३९ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V40" data-block-id="BGT_C04_V40" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति ।</span><span class="shloka-line">नायं लोकोस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः॥४० ॥</span></span></div> | |||
< | |||
</ | |||
</ | |||
</div> | |||
<div class=" | <div class="verse-block" id="BGT_C04_V41" data-block-id="BGT_C04_V41" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">योगसंन्यस्तकर्माणं ज्ञानसञ्छिन्नसंशयम् ।</span><span class="shloka-line">आत्मवन्तं न कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय॥४१ ॥</span></span></div> | ||
< | |||
<span class="shloka-line"> | |||
<span class="shloka-line"> | |||
</ | |||
<div | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C04_V42" data-block-id="BGT_C04_V42" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तस्मादज्ञानसम्भूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनात्मनः ।</span><span class="shloka-line">छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत॥४२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे ज्ञानयोगो नाम चतुर्थोध्यायः ॥</div> | |||
<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये चतुर्थोध्यायः ॥</div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V42" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V42"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C04_V42_B01" data-verse="BGT_C04_V42" data-block-id="BGT_C04_V42_B01">आत्मवन्तं परमात्मभक्तम् ॥ ४१ ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V42" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C04_V42" data-id="BGT_C04_V42_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानफलमुच्यते | |||
‘योग’ | |||
इति । तत्र ‘आत्मवन्तम्’ इत्यात्मा जीवश्चेत् स्वसम्बन्धोक्तिरयुक्ताऽनुपयुक्ता च । परमात्मा चेत्सर्वेषामपि तद्वत्त्वसाम्यात् को विशेषो ज्ञानिन इत्यत आह | |||
आत्मेति ॥ | |||
४२ ॥</p> | |||
<div class="gr-author-note">इतिश्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥</div></div></div></div></div></div> | |||
<span id="gr-C5" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="पञ्चमोऽध्यायः"></span> | |||
== पञ्चमोऽध्यायः == | |||
<div class="introduction" id="BGT_C05_I01" data-block-id="BGT_C05_I01" data-verse="BGT_C05"> | |||
<div class="introduction-line">तृतीयाध्यायोक्तमेव कर्मयोगं प्रपञ्चयत्यनेनाध्यायेन -'यदृच्छालाभसन्तुष्टः'' इत्यादि सन्न्यासम् ; 'कुरु कर्म'' इत्यादि कर्मयोगं च-</div> | |||
</div> | |||
<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C05_V01" data-block-id="BGT_C05_V01" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C05" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि ।</span><span class="shloka-line">यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम्॥१ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C05_V01" data-block-id="bhashya-BGT_C05_V01"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C05_V01_B01" data-verse="BGT_C05_V01" data-block-id="BGT_C05_V01_B01">योगसंन्यासयोर्लक्षणं स्पष्टयत्यनेनाध्यायेन । योगसंन्यस्तकर्माणमित्यादौ न्यासशब्दः सर्वकर्मत्यागविषयः इत्याशङ्क्य योगसंन्यासयोर्भिन्नपुन्निष्ठत्वाभिप्रायेण पृच्छति । संन्यासमिति ॥१॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C05_V01" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C05_V01" data-id="BGT_C05_V01_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><h4 class="gr-vyakhya-head">पञ्चमोऽध्यायः</h4> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">हरिः ॐ ॥ एतदध्यायप्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति | |||
योगेति ॥ | |||
पूर्वं समुच्चितः कर्मयोगो निरूपितः । सच योगसंन्यासभेदेन द्विविधः । द्विविधयोश्च स्वरूपं सङ्क्षेपेण ‘कुरु कर्र्माणि’, ‘सङ्गं त्यक्त्वा’ इत्यादावुक्तम् । तदेवानेनाध्यायेन स्पष्टयतीत्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">प्रश्नवाक्यं साभिप्रायमवतारयति | |||
योगेति ॥ | |||
‘योगसंन्यस्तकर्माणम्’ इत्यादौ पठितो न्यासशब्दो यत्याश्रमविषयः, ‘योगमातिष्ठ’ इत्यादौ श्रुतो योगशब्दो गृहस्थाश्रमविषय इति कल्पयित्वा यतीनां सर्वकर्मत्यागेन ज्ञानमात्राधिकारित्वाद् गृहिणां ज्ञानपरित्यागेन कर्ममात्राधिकारित्वात् तयोरेकपुन्निष्ठत्वं न युज्यत इति भावेन योगसंन्यासयोर्मध्ये श्रेयः पृच्छति । उभयस्यापि कर्तव्यतया विहितत्वादेकेनैवानुष्ठातुमशक्यत्वादन्यतरपरित्यागेनान्यतरग्रहणे श्रेयस एव ग्राह्यत्वादिति भावः ॥ १ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<blockquote class="uvaaca">श्री भगवानुवाच</blockquote> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C05_V02" data-block-id="BGT_C05_V02" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C05" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ ।</span><span class="shloka-line">तयोस्तु कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते॥२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C05_V02" data-block-id="bhashya-BGT_C05_V02"> | |||
< | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C05_V02_B01" data-verse="BGT_C05_V02" data-block-id="BGT_C05_V02_B01">एकपुंयोग्यावेतौ तयोर्मध्ये योग एव विशिष्ट इति परिहाराभिप्रायः । उभौ समुच्चितौ । 'संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगत'' इति वक्ष्यमाणत्वात् ॥ २ ॥</div> | ||
< | |||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class=" | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C05_V02" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C05_V02" data-id="BGT_C05_V02_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ननु योगसंन्यासयोर्मध्ये श्रेयोमात्र एवायं प्रश्नः, न तूक्तरीत्या विरोधाभिप्रायेण । तथात्वे परिहाराभावादित्यतः परिहारवाक्याभिप्रायमाह | ||
<p class="gr-vyakhya-para"> | |||
एकेति ॥ | |||
उभयोरेकपुंयोग्यत्वात्, निःश्रेयसकरत्वाच्च अनुष्ठेयत्वादन्यतरस्य श्रेष्ठत्वे प्रश्नो व्यर्थ एव । अथ स्वरूपज्ञानमात्रार्थः प्रश्नश्चेद्योग एव विशिष्ट इति भावः । योगसंन्यासयोरेकपुंयोग्यत्वाभिधायकं पदमत्र न श्रूयत इत्यतस्तत्पठित्वा व्याचष्टे | |||
उभाविति ॥ | |||
द्वावपि प्रत्येकं श्रेयस्करावित्यर्थः किं न स्यादित्यत आह | |||
संन्यासस्त्विति ॥ | |||
योगरहितसंन्यासस्य अनर्थकरत्वोक्तेः संन्यासरहितयोगस्यैवासम्भवात् समुच्चितयोरेवात्र निःश्रेयसकरत्वमुच्यते न प्रत्येकमिति भावः ॥ २ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C05_V03" data-block-id="BGT_C05_V03" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C05" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति ।</span><span class="shloka-line">निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते॥३ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C05_V03" data-block-id="bhashya-BGT_C05_V03"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C05_V03_B01" data-verse="BGT_C05_V03" data-block-id="BGT_C05_V03_B01">द्वेषादिवर्जनमेव संन्यासशब्दार्थो न यत्याश्रमोत्राभिप्रेत इत्याह ज्ञेय इति । न च 'काम्यानां कर्मणां न्यासम्'' इत्यनेन विरोधः । तेनापि सहितस्य न्यासत्वात् । न च त्यागस्य पृथग्वचनाद्विरोधः । कुरुपाण्डववत् न्यासावान्तरभेदत्वात्त्यागस्य ॥ ३ ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C05_V03" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C05_V03" data-id="BGT_C05_V03_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">कथं योगसंन्यासयोः समुच्चयो युज्यते? यतिगृहस्थयोरधिकारभेदादित्याशङ्कापरिहाराय श्लोकमवतारयति | |||
द्वेषादीति ॥ | |||
अत्र | |||
‘संन्यस्तकर्माणम् ’इत्यादौ । एवं ‘योगमातिष्ठ’ इत्यादौ भगवदर्पणादियोग एवाभिप्रेतो न गृहस्थाश्रम इत्यपि द्रष्टव्यम् । ननु कथं द्वेषादिवर्जनस्य संन्यासत्वमत्रोच्यते ? ‘काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः’ इति काम्यकर्मपरित्यागस्य संन्यासत्वाभिधायकवाक्यविरोधादित्यत आह | |||
न चेति ॥ | |||
भवेत्तद्विरोधो यद्यत्र द्वेषादिवर्जनमात्रं संन्यासत्वेन विवक्षितं स्यात् । नैतदस्ति । काम्यकर्मपरित्यागेनापि सहितस्य द्वेषादिवर्जनस्य संन्यासत्वेनाभिप्रेतत्वादित्यर्थः । कथमत्र काङ्क्षादिवर्जनस्य संन्यासत्वमुच्यते? ‘सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः’ इति तस्य त्यागत्वेनोक्तत्वात् । न च संन्यासत्यागयोरैक्यादविरोधः । ‘काम्यानाम्’ इति श्लोके न्यासात्त्यागस्य पृथक्त्वेनोक्तेस्तद्विरोधादित्यत आह | |||
न चेति ॥ | |||
भवत्येवाकाङ्क्षादिवर्जनं न्यासः । न च तस्य त्यागत्वोक्तिविरोधः । न्यासत्यागयोरैक्यात् । न च पृथक्त्वोक्तिविरोधः । यथा खलु पाण्डवानां कुरुत्वेऽपि ‘सन्तानबीजं कुरुपाण्डवानाम्’ इति पृथगुक्तिर्युज्यते, पाण्डवानां कुर्ववान्तरभेदत्वेन कुरुपाण्डवानां साक्षादैक्याभावात्, एवं त्यागस्य न्यासत्वेऽपि न्यासावान्तरभेदत्वेन त्यागन्यासयोः साक्षादैक्याभावात् पृथग्वचनोपपत्तेरिति भावः । न्यासादिशब्दस्य यत्याद्याश्रमार्थत्वं गृहीत्वा तयोरधिकारभेदात् समावेशायोगो यश्चोदितोऽसौ न्यासादिशब्दस्य तदर्थत्वानङ्गीकारेण परिहृतः ॥ ३ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C05_V04" data-block-id="BGT_C05_V04" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C05" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">साङ्ख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः ।</span><span class="shloka-line">एकमप्यास्थितः सम्यगुभयोर्विन्दते फलम्॥४ ॥</span></span></div> | |||
॥ | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C05_V04" data-block-id="bhashya-BGT_C05_V04"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C05_V04_B01" data-verse="BGT_C05_V04" data-block-id="BGT_C05_V04_B01">बालास्तु न्यासशब्देन यत्याश्रममेव स्वीकृत्य तत्स्थानामेव साङ्ख्य-शब्दोदितज्ञानाधिकारो गृहस्थानामेव योगशब्दोदितकर्माधिकार इति मन्यन्ते । तन्न पण्डिता मन्यन्ते । कुतः ? यस्माज्ज्ञानमार्गं कर्ममार्गं च सम्यगास्थितः उभयोरपि फलं प्राप्नोति ॥ ४ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C05_V04" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C05_V04" data-id="BGT_C05_V04_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">अथासावधिकारभेदोऽपि न युज्यत इत्युच्यते | |||
‘साङ्ख्य’ इति ॥ | |||
दुर्गमार्थत्वाच्छ्लोकं व्याचष्टे | |||
बाला इति ॥ | |||
ज्ञानमार्गं सम्यगास्थित एव ज्ञानफलं प्राप्नोति । कर्ममार्गं च सम्यगास्थित एव कर्मफलं प्राप्नोतीत्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानैकगम्ययतिप्राप्यस्थानप्राप्तिसद्भावाच्च गृहिणां ज्ञानाधिकारोऽस्तीत्युक्त्वा उपसंह्रियते | |||
‘यत्’ इति ॥ | |||
४ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C05_V05" data-block-id="BGT_C05_V05" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C05" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यत्साङ्ख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते ।</span><span class="shloka-line">एकं साङ्ख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति॥५ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C05_V05" data-block-id="bhashya-BGT_C05_V05"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C05_V05_B01" data-verse="BGT_C05_V05" data-block-id="BGT_C05_V05_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vyasasmruthi-id">तस्माज्ज्ञानिनां कर्माप्यनुष्ठेयम् । कर्मिणामपि गृहस्थानां ज्ञातव्यो भगवान् । न हि ज्ञानं विना कर्मणः सम्यगनुष्ठानं भवति ।<br/>'निष्कामं ज्ञानपूर्वं च निवृत्तमिह चोच्यते ।<br/>निवृत्तं सेवामानस्तु ब्रह्माभ्येति सनातनम् ।<br/>बुद्ध्याविहिंसन् पुष्पैर्वा प्रणवेन समर्चयेत् ।<br/>वासुदेवात्मकं ब्रह्म मूलमन्त्रेण वा यतिः ।<br/>मुक्तिरस्तीति नियमो ब्रह्मदृग्यस्य विद्यते ।<br/>तस्याप्यानन्दवृदि्धः स्याद्वैष्णवं कर्म कुर्वतः ।<br/>कर्म ब्रह्मदृशा हीनं न मुख्यमिति कीर्तितम् ।<br/>तस्मात्कर्मेति तत्प्राहुर्यत्कृतं ब्रह्मदर्शिना ।<br/>एतस्मान्न्यासिनां लोकं संयान्ति गृहिणोपि हि ।<br/>ज्ञानमार्गः कर्ममार्ग इति भेदस्ततो न हि ।<br/>तस्मादाश्रमभेदोयं कर्मसङ्कोचसम्भवः'' ॥</span></span> इति व्यासस्मृऽतेः ॥५ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C05_V05" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C05_V05" data-id="BGT_C05_V05_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">तत्र ‘एकं साङ्ख्यम्’ इत्युपसंहारवाक्ये ज्ञानकर्मणोरैक्यं किमर्थमुच्यत इत्यतो यथावद्व्याचष्टे | |||
तस्मादिति ॥ | |||
ज्ञानिनां | |||
यतीनामिति शेषः । ननु सम्यक्कर्मानुष्ठानेनैव कर्मी कर्मफलं प्राप्नोति चेत्तथापि कुतस्तस्य ज्ञानमित्यत आह | |||
न हीति ॥ | |||
एवं सम्यग्ज्ञानमार्गानुष्ठानैनैव ज्ञानफलं प्राप्नोति चेत्तथापि कुतो ज्ञनिनः कर्मेति शङ्कायां न हि कर्म विना ज्ञानमार्गस्य सम्यगनुष्ठानं भवति । सम्पूर्णफलसाधनत्वाभावादिति परिहारो द्रष्टव्यः । अत्र स्मृतिसम्मतिं चाह | |||
निष्काममिति ॥ | |||
अनेन कर्मिणां ज्ञानमुच्यते | |||
‘बुद्ध्या’ इति ॥ | |||
ज्ञानिनां कर्म, मुक्तिः इत्युभयम् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">कर्मिणां ज्ञानसद्भावे हेत्वन्तरमाह | |||
एतस्मादिति ॥ | |||
गृहीणामपि ज्ञानसद्भावादेवेत्यर्थः । अनेन | |||
‘यत्साङ्ख्यैः’ | |||
इति व्याख्यातं भवति । उभयोरपि ज्ञानकर्मसद्भावे कथमाश्रमभेद इत्यत आह | |||
तस्मादिति ॥ | |||
<div class=" | उभयोरप्युभयसद्भावस्य युक्त्यादिसिद्धत्वादिति भावः । सङ्कोचविकाससम्भवः ॥ ५ ॥</p></div></div></div></div></div> | ||
<div class="verse-block" id="BGT_C05_V06" data-block-id="BGT_C05_V06" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C05" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः ।</span><span class="shloka-line">योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म नचिरेणाधिगच्छति॥६ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
<span class="shloka-line"> | |||
<span class="shloka-line"> | |||
</ | |||
<div | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C05_V06" data-block-id="bhashya-BGT_C05_V06"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C05_V06_B01" data-verse="BGT_C05_V06" data-block-id="BGT_C05_V06_B01">'मोक्षोपायो योग इति तद्रूपो न्यास एव तु । | |||
विष्ण्वर्पिततया भद्रो नान्यो न्यासः कथञ्चन'' । इत्याग्नेये । विष्ण्वर्पितत्वादियोगरूपत्वं विना केवलकर्मत्यागो नरकफल एव । 'यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विदि्ध पाण्डव'' । इति वक्ष्यमाणत्वात् । योगविशेषत्वान्न्यासस्य पृथगुक्तिः ॥६ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C05_V06" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C05_V06" data-id="BGT_C05_V06_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">समुच्चितयोरेव योगसंन्यासयोर्निःश्रेयसकरत्वमुक्तम् । असमुच्चये बाधकमुच्यते | |||
‘संन्यासस्तु’ इति ॥ | |||
तत्स्मृत्यैव व्याचष्टे | |||
मोक्षेति ॥ | |||
योग इति ॥ | |||
उच्यत इति शेषः । विष्ण्वर्पिततया तद्रूप इति सम्बन्धः । पादत्रयम् उत्तरार्धव्याख्यानम् । ‘नान्यः’ इति पूर्वार्धस्य । तद्विवृणोति | |||
विष्ण्विति ॥ | |||
आदिपदेन स्वोचितकर्मणां विष्ण्वर्पणादिकं न कार्यमिति बुद्ध्या कृतो नरकफल इति ज्ञातव्यम् । ‘अयोगतः’ इति योगरूपत्वं विनेति किमर्थमुच्यते । योगं विनेत्येव किं न स्यादित्यत आह | |||
यमिति ॥ | |||
‘यं संन्यासम्’ इति योगसंन्यासयोरैक्यस्य वक्ष्यमाणत्वात् संन्यासस्य योगरूपत्वमेव वाच्यमित्यर्थः । योगसंन्यासयोरैक्ये ‘संन्यासः कर्मयोगश्च’ इति पृथगुक्तिः कथमित्यत आह | |||
योगेति ॥ | |||
न | योगो न्यासश्चेत्येक एवार्थः । अपि तु न्यासो योगावान्तरभेदः । अतः कुरुपाण्डववत् पृथगुक्तिरुपपन्नेत्यर्थः ॥ ६ ॥</p></div></div></div></div></div> | ||
<div class="verse-block" id="BGT_C05_V07" data-block-id="BGT_C05_V07" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C05" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेंद्रियः</span><span class="shloka-line">सर्वभूतात्मभूतात्माकुर्वन्नपि न लिप्यते॥ ७ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C05_V07" data-block-id="bhashya-BGT_C05_V07"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C05_V07_B01" data-verse="BGT_C05_V07" data-block-id="BGT_C05_V07_B01">सर्वभूतात्मभूतात्मेति मुख्ययोगः । | |||
'आदानात्सर्वभूतानां विष्णुरात्मा प्रकीर्तितः । | |||
सर्वभूतात्मभूतात्मा तत्र भूतमनाः पुमान्'' ॥ इति च ॥७ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C05_V07" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C05_V07" data-id="BGT_C05_V07_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">योगरूपतां विना न्यासस्यानर्थसाधनत्वमुक्त्वा ‘योगयुक्तः’ इत्यनेन योगरूपसंन्यासस्योक्तं मोक्षसाधनत्वं प्रपञ्च्यते | |||
योगयुक्त इति ॥ | |||
तत्र योगसंन्यासयोरेव वक्तव्यत्वात् तयोश्च योगयुक्तादिपदैरुक्तत्वात् ‘सर्वभूतात्मभूतात्मा’ इति किमुच्यत इत्यत आह | |||
सर्वेति ॥ | |||
अनेनापि योग एवोच्यत इति नासङ्गतिः । नापि योगयुक्तपदेन योगस्योक्तत्वाद्वैय्यर्थ्यम् । योगयुक्तपदेन कर्मयोगस्योक्तत्वात् , अनेन ध्यानयोगस्योक्तत्वादिति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अत्राधिकारिणः सर्वभूतैक्यमुच्यते । अतः कथमियं ध्यानयोगोक्तिरित्युच्यत इत्यतः तत् स्मृत्यैव व्याचष्टे | |||
आदानादिति ॥ | |||
भूतमनाः | |||
स्थितमनाः ॥ ७ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C05_V08" data-block-id="BGT_C05_V08" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C05" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नैव किञ्चित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् ।</span><span class="shloka-line">पश्यन् शृृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन् अश्नन् गच्छन् स्वपन् श्वसन् ॥८ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C05_V09" data-block-id="BGT_C05_V09" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C05" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रलपन् विसृजन् गृह्णन् उन्मिषन् निमिषन् अपि ।</span><span class="shloka-line">इंद्रियाणींद्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन्॥९ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C05_V09" data-block-id="bhashya-BGT_C05_V09"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C05_V09_B01" data-verse="BGT_C05_V09" data-block-id="BGT_C05_V09_B01">यथा न्यासस्य योगरूपत्वं तथाह नैव किञ्चिदित्यादिना । | |||
'विष्णुनार्थेष्वीरितानि मन आदीनि सर्वशः । | |||
वर्तन्तेन्यो न स्वतन्त्र इति जानन् हि तत्ववित्'' ॥ इति च ॥ ८, ९ ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C05_V09" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C05_V09" data-id="BGT_C05_V09_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">योगरूपसंन्यासस्य मोक्षहेतुत्वमुक्तम् । तत्र संन्यासस्य योगरूपत्वं केन प्रकारेणेत्यतस्तत्परिहारत्वेन श्लोकद्वयमवतारयति | |||
यथेति ॥ | |||
तत्रेन्द्रियाणामेव स्वातन्त्र्येण कर्तृत्वमुच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय स्मृत्यैव व्याचष्टे | |||
विष्णुनेति ॥ | |||
९ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
</div> | <div class="verse-block" id="BGT_C05_V10" data-block-id="BGT_C05_V10" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C05" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः ।</span><span class="shloka-line">लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा॥१० ॥</span></span></div> | ||
</div> | |||
</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent=" | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C05_V10" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C05_V10" data-id="BGT_C05_V10_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">योगरूपसंन्यासवतो मुक्तिर्भवतीति नोपचारमात्रमिति भावेन पुनः फलमुच्यते | ||
<div class="teeka- | |||
<div class="teeka-body"> | |||
<div class=" | |||
</div> | |||
<div class=" | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | |||
ब्रह्मणि इति ॥ | |||
तत्र कर्मणां ब्रह्मण्याधानं नामाकरणमेवेत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह | |||
तत्पूजेति ॥ | |||
आधानं कर्मणामिति शेषः । अन्यथा करोतीत्यस्य व्याघातादिति भावः । भवत्पक्षेऽपि यदि कर्माणि भगवत्कृतानि तर्हि जीवस्याकर्तृत्वं स्यात् । तथाच करोतीति व्याहतं स्यात् । मम शुभार्थमिति चासम्भवीत्यत आह | |||
स्वातन्त्र्येति ॥ | |||
कर्मणां भगवत्कृतत्वे जीवस्याकर्तृत्वं स्यादिति सत्यमेव । न च तावता जीवस्य कर्तृत्वफलसम्बन्धानुपपत्तिः । स्वातन्त्र्याभावविवक्षयैव अकर्तृत्वस्याभ्युपगतत्वेन भगवदधीनतया कर्तृत्वोपपत्तेरिति भावः । अस्वतन्त्रत्वे च जीवस्य भगवत्पूजाकर्तृत्वं शुभयोगश्च न युज्यते । अस्वतन्त्रे कर्तृशब्दप्रयोगस्य फलसम्बन्धस्य चादर्शनादित्याशङ्कां स्मृत्यैव परिहरति | |||
स्ववन्दनमिति ॥ | |||
कारितं | |||
<div class=" | शिशुनेति शेषः । शिशुकर्तृकं भवेदिति सम्बन्धः ॥ १० ॥</p></div></div></div></div></div> | ||
<div class="verse-block" id="BGT_C05_V11" data-block-id="BGT_C05_V11" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C05" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिंद्रियैरपि ।</span><span class="shloka-line">योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये॥११ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
<span class="shloka-line"> | |||
<span class="shloka-line"> | |||
</ | |||
<div | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C05_V12" data-block-id="BGT_C05_V12" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C05" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम् ।</span><span class="shloka-line">अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निबध्यते॥१२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C05_V13" data-block-id="BGT_C05_V13" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C05" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्यास्ते सुखं वशी ।</span><span class="shloka-line">नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन्॥१३ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C05_V13" data-block-id="bhashya-BGT_C05_V13"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C05_V13_B01" data-verse="BGT_C05_V13" data-block-id="BGT_C05_V13_B01">तत्पूजात्मकानि तत्कृतानि मम शुभार्थमिति ब्रह्मण्याधानम् । स्वातन्त्र्याभावापेक्षयैव जीवस्याकर्तृत्वम् । | |||
'स्ववन्दनं यथा पित्रा कारितं शिशुकर्तृकम् । | |||
एवं पूजा विष्ण्वधीना भवेज्जीवकृतेत्यपि'' ॥ इति प्रवृत्ते । | |||
अतो मनसैव कर्मन्यासोस्वातन्त्र्यापेक्षया ॥ १०-१३ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C05_V13" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C05_V13" data-id="BGT_C05_V13_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">इतश्च कर्मणां ब्रह्मण्याधानं नाम तत्र स्वस्य स्वातन्त्र्याभिमानत्याग एव । न तु स्वरूपपरित्याग इत्याह | |||
अत इति ॥ | |||
‘ब्रह्मण्याधाय कर्माणि’ इति संन्यासो ह्युच्यते । तल्लक्षणं च ‘सर्वकर्माणि’ इत्यनेन प्रपञ्च्यते । तत्र कर्मणां स्वरूपपरित्यागाभावादेव हि मनसैव त्यागोऽभिहितः । अतश्च नात्रापि कर्मणां स्वरूपत्यागोऽर्थ इति भावः । मनसैव त्यागाभिधाने कथं स्वरूपत्यागाभाव इत्यह आह | |||
अस्वातन्त्र्येति ॥ | |||
मनसैव कर्मन्यासो नाम स्वातन्त्र्याभिमानपरित्याग एव । न तु स्वरूपत्यागः । तथात्वे मनसेति विशेषणवैय्यर्थ्यादिति भावः ॥ १३ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C05_V14" data-block-id="BGT_C05_V14" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C05" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः ।</span><span class="shloka-line">न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते॥१४ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C05_V14" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C05_V14" data-id="BGT_C05_V14_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं जीवानां स्वातन्त्र्याभावापेक्षयैवाकर्तृत्वं, परतन्त्रकर्तृत्वं त्वस्त्येवेति न तद्युक्तम् । ‘न कर्तृत्वम्’ इत्युत्तरवाक्यविरोधादित्यत आह | |||
यथेति ॥ | |||
स्वतो जीवानां स्वतन्त्रकर्तृत्वाद्यभावेऽपि परमात्मदत्तं तदस्ति । अतः कथं ब्रह्मण्याधानमुच्यत इत्याशङ्कामेवात्र परिहरति । न तु सर्वात्मना जीवानां कर्तृत्वाभावं वक्तीति भावः । कर्मफलसंयोगे च स्वातन्त्र्यमित्यपि संयोज्यम् । अनेन ‘न कर्तृत्वं न कर्माणि’ इति पौनरुक्त्यं च परिहृतम् । नन्वत्र कर्तृत्वाद्यभाव एवोच्यते, न तु तत्रास्वातन्त्र्यम् । अतः कथमनेनैषा शङ्का परिह्रियत इत्यत आह | |||
क्रियायामिति ॥ | |||
कर्तृत्वादिकं न सृजतीत्यस्य तत्र स्वातन्त्र्यं न सृजतीत्येवार्थः । अतो भवत्येतदाशङ्कापरिहार इत्यर्थः । नन्वत्रेश्वरस्यैव कर्तृत्वाद्यभाव उच्यत इति किं न स्यादित्यत आह | |||
अन्यथेति ॥ | |||
यद्यत्रेश्वरस्यैव कर्तृत्वाद्यभाव उच्यते तदा लोकस्य कर्तृत्वादिकं न सृजतीति व्यर्थं स्यादित्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं जीवस्य पारतन्त्र्येण कर्तृत्वाद्यस्तीति न तद्युक्तम् । कर्तृत्वादि ईश्वरो लोकस्य न सृजतीत्युक्तत्वात् । न च तस्य तत्र स्वातन्त्र्यं न सृजतीत्यर्थः । कर्तृत्वादिसद्भावेऽपि स्वातन्त्र्याप्रदानाभिप्रायेण कर्तृत्वादिकं न सृजतीत्येवंजातीयप्रयोगादर्शनादित्यत आह | |||
जनपद इति ॥ | |||
यद्यत्र जीवानां सर्वात्मनेश्वरस्य च कर्तृत्वं न निषिध्यते तर्हि ‘स्वभावस्तु प्रवर्तते’ इति स्वभावादेव प्रवृत्तिकथनं न युज्यत इत्यत आह | |||
स्वयमेवेति ॥ | |||
नात्र स्वभावपदेन प्रसिद्धस्वभावोऽभिधीयते । येनोक्तविरोधः । किन्तु स्वस्थितावन्यकरणे च परनिरपेक्षत्वाद्भगवानेवेत्यर्थः । प्रसिद्धपदपरित्यागेनाप्रसिद्धपदप्रयोगः किमर्थमित्यतो हेतुसूचनार्थमिति भावेन वाक्यार्थमाह | |||
स्वभावत्वादिति ॥ | |||
ननु किमर्थमेवमर्थान्तरं कल्पनीयम् ? जीवस्येवेश्वरस्य च कर्तृत्वादिकं नास्त्येव । विश्वप्रवृत्तिस्तु स्वभावादेवेत्यर्थः किं न स्यात्? लोकस्येत्यस्य लोकविषय इत्यर्थोपपत्तेरित्यतः स्वोक्तार्थे स्मृतिसम्मतिमाह | |||
स्वातन्त्र्यादिति ॥ | |||
नान्यस्य सृजति । अपि तु स्वयमेव प्रवर्तत इति शेषः । ईश्वरस्यैव कर्तृत्वे कर्मलेपः स्यादित्यत आह | |||
स्वातन्त्र्यादेवेति ॥ | |||
अनेन ‘नादत्ते’ इत्यस्यार्थोऽप्युक्तो भवति । एवं सर्वेषु स्थित्वा स्वातन्त्र्येण कर्ता ईश्वरोऽस्ति चेत् कथं न दृश्यत इत्यत आह | |||
अज्ञानेति ॥ | |||
एतेनाज्ञानेनेति व्याख्यातं भवति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तमीश्वरः स्वयमेव भावयतीति न तद्युक्तम् । तस्य कर्तृत्वाभावात् । तस्य कर्तृत्वसद्भावेऽपि तस्यास्वाभाविकत्वादित्यत आह | |||
अहमिति ॥ | |||
अहं सर्वस्येति वचनद्वयं कर्तृत्वसद्भावे मानम् । परास्येत्यादिकं कर्तृत्वस्य स्वाभाविकत्वे । त्वदृते दूरे समीपे वा किञ्चन केनापि न क्रियत इत्यर्थः । अत्र भगवदितरस्य कर्तृत्वाभावोक्त्या ईश्वरकर्तृत्वस्यापराधीनत्वसम्भवेन स्वाभाविकत्वमेवोच्यते । लोकवदित्यत्रापि फलाद्यपेक्षाऽभावेन कर्तृत्वोक्त्या तस्य स्वाभाविकत्वमेवोच्यते । इतश्च नेश्वरस्य कर्तृत्वमस्वाभाविकमकर्तृत्वं चेत्याह | |||
विपरीतेति ॥ | |||
नन्वस्माभिरीश्वरस्य कर्तृत्वामस्वाभाविकपदेनानिर्वाच्यमभिप्रेयते । न तु फलापेक्षं पराधीनं वा । अतो नोदाहृतवचनविरोध इत्यत आह | |||
अनिर्वाच्येति ॥ | |||
ईश्वरस्य कर्तृत्वमनिर्वचनीयमिति पक्षो द्वितीयाध्यायेऽनिर्वाच्यवस्तुनो निरस्तत्वादेव निरस्तः । अतो न पुनरत्र निरसनीय इति भावः ।</p> | |||
< | <p class="gr-vyakhya-para">ननु ब्रह्मणः सर्वविशेषरहितत्वात् कथं परमार्थतः कर्तृत्वं स्यादित्यत आह | ||
न चेति ॥ | |||
भवेद्ब्रह्मणः कर्तृत्वस्यापारमार्थिकत्वं, यदि तस्य सर्वविशेषराहित्यं स्यात् । न च तद्युक्तम् । तथात्वे ब्रह्मणः शून्यत्वापत्त्या तदभ्युपगन्तॄणां शून्यवादित्वापातादिति भावः । सर्वविशेषरहितत्वेऽपि न ब्रह्मणः शून्यत्वापत्तिः, अस्तित्वादित्यत आह | |||
न हीति ॥ | |||
न भवेद्ब्रह्मणः शून्यत्वापत्तिः, यदि तस्यास्तित्वं सिध्येत् । न च तत्सिद्धिः । सर्वविशेषरहितमित्यङ्गीकारादिति भावः । सर्वविशेषरहितत्वेऽपि कुतोऽस्तित्वं न सिद्ध्यतीत्यत आह | |||
वाच्यत्वेति ॥ | |||
अस्तित्वे ब्रह्मणः अस्तित्वमस्तिशब्दवाच्यत्वं तल्लक्ष्यं स्यात् । तस्य च विशेषत्वान्न तत्सर्वविशेषरहितस्य युज्यत इति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">भवेन्निर्विशेषत्वेऽस्तित्वासिद्धिः, यद्यस्तित्वं ब्रह्मणो विशेषतया अङ्गीक्रयते । नैतदस्ति । तस्य ब्रह्मस्वरूपमात्रत्वादित्यत आह | |||
अन्यथेति ॥ | |||
यद्यस्तित्वादिकं ब्रह्मणः स्वरूपमात्रं न तु तद्विशेषस्तर्हि ब्रह्म ब्रह्मेतिवदस्ति ब्रह्मेत्यादिशब्दानां पर्यायत्वं स्यात् । ततश्च ‘अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद’ इत्यादिसहप्रयोगानुपपत्तिः स्यात् । तथा चोपनिषदां पुनरुक्तिदोषेणोन्मत्तवाक्यवदनादरणीयत्वं स्यादिति भावः । ब्रह्मण्यस्तित्वादिविशेषाभावेऽपि आरोपितासत्त्वादिविशेषव्यावृत्तिकथनद्वारा अस्त्यादिपदानि तल्लक्षयन्ति । अतो न शब्दानां पर्यायत्वादीत्यत आह | |||
व्यावर्त्येति ॥ | |||
भवेदस्त्यादिपदानामपर्यायत्वं, यद्यस्त्यादिपदानि ब्रह्मणोऽसत्त्वादिकं व्यावर्तयन्ति । न च तद्युक्तम् । व्यावर्त्यासत्त्वादिविशेषव्यावृत्तेः व्यावृत्ततयाऽङ्गीकृतब्रह्मगतास्तित्वादिविशेषनिवन्धनत्वात् । तेषां चानङ्गीकारात् । ब्रह्मण्यस्तित्वादिविशेषाभावेऽप्यसत्त्वादिव्यावृत्तावसतोऽपि तद्व्यावृत्तिप्रसङ्गात् । गङ्गापदलक्ष्येऽपि तीरे गङ्गात्वाभावेऽप्यगङ्गात्वव्यावृत्तिप्रसङ्गादिति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">इतोऽप्यस्त्यादिपदानि अस्तित्वादिविशेषबोधकानि नेति न युक्तमित्याह | |||
अन्यथेति ॥ | |||
यद्यस्त्यादिपदानि नास्तित्वादिब्रह्मविशेषबोधकानि तर्हि तेषां वैय्यर्थ्यमेव स्यात् । ब्रह्मजिज्ञासुं प्रति ब्रह्मकथनस्यैव सार्थक्यात् । ब्रह्मणश्च ब्रह्मपदादेवावगतत्वात् । न चासत्त्वादिव्यावृत्तिः प्रयोजनम् । तदसम्भवस्योक्तत्वात् । ब्रह्म कुतो व्यावृत्तमित्यजिज्ञासितत्वाच्च । अजिज्ञासितत्वेऽपि ब्रह्मण्यसत्त्वादिभ्रान्तिः निवार्यत इति चेन्न । विकल्पासहत्वात् । भ्रान्तिः किं प्रतीतेऽप्रतीते वा ब्रह्मणि भवेत्? । नाद्यः । ब्रह्मप्रतीतौ तन्मात्रस्य सत्त्वादेरपि प्रतीतत्वेन भ्रान्त्यनवकाशात् । ब्रह्मप्रतीतावपि सत्त्वाद्यप्रतीतौ तन्मात्रत्वानुपपत्तेः । न द्वितीयः । अदृष्टकल्पनाप्रसङ्गादिति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">इतश्च नास्त्यादिपदैरसत्त्वादिव्यावृत्तिद्वारा ब्रह्म लक्ष्यम् । तस्य सर्वशब्दावाच्यत्वाङ्गीकारात् । शब्दवाच्यस्यैव लक्ष्यत्वदर्शनादित्याह | |||
न चेति ॥ | |||
अस्तित्वाङ्गीकारे ब्रह्मणः सविशेषत्वप्रसङ्गान्न तत्सिद्ध्यतीत्युक्तम् । इतोऽपि न ब्रह्मणोऽस्तित्वं सिद्ध्यति तत्प्रमाणाभावात् । प्रमाणं विनाऽर्थसिद्धेः क्वाप्यदर्शनात् । प्रमाणकथने च सर्वप्रमाणागोचरत्वाङ्गीकारभङ्ग इति भावः । यद्यस्तित्वे प्रमाणाभावान्न तत्सिद्ध्यतीत्युच्यते तर्हि ब्रह्मणो नास्तित्वमपि न सिद्ध्यति । तत्र प्रमाणाभावात् । तथा च शून्यवादाविशेषापादनं ब्रह्मवादस्य न युज्यत इत्यत आह | |||
नास्तित्वमिति ॥ | |||
ब्रह्मणो न नास्तित्वेऽस्माभिः पृथक् प्रमाणं वक्तव्यम् । तस्यास्तित्वप्रमाणाभावेनैव सिद्धेः । यथा खलु सप्तमरसाद्यस्तित्वे प्रमाणाभावान्नास्तित्वं सिद्ध्यति तथैवेत्यर्थः । अनेनानुपलब्धिलिङ्गकमनुमानं सूचितं भवति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु प्रमाणावेद्यत्वेऽपि न ब्रह्मणो नास्तित्वं वाच्यम् । स्वप्रकाशतयैव तत्सिद्धेरिति चेन्न, विकल्पानुपपत्तेः । तथाहि स्वयंप्रकाशत्वे ब्रह्मणः प्रमाणमस्ति न वा? न तावाद्द्वितीयः । प्रमाणाभावे तदसिद्धेरित्याह | |||
स्वयंप्रकाशत्वं चेति ॥ | |||
आद्ये स्वप्रकाशत्वं ब्रह्मातिरिक्तं तत्स्वरूपमेव वा ? प्रथमं दूषयति | |||
स्वयंप्रकाशत्वमिति ॥ | |||
यदि ब्रह्मणः स्वातिरिक्तं स्वप्रकाशत्वं प्रामाणिकं स्यात्तदा तस्य सविशेषत्वं प्रसज्यत इत्यर्थः । द्वितीयं दूषयति | |||
न चेदिति ॥ | |||
यदि स्वप्रकाशत्वं न ब्रह्मातिरिक्तं, किन्तु तत्स्वरूपमेव तर्हि स्वयंप्रकाशत्वे प्रमाणसद्भावाङ्गीकारे ब्रह्मैव प्रमाणगम्यमङ्गीकृतं स्यात् । तथाचाप्रमेयत्वभङ्ग इत्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">न स्वप्रकाशपदेन स्वविषयप्रकाशत्वमुच्यते । येन तस्य ब्रह्मातिरिक्तत्वे ब्रह्मणः सविशेषत्वं स्यात् । किन्तु परप्रकाशत्वाभाव एवेत्यत आह | |||
परेति ॥ | |||
यदि स्वप्रकाशपदेन परप्रकाश्यत्वनिरासमात्रमभिप्रेयते तर्हि ब्रह्मणः प्रकाशराहित्यमेव स्यात् । परप्रकाशत्वस्यानभिमतत्वात् । स्वविषयप्रकाशत्वाख्यास्य स्वप्रकाशत्वस्योक्तरीत्या प्रमाणाभावेन, भावे च सविशेषत्वप्रमेयत्वप्राप्त्या निरस्तत्वादिति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">तथापि न नास्तित्वं ब्रह्मणो वक्तुं शक्यते । ‘अस्ति ब्रह्म’ इत्यादिश्रुत्या असत्त्वादिव्यावृत्तिद्वारा ब्रह्मणि लक्षितेऽर्थतस्तस्यास्तित्वसिद्धेरिति चेन्न । दूषितत्वात् । अभ्युपगम्याप्याऽह | |||
अर्थत इति ॥ | |||
तत्प्रमाणत इति ॥ | |||
अस्ति ब्रह्मेति श्रुतिप्रमाणत इत्यर्थः । यदुक्तं स्वप्रकाशत्वेन ब्रह्म सिद्ध्यतीति तद्व्याहतं चेत्याह | |||
स्वप्रकाशेति ॥ | |||
स्वप्रकाशपदेन न स्वविषयप्रकाशत्वमङ्गीक्रियते । किन्तु परप्रकाश्यत्वानङ्गीकारमात्रमेव । अतः स्वपरप्रकाशशून्यतया स्वप्रकाशत्वेन ब्रह्मणोऽसिद्धिरेव स्यान्न तु तेन तत्सिद्धिरित्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">किञ्च भवेद् ब्रह्मणः स्वप्रकाशता यदि प्रकाशत्वमेव सम्भवेत् । न च तत्सम्भवति । ब्रह्माख्यप्रकाशस्य प्रकाश्यरहितत्वात् । न तावत् स्वयं प्रकाश्यम् । अनङ्गीकारात् । नाप्यन्यत् । तदभावात् । न च प्रकाश्यरहितप्रकाशरूपं ब्रह्मेति वाच्यम् । स्वमन्यं वा प्रकाश्यं विना प्रकाशस्यादृष्टत्वात् । यथा भोज्यरहितं भोजनं न दृष्टं तथैवेत्याह | |||
प्रकाश इति ॥ | |||
नन्वेकस्यां क्रियायामेकस्यैव कर्तृत्वं कर्मत्वं च विरुद्धम् । अतः कथं प्रकाश्यं विना प्रकाशो न दृष्ट इत्युच्यते । स्वस्यैव प्रकाश्यत्वे स्वयमेव प्रकाशयति प्रकाश्यते चेत्येकस्यैव कर्तृत्वकर्मत्वापत्तेरित्यत आह | |||
कर्तृकर्मेति ॥ | |||
मामहं जानामीत्येकस्यैवैकस्यां क्रियायां कर्तृत्वकर्मत्वानुभवान्नैकस्यां क्रियायां कर्तृकर्मणोरैक्यं विरुद्धमिति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु प्रकाशो नाम द्रव्यम् । अतः कथं तस्य भोजनादिवत् कर्मापेक्षेत्याशङ्कां परिहरन् अधिकं च दोषमाह | |||
ज्ञानं चेति ॥ | |||
ब्रह्मणः प्रकाशत्वं नाम ज्ञानत्वमभ्युपगतम् । न च ज्ञानत्वं ब्रह्मणो युक्तम् । ज्ञातृज्ञेयरहितत्वात् । तद्रहितज्ञानस्यादृष्टत्वादित्यर्थः । उपसंहरति | |||
अत इति ॥ | |||
यतः सर्वविशेषरहितत्वेनाप्रमेयत्वेन च ब्रह्मणो नास्तित्वं सिद्ध्यति, अत इत्यर्थः । भगवतः कर्तृत्वाभावादिनिराकरणमुपसंहरति | |||
अत इति ॥ | |||
दुष्टत्वात् ॥ | |||
कर्तृत्वं नास्ति, सद्भावे वाऽस्वाभाविकमिति मतस्य । पुनरीश्वरस्य स्वभावतः कर्तृत्वे श्रुतिं चाह | |||
हरिरिति ॥ | |||
<div class=" | १४ ॥</p></div></div></div></div></div> | ||
<div class="verse-block" id="BGT_C05_V15" data-block-id="BGT_C05_V15" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C05" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नादत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विभुः ।</span><span class="shloka-line">अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः॥१५ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
<span class="shloka-line"> | |||
<span class="shloka-line"> | |||
</ | |||
<div | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C05_V16" data-block-id="BGT_C05_V16" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C05" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः ।</span><span class="shloka-line">तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम्॥१६ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C05_V17" data-block-id="BGT_C05_V17" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C05" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः ।</span><span class="shloka-line">गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः॥१७ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C05_V17" data-block-id="bhashya-BGT_C05_V17"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C05_V17_B01" data-verse="BGT_C05_V17" data-block-id="BGT_C05_V17_B01">यथा पितॄदत्तं पालकत्वं राजपुत्राणाम् एवं परमात्मदत्तं क्रियास्वातन्त्र्य-लक्षणं कर्तृत्वम् । क्रियानिष्पन्नधर्मादिरूपकर्मणि स्वातन्त्र्यं च जीवानामप्यस्तीत्याशङ्कां परिहरति । न कर्तृत्वमित्यादिना । क्रियायामदृष्टोत्पादने फले च स्वातन्त्र्यं लोकस्य न सृजतीश्वर इत्यर्थः । अन्यथा लोकस्येति विशेषणं व्यर्थम् । जनपदे निवसतां तद्वित्त-भोजिनामप्याधिपत्यादानान्न दत्ता जनपदा राज्ञा स्वपुत्राणामितिवत्कर्मफलादिसंयोगिनामपि तत्स्वातन्त्र्यादानान्न सृजतीति युज्यते । स्वयमेव भवति भावयति चेति स्वभावो भगवान् । स्वभावत्वात्स्वयमेव कर्तृत्वादिषु प्रवर्तते ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahavaraha-id">'स्वातन्त्र्याद्भगवान्विष्णुः स्वभाव इति कीर्तितः ।<br/>तत्स्वातन्त्र्यं कदाप्येष नान्यस्य सृजति क्वचित् ।<br/>स्वातन्त्र्यादेव पापादिसम्बन्धः कुर्वतोपि न ।<br/>अज्ञानावृतबुदि्धत्वादीदृशं तं न जानते'' ॥</span></span> इति महावाराहे । <br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">'अहं सर्वस्य प्रभवः'' । 'तपाम्यहमहं वर्षं निगृह्णामि'' ।<br/>'परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च ।'' 'न ऋते त्वत्क्रियते किञ्चिनारे'' । 'देवस्यैष स्वभावोयम्'' ।<br/>'लोकवत्तु लीलाकैवल्यम्'' । इत्यादेर्नास्यास्वाभाविकं कर्तृत्वमकर्तृत्वं वा । विपरीतप्रमाणाभावाच्च । अनिर्वाच्यनिरासादेव च निरस्तोयं पक्षः । न च सर्वविशेषराहित्यवादिनां शून्यवादात्कश्चिद्विशेषः । न हि सर्वविशेषरहितमित्युक्ते तदस्तीति सिद्ध्यति । वाच्यत्वलक्ष्यत्वास्तित्वादीनामपि विशेषत्वात् । अन्यथास्ति ब्रह्मेत्यादीनां शब्दानामपि पर्यायत्वादयो दोषाः । व्यावर्त्यविशेषश्च व्यावृत्तविशेषनिबन्धन एव । अन्यथा वैयर्थ्यमेव स्यात् । न च सर्वशब्दावाच्यस्य लक्ष्यत्वम् । न च सर्वप्रमाणागोचरमस्तीत्यत्र किञ्चिन्मानम् । नास्तित्वं तु सप्तमरसादिवददर्शनात्सिद्ध्यति ।<br/>स्वप्रकाशत्वं च न अमानं सिद्ध्यति । स्वयम्प्रकाशत्वं च ततोतिरिक्तं चेद्विशेषाङ्गीकारः । न चेत्तदेव प्रमाणगोचरम् । तत्प्रमाणाभावे परप्रकाशत्वमात्रनिरासे स्वप्रकाशत्वे प्रमाणाभावादप्रकाशत्वमेव स्यात् । अर्थतः सिदि्धरित्यर्थापत्तितः सिदि्धस्तत्प्रमाणतः सिदि्धर्वा । उभयथापि प्रमेयत्वमेव स्यात् ।<br/>स्वप्रकाशशब्देन स्वमितत्वानङ्गीकारात्परमितत्वानङ्गीकाराच्चासिदि्धरेव । प्रकाश इत्युक्तेपि स्वमन्यं वा किञ्चित्प्रकाश्यं विना न दृष्ट एव भोजनादिवत् । कर्तृकर्मविरोधश्चानुभवविरुद्धः । ज्ञानं च ज्ञेयं ज्ञातारं च विना न दृष्टम् । अतः शून्यवादान्न कश्चिद्विशेषः । अतोनन्तदोषदुष्टत्वादुपरम्यते ।<br/>हरिः स्वभावतः कर्ता सर्वमन्यत्तदीरितम् ।<br/>अतः सा कर्तृता तस्य न कदाचिद्विनश्यति ॥</span></span> इति पैङ्गिश्रुतिः ।॥ १४-१७ ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="verse-block" id="BGT_C05_V18" data-block-id="BGT_C05_V18" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C05" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि ।</span><span class="shloka-line">शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः॥१८ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C05_V18" data-block-id="bhashya-BGT_C05_V18"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C05_V18_B01" data-verse="BGT_C05_V18" data-block-id="BGT_C05_V18_B01">'विषमेष्वपि जीवेषु समो विष्णुः सदैव तु । | |||
यत्तृणादिगतस्यापि गुणाः पूर्णा हरेः सदा'' ॥ इति च ॥१८ ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class=" | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C05_V18" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C05_V18" data-id="BGT_C05_V18_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘ज्ञानेन’ इति प्रकृतज्ञानस्य साधनान्तरमुच्यते ‘विद्या’इति । तत्र न ब्राह्मणादिविषये समबुद्धित्वमत्र विवक्षितम् । किन्तु तद्गतपरब्रह्मविषय एव । ब्राह्मणादीनां विषमत्वात्, तद्गतब्रह्मण एव समत्वात् विपरीतज्ञानस्य च ज्ञानासाधनत्वादिति भावेन जीवानां वैषम्ये ब्रह्मणः साम्ये च प्रमाणमाह | ||
<p class="gr-vyakhya-para"> | |||
विषमेष्विति ॥ | |||
अनेन ‘निर्दोषं हि समं ब्रह्म’ इत्येतदपि व्याख्यातं भवति ॥ १८ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C05_V19" data-block-id="BGT_C05_V19" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C05" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः ।</span><span class="shloka-line">निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद् ब्रह्मणि ते स्थिताः॥१९ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C05_V20" data-block-id="BGT_C05_V20" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C05" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम् ।</span><span class="shloka-line">स्थिरबुदि्धरसंमूढो ब्रह्मविद्ब्रह्मणि स्थितः॥२० ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C05_V21" data-block-id="BGT_C05_V21" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C05" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम् ।</span><span class="shloka-line">स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते॥२१ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
</ | |||
</ | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent=" | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C05_V21" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C05_V21" data-id="BGT_C05_V21_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं योगरूपसंन्यासस्य निःश्रेयस्करत्वं तदुपपाद्यते | ||
<div class="teeka-block"> | |||
<div class="teeka- | |||
<div class="teeka- | |||
< | |||
<div class=" | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | |||
‘बाह्य’ इति ॥ | |||
तद्दुर्गमार्थत्वाद्व्याचष्टे | |||
इदानीमिति ॥ | |||
संसारेऽपि परमात्मस्मरणाद्यल्पयोगयुक्तः संन्यासी सुखं विन्दति यदा तदा ध्यानादिमहायोगयुक्तो मोक्षादिनिःश्रेयसं विन्दतीति किमु वाच्यमित्यर्थः ॥ २१-२३ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C05_V22" data-block-id="BGT_C05_V22" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C05" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते ।</span><span class="shloka-line">आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः॥२२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C05_V23" data-block-id="BGT_C05_V23" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C05" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात् ।</span><span class="shloka-line">कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः॥२३ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C05_V23" data-block-id="bhashya-BGT_C05_V23"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C05_V23_B01" data-verse="BGT_C05_V23" data-block-id="BGT_C05_V23_B01">इदानीमपि परमात्मनि स्मृऽतमात्रे सुखं विन्दतीति यत्तदा स एव सम्यगुक्तः किमु ॥ २१-२३ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C05_V24" data-block-id="BGT_C05_V24" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C05" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">योन्तः सुखोन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः ।</span><span class="shloka-line">स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोधिगच्छति॥२४ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C05_V24" data-block-id="bhashya-BGT_C05_V24"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C05_V24_B01" data-verse="BGT_C05_V24" data-block-id="BGT_C05_V24_B01">ब्रह्मणि भूतः । अन्यथा पुनर्ब्रह्म गच्छतीति विरोधाच्च । अन्तस्सुखादिकं च ब्रह्मदर्शनात् ॥ २४ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C05_V24" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C05_V24" data-id="BGT_C05_V24_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानिलक्षणमुच्यते ‘योऽन्तःसुखः’ इति । तत्र ब्रह्मभूतपदं ब्रह्मणैकीभूत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय व्याचष्टे | |||
ब्रह्मणीति ॥ | |||
मनसेति शेषः । प्रतीत एवार्थः किं न स्यादिति चेन्न । ज्ञानिनोऽपि ब्रह्मभेदस्य साधितत्वात् । दोषान्तरं चाह | |||
अन्यथेति ॥ | |||
यद्यत्र ज्ञानिनो ब्रह्मभावोऽभिधीयते तर्हि ब्रह्माधिगच्छतीति विरुद्धं स्यात् । न हि कश्चित् स्वयं स्वात्मानं गच्छतीत्यर्थः । नन्वत्र अन्तःसुखत्वादिकं भवतु ज्ञानिलक्षणम् । अन्तर्ज्योतिष्ट्वं कथं ब्रह्मदर्शिनो लक्षणं स्यात् । यावता ब्रह्मदर्शित्वमेव तदित्यत आह | |||
अन्तःसुखत्वादिकमिति ॥ | |||
नात्रान्तर्ज्योतिष्ट्वं ज्ञानिलक्षणमुच्यते । किन्तु अन्तःसुखत्वाद्येव । तत्र कारणत्वेनान्तर्ज्योतिष्ट्वमुच्यत इति भावः ॥ २४ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C05_V25" data-block-id="BGT_C05_V25" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C05" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृषयः क्षीणकल्मषाः ।</span><span class="shloka-line">छिन्नद्वैधायतात्मानः सर्वभूतहिते रताः॥२५ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C05_V26" data-block-id="BGT_C05_V26" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C05" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् ।</span><span class="shloka-line">अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम्॥२६ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C05_V27" data-block-id="BGT_C05_V27" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C05" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः ।</span><span class="shloka-line">प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ॥२७ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
</ | |||
</ | |||
</div> | |||
<div class=" | <div class="verse-block" id="BGT_C05_V28" data-block-id="BGT_C05_V28" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C05" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यतेंद्रियमनोबुदि्धर्मुनिर्मोक्षपरायणः ।</span><span class="shloka-line">विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः॥२८ ॥</span></span></div> | ||
< | |||
<span class="shloka-line"> | |||
<span class="shloka-line"> | |||
</ | |||
<div | |||
<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये पञ्चमोध्यायः ॥</div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C05_V28" data-block-id="bhashya-BGT_C05_V28"> | |||
<div class=" | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C05_V28_B01" data-verse="BGT_C05_V28" data-block-id="BGT_C05_V28_B01">'अमुक्तो मुक्तसादृश्यान्मुक्त एव हि तत्त्वदृक् । | ||
किमु मुक्तिगतस्तस्माज्ज्ञानमेवाधिकं नरे'' ॥ इति नारदीये ॥ २७, २८ ॥</div> | |||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class=" | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C05_V28" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C05_V28" data-id="BGT_C05_V28_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ब्रह्मयोगादिपदेन प्रकृतध्यानप्रकार उच्यते ‘स्पर्शान्’ इति । तत्र ध्यानिनोऽमुक्तस्य कथं ‘मुक्त एव सः’ इति मुक्तत्वमुच्यत इत्याशङ्कां स्मृत्यैव परिहरति | ||
< | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | |||
॥ | ॥ अमुक्त इति ॥ | ||
मुक्तसादृश्यमभिमानादिपरित्यागः । मुक्त एवोच्यत इति शेषः । यस्माज्ज्ञानसामर्थ्येन एवं फलं भवति तस्मात् ॥ २८ ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥</p></div></div></div></div></div> | ||
<div class="verse-block" id="BGT_C05_V29" data-block-id="BGT_C05_V29" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C05" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् ।</span><span class="shloka-line">सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति॥२९ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे कर्मसन्न्यासयोगो नाम पञ्चमोध्यायः ॥</div> | |||
<span id="gr-C6" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="षष्ठोऽध्यायः"></span> | |||
< | == षष्ठोऽध्यायः == | ||
<div class="introduction" id="BGT_C06_I01" data-block-id="BGT_C06_I01" data-verse="BGT_C06"> | |||
<div class="introduction-line">ज्ञानान्तरङ्गं समाधियोगमाहानेनाध्यायेन ध्यानमत्रोच्यते ।</div> | |||
</div> | |||
<blockquote class="uvaaca">श्री भगवानुवाच</blockquote> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V01" data-block-id="BGT_C06_V01" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः ।</span><span class="shloka-line">स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः॥१ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C06_V01" data-block-id="bhashya-BGT_C06_V01"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C06_V01_B01" data-verse="BGT_C06_V01" data-block-id="BGT_C06_V01_B01">'स ब्रह्मनिष्ठस्तु यतिर्महात्मा शारीरमग्निं च मुखे जुहोति'' । | |||
इत्यादेर्न यतेरप्यनग्नित्वम् । आत्मसमारोपणाच्च ॥१ ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V02" data-block-id="BGT_C06_V02" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विदि्ध पाण्डव ।</span><span class="shloka-line">न ह्यसंन्यस्तसङ्कल्पो योगी भवति कश्चन॥२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C06_V02" data-block-id="bhashya-BGT_C06_V02"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C06_V02_B01" data-verse="BGT_C06_V02" data-block-id="BGT_C06_V02_B01">योगविशेष एव संन्यास इत्यर्थः ॥ २ ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V03" data-block-id="BGT_C06_V03" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते ।</span><span class="shloka-line">योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते॥३ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C06_V03" data-block-id="bhashya-BGT_C06_V03"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C06_V03_B01" data-verse="BGT_C06_V03" data-block-id="BGT_C06_V03_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">सम्पूर्णोपायो योगारूढः ।<br/>'नानाजनस्य शुश्रूषा कर्मेति करवन्मितेः ।<br/>योगार्थिना तु सा कार्या योगस्थेन हरौ स्थितिः ।<br/>तेनापि स्वोत्तमानां तु कार्यान्यैरखिलेष्वपि ।<br/>शक्तितः करणीयेति विशेषोसिद्धसिद्धयोः ।<br/>प्राप्तोपायस्तु सिद्धः स्यात् प्रेप्सुः साधक उच्यते ।<br/>तस्य प्राण्युपकारेण सन्तुष्टो भवतीश्वरः ।<br/>सिद्धोपायेन विष्णोस्तु ध्यानव्याख्यार्चनादिकम् ।<br/>कार्यं नान्यत् तस्य तेन तुष्टो भवति केशवः'' ॥</span></span> इति प्रवृत्तवचनान्न विरोधः ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">'शमो मन्निष्ठता बुद्धेर्दम इंद्रियनिग्रहः'' ।</span></span> इति भागवते ॥३ ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class=" | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C06_V03" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C06_V03" data-id="BGT_C06_V03_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><h4 class="gr-vyakhya-head">षष्ठोऽध्यायः</h4> | ||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <p class="gr-vyakhya-para">कर्मयोगमध्ये कीदृशो योगो ज्ञानार्थिनोऽवश्यापेक्षित इत्यत उच्यते ‘आरुरुक्षोः’ इति । तत्र योगारूढपदस्य दुर्गमार्थत्वादर्थमाह | ||
सम्पूर्णेति ॥ | |||
अत्र ज्ञानार्थिनः कर्म अपेक्षितमित्युक्त्वा ज्ञनिनः कर्मोपशमोऽपेक्षित इत्युच्यते । तथाच ‘न निरग्निर्न चाक्रिय’ इत्यादिविरोध इत्यत आह | |||
नानेति ॥ | |||
नानाजनस्य उत्तमाधममध्यमजनस्य ॥ | |||
करवन्मितेरिति ॥ | |||
। | राजादिकरवदावश्यकतया प्रमितत्वादित्यर्थः । योगस्थेनापि शुश्रूषायाः कार्यत्वे को विशेषो योगार्थियोगस्थयोरित्यत आह | ||
तेनापीति ॥ | |||
अन्यैर्योगार्थिभिः । योगार्थियोगस्थयोर्विशेषे वक्तव्ये असिद्धसिद्धयोर्विशेषः किमर्थमुच्यत इत्यत आह | |||
प्राप्तेति ॥ | |||
नानाजनस्य शुश्रूषा कथं ज्ञानस्य साधनमित्यतो भगवत्प्रसादद्वारेत्याह | |||
तस्येति ॥ | |||
नन्वज्ञानामपि हरौ स्थितत्वाद्योगस्थेन हरौ स्थितिः कार्येति किमुच्यत इत्यत उक्तं विवृणोति | |||
सिद्धेति ॥ | |||
अन्यत् नानाजनशुश्रूषादि । ज्ञानिनो मोक्षनियमात् किं ध्यानादिनेत्यत आह | |||
तस्येति ॥ | |||
ततश्च मुक्तावानन्दपूर्तिरिति भावः । अत्र कर्मपदेन नानाजनशुश्रूषैवोच्यते न तु सन्ध्यावन्दनादि । शमपदेन च नानाजनशुश्रूषोपशम एवोच्यते । भगवद्ध्यानादिकं च । न सन्ध्यावन्दनादिकर्मोपशमः । नानाजनस्येति स्मृतिसमाख्यानात् । अतो नास्य पूर्वोक्तविरोध इति भावः । शमपदस्य विष्णुध्यानादिवाचित्वे स्पष्टार्थां स्मृतिं चाह | |||
शम इति ॥ | |||
३ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V04" data-block-id="BGT_C06_V04" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यदा हि नेंद्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते ।</span><span class="shloka-line">सर्वसङ्कल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते॥४ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C06_V04" data-block-id="bhashya-BGT_C06_V04"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C06_V04_B01" data-verse="BGT_C06_V04" data-block-id="BGT_C06_V04_B01">कथं नानुषज्यते ? सर्वसङ्कल्पसंन्यासी । | |||
'मयि सर्वणि कर्माणि'' इत्युक्तत्वात् । | |||
'मदधीनमिदं ज्ञात्वा मत्संन्यासीति चोच्यते'' । इति च ॥४ ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C06_V04" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C06_V04" data-id="BGT_C06_V04_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">योगारूढलक्षणमुच्यते ‘यदा हि’ इति । तत्र न कर्मस्वनुषज्यत इति ज्ञानिनः कर्माभावकथनान्न चाक्रिय इत्यादिविरोध इत्यत आह | |||
कथमिति ॥ | |||
नात्र ज्ञानिनः स्वरूपतः कर्मानुषङ्गोऽभिधीयते । किन्तु सर्वकर्मसु सङ्कल्पन्यासेेनैव । तथा स्वयमेव व्याख्यातत्वादिति भावः । यदि सर्वकर्मसु सङ्कल्पन्यासस्तर्हि कर्मस्वरूपन्यास एव प्राप्नोति । स्वरूपात्यागे सङ्कल्पत्यागायोगादित्यत आह | |||
मयीति ॥ | |||
भवेत्कर्मस्वरूपत्यागप्राप्तिर्यदि सङ्कल्पस्वरूपत्यागोऽभिप्रेतः स्यात् । न चासावस्ति । सङ्कल्पसंन्यासपदेन सङ्कल्पादेर्भगवदधीनताज्ञानस्यैवाभिप्रेतत्वात् । मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्येत्यत्र संन्यासपदस्य भगवदधीनताज्ञानार्थतायाः समर्थितत्वादिति भावः । प्रमाणान्तरं चाह | |||
मदधीनमिति ॥ | |||
४ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V05" data-block-id="BGT_C06_V05" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् ।</span><span class="shloka-line">आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः॥५ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C06_V05" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C06_V05" data-id="BGT_C06_V05_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">योगारोहस्य भगवत्प्रसादो मुख्यसाधनमित्युच्यते | |||
‘उद्धरेत्’ इति । | |||
तत्राऽत्मपदं जीवादिमात्रविषयं न परमात्मविषयमित्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय स्मृत्यैव व्याचष्टे | |||
उद्धरेतेति ॥ | |||
कुतः परमात्मना स्वात्मानमुद्धरेदित्यत आह | |||
विष्णुरिति ॥ | |||
कीदृशाः सन्तः कीदृशा असन्त इत्यत उक्तं विवृणोति | |||
तदिति ॥ | |||
तदन्यस्य भक्त्याऽवशीकृतपरमात्मनः पुरुषस्य । इतोऽप्यत्र आत्मपदेन परमात्मग्रहणं युक्तमित्याह | |||
परमात्मेति ॥ | |||
५ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V06" data-block-id="BGT_C06_V06" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः ।</span><span class="shloka-line">अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत्॥६ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C06_V06" data-block-id="bhashya-BGT_C06_V06"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C06_V06_B01" data-verse="BGT_C06_V06" data-block-id="BGT_C06_V06_B01">'उद्धरेतैव संसाराज्जीवात्मानं परात्मना । | |||
विष्णुर्बन्धुः सतां नित्यं परात्मा ह्यसतामरिः । | |||
तत्प्रसादजया भक्तया जितो यस्य वशेत्विव । | |||
वर्तते तस्य मित्रं स तदन्यस्य च शत्रुवत्'' ॥ इति च । | |||
'परमात्मा समाहितः'' इति वाक्यशेषाच्च ॥ ५, ६ ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C06_V06" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C06_V06" data-id="BGT_C06_V06_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">येन आत्मा वशीकृतस्तस्यासौ बन्धुतया किं करोतीत्यपेक्षायां वाक्यशेषे वशीकृतोऽसौ परमात्मा तस्य हृदि सम्यगाहितो भवतीत्युक्तत्वात् पूर्वमप्यात्मपदेन परमात्मैवोच्यत इति ज्ञायत इति भावः ॥ ६ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V07" data-block-id="BGT_C06_V07" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः ।</span><span class="shloka-line">शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः॥७ ॥</span></span></div> | |||
<div class=" | <div class="verse-block" id="BGT_C06_V08" data-block-id="BGT_C06_V08" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूढस्थो विजितेंद्रियः ।</span><span class="shloka-line">युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः॥८ ॥</span></span></div> | ||
< | |||
<span class="shloka-line"> | |||
<span class="shloka-line"> | |||
</ | |||
<div | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C06_V08" data-block-id="bhashya-BGT_C06_V08"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C06_V08_B01" data-verse="BGT_C06_V08" data-block-id="BGT_C06_V08_B01">'सर्वत्र विष्णोरुत्कर्षज्ञानं ज्ञानमितीर्यते । | |||
तद्विशेषपरिज्ञानं विज्ञानमिति गीयते'' ॥ इति च ॥ ७,८ ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C06_V08" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C06_V08" data-id="BGT_C06_V08_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">योगारूढलक्षणं प्रपञ्च्यते | |||
‘शीतोष्ण’ इति । | |||
तत्र ज्ञानविज्ञानशब्दयोरर्थभेदं स्मृत्यैवाह | |||
सर्वत्रेति ॥ | |||
सर्वत्र | |||
वेदादौ ॥ ८ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V09" data-block-id="BGT_C06_V09" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु ।</span><span class="shloka-line">साधुष्वपि च पापेषु समबुदि्धर्विशिष्यते॥९ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C06_V09" data-block-id="bhashya-BGT_C06_V09"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C06_V09_B01" data-verse="BGT_C06_V09" data-block-id="BGT_C06_V09_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">'यस्य यत्र यथा वृत्तिर्विहिता वर्तनं तथा ।<br/>ज्ञानं वापि समत्वं तद्विषमत्वमतोन्यथा'' ॥</span></span> इति महाविष्णुपुराणे ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">'अनिमित्तस्नेहवांस्तु सुहृज्ज्ञात्वोपकारकृत् ।<br/>मित्रं वधादिकृदरिर्द्वेष्यस्त्वप्रियमात्रकृत् ।<br/>उदासीनः स्नेहवतोप्यस्नेही तत्कृतानुकृत् ।<br/>>मध्यस्थ इति विज्ञेयः सुहृदेषु विशिष्यते'' ॥</span></span> इति नारदीये ॥ ९-१९ ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C06_V09" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C06_V09" data-id="BGT_C06_V09_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ननु सुहृदादीनां विषमत्वात् कथं तेषु ज्ञानिनः समबुद्धित्वमुच्यत इत्याशङ्कां स्मृत्यैव परिहरति | |||
यस्येति ॥ | |||
सुहृन्मित्रपदयोः अरिद्वेष्यपदयो उदासीनमध्यस्थपदयोश्च एकार्थत्वप्रतीतिनिरासाय स्मृत्यैव तदर्थमाह | |||
अनिमित्तेति ॥ | |||
ज्ञात्वोपकारकृदिति ॥ | |||
स्वयमेव तस्य क्लेशस्थानं निरूप्योपकारकर्तेत्यर्थः ॥ ९ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V10" data-block-id="BGT_C06_V10" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः ।</span><span class="shloka-line">एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः॥१० ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V11" data-block-id="BGT_C06_V11" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः ।</span><span class="shloka-line">नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम्॥११ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V12" data-block-id="BGT_C06_V12" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेंद्रियक्रियः ।</span><span class="shloka-line">उपविश्यासने युञ्ज््याद्योगमात्मविशुद्धये॥१२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V13" data-block-id="BGT_C06_V13" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः ।</span><span class="shloka-line">सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन्॥१३ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V14" data-block-id="BGT_C06_V14" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः ।</span><span class="shloka-line">मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः॥१४ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V15" data-block-id="BGT_C06_V15" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी नियतमानसः ।</span><span class="shloka-line">शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति॥१५ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V16" data-block-id="BGT_C06_V16" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नात्यश्नतस्तु योगोस्ति न चैकान्तमनश्नतः ।</span><span class="shloka-line">न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन॥१६ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
</ | |||
</ | |||
</div> | |||
<div class=" | <div class="verse-block" id="BGT_C06_V17" data-block-id="BGT_C06_V17" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु ।</span><span class="shloka-line">युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा॥१७ ॥</span></span></div> | ||
< | |||
<span class="shloka-line"> | |||
<span class="shloka-line"> | |||
</ | |||
<div | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V18" data-block-id="BGT_C06_V18" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते ।</span><span class="shloka-line">निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा॥१८ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V19" data-block-id="BGT_C06_V19" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृऽता ।</span><span class="shloka-line">योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः॥१९ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V20" data-block-id="BGT_C06_V20" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया ।</span><span class="shloka-line">यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति॥२० ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C06_V20" data-block-id="bhashya-BGT_C06_V20"> | |||
< | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C06_V20_B01" data-verse="BGT_C06_V20" data-block-id="BGT_C06_V20_B01">आत्मानं विष्णुम् । आत्मना तत्प्रसादेन (तत्प्रसादादेव) ॥ २० ॥</div> | ||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C06_V20" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C06_V20" data-id="BGT_C06_V20_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">योगसम्पूर्तिस्वरूपमुच्यते | |||
‘यदा’ इत्यादिना । | |||
तत्र आत्मनाऽऽत्मानमित्यात्मशब्दयोर्जीवादिविषयत्वप्रतीतिनिरासायाह | |||
आत्मानमिति ॥ | |||
न | अन्यथा तोषायोगादिति भावः ॥ २० ॥</p></div></div></div></div></div> | ||
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V21" data-block-id="BGT_C06_V21" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सुखमात्यन्तिकं यत्तद्बुदि्धग्राह्यमतींद्रियम् ।</span><span class="shloka-line">वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः॥२१ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V22" data-block-id="BGT_C06_V22" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः ।</span><span class="shloka-line">यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते॥२२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V23" data-block-id="BGT_C06_V23" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तं विद्याद्दुःखसंयोगवियोगं योगसञ्ज्ञितम् ।</span><span class="shloka-line">स निश्चयेन योक्तव्यो योगोनिर्विण्णचेतसा॥२३ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
< | |||
॥ | <div class="verse-block" id="BGT_C06_V24" data-block-id="BGT_C06_V24" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">संङ्कल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः ।</span><span class="shloka-line">मनसैवेंद्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः॥२४ ॥</span></span></div> | ||
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V25" data-block-id="BGT_C06_V25" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">शनैः शनैरुपरमेद्बुद्ध्या धृतिगृहीतया ।</span><span class="shloka-line">आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत्॥२५ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
</ | |||
</ | |||
</div> | |||
<div class=" | <div class="verse-block" id="BGT_C06_V26" data-block-id="BGT_C06_V26" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् ।</span><span class="shloka-line">ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत्॥२६ ॥</span></span></div> | ||
< | |||
<span class="shloka-line"> | |||
<span class="shloka-line"> | |||
</ | |||
<div | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V27" data-block-id="BGT_C06_V27" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् ।</span><span class="shloka-line">उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम्॥२७ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C06_V27" data-block-id="bhashya-BGT_C06_V27"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C06_V27_B01" data-verse="BGT_C06_V27" data-block-id="BGT_C06_V27_B01">ब्रह्मणि भूतम् ॥ २७ ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C06_V27" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C06_V27" data-id="BGT_C06_V27_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">योगफलमुच्यते | |||
‘प्रशान्त’ इति । | |||
तत्र ब्रह्मभूतपदस्य अन्यार्थप्रतीतिनिरासायार्थमाह | |||
ब्रह्मणीति ॥ | |||
अन्यथा बहुप्रमाणविरोधादिति भावः ॥ अनेन पूर्वोक्तं मत्संस्थापदमपि व्याख्यातं भवति ॥ २७ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V28" data-block-id="BGT_C06_V28" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">युञ्जन् एवं सदात्मानं योगी विगतकल्मषः ।</span><span class="shloka-line">सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते॥२८ ॥</span></span></div> | |||
<div class=" | <div class="verse-block" id="BGT_C06_V29" data-block-id="BGT_C06_V29" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।</span><span class="shloka-line">ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः॥२९ ॥</span></span></div> | ||
< | |||
<span class="shloka-line"> | |||
<span class="shloka-line"> | |||
</ | |||
<div | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C06_V29" data-block-id="bhashya-BGT_C06_V29"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C06_V29_B01" data-verse="BGT_C06_V29" data-block-id="BGT_C06_V29_B01">सर्वभूतेषु स्थितं परमात्मानम् ॥ २९ ॥</div> | |||
</div> | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C06_V29" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C06_V29" data-id="BGT_C06_V29_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ध्येयमुच्यते | ||
‘सर्वभूतस्थम्’ इति । | |||
तत्रात्मपदेन जीव उच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाऽह | |||
सर्वेति ॥ | |||
भोक्तारमिति सङ्क्षेपोक्तौ परमात्मन एव ध्येयत्वोक्तेः, यो मामित्यनुवादाच्चेति भावः ॥ २९ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V30" data-block-id="BGT_C06_V30" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति ।</span><span class="shloka-line">तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति॥३० ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V31" data-block-id="BGT_C06_V31" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः ।</span><span class="shloka-line">सर्वथा वर्तमानोपि स योगी मयि वर्तते॥३१ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C06_V31" data-block-id="bhashya-BGT_C06_V31"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C06_V31_B01" data-verse="BGT_C06_V31" data-block-id="BGT_C06_V31_B01">सर्वत्र विष्णुरेक इति स्थितः ॥ ३१ ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C06_V31" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C06_V31" data-id="BGT_C06_V31_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">परमात्मध्यानफलमुच्यते | |||
‘सर्व’ इति । | |||
तत्र ‘एकत्वमास्थितः’ इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय व्याचष्टे | |||
सर्वत्र इति ॥ | |||
अन्यथा सर्वभूतस्थितमिति स्ववचनविरोधादिति भावः ॥ ३१ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V32" data-block-id="BGT_C06_V32" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योर्जुन ।</span><span class="shloka-line">सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः॥३२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C06_V32" data-block-id="bhashya-BGT_C06_V32"> | |||
<div class=" | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C06_V32_B01" data-verse="BGT_C06_V32" data-block-id="BGT_C06_V32_B01">अतो विष्ण्वनुवर्तिषु स्ववत् स्नेहः कर्तव्यः ॥ ३२ ॥</div> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class=" | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C06_V32" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C06_V32" data-id="BGT_C06_V32_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">योगिन एव इत्थम्भावान्तरमुच्यते | ||
< | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | |||
‘आत्मा’ इति । | |||
तत्सर्वं प्राणिविषयमित्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय व्याचष्टे | |||
अत इति ॥ | |||
अत्र भगवदीयेष्वेव स्वस्मिन्निव स्नेहो विधीयते, न त्ववैष्णवेषु । बन्धुरात्मेति वैष्णवानामेव भगवत्प्रियत्वस्योक्तत्वात्, ‘अनात्मनः’ इत्यवैष्णवानां भगवदप्रियत्वस्योक्तत्वादिति भावः ॥ ३२ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V33" data-block-id="BGT_C06_V33" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">योयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन ।</span><span class="shloka-line">एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात्स्थितिं स्थिराम्॥३३ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V34" data-block-id="BGT_C06_V34" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम् ।</span><span class="shloka-line">तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम्॥३४ ॥</span></span></div> | |||
<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V35" data-block-id="BGT_C06_V35" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् ।</span><span class="shloka-line">अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते॥३५ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V36" data-block-id="BGT_C06_V36" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः ।</span><span class="shloka-line">वश्यात्मना तु यतता शक्योवाप्तुमुपायतः॥३६ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V37" data-block-id="BGT_C06_V37" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः ।</span><span class="shloka-line">अप्राप्य योगसंसिदि्धं कां गतिं कृष्ण गच्छति॥३७ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C06_V37" data-block-id="bhashya-BGT_C06_V37"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C06_V37_B01" data-verse="BGT_C06_V37" data-block-id="BGT_C06_V37_B01">अयतिः अप्रयत्नः । ''प्रयत्नाद्यतमानस्तु" इति वाक्यशेषात् । योगशब्द-स्योपायार्थत्वेप्यत्रोपायविशेष एव ध्यानयोगादिर्विवक्षित इति न विरोधः॥ ३७ ॥</div> | |||
</div> | |||
< | <div class="verse-block" id="BGT_C06_V38" data-block-id="BGT_C06_V38" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति ।</span><span class="shloka-line">अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि॥३८ ॥</span></span></div> | ||
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V39" data-block-id="BGT_C06_V39" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः ।</span><span class="shloka-line">त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते॥३९ ॥</span></span></div> | |||
<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote> | |||
</ | |||
<div class=" | <div class="verse-block" id="BGT_C06_V40" data-block-id="BGT_C06_V40" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते ।</span><span class="shloka-line">न हि कल्याणकृत्कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति॥४० ॥</span></span></div> | ||
< | |||
<span class="shloka-line"> | |||
<span class="shloka-line"> | |||
</ | |||
<div | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C06_V40" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C06_V40" data-id="BGT_C06_V40_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">अयतिरित्यर्जुनप्रश्नवाक्यगतायतिपदस्य गृहस्थादिरित्यन्यथाप्रतीतिनिरासायार्थमाह | |||
अयतिरिति ॥ | |||
गृहस्थादिरेवार्थः किं न स्यादित्यत आह | |||
प्रयत्नादिति ॥ | |||
अयतेस्तत्र श्रद्धावतः का गतिरिति प्रश्ने जन्मान्तरे प्रयत्नवान् भवतीति परिहारस्योक्तत्वादप्रयत्न एव अयतिरवगम्यते । अन्यथा जन्मान्तरे श्रद्धावशाच्चतुर्थाश्रमी भवतीति परिहारप्रसङ्गादिति भावः । ननु योगशब्दस्य ज्ञानोपायार्थत्वात्, ‘श्रद्धावान् लभते ज्ञानम्’ इत्यादेः श्रद्धाया अपि ज्ञानोपायत्वात् ‘श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानस’ इति परस्परविरोध इत्यत आह | |||
योगेति ॥ | |||
भवेदयं विरोधो यदि योगशब्देनात्र सामान्यतो ज्ञानोपायोऽभिधीयते । न च तदस्ति । ध्यानस्यैव विवक्षितत्वात् । न च योगशब्दस्य ज्ञानोपायवाचित्वविरोधः । ध्यानस्यापि ज्ञानोपायविशेषत्वादिति भावः ।</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V41" data-block-id="BGT_C06_V41" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्राप्य पुण्यकृतान् लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः ।</span><span class="shloka-line">शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोभिजायते॥४१ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V42" data-block-id="BGT_C06_V42" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् ।</span><span class="shloka-line">एतदि्ध दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम्॥४२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V43" data-block-id="BGT_C06_V43" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तत्र तं बुदि्धसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् ।</span><span class="shloka-line">यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन॥४३ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V44" data-block-id="BGT_C06_V44" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोपि सः ।</span><span class="shloka-line">जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते॥४४ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C06_V44" data-block-id="bhashya-BGT_C06_V44"> | |||
</ | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C06_V44_B01" data-verse="BGT_C06_V44" data-block-id="BGT_C06_V44_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paramayoga-id">'मोक्षोपायस्य जिज्ञासुरपि केवलपाठकात् ।<br/>विशिष्टः किमु तद्विद्वान् किं पुनर्यस्तदास्थितः'' ॥</span></span> इति परमयोगे ॥४४ ॥</div> | ||
</ | |||
</ | |||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class=" | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C06_V44" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C06_V44" data-id="BGT_C06_V44_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">योगाच्चलितमानसस्य ‘प्राप्य पुण्यकृतान् लोकान्’ इत्यादिफलमुपपाद्यते | ||
<p class="gr-vyakhya-para"> | |||
‘जिज्ञासुः’ इति । | |||
तत्र योगजिज्ञासोः विधिनिषेधाभावप्रतीतिनिरासाय तत्स्मृत्यैव व्याचष्टे | |||
मोक्षेति ॥ | |||
तदास्थित इति ॥ | |||
<div class=" | तत्राल्पप्रवृत्तिमानित्यर्थः ॥ ४४ ॥</p></div></div></div></div></div> | ||
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V45" data-block-id="BGT_C06_V45" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः ।</span><span class="shloka-line">अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम्॥४५ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
<span class="shloka-line"> | |||
<span class="shloka-line"> | |||
</ | |||
<div | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C06_V46" data-block-id="BGT_C06_V46" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तपस्विभ्योधिको योगी ज्ञानिभ्योपि मतोधिकः ।</span><span class="shloka-line">कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन॥४६ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C06_V46" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C06_V46" data-id="BGT_C06_V46_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">योगः स्तूयते | |||
< | |||
< | |||
</div> | |||
< | |||
‘तपस्विभ्यः’ इति । | |||
तत्र योगस्य ज्ञानार्थत्वात् कथं ज्ञानादुत्तमत्वमुक्तमित्यतः तत्स्मृत्यैव व्याचष्टे | |||
तपस इति ॥ | |||
अज्ञानिध्यानत इति ॥ | |||
सम्यग् ध्यानप्रकाराज्ञस्य ध्यानतो ध्यानप्रकारज्ञानमेवोत्तमम् । ध्यानप्रकारज्ञानसहितं ध्यानं ध्यानप्रकारज्ञानमात्रतोऽधिकमित्यर्थः। ध्यानिष्वपि तारतम्यमाह | |||
तत्रापीति ॥ | |||
कीदृशोऽभक्त इत्यत आह | |||
अन्येति ॥ | |||
न भक्तिर्येषु तेऽभक्तयः । अन्यान् मदधीनान् जानन्नित्यनेन परिवारतया अन्योपासनमुच्यते । मदुपासकेष्वपि विषुद्धधीः निष्कामो वर इत्यर्थः । अनेन योगिनामिति श्लोको व्याख्यातो भवति । तथाहि सर्वेषां योगिनां मध्ये यः श्रद्धाशब्दोदितमद्भक्तिमान् स एव युक्तो मतः । तत्रापि यो मां भजते स एव युक्ततरो मतः । तत्रापि फलकामनां विना यो मां भजते स युक्ततमो मत इति ॥४६ ॥</p> | |||
</div> | <div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥</div></div></div></div></div></div> | ||
</div> | <div class="verse-block" id="BGT_C06_V47" data-block-id="BGT_C06_V47" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C06" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना ।</span><span class="shloka-line">श्रद्धावान् भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः॥४७ ॥</span></span></div> | ||
</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr- | <div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे समाधियोगप्रपञ्चनं नाम षष्ठोध्यायः ॥</div> | ||
</div> | |||
<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये षष्ठोध्यायः ॥</div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C06_V47" data-block-id="bhashya-BGT_C06_V47"> | |||
</ | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C06_V47_B01" data-verse="BGT_C06_V47" data-block-id="BGT_C06_V47_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Dattatreya-id">'तपसश्चैव यज्ञादेर्ध्यानमेव विशिष्यते ।<br/>अज्ञानिध्यानतो ज्ञानं ध्यानं सज्ज्ञानमप्यतः ।<br/>तत्रापि मय्यभक्तस्य नान्यद्ध्यानं प्रयोजकम् ।<br/>अन्यसामान्यविद् यो मे यश्चान्यं नेति पश्यति ।<br/>अवरत्वदृगुदासीनो विद्वेषी चेत्यभक्तयः ।<br/>मद्भक्तोपि हि कार्यार्थं यो ध्यायेदन्यदेवताः ।<br/>परिवारतामृते तस्मात् केवलं मदुपासकः ।<br/>वरोन्यान् मदधीनांश्च सर्वान् जानन् विशुद्धधीः'' ॥</span></span> इति च दत्तात्रेयवचनम् ॥ ४६,४७ ॥</div> | ||
</ | |||
</ | |||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
<span id="gr-C7" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="सप्तमोऽध्यायः"></span> | |||
== सप्तमोऽध्यायः == | |||
<div class="introduction" id="BGT_C07_I01" data-block-id="BGT_C07_I01" data-verse="BGT_C07"> | |||
<div class="introduction-line">साधनं प्राधान्येनोक्तमतीतैरध्यायैः । उत्तरैस्तु षड्भिर्भगवन्माहात्म्यं प्राधान्येनाह-</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class=" | <div class="introduction" id="BGT_C07_I02" data-block-id="BGT_C07_I02" data-verse="BGT_C07"> | ||
<div class="introduction-line">भगवन्महिमा विशेषत उच्यते ।</div> | |||
< | |||
</div> | </div> | ||
<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C07_V01" data-block-id="BGT_C07_V01" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C07" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मय्यासक्तमनाः पार्थ योगं युञ्जन्मदाश्रयः ।</span><span class="shloka-line">असंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु॥१ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C07_V02" data-block-id="BGT_C07_V02" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C07" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ज्ञानं तेहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः ।</span><span class="shloka-line">यज्ज्ञात्वा नेह भूयोन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते॥२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C07_V03" data-block-id="BGT_C07_V03" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C07" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये ।</span><span class="shloka-line">यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः॥३ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C07_V03" data-block-id="bhashya-BGT_C07_V03"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C07_V03_B01" data-verse="BGT_C07_V03" data-block-id="BGT_C07_V03_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">'अनन्तानां तु जीवानां यतन्ते केचिदेव तु ।<br/>मुक्त्यै तेषु च मुच्यन्ते केचिन्मुक्तेषु च स्फुटम् ।<br/>केचनैव हरिं सम्यग् ब्रह्मरुद्रादयो विदुः ।<br/>अन्येषां यावता मुक्तिस्तावत् ज्ञानं हरौ परम्'' ॥</span></span> इति पाद्मे ।<br/> | |||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">'मुक्तानामपि सिद्धानां नारायणपरायणः ।<br/>सुदुर्लभः प्रशान्तात्मा कोटिष्वपि महामते'' ॥</span></span> इति भागवते ।<br/> | |||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Sattatva-id">'सर्वे मुक्ता हरौ भक्तास्तेषु ब्रह्मैव मुख्यतः ।<br/>विष्णोः परमभक्तस्तु तस्मात् जीवघनो मतः'' ॥</span></span> इति सत्तत्त्वे ॥३ ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C07_V03" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C07_V03" data-id="BGT_C07_V03_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><h4 class="gr-vyakhya-head">सप्तमोऽध्यायः</h4> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">हरिः ॐ॥ एतदध्यायप्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति | |||
भगवदिति ॥ | |||
यत्पूर्वोक्तं ध्यानं तद्भक्तिपूर्वकमेव ज्ञानसाधनं, नान्यथा । अतो भक्त्यर्थं भगवन्महिमाऽस्मिन्नध्यायेऽभिधीयत इत्यर्थः । न त्वेवाहमित्यादिना प्रागपि भगवन्महिम्नो वर्णितत्वात् किमनेनेत्यत उक्तम् | |||
विशेषत इति ॥ | |||
प्राक् सङ्क्षेपेणोक्तोऽत्र विस्तरेणोच्यत इत्यर्थः । उपरितनाध्यायानामपि भगवन्महिमाभिधायकत्वादत्रेत्यादिनोक्तम् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <p class="gr-vyakhya-para">प्रतिज्ञाते ज्ञाने लिप्सामुत्पादयितुं दौर्लभ्यं तस्योच्यते | ||
‘मनुष्याणाम्’ इति । | |||
तत्स्मृतिभिर्व्याचष्टे | |||
॥ | ॥ अनन्तानामिति ॥ | ||
केचनैव चेत् सम्यग्विदुस्तर्हि कथमितरेषां मोक्ष इत्यत आह | |||
अन्येषामिति ॥ | |||
अनेन यततामपि केचित् सिद्धा भवन्तीति व्याख्यातं भवति । जीवन्मुक्तानां सर्वेषामपि सिद्धिपदोदिता मुक्तिर्भवति । सिद्धिं गताः सर्वेऽपि नारायणायनाः, तज्ज्ञानादिमत्त्वात् । नारायणपरायणस्तु सुदुर्लभ इत्यर्थः । जीवघनो जीवसारः । अनेन न केवलं महाज्ञानिनो दौर्लभ्यम्, अपि तु महाभक्त्यादिमानपि दुर्लभ इत्युक्तं भवति ॥३ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C07_V04" data-block-id="BGT_C07_V04" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C07" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">भूमिरापोनलो वायुः खं मनो बुदि्धरेव च ।</span><span class="shloka-line">अहङ्कार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा॥४ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C07_V04" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C07_V04" data-id="BGT_C07_V04_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">प्रतिज्ञातं ज्ञानमुच्यते | |||
‘भूमिः’ इत्यादिना । | |||
तत्स्मृत्यैव व्याचष्टे | |||
अचेतनेति ॥ | |||
‘चेतना श्रीः’ इत्यनेन | |||
‘जीवभूताम्’ | |||
इति व्याख्यातं भवति । ‘ते उभे’ इत्यनेन | |||
‘मे प्रकृतिः’ | |||
इत्यस्यार्थ उक्तो भवति । | |||
‘एतद्योनीनि’ | |||
इत्यस्यार्थः | |||
‘जगतः’ इति । | |||
विष्णोरेव जगत्कारणत्वात् कथमेतदित्यत आह | |||
पितेति ॥ | |||
पितृत्वेनैव कारणं विष्णुरित्यर्थः । अनेनाहं कृत्स्नस्येति व्याख्यातं भवति । तर्हि प्रकृत्योः कीदृशं कारणत्वमित्यत आह | |||
मातेति ॥ | |||
अचेतनप्रकृतेरुपादानत्वशक्तिरपि भगवदधीनेत्युच्यते | |||
विष्णुबलेरितेति ॥ | |||
४-६ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C07_V05" data-block-id="BGT_C07_V05" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C07" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विदि्ध मे पराम् ।</span><span class="shloka-line">जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत्॥५ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C07_V06" data-block-id="BGT_C07_V06" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C07" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय ।</span><span class="shloka-line">अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा॥६ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C07_V06" data-block-id="bhashya-BGT_C07_V06"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C07_V06_B01" data-verse="BGT_C07_V06" data-block-id="BGT_C07_V06_B01">'अचेतना चेतनेति द्विविधा प्रकृतिर्मता । | |||
त्रिगुणाचेतना तत्र चेतना श्रीर्हरिप्रिया । | |||
ते उभे विष्णुवशगे जगतः कारणे मते । | |||
पिता विष्णुः स जगतो माता श्रीर्या त्वचेतना । | |||
उपादानं तु जगतः सैव विष्णुबलेरिता'' ॥ इति ॥ ४-६ ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C07_V06" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C07_V06" data-id="BGT_C07_V06_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">विष्णुतन्त्रत्वात् सर्वस्यासौ परतर इति विविच्य परतरत्वज्ञानं विज्ञानमित्युक्तम् । तद्विज्ञानमेव सर्वस्य तदधीनत्वप्रदर्शनेनाह | |||
स इति ॥ | |||
अनेन विज्ञानप्रदर्शकं रसोऽहमित्यादि व्याख्यातं भवति । रसयति रसमादत्ते रसं प्रेरयति । प्रभासनात् स्वयं प्रभासमानत्वात्, प्रभाप्रेरणाच्च । प्रणौति स्तौति स्तावकत्वं प्रेरयति च । शब्दयति वक्ति शब्दं प्रेरयति च ॥ ८ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C07_V07" data-block-id="BGT_C07_V07" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C07" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मत्तः परतरं नान्यत्किञ्चिदस्ति धनञ्जय ।</span><span class="shloka-line">मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव॥७ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C07_V07" data-block-id="bhashya-BGT_C07_V07"> | |||
<div class=" | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C07_V07_B01" data-verse="BGT_C07_V07" data-block-id="BGT_C07_V07_B01">मत्तोन्यत् परतरं नास्ति । परतरस्त्वहमेवेत्यर्थः । अन्यथान्यदिति व्यर्थम् । | ||
<div class=" | 'अवरा दुःखसम्बन्धाज्जीवा एव प्रकीर्तिताः । | ||
नित्यनिर्दुःखरूपत्वात् परा श्रीरेकलैव तु । | |||
दुःखासम्पीडितत्वात्तु मध्यमो वायुरुच्यते । | |||
अनन्याधीनरूपत्वादसमाधिकसौख्यतः । | |||
तत्तन्त्रत्वाच्च सर्वस्य स विष्णुः परतमो मतः । | |||
अभावादन्तरान्यस्य त्विहैकार्थौ तरप्तमौ । | |||
यस्याः सम्बन्धयोग्यत्वाज्जीवा अप्यवरा मताः । | |||
तस्या जडायाः प्रकृतेरवरत्वे क्व संशयः । | |||
अथावरतरा ये तु विमुखाश्चेतना हरेः । | |||
नित्यदुःखैकयोग्यत्वान्न ह्येतत् स्यादचेतने । | |||
अतः परत(रं)मं विष्णुं यो वेत्ति स विमुच्यते । | |||
मुक्तस्तु स्यात् पराभासः सुनित्यसुखभोजनात् । | |||
तत्रापि तारतम्यं स्यात् तेषु ब्रह्माधिको मतः । | |||
</div> | विष्णोराधिक्यसंवित्तिः सर्वस्माज्ज्ञानमुच्यते । | ||
एवं विविच्य तज्ज्ञानं विज्ञानमिति कीर्तितम् । | |||
एतच्च तारतम्येन वर्तते केशवादिषु । | |||
मुख्यविज्ञान्यतो विष्णुः किञ्चिद्विज्ञानिनोपरे ॥७ ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class=" | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C07_V07" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C07_V07" data-id="BGT_C07_V07_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">त्वद्वत्सर्वोत्तमान्तरस्यापि पितृत्वाद्युपपत्तेः कथं कृत्स्नस्येत्याद्युक्तमित्यत उच्यते ‘मत्त’ इति । तत्र स्वव्यतिरिक्तमात्रं निषिध्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाऽह | ||
<p class="gr-vyakhya-para"> | |||
मत्त इति ॥ | |||
नात्र स्वव्यतिरिक्तनिषेधः, किन्तु मत्तोऽन्यद्वस्तु परतरं न भवति । किन्त्वहमेव परतरः । अतः ‘अहं कृत्स्नस्य’ इत्यादि युक्तमेवोच्यत इति भावः । स्वातिरिक्तनिषेधोऽयं किं न स्यादित्यत आह | |||
अन्यथेति ॥ | |||
यद्यत्र स्वातिरिक्तनिषेधस्तर्हि परतरपदेनैव स्वातिरिक्तस्योक्तत्वादन्यदिति व्यर्थं स्यात् । अन्यदिति पदस्य स्वातिरिक्तार्थताभ्युपगमे च परतरमिति व्यर्थं स्यादित्यर्थः । यदि विष्णुरेव परतरस्तर्हि परावरादिना भाव्यम् । तत्किमित्यत उक्तार्थे स्मृतिमाह | |||
अवरा इति ॥ | |||
दुःखसम्बन्धित्वान्न परो, दुःखेन सम्यगपीडितत्वाच्च नावरः । अतो मध्यम इत्यर्थः । विष्णुः परतरश्चेत् कः परतम इत्यत आह | |||
अभावादिति ॥ | |||
अत्र परतरपरतमपदाभ्यां विष्णुरेक एवोच्यते । न त्वसौ परतम एव । परभूतश्रीतत्त्वस्य परतमभूतविष्णोेश्च मध्ये परतरस्यान्यस्याभावात् । नापि विष्णुः परतर एव । परतमस्यान्यस्याभावादिति भावः । ननु जडप्रकृतेरपि नित्यनिर्दुःखत्वात् कथं श्रीरेकैव परेत्यत आह | |||
यस्या इति ॥ | |||
निर्दुःखत्वेऽपि दुःखकारणत्वेन जडप्रकृतेरसन्दिग्धमवरत्वमेवेत्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं जीवा अवरा इति तस्यापवादमाह | |||
अथेति ॥ | |||
अत्रापि तरप्तमपावेकार्थौ । नन्वचेतनादपि चेतनस्योत्तमत्वात्, ईश्वरविमुखानामवरतरत्वे कथं प्रकृतेरवरत्वमित्यत आह | |||
न हीति ॥ | |||
जीवानां दुःखसम्बन्ध उक्तस्तर्हि मोक्षः कथं स्यादित्यत आह | |||
अत इति ॥ | |||
उक्तप्रकारेणेत्यर्थः ॥ ननु भगवज्ज्ञानेन दुःखमोक्षो भवति चेत् मुक्तस्य परत्वं स्यात् । तथा च श्रीरेकैव परेत्ययुक्तमित्यत आह | |||
मुक्त इति ॥ | |||
सुनित्यसुखभोजनादवरत्वाभावेऽपि प्राग् दुःखसम्बन्धात् पराभास एव न तु पर एवेत्यर्थः । सर्वमुक्तानां दुःखाभावसाम्येऽपि न सुखादावपि साम्यमित्याह | |||
तत्रापीति ॥ | |||
ननु श्रुत्यादौ ज्ञानविज्ञानाभ्यां मोक्षोक्तेः कथं विष्णोः परतरत्वज्ञानेन मोक्षोऽभिहित इत्यत आह | |||
विष्णोरिति ॥ | |||
उच्यते | |||
श्रुत्यादाविति शेषः । एवं श्य्रादीनां परत्वादिज्ञानेन । अनेन ‘ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानम्’ इत्यस्याप्यर्थ उक्तो भवति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानविज्ञानयोर्दौलभ्यं लिप्सोत्पादनायाऽह | |||
एतच्चेति ॥ | |||
मुक्तानां तारतम्ये वाऽनेन हेतुरुच्यते । अनेन मनुष्याणामित्येतदपि व्याख्यातं भवति ॥ ७ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C07_V08" data-block-id="BGT_C07_V08" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C07" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">रसोहमप्सु कौन्तेय प्रभास्मि शशिसूर्ययोः ।</span><span class="shloka-line">प्रणवः सर्ववेदेषु शब्दः खे पौरुषं नृषु॥८ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C07_V09" data-block-id="BGT_C07_V09" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C07" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च तेजश्चास्मि विभावसौ ।</span><span class="shloka-line">जीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विषु॥९ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C07_V09" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C07_V09" data-id="BGT_C07_V09_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">सुरभ्यसुरभितया गन्धं प्रेरयति, स्वयं सुरभिश्चेति पुण्यगन्धः । स्वयं पुण्यगन्धप्रदत्वाच्च । तेजयति तेजस्वी वर्तते, तेजः प्रेरयति चेति तेजः । जीवनप्रदः तस्माज्जीवनम् । तपति तपः कुरुते प्रेरयति चेति तपः ॥ ९ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
</div> | <div class="verse-block" id="BGT_C07_V10" data-block-id="BGT_C07_V10" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C07" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">बीजं मां सर्वभूतानां विदि्ध पार्थ सनातनम् ।</span><span class="shloka-line">बुदि्धर्बुदि्धमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम्॥१० ॥</span></span></div> | ||
</div> | |||
</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent=" | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C07_V10" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C07_V10" data-id="BGT_C07_V10_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">व्यञ्जनाद् व्यञ्जकत्वात् प्रेरकत्वाच्च । बोधनात् बोद्धृत्वाद् बुद्धिप्रेरकत्वाच्च ॥ १० ॥</p></div></div></div></div></div> | ||
<div class="teeka-block"> | <div class="verse-block" id="BGT_C07_V11" data-block-id="BGT_C07_V11" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C07" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">बलं बलवतां (चाहं) अस्मि कामरागविवर्जितम् ।</span><span class="shloka-line">धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोस्मि भरतर्षभ॥११ ॥</span></span></div> | ||
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div> | |||
<div class="teeka-body"> | |||
< | |||
< | |||
< | |||
</div> | |||
<div class=" | |||
< | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C07_V11" data-block-id="bhashya-BGT_C07_V11"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C07_V11_B01" data-verse="BGT_C07_V11" data-block-id="BGT_C07_V11_B01">सोप्सु स्थित्वा रसयति रसनामा ततः स्मृऽतः । | |||
सूर्यचन्द्रादिषु स्थित्वा प्रभानामा प्रभासनात् । | |||
वेदस्थः प्रणवाख्योसावात्मानं यत् प्रणौत्यतः । | |||
खे स्थितः शब्दनामासौ यच्छब्दयति केशवः ॥८ ॥ पुण्यापुण्यं गन्धयति स्वयं पुण्यो धरास्थितः । | |||
तेजयत्यग्निसंस्थः (स) सन् भूतस्थो जीवनप्रदः । | |||
तपस्विसंस्थस्तपति ... ... ॥९ ॥ ... व्यञ्जनाद् बीजसञ्ज्ञितः । | |||
बोधनाद् बुदि्धनामासौ बुदि्धमत्सु व्यवस्थितः ॥१० ॥ नित्यपूर्णबलत्वात्तु बलकामविवर्जितः । | |||
अरा(जस)गजबलश्चैव स्थानेभ्योन्येष्वयोजनात् । | |||
एतादृशबलात्मासौ बलिनां बलदः स्वयम् । | |||
बेति पूर्णत्ववाची स्यात् तद्रतेर्बलमुच्यते । | |||
प्रायो हि कामिता अर्था धर्मं हन्युर्हरिः पुनः । | |||
न धर्महानिकृत् किन्तु कामितो धर्मवृदि्धकृत् । | |||
धर्माविरुद्धकामोतो विष्णुर्भूतेषु संस्थितः । | |||
एवं स सर्वतश्चान्यः स्वतन्त्रश्चैव सर्वगः । | |||
व्यवस्थयैव सर्वेषां सर्वदा सर्वदः प्रभुः ॥११ ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C07_V11" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C07_V11" data-id="BGT_C07_V11_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">विषयभोगनिरपेक्षतया नित्यपूर्णबलत्वात् कामवर्जितं बलम् । अस्थानेऽप्रयुज्यमानत्वाद् रागविवर्जितं बलम् । रागिणो ह्यस्थानेऽपि बलं प्रयुञ्जते । कामरागविवर्जितबलदश्चेति वा । अर्थान्तरमुच्यते | |||
एतादृशेति ॥ | |||
एतादृशबलात्मेत्यनुवादः । अर्थान्तरं चोच्यते | |||
वेति ॥ | |||
तद्रतेः पूर्णरतित्वात् । अत्रापि कामरागराहित्यं पूर्ववत् । धर्माविरुद्धेच्छाप्रेरकत्वाच्चेति ज्ञातव्यम् । अप्सु रस इत्यादिव्यवस्थयाऽबादिसर्वेषां रसादिसर्वदोऽतो रसादिनामेत्यर्थः । रसाद्यभेदात्तन्नामा किं न स्यादित्यत आह | |||
सर्वत इति ॥ | |||
तत्र स्वातन्त्र्यं हेतुः । रसादेरस्वातन्त्र्यं प्रसिद्धमिति भावः ॥ ११ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C07_V12" data-block-id="BGT_C07_V12" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C07" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये ।</span><span class="shloka-line">मत्त एवेति तान्विदि्ध न त्वहं तेषु ते मयि॥१२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C07_V12" data-block-id="bhashya-BGT_C07_V12"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C07_V12_B01" data-verse="BGT_C07_V12" data-block-id="BGT_C07_V12_B01">ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये । | |||
तत एव नचान्यस्मात् तदायत्तमिदं न सः ॥ अन्यायत्तः ... ॥ १२ ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C07_V12" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C07_V12" data-id="BGT_C07_V12_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">न केवलं रसादिधर्मप्रेरकः, किंनामाऽबादिप्रेरकश्चेत्याह | |||
ये चेति ॥ | |||
यथा भगवदधीनमिदमेवं भगवानेतदधीनोऽस्तु, भूभूधरादिवदित्यत आह | |||
तदायत्तमिति ॥ | |||
इदमेव तदायत्तं न त्वसावेतदायत्त इति भावः । अनेन | |||
‘न त्वहं तेषु ते मयि’ | |||
॥ | इत्यस्य वैलोम्येनार्थ उक्तो भवति ॥ १२ ॥</p></div></div></div></div></div> | ||
<div class="verse-block" id="BGT_C07_V13" data-block-id="BGT_C07_V13" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C07" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभिः सर्वमिदं जगत् ।</span><span class="shloka-line">मोहितं नाभिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम्॥१३ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C07_V13" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C07_V13" data-id="BGT_C07_V13_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">एवं सर्वप्रेरकः परमात्मा कुतो लोकेन न ज्ञायत इत्यत आह | |||
< | |||
< | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | |||
अचेतनयेति ॥ | |||
प्रकृत्येति शेषः ॥ | |||
तन्मेयत्वादिति ॥ | |||
विष्णुनैव सम्यग् ज्ञातत्वात् । लक्ष्म्या चेत्यर्थः । अनेन त्रिभिरित्यादेरर्थ उक्तो भवति । ममेत्यस्यार्थो वशगयेति । विष्णुनैवेत्यनेनाचेतनप्रकृत्याद्याहितं स्वविषयमोहं भगवान् कुतो न वारयतीत्याशङ्कानिवारकस्य नाहं प्रकाश इत्यस्यार्थ उक्तो भवति ॥ १३ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C07_V14" data-block-id="BGT_C07_V14" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C07" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया ।</span><span class="shloka-line">मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते॥१४ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C07_V14" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C07_V14" data-id="BGT_C07_V14_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">यदि साक्षाद् भगवत्या लोको मोहितस्तर्हि न कस्यापि ज्ञानमित्यत आह | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | |||
ये त्विति ॥ | |||
अनेन मामेवेत्येतद्व्याख्यातं भवति । भगवत्प्रपत्त्या कथं मायातरणमित्यत आह | |||
लक्ष्मीरिति ॥ | |||
ननु पूर्वं लक्ष्म्या एव भगवद्वशत्वस्योक्तत्वात् कथं ते उभे अपि विष्णोर्वशे उच्येते इत्यत उक्तम् | |||
लक्ष्मीः सा जडमाया या देवतेति ॥ | |||
लक्ष्म्या भगवद्वशत्वे उभयोरपि भगवद्वशत्वं भवति । अचेतनप्रकृतेर्लक्ष्मीवशत्वात् । अतो मोहकप्रकृत्योर्भगवद्वशत्वात् तत्प्रपत्त्या मायातरणं युक्तमेव । अतस्तं प्रपद्येतेत्यर्थः । अनेन गुणमयीत्येतद् व्याख्यातं भवति । ततोऽनन्यभक्त्येत्यनेनैकभक्तिरित्यादेः तात्पर्यमुक्तं भवति । अनन्यभक्तिर्नाम कीदृशीत्यत आह | |||
यादृशीति ॥ | |||
तत्र | |||
भक्तिविषये । अनेनैकस्मिन् भक्तिर्यस्येति विग्रहः सूचितः । तेन सामानाधिकरण्याङ्गीकारे भक्तिशब्दस्य प्रियादित्वेन पुंवद्भावाप्राप्तिश्च परिहृता ॥ १४ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C07_V15" data-block-id="BGT_C07_V15" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C07" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः ।</span><span class="shloka-line">माययापहृतज्ञाना आसुरं भावमाश्रिताः॥१५ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C07_V16" data-block-id="BGT_C07_V16" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C07" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोर्जुन ।</span><span class="shloka-line">आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ॥१६ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C07_V17" data-block-id="BGT_C07_V17" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C07" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते ।</span><span class="shloka-line">प्रियो हि ज्ञानिनोत्यर्थमहं स च मम प्रियः॥१७ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C07_V18" data-block-id="BGT_C07_V18" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C07" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम् ।</span><span class="shloka-line">आस्थितः स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिम्॥१८ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C07_V19" data-block-id="BGT_C07_V19" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C07" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानावान्मां प्रपद्यते ।</span><span class="shloka-line">वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः॥१९ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C07_V19" data-block-id="bhashya-BGT_C07_V19"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C07_V19_B01" data-verse="BGT_C07_V19" data-block-id="BGT_C07_V19_B01">... अचेतनया तन्मेयत्वात्तु मायया । | |||
लक्ष्म्या वशगया लोको विष्णुनैव विमोहितः । | |||
ये तु विष्णुं प्रपद्यन्ते ते मायां (तु) तां तरन्ति हि । | |||
लक्ष्मीः सा जडमायाया देवता ते उभे अपि । | |||
विष्णोर्वशे ततोनन्यभक्त्या तं शरणं व्रजेत् । | |||
यादृशी तत्र भक्तिः स्यात् तादृश्यन्यत्र नैव चेत् । | |||
अनन्यभक्तिः सा ज्ञेया विष्णावेव तु सा भवेत् । | |||
अन्येषु वैष्णवत्वेन लक्ष्मीब्रह्महरादिषु । | |||
कुर्याद् भक्तिं नान्यथा तु तद्वशा एव ते यतः । | |||
एवं जानंस्तमाप्नोति नान्यथा तु कथञ्चन । | |||
पूर्णं वस्तु यतो ह्येको वासुदेवो नचापरः । | |||
एवंविद् दुर्लभो लोके यत् सर्वे मिश्रयाजिनः ॥ १३-१९ ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C07_V19" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C07_V19" data-id="BGT_C07_V19_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">विष्णोः सर्वोत्तमत्वमन्येषां तद्वशत्वं च ज्ञात्वा भक्तिं कुर्वतां किं फलमित्यत आह | |||
एवमिति ॥ | |||
एवं जानन्निति ॥ | |||
ज्ञात्वा भजन्नित्यर्थः । अनेन | |||
‘ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम्’ | |||
इत्याद्युक्तार्थं भवति । अवधारणार्थतुशब्दस्यार्थो | |||
नान्यथेति ॥ | |||
भगवज्ज्ञानिनामेव मोक्षो नान्येषामिति कुत इत्यत आह | |||
पूर्णमिति ॥ | |||
भगवत एव पूर्णत्वेन मोक्षदानशक्तिर्नान्येषामित्यर्थः । अनेन वासुदेव इत्यस्यार्थ उक्तो भवति । यदि भगवज्ज्ञानेन मोक्षस्तर्हि सर्वेषां स्यादित्यत आह | |||
एवंविदिति ॥ | |||
१९ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C07_V20" data-block-id="BGT_C07_V20" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C07" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कामैस्तैस्तैर्हृतज्ञानाः प्रपद्यन्तेन्यदेवताः ।</span><span class="shloka-line">तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया॥२० ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C07_V20" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C07_V20" data-id="BGT_C07_V20_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">वासुदेवज्ञानेन मोक्षसद्भावेऽपि तज्ज्ञानिनो न सर्व इति न सर्वेषां मोक्ष इत्यर्थः । एतेन स इति व्याकृतं भवति । लोके भगवज्ज्ञानिनां बहूनां दृश्यमानत्वात् कथं दौर्लभ्यमित्यत आह | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | |||
यदिति ॥ | |||
मिश्रयाजिन इति ॥ | |||
वैपरीत्येन यजन्त इत्यर्थः । एतेन कामैरित्यादेस्तात्पर्यमुक्तं भवति । किं तेषां फलमित्यत आह | |||
विष्णुमिति ॥ | |||
तत्परं | |||
रमादिभ्यः परम् । | |||
अज्ञात्वा | |||
विपरीतं ज्ञात्वा च । कारणविशेषाज्ज्ञानरहितस्य विपरीतज्ञानाभावेनान्यदेवताराधनेन किं स्यादित्यत आह | |||
अज्ञानामिति ॥ | |||
उपलक्षणं चैतत् । निर्णेत्रभावादिकारणान्तरं च द्रष्टव्यम् । समर्चनं कर्तव्यमितीति शेषः । पृथक्सेवापरिवारतां विनैव, अन्यदेवतायजनं वा विद्यादि तद्विषयज्ञानं स्तवनादि चेत्यर्थः । एतच्च फलं नाज्ञानिमात्रस्य, अपि तु ज्ञानानन्तरं यः पूर्वमार्गं त्यक्त्वा भगवद्भजनमेव कुर्यात् तस्यैव । केषाञ्चित्तमोयोग्यानामपि कदाचिदज्ञत्वसम्भवादिति भावेनाह | |||
यदीति ॥ | |||
इदं च तमोयोग्यव्यावृत्तिमात्रम् । नित्यत्रैविद्यानामपि फलसद्भावात् । प्राचीनापराधसद्भावात् कथमुत्तरापेक्षया फलमित्यत आह | |||
अजानतेति ॥ | |||
स्वतो भागवत एव यदि विष्णुतत्त्वं ज्ञात्वाऽपि कारणविशेषात् पूर्वमार्गं न जहाति तस्य किं स्यादित्यत आह | |||
अत्याग इति ॥ | |||
ज्ञापयति त्यक्तुमिति शेषः । जन्मान्तर इत्युपलक्षणम् । यदि स्वीय इति सम्बन्धः । किञ्चन गुर्वादिकं निमित्तीकृत्य, न तु साक्षात् । अनेन लभते चेत्यादेर्विषय उक्तो भवति । एवं रसादिकारणत्वाद्रसादिनामवत्वं विष्णोर्नाभेदेनेति प्रमाणवचनेनोक्तम् । उपक्रमोपसंहारयोः सर्वस्य भगवदधीनत्वोक्तेश्च तज्ज्ञायत इत्याह | |||
मत्त एवेति ॥ | |||
‘ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम्’ इत्येतत् ‘एवं जानंस्तमाप्नोति’ इति प्रमाणवचनेन व्याख्यातम् । युक्त्या च तदुक्तार्थमेव न त्वभेदार्थमिति साधयितुमाह | |||
आप्नोतीति ॥ | |||
आत्मशब्दस्याप्तिवाचित्वं कुत इत्यत आह | |||
यच्चेति ॥ | |||
‘यच्चाप्नोति यदादत्ते यच्चात्ति विषयानिह । यच्चास्य सन्ततो भावस्तस्मादात्मेति भण्यते ॥’ इति भारतवाक्यम् । कुतोऽयमात्मशब्द आप्त्यर्थः, स्वरूपार्थः किं न स्यादित्यत आह | |||
आस्थित इति ॥ | |||
एतदर्थविवरणात्मके वाक्यशेषे परमां गतिमुद्दिश्य भगवन्तमुपासीनस्य ज्ञानिनस्तत्प्राप्तेरुक्तत्वात् अत्रापि प्राप्त्यर्थ एवाऽत्मशब्दो न स्वरूपार्थ इत्यर्थः । ननु ज्ञानानन्तरं मोक्षस्य कर्मक्षयमात्रावधित्वाद् ‘बहूनां जन्मनाम्’ इति बहुजन्मनियतिः कथमुच्यत इत्यत आह | |||
बहूनामिति ॥ | |||
वासुदेव इत्येतत् पूर्णं वस्त्विति प्रमाणवचनेन व्याख्यातम् । युक्त्या चैतमर्थं साधयितुमाह | |||
वासुदेव इति ॥ | |||
अत्र वासुदेवस्य पूर्णत्वमेवोच्यते, न तु सर्वाभेद इत्यर्थः । प्रमाणवचनेन भगवज्ज्ञानिन एवानुत्तमगतिर्भवतीत्यत्र हेत्वभिधायकतयैव एतद्योजितम् । अथ ‘बहूनां जन्मनामन्ते’, ‘वासुदेवः सर्वमिति ज्ञानवान् भवति’ इत्यपि योजनां सूचयति | |||
जानन्निति ॥ | |||
अभेदार्थमेवेदं वाक्यं किं न स्यादित्यत आह | |||
प्रपद्यन्त इति ॥ | |||
‘देवान् देवयजो यान्ति’ इत्येतद् | |||
‘विष्णुं तत्परमं ज्ञात्वा’ | |||
इत्यादिना विवृतम् ॥ २० ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C07_V21" data-block-id="BGT_C07_V21" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C07" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयार्चितुमिच्छति ।</span><span class="shloka-line">तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम्॥२१ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C07_V22" data-block-id="BGT_C07_V22" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C07" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते ।</span><span class="shloka-line">लभते च ततः कामान्मयैव विहितान्हि तान्॥२२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C07_V23" data-block-id="BGT_C07_V23" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C07" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम् ।</span><span class="shloka-line">देवान्देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि॥२३ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C07_V23" data-block-id="bhashya-BGT_C07_V23"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C07_V23_B01" data-verse="BGT_C07_V23" data-block-id="BGT_C07_V23_B01">... ... यत् सर्वे मिश्रयाजिनः ॥ 'विष्णुं तत् परमज्ञात्वा रमाब्रह्महरादिकान् । | |||
यजन्नपि तमो घोरं नित्युदुःखं प्रयाति हि । | |||
अज्ञानां तु कुले जातो यावद् विष्णोः समर्चनम् । | |||
विष्णुतत्त्वं च जानीयात् तावत् सेवा पृथक् कृता । | |||
विद्याद्यैहिकभोगाय यदि बुद्ध्वा पुनर्न तु । | |||
परिवारतामृते कुर्यादन्यदेवार्चनं क्वचित् । | |||
अजानता कृतं त्यक्तं न दोषाय भविष्यति । | |||
जन्मादिप्रदमेव स्यादत्यागे पुनरेव तु । | |||
क्षिप्रं च ज्ञापयत्येव भगवान् स्वयमेव तु । | |||
यदि जन्मान्तरे स्वीयो निमित्तीकृत्य कञ्चन'' ॥ इत्यादि च । | |||
'मत्त एवेति तान् विदि्ध'' इत्युपसंहाराच्च तत्तत्कारणत्वात् तत्तन्नामेत्यवसीयते । ''मयि सर्वमिदं प्रोतम्" इति भेदेनैवोपक्रमाच्च । आप्नोति विष्णुमित्येवात्मशब्दो ज्ञानिनि । 'यच्चाप्नोति यदादत्ते'' इत्यादेः । 'आस्थितः स हि'' 'मां प्रपद्यते'' इत्यादिवाक्यशेषाच्च । बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान् भवति । ततो मां प्रपद्यते । वासुदेवः सर्वमिति पूर्णमिति जानन् । 'प्रपद्यन्तेन्यदेवताः'' इत्यादिवाक्यशेषे भेददर्शनाच्च । 'देवान् देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि'' इति च ॥ २०-२२ ॥ 'ज्ञात्वा परत्वं विष्णोस्तु पृथग् देवान् यजन्नरः । | |||
याति देवांस्तदज्ञात्वा तम एव प्रपद्यते । | |||
तथापि यावदन्यैस्तु साम्यं हीनत्वमेकताम् । | |||
न निश्चिन्वन्ति जायन्ते संसारे ते पुनः पुनः'' ॥ इति च ॥२३ ॥</div> | |||
</div> | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C07_V23" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C07_V23" data-id="BGT_C07_V23_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">वाक्यान्तरेणापि विवृणोति | ||
ज्ञात्वेति ॥ | |||
किमज्ञानमात्रेण तम इति, नेत्याह | |||
तथापीति ॥ | |||
यद्यप्येवमुच्यते तथापीत्यर्थः। तावदिति संयोज्यम् । केचन भागवताः पुरुषाः । केचन त्रैविद्याः सन्ति । तेषां च मोक्षादिकं फलमित्युक्तम् ॥ २३ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
< | <div class="verse-block" id="BGT_C07_V24" data-block-id="BGT_C07_V24" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C07" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः ।</span><span class="shloka-line">परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम्॥२४ ॥</span></span></div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C07_V24" data-block-id="bhashya-BGT_C07_V24"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C07_V24_B01" data-verse="BGT_C07_V24" data-block-id="BGT_C07_V24_B01">'अव्यक्तः परमात्मासौ व्यक्तो जीव उदाहृतः । | |||
मन्यते यस्तयोरैक्यं स तु यात्यधरं तमः'' ॥ इति च ॥२४ ॥</div> | |||
</div> | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C07_V24" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C07_V24" data-id="BGT_C07_V24_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">अथ केचन द्वेषिणोऽपि सन्तीत्युच्यते | ||
‘अव्यक्तम्’ इति । | |||
तदर्थं पूर्ववदेषां फलस्यानुक्तत्वात् फलं च स्मृत्यैवाह | |||
अव्यक्त इति ॥ | |||
एवं सर्वप्रेरकत्वादिमहिमवांश्चेद्भगवान् तत्कथं भगवतः केचिज्जीवाभेदं मन्यन्त इत्यतो वैतदुच्यते । सर्वात्मना ज्ञेयत्वाज्ञेयत्वाभ्यां जीवेश्वरयोर्व्यक्ताव्यक्तत्वम् ॥२४ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
< | <div class="verse-block" id="BGT_C07_V25" data-block-id="BGT_C07_V25" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C07" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः ।</span><span class="shloka-line">मूढोयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम्॥२५ ॥</span></span></div> | ||
<div class="verse-block" id="BGT_C07_V26" data-block-id="BGT_C07_V26" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C07" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन ।</span><span class="shloka-line">भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन॥२६ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C07_V26" data-block-id="bhashya-BGT_C07_V26"> | |||
< | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C07_V26_B01" data-verse="BGT_C07_V26" data-block-id="BGT_C07_V26_B01">'यथात्मानं हरिर्वेत्ति तथान्ये नैव तं विदुः । | ||
जानन्ति किञ्चित् क्रमशो रमाद्यास्तत्प्रसादतः'' ॥ इति च ॥२६ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C07_V26" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C07_V26" data-id="BGT_C07_V26_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">यदि मायावशादज्ञानं लोकस्य भगवद्विषयं तर्हि भगवतोऽपि लोकविषयं तदस्ति किं, कुड्योभयभागावस्थितयोरन्योन्यादर्शनवदित्यत उच्यते | |||
वेदाहमिति ॥ | |||
तत्र कस्यापि भगवज्ज्ञानाभावे वेदादिवैय्यर्थ्यापत्तेः कथं ‘मां तु वेद न कश्चन’ इत्युच्यत इत्यतस्तत्स्मृत्यैव व्याचष्टे | |||
यथेति ॥ | |||
२६ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
< | <div class="verse-block" id="BGT_C07_V27" data-block-id="BGT_C07_V27" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C07" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन भारत ।</span><span class="shloka-line">सर्वभूतानि संमोहं सर्गे यान्ति परन्तप॥२७ ॥</span></span></div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C07_V27" data-block-id="bhashya-BGT_C07_V27"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C07_V27_B01" data-verse="BGT_C07_V27" data-block-id="BGT_C07_V27_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bharatha-id">द्वन्द्वमोहो मिथ्याज्ञानम् ।<br/>'तमस्तु शार्वरं विद्यान्मोहश्चैव विपर्ययः'' ।</span></span> इति भारते ।<br/>जीवेश्वरादिकं द्वन्द्वम् । तद्विषयो मोहो द्वन्द्वमोहः । सम्मोहः तदाग्रहः'तदाग्रहो महामोहस्तामिस्रः क्रोध उच्यते'' । इत्युक्तत्वात् ।<br/>सर्गे सर्गकाल एव ।<br/>'जीवधर्मानीश्वरे तु यो जीवेष्वैश्वरानपि ।<br/>विद्याज्जीवेश्वरैक्यं वा द्वन्द्वमोही स उच्यते'' ॥ इत्याग्नेये ॥२७ ॥</div> | |||
</div> | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C07_V27" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C07_V27" data-id="BGT_C07_V27_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">यत्केषाञ्चिदद्वैतज्ञानं तदपि मदिच्छयेत्युक्तं ‘नाहं प्रकाशः’ इति । तदयुक्तम् ।</p> | ||
<div class="teeka-shloka shloka-block"><span class="shloka-line">‘ऐकात्म्यं नाम यदिदं केचिद् ब्रूयुरनैपुणाः ।</span><span class="shloka-line">कामक्रोधाभिभूतत्वादहङ्कारवशं गताः ॥’</span></div> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">इत्यादाविच्छाद्वेषादेरेवाद्वैतज्ञानहेतुत्वोक्तेरित्यत उच्यते | |||
‘इच्छेति’ । | |||
तत्र मोहसंमोहशब्दयोरर्थभेदप्रदर्शनाय द्वन्द्वमोहपदमनूद्य मोहशब्दार्थमाह | |||
द्वन्द्वेति ॥ | |||
मोहशब्दस्य मिथ्याज्ञानवाचित्वं कुत इत्यत आह | |||
तम इति ॥ | |||
शार्वरीसम्बन्धितमोवदावरकमज्ञानमित्यर्थः । अस्तु मोहो मिथ्याज्ञानं, द्वन्द्वमोहो नाम क इत्यत आह | |||
जीवेति ॥ | |||
आदिपदेन सर्वज्ञत्वाल्पज्ञत्वादितद्धर्मग्रहणम् । मोहशद्बगतार्थतया संमोहशब्दं व्याचष्टे | |||
संमोह इति ॥ | |||
तदाग्रहो मिथ्याज्ञानदार्ढ्यमित्यर्थः । कुतोऽयं संमोहशब्दर्थ इत्यत आह | |||
तदाग्रह इति ॥ | |||
‘मोहश्चैव विपर्ययः’ | |||
इति प्रकृतविपर्ययः तदिति परामृश्यते । क्रोधो यथार्थज्ञानिषु । उक्ताशङ्कापरिहारायोक्तं सर्गपदं तदाशङ्कापरिहारकं यथा स्यात्तथा व्याचष्टे | |||
सर्ग इति ॥ | |||
सत्यमिच्छाद्वेषादिना मिथ्याज्ञानं भवतीति । तथापि तदवान्तरकारणमेव । सर्गकालमारभ्यैव तस्य कारणत्वात् । शरीरानुत्पत्ताविच्छाद्यभावात् । विष्णोस्तु सर्वदा कारणत्वादुक्तं युक्तमिति भावः । नन्वत्र जीवेश्वरादिविषयद्वन्द्वमोहस्येच्छाद्यवान्तरकारणत्वमुच्यते । न तु जीवेश्वराभेदज्ञानस्य । न हि विशिष्यैक्यज्ञानमेव द्वन्द्वमोह इति नियामकमस्तीत्यत आह | |||
जीवेति ॥ | |||
२७ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C07_V28" data-block-id="BGT_C07_V28" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C07" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">येषां त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम् ।</span><span class="shloka-line">ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ता भजन्ते मां दृढव्रताः॥२८ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C07_V29" data-block-id="BGT_C07_V29" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C07" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये ।</span><span class="shloka-line">ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नमध्यात्मं कर्म चाखिलम्॥२९ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C07_V30" data-block-id="BGT_C07_V30" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C07" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः ।</span><span class="shloka-line">प्रयाणकालेपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः॥३० ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे ज्ञानविज्ञानयोगो नाम सप्तमोध्यायः ॥</div> | |||
<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये सप्तमोध्यायः ॥</div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C07_V30" data-block-id="bhashya-BGT_C07_V30"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C07_V30_B01" data-verse="BGT_C07_V30" data-block-id="BGT_C07_V30_B01">'तद् ब्रह्म'' इत्युक्तेन्यत्वाशङ्कां निवारयति साधिभूताधिदैवं मामिति । | |||
॥३० ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C07_V30" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C07_V30" data-id="BGT_C07_V30_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">भगवज्ज्ञानेन किं भवतीत्यत उच्यते ‘जरेति’ तत्र भगवता तद्ब्रह्मेत्युक्तेऽपि न ब्रह्मणो भगवतः सकाशादन्यत्वं शङ्कनीयम् । तदाशङ्कापरिहारायैव साधिभूताधिदैवं ब्रह्मेति वक्तव्ये मामित्युक्तत्वादिति भावेनाह | |||
तदिति ॥ | |||
इत्युक्ते जातामिति शेषः ॥३०॥</p> | |||
<div class="gr-author-note">इतिश्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥</div></div></div></div></div></div> | |||
<span id="gr-C8" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="अष्टमोऽध्यायः"></span> | |||
== अष्टमोऽध्यायः == | |||
<div class="introduction" id="BGT_C08_I01" data-block-id="BGT_C08_I01" data-verse="BGT_C08"> | |||
<div class="introduction-line">मरणकालकर्तव्यगत्याद्यस्मिन्नध्याये उपदिशति-</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class=" | <div class="introduction" id="BGT_C08_I01" data-block-id="BGT_C08_I01" data-verse="BGT_C08"> | ||
<div class="introduction-line">उक्तव्याख्यानपूर्वकं ब्रह्मप्राप्तिरुच्यते ।</div> | |||
<div class=" | |||
</div> | </div> | ||
<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C08_V01" data-block-id="BGT_C08_V01" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C08" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">किं तद्ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम ।</span><span class="shloka-line">अधिभूतं च किं प्रोक्तमधिदैवं किमुच्यते॥१ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C08_V01" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C08_V01" data-id="BGT_C08_V01_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><h4 class="gr-vyakhya-head">अष्टमोऽध्यायः</h4> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">पूर्वाध्यायसङ्गतत्वेनैतदध्यायप्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति | |||
॥ उक्तेति ॥ | |||
यदुक्तम् ‘ते ब्रह्म तद्विदुः’ इत्यादि तद्व्याख्यानमत्रादौ क्रियते ॥ ‘प्रयाणकालेऽपि च माम्’ इत्युक्तव्याख्यानप्रसङ्गेन अन्तकालस्मरणफलं, तदुपायप्रकारो, ब्रह्मप्राप्तिमार्गश्चेत्येतदुच्यत इत्यर्थः । अन्तकालस्मरणादीनां ब्रह्म प्राप्यते एभिरिति ब्रह्मप्राप्तिशब्दाभिधेयत्वं ज्ञातव्यम् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वर्जुनस्य ज्ञानित्वाज्जानात्येवासौ भगवानेव ब्रह्मेति । अतः ‘किं तद्ब्रह्म’ इति प्रश्नः कथं युज्यते, कारणाभावादित्यत आह | |||
तदिति ॥ | |||
अर्जुनस्य ज्ञानित्वेऽपि युक्तोऽयं प्रश्नः । तद्ब्रह्मेत्यत्र ब्रह्मणो भगवता तदिति पारोक्ष्येणोक्तत्वाद् भगवतोऽन्यदेवताऽऽत्रोक्तं ब्रह्मेति प्रतीयते । वासुदेवात्मकं ब्रह्मेत्यादेर्भगवान् ब्रह्मेति प्रतीयते । एवमुभयथाप्रतीतिजनितसंशयस्य प्रश्नकारणस्य सद्भावादिति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु ब्रह्मशब्दस्य भगवन्मात्रवृत्तित्वात् कथं तदिति विशेषितत्वेऽप्यन्यत्वप्रतीतिरित्यत उक्तम् | |||
प्रकृतीति ॥ | |||
ब्रह्मशब्दस्य भगवति मुख्यत्वेऽपि प्रकृतिवेदादेरप्यमुख्यतया तदर्थत्वात्तदिति विशेषितत्वेन मुख्यार्थासम्भवेऽप्यमुख्यार्थः प्रकृत्यादीनां मध्ये यत्किञ्चिदत्र स्यादिति प्रतीतिर्युक्तेति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु तदिति विशेषणेन प्राप्ता ब्रह्मणो भगवदन्यत्वशङ्का ‘साधिभूताधिदैवं माम्’ इत्युपरितनवाक्ये भगवतैव परिहृता । ब्रह्मेति वक्तव्ये मामित्युक्तत्वात् । अतः कथं ब्रह्मणो भगवदन्यत्वप्रतीतिरित्यत उक्तम् | |||
उपरीति ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <p class="gr-vyakhya-para">यद्यप्येषा प्रतीतिरुपरितनवाक्ये परिहृता तथापि पुनर्भवत्येव । तत्र ‘साधियज्ञं च’ इति चशब्दस्य साधिभूताधियज्ञं मां चेति संयोजनेनाधिभूतादिसहितत्वेन ब्रह्मज्ञानादन्यदेव विष्णुज्ञानमुच्यत इति तदिति विशेषणादेव प्रतीतिसम्भवादिति भावः । यत्किञ्चिदित्यत्र अन्यदेवेत्यत्र च इति प्रतीत्या जात इति शेषः ॥ १ ॥</p></div></div></div></div></div> | ||
<div class="verse-block" id="BGT_C08_V02" data-block-id="BGT_C08_V02" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C08" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अधियज्ञः कथं कोत्र देहेस्मिन्मधुसूदन ।</span><span class="shloka-line">प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोसि नियतात्मभिः॥२ ॥</span></span></div> | |||
<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C08_V03" data-block-id="BGT_C08_V03" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C08" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोध्यात्ममुच्यते ।</span><span class="shloka-line">भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसञ्ज्ञितः॥३ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C08_V03" data-block-id="bhashya-BGT_C08_V03"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C08_V03_B01" data-verse="BGT_C08_V03" data-block-id="BGT_C08_V03_B01">तदिति विशेषणात् ब्रह्मेत्युक्तमन्यदेव प्रकृत्यादीनां मध्ये किञ्चित्; उपरि 'साधियज्ञं च'' इति चशब्दादधिभूतादिसहितत्वेन विष्णुज्ञानमन्यदेवेति संशयः 'किं तद् ब्रह्म'' इति प्रश्नकारणम् ॥ १,२ ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C08_V03" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C08_V03" data-id="BGT_C08_V03_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘साधिभूताधिदैवं माम्’ इति भगवत एव ब्रह्मत्वोक्तेः किं तद्ब्रह्मेति प्रश्नेऽहं ब्रह्मेति परिहारो वक्तव्यः । ‘अक्षरं ब्रह्म परमम्’ इति कथमुच्यत इत्यत आह | |||
परमेति ॥ | |||
तथैव परमाक्षरं ब्रह्मेत्येव ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">भवतु परमाक्षरं ब्रह्मेत्युक्तिफलं परमाक्षरशब्दस्य विष्णौ प्रसिद्धत्वात् । तथाप्यहमिति साक्षादनुक्त्वा एवं कथने को हेतुरित्यत आह | |||
अज्ञानामिति ॥ | |||
तदपि स्वस्य परमाक्षरत्वमपि ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <p class="gr-vyakhya-para">ननु ये परमाक्षरं विष्णुरिति न जानन्ति तेषामहं ब्रह्मेति नोक्तम् । अक्षरं ब्रह्मेत्येवोक्तम् । अतो ब्रह्म अक्षरं च भगवतोऽन्यदेवेत्याशङ्कैव स्यान्न तु परमाक्षरं ब्रह्म च भगवानिति ज्ञानमित्यत आह | ||
पुनरिति ॥ | |||
। सत्यमेवाशङ्का भवतीति । सा च ‘अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तः’ इत्युपर्यक्षरस्याव्यक्तत्वोक्त्या परिह्रियते । अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नम्, मन्यन्ते माम् इत्यव्यक्तशब्दस्य भगवति प्रयुक्तत्वात् । अतः अक्षरं ब्रह्म परमम् इति परिहारे अहमित्यनुक्तावपि लाभसम्भवात् तथा परिहारो युक्त इति भावः ।</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C08_V03" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C08_V03" data-id="BGT_C08_V03_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">यद्यक्षरशब्दो विष्णावेव मुख्यस्तर्हि ये चाप्यक्षरमव्यक्तम् इत्यत्र, ‘कूटस्थोऽक्षर उच्यते’ इत्यत्र च अक्षरशब्दवाच्यो विष्णुः स्यादित्यत आह | |||
ये चेति ॥ | |||
अक्षरशब्दस्य विष्णौ मुख्यत्वेऽपि ‘ये चाप्यक्षरमव्यक्तम्’ इत्यत्र तावद्विष्णोरन्यदेव अक्षरशब्दवाच्यमित्येवावसीयते । ‘ये भक्तास्त्वां पर्युपासते’, ‘ये चाप्यक्षरम्’ इति भगवदक्षरयोः पृथक्त्वेन तदुपासकयोस्तारतम्यस्य पृष्टत्वात् । ‘ये त्वक्षरम् अनिर्देश्यम्’, ‘ये तु सर्वाणि कर्माणि’ इत्यादिनाऽक्षरोपासकानां भगवदुपासकानां च फलतारतम्यस्य कथनाच्च । तथा ‘कूटस्थोऽक्षर उच्यते’ इत्यत्रापि विष्णोरितर देवाक्षरमित्यवसीयते । ‘अहमक्षरादपि चोत्तमः’ इति विष्णोरक्षरादुत्तमत्वकथनान्मुख्यार्थासम्भवे गौणाङ्गीकारस्य न्याय्यत्वात् । प्रकृते तु बाधकाभावाद्विष्णुविषयत्वमेवेति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वधियज्ञवद् ब्रह्मणोऽपि विष्णुत्वे तत्र ब्रह्माहमेवेत्यनुक्त्वा अधियज्ञोऽहमेवेति किमर्थमुच्यते । कारणविशेषमन्तरेणोक्तिभेदासम्भवात् । अतोऽधियज्ञ एव विष्णुर्न ब्रह्मेत्यत आह | |||
अधियज्ञ इति ॥ | |||
ब्रह्माधियज्ञयोरुभयोर्विष्णुत्वेऽपि ब्रह्माहमेवेत्यनुक्त्वाऽधियज्ञोऽहमेवेति कथनं युज्यते । ‘साधियज्ञं माम्’ इति भगवता स्वस्याधियज्ञसाहित्येनोक्तत्वाद् अधियज्ञो भगवतो भिन्न एवेत्याशङ्का प्राप्ता । तन्निवृत्त्यर्थत्वादहमेवेत्युक्तेः । तदित्युक्त्या ब्रह्मणो भगवदन्यत्वशङ्काप्राप्तावपि मामित्यनेन तस्याः प्राज्ञबुद्धिमपेक्ष्य निरस्तत्वेन तत्राहमेवेत्युक्त्यभावादिति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <p class="gr-vyakhya-para">एतेन ‘एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे’ इत्युक्तत्वादधियज्ञप्रश्नपरिहारौ प्राप्तिशून्याविति च निरस्तं भवति ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">भगवानेवाधियज्ञश्चेत् कथं तत्साहित्यं प्रागुक्तमित्यत आह | |||
तस्यैवेति ॥ | |||
भगवत एवाधियज्ञत्वेऽपि तत्साहित्यं युज्यते । अधियज्ञस्य सर्वप्राणिदेहगतरूपान्तरत्वादिति भावः । अनेन देह इत्यस्याभिप्रायो वर्णितो भवति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र प्रमाणं दर्शयन् भगवत एव ब्रह्मत्वे कथं तदित्युक्तिरित्याशङ्कां च परिहरन् श्लोकद्वयं स्मृत्यैव व्याचष्टे | |||
प्राणिनामिति ॥ | |||
ब्रह्मणः सर्वगतरूपान्तरत्वात् तदित्युक्तिर्युक्तेति भावः । तैस्तैः सर्वप्राणिभिरधिकयाज्यत्वादधियज्ञो, बृंहितत्वाद् ब्रह्मेत्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु | <p class="gr-vyakhya-para">भूताधिकत्वत इत्यत्र भूतपदेन पृथिव्यादीनि । पुरुप्राणाऽतः पुरुषाख्येति शेषः । ‘षकारः प्राण आत्मा’ इति श्रुतेः ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘अधियज्ञः कथं कोऽत्र’ इत्यत्र कुतोऽधियज्ञः कथंरूप इति प्रश्नः कस्मान्न परिहृत इत्यत आह | |||
कथंरूप इति ॥ | |||
तल्लक्षणोक्त्येति ॥ | |||
‘कविं पुराणम्’ इति भगवल्लक्षणोक्त्येेत्यर्थः । भगवल्लक्षणोक्त्या कथमधियज्ञस्वरूपप्रश्नः परिहृत इत्यत उक्तम् | |||
अहमेवेति ॥ | |||
‘अधियज्ञोऽहमेव’ इत्यधियज्ञस्य भगवदभिन्नत्वेनोक्तत्वादित्यर्थः ॥ ३-४ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C08_V04" data-block-id="BGT_C08_V04" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C08" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतम् ॥</span><span class="shloka-line">अधियज्ञोहमेवात्र देहे देहभृतां वर॥ ४ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C08_V04" data-block-id="bhashya-BGT_C08_V04"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C08_V04_B01" data-verse="BGT_C08_V04" data-block-id="BGT_C08_V04_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Tatvaviveka-id">परमाक्षरं विष्णुरेव मुख्यत इति प्रसिद्धत्वात् तथैव (परिहार इति) परिहरति । अज्ञानां तदपि ज्ञापयितुं तथैव परिहारः । पुनरहमिति नोक्तमित्याशङ्का 'अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नम्" इति विष्णावेव प्रयुक्तेनाव्यक्तशब्देन 'अव्यक्तोक्षर इत्युक्तः'' इति परिह्रियते । 'ये चाप्यक्षरमव्यक्तम्'' इत्यत्र तु पृथक् प्रश्नादुपासकयोः फलतारतम्यकथनात् 'कूटस्थोक्षर उच्यते'' इत्युक्ताक्षरादपि चोत्तमः इति विष्णोरुत्तमत्वकथनाच्चान्यदेवेत्यवसीयते । 'अधियज्ञोहमेव'' इति साधियज्ञमित्युक्त्या प्राप्तभेदनिवृत्त्यर्थम् । तस्यैव सर्वप्राणिदेहस्थित-रूपान्तरापेक्षया सहितत्वं युज्यते ।<br/>'प्राणिनां देहगो विष्णुरधियज्ञ इतीरितः ।<br/>स एव व्याप्तरूपेण ब्रह्मेति परिकीर्त्यते ।<br/>तैस्तैरधिकयाज्यत्वाद् बृंहितत्वाच्च हेतुतः ।<br/>अध्यात्मं तत्स्वभावो यदधिकः परमात्मगः ।<br/>पुंसां सजडभावानां सर्गः कर्म हरेः स्मृऽतम् ।<br/>भूताधिकत्वतो जीवा अधिभूतमितीरिताः ।<br/>अधिको दैवतं विष्णुरेव यस्यास्तु सा रमा ।<br/>पुरुप्राणाधिदैवाख्या त्विति ज्ञेयमिदं नरैः'' ॥</span></span> इति तत्त्वविवेके ।<br/>कथंरूपोधियज्ञ इति प्रश्नस्तु 'अहमेव'' इत्युक्तत्वात् तल्लक्षणोक्त्यैव परिहृतः ॥॥ ३,४ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C08_V05" data-block-id="BGT_C08_V05" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C08" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अन्तकाले च मामेव स्मरन्मुक्त्वा कलेवरम् ।</span><span class="shloka-line">यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः॥५ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C08_V05" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C08_V05" data-id="BGT_C08_V05_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोऽसीत्यस्य किमर्थं कथम्भूतः केन प्रकारेण स्मर्तव्योऽसीत्यर्थः । तत्र किमर्थं स्मर्तव्योऽसीत्यस्य परिहार उच्यते ‘अन्त’ इति । तत्र मद्भावपदस्य अन्यथाप्रतीतिनिरासायार्थमाह | |||
मद्भावमिति ॥ | |||
अन्यथा तं तमेवैतीति वाक्यशेषविरोध इति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वन्तकालस्मरणादेव तत्प्राप्तेः सदा तद्भावभावितत्वं किमर्थमुच्यत इत्यत आह | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | |||
सदेति ॥ | |||
न तत्प्राप्त्यर्थं सदा तद्भावभावितत्वमुच्यते । किन्तु स्मरंस्त्यजतीत्युक्तं साक्षादन्तकालस्मरणं सदा तद्भावभावितानामेव भवतीति साक्षादन्तकालस्मरणोपाय एवोच्यत इति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु अन्तकाल एव महता प्रयत्नेन भगवत्स्मरणस्य कर्तुं शक्यत्वात् किं सदा तद्भावभावितत्वेनेत्यत आह | |||
न चेदिति ॥ | |||
सदा तद्भावभावितत्वाभावे महता प्रयत्नेन स्मरतोऽप्यन्यविषय एव प्रारब्धकर्मवशात् स्मृतिर्भवति । ततश्च तत्प्राप्तिरेव भवति । यथा खलु महता प्रयत्नेन समाधिं कुर्वतोऽपि प्रारब्धकर्मवशात् ततः स्खलनं भवति । अतः सदा तद्भावभावितत्वेन भाव्यमिति भावः । यदि प्रारब्धकर्मवशादन्तकाले ब्रह्मस्मृतिर्न भवेत् तर्हि ज्ञानिनामपि प्रारब्धकर्मभावादन्तकाले ब्रह्मस्मृत्यभावेन मोक्षाभावः प्रसज्यत इत्यत आह | |||
अपरोक्षेति ॥ | |||
अपरोक्षज्ञानिनां स्मरंस्त्यजतीत्युक्तं साक्षादन्तकालस्मरणं भवत्येव । अतो नामोक्षः । तस्याप्रारब्धपूर्वोत्तरकर्मनाशाश्लेषसद्भावात् प्रारब्धकर्मणां परिमितत्वेन भोगेनावसानसम्भवादिति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">एवं व्याख्याने भगवद्वाक्यसङ्गतिमाह | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | |||
प्रयाणेति ॥ | |||
नन्वेवं सति, अन्तकालस्मरणस्य प्रारब्धकर्मावसानमेव कारणं, तत्कारणतयाऽपरोक्षज्ञानं चेति प्राप्तम् । तथाच किं सदा तद्भावभावितत्वेनेत्यत आह | |||
युक्तेति ॥ | |||
सत्यं साक्षादन्तकालस्मरणस्य प्रारब्धकर्मावसानमेव कारणम् । तत्कारणत्वादपरोक्षज्ञानं चेति । तथापि सदा तद्भावभावितत्वं च अन्तकालस्मरणकारणं भवत्येव । अपरोक्षज्ञानसाधनत्वात् । सदा तद्भावभावितत्वस्यापरोक्षज्ञानसाधनत्वेन युक्तचेतस इत्युक्तत्वादिति भावः । अनेन युक्तचेतसो मामाश्रित्य यतन्ति ये ते तद्ब्रह्म विदुरिति योजना सूच्यते । यन्नित्यस्मरणं भगवदपरोक्षज्ञानसाधनमुक्तं तद्भक्त्यादियुक्तमेव तथा । न स्वयमेवेति स्मृत्याऽऽह | |||
भक्त्येति ॥ | |||
<div class=" | ५ ॥</p></div></div></div></div></div> | ||
<div class="verse-block" id="BGT_C08_V06" data-block-id="BGT_C08_V06" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C08" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यं यं वापि स्मरन् भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् ।</span><span class="shloka-line">तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः॥६ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
<span class="shloka-line"> | |||
<span class="shloka-line"> | |||
</ | |||
<div | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C08_V07" data-block-id="BGT_C08_V07" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C08" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युद्ध्य च ।</span><span class="shloka-line">मय्यर्पितमनोबुदि्धर्मामेवैष्यस्यसंशयः॥७ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C08_V08" data-block-id="BGT_C08_V08" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C08" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना ।</span><span class="shloka-line">परमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन्॥८ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C08_V08" data-block-id="bhashya-BGT_C08_V08"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C08_V08_B01" data-verse="BGT_C08_V08" data-block-id="BGT_C08_V08_B01">मद्भावं मयि भावम् । सदा तद्भावभावितानामेव स्मरंस्त्यजतीति केवलतत्कालस्मरणं भवति । न चेत् स्मरतोपि समाधिस्थस्खलनवत् पूर्वकर्मानुसारिस्मृऽत्या तत्प्राप्तिरेव भवति । अपरोक्षज्ञानिनां प्रारब्धकर्मावसाने स्मरंस्त्यजतीति भवत्येव । 'प्रयाणकालेपि च मां ते विदुः'' इत्युक्तत्वात् । 'युक्तचेतसः'' इति विशेषणान्नित्यं स्मरतामेवापरोक्षज्ञानं जायते । | |||
'भक्त्या ज्ञानान्निषिद्धानां त्यागान्नित्यहरिस्मृऽतेः । | |||
अरागाद् विहितात्यागादित्येतैरेव संयुतैः । | |||
अपरोक्षदर्शनं विष्णोर्जायते नान्यथा क्वचित्'' ॥ इति सत्तत्त्वे ॥ ५-८ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C08_V09" data-block-id="BGT_C08_V09" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C08" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कविं पुराणमनुशासितारम् अणोरणीयांसमनुस्मरेद्यः।</span><span class="shloka-line">सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूपम् आदित्यवर्णं तमसः परस्तात् ॥॥ ९ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C08_V09" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C08_V09" data-id="BGT_C08_V09_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">कथम्भूतः स्मर्तव्योऽसीत्यस्य परिहार उच्यते | |||
‘कविम्’ इति ॥ | |||
तत्राऽदित्यवर्णश्चेच्छरीरित्वेन जन्मादिप्रसङ्ग इत्यत उक्तम् ‘तमसः परस्तात्’ इति । तदनूद्य व्याचष्टे | |||
तमस इति ॥ | |||
<div class=" | ‘अव्यक्तं वै तमः’ इति हि श्रुतिः ॥ ९ ॥</p></div></div></div></div></div> | ||
<div class="verse-block" id="BGT_C08_V10" data-block-id="BGT_C08_V10" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C08" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रयाणकाले मनसाचलेन भक्त्या युक्तो योगबलेन चैव ।</span><span class="shloka-line">भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक् स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥॥ १० ॥</span></span></div> | |||
< | |||
<span class="shloka-line"> | |||
<span class="shloka-line"> | |||
</ | |||
<div | |||
॥ | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C08_V10" data-block-id="bhashya-BGT_C08_V10"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C08_V10_B01" data-verse="BGT_C08_V10" data-block-id="BGT_C08_V10_B01">तमसः परस्तात् अप्राकृतदेहम् ॥ ९, १० ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="verse-block" id="BGT_C08_V11" data-block-id="BGT_C08_V11" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C08" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यदक्षरं वेदविदो वदन्ति विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः ।</span><span class="shloka-line">यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं सङ्ग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥॥ ११ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C08_V11" data-block-id="bhashya-BGT_C08_V11"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C08_V11_B01" data-verse="BGT_C08_V11" data-block-id="BGT_C08_V11_B01">मन आदीनां ब्रह्मणि चरणं ब्रह्मचर्यम् ॥ ११ ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class=" | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C08_V11" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C08_V11" data-id="BGT_C08_V11_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">केन प्रकारेण स्मर्तव्योऽसीत्यस्य परिहार उच्यते ‘यदक्षरम्’ इति । तत्र पूर्वमन्तकालस्मरणस्य सदा तद्भावभावितत्वं साधनमुक्त्वा ब्रह्मचर्ये तथा कथमुच्यत इत्यतो ब्रह्मचर्यपदं तत्परतया व्याचष्टे | ||
<p class="gr-vyakhya-para"> | |||
मन आदीनामिति ॥ | |||
‘तत्ते पदं सङ्ग्रहेण प्रवक्ष्ये’ इत्यस्य तत्स्मरणप्रकारं प्रवक्ष्य इत्यर्थः ॥ ११ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C08_V12" data-block-id="BGT_C08_V12" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C08" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च ।</span><span class="shloka-line">मूध््नर्याधायात्मनः प्राणमास्थितो योगधारणाम्॥१२ ॥</span></span></div> | |||
॥ | <div class="verse-block" id="BGT_C08_V13" data-block-id="BGT_C08_V13" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C08" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन् मामनुस्मरन् ।</span><span class="shloka-line">यः प्रयाति त्यजन् देहं स याति परमां गतिम्॥१३ ॥</span></span></div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C08_V13" data-block-id="bhashya-BGT_C08_V13"> | |||
< | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C08_V13_B01" data-verse="BGT_C08_V13" data-block-id="BGT_C08_V13_B01">एकाक्षरवाच्यत्वादेकाक्षरं परं ब्रह्म ॥ १३ ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C08_V13" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C08_V13" data-id="BGT_C08_V13_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘एकाक्षरं ब्रह्म’ इत्येतदेकमक्षरं शब्दं ब्रह्मेति प्रतीतिनिरासाय व्याचष्टे | |||
एकेति ॥ | |||
ओमित्येकमक्षरं वाचकं यस्य तदेकाक्षरमित्यर्थः । ब्रह्मशब्दस्य परब्रह्मण्येव मुख्यत्वान्न प्रतीत एवार्थः ॥ १३ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C08_V14" data-block-id="BGT_C08_V14" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C08" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः ।</span><span class="shloka-line">तस्याहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः॥१४ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C08_V15" data-block-id="BGT_C08_V15" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C08" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् ।</span><span class="shloka-line">नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिदि्धं परमां गताः॥१५ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C08_V16" data-block-id="BGT_C08_V16" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C08" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आब्रह्मभवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोर्जुन ।</span><span class="shloka-line">मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते॥१६ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C08_V16" data-block-id="bhashya-BGT_C08_V16"> | |||
</ | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C08_V16_B01" data-verse="BGT_C08_V16" data-block-id="BGT_C08_V16_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Tatvaviveka-id">'नियमाज्जन्मनोभावो मुक्तस्यैव तथापि तु ।<br/>महर्लोकमतीतानां न जन्मांशलयौ विना ।<br/>तत्राप्यवश्यं तत् स्थानं तैः क्षिप्रं पुनराप्यते'' ॥</span></span> इति पाद्मे ॥१६ ॥</div> | ||
</ | |||
</ | |||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class=" | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C08_V16" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C08_V16" data-id="BGT_C08_V16_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ब्रह्मादीन् प्राप्तानामपि पुनर्जन्माभावात् किं विशिष्याभिधीयते मामुपेत्य पुनर्जन्म नाप्नुुवन्तीति । अत उच्यते | ||
<p class="gr-vyakhya-para"> | |||
‘आब्रह्मे’ति । | |||
तत्र ‘आ जनान्न जनिर्भुवि’ इति वचनाज्जनलोकादिस्थितानामपि जन्माद्यभावात् कथं ब्रह्मभवनमारभ्य पुनरावृत्तिरुच्यत इत्याशङ्कां स्मृत्यैव परिहरति | |||
नियमादिति ॥ | |||
अत्र जन्मपदं मरणस्याप्युपलक्षणकम् | |||
अंशलयाविति ॥ | |||
अंशेन भूमौ जननं, लयान्ते च यद् जननं, तदादौ मरणं चेत्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अंशस्य मरणं चास्तीत्याह | |||
तत्रापीति ॥ | |||
अंशतोऽवतीर्णत्वेऽपि तैरंशैरंशिस्थानमाप्यत इत्यर्थः । अनेन जनादौ जननाद्यभावेऽपि नैतदयुक्तम् । मुक्तस्यैव मुख्यतया जननाद्यभावात्, जनादावल्पजननादिभावादेतद्वाक्यस्य च तदर्थत्वादित्युक्तं भवति ॥ १६ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C08_V17" data-block-id="BGT_C08_V17" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C08" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद्ब्रह्मणो विदुः ।</span><span class="shloka-line">रात्रिं युगसहस्रान्तां तेहोरात्रविदो जनाः॥१७ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C08_V17" data-block-id="bhashya-BGT_C08_V17"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C08_V17_B01" data-verse="BGT_C08_V17" data-block-id="BGT_C08_V17_B01">सहस्रमिति बह्वेव । ब्रह्मणः परब्रह्मणः । | |||
'अव्यक्ताद् व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे रात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसञ्ज्ञके'' ॥ इति वाक्यशेषात् । | |||
नहि विरिञ्चाहन्येव सर्वव्यक्तलयः । | |||
'नित्यस्यापि हरेः कालो द्विपरार्धात्मकस्त्वयम् । | |||
अहःश्चासौ(श्वासो) निमेषश्चेत्यप्रवृत्त्योपचर्यते'' ॥ इति च ॥१७ ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C08_V17" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C08_V17" data-id="BGT_C08_V17_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">मत्प्राप्तावेवापुनरावृत्तिरित्युक्तस्थापनाय अशेषसृष्टिप्रलयादिकर्तृत्वमात्मन उच्यते | |||
‘सहस्र’ इति । | |||
तत्र सहस्रपदं दशशतवाचीत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय व्याचष्टे | |||
सहस्रमिति ॥ | |||
बह्वेव प्रसिद्धसहस्रादिति शेषः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘चतुर्युगसहस्राणि ब्रह्मणो दिनमुच्यते’ इत्यादौ युगसहस्रमात्रस्य विरिञ्चदिनादित्वेनोक्तत्वात् कथं सहस्रपदं ततोऽपि बह्वर्थमित्यत आह | |||
ब्रह्मण इति ॥ | |||
नात्र चतुर्मुखस्याहोरात्रम् उच्यते, येन सहस्रपदं ततोऽपि बह्वर्थं न स्यात् । किन्तु परब्रह्मणो द्विपरार्धात्मकमहोरात्रमिति भावः । कुतो ब्रह्मपदेन परब्रह्मेत्यङ्गीकृत्य तदहोरात्रपरत्वमुच्यते, विरिञ्चाहोरात्रपरत्वं किं न स्यादित्यत आह | |||
अव्यक्तादिति ॥ | |||
एवं वाक्यशेषसद्भावेऽपि कुतो नास्य विरिञ्चाहोरात्रपरत्वमित्यत आह | |||
न हीति ॥ | |||
अहनीति ॥ | |||
तदवसान इत्यर्थः । एवं नाहरागमे सर्वव्यक्तिप्रभव इत्यपि द्रष्टव्यम् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <p class="gr-vyakhya-para">ननु कथं भगवतोऽहोरात्रसद्भावः । कालकृतविकाराभावात् ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">‘परनामनिमेषकान्ते’ इत्यादौ द्विपरार्धकालस्य निमेषत्वेनोक्तत्वाच्चेत्याशङ्कां स्मृत्यैव परिहरति | |||
॥ नित्यस्येति ॥ | |||
निर्विकारस्येत्यर्थः । उपचारे बीजमप्रवृत्त्येति । रात्राविव प्रलयकाले प्रवृत्त्यभावादन्हीवान्यदा प्रवृत्तिसद्भावात् प्रलयादिकालोऽहोरात्र्यादित्वेनोपचर्यत इत्यर्थः ॥ १७ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C08_V18" data-block-id="BGT_C08_V18" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C08" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अव्यक्ताद्व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे ।</span><span class="shloka-line">रात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसञ्ज्ञके॥१८ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C08_V19" data-block-id="BGT_C08_V19" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C08" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते ।</span><span class="shloka-line">रात्र्यागमेवशः पार्थ प्रभवत्यहरागमे॥१९ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C08_V20" data-block-id="BGT_C08_V20" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C08" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">परस्तस्मात्तुभावोन्योव्यक्तोव्यक्तात्सनातनः ।</span><span class="shloka-line">यः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति॥२० ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C08_V21" data-block-id="BGT_C08_V21" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C08" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अव्यक्तोक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम् ।</span><span class="shloka-line">यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम॥२१ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C08_V22" data-block-id="BGT_C08_V22" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C08" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया ।</span><span class="shloka-line">यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम्॥२२ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
</ | |||
</ | |||
</div> | |||
<div class=" | <div class="verse-block" id="BGT_C08_V23" data-block-id="BGT_C08_V23" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C08" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्तिं चैव योगिनः ।</span><span class="shloka-line">प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ॥२३ ॥</span></span></div> | ||
< | |||
<span class="shloka-line"> | |||
<span class="shloka-line"> | |||
</ | |||
<div | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C08_V23" data-block-id="bhashya-BGT_C08_V23"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C08_V23_B01" data-verse="BGT_C08_V23" data-block-id="BGT_C08_V23_B01">यत्र कालाभिमानिदेवतासु मृत्यनन्तरं प्रयाताः । अग्निर्ज्योतिर्धूमानामकालाभिमानित्वेपि कालप्राचुर्यात् काल इत्युच्यते ॥ २३ ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C08_V23" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C08_V23" data-id="BGT_C08_V23_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">भगवन्तं प्राप्तानामपुनरावृत्तिः, अन्येषां पुनरावृत्तिरित्युक्तम् । तत्र पुनरावृत्तिमतामन्येषां च केन पथाऽऽगमनमित्यत उच्यते | |||
‘यत्र’ इति । | |||
यत्र यस्मिन् काले मृता अनावृत्तिं गच्छन्ति, यस्मिंश्च पुनरावृत्तिं गच्छन्ति, तं कालं वक्ष्यामीत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय व्याचष्टे | |||
यत्रेति ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class=" | <div class="verse-block" id="BGT_C08_V24" data-block-id="BGT_C08_V24" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C08" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् ।</span><span class="shloka-line">तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः॥२४ ॥</span></span></div> | ||
< | |||
</ | |||
</ | |||
</div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C08_V25" data-block-id="BGT_C08_V25" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C08" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम् ।</span><span class="shloka-line">तत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते॥२५ ॥</span></span></div> | |||
<div class=" | |||
< | |||
<span class="shloka-line"> | |||
<span class="shloka-line"> | |||
</ | |||
<div | |||
॥ | <div class="verse-block" id="BGT_C08_V26" data-block-id="BGT_C08_V26" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C08" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते ।</span><span class="shloka-line">एकया यात्यनावृत्तिमन्ययावर्तते पुनः॥२६ ॥</span></span></div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C08_V26" data-block-id="bhashya-BGT_C08_V26"> | |||
< | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C08_V26_B01" data-verse="BGT_C08_V26" data-block-id="BGT_C08_V26_B01">'अग्निर्ज्योतिरिति द्वेधा वह्नेः पुत्रो व्यवस्थितः ।<br/>तं प्राप्य याति ब्रह्मिष्ठो दिवसाद्यभिमानिनः'' ॥ इति सत्तत्त्वे ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">तत्कालमरणविवक्षायामग्निज्योतिर्धूमानामयोगः । 'अथ यो दक्षिणे प्रमीयते पितॄणामेव महिमानं गत्वा चन्द्रमसः सायुज्यं गच्छत्येतौ वै सूर्याचन्द्रमसोर्महिमानौ ब्राह्मणो विद्वानभिजयति तस्माद् ब्रह्मणो महिमानमाप्नोति'' इति विदुषो दक्षिणायनमरणेप्यपुनरावृत्त्या ब्रह्मप्राप्तिश्रुतेः । 'विद्वान् ब्रह्म समाप्नोति यत्र तत्र मृतोपि सन्''</span></span> इति च पाद्मे ॥ २४-२६ ॥</div> | ||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C08_V26" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C08_V26" data-id="BGT_C08_V26_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">नन्वग्निज्योतिर्धूमानाम् अकालाभिमानिनामपि मार्गे गम्यत्वेन वक्ष्यमाणत्वात् कथं प्रतिज्ञावाक्ये यत्र काले तं कालमित्युच्यत इत्यत आह | |||
अग्नीति ॥ | |||
अग्निर्ज्योतिर्धूमानां गम्यतया वक्ष्यमाणानामिति शेषः । गम्यतया वक्ष्यमाणेषु कालाभिमानिनां बाहुल्याद् अल्पसलिलयुतपयसि पयःपदस्य सलिलोपलक्षकत्ववत् कालपदस्येतरोपलक्षकत्वादिति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘तेऽर्चिषमभिसम्भवन्ति’, ‘अर्चिरादिना तत्प्रथितेः’ इत्यादौ ज्योतिषः प्रथमप्राप्यतयोक्तत्वात् कथमत्र ज्योतिषः प्रथममग्नेः प्राप्तिरुच्यते । कुतश्चाहरादिपदस्य देवताविषयत्वमित्याशङ्कां स्मृत्यैव परिहरति | |||
अग्निरिति ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">एवं स्मृतिसमाख्यानादुक्त एवार्थो नाहरादिकाले मृतानामपुनरावृत्त्यादिरिति समर्थितम् ।विपक्षे बाधकं चाह | |||
तत्कालेति ॥ | |||
यद्यत्राहरादिकालमरणे अपुनरावृत्त्यादि स्यादिति विवक्षा भवेत्तर्हि अग्निर्ज्योतिर्धूमकथनस्यासङ्गतिः स्यात् । न ह्यहरादाविव अग्निर्ज्योतिर्धूमेषु मरणं नामास्तीति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">इतश्च न प्रतीतोऽर्थ इत्याह | |||
अथेति ॥ | |||
‘य एवं विद्वानुदगयने प्रमीयते देवानामेव महिमानं गत्वाऽऽदित्यस्य सायुज्यं गच्छत्यथ यो दक्षिणे प्रमीयते’ इति श्रुतावुत्तरायणे मृतस्य ज्ञानिनोऽपुनरावृत्त्या ब्रह्मप्राप्तिं, दक्षिणायने मृतस्य कर्मिणः पुनरावृत्तिं चन्द्रप्राप्तिं चोक्त्वा पुनर्ज्ञानिन उत्तरायणे दक्षिणायने वा मृतस्यापुनरावृत्त्या ब्रह्मप्राप्तिरुच्यते । अत उत्तरायणे मृतानामपुनरावृत्तिर्दक्षिणायने मृतानां पुनरावृत्तिरिति नियमाभावान्नान्योऽर्थ इति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">महिमानं पूजाम् । मह पूजायामिति धातोः । ‘आदित्याच्चन्द्रमसम्’ इति श्रुतेः ब्रह्ममार्गेऽपि सूर्याचन्द्रमसोः विद्यमानत्वात् सूर्याचन्द्रमसोः महिमानमाप्नोतीति युक्तम् । अत्र ज्ञानिन उत्तरायणे मृतस्य ब्रह्मप्राप्तिकथनं फलाधिक्याभिप्रायमिति ज्ञातव्यम् । अत्र स्मृतिं चाह | |||
विद्वानिति ॥ | |||
यत्र तत्रेत्यस्याहरादिषु वा रात्र्यादिषु वेत्यर्थः ॥ २३-२६ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
< | <div class="verse-block" id="BGT_C08_V27" data-block-id="BGT_C08_V27" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C08" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नैते सृती पार्थ जानन् योगी मुह्यति कश्चन ।</span><span class="shloka-line">तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन ॥२७ ॥</span></span></div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C08_V27" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C08_V27" data-id="BGT_C08_V27_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">मार्गकथनस्य प्रयोजनमुच्यते | |||
‘नैते’ इति । | |||
तत्र परोक्षतः सृतिज्ञानमात्रेणेदं फलमित्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय स्मृत्यैव व्याचष्टे | |||
मार्गाविति ॥ | |||
योगीत्यस्यार्थो ब्रह्म च पश्येदिति । वेदेष्वित्यस्यार्थः ‘सर्वपुण्यातिगो योगी यात्यसौ ब्रह्म तत्परम्’ इति ॥ २७-२८ ॥</p> | |||
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायाम् अष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥</div></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C08_V28" data-block-id="BGT_C08_V28" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C08" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">वेदेषु यज्ञेषु तपःसु चैव दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम् ।</span><span class="shloka-line">अत्येति तत्सर्वमिदं विदित्वा योगी परं स्थानमुपैति चाद्यम् ।</span><span class="shloka-line">॥२८ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे अक्षरब्रह्मयोगो नाम अष्टमोध्यायः ॥</div> | |||
<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये अष्टमोध्यायः ॥</div> | |||
< | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C08_V28" data-block-id="bhashya-BGT_C08_V28"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C08_V28_B01" data-verse="BGT_C08_V28" data-block-id="BGT_C08_V28_B01">'मार्गौ ब्रह्म च यः पश्येत् साक्षादेवापरोक्षतः । | |||
सर्वपुण्यातिगोमुह्यन् यात्यसौ ब्रह्म तत् परम्'' ॥ इति च ।॥ २७-२८ ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<span id="gr-C9" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="नवमोऽध्यायः"></span> | |||
== नवमोऽध्यायः == | |||
<div class="introduction" id="BGT_C09_I01" data-block-id="BGT_C09_I01" data-verse="BGT_C09"> | |||
<div class="introduction-line">सप्तमाध्यायोक्तं स्पष्टयत्यस्मिन्नध्याये-</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class=" | <div class="introduction" id="BGT_C09_I02" data-block-id="BGT_C09_I02" data-verse="BGT_C09"> | ||
<div class="introduction-line">सप्तमोक्तं प्रपञ्चयति ।</div> | |||
<div class=" | |||
</div> | </div> | ||
<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V01" data-block-id="BGT_C09_V01" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे ।</span><span class="shloka-line">ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेशुभात्॥१ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C09_V01" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C09_V01" data-id="BGT_C09_V01_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><h4 class="gr-vyakhya-head">नवमोऽध्यायः</h4> | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <p class="gr-vyakhya-para">एतदध्यायप्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति | ||
॥ सप्तमेति ॥ | |||
भगवन्महिमानमिति शेषः । न चैवमस्याष्टमत्वेन भवितव्यमिति वाच्यम् । अर्जुनप्रश्नपरिहारेणान्तरितत्वात् ।</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V02" data-block-id="BGT_C09_V02" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमम् ।</span><span class="shloka-line">प्रत्यक्षावगमं धर्म्यं सुसुखं कर्तुमव्ययम्॥२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V03" data-block-id="BGT_C09_V03" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अश्रद्दधानाः पुरुषा धर्मस्यास्य परन्तप ।</span><span class="shloka-line">अप्राप्य मां निवर्तन्ते मृत्युसंसारवर्त्मनि॥३ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V04" data-block-id="BGT_C09_V04" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना ।</span><span class="shloka-line">मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः॥४ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V05" data-block-id="BGT_C09_V05" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम् ।</span><span class="shloka-line">भूतभृन्न च भूतस्थो ममात्मा भूतभावनः॥५ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C09_V05" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C09_V05" data-id="BGT_C09_V05_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">प्रतिज्ञातं ज्ञानमुच्यते | |||
‘मया’ इति । | |||
तत्र ‘मत्स्थानि सर्वभूतानि’, ‘न च मत्स्थानि भूतानि’ इति व्याहतमित्याशङ्कां स्मृत्यैव परिहरति | |||
विष्णुगानीति ॥ | |||
विष्णोः स्पर्शरहितत्वात् स्पृष्ट्वा तत्रस्थत्वाभावादविरोध इत्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः’ इत्युक्तत्वात् ‘भूतभृन्न च भूतस्थो ममाऽत्मा’ इति पुनरुक्तिरित्यत आह | |||
ममेति ॥ | |||
पूर्वं स्वस्य भूताधारत्वाद्युक्तम् । इदानीं स्वदेहस्येत्यपौनरुक्त्यमिति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु भगवल्लक्षणं भूताधारत्वादिकं कथं तद्देहे सम्भवतीत्यत आह | |||
तदिति ॥ | |||
भगवदनन्यत्वाद्देहस्य तत्र भगवल्लक्षणं युक्तमित्यर्थः । नन्वेवं भगवतस्तद्देहस्य चाभेदे पुनः पुनरुक्तिरापन्नेत्यत आह | |||
देहस्येति ॥ | |||
भगवतस्तद्देहस्य च भेदमङ्गीकृत्य देहत्वेन या लोकस्य भगवद्देहेऽप्यचेतनत्वशङ्का जायते तन्निवृत्तयेऽत्र भगवल्लक्षणयुक्ततया तदैक्येन चेतनत्वमुच्यते । अतो न पुनरुक्तिरिति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यत्र देहो विवक्षितस्तर्हि मम देह इति प्रसिद्धशब्दं विहायात्मशब्दप्रयोगे को हेतुरित्यतो वाऽऽह | |||
देहस्येति ॥ | |||
॥ | यद्यत्र मम देह इत्येवोच्येते तर्हि कथमचेतनस्य देहस्य भगवल्लक्षणं स्यादित्याशङ्का स्यात् । तत्परिहाराय तस्य चेतनत्वं च पृथग्वक्तव्यं स्यात् । आत्मशब्दप्रयोगे तूभयमुक्तं स्यात् । द्व्यर्थो ह्ययमात्मशब्दो देहार्थस्तस्य चेतनत्वार्थश्च । अतो ममात्मेत्युक्तमिति भावः ॥ ५-९ ॥</p></div></div></div></div></div> | ||
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V06" data-block-id="BGT_C09_V06" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यथाकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान् ।</span><span class="shloka-line">तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय॥६ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V07" data-block-id="BGT_C09_V07" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृतिं यान्ति मामिकाम् ।</span><span class="shloka-line">कल्पक्षये पुनस्तानि कल्पादौ विसृजाम्यहम्॥७ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V08" data-block-id="BGT_C09_V08" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य विसृजामि पुनः पुनः ।</span><span class="shloka-line">भूतग्राममिमं कृत्स्नमवशं प्रकृतेर्वशात्॥८ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V09" data-block-id="BGT_C09_V09" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न च मां तानि कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय ।</span><span class="shloka-line">उदासीनवदासीनमसक्तं तेषु कर्मसु॥९ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C09_V09" data-block-id="bhashya-BGT_C09_V09"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C09_V09_B01" data-verse="BGT_C09_V09" data-block-id="BGT_C09_V09_B01">'विष्णुगान्यप्यतत्स्थानि भूतान्येष ह्यसङ्गतः'' इति च । ममात्मा मम देह एव । तदनन्यत्वात् । देहस्याचेतनत्वाशङ्कानिवृत्तये 'ममात्मा'' इत्याह ॥ ४-९ ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V10" data-block-id="BGT_C09_V10" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम् ।</span><span class="shloka-line">हेतुनानेन कौन्तेय जगद्विपरिवर्तते॥१० ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C09_V10" data-block-id="bhashya-BGT_C09_V10"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C09_V10_B01" data-verse="BGT_C09_V10" data-block-id="BGT_C09_V10_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'अध्यक्षोधिपतिः प्रोक्तो यदक्षाण्यस्य चोपरि'' ।</span></span> इति शब्दनिर्णये ।॥१० ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class=" | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C09_V10" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C09_V10" data-id="BGT_C09_V10_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">जगत्प्रकृतिवशं त्वमुदासीनश्चेत् तर्हि प्रकृतेरेव स्वातन्त्र्यं प्राप्तमित्यत उच्यते | ||
<p class="gr-vyakhya-para"> | |||
‘मया’ इति । | |||
तत्राप्यध्यक्षपदेनौदासीन्यमेवोच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय तत्स्मृत्यैव व्याचष्टे | |||
अध्यक्ष इति ॥ | |||
एतदधिकृत्याक्षाणि यस्यासावध्यक्ष इत्यर्थः॥ १० ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V11" data-block-id="BGT_C09_V11" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् ।</span><span class="shloka-line">परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम्॥११ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C09_V11" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C09_V11" data-id="BGT_C09_V11_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">यद्येवंविधो भवांस्तर्हि कथं केचित्त्वामवजानन्ति, का च तेषां गतिरित्यत उच्यते ‘अवजानन्ति’ इति । तत्र भगवतो मानुषशरीरोक्तेः ‘भूतभृन्न च भूतस्थः’ इत्युक्तिविरोध इत्यत आह | |||
मानुषीमिति ॥ | |||
नात्र भगवद्देहस्य मानुषत्वमुच्यते, येन विरोधः स्यात् । किन्तु मूढानामवज्ञानकारणतया मानुषसादृश्येन प्रतीयमानत्वमेवेत्यर्थः । तथाप्यत्र ‘तनुमाश्रितम्’ इति भगवतस्तद्देहस्य च भेदोक्तेः पूर्वोक्तविरोध इत्याशङ्कां स्मृत्यैव परिहरति | |||
तन्वेति ॥ | |||
यथा देवदत्तशरीरं तदधीनमेवं भगवद्देहस्यापि तदधीनत्वाद् भगवतस्तदाश्रितत्वप्रयोगो गौण इत्यर्थः।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अवज्ञानं च न केवलमवरतया ज्ञानं किन्त्वन्यदप्यस्तीति भावेन श्लोकं स्मृत्यैव व्याचष्टे | |||
ब्रह्मेति ॥ | |||
‘अनन्यता’, ‘अपूर्णता’ इत्यत्र दृष्टिरिति संयोज्यम् । अवतारेषु सङ्करो नाम अनवताराणामवतारत्वेन, अवताराणामनवतारत्वेन ज्ञानम् । सर्वस्माद्भिन्नः सर्वोत्तमः स्वगतभेदविवर्जितो यथावदिति च ज्ञातव्यम्॥ ११ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V12" data-block-id="BGT_C09_V12" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः ।</span><span class="shloka-line">राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहिनीं श्रिताः॥१२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V13" data-block-id="BGT_C09_V13" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः ।</span><span class="shloka-line">भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम्॥१३ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
</ | |||
</ | |||
</div> | |||
<div class=" | <div class="verse-block" id="BGT_C09_V14" data-block-id="BGT_C09_V14" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः ।</span><span class="shloka-line">नमस्यन्तश्च मां भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते॥१४ ॥</span></span></div> | ||
< | |||
<span class="shloka-line"> | |||
<span class="shloka-line"> | |||
</ | |||
<div | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C09_V14" data-block-id="bhashya-BGT_C09_V14"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C09_V14_B01" data-verse="BGT_C09_V14" data-block-id="BGT_C09_V14_B01">मानुषीं मनुष्यसदृशीम् 'तन्वा विष्णुरनन्योपि स्वाधीनत्वात् तदाश्रितः'' । इति च ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhavishyath-id">'ब्रह्मरुद्ररमादीनां साम्यदृष्टिरनन्यता ।<br/>प्रादुर्भावगतस्यापि दोषदृष्टिरपूर्णता ।<br/>धर्मदेहावतारादेर्भेददृष्टिश्च सङ्करः ।<br/>अवतारेष्विति ज्ञेयमवज्ञानं जनार्दने ।<br/>सर्वं मोघं शुभं तस्य योवजानाति केशवम् ।<br/>अवरं याति च तमः प्रादुर्भावगतोप्यतः ।<br/>ज्ञेयः केवलचिद्देहो विदोषः पूर्णसद्गुणः'' ॥</span></span> इति च भविष्यत्पर्वणि ॥ ११-१४ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V15" data-block-id="BGT_C09_V15" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते ।</span><span class="shloka-line">एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतोमुखम्॥१५ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C09_V15" data-block-id="bhashya-BGT_C09_V15"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C09_V15_B01" data-verse="BGT_C09_V15" data-block-id="BGT_C09_V15_B01">'एकमूर्तिश्चतुर्मूर्तिरथवा पञ्चमूर्तिकः । | |||
द्वादशादिप्रभेदो वा पूज्यते सज्जनैर्हरिः'' ॥ इति च ॥१५ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C09_V15" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C09_V15" data-id="BGT_C09_V15_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">भगवतो दोषित्वादेवावजानन्तीति किं न स्यादित्यतः तथात्वे दैवप्रकृतयोऽप्यवज्ञां कुर्युः । न च तदस्तीत्युच्यते | |||
‘महात्मानः’ इति । | |||
तत्रैकत्वेनेत्येतदन्यथाप्रतीतिनिरसाय स्मृत्यैव व्याचष्टे | |||
एकेति ॥ | |||
एकत्वेनेत्यादिपदचतुष्टयस्यैकमूर्तिरित्यादि यथाक्रमं व्याख्यानम्॥ १५ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V16" data-block-id="BGT_C09_V16" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अहं क्रतुरहं यज्ञः स्वधाहमहमौषधम् ।</span><span class="shloka-line">मन्त्रोहमहमेवाज्यमहमग्निरहं हुतम्॥१६ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C09_V16" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C09_V16" data-id="BGT_C09_V16_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">प्रतिज्ञातं विज्ञानमुच्यते ‘अहं क्रतुः’ इति । तत्र हरेः क्रत्वादिस्वरूपत्वमुच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय स्मृत्यैव व्याचष्टे | |||
अर्च्यत्वादिति ॥ | |||
ऋगञ्चन इति धातुः । ‘सर्वदा समः, तेन साम’ इति हि श्रुतिः । यदस्ति तज्जानातीति यज्ञः । स्वात्मानं धत्त इति स्वधा । मानात् त्रातीति मन्त्रो, ज्ञातो रक्षतीत्यर्थः । उष प्लुष दाह इति धातोस्तापत्रयदग्धा उष्टाः । दर्भशब्दो दरं बिभर्तीत्यन्यत्रस्थो व्याक्रियते । आहूतत्वाद्यज्ञादाविति शेषः । अगतेः स्वशक्त्या गन्तुमशक्तस्य जगतः ॥१६॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V17" data-block-id="BGT_C09_V17" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पिताहमस्य जगतो माता धाता पितामहः ।</span><span class="shloka-line">वेद्यं पवित्रमोङ्कार ऋक्साम यजुरेव च॥१७ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C09_V17" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C09_V17" data-id="BGT_C09_V17_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">क्रत्वादिभिन्नस्यैव हरेर्योगवृत्त्या तत्तन्नामकत्वमित्यत्र स्मृत्यन्तरं चाह | |||
तत्तदिति ॥ | |||
एतत्स्मृतावपि पूर्वमेवास्यार्थस्योक्तत्वं द्योतयत्येवंशब्दः । तत्तत्पदार्थभिन्नत्वे हेतुः स्वातन्त्र्यं सर्वकर्तृत्वं च । भिन्नत्वे कथं तत्तन्नामवाच्यत्वम्? केवलं तत्तच्छब्दप्रवृत्तिनिमित्तानन्तगुणत्वादेवेत्यर्थः । तदधीनत्वादर्थवदिति न्यायेन स्वातन्त्र्यादिकं च तत्तच्छब्दवाच्यत्वे कारणम् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ॐकार इत्यादेरर्थं स्मृत्यन्तरेणाह ॥ | |||
॥ | ओमिति ॥ | ||
आक्रियते आहूयते । पाति पालयति । मानाज्ज्ञानात् ॥ | |||
पितुर्महानिति ॥ | |||
जगत्पितुः विरिञ्चादपि महानित्यर्थः । निधातृत्वाद्धारकत्वात् ॥ १७ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
< | <div class="verse-block" id="BGT_C09_V18" data-block-id="BGT_C09_V18" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">गतिर्भर्ता प्रभुः साक्षी निवासः शरणं सुहृत् ।</span><span class="shloka-line">प्रभवः प्रलयः स्थानं निधानं बीजमव्ययम्॥१८ ॥</span></span></div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C09_V18" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C09_V18" data-id="BGT_C09_V18_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">व्यञ्जनाज्जगदभिव्यञ्जकत्वात् । प्रलयमृत्युशब्दयोरर्थभेदं सप्रमाणकमाह | |||
प्रलयेति ॥ | |||
१८ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V19" data-block-id="BGT_C09_V19" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तपाम्यहमहं वर्षं निगृह्णाम्युत्सृजामि च ।</span><span class="shloka-line">अमृतं चैव मृत्युश्च सदसच्चाहमर्जुन॥१९ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C09_V19" data-block-id="bhashya-BGT_C09_V19"> | |||
</ | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C09_V19_B01" data-verse="BGT_C09_V19" data-block-id="BGT_C09_V19_B01">'अर्च्यत्वादृक्समत्वाच्च निजरूपेषु साम सः ।<br/>याज्यत्वात् स यजुर्यज्ञः सार्वज्ञ्यात् पुरुषोत्तमः ।<br/>'क्रतुः कृतिस्वरूपत्वात् स्वधानन्यधृतो यतः ।<br/>मानात् त्रातीति मन्त्रोयमुष्टानां निधिरौषधम् ।<br/>आ ज्यायस्त्वादाज्यनामा दर्भोदरधरो यतः ।<br/>अहूतत्वाद्धुतं चायमग्निर्नेतागतेर्यतः'' ॥ इत्यादि च ।<br/>'तत्तत्पदार्थभिन्नोपि तत्तन्नामैवमच्युतः ।<br/>स्वातन्त्र्यात् सर्वकर्तृत्वात् गुणानन्त्याच्च केवलम्'' ॥ इति च ।<br/>'ओमित्याक्रियते यस्मादोङ्कारो भगवान् (हरिः) परः'' इति च ।<br/>'पातीति पिता मानान्माता यत् स पितुर्महान् ।<br/>पितामहो निधातृत्वान्निधानं भीतरक्षणात् ।<br/>शरणं व्यञ्जनाच्चैव बीजमित्युच्यते प्रभुः'' ॥ इति च ।<br/>प्रलयकाले संहर्तृत्वात् प्रलयः । अन्यदापीति मृत्युः'प्राणगः प्राणधर्ता यदमृतं प्रविलापयन् ।<br/>विश्वं प्रलय इत्युक्तो मृत्युरन्यत्र मारणात्'' ॥ इति च ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'सत् साधुगुणपूर्णत्वादस्मान्नान्यो गुणाधिकः ।<br/>यतोतोसदिति प्रोक्तं विष्ण्वाख्यं परमं पदम्'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये ।<br/>॥ १६-१९ ॥ त्रैविद्या मां सोमपाः पूतपापा यज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते ।<br/>ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोकं अश्नन्ति दिव्यान् दिवि देवभोगान्॥ २० ॥</div> | ||
</ | |||
</ | |||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class=" | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C09_V19" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C09_V19" data-id="BGT_C09_V19_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">प्रलयादन्यदाऽपि संहर्तृत्वादित्यर्थः । इन्द्रियेषु स्थित्वा तेषां देहधारणेन मृतिं परिहरति यस्मात्तस्मादमृतमित्यर्थः । प्रविलापयन् प्रलय इति शेषः । अहं क्रतुरित्यादेरशेषक्रत्वादिभोक्तृत्वं चार्थः ॥ १९ ॥</p></div></div></div></div></div> | ||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <div class="verse-block" id="BGT_C09_V20" data-block-id="BGT_C09_V20" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं</span><span class="shloka-line">क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति ।</span><span class="shloka-line">एवं त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना</span><span class="shloka-line">गतागतं कामकामा लभन्ते॥ २१ ॥</span></span></div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C09_V20" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C09_V20" data-id="BGT_C09_V20_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">तत्र भगवतः सर्वयज्ञादिभोक्तृत्वे त्रैविद्यभागवतयोः फलभेदो न स्यादित्याशङ्क्य परिह्रियते ‘त्रैविद्याः’ इति । तदेव प्रपञ्च्यते ‘येऽपी’ति । तत्र त्रैविद्यभागवतयोः भगवद्याजित्वसाम्येऽपि फलभेदः सहेतुकमुक्तः । तस्य स्फुटमप्रतीतेः स्मृत्यैव तद्व्याचष्टे | |||
<div class=" | |||
< | |||
</div> | |||
< | |||
< | |||
अनन्येति ॥ | |||
अन्यदेवताभक्ता यजन्त इति त्रैविद्यानामन्यदेवतायाजित्वमुक्तम् । भागवतानां तत्प्रतियोगितयोक्तस्य ‘अनन्याः’ इत्यस्यार्थः ‘अनन्यदेवतायागात्’ इति । ‘न तु मामभिजानन्ति तत्त्वेन’ इति त्रैविद्यस्यातिशयभक्तिज्ञानाभाव उक्तः । तत्त्वज्ञानाभावे भक्त्यभावात् । तत्प्रतियोगितयोक्तस्य ‘पर्युपासते’ इत्यस्यार्थो ‘भक्त्युद्रेकात्’ इति । भक्युद्रेकेणोपासनस्यैव पर्युपासनत्वात् । स्वर्गतिं प्रर्थयन्ते कामकामाः इति त्रैविद्यानां कामनमुक्तम् । तत्प्रतियोगितयोक्तस्य ‘चिन्तयन्तो माम्’ इत्यस्यार्थः ‘अकामनात्’ इति । मामेव चिन्तयन्तो न तु काममित्यर्थः । ‘मामिष्ट्वा मामैव यजन्ति’ इति त्रैविद्यानामन्ते समर्पणमुक्तम् । तत्प्रतियोगितयोक्तस्य ‘नित्याभियुक्तानाम्’ इत्यस्यार्थः ‘सदायोगात्’ इति । सर्वदा स्मरणोद्देशादियोगादित्यर्थः । वैशिष्ट्यं फलेनाधिक्यम् । ‘योगक्षेमं वहामि’ इत्यपुनरावृत्तिपुरुषार्थदानस्योक्तत्वात् । वैष्णवादपि भगवद्याजित्वेऽपीत्यर्थः । ‘पशून् देवताभ्यः प्रत्यौहत्’ इत्यादौ ब्रह्मादीनामप्यन्यदेवतायाजित्वं श्रूयत इत्यत आह | |||
वैष्णवा इति ॥ | |||
न तु देवतात्वेनेत्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु त्रैविद्यानामविधिपूर्वकत्वविवरणरूपेण ‘न तु ममाभिजानन्ति’ इति पदेन तत्त्वज्ञानाभाव उक्तः । तत्प्रतियोगितया भागवतस्य तत्त्वज्ञानं किमिति नोक्तमित्यतः पर्युपासनपदेनैवौक्तमिति भावेन तत्स्मृत्यैव व्याचष्टे | |||
सम्यगिति ॥ | |||
२० ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V21" data-block-id="BGT_C09_V21" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते ।</span><span class="shloka-line">तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम्॥२२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V22" data-block-id="BGT_C09_V22" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">येप्यन्यदेवता भक्ता यजन्ते श्रद्धयान्विताः ।</span><span class="shloka-line">तेपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकम्॥२३ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C09_V22" data-block-id="bhashya-BGT_C09_V22"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C09_V22_B01" data-verse="BGT_C09_V22" data-block-id="BGT_C09_V22_B01">'अनन्यदेवतायागाद् भक्त्युद्रेकादकामनात् । | |||
सदा योगाच्च वैशिष्ट्यं त्रैविद्याद् वैष्णवादपि । | |||
स्यादि्ध भागवतस्यैव तेन ब्रह्मादयोखिलाः । | |||
अश्वमेधादिभिर्यज्ञैरपि केशवयाजिनः । | |||
वैष्णवा इति बुद्ध्यैव मानयन्त्यन्यदेवताः ॥'' इत्याग्नेये । | |||
'सम्यग्गुणगणज्ञानादुपासा पर्युपासना'' । इति च ॥ २०-२३ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V23" data-block-id="BGT_C09_V23" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च ।</span><span class="shloka-line">न तु मामभिजानन्ति तत्त्वेनातश्च्यवन्ति ते॥२४ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V24" data-block-id="BGT_C09_V24" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यान्ति देवव्रता देवान् पितॄन् यान्ति पितॄव्रताः ।</span><span class="shloka-line">भूतानि यान्ति भूतेज्या यान्ति मद्याजिनोपि माम् ॥॥ २५ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C09_V24" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C09_V24" data-id="BGT_C09_V24_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘न तु मामभिजानन्ति तत्त्वेनातः च्यवन्ति ते’ इत्यत्र भगवन्तमजानतां तत्त्वेनेति विशेषणाद् विपरीतं जानतां वाऽत्रैविद्यानां स्वर्गभोगानन्तरं च्यवनमुच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाऽह | |||
मामिष्ट्वेति ॥ | |||
न चात्र ‘न तु मामभिजानन्ति तत्त्वेन’ इत्युक्तत्वाद् भगवन्तमजानतां मिथ्याज्ञानिनां वा त्रैविद्यानां स्वर्गात् च्यवनमुच्यत इति कल्प्यम् । ‘न तु मामभिजानन्ति तत्त्वेन’ इत्यस्य सर्वदेववरत्वेन जानन्तोऽपि ब्रह्मरुद्रादीनां तत्परिवारत्वादिकं सम्यङ् न जानन्तीत्यर्थोपपत्तेः । कुतोऽयमर्थः कल्प्यते? ‘त्रैविद्या मां सोमपाः पूतपापा यज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते’ इति त्रैविद्यस्यान्ते भगवत्समर्पणेन भगवद्यजनप्रार्थनयोरुक्तत्वात् सर्वदेववरत्वाज्ञाने तदसम्भवात् । अभिशब्दबलाच्चेति भावः ।</p> | |||
< | <p class="gr-vyakhya-para">इतश्च स्वर्गभोगानन्तरं च्यवनं नात्र केवलाज्ञानां मिथ्याज्ञानिनां चोच्यत इत्याह | ||
सर्वेति ॥ | |||
सर्वदेववरत्वनेति केवलाज्ञानां यज्ञादिकर्माणि मोघानि मिथ्याज्ञानिनां विपरीतफलानि भवन्तीत्युक्तत्वात् ‘मोघाशाः’ इति विपरीतज्ञानिकर्मणां मोघत्वस्योक्तत्वाच्च न स्वर्गभोगानन्तरं च्यवनमत्र केवलाज्ञस्य मिथ्याज्ञानिनो चोच्यत इत्यर्थः । मिथ्याज्ञानी चेद् याति चान्धन्तमो ध्रुवमिति । उक्तं विवृण्वन्नुपसंहरति | |||
॥ अत इति ॥२४ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V25" data-block-id="BGT_C09_V25" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति ।</span><span class="shloka-line">तदहं भक्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मनः॥२६ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V26" data-block-id="BGT_C09_V26" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत् ।</span><span class="shloka-line">यत्तपस्यसि कौन्तेय तत् कुरुष्व मदर्पणम्॥२७ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V27" data-block-id="BGT_C09_V27" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैः ।</span><span class="shloka-line">संन्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तो मामुपैष्यसि॥२८ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C09_V27" data-block-id="bhashya-BGT_C09_V27"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C09_V27_B01" data-verse="BGT_C09_V27" data-block-id="BGT_C09_V27_B01">मामिष्ट्वा प्रार्थयन्त इत्युक्तत्वाज्जानन्तोपि नाभिजानन्ति तत्त्वेन । | |||
'सर्वदेववरत्वेन यो न जानाति केशवम् । | |||
तस्य पुण्यानि मोघानि याति चान्धं तमो ध्रुवम्'' ॥ इति च । | |||
'मोघाशा मोघकर्माणः'' इत्युक्तत्वाच्च न केवलाज्ञविषयं मिथ्याज्ञानिविषयं वा 'च्यवन्ति ते'' इत्यादि । अतः सर्वाधिक्यं विष्णोर्ज्ञात्वापि ब्रह्मादीनां तत्परिवारत्वादिकमजानतामिदं फलम् ॥ २४-२८ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V28" data-block-id="BGT_C09_V28" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">समोहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योस्ति न प्रियः ।</span><span class="shloka-line">ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्यहम् ॥२९ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C09_V28" data-block-id="bhashya-BGT_C09_V28"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C09_V28_B01" data-verse="BGT_C09_V28" data-block-id="BGT_C09_V28_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">'नास्य भक्तोपि यो द्वेष्यो नचाभक्तोपि यः प्रियः ।<br/>किन्तु भक्त्यनुसारेण फलदोतः समो हरिः''</span></span> इति पाद्मे ।<br/>प्रीत्या मयि ते ॥२९ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V29" data-block-id="BGT_C09_V29" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् ।</span><span class="shloka-line">साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः॥३० ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C09_V29" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C09_V29" data-id="BGT_C09_V29_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">भक्त्युपहृतमश्नामीति भक्तप्रियत्वमुक्तम् । तथासत्यभक्तेष्वप्रीतिश्च स्यात् । ततश्च भगवतो वैषम्यमापन्नमित्यत उच्यते ‘समोऽहम्’ इति । तदस्फुटार्थत्वात् स्मृत्यैव व्याचष्टे | |||
नास्येति ॥ | |||
भक्तोऽपि यो द्वेष्योऽसौ नास्ति । अभक्तोऽपि यः प्रियोऽसौ नास्तीत्यर्थः । अनेन ‘न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रियः’ इत्यत्रापि भक्तोऽभक्तश्चेति संयोज्यमित्युक्तं भवति । भक्त्यनुसारेण फलद इति भक्तेष्वेव प्रीतिं करोम्यभक्तेष्वेवाप्रीतिमित्यर्थः । यदि भक्तेषु द्वेषम् अभक्तेषु प्रीतिं कुर्यात्तर्ह्येव विषमः स्यात् । न चैवम् । अतः सम एवेति भावः । ये भजन्ति तु मां भक्त्या तेषु प्रीतिं करोमीति वक्तव्यम् । किमेतदभक्तसाधारणं मयि त इत्याद्युच्यत इत्यत आह | |||
प्रीत्येति ॥ | |||
वर्तन्त इत्यादि शेषः । तदेवोच्यत इति भावः ॥ २९ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V30" data-block-id="BGT_C09_V30" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छति ।</span><span class="shloka-line">कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति॥३१ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V31" data-block-id="BGT_C09_V31" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येपि स्युः पापयोनयः ।</span><span class="shloka-line">स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेपि यान्ति परां गतिम्॥३२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V32" data-block-id="BGT_C09_V32" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्या भक्ता राजर्षयस्तथा ।</span><span class="shloka-line">अनित्यमसुखं लोकमिमं प्राप्य भजस्व माम्॥३३ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C09_V32" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C09_V32" data-id="BGT_C09_V32_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ननु भगवदाश्रिताः सर्वेऽपि पुण्या एव । ‘सत्त्वाधिकः पुल्कसोऽपि यस्तु भागवतः सदा’ इत्यादेः । अतः कथं ‘मां हि पार्थ’ इति स्त्रीवैश्यशूद्राणां पापयोनय इति विशेषणम्, ब्राह्मणराजर्षीणां पुण्या इति विशेषणमुच्यत इत्यत आह | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | |||
पापादीति ॥ | |||
स्वतो विप्राद्युत्तमवर्णानां क्षत्रियाद्यधमवर्णित्वं पापकारितम् । स्वतः शूद्राद्यधमवर्णानां वैश्याद्युत्तमवर्णित्वं पुण्यकारितमित्यर्थः । अत्रादिपदेन कामश्च भवति । स्वाभाविकविप्रत्वाद्याः पुण्या इत्युच्यन्त इत्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">तल्लक्षणमाह | |||
मुक्तिगा इति ॥ | |||
मुक्ताववशिष्यामाणविप्रत्वाद्याः स्वाभाविका इत्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">यथा स्वतो विप्रादीनां क्षत्रियादित्वं स्वतः क्षत्रियादीनां विप्रादित्वं भवति तथा स्वाभाविकपुंसां स्त्रीत्वं, स्वाभाविकस्त्रीणां पुंस्त्वं स्यात्किमित्याकाङ्क्षायामाह | |||
यान्तीति ॥ | |||
पापतो यथा सुद्युम्नस्य इलात्वं, कामतो यथाऽग्निपुत्राणामप्सरस्त्वम् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">इलायाः सुद्युम्नत्वदर्शनात् कथं ‘न स्त्रियो यान्ति पुंस्त्वम्’ इत्युच्यत इत्यत आह | |||
स्वभावादिति ॥ | |||
स्वभावादेव स्त्रियो अम्बायाः शिखण्डित्वं स्थूणाकर्णवरेण दृष्टमित्यत आह | |||
पुंसेति ॥ | |||
अम्बायाः स्थूणाकर्णवरेण पुंदेहे तेन सह तस्मिन् जन्मनि स्थितिरेवासीन्न तु स्वातन्त्र्येण पुरुषदेहः । तावन्मात्रं त्वङ्गीक्रियत इति भावः।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">स्वभावात् पुंसां पापतः स्त्रीत्वे तासां स्वभावतः स्त्रीणां च मध्ये कासां श्रेष्ठत्वमित्यपेक्षायामाह | |||
वरा इति ॥ | |||
पापजाताभ्य इत्यनेन कामतो जातानां वरत्वं सूचितम् । स्वभावतः स्त्रीणां पापजाताभ्यः श्रेष्ठतायाम् इलादिभ्य आसुरीणां श्रेष्ठत्वं प्रसज्यते । तन्निरासार्थमुक्तम् | |||
सत्स्त्रिय इति ॥ | |||
अत्रावरत्वमौपाधिकमभिप्रेतम् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">स्वाभाविकविशेषस्य कालान्तरं चाह | |||
सर्वेषामिति ॥ | |||
चरमदेहः स्वभावानुसारीत्यर्थः । पूर्वानुवादेन कालान्तरं चाह | |||
मुक्तौ त्विति ॥ | |||
इति वचनानुसारेण अविरुद्धतया व्याख्यातुं शक्यत्वादेतद्विशेषणं युक्तमित्यर्थः । अनेन एतदेवं व्याख्यातं भवति । ये पापादियोनयोऽस्वाभाविकाः स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रा ब्राह्मणा राजर्षयश्च तेऽपि यान्ति परां गतिम् । किं पुनः पुण्याः स्वाभाविका एते स्त्रीवैश्यादयः । अत्र पापयोनयः स्त्रिय इतिवत् पुमांस इत्यनुक्तिः पापादिकारितपुंसामभावादिति ॥ ३२-३३ ॥</p> | |||
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥</div></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C09_V33" data-block-id="BGT_C09_V33" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C09" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।</span><span class="shloka-line">मामेवैष्यसि युक्त्वैवमात्मानं मत्परायणः॥३४ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे राजविद्याराज्यगुह्ययोगो नाम नवमोध्यायः ॥</div> | |||
<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये नवमोध्यायः ॥</div> | |||
॥ | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C09_V33" data-block-id="bhashya-BGT_C09_V33"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C09_V33_B01" data-verse="BGT_C09_V33" data-block-id="BGT_C09_V33_B01">'पापादिकारिताश्चैव पुंसां स्वाभाविका अपि । | |||
विप्रत्वाद्यास्तत्र पुण्याः स्वाभाव्या एव मुक्तिगाः । | |||
यान्ति स्त्रीत्वं पुमांसोपि पापतः कामतोपि वा । | |||
न स्त्रियो यान्ति पुंस्त्वं तु स्वभावादेव याः स्त्रियः । | |||
पुंसा सहैव पुन्देहस्थितिः स्याद् वरदानतः । | |||
तज्जन्मनि वराः पापजाताभ्यो निजसत्स्त्रियः । | |||
सर्वेषामपि जीवानामन्त्यदेहो यथा निजः। मुक्तौ च निजभावः स्यात् कर्मभोगान्ततोपि वा'' इति भविष्यत्पर्ववचनात् पापयोनयः पुण्या इति विशेषणम् । | |||
॥ ३२-३४ ॥</div> | |||
</div> | |||
< | <span id="gr-C10" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="दशमोऽध्यायः"></span> | ||
== दशमोऽध्यायः == | |||
<div class="introduction" id="BGT_C10_I01" data-block-id="BGT_C10_I01" data-verse="BGT_C10"> | |||
<div class="introduction-line">उपासनार्थं विभूतीर्विशेषकारणत्वं च केषाञ्चिदनेन अध्यायेनाह-</div> | |||
</div> | |||
<blockquote class="uvaaca">श्री भगवानुवाच</blockquote> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V01" data-block-id="BGT_C10_V01" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">भूय एव महाबाहो शृृणु मे परमं वचः ।</span><span class="shloka-line">यत्तेहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया॥१ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C10_V01" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C10_V01" data-id="BGT_C10_V01_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><h4 class="gr-vyakhya-head">दशमोऽध्यायः</h4> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">षष्ठे ध्यानमुक्तम्। तत्र ध्येयतया भगवद्विभूतिरूपाण्यत्रोच्यन्त इत्यध्यायार्थस्यातिरोहितत्वादनुक्तिः ।</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V02" data-block-id="BGT_C10_V02" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः ।</span><span class="shloka-line">अहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः॥२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C10_V02" data-block-id="bhashya-BGT_C10_V02"> | |||
< | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C10_V02_B01" data-verse="BGT_C10_V02" data-block-id="BGT_C10_V02_B01">उपलक्षणार्थं सुरगणा इत्यादि ॥ १,२ ॥</div> | ||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C10_V02" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C10_V02" data-id="BGT_C10_V02_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">भूयो महिमानं शृृण्विति प्रतिज्ञातमुच्यते ‘न मे विदुः’ इति । तत्र मे महिमानं सुरगणा महर्षयश्च न विदुरित्येवोक्तत्वाद् गन्धर्वादयो विदुरित्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाऽह | |||
उपलक्षणार्थमिति ॥ | |||
सुरगणा महर्षय इति पदद्वयं सर्वोपलक्षकम् । सुरगणादीनामज्ञानेऽन्येषां सुतरां तद्भावादिति भावः ॥ २ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V03" data-block-id="BGT_C10_V03" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम् ।</span><span class="shloka-line">असंमूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते॥३ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C10_V03" data-block-id="bhashya-BGT_C10_V03"> | |||
< | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C10_V03_B01" data-verse="BGT_C10_V03" data-block-id="BGT_C10_V03_B01">अनस्यापि आदिः अनादिः ॥ ३ ॥</div> | ||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C10_V03" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C10_V03" data-id="BGT_C10_V03_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">स्वज्ञानान्मोक्षाख्यमहिमाऽत्रोच्यते ‘यो माम्’ इति । तत्र अजमित्युक्तत्वादनादिमिति पुनरुक्तिरित्यत आह | |||
अनस्येति ॥ | |||
अनो मुख्यप्राणः ॥ ३ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V04" data-block-id="BGT_C10_V04" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">बुदि्धर्ज्ञानमसंमोहः क्षमा सत्यं दमः शमः ।</span><span class="shloka-line">सुखं दुःखं भवोभावो भयं चाभयमेव च॥४ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C10_V04" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C10_V04" data-id="BGT_C10_V04_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">बुद्ध्यादिप्रदत्वमहिमा चोच्यते ‘बुद्धिः’ इति । तत्र बुद्धिज्ञानशब्दयोरेकार्थत्वमित्यतो बुद्धिशब्दस्यार्थान्तरत्वे स्मृतिमाह | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | |||
बुद्धिरिति ॥ | |||
बुत् बोधः । तदाश्रयत्वाज्जलधिरितिवत् तज्ज्ञानाश्रयोऽन्तः करणं बुद्धिरित्युच्यत इत्यर्थः ॥४॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V05" data-block-id="BGT_C10_V05" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोयशः ।</span><span class="shloka-line">भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः॥५ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C10_V05" data-block-id="bhashya-BGT_C10_V05"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C10_V05_B01" data-verse="BGT_C10_V05" data-block-id="BGT_C10_V05_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'बुदि्धर्बोधनिधित्वात् तदन्तःकरणमुच्यते'' ।</span></span> इति शब्दनिर्णये ।<br/>॥ ४-५ ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V06" data-block-id="BGT_C10_V06" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा ।</span><span class="shloka-line">मद्भावा मानसा जाता येषां लोक इमाः प्रजाः॥६ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C10_V06" data-block-id="bhashya-BGT_C10_V06"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C10_V06_B01" data-verse="BGT_C10_V06" data-block-id="BGT_C10_V06_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahme-id">'मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।<br/>वसिष्ठश्च महातेजाः पूर्वे सप्तर्षयः स्मृऽताः'' ॥</span></span> इति ब्राह्मे ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahavishnupurana-id">'मनवो बोधवैशेष्याद् देवा ब्रह्मादयः स्मृऽताः ।<br/>विप्रादिवर्णभेदेन चत्वारो बहवोपि ते ।<br/>दीनत्वाद् देवनामानस्त्वन्ये ब्रह्मादिनामकाः ।<br/>अवैष्णवकृतो यज्ञो दीनैर्देवैस्तु भुज्यते ।<br/>वैष्णवैस्तु कृतो यज्ञो देवैर्हि मनुनामकैः ।<br/>मरीच्याद्यास्तु तत्पुत्रा मानवा नामतः स्मृऽताः ।<br/>तत्पुत्रपौत्रा मुनयस्तथा मानवमानवाः ।<br/>तेभ्यो मनुष्या इत्येषा सृष्टिर्विष्णोः समुत्थिता'' ॥</span></span> इति महाविष्णुपुराणे ॥॥ ६ ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class=" | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C10_V06" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C10_V06" data-id="BGT_C10_V06_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">न केवलं भूतानां बुद्ध्यादिकं मत्तो भवत्यपि तु सर्वभूतानि चेत्युच्यते ‘महर्षयः’ इति । तत्र प्रतिमन्वन्तरं सप्तर्षिभेदोक्तेरत्र के विवक्षिता इति चेत्पूर्वमन्वन्तरस्था एव । पूर्व इति विशेषणात् । के पूर्वमन्वन्तरस्था इत्यतस्तान् स्मृत्यैव दर्शयति | ||
<p class="gr-vyakhya-para"> | |||
॥ मरीचिरिति ॥ | |||
ए चतुर्दशमनुषु चत्वारोऽत्र के विवक्षिता इत्यतो न केवलमत्र मनुपदेन प्रसिद्धमनवोऽपि तु सर्वदेवाः । तेषां चतुष्ट्वं विप्रादिवर्णविवक्षयेत्येत्र स्मृतिमाह | |||
मनव इति ॥ | |||
मनु अवबोधन इति धातोः बोधवत्त्वान्मनव इत्युक्ते बोधस्य सर्वप्राणिसाधारणत्वात् को विशेषो देवादीनामित्यतो बोधवैशेष्यादित्युक्तम् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु देवा इति वा ब्रह्माद्या इति वा प्रसिद्धप्रयोगं विहाय किमप्रसिद्धप्रयोगेणेत्यत आह | |||
दीनत्वादिति ॥ | |||
देवादिशब्दानामसुरसाधारणत्वान्मनुशब्दस्यैव देवेष्वसाधारणत्वात् तस्यैव प्रयोग इति भावः । द्विविधदेवानां कुत्र विनियोग इत्यत आह | |||
अवैष्णवेति ॥ | |||
एतेनैव ‘एषां लोक इमाः प्रजाः’ इत्यस्याप्यभिप्रायो वर्णितो भवति । ६ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V07" data-block-id="BGT_C10_V07" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः ।</span><span class="shloka-line">सोविकम्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः॥७ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C10_V07" data-block-id="bhashya-BGT_C10_V07"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C10_V07_B01" data-verse="BGT_C10_V07" data-block-id="BGT_C10_V07_B01">'युज्यते येन योगोसावुपायः शक्तिरेव वा'' । इति च । विशिष्टभवनं विभूतिः । महत्त्वम् । विविधभवनं वा । योगः सामर्थ्यम् ॥ ७ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C10_V07" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C10_V07" data-id="BGT_C10_V07_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">उक्तमाहात्म्यज्ञाने फलमुच्यते ‘एताम्’ इति । तत्र कर्मसमाधियोगयोरत्रानुक्तेः कथमेतं योगमित्युच्यत इत्यतो नात्र कर्मयोगादिर्विवक्षित इति भावेन योगशब्दस्यार्थान्तरं स्मृत्या दर्शयति | |||
॥ युज्यत इति ॥ | |||
युज्यते उपेयं सम्भवतीत्यर्थः। शक्तिश्च, युज्यते शक्यमनयेति योग इत्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <p class="gr-vyakhya-para">नन्वत्राणिमाद्यैश्वर्यस्यानुक्तत्वात् कथमेतां विभूतिमित्युच्यत इत्यत आह | ||
विशिष्टेति ॥ | |||
अभिप्रायमाह | |||
महत्त्वमिति ॥ | |||
महत्त्वं च सुरगणाद्यविज्ञेयतयोक्तमिति भावः । ‘वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः’ इति पृष्टे महत्त्वस्यानुक्तत्वात् कथं विभूतिशब्दो महत्त्वार्थ इत्यत आह | |||
विविधेति ॥ | |||
तत्र विविधभवनं विभूतिशब्देनाभिप्रेतमिति भावः। अस्तु योगशब्दस्योपायादिवाचित्वम् । तथाप्यत्र कोऽप्युपायो नोक्त इत्यतोऽत्र शक्तिरेवार्थः । सा चोक्तेति भावेनाह | |||
योग इति ॥ | |||
७ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V08" data-block-id="BGT_C10_V08" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते ।</span><span class="shloka-line">इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः॥८ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C10_V08" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C10_V08" data-id="BGT_C10_V08_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">उक्तार्थे विश्वासोत्पादनार्थं सन्ति च तथा भजन्त इत्युच्यते ‘अहम्’ इति । तत्र ‘अहं सर्वस्य प्रभवः’ इत्यादिनैव मामित्यस्य सिद्धत्वात् किं पुनः भजन्ते माम् इत्युच्यत इत्यत आह | |||
< | |||
< | |||
</div> | |||
< | |||
भजन्ते मामिति ॥ | |||
मामित्यनुक्ते जीवैश्वरैक्याभिप्रायेण स्वात्मानमुद्दिश्याहमेव सर्वस्य प्रभव इत्यादि मत्वा भजन्त इति प्रतीतिः स्यात् । तन्निवृत्त्यर्थं मामित्युक्तमित्यर्थः ॥ ८ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V09" data-block-id="BGT_C10_V09" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् ।</span><span class="shloka-line">कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च॥९ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C10_V09" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C10_V09" data-id="BGT_C10_V09_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">प्राणानां भगवद्गतत्वं कथमित्यत आह | |||
मद्गतेति ॥९ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V10" data-block-id="BGT_C10_V10" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् ।</span><span class="shloka-line">ददामि बुदि्धयोगं तं येन मामुपयान्ति ते॥१० ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V11" data-block-id="BGT_C10_V11" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः ।</span><span class="shloka-line">नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता॥११ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C10_V11" data-block-id="bhashya-BGT_C10_V11"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C10_V11_B01" data-verse="BGT_C10_V11" data-block-id="BGT_C10_V11_B01">'भजन्ते माम्'' इत्यनेन जीवेश्वरैक्यशङ्कां निवर्तयति ॥ ८ ॥ | |||
मद्गतप्राणाः मद्विषयचेष्टाः ॥ ९ ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote> | |||
<div class=" | <div class="verse-block" id="BGT_C10_V12" data-block-id="BGT_C10_V12" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान् ।</span><span class="shloka-line">पुरुषं शाश्वतं दिव्यमादिदेवमजं विभुम्॥१२ ॥</span></span></div> | ||
< | |||
<span class="shloka-line"> | |||
<span class="shloka-line"> | |||
</ | |||
<div | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V13" data-block-id="BGT_C10_V13" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आहुस्त्वामृषयः सर्वे देवर्षिर्नारदस्तथा ।</span><span class="shloka-line">असितो देवलो व्यासः स्वयं चैव ब्रवीषि मे॥१३ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V14" data-block-id="BGT_C10_V14" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सर्वमेतदृतं मन्ये यन्मां वदसि केशव ।</span><span class="shloka-line">न हि ते भगवन्व्यक्तिं विदुर्देवा न दानवाः॥१४ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V15" data-block-id="BGT_C10_V15" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम ।</span><span class="shloka-line">भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते॥१५ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V16" data-block-id="BGT_C10_V16" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।</span><span class="shloka-line">याभिर्विभूतिभिर्लोकानिमांस्त्वं व्याप्य तिष्ठसि॥१६ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V17" data-block-id="BGT_C10_V17" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कथं विद्यामहं योगिंस्त्वां सदा परिचिन्तयन् ।</span><span class="shloka-line">केषु केषु च भावेषु चिन्त्योसि भगवन्मया॥१७ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V18" data-block-id="BGT_C10_V18" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">विस्तरेणात्मनो योगं विभूतिं च जनार्दन ।</span><span class="shloka-line">भूयः कथय तृप्तिर्हि शृृण्वतो नास्ति मेमृतम्॥१८ ॥</span></span></div> | |||
<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V19" data-block-id="BGT_C10_V19" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।</span><span class="shloka-line">प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे॥१९ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V20" data-block-id="BGT_C10_V20" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः ।</span><span class="shloka-line">अहमादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च॥२० ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V21" data-block-id="BGT_C10_V21" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आदित्यानामहं विष्णुर्ज्योतिषां रविरंशुमान् ।</span><span class="shloka-line">मरीचिर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी॥२१ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V22" data-block-id="BGT_C10_V22" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">वेदानां सामवेदोस्मि देवानामस्मि वासवः ।</span><span class="shloka-line">इंद्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना॥२२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C10_V22" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C10_V22" data-id="BGT_C10_V22_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">अत्र विभूतिरूपप्रश्ने ‘अहं ज्योतिषां रविः’ इत्याद्युच्यते । तत्र स्वजात्यादिविशिष्टवस्तून्येव भगवतो विभूतिरूपाणीत्यन्यथाप्रतीतिं स्मृत्यैव निवारयति | |||
येषामिति ॥ | |||
स्वजातेरिति ॥ | |||
स्वजात्येकदेशाद्युपलक्षणम् । तदेव प्रपञ्चयति | |||
ब्रह्मेति ॥ | |||
आधिक्यहेतुरित्यादौ ब्रह्मण इत्यादि शेषः ॥ २२ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
< | <div class="verse-block" id="BGT_C10_V23" data-block-id="BGT_C10_V23" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">रुद्राणां शङ्करश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम् ।</span><span class="shloka-line">वसूनां पावकश्चास्मि मेरुः शिखरिणामहम्॥२३ ॥</span></span></div> | ||
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V24" data-block-id="BGT_C10_V24" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पुरोधसां च मुख्यं मां विदि्ध पार्थ बृहस्पतिम् ।</span><span class="shloka-line">सेनानीनामहं स्कन्दः सरसामस्मि सागरः॥२४ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V25" data-block-id="BGT_C10_V25" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम् ।</span><span class="shloka-line">यज्ञानां जपयज्ञोस्मि स्थावराणां हिमालयः॥२५ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V26" data-block-id="BGT_C10_V26" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः ।</span><span class="shloka-line">गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः॥२६ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V27" data-block-id="BGT_C10_V27" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">उच्चैःश्रवसमश्वानां विदि्ध माममृतोद्भवम् ।</span><span class="shloka-line">ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम्॥२७ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
</ | |||
</ | |||
</div> | |||
<div class=" | <div class="verse-block" id="BGT_C10_V28" data-block-id="BGT_C10_V28" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक् ।</span><span class="shloka-line">प्रजनश्चास्मि कन्दर्पः सर्पाणामस्मि वासुकिः॥२८ ॥</span></span></div> | ||
< | |||
<span class="shloka-line"> | |||
<span class="shloka-line"> | |||
</ | |||
<div | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V29" data-block-id="BGT_C10_V29" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम् ।</span><span class="shloka-line">पितॄणामर्यमा चास्मि यमः संयमतामहम्॥२९ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V30" data-block-id="BGT_C10_V30" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम् ।</span><span class="shloka-line">मृगाणां च मृगेन्द्रोहं वैनतेयश्च पक्षिणाम्॥३० ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V31" data-block-id="BGT_C10_V31" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम् ।</span><span class="shloka-line">झषाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी॥३१ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V32" data-block-id="BGT_C10_V32" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन ।</span><span class="shloka-line">अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम्॥३२ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
</ | |||
</ | |||
</div> | |||
<div class=" | <div class="verse-block" id="BGT_C10_V33" data-block-id="BGT_C10_V33" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अक्षराणामकारोस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च ।</span><span class="shloka-line">अहमेवाक्षयः कालो धाताहं विश्वतोमुखः॥३३ ॥</span></span></div> | ||
< | |||
<span class="shloka-line"> | |||
<span class="shloka-line"> | |||
</ | |||
<div | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V34" data-block-id="BGT_C10_V34" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मृत्युः सर्वहरश्चाहं उद्भवश्च भविष्यताम् ।</span><span class="shloka-line">कीर्तिः श्रीर्वाक् च नारीणां स्मृऽतिर्मेधा धृतिः क्षमा ॥३४ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V35" data-block-id="BGT_C10_V35" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">बृहत्साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम् ।</span><span class="shloka-line">मासानां मार्गशीर्षोहं ऋतूनां कुसुमाकरः॥३५ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V36" data-block-id="BGT_C10_V36" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ।</span><span class="shloka-line">जयोस्मि व्यवसायोस्मि सत्त्वं सत्त्ववतामहम्॥३६ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V37" data-block-id="BGT_C10_V37" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">वृष्णीनां वासुदेवोस्मि पाण्डवानां धनञ्जयः ।</span><span class="shloka-line">मुनीनामप्यहं व्यासः कवीनामुशना कविः॥३७ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V38" data-block-id="BGT_C10_V38" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम् ।</span><span class="shloka-line">मौनं चैवास्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवतामहम्॥३८ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V39" data-block-id="BGT_C10_V39" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन ।</span><span class="shloka-line">न तदस्ति विना यत्स्यात् मया भूतं चराचरम्॥३९ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C10_V40" data-block-id="BGT_C10_V40" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नान्तोस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परन्तप ।</span><span class="shloka-line">एष तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मया॥४० ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C10_V40" data-block-id="bhashya-BGT_C10_V40"> | |||
< | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C10_V40_B01" data-verse="BGT_C10_V40" data-block-id="BGT_C10_V40_B01">'येषां विष्णुस्वरूपाणां सन्निधेरन्यवस्तुषु । | ||
विशिष्टत्वं स्वजातेः स्याद् विभूत्याख्यानि तानि तु । | |||
ब्रह्मनामा ब्रह्मगतः सर्वदैवतसञ्चयात् । | |||
</div> | आधिक्यहेतुर्भगवान् सामस्थः सामनामकः । | ||
आधिक्यहेतुर्वेदेभ्यस्तथाश्वत्थस्थितो हरिः । | |||
उत्कर्षहेतुर्वृक्षेभ्यो य एवाश्वत्थनामकः'' ॥ इत्यादि विभूतितत्त्वे । | |||
'केषु केषु च भावेषु'' इत्युक्तत्वाच्च ब्रह्मादिजीवेभ्योन्यदेव विभूतिरूपम् । | |||
'द्विविधं वैभवं रूपं प्रत्यक्षं च तिरोहितम् । | |||
कपिलव्यासकृष्णाद्यं प्रत्यक्षं वैभवं स्मृऽतम् । | |||
भिन्नं ब्रह्मादिजीवेभ्यो जडेभ्यश्चापि तद्गतम् । | |||
स्वजात्याधिक्यदं तेषां तत् तिरोहितवैभवम्'' ॥ इत्यादि च । | |||
'आत्माततगुणत्वेन रवज्ञेयो यतो रविः । | |||
उदवन्मेघचलनान्मरीचिः साम साम्यतः । | |||
सुखात् सुखत्वात्तु शशी वेदो वेदनतो हरिः । | |||
वासवर्ती वासवोसौ चेतोनेता तु चेतना । | |||
पालकैर्वननीयत्वात् पवनो बोधनान्मनः । | |||
पावकः शोधनान्मेरुरीरो यन्मास्य सागरः । | |||
सारस्य गरणात् स्कन्दो जगतः स्कन्दनाद् भृगुः । | |||
भर्जनाज्जपयज्ञश्च जातपो याज्य एव च । | |||
अश्वाकारस्थितोश्वत्थ ऐरा श्रीश्च तदाश्रयः । | |||
ऐरावतो नराणां यद् दद्यात् सर्वं स नारदः । | |||
ह्रीश्रीसमाश्रयत्वाच्च हिमालय इतीरितः । | |||
वर्ज्यत्वादरिभिर्वज्रो वैनतेयो नतास्पदः । | |||
वासुकिर्वाससुखदः कन्दर्पः सुखभेदपः । | |||
अर्यमा ज्ञेयमातृत्वात् काल आकालनादपि । | |||
वरुणो वरणाद् द्वन्द्वो द्विरूपोन्तर्बहिर्यतः । | |||
मकरो मानकर्तृत्वाद् यमः संयमनाद् विभुः । | |||
प्रह्लादः स महानन्दो मृगेन्द्रो मृगयत्पतिः । | |||
जाह्नवी जहतां स्थानमध्यात्मं चात्मनां पतिः । | |||
विद्या ज्ञप्तिस्वरूपत्वाद् वादो वाच्यत्वतो हरिः । | |||
कीर्त्यो वक्ताश्रयः कीर्तिर्वाक् श्रीरिति च नामतः । | |||
स्मरणीयः स्मृऽतिर्मेधा क्षमारूपस्तथेर्यते । | |||
द्यूतं क्रीडापरत्वाच्च गायत्री त्राति गायकान् । | |||
सत्त्वं साधुगुणत्वाच्च दण्डनाद्दण्ड उच्यते । | |||
बृहत्सारोप्यमेयश्च बृहत्सामोशनोशतेः । | |||
शुभाशुभज्ञानकरः कुसुमाकर ईरितः । | |||
ज्ञानं ज्ञानात्मतो मौनं मुनीड््यो नीतिरानयन् । | |||
मार्गाणामन्तगत्वात्तु मार्गशीर्षः प्रकीर्तितः । | |||
सुखं पिबन् लीलयैव कपिलो व्यास एव च । | |||
विशिष्टत्वाद् विष्णुनामा विशिष्टप्राणसौख्यतः । | |||
एवं नानागुणैर्विष्णुर्नानानामभिरीरितः । | |||
नानाप्राण्यादिसंस्थश्च विभूतिरिति शब्दितः । | |||
शश्यादिषु विजातीयस्वाम्यदः सारदः क्वचित् । | |||
शर्वादिषु सजातीयश्रैष्ठ्यदत्वेन संस्थितः । | |||
शक्रोशनार्जुनाद्येषु सजातीयैकदेशतः । | |||
देवेष्वभ्यधिको ब्रह्मा यतो विष्णोरनन्तरः । | |||
कवित्वादिगुणेष्वेवं यत्समो नास्ति कश्चन । | |||
तथा भीमश्च पार्थेषु ज्ञानं यज्ञेषु चोत्तमम् । | |||
सुदर्शनश्चायुधेषु वेदेष्वृग्वेद एव च'' ॥ इत्यादि विभूतितत्त्वे । | |||
क्वचित् साम्न आधिक्यमभिमान्यपेक्षया 'ऋचः श्रीर्गीरुमाद्याश्च साम्नः प्राणशिवादयः'' इत्याद्यभिमानिभेदात् । तत्रापि यथायोग्यम् । | |||
॥ २१-४० ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class=" | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C10_V40" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C10_V40" data-id="BGT_C10_V40_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">इतश्च न रव्यादिकमेव भगवतो विभूतिरूपं किन्तु तत्रस्थमेवेत्याह | ||
<p class="gr-vyakhya-para"> | |||
केष्विति ॥ | |||
यद्यत्र रव्यादिकमेव विभूतिरूपं न तु तदन्तर्गतमिति स्यात् तदा ‘केषु केषु च भावेषु चिन्त्योऽसि’ इति प्रश्नाननुगुणत्वं परिहारस्य स्यादिति भावः । जीवपदं जडस्याप्युपलक्षणकम् । यदि तत्तत्पदार्थगतमेव विभूतिरूपं तर्हि ‘सिद्धानां कपिलो मुनिः’, ‘मुनीनामप्यहं व्यासः’, ‘वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि’, ‘रामः शस्त्रभृतामहम्’, ‘आदित्यानामहं विष्णुः’, इत्युक्तानां कपिलादीनामपि भगवद्रूपत्वाभावः स्यादित्याशङ्कां स्मृत्यैव परिहरति | |||
॥ द्विविधमिति ॥ | |||
वैभवं रूपं विभूतिरूपम् । अत्रापि स्वजातिपदमन्योपलक्षकम् । केषु केष्विति प्रश्नस्तिरोहितरूपविषय इति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">तत्तन्नामकं तत्तद्वस्तुगतं विभूतिरूपमित्युक्तम् । तत्र तत्तत्पदार्थैक्याभावे कथं तत्तन्नामकत्वमित्यतो योगवृत्त्या विभूतिरूपाणां तत्तन्नामकत्वं स्मृत्यैव दर्शयति | |||
॥ आत्मेति ॥ | |||
रवेण वेदशब्देन ईयते ज्ञायत इति रविः । इण् गताविति धातुः । मरशब्दोदितोदकवान् मेघो मरी । तं चालयतीति मरीचिः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">सुखात्सुखमतिसुखं शशम् । तद्वान् शशी ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">साम साम्यतः, वेदो वेदनतः इत्यनेन सामवेदोऽस्मीत्येतद् व्याख्यातम् । वासः सर्वदेशः । तत्र वर्तत इति वासवः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">पाः पालकाः, तैर्वननीयत्वाद् भजनीयत्वात् पवनः । वन षण सम्भक्ताविति धातुः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">पव शुद्धाविति धातोः शोधनात्पावकः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">मा नास्ति ईरः प्रेरको यस्येति मेरः । तच्छीलत्वान्मेरुः । ताच्छील्यार्थादुनस्तथेत्युक्तेः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">सारस्य सारविषयस्य गरणाद् भोक्तृत्वादित्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">स्कन्दनं स्वतो निष्कासनमिति यावत् । भर्जनाद्विरोधिनामिति शेषः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">जाः जाताः । तान् पातीति जपः, याज्यत्वाद् यज्ञ इति जपयज्ञः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अश्ववत् स्थित इत्यश्वत्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">‘तदैरं मदीयं सरः’ इत्यादेः ऐरं श्रीः । ताम् अवतीत्यैरावतः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">नराणामपेक्षितं नारं, तद्ददातीति नारदः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ह्रीमाऽऽलय एव हिमालयः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">विशेषेण नता विनताः । तदास्पदतया तत्सम्बन्धी वैनतेयः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">वासस्य कं सुखं वासकम् । तदेवाधिक्येऽधिकमित्यतो वासुकम् । दातृत्वेन तद्वान् वासुकिः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">कस्य सुखस्य दराः प्रभेदाः कन्दराः । तान् पिबति अनुभवतीति कन्दर्पः । पा पान इति धातुः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ऋगताविति धातोरर्यं ज्ञेयम् । तन्माति जानातीत्यर्यमा ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">कल ज्ञान इति धातोराकलनं ज्ञानम् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">वरं णं सुखं यस्यासौ वरुणः। ‘णो हि निर्वृतिवाचकः’ इत्युक्तेः । वृणोतीति वरुण इति वा ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">माङ् मान इति धातोर्मा ज्ञानम् । ‘ऊनार्थे चोनमिष्यते’ इत्यतो लोकस्याल्पं मां करोतीति मकरः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">स्वात्मानं मृगयन्तो भक्ता मृगाः । तदधिपतित्वात् मृगेन्द्रः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">असारतया संसारं जहतो अवतीति जाह्नवी । स्थानमाश्रयः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">आत्मनोऽधिकृत्य पतित्वेन वर्तत इत्यध्यात्मम् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">कीर्त्यत्वात् कीर्तिः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">वक्तृत्वाद् वाक् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">श्रयत इति श्रीः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">तथेर्यते मेघा क्षमेतीर्यते ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">दिवु क्रीडेत्यादिधातोः क्रीडापरत्वाद् द्यूतम् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">गायकान्, स्वस्येति शेषः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">बृहत्सारो बृहत्सः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अमेयत्वादम इति बृहत्साम ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">उशतेः स्वर्गादीच्छावत्त्वात् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">उश इच्छायामिति धातोः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">कुत्सितां सुष्टुभूतां च मां ज्ञानं लोकस्य करोतीति कुसुमाकरः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ईड्यत्वेन मुनिसम्बन्धित्वान्मौनम् । ‘सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम्’ इति श्रुतेः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">मार्गाणां शीर्षस्थानत्वान्मार्गः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">कं सुखं पिबत्यनुभवति लीलयेति कपिलः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">विशिष्टा आसा स्थितिर्यस्यासौ व्यासः । ‘षकारः प्राणः’ इति श्रुतेः, णशब्दस्य निर्वृतिवाचकत्वाद् विशिष्टसुखचेष्टाशीलत्वाद् विष्णुः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">शश्यादिषु विजातीयस्वाम्यदः, नक्षत्रादीनां विजातीयत्वात् । सत्त्वं सत्त्ववतामहमित्यादौ धर्मिषु सत्त्वादिसारदत्वेनोक्तः । रुद्राणां शङ्कर इत्यादौ शङ्करादीनां सजातीयश्रैष्ठ्यदत्वेनोक्तः । देवानामस्मि वासवः, कवीनामुशना कविः, पाण्डवानां धनञ्जयः, यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि, आयुधानामहं वज्रं, वेदानां सामवेदोऽस्मीत्यादौ सजातीयैकदेशतः श्रैष्ठ्यदो वासवादीनामुक्तः । वासवादीनां सजातीयैकदेशत एव श्रैष्ठ्यं कुत इत्यत आह | |||
देवेष्विति ॥ | |||
देवादिषु ब्रह्मादीनामेव श्रेष्ठत्वाद् वासवादीनां सजातीयैकदेशत एव श्रैष्ठ्यमित्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं वेदेष्वृग्वेदस्याधिक्यात्साम्नः सजातीयैकदेशत एव श्रेष्ठत्वमिति तदयुक्तम् । क्वचित्सामवेदस्य ऋग्वेदादप्याधिक्यस्योक्तत्वादित्यत आह | |||
क्वचिदिति ॥ | |||
यत्र सामवेदस्य ऋग्वेदादाधिक्यमुच्यते तत्र सामवेदाभिमानिदेवताया एव ऋग्वेदाभिमानिदेवताधिक्यविवक्षयैवोच्यते, न तु वेदस्वरूपविवक्षया । अतो न विरोध इति भावः । भवेदेतद्यदि सामवेदाभिमानिदेवताभ्यो ऋग्वेदाभिमानिदेवता अन्या भवेत्तदेव कुत इत्यत आह | |||
ऋच इति ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु सामवेदाभिमानिनां प्राणशिवादीनाम् ऋग्वेदाभिमानिलक्ष्म्यादिभ्यः श्रैष्ठ्याभावात् कथं सामवेदस्य ऋग्वेदादाधिक्योक्तिरभिमानिदेवतापेक्षयाऽप्युपपद्यत इत्यत आह | |||
तत्रापीति ॥ | |||
अभिमानिष्वपि यथासम्भवमाधिक्यं ग्राह्यमित्यर्थः । यदा सामवेदस्य ऋग्वेदाधिक्यमुच्यते तदा सामवेदाभिमानिनः प्राणस्य विवक्षायाम् ऋग्वेदाभिमानिसरस्वत्याद्याधिक्यं ग्राह्यम् । यदा शिवस्य विवक्षा तदोमाद्याधिक्यं ग्राह्यमित्याद्युक्तं भवति ॥२७-४० ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
< | <div class="verse-block" id="BGT_C10_V41" data-block-id="BGT_C10_V41" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा ।</span><span class="shloka-line">तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोंशसम्भवम्॥४१ ॥</span></span></div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C10_V41" data-block-id="bhashya-BGT_C10_V41"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C10_V41_B01" data-verse="BGT_C10_V41" data-block-id="BGT_C10_V41_B01">मम तेजोंशेन संयुक्तं भवति ॥ ४१ ॥</div> | |||
</div> | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C10_V41" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C10_V41" data-id="BGT_C10_V41_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">विभूतीनां सङ्क्षेपमुक्त्वा विस्तर उच्यते । | ||
यद्यदिति ॥ | |||
तत्र यद्यद्विभूत्यादिमत्तत्तन्मयाऽधिष्ठितमित्यनुक्त्वा मम तेजोंऽशासम्भवमिति स्वांशजातत्वं तस्य किमर्थमुच्यत इत्यत आह | |||
ममेति ॥ | |||
प्रकाशरूपांशेन संयुक्तं भवतीति तेजोंऽशसम्भवं न तु तेजोंऽशात् सम्भवो यस्येति । येनासङ्गतिरिति भावः ॥ ४१ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
</div> | <div class="verse-block" id="BGT_C10_V42" data-block-id="BGT_C10_V42" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C10" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अथवा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन ।</span><span class="shloka-line">विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नं एकांशेन स्थितो जगत्॥४२ ॥</span></span></div> | ||
</div> | |||
</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr- | <div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे विभूतियोगो नाम दशमोध्यायः ॥</div> | ||
</div> | |||
<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये दशमोध्यायः ॥</div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C10_V42" data-block-id="bhashya-BGT_C10_V42"> | |||
< | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C10_V42_B01" data-verse="BGT_C10_V42" data-block-id="BGT_C10_V42_B01">'किं ज्ञातेन'' इति वक्ष्यमाणस्याधिकफलत्वज्ञापकमेव । अन्यथोक्तेरेव वैयर्थ्यात् । | ||
'अन्याधिक्यज्ञापनार्थं शुभं चाक्षिप्यते क्वचित् । | |||
न तावतास्य निन्द्यत्वं ज्ञेयैवान्यवरिष्ठता । | |||
उभयं मिलितं चैव ततोप्यधिकशोभनम्'' ॥ इति च ॥४२ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C10_V42" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C10_V42" data-id="BGT_C10_V42_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ततोऽपि विस्तर उच्यते ‘अथवा’ इति । तत्रोक्तेन बहुना ज्ञातेन किमपि फलं नास्तीत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह | |||
किमिति ॥ | |||
न | किं ज्ञातेनेति वचनमुक्तज्ञानादपि वक्ष्यमाणज्ञानस्याधिकफलत्वज्ञापनार्थमेव, न तूक्तज्ञानस्य निष्फलत्वज्ञापकमित्यर्थः । उक्तज्ञानस्य निष्फलत्वज्ञापकमेव किं न स्यादित्यत आह | ||
अन्यथेति ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु पूर्वोक्तविज्ञानस्यापि साफल्ये ततोऽपि वक्ष्यमाणज्ञानमधिकफलमित्येव वक्तव्यम् । किं ज्ञानेनेत्युक्ताक्षेपो न युक्त इत्यतो वक्ष्यमाणस्याधिक्यज्ञापनेऽप्युक्तशुभाक्षेपसम्भवनियामिकां स्मृतिमाह | |||
अन्येति ॥ | |||
निन्द्यत्वं हेयत्वं ज्ञेयमिति शेषः । किं त्वस्मादन्यस्य वरिष्ठतैव ज्ञेयेत्यर्थः । यद्यन्यद्वरिष्ठं तर्ह्याक्षिप्तं हेयमेव । वरिष्ठलाभेऽल्पस्याप्रयोजकत्वादित्यत आह | |||
उभयमिति ॥ | |||
न वरिष्ठलाभेऽल्पस्य हेयत्वम् । उभयलाभेऽधिकशोभनप्राप्तेरित्यर्थः ॥ ४२ ॥</p> | |||
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां दशमोऽध्यायः ॥ १० ॥</div></div></div></div></div></div> | |||
<span id="gr-C11" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="एकादशोऽध्यायः"></span> | |||
== एकादशोऽध्यायः == | |||
<div class="introduction" id="BGT_C11_I01" data-block-id="BGT_C11_I01" data-verse="BGT_C11"> | |||
<div class="introduction-line">था श्रुते ध्यानं कर्तुं शक्यं तथा स्वरूपस्थितिरनेनाध्यायेनोच्यते-</div> | |||
</div> | |||
<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V01" data-block-id="BGT_C11_V01" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसञ्ज्ञितम् ।</span><span class="shloka-line">यत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोयं विगतो मम॥१ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C11_V01" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C11_V01" data-id="BGT_C11_V01_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><h4 class="gr-vyakhya-head">एकादशोऽध्यायः</h4> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र ध्यानार्थं विश्वरूपस्थितिरुच्यत इत्यध्यायप्रतिपाद्यस्य स्फुटं प्रतीयमानत्वादनुक्तिः । तत्र विश्वरूपस्य प्रागुत्तरं चादृष्टत्वात् तदानीमेव किञ्चित्प्रधानादिकम् उपादानीकृत्य भगवता निर्मायार्जुनाय प्रदर्श्य विश्वरूपं नाशितमिति शङ्कां निवारयति | |||
आत्मानमिति ॥ | |||
दर्शयाऽत्मानमव्ययमित्यात्मप्रदर्शनप्रार्थनानन्तरं दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरमिति विश्वरूपप्रदर्शनस्योक्तत्वाद् विश्वरूपस्य साक्षादीश्वरस्वरूपत्वं सिद्धम् । अन्यथा प्रदर्शनस्य प्रार्थनाननुगुणत्वप्रसङ्गात् । देवमित्युक्त्या साक्षादपि तत्सिद्धम् । ‘अव्ययम्’ ‘परमम्’ ‘सर्वाश्चर्यमयम्’ ‘अनन्तं विश्वतोमुखम्’ इत्यादीश्वरविशेषणयुक्ततया विश्वरूपस्योक्तत्वाच्च तस्य साक्षादीश्वरस्वरूपत्वं सिद्धम् । साक्षादीश्वरस्वरूपत्वे च तस्य नित्यत्वं चिदानन्दाद्यात्मकत्वं च सिद्धम् । भगवतो नित्यत्वाच्चिदानन्दाद्यात्मकत्वात् । अतो विश्वरूपमचेतनोपादानकं निर्मायोत्युक्तमयुक्तमिति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <p class="gr-vyakhya-para">ननु विश्वमेव रूपं विश्वरूपम् । शशिसूर्यनेत्रमित्यादेः । अतः कथं साक्षाद्भगवत्स्वरूपं स्यादित्यत आह | ||
ममेति ॥ | |||
‘पश्यादित्यान् वसून् रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा । मम देहे गुडाकेश’ इत्यदिना विश्वस्य विश्वरूपाश्रितत्वेनोक्तत्वात् ततस्तस्य भेदसिद्धेर्युक्तं विश्वरूपस्य साक्षाद्भगवत्स्वरूपत्वमिति भावः । शशिसूर्यनेत्रमित्यस्य शशिसूर्याश्रयनेत्रत्वमर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <p class="gr-vyakhya-para">ननु विश्वरूपस्यानन्तरूपसमुदायत्वान्न भगवत्स्वरूपत्वं युक्तम् । एकेनानेकभेदस्य विरुद्धत्वादित्यत आह | ||
मे रूपाणीति ॥ | |||
न विश्वरूपस्यानन्तरूपसमुदायत्वादीश्वररूपत्वायोगः । ‘पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रशः’ ‘पश्यामि त्वां सर्वतोऽनन्तरूपम्’ इत्यादेरनन्तरूपाणां प्रदर्शितत्वावगमाद् ‘द्रष्टुमिच्छामि ते रूपम्’ इत्यादेरेकरूपप्रदर्शनस्यैव प्रार्थितत्वावगमाच्चैकस्यैवानन्तरूपत्वसिद्धेः । न चैतद्विरुद्धम् । तेषामनन्तरूपाणामपि परस्परमभिन्नत्वादिति भावः ।</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V02" data-block-id="BGT_C11_V02" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया ।</span><span class="shloka-line">त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम्॥२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V03" data-block-id="BGT_C11_V03" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एवमेतद्यथात्थ त्वमात्मानं परमेश्वर ।</span><span class="shloka-line">द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम॥३ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V04" data-block-id="BGT_C11_V04" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मन्यसे यदि तच्छक्यं मया द्रष्टुमिति प्रभो ।</span><span class="shloka-line">योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयात्मानमव्ययम्॥४ ॥</span></span></div> | |||
<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote> | |||
॥ | <div class="verse-block" id="BGT_C11_V05" data-block-id="BGT_C11_V05" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोथ सहस्रशः ।</span><span class="shloka-line">नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च॥५ ॥</span></span></div> | ||
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V06" data-block-id="BGT_C11_V06" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पश्यादित्यान्वसून् रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा ।</span><span class="shloka-line">बहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याश्चर्याणि भारत॥६ ॥</span></span></div> | |||
॥ | <div class="verse-block" id="BGT_C11_V07" data-block-id="BGT_C11_V07" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम् ।</span><span class="shloka-line">मम देहे गुडाकेश यच्चान्यद्द्रष्टुमिच्छसि॥७ ॥</span></span></div> | ||
न | <div class="verse-block" id="BGT_C11_V08" data-block-id="BGT_C11_V08" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा ।</span><span class="shloka-line">दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम्॥८ ॥</span></span></div> | ||
< | |||
<blockquote class="uvaaca">सञ्जय उवाच</blockquote> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V09" data-block-id="BGT_C11_V09" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एवमुक्त्वा ततो राजन्महायोगेश्वरो हरिः ।</span><span class="shloka-line">दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम्॥९ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V10" data-block-id="BGT_C11_V10" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अनेकवक्त्रनयनमनेकाद्भुतदर्शनम् ।</span><span class="shloka-line">अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम्॥१० ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V11" data-block-id="BGT_C11_V11" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम् ।</span><span class="shloka-line">सर्वाश्चर्यमयं देवं अनन्तं विश्वतो मुखम्॥११ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V12" data-block-id="BGT_C11_V12" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता ।</span><span class="shloka-line">यदि भाः सदृशी सा स्याद्भासस्तस्य महात्मनः॥१२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V13" data-block-id="BGT_C11_V13" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा ।</span><span class="shloka-line">अपश्यद्देवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा॥१३ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V14" data-block-id="BGT_C11_V14" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनञ्जयः ।</span><span class="shloka-line">प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभाषत॥१४ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C11_V14" data-block-id="bhashya-BGT_C11_V14"> | |||
< | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C11_V14_B01" data-verse="BGT_C11_V14" data-block-id="BGT_C11_V14_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahme-id">'आत्मानमव्ययम्'' 'परमं रूपमैश्वरम्'' 'सर्वाश्चर्यमयं देवमनन्तं विश्वतो-मुखम्'' इत्यादिरूपविशेषणाच्च रूपस्येश्वरसाक्षात्स्वरूपत्वं नित्यत्वं तत एव चिदानन्दाद्यात्मकत्वं च सिद्धम् । 'मम देहे'' इत्युक्तत्वाच्चादित्यादीनां भेदः सिद्धः । 'मे रूपाणि'' 'सर्वतोनन्तरूपम्'' इत्यादेः 'द्रष्टुमिच्छामि ते रूपम्'' इत्यादेश्चैकस्यैवाभिन्नानन्तरूपत्वं च ।<br/>'एकं रूपं हरेर्नित्यमचिन्त्यैश्वर्ययोगतः ।<br/>बहुसङ्ख्यागोचरं च विशेषादेव केवलम् ।<br/>अभावो यत्र भेदस्य प्रमाणावसितो भवेत् ।<br/>विशेषनामा तत्रैव विशेषव्यवहारवान् ।<br/>विशेषोपि स्वरूपं स स्वनिर्वाहक एव च ।<br/>द्रव्यात्मना स नित्योपि विशेषात्मैव जायते ।<br/>नित्या एव विशेषाश्च केचिदेवं द्विधैव सः ।<br/>वस्तुस्वरूपमस्त्येवेत्येवमादिष्वभेदिनः ।<br/>विशेषोनुभवादेव ज्ञायते सर्ववस्तुषु ।<br/>नचाविशेषितं किञ्चिद् वाच्यं लक्ष्यं तथा मितम् ।<br/>विशिष्टस्य स्वतोन्यत्वे स्वस्यामेयत्वहेतुतः ।<br/>नैव ज्ञेयं विशिष्टं च मानाभावाच्च नो भवेत् ।<br/>स्वयमित्यपि हि स्वत्वविशेषेण विवर्जितम् ।<br/>न ज्ञेयं तद्विशेष्यं च तथैवेत्यनवस्थितिः ।<br/>अभेदे न विरोधोस्ति ज्ञाताज्ञातं यतोखिलम् ।<br/>तदेव ज्ञातरूपेण ज्ञातमज्ञातमन्यथा ।<br/>अभिन्नस्य विशिष्टत्वान्न दोषद्वयमप्युत ।<br/>एकत्वानुभवाच्चैव विशेषानुभवादपि ।<br/>तज्ज्ञानानुभवाच्चैव न दोषद्वयसम्भवः ।<br/>भेदाभेदौ च तेनैव (तौ नैव) कर्तृभोक्तृविशेषणे ।<br/>मदन्य इत्यनुभवो यतो नैवास्ति कस्यचित् ।<br/>भेदो विशेषणस्यापि नान्तरस्य क्वचिद् भवेत् ।<br/>शुद्धस्वरूप इत्यादावभेदस्यैव दर्शनात् ।<br/>अपृथग्दृष्टिनियमाद् बलज्ञानादिकस्य च ।<br/>ऐक्यं बाह्यविशेषाणां पृथग्दृष्ट्यैव तन्न तु ।<br/>विशेषहेत्वभावेपि द्वैविध्यं कल्प्यते यदि ।<br/>कल्पनागौरवाद्यास्तु दोषास्तत्रातिसङ्गताः ।<br/>नैकत्वं वापि नानात्वं नियमादस्त्यचेतने ।<br/>भेदाभेदावनुभवादतस्तत्रान्यथागतेः ।<br/>एको मदन्यतोन्यश्चेत्येवमेव व्यवस्थितौ ।<br/>भेदाभेदौ चेतनेषु तस्मान्नैकप्रकारता ।<br/>एकमित्येव यज्ज्ञातं बहुत्वेनैव तत् पुनः ।<br/>पटाद्यं ज्ञायते यस्माद् भेदाभेदौ कुतो न तत् ।<br/>तन्तुभ्योन्यः पटः साक्षात् कस्य दृष्टिपथं गतः ।<br/>अनन्यश्चेत् तन्तुभावे पटाभावः कुतो भवेत् ।<br/>न चात्मनि विशेषोत्र दृष्टान्तत्वं गमिष्यति ।<br/>शुद्धोहम्प्रत्ययो यस्मात् तत्राभेदप्रदर्शकः ।<br/>अत्रावयवभेदेन स्यादेव ह्यनवस्थितिः ।<br/>न चानवयवं वस्तु क्वचित् स्यान्मानगोचरम् ।<br/>पूर्वापरादिभेदेन यतोंशोस्यावगम्यते ।<br/>उपाधिरप्येकदेशसम्बद्धः सन्तमेव हि ।<br/>ज्ञापयेद् भेदमखिलं ग्रसन् स विभजेत् कथम् ।<br/>तस्माद् गुणादिकमपि नास्त्यनंशतया क्वचित् ।<br/>भावाभावव्यवहृतेर्विद्यमानेपि वस्तुनि ।<br/>भेदाभेदौ गुणादेश्च जडे वस्तुनि संस्थितौ ।<br/>चेतने शक्तिरूपेण गुणादेर्भाव इष्यते ।<br/>सुप्तोयं बलवान् विद्वानित्यादिव्यवहारतः ।<br/>नचैवं शक्तिरूपेण जडे व्यवहृतिः क्वचित् ।<br/>एकमेवाद्वितीयं तन्नेह नानास्ति किञ्चन ।<br/>मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति ।<br/>यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति ।<br/>एवं धर्मान् पृथक् पश्यंस्तानेवानुविधावति ।<br/>इत्यादिश्रुतिमानाच्च परमैश्वर्यतस्तथा ।<br/>सर्वं तु घटते विष्णौ यत् कल्याणगुणात्मकम्'' ॥</span></span> इत्यादि ब्रह्मतर्के ।<br/>॥ १-१४ ॥</div> | ||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C11_V14" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C11_V14" data-id="BGT_C11_V14_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">अनन्तरूपाण्यभिन्नानीत्ययुक्तम् । रूपाणामैक्येऽनन्तत्वायोगादित्याशङ्कां ब्रह्मतर्कवाक्येन परिहरति | |||
॥ एकमिति ॥ | |||
‘विशेषादेव केवलम्’ इत्युपपादकान्तरम् । भेदाभावे कथं विशेषमात्रेण व्यवहारविशेष इत्यत आह | |||
अभाव इति ॥ | |||
यत्र वस्तुनि भेदाभावः प्रमाणावसितो भवेत्तत्र व्यवहारविशेषनिर्वाहक एव हि विशेषो नामतः । अतो विशेषादेव प्रमाणावसितभेदाभावेषु भगवद्रूपेषु व्यवहारविशेषो युक्त इति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <p class="gr-vyakhya-para">भेदाभावेऽपि विशेषादेव भगवद्रूपेषु व्यवहरविशेषो भवति चेद् गवाश्वादावपि विशेषादेव व्यवहारविशेषः स्यादित्यतो वाऽऽह | ||
अभाव इति ॥ | |||
यत्र भेदाभावः प्रमाणावसितो भवेत्तत्रैव विशेषो व्यवहारविशेषनिर्वाहकोऽङ्गीक्रियते । गवाश्वादौ तु भेदस्यैव प्रमाणावसितत्वान्न व्यवहारविशेषनिबन्धन इति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वयं विशेषो विशेषिणो भिन्नोऽभिन्नो वा? आद्ये भेदानवस्था । द्वितीये विशेषविशेषिव्यवहारो न स्यात् । न च तत्र विशेषादेव व्यवहारविशेषनिर्वाहः । विशेषानवस्थाप्रसङ्गादित्यत आह | |||
विशेषोऽपीति ॥ | |||
विशेषोऽपि विशेषिस्वरूपमतो न भेदानवस्था । भेदाभावेऽपि विशेषादेव विशेषव्यवहारसिद्धिः । विशेषस्य स्वस्यैव स्वस्मिन् व्यवहारविशेषनिर्वाहकत्वेन विशेषान्तरानङ्गीकारान्न विशेषानवस्थाऽपीति भावः ।| छछ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">तमेव विशेषं विभज्य निरूपयति | |||
द्रव्येति ॥ | |||
एतच्च चेतनाचेतनसाधारणं वाक्यं यथाक्रमं योजनीयम् । चेतने कश्चिद्विशेषो जायते, कश्चिन्नित्य इत्येवं विशेषो द्विविधो भवति । न च वाच्यं द्रव्यात्मकत्वेन विशेषस्य नित्यत्वान्न जननमिति । चेतनद्रव्यात्मकत्वेन नित्यस्यापि व्यक्तिविशेषविवक्षया जननोक्तिसम्भवात् । अचेतने च विशेषिद्रव्यस्यैव विशेषोपादानत्वाद् उपादानविशेषिद्रव्यात्मनाऽयावद्द्रव्यभाव्यपि कार्यरूपेण कश्चिद्विशेषो जायते । कश्चिद् यावद्द्रव्यभावीति द्विविधो विशेष इति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <p class="gr-vyakhya-para">चेतनाचेतनयोः प्रत्येकं द्विविधविशेषान् तत्तत्स्थलेषूदाहरति | ||
वस्त्विति ॥ | |||
चेतनवस्तुस्वरूपमस्तीत्यत्र चेतनत्ववस्तुत्वस्वरूपत्वास्तित्वविशेषा नित्याभिव्यक्ताः । चेतनः करोति भुङ्क्ते गच्छतीत्यत्र करणगमनभोजनविशेषा व्यक्त्यव्यक्तियुताः । ते द्विविधा अपि विशेषिणाऽत्यन्ताभेदिनः । तथा चूतफलस्वरूपमस्तीत्यत्र चूतत्वफलत्वादिविशेषा यावद्द्रव्यभाविनो विशेषिणाऽत्यन्ताभिन्नाः । पीतं चूतफलमित्यत्र पीतत्वादिविशेषाः कादाचित्का विशेषिणा भिन्नाभिन्ना इति भावः ॥ छछ ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">एवंविधविशेषसद्भावे किं मानमित्यत आह | |||
विशेष इति ॥ | |||
तदेव स्फुटीकरोति | |||
न चेति ॥ | |||
ननु वस्तुनि यावान् विशिष्टाकारस्तस्य विशेष्यस्वरूपादन्यत्वेन विशेष्यस्वरूपस्य निर्विशेषत्वात् कथं विशेषः सर्ववस्तुषु ज्ञायत इत्युक्तमित्यत आह | |||
विशिष्टस्येति ॥ | |||
भवेदेतद्यदि विशिष्टं विशेष्यस्वरूपादन्यद् भवेत् । न चैतदस्ति । विशिष्टस्य विशेष्यस्वरूपादन्यत्वे विशेष्यस्वरूपस्यामेयत्वप्रसङ्गात् । विशेषवत्येव प्रमाणप्रवृत्तेरुक्तत्वात् । विशेष्याज्ञाने च विशिष्टाज्ञानं च प्रसज्यते । व्यावर्तकाज्ञाने व्यावर्त्यस्य सम्यग्ज्ञातुमश्क्यत्वात् । विशेष्यस्य विशिष्टव्यावर्तकत्वादिति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <p class="gr-vyakhya-para">विशेष्यस्वरूपस्यामेयत्वे बाधकान्तरं चाह | ||
मानेति ॥ | |||
वस्तुसिद्धेर्मानाधीनत्वाद् विशेष्यस्वरूपस्यामेयत्वे तदभावश्च स्यादिति भावः । इतोऽपि न विशेष्यस्वरूपं निर्विशेषमित्याह | |||
स्वयमिति ॥ | |||
यद्विशेष्यस्वरूपं तस्य तावद्विशेष्यस्वरूपत्वविशेषोऽङ्गीकार्य एव । विशेष्यस्वरूपत्वविशेषवर्जितस्य तस्य विशेष्यस्वरूपमिति ज्ञातुं व्यवहर्तुं वाऽशक्यत्वात् । अतो विशेष्यस्वरूपमपि न निर्विशेषमिति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <p class="gr-vyakhya-para">ननु यद्विशेष्यस्वरूपत्वविशेषविशिष्टं तस्मिन् विशिष्टे यद्विशेष्यस्वरूपं तद्विशिष्टादन्यदेव । अतो निर्विशेषमेवेत्यत आह | ||
तदिति ॥ | |||
यत्तस्मिन् विशिष्टे विशेष्यस्वरूपं तद्विशिष्टादन्यदपि विशेष्यस्वरूपत्वविशेषसहितमेव । अतो न निर्विशेषमिति भावः । तस्मिन्नपि विशिष्टे यद्विशेष्यस्वरूपं तद्विशिष्टादन्यदेव । अतो निर्विशेषमित्यङ्गीकारेऽनवस्थामाह | |||
इतीति ॥ | |||
यथा विशिष्टविशेष्यस्वरूपयोर्भेदाभ्युपगमेऽनवस्थोच्यते तथा तयोरभेदाङ्गीकारेऽपि तत्प्राप्तौ सोऽपि पक्षस्त्याज्य एव स्यात् । विशिष्टविशेष्यस्वरूपयोरभेदे च विशेष्यस्वरूपज्ञाने विशिष्टाकारस्यापि ज्ञातत्वप्रसङ्गेन विशेष्यस्वरूपानुवादेन विशिष्टाकारप्रश्नानुपपत्तिः स्यादित्यत आह | |||
अभेद इति ॥ | |||
एकमेव वस्तु अनूद्याकरेण ज्ञातं पृच्छ्यमानाकारेणाज्ञातमिति प्रत्येकमखिलवस्तूनां ज्ञातत्वाज्ञातत्वान्न प्रश्नानुपपत्तिः । विशिष्टाकारस्य विशेष्यस्वरूपाभिन्नत्वेन न भेदसापेक्षानवस्थाऽपीति भावः । | |||
अभिन्नस्य विशिष्टत्वादिति ॥ | |||
यद्विशेष्येणाभिन्नं तत्स्वरूपं तस्यैव विशिष्टत्वादित्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">विशिष्टविशेष्ययोरत्यन्ताभेदे कथमाकारभेदेनापि ज्ञातत्वाज्ञातत्वमित्याशङ्कां परिहरन्नुक्तं विवृणोति | |||
एकत्वेति ॥ | |||
विशिष्टविशेष्ययोरेकत्वानुभवान्नानवस्थादोषः । अभेदेऽपि विशेषानुभवात् तद्बलेनैकस्यैव ज्ञातत्वाज्ञातत्वानुभवान्न प्रश्नासम्भवदोषोऽपीत्यर्थः ॥ छछ ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु विशिष्टविशेष्ययोः भेदाभेदौ किं न स्याताम् । तथात्वे भेदेन प्रश्नासम्भवस्य परिहर्तुं शक्यत्वादभेदेनानवस्थादेश्च परिहर्तुं शक्यत्वादिति चेत् । किं विशिष्टविशेष्ययोः क्वचिद्भेदाभेदावङ्गीक्रियत उत सर्वत्रापि ? आद्ये सम्प्रतिपत्तिः । अयावद्द्रव्यभाविविशेषणविशिष्टस्य विशेष्येण भेदाभेदाङ्गीकारात् । द्वितीयं दूषयति | |||
भेदाभेदाविति ॥ | |||
तौ परेणाङ्गीकृतौ । सर्वत्र विशिष्टविशेष्ययोरिति शेषः । | |||
कर्तृभोक्तृविशेषण इति ॥ | |||
कर्तृत्वभोक्तृत्वे विशेषणे यस्य विशिष्टस्य तस्मिन्नित्यर्थः । कर्तृत्वभोक्तृत्वादियावद्द्रव्यभाविविशेषणविशिष्टविषये कर्ता भोक्ता मदन्योऽहं चेति विशेष्येण भेदाभेदानुभवाभावादिति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">एतेन कर्तृभोक्त्रादिविशिष्टविशेष्ययोरभेदप्रतिपादनेनैव यदुक्तं सर्वचेतनविशेषाणामाविर्भावतिरोभाववतां कर्तृत्वादीनां विशेषिणाऽभिन्नत्वं तदपि समर्थितं भवति ॥ छछ ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अथ नित्याभिव्यक्तानां स्वरूपत्वादीनां चाभेदं साधयति | |||
< | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | |||
भेद इति ॥ | |||
नित्याभिव्यक्तस्येति शेषः ॥ | |||
आन्तरस्येति ॥ | |||
देहोपाधित्वं विना चेतनगतस्येत्यर्थः । शुद्धस्वरूप इत्यादौ शुद्धस्वरूपत्ववस्तुत्वादीनां नित्याभिव्यक्तविशेषाणां शुद्धस्वरूपो मुक्त इति सामानाधिकरण्येनाभेदस्यैव दर्शनाद्विशिष्टविशेष्ययोरभेदे विशेषणाभेदस्य नियतत्वादिति भावः । आविर्भावतिरोभाववतां कर्तृत्वादिविशेषाणां विशेषिचैतन्यैक्यमर्थतः पूर्वं सिद्धम् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अथ गुणत्वेन पराभ्युपगतानां तादृशानामेव ज्ञानादिविशेषाणामपि विशेष्यैक्यं साधयति | |||
अपृथगिति ॥ | |||
पृथक्त्वेन दर्शनाभावनियमादित्यर्थः।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु यथोच्यते शुद्धस्वरूप इत्यादि यथा च कर्ता भोक्ता बलवान् विद्वानिति तथा कृष्णः स्थूल इत्यादि चोच्यते । अतो देहनिमित्तानां कार्ष्ण्यादिविशेषाणामपि चैतन्यैक्यं स्यादित्यत आह | |||
बाह्येति ॥ | |||
नास्माभिरुभयविधविशेषविशिष्टविशेष्ययोः सामानाधिकण्यमात्राद्विशेषाणां चैतन्यैक्यमुच्यते । किन्तु भेदादर्शने सति सामानाधिकरण्येन । न चात्र कृष्णदेवदत्तयोः भेदादर्शनं, येन च कार्ष्ण्यं देवदत्तस्वरूपं स्यात् । भेदस्यैव दृष्टत्वादिति भावः ॥ छछ ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">एके तु शुद्धस्वरूपत्वादीनां नित्याभिव्यक्तानामेव विशेषाणां चैतन्यैक्यं, न तु कर्तृत्वादीनामिति मन्यन्ते । तान् निराकरोति | |||
विशेषेति ॥ | |||
॥ | शुद्धस्वरूपत्वादीनामेव चैतन्यैक्यं न तु कर्तृत्वादीनामिति द्वैविध्यं किं यत्किञ्चिद्धेतुबलेन कल्प्यते तद्विना वा? नाद्यः । तददर्शनात् । न द्वितीयः । कर्तृत्वादीनामप्यैक्योपपत्तौ वृथा द्वैविध्यल्पने कल्पनागौरवप्रसङ्गात् । अप्रामाणिकप्रमाणविरुद्धकल्पनप्रसक्तेश्च । यदि कल्पनागौरवादिदोषानङ्गीकृत्यापि कर्तृत्वादीनां भिन्नत्वमुच्यते तर्हि शुद्धस्वरूपत्वादयोऽपि विशेषा भिन्ना एवेत्यतिप्रसङ्गः स्यात् । परस्य दोषभयाभावादिति भावः । एवं चेतने विशेषादेरत्यन्ताभेदः समर्थितः । तन्न्यायेनाचेतनेऽपि यावद्द्रव्यभाविनो विशेषादेर्विशेषिणाऽत्यन्ताभेदो द्रष्टव्यः ॥ छछ ॥</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">अयावद्द्रव्यभाविविशेषस्य यौ भेदाभेदावुक्तौ तौ समर्थयति | |||
नैकत्वमिति ॥ | |||
एकत्वं नानात्वं च नास्तीत्युक्तेऽनिर्वचनीयत्वशङ्का स्यात् । तन्निरासाय नियमादित्युक्तम् । अत एकैकस्याभावादिति भावः । अनुभवादन्यथा गत्यभावाच्च नैकत्वम्, नापि नानात्वमिति सम्बन्धः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु चेतनेऽपि भेदाभेदसद्भावेन चेतनाचेतनयोरेकप्रकारत्वाद् अचेतन इति किं विशिष्याभिधीयत इत्यत आह | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | |||
एक इति ॥ | |||
अहं मदभिन्नो घटादेर्भिन्न इति चेतने भिन्नप्रतियोगिकावेव भेदाभेदावनुभूयेते । अचेतने त्वेकप्रतियोगिकावेव । अतो न चेतनाचेतनयोरेकप्रकारतेत्यर्थः । कथमचेतने भेदाभेदावनुभवसिद्धावित्यतः तन्त्वाद्यवयवेभ्यः पटाद्यवयविनो भेदाभेदसद्भावेऽनुभवकथनेन तन्त्वादीनां पटत्वादिविशेषैर्भेदाभेदसद्भावेऽनुभवः प्रदर्शित एव भवतीति मन्वान आह | |||
एकमिति ॥ | |||
तन्तूनां पटरूपेणैकत्वस्य परस्परं भेदस्य चानुभवादेरकैकतन्तोः पटेन भेदाभेदावनुभूयेते । एकैकतन्तोः पटेनात्यन्ताभेदेऽन्योन्यभेदानुभवायोगादिति भावः ॥ छछ ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">गत्यन्तराभावं चाह | |||
तन्तुभ्य इति ॥ | |||
यद्येकैकतन्तोः पटोऽत्यन्तभिन्नस्तर्ह्येकैकतन्तुभ्यः पटः पृथग् दृश्येत । न चैतदस्ति । नाप्येकैकतन्तुना पटोऽत्यन्ताभिन्नः । यथास्वसंस्थानविशेषेणावस्थितैकैकतन्तुभावे पटाभावानुपपत्तेरिति भावः । सर्वावयवसमुदायस्य स्वयमबहुत्वात् तद्भावेऽवयव्यभावाभावात् संस्थानविशेषेणावस्थितानामेवावयवत्वाद् अवयविनाऽत्यन्ताभेदो द्रष्टव्यः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <p class="gr-vyakhya-para">यथाऽऽत्मगतानां कर्तृत्वादिविशेषाणां बहुत्वेऽप्येकेनाऽत्मनाऽत्यन्ताभेदः तथा बहुत्वेऽपि तन्तूनाम् एकेन पटेनात्यन्ताभेदः किं न स्यादित्यत आह | ||
न चेति ॥ | |||
किमनेनोेक्तस्य व्यभिचारश्चोद्यते उतात्मगतविशेषदृष्टान्तेन जडेऽप्यन्ताभेदसाधनमात्रम्? नाद्यः । अत्र कर्तृत्वादीनां बहुत्वाभावात् । व्यवहारविशेषस्य स्वनिर्वाहकविशेषेणैवोपपत्तेरुक्तत्वात् । नापि द्वितीयः । कर्ताऽहं भोक्ताऽहमित्येकैकविशेषविशिष्टस्यात्मनो भेदानुभवेनैकैकविशेषस्यापि केवलाभेदानुभवात् । एकैकस्मिंश्च तन्तौ पटप्रत्ययाभावादिति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">किमचेतने पटादावन्त्यावयविन्येव अवयवावयविनोर्भेदाभेदाविति ? नेत्याह | |||
अत्रेति ॥ | |||
अचेतने पटादौ स्वावयवैर्भेदाभेदौ तदवयवस्यापि स्वावयवैर्भेदाभेदावित्येवम् अपर्यवसानमेव भवेदित्यर्थः । परमाणोर्नित्यत्वेन तत्र पर्यवसानसम्भवात् कथमनवस्थितिरित्यत आह | |||
न चेति ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">न केवलं निरवयवत्वे प्रमाणाभावात् परमाणोः सावयवत्वम् । अपि तु पूर्वापरादिभागभेदेन सावयवत्वावगमाच्चेत्याह | |||
पूर्वेति ॥ | |||
स्वतः परमाणोरवयवाभावेऽपि पूर्वादिदिगुपाधिकृतावयवसद्भावात् तद्विषयोऽसाववगम इति चेत् किमुपाधिः परमाणोरेकदेशसम्बद्धो भवेत् तर्ह्येकदेशस्य प्रागेव सत्त्वात् प्रागेव सन्तमवयवभेदं ज्ञापयेदित्येव प्राप्तमित्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">द्वितीयं दूषयति | |||
अखिलमिति ॥ | |||
ननु गुणादीनां निरवयवत्वात् कथं ‘न चानवयवं वस्तु क्वचित् स्यात्’ इत्युच्यत इत्यत आह | |||
तस्मादिति ॥ | |||
पूर्वापरादिभागभेदेन अंशावगमादौपाधिकांशस्य निरस्तत्वादित्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">एवमवयवावयविनोर्भेदाभेदसमर्थनेन पटत्वादीनामयावद्द्रव्यभाविनां विशेषाणां तन्त्वादिविशेषिणा भेदाभेदौ समर्थितौ । अथ गुणादित्वेन पराभ्युपगतानाम् अयावद्द्रव्यभाविनां रूपादिविशेषाणां तन्त्वादिविशेषिणा भेदाभेदौ साधयति | |||
भावेति ॥ | |||
जडे वस्तुनि गुणक्रियादीनामयावद्द्रव्यभाविविशेषाणां स्वसद्भावदशायां भेदाभेदावेव युक्तौ । नीलं फलमिति तेषां सामानाधिकरण्येन भावव्यवहृतेरभेदस्याङ्गीकार्यत्वात् । वस्तुनि विद्यमानेऽपि कदाचिन्न नीलं फलमित्यभावव्यवहृतेर्भेदस्याप्यङ्गीकार्यत्वात् । अत्यन्ताभेदे वस्तुनि सति तद्विनाशासम्भवादिति भावः । विनाशानन्तरं तु भेद एवेति ज्ञातव्यम्, स्वयमसतोऽभेदायोगात् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु यथा चेतने सुप्त्यादावविद्यमानानामपि बलज्ञानादीनामत्यन्ताभेदस्तथाऽत्राप्यत्यन्ताभेद एव किं न स्यादित्यत आह | |||
चेतन इति ॥ | |||
सुप्तोऽयं बलवानित्यादिव्यवहारबलेन सुप्त्यादावपि बलादीनां शक्तिरूपेणावस्थानसिद्धेः युक्तोऽत्यन्ताभेदो, न तु श्यामतादीनाम् । तेषामत्यन्तोच्छेदादित्यर्थः । श्यामतादीनामपि शक्तिरूपेणावस्थानं किं न स्यादित्यत आह | |||
न चेति ॥ | |||
॥ | मन्यामहे नीलत्वादीनां शक्तिरूपेणावस्थानं यदि बलादीनामिव शक्तिरूपाभिप्रायेण तेषां व्यवहारो भवेत् । न हि पीते चूतफले नीलमिति व्यवहारोऽस्तीति भावः ।छछ ॥</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं विशेषबलादेकं रूपं हरेर्बहुव्यवहारविषयतां यातीति तद्भवेद्यदि रूपाभेदः प्रमाणावसितो भवेत् । अभावो यत्र इत्युक्तत्वात् । न च तत्प्रमाणमुपलभ्यत इत्यत आह | |||
एकमेवेति ॥ | |||
यदुक्तमचिन्त्यैश्वर्ययोगतो दुर्घटमप्येतद् घटत इति तदयुक्तम् । तथासति परमैश्वर्यबलेन जीवाभेदादेरपि घटनापातादित्यत आह | |||
परमेति ॥ | |||
< | |||
यत्कल्याणगुणात्मकं तत्सर्वं प्रतीत्या दुर्घटमपि हरौ परमैश्वर्ययोगतो घटत इत्येवाङ्गीक्रियते न तु जीवैक्यादिकमपीति । तथा सति परमैश्वर्यस्यैवानुपपत्तेरिति भावः ॥ १४ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V15" data-block-id="BGT_C11_V15" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पश्यामि देवांस्तव देव देहे सर्वांस्तथा भूतविशेषसङ्घान् ।</span><span class="shloka-line">ब्रह्माणमीशं कमलासनस्थं ऋषींश्च सर्वान् उरगांश्च दिव्यान्॥ १५ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C11_V15" data-block-id="bhashya-BGT_C11_V15"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C11_V15_B01" data-verse="BGT_C11_V15" data-block-id="BGT_C11_V15_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">कमलासने ब्रह्मणि स्थितं रुद्रम्'विष्णुं समाश्रितो ब्रह्मा ब्रह्मणोङ्कगतो हरः ।<br/>हरस्याङ्गविशेषेषु देवाः सर्वेपि संस्थिताः'' ॥</span></span> इति पाद्मे ॥१५ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C11_V15" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C11_V15" data-id="BGT_C11_V15_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">दृष्टविश्वरूपो दृष्टानुभवादव्याजेन स्तौति ‘पश्यामि’ इति । तत्र कमलरूपासने स्थितं ब्रह्माणमित्यल्पार्थत्वप्रतीतिनिरासाय कमलासनस्थपदं व्याचष्टे | |||
कमलेति ॥ | |||
कथं ब्रह्मणो ब्रह्मणि स्थितत्वमित्यतो रुद्रस्येशपदोदितस्येदं विशेषणमिति भावेनाह | |||
रुद्रमिति ॥ | |||
भवेदिदं व्याख्यानं यदि रुद्रस्य ब्रह्मणि स्थितत्वं भवेत्, तदेव कुत इत्यत आह | |||
विष्णुमिति ॥ | |||
१५ । ।</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V16" data-block-id="BGT_C11_V16" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं पश्यामि त्वां सर्वतोनन्तरूपम् ।</span><span class="shloka-line">नान्तं न मध्यं न पुनस्तवादिं पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप॥ १६ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V17" data-block-id="BGT_C11_V17" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च तेजोराशिं सर्वतो दीप्तिमन्तम् ।</span><span class="shloka-line">पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्ताद्दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम्॥ १७ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V18" data-block-id="BGT_C11_V18" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।</span><span class="shloka-line">त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्तासनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे॥ १८ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V19" data-block-id="BGT_C11_V19" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्यमनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम् ।</span><span class="shloka-line">पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रं स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम्॥ १९ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V20" data-block-id="BGT_C11_V20" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः ।</span><span class="shloka-line">दृष्ट्वाद्भुतं रूपमुग्रं तवेदं लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन्॥ २० ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C11_V20" data-block-id="bhashya-BGT_C11_V20"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C11_V20_B01" data-verse="BGT_C11_V20" data-block-id="BGT_C11_V20_B01">द्यावापृथिव्योरन्तरमेकेनैव रूपेण व्याप्तम् । 'नान्तं न मध्यम्'' इत्युक्त-त्वात् पुनः 'अनादिमध्यान्तम्'' इति गुणानन्त्यापेक्षया । 'त्वया ततं विश्वमनन्तरूप'' इति कालापेक्षया । स्वयमन्तं विद्यमानमपि न पश्यतीत्याशङ्क्य 'त्वया ततं विश्वम्'' इत्याह । अन्यत् तात्पर्यज्ञापनायाभ्यासरूपम् । 'सर्वं समाप्नोषि ततोसि सर्वः'' इति 'सर्वं खल्विदं ब्रह्म'' इत्यादिषु सर्वशब्दव्याख्यानरूपम् । | |||
'त्रिलोकेषु स्थितैर्भक्तैरर्जुनाय प्रदर्शितम् । | |||
दृष्टं विष्णोर्विश्वरूपं स्वयोग्यत्वानुरूपतः । | |||
प्रायः सहैव पार्थेन प्रायो भीताश्च तेखिलाः । | |||
दर्शनाभ्यासतो दृष्टिरानन्दोद्रेकता भवेत् । | |||
तस्मिन् काले तु भूमेश्च भारहारार्थमुद्यमात् । | |||
उग्रत्वमिव सर्वत्र न भीतिर्ब्रह्मदर्शिनाम् । | |||
अर्जुनादधिका ये तु तेषां भीतिर्न चाभवत् । | |||
श्रीब्रह्मरुद्रपूर्वाणां कृष्णाया भीमरामयोः'' ॥ इत्याग्नेयवचनात् । | |||
'दृष्ट्वाद्भुतं रूपम्'' इत्यादि युज्यते ॥ १९,२० ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C11_V20" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C11_V20" data-id="BGT_C11_V20_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘द्यावापृथिव्योः’ इत्यत्र त्वयेत्युक्त्यैवेकेनेति सिद्धत्वात् किमर्थं पुनरेकेनेत्युच्यत इत्यतस्तस्य सार्थक्यमाह | |||
द्यावापृथिव्योरिति ॥ | |||
‘अनादिमध्यान्तम्’ इति परिमाणाऽनन्त्यमुच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह | |||
नान्तमिति ॥ | |||
अनादिमध्यान्तमित्यत्र परिमाणेतरगुणाऽनन्त्यमेवोच्यते, न तु परिमाणाऽनन्त्यम् । तस्य ‘नान्तं न मध्यम्’ इत्यनेनोक्तत्वादित्यर्थः । ‘त्वया ततं विश्वमनन्तरूप’ इत्यत्रानन्तरूपेति पुनरुक्तिरित्यत आह | |||
त्वयेति ॥ | |||
तर्हि ‘नान्तं न मध्यं न पुनस्तवादिं पश्यामि’ इति परिमाणाऽनन्त्यस्योक्तत्वात् ‘त्वया ततं विश्वम्’ इति पुनरुक्तिरित्यत आह | |||
स्वयमिति ॥ | |||
नान्तं पश्यामीत्युक्ते नेश्वरस्य परिमाणाऽनन्त्यं सिध्यति । विद्यमानमन्तं स्वयं न पश्यतीत्यपि प्रतीतेः । तन्निवृत्त्यर्थं न केवलमहं पश्यामि, किन्तु त्वया ततं विश्वमित्युक्तत्वेन सप्रयोजनत्वान्न पुनरुक्तिरिति भावः । तथापि ‘पश्यामि त्वां सर्वतोऽनन्तरूपम्’ , ‘द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः’ इत्यादिपुनरुक्तिरित्यत आह | |||
अन्यदिति ॥ | |||
एतद्वाक्यजातस्य विष्णोदर्ेेशतः कालतो गुणतश्चानन्त्ये स्वस्य महातात्पर्यज्ञापनायाभ्यासरूपत्वान्न पुनरुक्तिदोष इति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">‘अनन्तवीर्यामितविक्रमस्त्वम्’‘सर्वं समाप्नोषि’ इति पुनरुक्तिशङ्का पूर्वोक्त्यैव गर्भस्रावेण गता । तथापि तस्य प्रयोजनान्तरमाह | |||
सर्वमिति ॥ | |||
‘सर्वं खल्विदं ब्रह्म’ इत्यादेः सर्वस्य जगतो ब्रह्मात्मकत्वात् ‘त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम्’ इत्याद्ययुक्तमित्याशङ्क्य तच्छ्रुतिगतसर्वशब्दस्य ब्रह्मैवार्थः, सर्वव्याप्तत्वादित्यत्रोच्यते । अतो न पौनरुक्त्यमिति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु स्वयमेव ‘नमोऽस्तु ते सर्वत एव सर्व’ इति सर्वशब्देन सम्बोध्य ‘सर्वं समाप्नोषि’ इति किमर्थमसौ व्याख्यायत इत्यतो वाऽऽह | |||
सर्वमिति ॥ | |||
नात्र स्ववचनं व्याक्रियते, येन वैय्यर्थ्यं स्यात् । किन्तु ‘सर्वं खल्विदं ब्रह्म’, ‘सर्वं ह्येतद् ब्रह्म’ इत्यादिवाक्येषु श्रुतसर्वशब्दमनूद्य तद्व्याख्यानमिदं स्वोक्तस्थापनार्थमिति भावः ॥ २० ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V21" data-block-id="BGT_C11_V21" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अमी हि त्वां सुरसङ्घा विशन्ति केचिद्भीताः प्राञ्जलयो गृणन्ति ।</span><span class="shloka-line">स्वस्तीत्युक्त्वा महर्षिसिद्धसङ्घाः स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिः॥ २१ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V22" data-block-id="BGT_C11_V22" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या विश्वेश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च ।</span><span class="shloka-line">गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घा वीक्षन्ते त्वां विस्मिताश्चैव सर्वे॥ २२ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
< | |||
< | |||
< | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V23" data-block-id="BGT_C11_V23" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">रूपं महत्ते बहुवक्त्रनेत्रं महाबाहो बहुबाहूरुपादम् ।</span><span class="shloka-line">बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथितास्तथाहम्॥ २३ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V24" data-block-id="BGT_C11_V24" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नभःस्पृशं दीप्तमनेकवर्णं व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम् ।</span><span class="shloka-line">दृष्ट्वा हि त्वां प्रव्यथितान्तरात्मा धृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो॥ २४ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V25" data-block-id="BGT_C11_V25" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि दृष्ट्वैव कालानलसन्निभानि ।</span><span class="shloka-line">दिशो न जाने न लभे च शर्म प्रसीद देवेश जगन्निवास॥ २५ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C11_V25" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C11_V25" data-id="BGT_C11_V25_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘मन्यसे यदि तच्छक्यं मया द्रष्टुम्’ इति स्वस्यापि यद्धर्शनमसुलभमुक्तं तादृशरूपदर्शनं कथं लोकत्रयस्य ‘दृष्ट्वाऽद्भुतं रूपम्’ इत्यादिनाऽर्जुनेनोच्यते । ‘सुखमात्यन्तिकम्’ इत्यादौ भगवद्दर्शनस्य परमानन्दहेतुत्वेनोक्तत्वात् कथं विश्वरूपदर्शनस्य व्यथाहेतुत्वमुच्यत इत्यत आह | |||
<p class="gr-vyakhya-para">कथं | |||
त्रिलोकेष्विति ॥ | |||
किं विश्वरूपदर्शनं सर्वभयङ्करमित्यत आह | |||
दर्शनेति ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">किमेवं सर्वरूपेष्वपि प्रथमतो भीतिर्भवतीत्यत आह | |||
तस्मिन्निति ॥ | |||
उग्रत्वमिव, अतो भीतिरिति शेषः । तर्हि सर्वेषामपि भयसम्भवात् किमर्थमुच्यते प्रायो भीता इत्यत आह | |||
अर्जुनादिति ॥ | |||
एतद्वचनबलेन लोकत्रयशब्दस्य तत्र स्थितविश्वरूपदर्शनयोग्यप्रतिबन्धकहीनभक्तविषयत्वाद् भगवतः किञ्चिदुग्रत्वात्तद्दर्शिनां भयस्यापि सम्भवाद् ‘दृष्ट्वाऽद्भुतम्’ इत्यादिवाक्यमुपपन्नमिति भावः । ‘पश्यामि देवांस्तव देव देहे’ इत्युक्तत्वाद् ‘अमी हि त्वा सुरसङ्घा विशन्ति’ इति पुनरुक्तिरित्यत आह | |||
मुक्ता इति ॥ | |||
अत्र ‘अमी हि त्वा सुरसङ्घाः’ इति पारोक्ष्येण निर्दिष्टा मुक्ताः । तत्रामुक्ता इत्यपौनरुक्त्यमिति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">भवेदपुनरुक्तिर्यद्येतन्मुक्तविषयं स्यात् । तदेव कुतः? परोक्षनिर्देशस्यामुक्तेष्वपि सम्भवादिति चेन्न । ‘त्वा विशन्ति’ इति स्वेच्छयैव भगवत्प्रवेशोक्तेरिति भावेनाह | |||
विशन्तीति ॥ | |||
तथापि कुतो मुक्तविषयत्वमस्येत्यत आह | |||
प्रवेश इति ॥ | |||
२५ ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु धृतराष्ट्रपुत्रादीनां भगवन्मुखप्रवेशोन्मुखचेष्टाऽभावात् कथं ‘अमी च त्वा धृतराष्ट्रस्य पुत्राः’ इत्याद्युच्यत इत्यत आह | |||
अन्येति ॥ | |||
भगवन्मुखप्रवेशानुन्मुखचेष्टानामपि भगवन्मुखचेष्टयैव तत्र प्रवेशादुपचारेण विशन्तीति प्रयोगो युज्यते । प्रलयोदकप्रवेशानुन्मुखचेष्टानां प्रजानां तच्चेष्टयैव तत्र प्रवेशे ‘प्रविष्टा उदकं प्रजाः’ इति प्रयोगवदित्यर्थः । भगवन्मुखचेष्टयैव तत्र प्रवेशश्चेद् धार्तराष्ट्रसेनाया एव भवेत् । भगवन्मुखानां तदभिमुखत्वात् । अतः ‘सहास्मदीयैः’ इत्ययुक्तं स्यादित्यत आह | |||
सेनेति ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु युद्धोपक्रम एव चूर्णितोत्तमाङ्गतयाऽन्यैरदृष्टाः कथमर्जुनेन मया तथा सन्दृश्यन्त इत्युच्यते ‘केचिद्विलग्नाः’ इत्यादिनेत्यत आह | |||
ये त्विति ॥ | |||
तस्मिन्नेव मुहूर्ते मरिष्यमाणानामेवात्र ग्रहणाद् युद्धोपक्रम एवैवमुक्तिर्युक्ता । विशीर्णत्वेनापतितस्य सूक्ष्मदृष्टिगोचरत्वादन्येषां तथा दर्शनं च युक्तम् । ‘दिव्यं ददामि ते चक्षुः’ इत्यादेरर्जुनस्य दिव्यदृष्टित्वादन्यादृष्टदर्शनं च युक्तमिति भावः । अन्येषां तददर्शने दृष्टान्तमाह | |||
यथेति ॥ | |||
दिव्यदृष्टित्वादर्जुनस्यान्यादृष्टदर्शने दृष्टान्तमाह | |||
यथेति ॥ | |||
एतच्च विष्णुधर्मे विस्तरेणोक्तम् ॥ ३० ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
</div> | <div class="verse-block" id="BGT_C11_V26" data-block-id="BGT_C11_V26" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः सर्वे सहैवावनिपालसङ्घैः ।</span><span class="shloka-line">भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस्तथासौ सहास्मदीयैरपि योधमुख्यैः॥ २६ ॥</span></span></div> | ||
</div> | |||
</div> | |||
</div> | |||
<div class=" | <div class="verse-block" id="BGT_C11_V27" data-block-id="BGT_C11_V27" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति दंष्ट्राकरालानि भयानकानि ।</span><span class="shloka-line">केचिद्विलग्ना दशनान्तरेषु सन्दृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमाङ्गैः॥ २७ ॥</span></span></div> | ||
< | |||
<span class="shloka-line"> | |||
<span class="shloka-line"> | |||
</ | |||
<div | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V28" data-block-id="BGT_C11_V28" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यथा नदीनां बहवोम्बुवेगाः समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति ।</span><span class="shloka-line">तथा तवामी नरलोकवीरा विशन्ति वक्त्राण्यभिविज्वलन्ति॥ २८ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V29" data-block-id="BGT_C11_V29" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतङ्गा विशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः ।</span><span class="shloka-line">तथैव नाशाय विशन्ति लोका- स्तवापि वक्त्राणि समृद्धवेगाः॥ २९ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V30" data-block-id="BGT_C11_V30" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्तात्- लोकान् समग्रान्वदनैर्ज्वलद्भिः ।</span><span class="shloka-line">तेजोभिरापूर्य जगत्समग्रं भासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो॥ ३० ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V31" data-block-id="BGT_C11_V31" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आख्याहि मे को भवानुग्ररूपो नमोस्तु ते देववर प्रसीद ।</span><span class="shloka-line">विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमाद्यं न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम्॥ ३१ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C11_V31" data-block-id="bhashya-BGT_C11_V31"> | |||
< | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C11_V31_B01" data-verse="BGT_C11_V31" data-block-id="BGT_C11_V31_B01">मुक्ताः सुरसङ्घा विशन्ति । 'प्रवेशो निर्गमश्चैव मुक्तानां स्वेच्छया भवेत्'' । इति हि ब्रह्माण्डे ॥ २१-२५ ॥ | ||
अन्यचेष्टां कुर्वतामपि भगवच्चेष्टयैव प्रलये प्रजानां प्रवेशवत् प्रवेशो युज्यते । सेनामध्यतो भगवन्मुखानामुभयाभिमुखत्वाच्चोभे सेने तत्र प्रविशतः । ये तु तस्मिन्नेव मुहूर्ते मरिष्यन्ति तेषां दशनान्तरेषु चूर्णितमपि शिरः सूक्ष्मदृष्टिगोचरत्वान्मानुषदृष्ट्या तथा न दृश्यते । यथा भिन्नमपि घटादिकं यावत् पृथङ्ग् न पतति तावन्मन्ददृष्टीनां न ज्ञायते । यथा पुरूरवसो जराश्विभ्यामेव दृष्टा ॥ २६-३० ॥ | |||
विशेषगुणकर्मविषय एव प्रश्नः । 'विष्णो'' इति सम्बोधनात् ॥ ३१ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C11_V31" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C11_V31" data-id="BGT_C11_V31_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘आख्याहि मे को भवान्’ इत्यत्र को देवो भवानिति पृच्छतीत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाऽह | |||
विशेषेति ॥ | |||
गुणादेः स्वयमेवोक्तत्वात् किं पुनः प्रश्नेनेत्यतो विशेषेत्युक्तम् । स्वाज्ञातविषय इत्यर्थः । स्वरूपविषय एव किं न स्यादित्यत आह | |||
‘विष्णो’ इतीति ॥ | |||
॥ | ‘भासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो’ इत्यर्जुनेन भगवतः सम्बोधितत्वेन विष्णुरिति पूर्वमेव ज्ञातत्वाद् विशेषगुणकर्मादिविषय एवायं प्रश्नो न स्वरूपमात्रविषय इत्यर्थः ॥ ३१ ॥</p></div></div></div></div></div> | ||
< | <blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote> | ||
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V32" data-block-id="BGT_C11_V32" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कालोस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान् समाहर्तुमिह प्रवृत्तः ।</span><span class="shloka-line">ऋतेपि त्वा न भविष्यन्ति सर्वे येवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः॥ ३२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C11_V32" data-block-id="bhashya-BGT_C11_V32"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C11_V32_B01" data-verse="BGT_C11_V32" data-block-id="BGT_C11_V32_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahavaraha-id">'कालः कलितसम्पूर्णसद्गुणत्वाज्जनार्दनः ।<br/>संहारात् सर्ववित्त्वाद् वा सर्वविद्रावणेन वा'' ॥</span></span>इति महावराहे ।<br/>अपिशब्देन भ्रात्रादीन् अपि ऋते ॥३२ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C11_V32" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C11_V32" data-id="BGT_C11_V32_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">परिहारे गुणादेरनुक्तत्वान्नायं तद्विषय इत्यतः कालशब्द एव गुणादिवाचीति भावेन स्मृत्यैव तं व्याचष्टे | |||
काल इति ॥ | |||
कलिताः स्वसम्बद्धाः । कल बन्धने, कल संहरणे, कल ज्ञाने, कल विद्रावण इति पठन्ति । उग्ररूपः किमर्थमिति प्रश्नपरिहारायोक्तम् ‘लोकक्षयकृत्’ इत्यादि । तदुपपाद्यते ‘ऋतेऽपि’ इति । तत्र युधिष्ठिरादीनामप्युर्वरितत्वात् कथं त्वामृते सर्वे मरिष्यन्तीत्युच्यत इत्यत आह | |||
अपीति ॥ | |||
नात्रार्जुनमेकमृते सर्वे मरिष्यन्तीत्युच्यते । किन्तु अर्जुनभ्रातॄनश्वत्थामादींश्च विना । अपिपदेन तेषां समुच्चितत्वादिति भावः । ३२ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V33" data-block-id="BGT_C11_V33" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्व जित्वा शत्रून् भुङ्क्ष्व राज्यं समृद्धम् ।</span><span class="shloka-line">मयैवैते निहताः पूर्वमेव निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन्॥ ३३ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V34" data-block-id="BGT_C11_V34" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च कर्णं तथान्यानपि योधवीरान् ।</span><span class="shloka-line">मया हतांस्त्वं जहि मा व्यथिष्ठा युध्यस्व जेतासि रणे सपत्नान्॥ ३४ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C11_V34" data-block-id="bhashya-BGT_C11_V34"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C11_V34_B01" data-verse="BGT_C11_V34" data-block-id="BGT_C11_V34_B01">जयद्रथस्य पितुर्वरादेव विशेषः । निहताः निहतप्राया । पश्चादर्जुनेपि स्थित्वा स एव हनिष्यति ॥ ३४ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C11_V34" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C11_V34" data-id="BGT_C11_V34_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">यतोऽहमेव लोकान् समाहर्तुमिह प्रवृत्तः । अतो वैरिजये सन्देहायोगाद् युध्यस्वेत्युच्यते ‘तस्मात्’ इति । तत्र द्रोणं च भीष्मं चेति जयद्रथस्य द्रोणादिवद्विशिष्योक्तिः कथम् ? तावत्सामर्थ्याभावादित्यत आह | |||
जयद्रथस्येति ॥ | |||
योऽस्य शिरः छिन्नं भूमौ पातयेत्तच्छिरो भिद्यतामिति पितृदत्तातिबलिष्ठवरादेवास्य विशेषोक्तिर्न तु द्रोणादिवत् सामर्थ्यविशेषादित्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु जीवन्त एव कथं ‘मयैवैते निहताः’ इत्युच्यते । तथात्वे च कथं ‘जेताऽसि’ इत्युच्यत इत्यत आह | |||
निहता इति ॥ | |||
निहतप्रायत्वं नामापहृतायुष्ट्वेन सन्निकृष्टमरणत्वम् । यदि साक्षान्न निहतास्तर्हि हन्ता भवेति वक्तव्यम् । निमित्तमात्रं भवेति कथमुच्यत इत्यत आह | |||
पश्चादिति ॥ | |||
तस्य स्वातन्त्र्येण हन्तृत्वाभावान्निमित्तमात्रमित्युक्तमिति भावः । मृतमारणायोगात् ‘मया हतांस्त्वं जहि’ इति कथमुच्यत इत्यतो वाऽह | |||
पश्चादिति ॥ | |||
< | अर्जुने स्थित्वा तस्यैव हन्तृत्वान्मया हतेषु त्वमपि हन्तेति व्यवहारविषयो भवेत्येव भगवतोच्यत इति भावः ॥ ३४ ॥</p></div></div></div></div></div> | ||
<div | <blockquote class="uvaaca">सञ्जय उवाच</blockquote> | ||
<div | |||
<div | |||
<div | |||
< | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V35" data-block-id="BGT_C11_V35" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एतच्छ्रुत्वा वचनं केशवस्य कृताञ्जलिर्वेपमानः किरीटी ।</span><span class="shloka-line">नमस्कृत्वा भूय एवाह कृष्णं सगद्गदं भीतभीतः प्रणम्य॥ ३५ ॥</span></span></div> | |||
<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote> | |||
</ | |||
<div class=" | <div class="verse-block" id="BGT_C11_V36" data-block-id="BGT_C11_V36" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्या जगत्प्रहृष्यत्यनुरज्यते च ।</span><span class="shloka-line">रक्षांसि भीतानि दिशो द्रवन्ति सर्वे नमस्यन्ति च सिद्धसङ्घाः॥ ३६ ॥</span></span></div> | ||
< | |||
<span class="shloka-line"> | |||
<span class="shloka-line"> | |||
</ | |||
<div | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V37" data-block-id="BGT_C11_V37" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कस्माच्च ते न नमेरन्महात्मन् गरीयसे ब्रह्मणोप्यादिकर्त्रे ॥ अनन्त देवेश जगन्निवास त्वमक्षरं सदसत्तत्परं यत्॥ ३७ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V38" data-block-id="BGT_C11_V38" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">त्वमादिदेवः पुरुषः पुराण- स्त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।</span><span class="shloka-line">वेत्तासि वेद्यं च परं च धाम त्वया ततं विश्वमनन्तरूप॥ ३८ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V39" data-block-id="BGT_C11_V39" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">वायुर्यमोग्निर्वरुणः शशाङ्कः प्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च ।</span><span class="shloka-line">नमो नमस्तेस्तु सहस्रकृत्वः पुनश्च भूयोपि नमो नमस्ते॥ ३९ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C11_V39" data-block-id="bhashya-BGT_C11_V39"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C11_V39_B01" data-verse="BGT_C11_V39" data-block-id="BGT_C11_V39_B01">वायुर्बलज्ञानयोगात् शशाङ्कोतिसुखाङ्कितः । | |||
इन्द्रः स परमैश्वर्यादिति नानाभिधो हरिः । इति च ॥३९ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C11_V39" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C11_V39" data-id="BGT_C11_V39_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">वायुर्यमोऽग्निरित्याद्यर्जुनस्तुतिवाक्ये वाय्वादीनां भगवदभेद उच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय वाय्वादिशब्दानां भगवति योगवृत्तिं स्मृत्यैव दर्शयति | |||
॥ वायुरिति ॥ | |||
वबयोरभेदाद् वकारो बलवाची । अयपय गताविति धातोः आयुशब्दो ज्ञानवाची । इदि परमैश्वर्य इति धातुः ॥३९ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V40" data-block-id="BGT_C11_V40" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते नमोस्तु ते सर्वत एव सर्व ।</span><span class="shloka-line">अनन्तवीर्यामितविक्रमस्त्वं सर्वं समाप्नोषि ततोसि सर्वः॥ ४० ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V41" data-block-id="BGT_C11_V41" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं हे कृष्ण हे यादव हे सखेति ।</span><span class="shloka-line">अजानता महिमानं तवेदं मया प्रमादात् प्रणयेन वापि॥ ४१ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V42" data-block-id="BGT_C11_V42" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यच्चापहासार्थमसत्कृतोसि विहारशय्यासनभोजनेषु ।</span><span class="shloka-line">एकोथवाप्यच्युत तत्समक्षं तत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम्॥ ४२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C11_V42" data-block-id="bhashya-BGT_C11_V42"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C11_V42_B01" data-verse="BGT_C11_V42" data-block-id="BGT_C11_V42_B01">एकः सर्वोत्तमोप्यसत्कृतः । 'एकः सर्वाधिको ज्ञेय एष एव करोति यत्'' इति च ॥ ४२ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C11_V42" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C11_V42" data-id="BGT_C11_V42_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘असत्कृतोऽसि विहारशय्यासनभोजनेषु एकोऽथवाऽपि’ इत्यत्र यद्यप्यहं त्वमेक एव । तथापि लोकव्यवहारानुसारेण क्षामापय इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह | |||
एक इति ॥ | |||
तर्ह्यन्वयो नोपपद्यत इत्यतस्तं दर्शयति | |||
॥ अपीति ॥ | |||
सर्वोत्तमत्वेनासत्कारायोग्योऽप्यसत्कृतोऽसीत्येवात्रोच्यते । नान्यत् । अर्जुनस्य भगवदैक्ये मानाभावादिति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">एकशब्दः कथं सर्वोत्तमत्ववाचीत्यत आह | |||
एक इति ॥ | |||
एकत्वाद् एः, करोतीति क इत्यर्थः । अन्यनिरपेक्षतया हि कर्ता सर्वोत्तमः ॥ ४२ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
< | <div class="verse-block" id="BGT_C11_V43" data-block-id="BGT_C11_V43" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पितासि लोकस्य चराचरस्य त्वमस्य पूज्यश्च गुरुर्गरीयान् ।</span><span class="shloka-line">न त्वत्समोस्त्यभ्यधिकः कुतोन्यो लोकत्रयेप्यप्रतिमप्रभाव॥ ४३ ॥</span></span></div> | ||
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V44" data-block-id="BGT_C11_V44" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कायं प्रसादये त्वामहमीशमीड््यम् ।</span><span class="shloka-line">पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः प्रियः प्रियायार्हसि देव सोढुम्॥ ४४ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V45" data-block-id="BGT_C11_V45" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अदृष्टपूर्वं हृषितोस्मि दृष्ट्वा भयेन च प्रव्यथितं मनो मे ।</span><span class="shloka-line">तदेव मे दर्शय देव रूपं प्रसीद देवेश जगन्निवास॥ ४५ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V46" data-block-id="BGT_C11_V46" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">किरीटिनं गदिनं चक्रहस्त- मिच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव ।</span><span class="shloka-line">तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन सहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते॥ ४६ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C11_V46" data-block-id="bhashya-BGT_C11_V46"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C11_V46_B01" data-verse="BGT_C11_V46" data-block-id="BGT_C11_V46_B01">तेनैव रूपेण भवेति अनन्तरूपगोपनेन तदेव प्रकाशयेत्यर्थः । | |||
'पञ्चाननं चिन्त्यमचिन्त्यरूपं पद्मासनं गोपितविश्वरूपम्'' । | |||
इति हि वैहायससंहितायाम् ॥४६ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C11_V46" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C11_V46" data-id="BGT_C11_V46_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘तेनैव रूपेण भव’ इत्यर्जुनप्रार्थनावाक्ये विश्वरूपं विहाय पूर्वतनं गृहाण इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह | |||
तेनैवेति ॥ | |||
यदा रूपान्तरं प्रतीयते तदा विश्वरूपत्याग एव किं न स्यात्, किं तद्गोपनेनेत्यत आह | |||
पञ्चाननमिति ॥ | |||
॥ | नरसिंहरूपेऽपि गोपितविश्वरूपत्वोक्तेर्न रूपान्तरप्रतीतौ विश्वरूपत्याग इति भावः ॥ ४६ ॥</p></div></div></div></div></div> | ||
<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V47" data-block-id="BGT_C11_V47" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदं रूपं परं दर्शितमात्मयोगात् ।</span><span class="shloka-line">तेजोमयं विश्वमनन्तमाद्यं यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम्॥ ४७ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C11_V47" data-block-id="bhashya-BGT_C11_V47"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C11_V47_B01" data-verse="BGT_C11_V47" data-block-id="BGT_C11_V47_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">'विश्वनामा स भगवान् यतः पूर्णगुणः प्रभुः'' ।</span></span> इति पाद्मे ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmanda-id">'त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम्'' इत्यनेन तेनैवेन्द्रशरीरेण दृष्टमिति ज्ञायते । त्वदन्येनेति तदवरापेक्षया । तैरपि तद्वन्न दृष्टमित्येव ।<br/>'विश्वरूपं प्रथमतो ब्रह्मापश्यच्चतुर्मुखः ।<br/>तच्छतांशेन रुद्रस्तु तच्छतांशेन वासवः ।<br/>यथेन्द्रेण पुरा दृष्टमपश्यत् सोर्जुनोपि सन् ।<br/>तदन्ये क्रमयोगेन तच्छतांशादिदर्शिनः'' ॥</span></span> इति ब्रह्माण्डे ॥४७ ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C11_V47" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C11_V47" data-id="BGT_C11_V47_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">भक्त्यतिशयोत्पादनाय विश्वरूपदर्शनस्य दौर्लभ्यमुच्यते ‘मया’ इति । तत्र ‘तेजोमयं विश्वम्’ इति विश्वात्मकत्वं भगवद्रूपस्योच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय विश्वशब्दं स्मृत्यैव व्याचष्टे | |||
विश्वेति ॥ | |||
‘यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम्’ इत्यर्जुनेतरैर्विश्वरूपस्यादृष्टत्वमुच्यते इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह | |||
त्वदिति ॥ | |||
नात्र विश्वरूपस्यार्जुनेतरैरदृष्टत्वमुच्यते । प्रत्युतेतः पूर्वं केनापि न दृष्टमित्यनुक्त्वा त्वदन्येनेत्युक्तत्वात् तैनैवेतः पूर्वम् इन्द्रशरीरेण दृष्टमित्येवोच्यते इत्यर्थः । तर्हि ब्रह्मादिभिरपि न दृष्टमित्यपि नाशङ्कनीयम् । त्वदन्येनेत्यर्जुनादधमविवक्षयोक्तत्वादित्याह | |||
त्वदिति ॥ | |||
नैतावताऽर्जुनाधमैर्न दृष्टमिति कल्पनीयम् । अधमैरप्यर्जुनवन्न दृष्टमित्यभिप्रायेणैवादृष्टत्वस्योक्तत्वादित्याह | |||
तैरिति ॥ | |||
भवेदेवैतद् व्याख्यानं यदि विश्वरूपं ब्रह्मादिभिरिन्द्रेणार्जुनादधमैश्च दृष्टम्, इन्द्रेण चार्जुनवदेव दृष्टम्, अर्जुनादधमैस्तद्वन्न दृष्टमित्येतत्सिध्येत्, तदेव कुत इत्यत आह | |||
विश्वरूपमिति ॥ | |||
इन्द्रस्याधिकदर्शित्वेऽल्पदर्शित्वे वा विशिष्य त्वयेन्द्रशरीरेण दृष्टमित्युक्तिर्न सम्भवति । आधिक्येऽनुक्तेराधम्ये निषेधस्य चादर्शनात् ॥ ४७ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V48" data-block-id="BGT_C11_V48" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानै- र्न च क्रियाभिर्न तपोभिरुग्रैः ।</span><span class="shloka-line">एवंरूपः शक्य अहं नृलोके द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर॥ ४८ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C11_V48" data-block-id="bhashya-BGT_C11_V48"> | |||
< | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C11_V48_B01" data-verse="BGT_C11_V48" data-block-id="BGT_C11_V48_B01">वेदादिभिरपि त्वदवरेणैवं द्रष्टुमशक्यः । अन्यथा 'दृष्ट्वाद्भुतं रूपम्'' इत्यादिविरोधः ॥ ४८ ॥</div> | ||
< | |||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class=" | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C11_V48" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C11_V48" data-id="BGT_C11_V48_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">यद्यन्येषामपि विश्वरूपदर्शनमत्राभिप्रेतं स्यात्तर्हि ‘न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानैः’ इत्युत्तरवाक्यविरोध इत्यत आह | ||
<p class="gr-vyakhya-para"> | |||
वेदेति ॥ | |||
नोत्तरवाक्येऽर्जुनादन्येषां विश्वरूपदर्शनाभाव उच्यते । किन्तु त्वदवरैस्त्वद्वन्न दृष्टमित्युक्तेः स्वतस्तथा दर्शनाभावेऽपि वेदादिसाधनैस्तथा तैर्दृश्यतामित्याशङ्क्य त्वदवरैर्वेदादिसाधनैरपि त्वद्वन्न द्रष्टुं शक्यत इत्येवोच्यत इति भावः । विश्वरूपस्यार्जुनादन्येनादृष्टत्वमेवार्थः किं न स्यादिति चेन्न । उदाहृतस्मृतिविरोधात् । अत्रापि दृष्ट्वाऽद्भुतं रूपम्, ‘दृष्ट्वा लोकाः’ इत्यादिपूर्ववाक्यविरोधः स्यादित्यत आह | |||
अन्यथेति ॥ | |||
४८ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V49" data-block-id="BGT_C11_V49" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मा ते व्यथा मा च विमूढभावो दृष्ट्वा रूपं घोरमीदृङ्ग्ममेदम् ।</span><span class="shloka-line">व्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनस्त्वं तदेव मे रूपमिदं प्रपश्य॥ ४९ ॥</span></span></div> | |||
<blockquote class="uvaaca">सञ्जय उवाच</blockquote> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V50" data-block-id="BGT_C11_V50" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वा स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः ।</span><span class="shloka-line">आश्वासयामास च भीतमेनं भूत्वा पुनः सौम्यवपुर्महात्मा॥ ५० ॥</span></span></div> | |||
॥ | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C11_V50" data-block-id="bhashya-BGT_C11_V50"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C11_V50_B01" data-verse="BGT_C11_V50" data-block-id="BGT_C11_V50_B01">स्ववत् क्रियत इति स्वकं रूपम् । विश्वरूपमज्ञानां स्वरूपवन्न दर्शयति । एतदज्ञानामपि तथैव दर्शयतीति विशेषः । अन्यथा 'द्रष्टुमिच्छामि ते रूपम्'' इति विरुद्धं स्यात् । | |||
'परावरविभेदस्तु मुग्धदृष्टिमपेक्ष्य तु । | |||
प्रादुर्भावस्वरूपाणां विश्वरूपस्य च प्रभोः । | |||
अन्यथा न विशेषोस्ति व्यक्तिर्ह्यज्ञव्यपेक्षया'' ॥ इति च ॥५० ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C11_V50" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C11_V50" data-id="BGT_C11_V50_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘स्वकं रूपं दर्शयामास’ इति कृष्णरूपस्य विशिष्य स्वकीयत्वोक्तेः यदुक्तं विश्वरूपस्य साक्षादीश्वरस्वरूपत्वं तदयुक्तमित्यत आह | |||
स्ववदिति ॥ | |||
नात्र स्वकशब्देन कृष्णरूपस्य स्वकीयत्वमुच्यते, येन विश्वरूपस्यास्वकीयत्वं स्यात् । किन्तु स्ववत् स्वकीयवत् क्रियते प्रदर्श्यत इति व्युत्पत्त्या स्वकीयतया प्रदर्शनीयत्वमेवेत्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननूभयोरपि भगवदीयतया प्रदर्श्यमानत्वात् कृष्णरूपस्यैव कुतो विशेषोक्तिरित्यत आह | |||
विश्वरूपमिति ॥ | |||
सत्यमुभयं रूपं भगवदीयतया प्रदृश्यत इति, किन्तु ज्ञानिनामेव । अज्ञानिनां तु कृष्णरूपमेव भगवदीयतया प्रदृश्यते । न तु विश्वरूपम् । अतोऽज्ञविवक्षया विशेषोक्तिर्युक्तेति भावः । अत एवाल्पज्ञानिविवक्षया स्ववदित्युक्तम् । किमर्थमेवं व्याख्येयम्? विश्वरूपं भगवदीयमेव किं न स्यादित्यत आह | |||
अन्यथेति ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <p class="gr-vyakhya-para">कृष्णरूपविश्वरूपयोः स्वकीयत्वास्वकीयत्वप्रतीतिनिराकरणप्रसङ्गेन परमं रूपं दर्शयामासेति विश्वरूपस्य परत्वोक्त्या कृष्णरूपस्यापरत्वप्रतीतिं स्मृत्यैव निराकरोति | ||
परेति ॥ | |||
अन्यथा स्वभावतः । तर्हि विश्वरूप एव परत्वं विदुषामपि कथं दृश्यत इत्यत आह | |||
व्यक्तिरिति ॥ | |||
विश्वरूपे परत्वव्यक्तिर्नावताररूपेषु । अतस्तथा दृष्टिर्युक्तेति भावः । इयं च व्यक्तिरल्पज्ञानिविवक्षयोच्यते । न तु ब्रह्मादिमहाज्ञानिविवक्षया । तेषां कृष्णादावपि परत्वस्य प्रतीतेरित्याह | |||
अज्ञेति ॥ | |||
५० ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V51" data-block-id="BGT_C11_V51" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन ।</span><span class="shloka-line">इदानीमस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः॥५१ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C11_V51" data-block-id="bhashya-BGT_C11_V51"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C11_V51_B01" data-verse="BGT_C11_V51" data-block-id="BGT_C11_V51_B01">किञ्चित् मनुष्यवद् दृश्यमानत्वात् मानुषम् ॥ ५१ ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C11_V51" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C11_V51" data-id="BGT_C11_V51_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘दृष्ट्वेदं मानुषं रूपम्’ इति कृष्णरूपस्य मानुषत्वोक्तेः कथं नावरत्वमित्यत आह | |||
किञ्चिदिति ॥ | |||
अन्यथोदाहृतवाक्यविरोधः स्यादित्यर्थः ॥ ५१ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V52" data-block-id="BGT_C11_V52" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम ।</span><span class="shloka-line">देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः॥५२ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये एकादशोध्यायः ॥</div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C11_V52" data-block-id="bhashya-BGT_C11_V52"> | |||
< | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C11_V52_B01" data-verse="BGT_C11_V52" data-block-id="BGT_C11_V52_B01">ये दर्शनकाङ्क्षिणस्तैरपीदानीं दृष्टप्रायः ॥ ५२ ॥</div> | ||
< | |||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class=" | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C11_V52" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C11_V52" data-id="BGT_C11_V52_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘सुदुर्दर्शमिदं रूपम्’ इत्यत्र ‘देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिण एव वर्तन्ते, न तु पश्यन्ति’ इत्युक्तत्वात् कथमर्जुनादुत्तमैरधमैश्च विश्वरूपस्य दृष्टत्वमुच्यत इत्यतस्तद्वाक्यं यथावद्योजयति | ||
<p class="gr-vyakhya-para"> | |||
य इति ॥ | |||
अनेन यन्मम रूपं त्वं दृष्टवानसि, अस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणो ये देवास्तेऽपि यद्दृष्टवन्तस्तदिदं सुदुर्दर्शमिति योजना सूचिता भवति । अन्यथोक्तविरोध इति भावः ॥ ५२ ॥</p> | |||
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितयां न्यायदीपिकायाम् एकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥</div></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V53" data-block-id="BGT_C11_V53" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया ।</span><span class="shloka-line">शक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा॥५३ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V54" data-block-id="BGT_C11_V54" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोर्जुन ।</span><span class="shloka-line">ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप॥५४ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C11_V55" data-block-id="BGT_C11_V55" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C11" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः ।</span><span class="shloka-line">निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव॥५५ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे विश्वरूपदर्शनयोगो नाम एकादशोध्यायः ॥</div> | |||
<span id="gr-C12" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="द्वादशोऽध्यायः"></span> | |||
< | == द्वादशोऽध्यायः == | ||
< | <div class="introduction" id="BGT_C12_I01" data-block-id="BGT_C12_I01" data-verse="BGT_C12"> | ||
</div> | <div class="introduction-line">अव्यक्तोपासनाद् भगवदुपासनस्योत्तमत्वं प्रदर्श्य तदुपायं प्रदर्शयत्यस्मिन्नध्याये-</div> | ||
</div> | </div> | ||
< | <blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote> | ||
<div class="verse-block" id="BGT_C12_V01" data-block-id="BGT_C12_V01" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C12" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपासते ।</span><span class="shloka-line">ये चाप्यक्षरमव्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः॥१ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C12_V01" data-block-id="bhashya-BGT_C12_V01"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C12_V01_B01" data-verse="BGT_C12_V01" data-block-id="BGT_C12_V01_B01">साधननिर्णयोत्र । | |||
श्रिये जातः श्रिय आ निरियाय श्रियं वयो जरितृभ्यो दधाति । श्रियं वसाना अमृतत्वमायन् भवन्ति सत्या समिथा मितद्रौ'' 'उपासिता मुक्तिदा सद्य एव ह्यस्येशाना जगतो विष्णुपत्नी । या श्रीर्लक्ष्मीरौपला चाम्बिकेति ह्रीश्चेत्युक्ता संविदग््रया सुविद्या'' इत्यादिश्रुतिभ्यः । | |||
'श्रीः सुतुष्टा हरेस्तोषं गमयेत् क्षिप्रमेव तु । | |||
अतुष्टा तदतुष्टिं च तस्माद् ध्येयैव सा सदा । | |||
अव्यक्तं प्रकृतिं प्राहुः कूटस्थं चाक्षरं च ताम् । | |||
प्रधानमिति च प्राहुर्महापुरुष इत्यपि । | |||
तां ब्रह्म महदित्याहुः परं जीवं परां चितिम् । | |||
तस्यास्तु परमो विष्णुः यो ब्रह्म परमं महत्'' ॥ इति ब्रह्माण्डवचनाच्चाव्यक्तोपासनान्मोक्षाशङ्कया पृच्छति । 'कूटस्थोक्षर उच्यते'' इत्युत्तरवचनात् 'कूटस्थमचलम्'' इत्यत्राप्युक्तेरव्यक्तशब्दश्चित्प्रकृतिवाची । अन्यथा 'ये त्वां पर्युपासते, ये चाप्यक्षरम्, तेषां के योगवित्तमाः'' इति भेदेन प्रश्नानुपपत्तिः । 'परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान्'' इति तेनैवोक्तत्वात् । ये तु 'ते मे युक्ततमा मताः'' 'मय्येव मन आधत्स्व'' इत्यादौ भगवतोक्तेप्यव्यक्तोपासकानामाधिक्यं वदन्ति ते त्वपलापकत्वादेवाति-साहसिका इति सुशोच्या एव ॥ १ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C12_V01" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C12_V01" data-id="BGT_C12_V01_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><h4 class="gr-vyakhya-head">द्वादशोऽध्यायः</h4> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ॐ॥ एतदध्यायप्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति | |||
॥ साधनेति ॥ | |||
मोक्षसाधनयोरव्यक्तभगवदुपासनयोर्मध्ये प्रागुक्तभगवदुपासनस्याधिक्यनिर्णयोऽस्मिन्नध्याये क्रियत इत्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु भगवदुपासनस्येवाव्यक्तोपासनस्यापि यदि मोक्षसाधनत्वं क्वचिदुक्तं स्यात्तदा ‘एवं सततयुक्ताः’ इति सन्दिह्य प्रश्नो युज्यते । न च तदस्ति, अतः कथमयं प्रश्न इत्यत आह | |||
श्रिय इति ॥ | |||
यः पुरुषः श्रीसमाराधनार्थं जातोऽसौ तदर्थमेव गृहान्निर्गतो भवति स श्रियम् उपदेष्ट्रुभ्यो गुरुभ्य एव स्वस्य वयो धत्ते । एवं श्रियमुपासीनाः पुरुषा अमृतत्वं यान्ति । तस्मिन् गुरुशिष्याख्ये मिथुने समीहितानि सत्यानि भवन्तीत्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">किं श्रिय उपासनं स्वातन्त्र्येणैव मोक्षसाधनमित्यतः श्रीप्रसादमुत्पाद्य ततो भगवत्प्रसादद्वारेणैवेति भावेन स्मृतिमाह | |||
श्रीरिति ॥ | |||
श्रीप्रसादस्य भगवत्प्रसादोत्पादकत्वं कुत इत्यतः श्रियोऽतिमहिमानमाह | |||
अव्यक्तमिति ॥ | |||
एवम्भूता चेत् श्रीस्तर्हि तत्प्रसादः स्वयमेव पुरुषार्थहेतुः किं न स्यात्? ईश्वरप्रसादसाधनत्वं तस्य किमर्थमुच्यत इत्यत आह | |||
तस्या इति ॥ | |||
श्रियोऽपि विष्णोः परमत्वान्न तत्प्रसादस्य स्वातन्त्र्येण पुरुषार्थसाधनत्वं, किन्तु विष्णुप्रसादसाधनत्वेनैवेत्यर्थः । विष्णोः महद्ब्रह्मभूतश्रिय उत्तमत्वे हेतुमाह | |||
य इति ॥ | |||
एवं श्रुतिपुराणवाक्येभ्यो विष्णूपासनस्येवाव्यक्तोपासनस्यापि मोक्षसाधनत्वप्रतीतिजातया भगवदुपासनं वाऽव्यक्तोपासनं वा उत्तमं मोक्षसाधनमिति शङ्कयोत्तमसाधनं पृच्छतीत्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">यदि भगवदुपासनस्येव श्रिय उपासनस्यापि मोक्षसाधनत्वं प्रतीयेत तर्हि तद्विषय एव प्रश्नः कर्तव्यः । अव्यक्तोपासनविषये किमर्थं क्रियत इत्यत आह | |||
कूटस्थ इति ॥ | |||
कूटस्थोऽक्षर उच्यते इत्युपरितनवाक्ये चित्प्रकृतावेव प्रयुक्तकूटस्थाक्षरशब्दयोरत्राप्यव्यक्ते प्रयुक्तत्वेनाव्यक्तं चित्प्रकृतिरेव । अतः चित्प्रकृत्युपासनस्य मोक्षसाधनत्वप्रतीत्याऽव्यक्तोपासनविषये प्रश्नो युक्त एवेति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">एतेन ‘इत्यादिश्रुतिभ्यः’, ‘अव्यक्तोपासनात्’ इत्यस्याप्यनवद्यत्वं सिध्यति । नन्वव्यक्तादिशब्दानां परब्रह्मणि मुख्यत्वादत्र तत्किं विवक्षितं न स्यादित्यत आह | |||
अन्यथेति ॥ | |||
यद्यत्राव्यक्तशब्देन परं ब्रह्मोच्यते तर्हि त्वदुपासकाव्यक्तोपासकानां मध्ये क उत्तम इति भगवतोऽव्यक्तस्य च भेदेनार्जुनप्रश्नोऽनुपपन्नः स्यादित्यर्थः। कुतोऽनुपपन्न इत्यतोऽर्जुनेनैव भगवतः परब्रह्मत्वस्योक्तत्वादित्याह | |||
॥ | परमिति ॥</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">अन्ये त्वत्राव्यक्तपदेन यत्किञ्चिच्छून्यापरनामकं निर्गुणं ब्रह्मोच्यत इति मन्वानाः तदुपासकेश्वरोपासकयोः कोऽधिक इति प्रश्नार्थं कल्पयित्वाऽव्योक्तोपासकानामेवाधिक्यं परिहारे कथ्यत इति वदन्ति । तान् प्रत्याह | |||
ये त्विति ॥ | |||
‘ते मे युक्ततमा मताः’ इति भगवता स्वोपासकानामुत्तमत्वमुक्त्वा ‘मय्येव’ इति मदुपासकानामेवोत्तमत्वात् मदुपासक एव भवेति स्फुटमुक्तत्वादव्यक्तोपासकानामाधिक्यं वदतामपलापकत्वमेव । ततश्च साहसिकत्वात् ‘अहो नष्टा एते’ इति शोकविषयत्वमेव, न तु परिहारं वक्तुंु प्रतिवादित्वमित्यर्थः ॥१॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C12_V02" data-block-id="BGT_C12_V02" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C12" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते ।</span><span class="shloka-line">श्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मताः॥२ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C12_V02" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C12_V02" data-id="BGT_C12_V02_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ननु चेष्टावत्याः श्रियोऽचलत्वम् ‘अचलम्’ ध्रुवम् इति कथमुच्यत इत्यतः स्मृत्यैव तद्घटयति | |||
नेति ॥ | |||
‘अनिर्देश्यमव्यक्तमचिन्त्यं पर्युपासते’ इति व्याहतम् । अनिर्देश्याव्यक्ताचिन्त्यस्योपासनायोगादित्यतः अनिर्देश्यत्वादिकमुपास्यत्वाविरोधेन स्मृत्यैव घटयति | |||
सूक्ष्मत्वादिति ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">मदुपासका एवोत्तमा इत्युच्यते | |||
‘मयि’ इति ॥ | |||
त्वदुपासकानामिवाव्यक्तोपासकानामपि मोक्षसद्भावात् कथं तेषामुत्तमत्वमित्यतोऽव्यक्तोपासकानां मोक्षमङ्गीकृत्य सहेतुकं स्वोपासकानामुत्तमत्वमुच्यते ‘ये त्वक्षरम्’ इति । अत्रोच्यमानभगवत्प्राप्तिः न केवलं शाक्तेयानामिति भावेन ‘मयि’ इत्यादिकं श्रुत्यैव व्याचष्टे | |||
अविष्णुज्ञैरिति ॥ | |||
अत्र ‘ध्यायीत नित्यदा’ इत्यन्तेन परीत्युपसर्गाभिप्राय उक्तो भवति । ‘तेन तुष्टा’ इत्यनेन ‘ते प्राप्नुवन्ति मामेव’ इत्यस्याभिप्राय उक्तो भवति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">एवमव्यक्तोपासनस्य मोक्षसाधनत्वेऽपि न तदेवोत्तमं मन्तव्यमिति भावेनाह | |||
तथापीति ॥ | |||
उपासते श्रिया सहेति शेषः । अनेन ‘मय्यावेश्य’ इत्युक्तार्थं भवति । अव्यक्तोपासकानामपि मोक्षसद्भावे कथं भगवदुपासकानामुत्तमत्वमित्यत आह | |||
यत इति ॥ | |||
अनेन ‘क्लेशः’ इति व्याख्यातं भवति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">उक्तप्रकारेण पर्युपासनम् इन्द्रियग्रामातिनियमनं, सर्वत्र समबुद्धित्वम्, सर्वभूतहितेरतत्वादिसुष्ट्वाचारमन्तरेण अव्यक्तप्रसादाभावात् परमश्रद्धामात्रयुक्तानां सुष्ट्वाचारादेरौन्येऽपि भगवत्प्रसादसम्भवात् क्लेशाधिक्यं ज्ञातव्यम् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">इतश्च भगवदुपासनमेवोत्तममित्याह | |||
विष्णुनेति ॥ | |||
श्रिया सह भगवदुपासने द्वयोरपि परमप्रसादसम्भवेनाचिरान्मोक्षो भवति ।पृथगव्यक्तोपासनपक्षे तु किञ्चिद्भगवदुपासनं कृत्वा बहुकालं पृथक् श्रियमुपास्य पुनः श्रिया सह निरन्तरं भगवदुपासनं कर्तव्यम् । ततो मुक्तिश्चिरेणैव भवतीत्यतोऽपि भगवदुपासनमेवाधिकमिति भावः । अनेन ‘ये तु सर्वाणि’ इत्येतदुक्तार्थं भवति । हेतुद्वयेनोक्तं विष्णूपासनस्याधिक्यमुपसंहरति | |||
॥ तस्मादिति ॥ | |||
तेषामाधिक्यं चेति शेषः । ये नित्ययुक्तास्ते युक्ततमा इत्ययुक्तम् । एकार्थत्वादित्यत आह | |||
युक्तेति ॥ | |||
नित्ययुक्तपदं नित्योद्युक्तत्वार्थमिति च द्रष्टव्यम् ॥ २ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C12_V03" data-block-id="BGT_C12_V03" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C12" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ये त्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्तं पर्युपासते ।</span><span class="shloka-line">सर्वत्रगमचिन्त्यं च कूटस्थमचलं ध्रुवम्॥३ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C12_V04" data-block-id="BGT_C12_V04" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C12" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सन्नियम्येंद्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः ।</span><span class="shloka-line">ते प्राप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रताः॥४ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C12_V04" data-block-id="bhashya-BGT_C12_V04"> | |||
</ | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C12_V04_B01" data-verse="BGT_C12_V04" data-block-id="BGT_C12_V04_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paramashruthi-id">'अविष्णुज्ञैरतद्भक्तैस्तदुपासाविवर्जितैः ।<br/>शपेदुपासिताप्येषा श्रीस्तांस्तद्धरितत्त्ववित् ।<br/>तद्भक्तस्तमुपास्यैव श्रियं ध्यायीत नित्यदा ।<br/>तेन तुष्टा तु साच्छिद्रं दद्याद् विष्णोरुपासनम् ।<br/>ततस्तद्दर्शनान्मुक्तिं यात्यसौ नात्र संशयः ।<br/>तथापि सर्वपरमां सर्वदोषविवर्जिताम् ।<br/>ज्ञात्वा श्रियं तत्परमं तत्पतिं पुरुषोत्तमम् ।<br/>विज्ञायोपासते नित्यं ते हि युक्ततमा मताः ।<br/>यतः क्लेशोधिकस्तेषां पृथक् श्रियमुपासताम् ।<br/>विष्णुना सहिता ध्याता सापि तुष्टिं परां व्रजेत् ।<br/>अन्यथा तु पुनर्विष्णोः श्रीपतित्वेन चिन्तनम् ।<br/>अच्छिद्रमेव कर्तव्यमिति मुक्तिश्चिराद् भवेत् ।<br/>तस्मादक्लेशतो मुक्तिः क्षिप्रं विष्णुमुपासताम्'' ॥</span></span> इति परमश्रुतिः ।<br/>युक्ततमाः साधकतमाः ॥२ ॥ 'न चलेत् स्वात् पदाद् यस्मादचला श्रीस्ततो मता'' । इत्याग्नेये ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">'सूक्ष्मत्वादप्रसिद्धत्वाद् गुणबाहुल्यतस्तथा ।<br/>अनिर्देश्यौ तथाव्यक्तावचिन्त्यौ श्रीश्च माधवः'' ॥</span></span> इति नारदीये ॥३ ॥</div> | ||
</ | |||
</ | |||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class=" | <div class="verse-block" id="BGT_C12_V05" data-block-id="BGT_C12_V05" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C12" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">क्लेशोधिकतरस्तेषामव्यक्तासक्तचेतसाम् ।</span><span class="shloka-line">अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहवद्भिरवाप्यते॥५ ॥</span></span></div> | ||
< | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C12_V06" data-block-id="BGT_C12_V06" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C12" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः ।</span><span class="shloka-line">अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते॥६ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C12_V06" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C12_V06" data-id="BGT_C12_V06_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘ये तु सर्वाणि’ इत्यत्रानन्ययोगेन भगवदुपसनस्योत्तमत्वमुच्यते । अतः कथं श्रिया सहितभगवदुपासनस्य आधिक्यकथनपरतयैतद्व्याख्यायत इत्याशङ्कां प्रमाणवाक्येनैव परिहरति | |||
॥ विष्णोरिति | |||
नात्रानन्ययोगपदेन अन्योपासनसम्बन्धो निषिध्द्यते । किन्त्वन्यस्य भगवदधीनत्वं तत्परिवारत्वं विनोपासनम् । अतो युक्तं प्राचीनव्याख्यानमिति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु यदि भगवदुपासकानामिवाव्यक्तोपासकानामपि मोक्षश्रवणात् तदुपासनविषये किमुत्तममिति प्रश्नः क्रियते तर्हि ‘ज्ञात्वा शिवं शान्तिमत्यन्तमेति’, ‘हरिं हरं विरिञ्चं च ज्ञात्वा मुच्येत संसृतेः’ इत्यन्यदेवतोपासनस्यापि मोक्षहेतुत्वश्रवणात् तद्विषये किमिति प्रश्नो न क्रियत इत्याशङ्कां सिंहावलोकनन्यायेन परिहरति | |||
॥ अन्तवदिति ॥ | |||
अन्यदेवतोपासनाया मोक्षसाधनत्वस्य पूर्वमेव निषिद्धत्वेन श्रुत्यादौ तदुक्तावपि तस्यान्यार्थत्वं कल्पयित्वाऽव्यक्तोपासनविषय एव प्रश्नः कृतो नान्यदेवतोपासनविषय इति भावः । तर्हि सामान्यतो भगवदन्योपासनस्य मोक्षसाधनत्वस्य पूर्वमेव निषिद्धत्वेनाव्यक्तोपासनस्यापि तदभावप्राप्तेस्तद्वचनानामप्यर्थान्तरम् अकल्पयित्वा किमिति तद्विषये प्रश्नः क्रियत इत्यत उक्तम् | |||
< | |||
लक्ष्म्या इति ॥ | |||
सामान्यतो भगवदन्योपासनस्य मोक्षसाधनत्वनिषेधेऽपि लक्ष्म्याः भगवदतिप्रियत्वेनान्येभ्यो विशेषसद्भावात् तदुपासनस्य मोक्षसाधनत्वसम्भवेन निषेधस्य तदतिरिक्तोपासनविषयत्वं कल्पयित्वाऽर्जुनेनान्योपासनविषयप्रश्नमकृत्वाऽप्यव्यक्तोपासनविषय एव प्रश्नः कृत इति भावः ॥ ६ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C12_V07" data-block-id="BGT_C12_V07" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C12" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् ।</span><span class="shloka-line">भवामि न चिरात्पार्थ मय्यावेशितचेतसाम्॥७ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C12_V08" data-block-id="BGT_C12_V08" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C12" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मय्येव मन आधत्स्व मयि बुदि्धं निवेशय ।</span><span class="shloka-line">निवसिष्यसि मय्येव अत ऊर्ध्वं न संशयः॥८ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C12_V09" data-block-id="BGT_C12_V09" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C12" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम् ।</span><span class="shloka-line">अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाप्तुं धनञ्जय॥९ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C12_V10" data-block-id="BGT_C12_V10" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C12" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अभ्यासेप्यसमर्थोसि मत्कर्मपरमो भव ।</span><span class="shloka-line">मदर्थमपि कर्माणि कुर्वन्सिदि्धमवाप्स्यसि॥१० ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C12_V11" data-block-id="BGT_C12_V11" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C12" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अथैतदप्यशक्तोसि कर्तुं मद्योगमाश्रितः ।</span><span class="shloka-line">सर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान्॥११ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C12_V12" data-block-id="BGT_C12_V12" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C12" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासात् ज्ञानाद्ध्यानं विशिष्यते ।</span><span class="shloka-line">ध्यानात्कर्मफलत्यागस्त्यागाच्छान्तिरनन्तरम्॥१२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C12_V12" data-block-id="bhashya-BGT_C12_V12"> | |||
</ | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C12_V12_B01" data-verse="BGT_C12_V12" data-block-id="BGT_C12_V12_B01">'विष्णोरन्यं न स्मरेद् यो विना तत्परिवारताम् ।<br/>तदधीनतां वानन्ययोगी स परिकीर्तितः'' ॥ इति च ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shanthirmukti-id">'अन्तवत्तु फलं तेषाम्'' इत्यादिनान्यदेवोपासनायाः पूर्वमेव निन्दितत्वात् लक्ष्म्यास्त्वतिसामीप्याद् विशेषमाशङ्क्य तदुपासनाविषय एव प्रश्नः कृतः ।<br/>'वैष्णवान्येव कर्माणि यः करोति सदा नरः ।<br/>जपार्चामार्जनादीनि स्वाश्रमोक्तानि यानि च ।<br/>स तत्कर्मेति विज्ञेयो योन्यदेवादिपूजनम् ।<br/>कृत्वा हरावर्पयति स तु तद्योगमात्रवान् ।<br/>तत्र पूर्वोविशिष्टः स्यादादिमध्यान्ततः स्मृऽतेः ।<br/>अवान्तरे च नियमाद् विष्णोस्तद्दासतास्य यत् ।<br/>मनसा वर्ततेन्योपि यथाशक्ति हरिस्मृऽतेः ।<br/>पूर्वोक्तयोग्यो भवति यदि नित्यं तदिच्छति ।<br/>असम्यग्ज्ञानिनो ध्यानाज्ज्ञानमेव विशिष्यते ।<br/>ज्ञात्वा ध्यानं ततस्तस्मात् तत् फलेच्छाविवर्जितम् ।<br/>तस्माज्ज्ञानाद् भवेन्मुक्तिस्त्यागाद्ध्यानयुतात् स्फुटम्'' इति च ।</span></span> शान्तिर्मुक्तिः ॥ ४-१२ ॥</div> | ||
</ | |||
</ | |||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class=" | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C12_V12" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C12_V12" data-id="BGT_C12_V12_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">मदुपासनस्याधिकत्वात्तदेव कुरु । तदलाभे मां जानीहि । तदभावे चाभ्यासयोगेन मां जानीहि । तदभावे च मत्कर्मपरो भव । तदशक्तौ च मद्योगमाश्रितः कर्मफलत्यागं कुर्वित्युच्यते ‘मयि’ इति । तत्र मत्कर्मकृत्त्वमेव मद्योगः । अतः कथमेतदित्यतः स्मृत्यैव व्याचष्टे | ||
<p class="gr-vyakhya-para"> | |||
वैष्णवानीति ॥ | |||
अनेन | सर्वकर्माणि वैष्णवानि करोतीति योजना । विष्णुविषयतया करोतीत्यर्थः। अर्चामार्चनं प्रतिमास्नापनम् । आदिपदेन ध्यानं च ग्राह्यम् । तद्योगमात्रवान् तत्कर्मत्वोपायमात्रवान् । अनेन मद्योगमिति मत्कर्मत्वयोगमिति व्याख्यातम् । यदि भगवत्कर्मत्वं कामयते तर्ह्येव तद्योगो भवति । न तु काम्येनान्योपासनादिनेत्यर्थः । अनेन ‘सर्वकर्म’ इत्युक्तार्थं भवति । भगवदुपासनेऽपि तारतम्यमाह | ||
असम्यगिति ॥ | |||
ध्यानालाभे ज्ञानं, तदलाभेऽभ्यास इत्येतत्समर्थ्यते‘श्रेयो हि’ इति । तदनेन व्याख्यातं भवति । ज्ञानपूर्वध्यानेऽपि सकामान्निष्काममेवाधिकमित्याह | |||
तस्मादिति ॥ | |||
तत्र हेतुमाह | |||
तस्मादिति ॥ | |||
अनेन ‘ध्यानात्’ इत्येतद् व्याख्यातं भवति ।</p> | |||
< | <p class="gr-vyakhya-para">नन्वत्र त्यागाच्छान्तिः फलमुच्यते । अतः कथमुच्यते तस्मान्मुक्तिरितीत्यत आह | ||
शान्तिरिति ॥ | |||
नन्वत्र कर्मफलत्यागमात्रस्यैव ध्यानाधिक्यमुच्यत इति किं नेष्यते? ज्ञानपूर्वं ध्यानसाहित्यं किमुच्यते? इत्यतो वाऽऽह | |||
शान्तिरिति ॥ | |||
॥ | अत्र त्यागस्य शान्तिपदोदितमुक्तिहेतुत्वमुच्यते । न च तत्केवलत्यागग्रहणे युक्तम् । ‘सन्न्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः’ इत्युक्तत्वात् । ज्ञानपूर्वकध्यानसहितत्यागस्य तत्सम्भवात् स एवात्र विवक्षित इति भावः ॥ १०-१२ ॥</p></div></div></div></div></div> | ||
<div class="verse-block" id="BGT_C12_V13" data-block-id="BGT_C12_V13" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C12" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ओष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च ।</span><span class="shloka-line">निर्ममो निरहङ्कारः समदुःखसुखः क्षमी॥१३ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C12_V14" data-block-id="BGT_C12_V14" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C12" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सन्तुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः ।</span><span class="shloka-line">मय्यर्पितमनोबुदि्धर्यो मद्भक्तः स मे प्रियः॥१४ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C12_V15" data-block-id="BGT_C12_V15" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C12" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः ।</span><span class="shloka-line">हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तो यः स च मे प्रियः॥१५ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C12_V16" data-block-id="BGT_C12_V16" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C12" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः ।</span><span class="shloka-line">सर्वारम्भपरित्यागी यो मद्भक्तः स मे प्रियः॥१६ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C12_V17" data-block-id="BGT_C12_V17" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C12" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यो न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति ।</span><span class="shloka-line">शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान् यः स मे प्रियः॥१७ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C12_V17" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C12_V17" data-id="BGT_C12_V17_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘ये तु सर्वाणि कर्माणि इत्यादि प्रपञ्च्यते | |||
‘ओष्टा’ इति ॥ | |||
तत्र ‘सर्वारम्भपरित्यागी’ इत्येतदन्यथाप्रतीतिनिरासाय चतुर्धा व्याचष्टे | |||
अवैष्णवेति ॥ | |||
उक्तार्थानुपपादयति | |||
सर्वेति ॥ | |||
सर्वकर्मफलत्यागमित्यनेन सर्वारम्भफलपरित्यागेन सर्वारम्भपरित्यागीत्युक्तं सिध्द्यति । मयीत्यनेन सर्वारम्भाभिमानत्यागेन सर्वारम्भाणां भगवति समर्पणेन च सर्वारम्भपरित्यागीत्युक्तं सिध्द्यति । ‘मयि’ इति वाक्यस्य स्मृत्यैव तथा व्याख्यातत्वात् । आदिपदगृहीतेन ‘सर्वधर्मान् परित्यज्य’ इत्यादिनाऽवैष्णवारम्भपरित्यागेन सर्वारम्भपरित्यागीत्युक्तं सिद्ध्यति । तस्य तथा सयुक्तिकं व्याकरिष्यमाणत्वात् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु | <p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘सर्वारम्भपरित्यागी’ इत्यस्य ‘शुभाशुभपरित्यागी’ इति प्रपञ्च्यमानत्वात् अवैष्णवारम्भपरित्यागीत्यादिक किं विशिष्याभिधीयत इत्यतस्तत्स्मृत्यैवोक्ताविरुद्धतया व्याचष्टे | ||
भक्तिमिति ॥ | |||
उपलक्षणे चैतत् । तत्साधनतया वैष्णवारम्भांश्चेति ज्ञातव्यम् । ‘समदुःखसुखः’, ‘हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तः’ इत्येतन्नियमनिरासाय स्मृत्यैव व्याचष्टे | |||
प्राय इति ॥ | |||
तथोच्यते सुखादिषु समो हर्षादिवर्जित उच्यते । एवं चेदल्पवैषम्यादेर्विद्यमानत्वात् कथं तदभावोक्तिरित्यत आह | |||
यथेति ॥ | |||
मुख्यार्थ एव किं न स्यादित्यत आह | |||
न हीति ॥ | |||
ननु हर्षस्य गुणत्वात् कथं तत्परित्यागोऽपेक्षिततयोच्यत इत्यतो हर्षशब्दस्य हेयार्थतां स्मृत्यैव दर्शयति | |||
॥ हृतिरिति॥ | |||
मनस इति शेषः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘ओष्टा’ इत्यादावद्वेषादिमतां प्रियत्वमात्रमुक्त्वा ‘ये तु धर्म्यामृतम्’ इत्यत्र श्रद्धादिमतामतिप्रियत्वं किं निमित्तमुच्यत इत्यत आह | |||
व्यस्तेनेति ॥ | |||
‘ओष्टा’ इत्यादौ यत् पृथक् पृथक् साधनमुक्तं तत्तन्मात्रेण प्रियत्वमुक्तम् । ‘ये तु’ इत्यत्राद्वेष्टेत्यादिप्रागुक्तसमस्तसाधनेनातीवप्रियत्वम् । व्यस्तात् समस्तस्याधिक्यादिति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘ओष्टा ’ इत्यादावद्वेषादिसाधनेन प्रियत्वमुच्यते, ‘ये तु ’ इति भक्त्याऽतीव प्रियत्वमुच्यत इति किं न स्यात् भक्तेः सर्वसाधनोत्तमत्वादित्यत आह | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | |||
भक्तिरिति ॥ | |||
ओषादिकथनेऽपि भक्तेरुक्तत्वान्नायं विभागो युक्त इति भावः । ‘यस्मान्नोद्विजते लोकः’ इति व्यस्तसाधनकथने भक्तेरनुक्तत्वात् कथं भक्तिस्तु व्यस्तेष्वयुक्तैवेत्युच्यत इत्यत आह | |||
यस्मादिति ॥ | |||
१७-१९ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
< | <div class="verse-block" id="BGT_C12_V18" data-block-id="BGT_C12_V18" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C12" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः ।</span><span class="shloka-line">शीतोष्णसुखदुःखेषु समः सङ्गविवर्जितः॥१८ ॥</span></span></div> | ||
<div class="verse-block" id="BGT_C12_V19" data-block-id="BGT_C12_V19" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C12" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तुल्यनिन्दास्तुनिर्मौनी सन्तुष्टो येन केनचित् ।</span><span class="shloka-line">अनिकेतः स्थिरमतिर्भक्तिमान् मे प्रियो नरः॥१९ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C12_V19" data-block-id="bhashya-BGT_C12_V19"> | |||
< | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C12_V19_B01" data-verse="BGT_C12_V19" data-block-id="BGT_C12_V19_B01">अवैष्णवसर्वारम्भपरित्यागी । सर्वारम्भाभिमानत्यागेन फलत्यागेन भगवति समर्पणरूपेण च त्यागी । 'सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः'' 'मयि सर्वाणि कर्माणि सन्न्यस्याध्यात्मचेतसा'' ॥ इत्यादेः ॥ 'भक्तिं ज्ञानं च वैराग्यमृते यो नेच्छति क्वचित् ।<br/>शुभाशुभपरित्यागी विद्वद्भिः कीर्तितो हि सः'' ॥ इति च ।<br/>'प्रायः सुखादिषु समः प्रायो हर्षादिवर्जितः ।<br/>तथोच्यते यथाल्पस्वो निःस्व इत्युच्यते बुधैः ।<br/>न हि मुख्यतया साम्यं कस्यचित् सुखदुःखयोः ।<br/>न च हर्षादिसन्त्यागो यावन्मुक्तिः कुतश्चन'' ॥ इति च ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'हृतिर्मदादधर्माय हर्षो नाम प्रकीर्तितः'' ।</span></span>इति शब्दनिर्णये ॥१६-१९॥</div> | ||
</div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C12_V20" data-block-id="BGT_C12_V20" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C12" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ये तु धर्म्यामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते ।</span><span class="shloka-line">श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेतीव मे प्रियाः॥२० ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे भक्तियोगो नम द्वादशोध्यायः ॥</div> | |||
<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये द्वादशोध्यायः ॥</div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C12_V20" data-block-id="bhashya-BGT_C12_V20"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C12_V20_B01" data-verse="BGT_C12_V20" data-block-id="BGT_C12_V20_B01">व्यस्तेन प्रियाः समस्तेनातीव प्रियाः । भक्तिस्तु व्यस्तेप्युक्तैव । यस्मान्नोद्विजते इत्यत्रापि स चेत्यनेन भक्तिरनुषज्यते । धर्मसाधनं धर्म्यं तदेवामृतसाधनममृतं धर्म्यामृतम् ॥ २० ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C12_V20" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C12_V20" data-id="BGT_C12_V20_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">धर्म्यामृतपदस्य दुर्गमार्थत्वादर्थमाह | |||
धर्मेति ॥२० ॥</p> | |||
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥</div></div></div></div></div></div> | |||
<span id="gr-C13" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="त्रयोदशोऽध्यायः"></span> | |||
== त्रयोदशोऽध्यायः == | |||
<div class="introduction" id="BGT_C13_I01" data-block-id="BGT_C13_I01" data-verse="BGT_C13"> | |||
<div class="introduction-line">पूर्वोक्तज्ञानज्ञेयक्षेत्रपुरुषान् पिण्डीकृत्य विविच्य दर्शयत्यनेनाध्यायेन ।सर्वार्थसङ्क्षेपोयम् ॥ १ ॥</div> | |||
</div> | |||
<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V01" data-block-id="BGT_C13_V01" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च ।</span><span class="shloka-line">एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव॥१ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V01" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C13_V01" data-id="BGT_C13_V01_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><h4 class="gr-vyakhya-head">त्रयोदशोऽध्यायः</h4> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">एतदध्यायप्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति | |||
॥ सर्वेति ॥ | |||
यत् प्रथमषट्के प्राचुर्येण ज्ञानसाधनमुक्तं, यच्च द्वितीये भगवत्स्वरूपं निरूपितं, ‘न त्वेवाहम्’ इत्यादौ यज्जीवस्वरूपं प्रदर्शितम्, ‘भूमिरापोऽनलः’ इत्यदौ यत् क्षेत्रमभिहितं तद्विप्रकीर्णतयोक्तं सर्वं बुध्द्यारोहार्थं सङ्क्षिप्यास्मिन्नध्याये प्रदर्शयतीत्यर्थः । सर्वेषामध्यायानामर्थान् सङ्क्षिपति सङ्क्षिप्य दर्शयतीति सर्वार्थसङ्क्षेपः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">तत्र ‘तत् क्षेत्रं यच्च’ इति प्रतिज्ञातम् । भगवज्ज्ञानस्यैव मोक्षहेतुत्वात् क्षेत्रं भगवत्स्वरूपं चोभयं किमर्थमुच्यत इत्याशङ्का तावत्परिह्रियते ‘इदम्’ इति । तत्र ‘सङ्घातश्चेतना’ इति क्षेत्रविकारैकदेशत्वेनोक्तशरीरस्य कथं समस्तक्षेत्रत्वमुच्यत इत्याशङ्कापरिहाराय श्रुत्यैव तद् व्याचष्टे | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | |||
हिंसेति ॥ | |||
जीवस्य स्वतो नित्यत्वाद् देहादितया परिणतैतदुपघातादेव जीवो हिंसित इत्युच्यते । अतोऽव्यक्तादिकं हिंसाहेतुर्जीवस्य भवति । शृृ हिंसायामिति धातोर्हिंसाहेतुत्वाच्छर् । परेणेर्यत्वादीरमिति शरीरमित्यर्थः । क्षीयतेऽत्रेत्यस्मिन् अव्यक्तादिशरीरे भगवता स्थीयत इत्यर्थः । क्षि निवासगत्योरिति धातोः । ‘अव्यक्तादि’ इत्यनेन ‘महाभूतानि’ इत्यस्यार्थ उक्तो भवति । तद्विकाराः क्षेत्रविकाराः । अनेन ‘इच्छाद्वेष’ इत्युक्तार्थं भवति ।</p> | |||
< | <p class="gr-vyakhya-para">विकारित्वं च न चिद्रूपेच्छादीनामिति भावेनाह | ||
चिद्रूपेति ॥ | |||
अनेन स्वयमचिद्रूपा इति लभ्यते । वर्तन्त इति शेषः । किमेतेषां सदा मिश्रतयाऽवस्थानमित्यतः संसार एव न सर्वदेति भावेनाह | |||
विकारेति ॥ | |||
मुक्तौ द्वेषदुःखाभावात् कथं चिन्मात्रेच्छादिसंयुतो मुक्तः स्यादित्यत आह | |||
मुक्तिश्चेति ॥ | |||
आसुरी दैवी चेति शेषः । तर्हि दैवमुक्तौ द्वेषाद्ययोगादासुरमुक्तौ च सुखाद्ययोगादधिकं सङ्कटमेवेत्यतः प्रत्येकमिच्छाद्यशेषासम्भवेऽपि विभागेन तत्सम्भवादविरोध इति भावेनाऽह | |||
चिन्मात्रेति ॥ | |||
यत्र स्युरित्युत्तरत्रापि सम्बद्ध्यते । इच्छादिष्वपठिताऽपि विष्णुभक्तिर्द्वेषस्य पठितत्वेन तत्प्रतियोगितया गृह्यते ॥ २ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V02" data-block-id="BGT_C13_V02" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते ।</span><span class="shloka-line">एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः॥२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V03" data-block-id="BGT_C13_V03" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">क्षेत्रज्ञं चापि मां विदि्ध सर्वक्षेत्रेषु भारत ।</span><span class="shloka-line">क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम॥३ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V03" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C13_V03" data-id="BGT_C13_V03_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘एतद्यो वेत्ति’ इत्येतज्जीवविषयतया प्रतीतिनिरासाय वचनान्तरेण व्याचष्टे | |||
क्षेत्रज्ञ इति ॥ | |||
यः क्षेत्रं जानाति स सर्वोऽपि क्षेत्रज्ञः, अतो विष्णुरिति किं विशिष्योच्यत इत्यत आह | |||
न हीति ॥ | |||
किमयं स्वयं क्षेत्रान्तर्भूतः सन् तज्जानातीत्यपेक्षायामाह | |||
असाविति ॥ | |||
अनेन ‘न सत्तत्’ इति व्याख्यातं भवति । सर्वासन्निहितत्वात् कथं सर्वज्ञानं हरेरित्यत आह | |||
स इति ॥ | |||
एतेन ‘बहिरन्तश्च’ इति व्याख्यातं भवति । विष्णोः सर्वजीवाभिन्नत्वात् कथं तेषु स्थितिरित्यत आह | |||
विलक्षणश्चेति ॥ | |||
कथं वैलक्षण्यमित्यत आह | |||
सर्वत इति ॥ | |||
केशादिषु पाण्यादिशक्तिमत्त्वं युक्तिविरुद्धमित्यतः प्रतीतत्वान्न युक्तिविरुद्धमिति भावेनाह | |||
कृष्णेति ॥ | |||
अनेन | अनेन ‘सर्वतः’ इत्युक्तार्थं भवति । का नाम भगवत्पाण्यादिशक्तिरित्यत आह | ||
सर्वेति ॥ | |||
वेत्तीत्येतत् कर्मणोऽप्युपलक्षकम् । अनेन ‘सर्वेन्द्रियगुण’ इति व्याख्यातं भवति । सर्वेन्द्रियगुणा आभास्यन्तेेऽनुभूयन्तेऽनेनेति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">भगवतः पाण्यादिमत्त्वे श्रुत्यादावनिन्द्रियत्वोक्तिः कथमित्यत आह | |||
स इति ॥ | |||
अनेन | अनेन ‘सर्वेन्द्रियविवर्जितम्’ इत्युक्तार्थं भवति । ज्ञानादिगुणसद्भावे कथं तस्य निर्गुणत्वोक्तिरित्यत आह | ||
गुणैरिति ॥ | |||
कुत एवं निर्गुणत्वश्रुतेरर्थान्तरं कल्प्यते ? सर्वथा गुणराहित्यमेव किं न स्यादित्यतः तस्य सर्वकल्याणगुणमूर्तिमत्त्वेन प्रमाणसिद्धत्वादित्याह | |||
सर्वेति ॥ | |||
अनेन ‘निर्गुणम्’ इत्युक्तार्थं भवति । हरेः पाणिपादादिमत्त्वेऽचरत्वोक्तिः कथमित्यत आह | |||
अन्यथेति ॥ | |||
क्वचिच्चरत्वोक्तेः कथं विकारित्वाभाव इत्यत आह | |||
चर इति ॥ | |||
अनेन ‘अचरं चरमेव च’ इति व्याख्यातं भवति । कथं सर्वगतस्य चरणमित्यतो न तस्य सर्वगतत्वमेव, किन्त्वणुत्वं मध्यमत्वं चास्तीत्याह | |||
व्याप्त इति ॥ | |||
अनेन ‘सर्वमावृत्य तिष्ठति’, ‘हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ’ इत्याद्युक्ततात्पर्यं भवति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">‘तद्दूरे तद्वन्तिके’ इत्यादौ विरुद्धधर्मोक्त्येश्वरस्य निःस्वभावत्वोक्तेः कथमुक्तं युक्तं स्यादित्यतस्तद्घटयति | |||
सर्वगत्वादिति ॥ | |||
अनेन ‘दूरस्थम्’ इति व्याख्यातं भवति । व्याप्तत्वाणुत्वादीनां वस्त्वन्तरे सहानवस्थानात् कथं हरौ सह स्थितिरित्यतत आह | |||
अनन्तेति ॥ | |||
अनन्ताव्ययशक्तित्वेऽपि विरोधिनः कथं तत्र सन्तीत्यत आह | |||
न चेति ॥ | |||
क्षेत्रज्ञनाम्नो जीवे प्रसिध्द्यभावाच्च नात्रासावुच्यत इत्याह | |||
न चेति ॥ | |||
क्वचित् सद्भावेऽपि तदमुख्यमिति भावः । न च विष्णावपि क्षेत्रज्ञनाम्नो न प्रसिद्धिरिति वाच्यम् । उक्तवचन एव प्रसिद्धत्वात् । वचनान्तरेऽपि तत्प्रसिद्धिं दर्शयति | |||
॥ क्षेत्रज्ञ इति ॥ | |||
मनसो विभूतीर्मनसो विकारान् । मायारचिताः निमित्तभूतस्वेच्छारचिताः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">इतश्च ‘एतद्यो वेत्ति’ इत्येतन्न जीवपरमित्याह | |||
अत इति ॥ | |||
यतोऽत्र न जीवो विवक्षितोऽत एव ‘एतद्यो वेत्ति’ इति भगवदभिप्रायेण । सामान्यतः क्षेत्रज्ञशब्दस्य व्युत्पादितत्वात् जीवस्यापि किञ्चित्क्षेत्रज्ञानसद्भावात् तस्य क्षेत्रज्ञत्वप्राप्तेस्तन्निराकरणाय ‘क्षेत्रज्ञं माम्’ इत्युक्तमित्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">जीवस्य क्षेत्रज्ञत्वनिराकरणाय ‘क्षेत्रज्ञं माम्’ इत्युक्तिरिति कुत इति चेत्? किम् ‘एतद्यो वेत्ति’ इत्यस्येश्वरपरत्वमभ्युपगम्येदमुच्यते उत जीवविषयत्वम्? पक्षद्वयं दूषयति | |||
अन्यथेति ॥ | |||
‘एतद्यो वेत्ति ’ इत्यस्येश्वरपरत्वमङ्गीकृत्य ‘क्षेत्रज्ञं माम्’ इत्यस्य जीवव्यावर्तकत्वानङ्गीकारे परमेश्वरस्य ‘एतद्यो वेत्ति’ इत्यनेनैव क्षेत्रज्ञत्वसिद्धेः ‘क्षेत्रज्ञं माम्’ इति पुनस्तद्वचनस्य वैय्यर्थ्यं स्यात् । ‘एतद्यो वेत्ति’ इत्यस्य जीवपरत्वमङ्गीकृत्य ‘क्षेत्रज्ञं माम्’ इत्यस्य जीवव्यावर्तकत्वानङ्गीकारे वक्तव्यस्य जीवक्षेत्रज्ञत्वस्य ‘एतद्यो वेत्ति’ इत्युक्तेनैव पूर्णत्वात् ‘क्षेत्रज्ञं माम्’ इति निरर्थकं विरुद्धार्थं च स्यादिति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">‘एतद्यो वेत्ति’ इत्यस्य जीवपरत्वेऽपि नोत्तरवाक्यवैय्यर्थ्यम् । जीवस्य क्षेत्रज्ञत्वमुक्त्वा ईश्वरस्याप्युच्यत इति क्षेत्रज्ञत्वेनोक्तजीवस्य क्षेत्रस्य चेश्वरैक्यमुच्यत इति सार्थक्योपपत्तेः । प्रत्युतैवमनभ्युपगम्येश्वरस्यैव क्षेत्रज्ञत्वाङ्गीकृतौ ‘एतद्यो वेत्ति’ इति व्यर्थं स्यात् । ‘क्षेत्रज्ञं चापि’ इत्यनेनैवेश्वरस्य क्षेत्रज्ञत्वाङ्गीकारे ‘एतद्योगेति’ इति व्यर्थं स्यात् । ‘क्षेत्रज्ञं चापि’ इत्यनेनैवेश्वरस्य क्षेत्रज्ञत्वसिद्धेरित्यत आह | |||
भेदेति ॥ | |||
जीवस्य क्षेत्रज्ञत्वमुक्त्वा तस्येश्वरभेद उच्यत इत्यादियोजनामनङ्गीकृत्येश्वरस्य क्षेत्रज्ञत्वाङ्गीकारेऽपि ‘एतद्यो वेत्ति’ इति सार्थकमेव । क्षेत्रज्ञनामनिरुक्त्यर्थत्वादित्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">क्षेत्रं जानातीति क्षेत्रज्ञ इति क्षेत्रज्ञनामनिरुक्तेः प्रसिद्धत्वात् ‘क्षेत्रज्ञं चापि माम्’ इत्येतावतैवालं किं निरुक्त्येत्यत आह | |||
सर्वेति ॥ | |||
‘क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि’ इत्येवोक्ते क्षेत्रं चासौ ज्ञश्चेति क्षेत्रज्ञ इति व्युत्पत्त्या जडजीवात्मकत्वमीश्वरस्यैवोच्यत इति प्रतीतिः स्यात् । तन्निराकरणाय प्रसिद्धाऽपि व्युत्पत्तिरुच्यते । न च प्रसिद्धव्युत्पत्तिं परित्यज्यैवं व्युत्पत्त्या शङ्काप्राप्तिरेव नास्तीति वाच्यम् । जडजीवात्मकस्य सर्वस्यापीश्वरेणाभेदमङ्गीकुर्वतां तथा प्रतीतिसम्भवादिति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ईश्वरस्य क्षेत्रज्ञनामनिरुक्तिः, जीवस्य तदभाव इत्येतत्सर्वस्य ‘एतद्यो वेत्ति’ ईश्वरः, ‘तं क्षेत्रज्ञं प्राहुः’ इत्यादिवाक्य एव ईश्वरवाचिपदप्रक्षेपेण वक्तुं शक्यत्वात् तदर्थं पृथग्वाक्यकल्पने गौरवमित्यत आह | |||
क्षेत्रज्ञमिति ॥ | |||
नोत्तरवाक्ये जीवव्यावृत्त्यर्थमेव स्वस्य क्षेत्रज्ञत्वमात्रमुच्यते । येन गौरवं स्यात् । किन्तु जीवव्यावृत्त्यर्थमिश्वरस्यास्फुटमुक्तं क्षेत्रज्ञत्वं स्फुटमनूद्याव्यक्तादिशरीरस्य कथं क्षेत्रशब्दवाच्यत्वमित्यतः क्षीयतेऽत्र ईश्वरेणेति क्षेत्रमित्यर्थसूचानाय स्वस्य क्षेत्रे स्थितिश्चोच्यत इति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">यदेतदुक्तम् ‘एतद्यो वेत्ति’ इति जीवस्य क्षेत्रज्ञत्वमुक्त्वा ‘क्षेत्रज्ञं चापि’ इति ईश्वरस्यापि तदुच्यते । अतो न वैय्यर्थ्यमिति तन्निराचष्टे | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | |||
तत्पक्ष इति ॥ | |||
‘एतद्यो वेत्ति’ इत्यस्य जीवविषयत्वपक्षे क्षेत्रं जानातीति क्षेत्रज्ञ इति व्युत्पत्तेर्जीव इव ईश्वरेऽपि साम्येन ‘एतद्यो वेत्ति’ इत्युक्त्यैवेश्वरस्यापि क्षेत्रज्ञत्वं सिद्ध्यत्येव । अतः ‘क्षेत्रज्ञं चापि’ इति वाक्यं व्यर्थमेवेति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">क्षेत्रज्ञतयोक्तजीवस्य क्षेत्रस्य चेश्वराभेदकथनाय ‘क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि’ इति सार्थकमित्युक्तं दूषयति | |||
सर्वेति ॥ | |||
यदि ‘क्षेत्रज्ञं चापि माम्’ इत्यत्र क्षेत्रक्षेत्रज्ञरूपस्य सर्वस्याभेदो विवक्षितः स्यात्तर्हि सर्वक्षेत्रं क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धीति वक्तव्यम् । ‘सर्वक्षेत्रेेषु’ इति सप्तमीप्रयोगोऽनुपपन्नः स्यादिति भावः । तर्हि क्षेत्रज्ञस्यैवेश्वराभेदोऽत्रोच्यताम् । तथात्वे बाधकाभावादित्यत आह | |||
न चेति ॥ | |||
यदि क्षेत्रज्ञतयोक्तजीवस्येश्वरस्य चैक्यमत्र विवक्षितं स्यात्तर्हि क्षेत्रज्ञोऽहं चैक एवेति वक्तव्यम् । न तु क्षेत्रज्ञमनूद्येश्वरत्वविधानं युज्यते । जीवमनूद्य मां विद्धीति विधातुमस्येश्वरस्यापि जीववत् कल्पितत्वेन विशेषाभावादिति भावः ॥ ३ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V04" data-block-id="BGT_C13_V04" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तत्क्षेत्रं यच्च यादृक्च यद्विकारि यतश्च यत् ।</span><span class="shloka-line">स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु॥४ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C13_V04" data-block-id="bhashya-BGT_C13_V04"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C13_V04_B01" data-verse="BGT_C13_V04" data-block-id="BGT_C13_V04_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narayanashruthi-id">'हिंसाहेतुश्च जीवस्य परेण प्रेर्यते च यत् ।<br/>अव्यक्तादि शरीरं तत् तत्क्षेत्रं क्षीयतेत्र यत् ।<br/>इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं देहो व्याप्तिश्च चेतसः ।<br/>तद्विकारा इति ज्ञेयाश्चिद्रूपेच्छादिमिश्रिताः ।<br/>विकारेच्छादिनिर्मुक्तश्चिन्मात्रेच्छादिसंयुतः ।<br/>मुक्त इत्युच्यते जीवो मुक्तिश्च द्विविधा मता ।<br/>चिन्मात्रद्वेषदुःखे च देहो मिथ्यादृगात्मकः ।<br/>निषिद्धेच्छा च यत्र स्युर्नित्या सा मुक्तिरासुरी ।<br/>चिन्मात्रा वैष्णवी भक्तिर्देहः सम्यग्दृगात्मकः ।<br/>सुखमिच्छानुकूला च धृतिर्दैवी तु सा मता'' ॥</span></span> इति नारायणश्रुतिः ॥२ ॥ 'क्षेत्रज्ञो भगवान् विष्णुर्नह्यन्यः क्षेत्रमञ्जसा ।<br/>वेत्त्यसौ भगवान् ज्ञेयो व्यक्ताव्यक्तविलक्षणः ।<br/>स तु जीवेषु सर्वेषु बहिश्चैव व्यवस्थितः ।<br/>विलक्षणश्च जीवेभ्यः सर्वेभ्योपि सदैव च ।<br/>सर्वतः पाणिपादादिर्यतः पाण्यादिशक्तिमान् ।<br/>केशादिष्वपि सर्वत्र कृष्णकेशो हि यादवः ।<br/>अणोरणुतरै रूपैः पाणिपादादिसंयुतैः ।<br/>सर्वत्र संस्थितत्वाद् वा सर्वतः पाणिपादवान् ।<br/>सर्वेंद्रियाणां विषयान् वेत्ति सोप्राकृतेंद्रियः ।<br/>यतोतोनिंद्रियः प्रोक्तो यन्न भिन्नेंद्रियोथवा ।<br/>गुणैः सत्त्वादिभिर्हीनः सर्वकल्याणमूर्तिमान् ।<br/>अन्यथाभावराहित्यादचरश्चर एव च ।<br/>'चरणात् सर्वदेशेषु व्याप्तोणुर्मध्यमस्तथा ।<br/>सर्वगत्वात् समीपे च दूरे चैवान्तरे च सः ।<br/>अनन्ताव्ययशक्तित्वात् तदन्यत्र विरोधिनः ।<br/>सन्ति सर्वे गुणास्तत्र न च तत्र विरोधिनः'' ॥ इति च ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">न च जीवस्य क्षेत्रज्ञनाम- 'क्षेत्रज्ञ एता मनसो विभूतीर्जीवस्य मायारचिता अनित्याः ।<br/>आविर्हिताश्चापि तिरोहिताश्च शुद्धो विचष्टे ह्यविशुद्धकर्तुः'' ॥</span></span> इति हि भागवते ।<br/>अतः 'एतद् यो वेत्ति'' इत्युक्ते जीवस्यापि किञ्चिज्ज्ञानात् तत्प्राप्तेस्तन्निवारणार्थं 'क्षेत्रज्ञं चापि मां विदि्ध'' इत्याह । अन्यथा 'एतद् यो वेत्ति'' इत्युक्तेनैव सिद्धत्वात् 'क्षेत्रज्ञं चापि'' इति व्यर्थम् । भेदपक्षे तु नामनिरुक्त्यर्थं 'एतद् यो वेत्ति'' इति । सर्वाभेदमपि केचिद् वदन्तीति क्षेत्रं च ज्ञश्चेति व्युत्पत्तिं निवारयति । क्षेत्रज्ञं मां सर्वक्षेत्रेषु स्थितत्वेन विद्धीत्यर्थः । तत्पक्षे तु 'यो वेत्ति'' इत्युक्ते ईश्वरस्यापि क्षेत्रज्ञत्वं सिद्धमेव । सर्वाभेदविवक्षायां च सर्वं क्षेत्र(ज्ञ)मिति वक्तव्यम् । 'सर्वक्षेत्रेषु'' इति व्यर्थम् । न च तत्पक्षे मामित्यस्य कश्चिद् विशेषः । किन्त्वेक एव क्षेत्रज्ञ (अहम्) इति वक्तव्यम् ।॥३ ॥ यतश्च यत् । यतः परमेश्वरानुमतेरिदं याति प्रवर्तते । स चानुमन्ता यः । अनुसारिणी मतिरनुमतिः प्रेरणारूपा ।<br/>प्रेरणानुमतिः प्रोक्ता क्वचित् संवाद उच्यते ।<br/>प्रेरकत्वात्तु भगवाननुमन्ता प्रकीतितः ॥ इति च ।<br/>उपद्रष्टानुमन्ता चेत्यनेनैवानुमतिरनुमन्ता चोक्तः । ज्ञेयं यत्तदित्यादिना 'यत्प्रभाव'' इत्यपि ॥४ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V05" data-block-id="BGT_C13_V05" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् ।</span><span class="shloka-line">ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः॥५ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V06" data-block-id="BGT_C13_V06" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">महाभूतान्यहङ्कारो बुदि्धरव्यक्तमेव च ।</span><span class="shloka-line">इंद्रियाणि दशैकं च पञ्च चेंद्रियगोचराः॥६ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V07" data-block-id="BGT_C13_V07" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः ।</span><span class="shloka-line">एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम्॥७ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C13_V07" data-block-id="bhashya-BGT_C13_V07"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C13_V07_B01" data-verse="BGT_C13_V07" data-block-id="BGT_C13_V07_B01">चेतना चित्तव्याप्तिः । | |||
'सङ्घातो देह उद्दिष्टश्चित्तव्याप्तिस्तु चेतना'' । इति च ॥७ ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V07" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C13_V07" data-id="BGT_C13_V07_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘तत्क्षेत्रं यत्’ इत्युक्तत्वात् ‘यतश्च यत्’ इति पुनरुक्तिरित्यत आह | |||
यतश्चेति ॥ | |||
तर्हि ‘सा च या’ इति वक्तव्यमित्यतस्तत्प्रतिज्ञान्तरमिति भावेनाह | |||
स चेति ॥ | |||
केयमनुमतिरित्यत आह | |||
अनुसारिणीति ॥ | |||
कार्योत्पादस्येति शेषः । अनेनानुमन्तृशब्दार्थोऽप्युक्तो भवति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र प्रमाणमाह | |||
प्रेरणेति ॥ | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | |||
‘यतश्च यत्’, ‘स च यः’ इति प्रतिज्ञाद्वयं चेत्तर्हि तदुभयमुत्तरत्रोच्यते । न चोभयोक्तिः श्रूयत इत्यत आह | |||
उपद्रष्टेति ॥ | |||
‘उपद्रष्टाऽनुमन्ता’ इत्यादिनाऽनुमन्तुरुक्तत्वात् तद्धर्मतयाऽनुमतिरप्युक्तैवेति भावः । ‘यत्प्रभावश्च’ इति प्रतिज्ञातं कुत्रोच्यत इत्यत आह | |||
ज्ञेयमिति ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु चैतन्यस्याविकारित्वात् कथं विकारेषु चेतना पठ्यत इत्यत आह | |||
चेतनेति ॥ | |||
ननु महाभूतानीत्यादिनोक्तानां सङ्घातस्य क्षेत्रत्वात् तत्कार्यत्वं कथमुच्यत इत्याशङ्कां परिहरन् उक्तार्थे प्रमाणमाह | |||
सुसङ्घात इति ॥ | |||
७ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V08" data-block-id="BGT_C13_V08" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् ।</span><span class="shloka-line">आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः॥८ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V09" data-block-id="BGT_C13_V09" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इंद्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च ।</span><span class="shloka-line">जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम्॥९ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
</ | |||
</ | |||
</div> | |||
<div class=" | <div class="verse-block" id="BGT_C13_V10" data-block-id="BGT_C13_V10" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु ।</span><span class="shloka-line">नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु॥१० ॥</span></span></div> | ||
< | |||
<span class="shloka-line"> | |||
<span class="shloka-line"> | |||
</ | |||
<div | |||
॥ | <div class="verse-block" id="BGT_C13_V11" data-block-id="BGT_C13_V11" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी ।</span><span class="shloka-line">विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि॥११ ॥</span></span></div> | ||
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V12" data-block-id="BGT_C13_V12" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् ।</span><span class="shloka-line">एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोन्यथा॥१२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C13_V12" data-block-id="bhashya-BGT_C13_V12"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C13_V12_B01" data-verse="BGT_C13_V12" data-block-id="BGT_C13_V12_B01">तत्त्वज्ञानविषयस्य विष्णोः । अपरोक्षदर्शनं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् । ज्ञायतेनेनेति ज्ञानम्, ज्ञप्तिर्ज्ञानमिति व्युत्पत्त्या 'एतज्ज्ञानम्'' इति ज्ञानसाधनं ज्ञानं चोक्तम् ॥ १२ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V12" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C13_V12" data-id="BGT_C13_V12_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ज्ञेयं वक्तुं ज्ञानमुच्यते ‘अमानित्वम्’ इति । तत्र तत्त्वज्ञानार्थदर्शनपदस्यास्फुटार्थत्वात् तदर्थमाह | |||
तत्त्वेति ॥ | |||
ननु ‘अमानित्वम्’ इत्यादिना ज्ञानसाधनं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनमिति ज्ञानं चोक्त्वोपसंहारे कथम् ‘एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तम्’ इत्युच्यत इत्यत आह | |||
ज्ञायत इति ॥ | |||
प्रोक्तमित्यत्र ज्ञानशब्देनेति शेषः । उक्तमित्युच्यत इति वा ॥ १२ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V13" data-block-id="BGT_C13_V13" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते ।</span><span class="shloka-line">अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते॥१३ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V13" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C13_V13" data-id="BGT_C13_V13_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘अनादिमत्परं ब्रह्म’ इत्यत्रानादीत्येतावता पूर्णत्वात् अनादिमदिति किमर्थमुच्यत इत्यत आह | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | |||
अनादीति ॥ | |||
न चात्र भाष्यविरोधः । तत्रोक्तस्य मतुपो मुख्यार्थस्यानङ्गीकारे भाष्ये दोषस्योक्तत्वात् । अत्र पुनस्तमङ्गीकृत्यैव प्रयोजनान्तरं मतुपा चिनोतीति ॥ ‘परं ब्रह्म’ ‘न सत्तन्नासदुच्यते’ इत्येतत् प्रमाणवाक्येनैव व्याचष्टे | |||
मुख्यत इति ॥ | |||
कथं मूर्तामूर्तयोः सदसच्छब्दवाच्यत्वं, कथं च भगवतस्तद्विलक्षणत्वमित्यत आह | |||
मूर्तमिति ॥ | |||
परम् अमूर्तम् ॥१३॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V14" data-block-id="BGT_C13_V14" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोक्षिशिरोमुखम् ।</span><span class="shloka-line">सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति॥१४ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C13_V14" data-block-id="bhashya-BGT_C13_V14"> | |||
< | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C13_V14_B01" data-verse="BGT_C13_V14" data-block-id="BGT_C13_V14_B01">अनादीत्युक्ते स्वयं कारणं न भवतीत्याशङ्का स्यादिति तन्निवृत्त्यर्थं 'अनादिमत्'' इत्याह । | ||
'मुख्यतो गुणपूर्णत्वात् परं ब्रह्म जनार्दनः । | |||
मूर्तामूर्तव्यतीतत्वान्न सन्नैवासदुच्यते'' ॥ इति च । | |||
</div> | 'मूर्तं सदवगम्यत्वादज्ञेयत्वादसत् परम् । | ||
पुंसामर्थ्यादगम्यत्वात् सर्ववेदप्रसिदि्धतः । | |||
विलक्षणः सदसतोर्भगवान् विष्णुरव्ययः'' ॥ इति च ॥१३ ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class=" | <div class="verse-block" id="BGT_C13_V15" data-block-id="BGT_C13_V15" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सर्वेंद्रियगुणाभासं सर्वेंद्रियविवर्जितं ।</span><span class="shloka-line">असक्तं सर्व(भृच्चैव)भुक्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च॥१५ ॥</span></span></div> | ||
< | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V16" data-block-id="BGT_C13_V16" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च ।</span><span class="shloka-line">सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत्॥१६ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V17" data-block-id="BGT_C13_V17" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् ।</span><span class="shloka-line">भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च॥१७ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V18" data-block-id="BGT_C13_V18" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ज्योतिषामपि तज्जयोतिस्तमसः परमुच्यते ।</span><span class="shloka-line">ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम्॥१८ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
</ | |||
</ | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent=" | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V18" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C13_V18" data-id="BGT_C13_V18_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानगम्यमिति ज्ञानविषयत्वमुच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह | ||
<div class="teeka- | |||
<div class="teeka-body"> | |||
<div class=" | |||
</div> | |||
<div class=" | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | |||
ज्ञानेनेति ॥ | |||
ज्ञेयपदेनान्यज्ञेयत्वमुच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह | |||
स्वयमेवेति ॥ | |||
अत्र स्वज्ञेयत्वमेवोच्यते, न तु परज्ञेयत्वम् । न च भगवतः स्वज्ञेयत्वाभावः । स्वयमिति तस्योक्तत्वादित्यर्थः । अन्यज्ञेयत्वमर्थः किं न स्यादित्यत आह | |||
अन्येति ॥ | |||
ज्ञानं ज्ञेयमिति ज्ञेयशब्देनैकस्यां क्रियायां कर्तृकर्मणोरैक्यविरोधान्नेश्वरस्य ज्ञेयत्वमुक्तमिति वदतां वादिनां मतनिरासाय स्वज्ञेयत्वमेवोच्यते । न त्वन्यज्ञेयत्वम् । तस्य ‘ज्ञेयं यत्तत् प्रवक्ष्यामि’ इत्युपक्रमवाक्य एवोक्तत्वेन पुनरुक्तिप्रसङ्गादिति भावः । स्वज्ञेयार्थत्वे प्रभावोक्तिरियं कथमित्यत आह | |||
कर्तृकर्मेति ॥ | |||
अघटितमप्येकस्यां ज्ञानक्रियायां कर्तृकर्मभावमात्मनि ईश्वरो घटयतीत्येवमभिप्रायेणेदमुच्यते । अतो भवति प्रभावोक्तिरियमिति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <p class="gr-vyakhya-para">ईश्वरस्व ज्ञेयत्वे प्रमाणान्तरं चाह | ||
स्ववेत्तेति ॥ | |||
स्ववेत्ता स्वतन्त्रवेत्ता । तस्य वेदनं च स्वतन्त्रम् । कस्य वेत्तेत्यत आह | |||
स्वेनेति ॥ | |||
यच्च तस्य वेदनं स्वतन्त्रमुक्तं तदपि न तस्माद्भिन्नमित्याह | |||
वित्तिश्चेति ॥ | |||
किं स्वेनैव वेद्य इत्यत आह | |||
वेद्यश्चेति ॥ | |||
क्वचिदिति किमर्थमुच्यते, सर्वथा परैर्वेद्यः किं न स्यादित्यत आह | |||
तदिति ॥</p> | |||
< | <p class="gr-vyakhya-para">यथाऽन्येषां भगवज्ज्ञाने तत्प्रसादसापेक्षता तथा भगवतोऽपि स्ववेदनादौ परसापेक्षता नास्तीति स्वातन्त्र्यं विवृणोति | ||
स्वेति ॥ | |||
तेन स्ववेत्तृत्वादिना । तथाहि स्वः स्वतन्त्रश्चासौ प्रकाशयति वेत्तीति प्रकाशश्चेति स्वप्रकाशः । स्वः स्वतन्त्रः प्रकाशो यस्यासौ स्वप्रकाशः । स्वः प्रकाशः प्रकाश्यो येनासौ स्वप्रकाशः । स्वश्चासौ प्रकाशश्चेति स्वप्रकाशः । परस्य वेत्ता वेद्यश्च स्यादिति न स्वप्रकाशशब्दार्थकथनम् । जीवानामपि स्वप्रकाशत्वात् कथमेक इत्युच्यत इत्यत आह | |||
जीवानामिति ॥ | |||
जीवानां स्वतन्त्रवेत्तृत्वाभावादेक इति युक्तमिति भावः ॥ १८ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V19" data-block-id="BGT_C13_V19" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः ।</span><span class="shloka-line">मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते॥१९ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C13_V19" data-block-id="bhashya-BGT_C13_V19"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C13_V19_B01" data-verse="BGT_C13_V19" data-block-id="BGT_C13_V19_B01">ज्ञानेन मुक्तौ प्राप्यत्वाज्ज्ञानगम्यम् । 'स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ'' इति स्वज्ञेयत्वाज्ज्ञेयम् । अन्यज्ञेयत्वस्य 'ज्ञेयं यत् तत्'' इति पूर्वमेव सिद्धत्वात् । कर्तृकर्मविरोधवादिमतं निराकरोत्युत्तरज्ञेयशब्देन । | |||
स्ववेत्ता वेदनं च स्वं स्वेन वेद्यश्च केशवः । | |||
परस्य वेत्ता वित्तिश्च वेद्यश्च स्यात् परैः क्वचित् । | |||
तत्प्रसादं विना कश्चिन्नै(नं)वं वेत्तुं हि शक्नुयात् । | |||
स्ववेदनेन्यवित्तौ वा नासावन्यदपेक्षते । | |||
स्वप्रकाश इति प्रोक्तस्तेनैकः पुरुषोत्तमः । | |||
जीवानां स्वप्रकाशत्वं तत्प्रसादात् स्ववेदनम्'' । इति च । | |||
मद्भावाय मयि भावाय ॥ १५-१९ ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V19" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C13_V19" data-id="BGT_C13_V19_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">उक्तमुपसंहृत्य तज्ज्ञानं स्तूयते | |||
इतीति ॥ | |||
तत्र मद्भावपदमन्यथाप्रतीतिनिरासाय व्याचष्टे | |||
मद्भावायेति ॥ | |||
१९ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V20" data-block-id="BGT_C13_V20" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि ।</span><span class="shloka-line">विकारांश्च गुणांश्चैव विदि्ध प्रकृतिसम्भवान्॥२० ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C13_V20" data-block-id="bhashya-BGT_C13_V20"> | |||
< | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C13_V20_B01" data-verse="BGT_C13_V20" data-block-id="BGT_C13_V20_B01">'प्रकृतिं पुरुषं च'' इत्यत्र पुरुषशब्देन जीवपरयोः प्रकृतिशब्देन चेतना-चेतनप्रकृत्योः स्वीकाराय उभावपीति । विकाराणां सत्वादीनां चोपादानत्वविवक्षया प्रकृतिसम्भवत्वम् । स्वातन्त्र्यं तु परमेश्वरस्यैव । 'उपद्रष्टानुमन्ता च'' इत्यादिवक्ष्यमाणत्वात् । गुणानां च विकारत्वेप्यधिकविकारत्वविवक्षयान्येषां 'विकारांश्च गुणांश्च'' इति पृथगुक्तिः ॥ २० ॥</div> | ||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V20" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C13_V20" data-id="BGT_C13_V20_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘यतश्च यत् स च यः’ इति प्रतिज्ञातं वक्तुं प्रकृत्यादिस्वरूपमुच्यते | |||
‘प्रकृतिम्’ इति’ । | |||
‘तत्र प्रकृतिं पुरुषं च’ इत्युक्त्यैवोभाविति सिद्धेः किमुभावित्युक्तेनेत्यत आह | |||
प्रकृतिमिति ॥ | |||
इत्युक्तमिति शेषः । उभावित्युक्तस्य पुल्लिङ्गेनान्वयाय व्युत्क्रमः । अनेनोभावित्येतत् पृथग्वाक्यमित्युक्तं भवति । उभे अपीति सङ्ग्रहश्च ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">‘विकारांश्च गुणांश्च’ इत्यत्र विकारादीनां प्रकृतिः स्वतन्त्रं कारणमित्यन्यथाप्रतीतिम् ‘इच्छादयो विकाराः’ इत्युक्तत्वाद् गुणशब्दार्थमेव वदन् निराकरोति ॥ | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | |||
विकाराणामिति ॥ | |||
‘उपद्रष्टाऽनुमन्ता च’ इतीश्वरस्यैव स्वातन्त्र्यस्य वक्ष्यमाणत्वान्न प्रकृतेः स्वातन्त्र्यं, किन्तूपादानत्वमेवेत्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">नन्विच्छादिवत् सत्त्वादिगुणानामपि विकारत्वाद् ‘विकारांश्च गुणांश्च’ इति पृथगुक्तिः किं निमित्तेत्यत आह | |||
गुणानां चेति ॥ | |||
सत्त्वादिगुणानां विकारत्वेऽपि ‘विकारांश्च गुणांश्च’ इति पृथगुक्तिः सत्त्वादीनामल्पविकारत्वादिच्छादीनां ततोऽधिकविकारत्वात्तद्विवक्षया युक्तेत्यर्थः ॥ २० ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V21" data-block-id="BGT_C13_V21" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।</span><span class="shloka-line">पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते॥२१ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C13_V21" data-block-id="bhashya-BGT_C13_V21"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C13_V21_B01" data-verse="BGT_C13_V21" data-block-id="BGT_C13_V21_B01">'स्वदेहेंद्रियहेतुत्वं यज्जीवस्य स्वकर्मभिः । | |||
आवृत्य विष्णुतत्त्वं तद्धेतुश्चित्प्रकृतिर्मता । | |||
जीवस्य सुखदुःखानां भोगशक्तिप्रदः सदा । | |||
परमः पुरुषो विष्णुः सर्वकर्तापि सन् सदा । | |||
विशेषकर्ता केषाञ्चिदुक्तो यद्वद् विकुण्ठपः । | |||
उच्यते सर्वपालोपि विशेषेण स कर्मणा'' ॥ इति च । | |||
परमेश्वरस्यैव सर्वकर्तृत्वेपि भोक्तृत्वदाने देव्या अल्पप्रवृत्तिरिति दर्शयितुं 'उच्यते'' इति स्थानद्वयेप्युक्तम् । कर्तृत्वेपि स एव मुख्यहेतुः । तथापि भोक्तृत्वापेक्षया तस्या अधिकप्रवृत्तिरिति 'कर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते'' इति, सर्वहेतुत्वेपि विष्णोः प्रकृतेर्जीवं प्रति भोक्तृत्वदानेल्पप्रवृत्तिरिति 'पुरुषो भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते'' इति विशेषहेतोरेवमुच्यत एव । मुख्यतस्तु सर्वहेतुत्वं विष्णोरेवेति भावः । | |||
॥२१ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V21" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C13_V21" data-id="BGT_C13_V21_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘कार्यकारणकर्तृत्वे ’ इति श्लोकमचेतनप्रकृतिजीवविषयत्वप्रतीतिनिरासाय चेतनप्रकृतीश्वरविषयतया प्रमाणेनैव व्याचष्टे | |||
स्वदेहेति ॥ | |||
विष्णुतत्त्वमावृत्येति ॥ | |||
विष्णोर्यथास्थितिमज्ञापयित्वेत्यर्थः । विष्णुतत्त्वाज्ञस्यैव बन्धकर्मसम्भवेन देहेन्द्रियहेतुत्वादज्ञानहेतुचित्प्रकृतेर्जीवस्य शरीरेन्द्रियहेतुत्वम् । ईश्वरपरतयोत्तरार्धं व्याचष्टे | |||
जीवस्येति ॥ | |||
सर्वकर्तृत्वादीश्वरस्य भोगशक्तिकर्तृत्वं किं विशिष्योच्यत इत्यत आह | |||
सर्वेति ॥ | |||
यथा सर्वपालोऽपि विकुण्ठपो विशिष्योच्यते, स्थानान्तरस्येव विकुण्ठस्य पालकान्तररहितत्वात् तथा सर्वकर्ताऽपि हरिः केषाञ्चिद्भोक्तृत्वादीनां कर्ता विशिष्योच्यते । कार्यान्तर इव भोक्तृत्वादावन्येषां प्रवृत्त्यभावादित्यर्थः । विशेषेण स्वकर्मणा केवलेन स्वकर्मणा ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">एतेन भगवतः कार्यकारणकर्तृत्वहेतुत्वेऽपि चित्प्रकृतेर्भोक्तृत्वप्रदाने स्वप्रवृत्तिमपेक्ष्य कार्यकारणकर्तृत्वेऽधिकप्रवृत्तिरिति कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुत्वोक्तिरिति सूचितं भवति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">एतदुभयं गीतायामेव सूचितमित्याह | |||
परमेश्वरस्येति ॥ | |||
परमेश्वरस्यैव कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुत्वेऽपि चित्प्रकृतेस्तदुक्तिर्युक्ता । भोक्तृत्वदाने तस्या अल्पप्रवृत्तित्वेन तदपेक्षया कर्तृत्वेऽधिकप्रवृत्तिमत्त्वात् । तथा परमेश्वरस्य सर्वकर्तृत्वेऽपि विशिष्य भोक्तृत्वदानोक्तिर्युक्ता । भोक्तृत्वदाने चित्प्रकृत्यादीनामन्यत्र प्रवृत्तिमपेक्ष्याल्पप्रवृत्तित्वेन भगवत एवाधिकप्रवृत्तित्वादित्येतत्सूचयितुमस्य श्लोकस्य पूर्वोत्तरार्धयोरुच्यत इत्युक्तमित्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">कथमनेनैतत्सूचितमित्यत आह | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | |||
कर्तृत्वेऽपीति ॥ | |||
भोक्तृत्वापेक्षयेति ॥ | |||
स्वस्या भोक्तृत्वदाने प्रवृत्त्यपेक्षयेत्यर्थः । अधिकप्रवृत्तिः कार्यकारणकर्तृत्व इति शेषः । भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते । विशेषेणेति शेषः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">‘पुरुषः प्रकृतिस्थो हि ’ इत्यत्रेश्वर उच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह | |||
पुरुष इति ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ईश्वरस्य ‘पुरुषः सुखदुःखानाम्’ इति पुरुषशब्देन प्रकृतत्वात् कथमत्र जीवे पुरुषशब्द इत्यत आह | |||
उभयोरिति ॥ | |||
यद्यप्यत्र पुरुषशब्देनेश्वरः प्रकृतः, तथाप्यत्र पुरुषशब्दस्य जीवविषयत्वग्रहणं युक्तम् । ‘प्रकृतिं पुरुषं चैव’ इत्यत्र पुरुषशब्देनेश्वरवज्जीवस्यापि प्रकृतत्वात् । अन्यथा ‘उभौ’ इत्यस्य वैय्यर्थ्यादिति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अस्तु जीवः प्रकृतः, तथापि समीपप्रकृतं परित्यज्य दूरप्रकृतग्रहणं नोपपन्नमित्यत आह | |||
यथेति ॥ | |||
समीपप्रकृतत्वेऽपीश्वरस्य तत्परित्यागेन दूरप्रकृतजीवग्रहणमुपपद्यते । अस्य पुरुषस्य प्रकृतिजगुणभोक्तृत्वप्रतीतेः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ईश्वरस्य तदयोगात्, जीवस्य तद्योग्यत्वात् । यथायोग्यमेवार्थाश्रयणस्योपपन्नत्वादिति भावः । उभयोः प्रकृतत्वे जीवमात्रग्रहणं कथमित्यतो वाऽह | |||
यथेति ॥ | |||
२१ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V22" data-block-id="BGT_C13_V22" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान् गुणान् ।</span><span class="shloka-line">कारणं गुणसङ्गोस्य सदसद्योनिजन्मसु॥२२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V22" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C13_V22" data-id="BGT_C13_V22_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">यद्यत्र पुरुषपदं जीवपरं तर्हि पुनरुक्तिः स्यात् । जीवस्य ‘कार्यकारणकर्तृत्वे’ इत्यनेनोक्तकार्यकारणसम्बन्धस्यैव प्रकृतिस्थपदेनोक्तेः । ‘सुखदुःखानां भोक्तृत्वे’ इत्यनेनोक्तसुखदुःखादिभोगस्यैव ‘भुङ्क्ते प्रकृतिजान् गुणान्’ इत्युक्तत्वादित्यत आह | |||
< | |||
< | |||
</div> | |||
< | |||
कार्येति ॥ | |||
कार्यकारणसम्बन्धस्य सुखादिभोगस्य च प्रागुक्तत्वेऽपि तन्मिथ्यात्ववादिनां निरासाय ‘पुरुषः प्रकृतिस्थो हि’ इत्युक्तत्वान्न पुनरुक्तिदोष इति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">निराकरणस्य प्रमाणसापेक्षत्वात् तदनुक्तोक्ताभिधानमात्रेण कथं निराकरणमित्यत आह | |||
हीति ॥ | |||
अत्र कार्यकारणसम्बन्धस्य सुखादिभोगस्य च हिशब्देनानुभवप्रसिद्धिकथनेन तन्मिथ्यात्ववादिनामनुभवविरोधस्य दर्शितत्वान्नैतदुक्ताभिधानमात्रमिति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अहं सुखीदुःखीत्याद्यनुभवस्य भ्रान्तित्वसम्भवात् सुखादिभोगस्य मिथ्यात्वाङ्गीकारे कथं तद्विरोध इत्यत अह | |||
न | न हीति ॥ | ||
सुखादिविषयानुभवो न भ्रमः आन्तरार्थानुभवत्वात् । आन्तरार्थानुभवस्य भ्रमत्वादर्शनादिति भावः । बाधकप्रमाणाभावाच्च नायमनुभवो भ्रम इत्याह | |||
न चेति ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वात्मादौ जैनादीनां मध्यमपरिमाणत्वादिज्ञानस्य भ्रमत्वदर्शनात् कथमान्तरार्थानुभवत्वादभ्रमत्वमुच्यत इत्याशङ्कां परिहरन् व्याप्तिमाह | |||
शरीरमिति ॥ | |||
नात्राऽन्तरानुभवत्वमेव हेतुः । येन व्यभिचारः स्यात् । अपि त्वपरोक्षत्वविशिष्टम् । अपरोक्षानुभवस्य च बहिरेव भ्रमत्वदर्शनादान्तरानुभवस्य तदभावः सिद्ध्यति ॥ जैनादीनां चानुमानादिनैव मध्यमपरिमाणत्वादिभ्रम इति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">बाधकाभावेऽपि सुखाद्यनुभवस्य भ्रमत्वं किं न स्यादित्यत आह | |||
तत्रापीति ॥ | |||
यत्र बहिरर्थानुभवस्य भ्रमत्वं तत्रापि बलवत्प्रमाणविरोधादेव तत् कल्प्यते । अतः सुखादिविषयानुभवस्य बाधकाभावेनाभ्रमत्वं युक्तमिति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">इतश्च न सुखादिविषयानुभवस्य भ्रमत्वेन सुखादेर्मिथ्यात्वं वाच्यमित्याह | |||
साक्षीति ॥ | |||
साक्ष्यनुभवसिद्धस्यापि सुखादेर्भ्रान्तिकल्पितत्वे सर्वं मिथ्या, आत्मा सत्य इति व्यवस्थाऽपि न सिध्द्यति । एतद्व्यवस्थाया अपि साक्ष्यनुभवसिद्धत्वेन मिथ्यात्वापातादिति भावः । | |||
भ्रान्तित्वमभ्रान्तित्वमिति ॥ | |||
भ्रान्तिकल्पितत्वमभ्रान्तिकल्पितत्वमित्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वं मिथ्या आत्मा सत्य इति व्यवहारत एवास्ति, न तु परमार्थतः । अतस्तदसिद्धिर्नानिष्टेत्यत आह | |||
व्यवहारत इति ॥ | |||
व्यवहारत एवेयं व्यवस्थाऽस्तीत्यपि न सिध्द्यति । साक्षिणोऽप्रामाण्ये तत्र प्रमाणाभावादिति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">किञ्च साक्ष्यनुभवस्याप्रामाण्ये स्तम्भादौ स्थाण्वादिमनोवृत्तिर्भ्रान्तिः । स्तम्भादिमनोवृत्तिरभ्रान्तिरित्यपि न सिद्ध्यति । साक्षिण एव ज्ञानस्य भ्रान्तित्वाभ्रान्तित्वग्राहकत्वात् । तदसिद्धौ च व्यवहारमात्रं च न सिध्द्यतीति भावेनाह | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | |||
भ्रान्तिरिति ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">एतेन सर्वं मिथ्या आत्मा सत्य इति व्यवस्था व्यवहारतोऽस्तीत्येतदागमादिना सिध्द्यतीत्येतदपि निरस्तम् । आगमादिप्रामाण्यस्यापि साक्षिग्राह्यत्वात् । ‘साक्षिसिद्धस्य ’ इत्यादेरेकग्रन्थत्वे भ्रान्तिरित्यस्य साध्याभिधानपरतया तच्छेषत्वं ज्ञातव्यम् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं सुखादिविषयसाक्ष्यनुभवस्य न भ्रान्तित्वं, बाधकाभावादिति तदयुक्तम् । ‘विमुक्तश्च विमुच्यते’ इत्यादिप्रमाणसद्भावादित्यत आह | |||
अनुभव इति ॥ | |||
नानेन सुखादिविषयानुभवस्य भ्रान्तित्वं सिद्ध्यति । तत्स्वरूपप्रामाण्ययोः सिद्ध्यभावात् । साक्ष्यनुभवस्यैव तत्साधकत्वात् । तस्य च भ्रान्तित्वाभिधानादिति भावः । न च सुखादिविषय एव साक्ष्यनुभवस्य भ्रमत्वं, प्रमाणस्वरूपादावभ्रमत्वमिति युक्तम् । विशेषप्रमाणाभावेनानाश्वासात् । साक्ष्यनुभवस्य भ्रमत्वेऽपि प्रमाणस्वरूपप्रामाण्ये लोकव्यवहारादेव सेत्स्यत इत्याशङ्क्याह | |||
व्यवहारत इति ॥ | |||
न लोकव्यवहारतः प्रमाणस्वरूपादिसिद्धिः । लोकस्य तद्व्यवहारस्य चासिद्धेः । साक्षिण एव तद्ग्राहकत्वात् । तस्य च भ्रान्तित्वाङ्गीकारादिति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">साक्षिणो भ्रान्तित्वेऽपि व्यवहारव्यवहर्तृसिद्धिः प्रतीतित एव भविष्यतीत्याशङ्क्य परिहरति | |||
॥ प्रतीतित इति ॥ | |||
भवेत् प्रतीतितो व्यवहारादिसिद्धिः यदि सैव सिद्ध्येत् । न च तत्साधकं वक्तुं शक्यत इति भावः । साक्षित एव प्रतीतिसिद्धेः कथं तत्साधकाभाव इत्याशङ्क्य परिहरति | |||
॥ स्वत इति ॥ | |||
न साक्षिणा प्रतीतिसिद्धिः । तस्य सुखादौ भ्रान्तित्वाङ्गीकारेण प्रतीत्यभावेऽपि प्रतीतिरस्तीति भ्रमोऽयमिति शङ्काकुण्ठितशक्तित्वादिति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">इतश्च न सुखादिविषयानुभवस्य भ्रमत्वमित्याह | |||
स्वेति ॥ | |||
सुखादिविषयानुभवस्य भ्रमत्वाङ्गीकृतावात्माभावोऽपि स्यात् । आत्मसाधकाभावादिति भावः । नन्वहमिति प्रत्यक्षत एवात्मोपलभ्यते । अतः कथं तत्साधकाभाव इत्यत आह | |||
स्वयमिति ॥ | |||
नाहमित्यनुभवेनात्मसिद्धिः, अनुभवस्य सुखादौ भ्रान्तित्वाभ्युपगेमेनात्मन्यपि भ्रमत्वशंकावारकाभावादिति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <p class="gr-vyakhya-para">निरधिष्ठानभ्रमासम्भवात् सुखादिभ्रमान्यथानुपपत्त्याऽधिष्ठानभूतात्मसिद्धिरित्यत आह | ||
निरालम्बन इति ॥ | |||
नानेन तर्केणात्मसिद्धिः । एतत्तर्कानुभवस्यापि सुखानुभववत् भ्रमत्वशङ्कायाः प्रसङ्गादिति भावः । श्रुतिरात्मनि प्रमाणमित्यत आह | |||
तदिति ॥ | |||
यच्छ्रुतिः प्रमाणमात्मन्युच्यते तच्छ्रुतिप्रामाण्यसाधकाभावेनाप्रामाण्यस्यापि वक्तुं शक्यत्वान्न तेनात्मसिद्धिरिति भावः ।</p> | |||
< | <p class="gr-vyakhya-para">श्रुतेः प्रामाण्यानुभवात् कथमप्रामाण्यमित्यत आह | ||
प्रमाणत्वेति ॥ | |||
नानुभवेन श्रुतेः प्रामाण्यसिद्धिः । सुखानुभववदस्याप्यप्रामाण्ये प्रमाणत्वभ्रमत्वसम्भवादिति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">साक्षिसिद्धस्येत्याद्युक्तमुपसंहरति | |||
॥ इतीति ॥ | |||
एवमुक्तप्रकारेण साक्ष्यनुभवस्य भ्रमत्वे सर्वं मिथ्या आत्मा सत्य इति व्यवस्थादि किञ्चिदपि न सिद्ध्यतीत्यर्थः । सुखाद्यनुभवो भ्रम इत्यर्थसाधकश्रुतेः प्रामाण्यासिद्धेर्न तया सुखाद्यनुभवस्य भ्रमत्वसिद्धिरित्युक्तम् । अथ तस्य श्रौतानुभवस्यापि भ्रमत्वोपपत्त्या सुखाद्यनुभवस्याभ्रमत्वमेव भवति । न तु तेन तस्य भ्रमत्वसिद्धिः । परस्परविरुद्धयोरन्यतरनिषेधस्येतरविधिनान्तरीयकत्वादिति भावेनाह | |||
भ्रम इति ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <p class="gr-vyakhya-para">इतोऽपि न सुखाद्यनुभवस्य भ्रमत्वमित्याह | ||
सुखेति ॥ | |||
यदि सुखाद्यनुभवो भ्रमस्तर्हि यत् प्रच्छन्नं नैरात्म्यमतमङ्गीकृतं तत्प्रकटितं स्यात् । सुखादिविषयानुभवस्य आत्मस्वरूपत्वादित्यर्थः । सुखादिविषयानुभवस्यात्मरूपत्वं भवन्मत एव नास्मन्मते । किन्तु मनोवृत्तिरूपत्वमेवेत्यतोऽपसिद्धान्त इत्याह | |||
न हीति ॥ | |||
नन्वस्तु सुखाद्यनुभवस्य भ्रमत्वमात्मस्वरूपत्वं च । तथापि कथमात्माभावप्रसङ्ग इत्यत आह | |||
भ्रमस्येति ॥ | |||
सुखादिविषयानुभवस्य भ्रमत्वेऽविद्याकार्यत्वं स्यात् । भ्रमस्याविद्याकार्यत्वाङ्गीकारात् । तथाचात्मनोऽप्यविद्याकार्यत्वं स्यात् । सुखादिविषयानुभवस्यात्मस्वरूपत्वात् । अविद्याकार्यत्वे चात्मनो मिथ्यात्वं दुर्निवारमिति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अस्त्वेवमात्मनो युक्त्या दुर्घटत्वम् । तथापि न तद्बाधकम् । आत्मनः प्रमाणसिद्धत्वात् । न हि प्रमाणसिद्धस्य युक्त्या दुर्घटत्वमात्रेण बाधोऽस्तीत्याशङ्क्य परिहरति | |||
॥ दुर्घटत्वमिति ॥ | |||
यद्यात्मनः प्रामाणिकत्वाद् युक्त्या दुर्घटत्वमपि न बाधकमित्युच्यते तर्हि सुखादीनामपि दुर्घटत्वं सुघटत्वं वाऽस्तु । न तद्बाधकं, प्रमाणसिद्धत्वादिति वक्तव्यमित्यर्थः । युक्त्या दुर्घटत्वमस्तु । न तद्बाधकमिति कथमित्यत आह | |||
न हीति ॥ | |||
अङ्गीकृत्य चेदमुक्तम् । युक्त्या दुर्घटत्वमपरिहृत्य तस्याबाधकत्वाभ्युपगमेऽतिप्रसङ्गः स्यादित्याह | |||
दुर्घटत्वमिति ॥ | |||
यदि युक्त्या दुर्घटत्वं न बाधकमित्यात्मास्तित्वं दुर्घटमप्यङ्गीक्रियते तर्ह्यात्मनोऽविद्यात्वं दुर्घटमप्यङ्गीक्रियतामविशेषादित्यर्थः । प्रामाणिकस्यैव युक्त्या दुर्घटत्वं न बाधकमित्युच्यते । न चात्मनोऽविद्यात्वं प्रामाणिकं, येन युक्त्या दुर्घटत्वमबाधकं स्यादित्यत आह | |||
अतीति ॥ | |||
नात्मनोऽविद्यात्वमप्रामाणिकम् । किञ्चिच्चेतनं किञ्चिदचेतनमित्यङ्गीकारे गौरवप्राप्तेः, सर्वस्याचेतनत्वाङ्गीकृतेरेव ज्यायस्त्वमिति युक्तिसिद्धत्वादिति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">न केवलं प्रामाणिके युक्त्या दुर्घटत्वमबाधकम् । किन्तु यदङ्गीकारे प्रमाणाविरोधस्तत्रैव । आत्मनोऽविद्यात्वं प्रमाणविरुद्धम् । अतो युक्त्या विरुद्धत्वं तत्र बाधकमेवेत्यत आह | |||
न चेति ॥ | |||
आत्मनोऽविद्यात्वं वदतां प्रतिपक्षिणामुक्तरीत्या न कोऽपि प्रमाणविरोधोऽस्तीति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वेवमनुभवबलेन कार्यकारणसम्बन्धस्य सुखदुःखादिभोगस्य च सत्यत्वं वदता भगवताऽनुभवस्य भ्रमत्वमभ्युपगच्छतां मतमेवं किमिति न निराकृतमित्याशङ्कां परिहरन्नुक्तमुपसंहरति | |||
॥ अत इति ॥ | |||
अनुभवभ्रमत्वस्य स्फुटमुक्तरीत्या अनन्तदोषदुष्टत्वप्रतीतेर्न स्वयं भगवता तन्निराकृतिः कृतेति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <p class="gr-vyakhya-para">‘पुरुषः प्रकृतिस्थः’ इत्युक्तम् । तत्र स्वतः शुद्धस्य जीवस्य प्रकृतिस्थत्वे किंकारणमित्यत उच्यते | ||
‘कारणम्’ इति ॥ | |||
तत्र परमात्मनो जीवभावेन शरीरसम्बन्धाद्युक्तौ शुद्धस्य किं कारणं शरीरसम्बन्धादेरित्यतः सगुणत्वं तत्कारणमुच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाऽह | |||
अस्येति ॥ | |||
२२ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V23" data-block-id="BGT_C13_V23" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः ।</span><span class="shloka-line">परमात्मेति चाप्युक्तो देहेस्मिन्पुरुषः परः॥२३ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C13_V23" data-block-id="bhashya-BGT_C13_V23"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C13_V23_B01" data-verse="BGT_C13_V23" data-block-id="BGT_C13_V23_B01">'पुरुषः प्रकृतिस्थः'' इत्यत्र पुरुषशब्दो जीवे । उभयोरपि पुरुषशब्देन पूर्वं प्रस्तुतत्वात् । यथायोग्यमुपपत्तेः । कार्यकारणसम्बन्धं भोगं च मिथ्येति वदतां निवारणायाह । 'पुरुषः प्रकृतिस्थो हि'' इति । हीत्यनुभवविरोधं दर्शयति तेषाम् । न हि ज्ञाना-ज्ञानसुखदुःखादिविषयस्यान्तरानुभवस्य भ्रान्तित्वं क्वचिद् दृष्टम् । नचास्य मिथ्यात्वे किञ्चिन्मानम् । शरीरमारभ्यैव ह्यपरोक्षभ्रमो दृष्टः । तत्रापि बलवत्प्रमाणविरोधादेव भ्रान्तित्वं कल्प्यम् । साक्षिसिद्धस्यापि भ्रान्तित्वाङ्गीकारे येन सर्वस्य भ्रान्तित्वमभ्रान्तित्वं चात्मनोवगतं तदपि प्रमाणमात्मैव । व्यवहारतोप्यस्तीत्यत्र प्रमाणाभावाद् भ्रान्तिर-भ्रान्तिर्वा न किञ्चित् सिद्ध्यति । | |||
अनुभवो भ्रान्तिः इत्युक्ते भ्रान्तित्वे प्रमाणं तत्प्रामाण्यं च कुतः सिद्ध्येत् ? व्यवहारतः सर्वमङ्गीकुर्म इत्युक्ते व्यवहारो व्यवहर्ता च कुतः सिद्धः ? प्रतीतित इत्युक्ते सैव कुतः ? स्वत इत्युक्ते स्वस्य भ्रान्तित्वे प्रतीतिं विनैव प्रतीतिरस्तीति भ्रान्तिः स्यात् । स्वाभावोपि स्यात् । स्वयमस्तीति च भ्रमः स्यात् । निरालम्बनो भ्रमो नोपपद्यत इत्यस्यापि भ्रमत्वोपपत्तेः । तत्प्रमाणमप्यप्रमाणमेव । प्रमाणत्वभ्रम इति न किञ्चित् सिद्ध्यति । | |||
भ्रम इत्यस्यैव भ्रमत्वे अन्यस्याभ्रमत्वमेव भवति । सुखदुःखादिविषयं ज्ञानमात्मस्वरूपमेवेति तस्य भ्रमत्वे छद्मना विनैव शून्यवादो भवति । न हि वृत्तिज्ञानविषयमज्ञानादिकं तेषामपि । भ्रमस्य चाविद्याकार्यत्वाङ्गीकारात् । आत्मस्वरूपस्याप्यविद्याकार्यत्वं स्यात् । दुर्घटत्वं भूषणमित्युक्ते दुर्घटत्वं सुघटत्वं चोभयं भूषणमस्माकमित्युत्तरम् । न हि प्रमाणसिद्धस्य दुर्घटत्वे सुघटत्वे वापवादो दृष्टः । दुर्घटत्वं भूषणमिति वदद्भिरात्मनोप्यविद्यात्वमङ्गीकृत्य तदयुक्तमित्युक्ते तत्रापि भूषणत्वं किमिति नाङ्गीक्रियते ? अतिसुकरत्वात् । न चात्मनोप्यविद्यात्वं वदतां तेषामुत्तरम् । अतोनन्तदोषदुष्टत्वाद्धीति प्रसिद्ध्यैव भगवता निराकृताः॥ २२ ॥ अस्य जीवस्य सदसद्योनिजन्मसु कारणं सत्त्वादिगुणसङ्गः । स्वतन्त्रकारणं तु परमेश्वर एवेत्याह उपद्रष्टानुमन्तेति । | |||
'सर्वेभ्य उपरि द्रष्टा यदुपद्रष्टॄनामकः । | |||
स्वातन्त्र्यात् स्वानुकूल्येन मत्या पे्ररयति स्म यत् । | |||
अनुमन्तेति कथितः स्वयं प्रभुरजो हरिः । | |||
महाशक्तिर्यतो विष्णुर्महेश्वर इतीरितः । | |||
परमत्वाच्च तस्यैव ह्यनुमन्तृत्वमुच्यते । | |||
स एव सर्वदेहेषु देहिनोन्यो व्यवस्थितः'' ॥ इति च । | |||
'मां विदि्ध सर्वक्षेत्रेषु'' इति देहेप्युक्तः । तेनाहमेव स इति दर्शयति । | |||
॥२३ ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V23" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C13_V23" data-id="BGT_C13_V23_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">अत्र जीवस्य शरीरसम्बन्धे सत्त्वादिगुणसङ्गः कारणमुच्यते, न तु परमात्मनः । तत्र सगुणत्वम् । परमार्थतस्तदनुपपत्तेः । तन्मिथ्यात्वस्य दूषितत्वादिति भावः । किं जीवस्य सत्त्वादिगुणसङ्गः सदसद्योनिजन्मसु स्वतन्त्रकारणमुत निमित्तमात्रम्? नाद्यः । जडत्वेन तदनुपपत्तेः । द्वितीये स्वतन्त्रकारणं वाच्यमिति शङ्कापरिहारत्वेन श्लोकमवतारयति | |||
स्वतन्त्रेति ॥ | |||
कथमनेन हरेः स्वतन्त्रकारणत्वमुच्यत इत्यतः प्रमाणवाक्येन श्लोकं व्याचष्टे | |||
सर्वेभ्य इति ॥ | |||
उपरि उपरि वर्तमानः, उत्तम इति यावत् । स्वानुकूल्येन स्वात्मनोऽविक्षेपकतया । मत्या बुद्धिपूर्वकम् । तत्र स्वातन्त्र्यं हेतुत्वेनैवोक्तम् । परमत्वादित्यनेन परमात्मेतीत्युक्तार्थं भवति । उपद्रष्टेत्यादौ सर्वत्रेतिशब्दान्वयेनानुमन्तृत्वे हेत्वभिधायकत्वं द्रष्टव्यम् । देहिनोऽन्य इत्यनेन परशब्दो व्याख्यातो भवति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वनुमन्तुः प्राग्देहस्थितत्वेनानुक्तत्वादप्युक्तो देहेऽस्मिन्निति कथमुच्यत इत्यत आह | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | |||
मामिति ॥ | |||
‘क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत’ इति प्रागनुमन्तुर्देहगतत्वेनोक्तत्वादप्युक्तो देहेऽस्मिन्नित्युक्तिर्युक्तेति भावः । ननूपद्रष्टृत्वादिकमनुमन्तृत्वे हेतुत्वेनोच्यताम् । अनुमन्तुर्देहस्थतयोक्तत्वं किमर्थमुच्यत इत्यत आह | |||
तेनेति ॥ | |||
कोऽयमनुमन्तेत्यतो देहेऽप्युक्त इत्यनेनाहमेवानुमन्तेति दर्शयति ॥ देहस्थत्वेनात्मनः कथितत्वादिति भावः ॥ २३ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V24" data-block-id="BGT_C13_V24" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">य (एनं) एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह ।</span><span class="shloka-line">सर्वथा वर्तमानोपि न स भूयोभिजायते॥२४ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C13_V24" data-block-id="bhashya-BGT_C13_V24"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C13_V24_B01" data-verse="BGT_C13_V24" data-block-id="BGT_C13_V24_B01">'द्विविधं पुरुषं चैव प्रकृतिं द्विविधामपि । | |||
सह तत्तद्गुणैः सम्यग् ज्ञात्वा पश्यति यः पुमान् । | |||
सर्वथा वर्तमानोपि न स भूयोभिजायते'' ॥२४ ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V25" data-block-id="BGT_C13_V25" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना ।</span><span class="shloka-line">अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे॥२५ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent=" | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V25" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C13_V25" data-id="BGT_C13_V25_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘प्रकृतिं पुरुषं चैव’ इत्याद्युक्तार्थं बुभुत्सातिशयोत्पादनाय तज्ज्ञानफलमुच्यते | ||
<div class="teeka- | |||
<div class="teeka-body"> | |||
<div class=" | |||
</div> | |||
<div class=" | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | |||
‘य एनम्’ इति । | |||
तत्प्रमाणवचनेनैव व्याचष्टे | |||
द्विविधमिति ॥ | |||
ज्ञात्वा परोक्षतः । ‘सर्वथा वर्तमानः’ इत्यस्य प्रमादादन्यायेन वर्तमानोऽपि नियतमोक्ष इत्यर्थः । परमपुरुषादिदर्शने किं साधनमित्यत आह | |||
अनादीति ॥ | |||
कथं नानात्वमित्यत आह | |||
तत्रेति ॥ | |||
स्वयमिति ॥ | |||
स्वप्रतिभया | |||
॥ तथेति ॥ | |||
॥ | उक्तप्रकारद्वयेन । अनेन ‘ध्यानेन’ इत्युक्तार्थं भवति ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">‘किञ्चित्’ इत्युक्त्या तेषां ध्यानातिरिक्तसाधनसद्भावेऽपि तस्याल्पत्वादनुक्तिरित्युक्तं भवति ॥२५ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V26" data-block-id="BGT_C13_V26" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वान्येभ्य उपासते ।</span><span class="shloka-line">तेपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः॥२६ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C13_V26" data-block-id="bhashya-BGT_C13_V26"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C13_V26_B01" data-verse="BGT_C13_V26" data-block-id="BGT_C13_V26_B01">'अनादियोग्यताभेदात् पुंसां दर्शनसाधनम् । | |||
नानैव तत्र विष्णोस्तु प्रसादाद् वैष्णवं वपुः । | |||
स्वयं विज्ञायते किञ्चित् श्रूयते किञ्चिदन्यतः । | |||
तथा ज्ञात्वा हरिं ध्यात्वा स्वान्तः पश्यन्ति केचन । | |||
ऋषयः केचिदृषयो नारदाद्या बहिस्त्वपि । | |||
देवा विष्णुप्रसादेन लब्धसत्प्रतिभाबलात् । | |||
सर्वं क्रमेण विज्ञाय प्रतिभास्पष्टताक्रमात् । | |||
पश्यन्ति बहिरन्तश्च विष्णुं ध्यानमृतेपि तु । | |||
येषां ध्यानमृते दृष्टिस्तेषां ध्यानेपि दर्शनम् । | |||
स्यादेव साङ्ख्ययोगास्ते देवा ब्रह्माधिकोत्र च । | |||
केचित्तु क्षत्रियवरा अश्वमेधादिकर्मभिः । | |||
यजन्तो भक्तिमन्तश्च यज्ञभागार्थमागतम् । | |||
श्रवणप्रतिभाभ्यां च स्मरन्तः पुरुषोत्तमम् । | |||
पश्यन्त्यन्ये तथान्येभ्यः सर्वं श्रुत्वानुमत्य च । | |||
उपास्यैव तु पश्यन्ति नान्यथा तु कथञ्चन । | |||
ऋषीन् राज्ञस्तथारभ्य प्रतिभाभ्यधिका क्रमात् । | |||
यावद् ब्रह्मा ब्रह्मणस्तु प्रायो नाप्रतिभासितम् । | |||
विष्णोः प्रीत्यर्थमेवास्य श्रोतव्यं प्रायशो हरेः । | |||
अन्येषां श्रवणाज्ज्ञानं क्रमशो मानुषोत्तरम् । | |||
अत्यल्पप्रतिभानत्वान्मानुषाः श्रुतवेदिनः । | |||
सर्वे ते दर्शनात् तस्मात् स्वयोग्यान्मुक्तिगामिनः'' ॥ इति च । | |||
अन्येषामपि किञ्चिच्छ्रवणे विद्यमानेपि मानुषाणामत्यल्पप्रतिभानत्वात् 'श्रुत्वान्येभ्यः'' इति विशेषणम् । मनुष्याणां प्रतिभामूलप्रमाणापेक्षा प्रायो न सम्यगुत्पद्यते अल्पा चेति 'श्रुतिपरायणाः'' इति । | |||
'अश्रुतप्रतिभा यस्य श्रुतिस्मृऽत्यविरोधिनी । | |||
विश्रुता नृषु जातं च तं विद्याद् देवसत्तमम् । | |||
यश्च स्वमुखमानेन नवाधोदेहवान् पुमान् । | |||
अष्टमानवती स्त्री च षण्णवत्यङ्गुलौ पुनः । | |||
दशताौ सप्तपादौ विद्यात् तौ च सुरोत्तमौ । | |||
यावत् पञ्चाङ्गुलोनं तद्देवमानं क्रमात् परम् । | |||
पादे त्वङ्गुलमात्रोनं तदूनं चतुरङ्गुलम् । | |||
यावद्देवोपदेवानां पादे चोनाङ्गुलं पुनः । | |||
तावन्मनुष्यमानं स्यात् ततोधस्त्वासुरं स्मृऽतम् । | |||
द्विचत्वार्यधिकं तस्मात् षण्णवत्यङ्गुलादधः । | |||
ज्ञेयमङ्गुलमानं तदुपदेवादिषु स्फुटम् । | |||
देवेष्ववरवज्ज्ञेयमृषीणां चक्रवर्तिनाम् । | |||
यावद् यावत् प्रियो विष्णोस्तावत् स्त्रीपुंस्वरूपिणः । | |||
हरेः सादृश्यमस्य स्यादनादिक्रमसुस्थिरम्'' ॥ इति च ॥ २५-२६ ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V26" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C13_V26" data-id="BGT_C13_V26_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘ऋषयोऽन्तःप्रकाशाः’ इत्यादौ ऋषीणामन्तर्दर्शननियमोक्तेः केचनेत्युक्तिः किमर्थेत्यत आह | |||
केचिदिति ॥ | |||
ऋष्यन्तरविषया श्रुतिरिति भावः । ‘देवाः’ इत्यनेन ‘अन्ये साङ्ख्येन’ इत्युक्तार्थं भवति । क्रमेण कालक्रमेण ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">देवानां ध्यानाभावे दर्शनं भवति चेत्तर्हि दर्शनविरोधिध्यानं किमर्थं ते कुर्वन्तीत्यत आह | |||
येषामिति ॥ | |||
साङ्ख्यं प्रतिभा योगो दर्शनोपायो येषां ते साङ्ख्ययोगाः । ‘प्रतिभा स्पष्टताक्रमात्’ इत्युक्तम् । तत्र सर्वोत्तमप्रतिभा देवेषु कस्य मुख्येत्यत आह | |||
ब्रह्मेति ॥ | |||
केचिदित्यनेन ‘कर्म’ इति व्याख्यातं भवति । अत्रापि श्रवणप्रतिभयोरल्पत्वं द्रष्टव्यम् । अन्य इत्यनेन ‘अन्ये तु’ इत्युक्तार्थं भवति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ऋषिदेवराज्ञां प्रतिभोक्ता । तत्र किमेतेषामेकविधैव प्रतिभाऽस्ति, अथ तारतम्येनेत्यपेक्षायामाह | |||
ऋषीनिति ॥ | |||
ब्रह्मणः प्रतिभाप्रमाणमाह | |||
ब्रह्मण इति ॥ | |||
तर्हि तस्य हरेः सकाशाच्छ्रवणं किमर्थमित्यत आह | |||
विष्णोरिति ॥ | |||
प्रीत्यर्थमेव, न तु ज्ञानार्थम् । केषां तर्हि ज्ञानार्थं श्रवणमित्यत आह | |||
अन्येषामिति ॥ | |||
मानुषोत्तरमिति ॥ | |||
मानुषाणां प्रायः श्रवणादेव ज्ञानमित्यर्थः । नन्वेवं ध्यानादियोगिनामपि श्रवणादिसद्भावे कथं मानुषाणां श्रुतवेदित्वं क्वचिदुच्यत इत्यत आह | |||
अत्यल्पेति ॥ | |||
एवं दर्शनसाधनं नानाविधमुक्त्वा प्रकृतमनुसन्धत्ते | |||
सर्व इति ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं ध्यानादियोगिनामपि श्रवणाद्यस्तीति तदयुक्तम् । तथासति केषाञ्चित् ‘श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते’ इति विशिष्योक्त्यसम्भवादित्यत आह | |||
अन्येषामिति ॥ | |||
ध्यानादियोगिनां श्रवणादिसद्भावेऽपि मनुष्याणां ‘श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते’ इति विशेषोक्तिर्युक्ता । तेषामत्यल्पप्रतिभानत्वेन श्रवणबाहुल्यसद्भावादिति भावः । अनेनात्यल्पप्रतिभानत्वादिति विवृतं भवति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <p class="gr-vyakhya-para">कथं मनुष्याणामत्यल्पाऽपि प्रतिभा युज्यते । श्रुतिपरायणा इति श्रवणैकाश्रयत्वोक्तेरित्यत आह | ||
मनुष्याणामिति ॥ | |||
मनुष्याणामत्यल्पप्रतिभासद्भावेऽपि श्रुतिपरायणा इति विशेषणं युक्तम् । तत्प्रतिभाया मूलप्रमाणापेक्षत्वेन स्वातन्त्र्याभावात् प्रायेणासम्यक्त्वाच्च । अस्वतन्त्रेऽसाधुनि चासत्त्वोक्तिदर्शनादिति भावः ॥ छछ ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं मनुष्याणां प्रतिभा मूलप्रमाणसापेक्षा प्रायो न सम्यगुत्पद्यते, अल्पा चेति तदयुक्तम् । पाण्डवादिमनुष्याणामश्रुतार्थेऽपि सम्यक् बहुप्रतिभादर्शनादित्याशङ्कां प्रमाणेनैव परिहरति | |||
॥ अश्रुतेति ॥ | |||
विश्रुता व्याप्ता बहुलेत्यर्थः । तल्लक्षणान्तराणि चाह | |||
यश्चेति ॥ | |||
यः पुरुषः स्वमुखपरिमाणेन नवपरिमाणाधोदेहवान्, या च स्त्री स्वमुखपरिमाणेनाष्टपरिमाणवती तौ पुनः स्वस्वाङ्गुलिपरिमाणेन षण्णवत्यङ्गुलौ, स्वस्वतालपरिमाणेन दशतालौ, स्वस्वपादपरिमाणेन सप्तपादौ तौ च सुरोत्तमौ विद्यादित्यर्थः । अत्र तालो नाम मध्यमाङ्गुल्यग्रान्मणिबन्धपर्यन्तः कर उच्यते ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">देवोत्तमलक्षणमुक्त्वा देवमात्रलक्षणमाह | |||
यावदिति ॥ | |||
तत् षण्णवत्यङ्गुलं क्रमेण ह्रसदेकनवत्यङ्गुलपर्यन्तमुत्तमावरसुरावधिकदेवमानं भवति । अत्र सप्तपादपरिमाणं क्रमेण ह्रसदेकाङ्गुलोनमेव भवतीत्यर्थः । गन्धर्वादिलक्षणमाह | |||
तदूनमिति ॥ | |||
तदेकनवत्यङ्गुलं सप्ताशीत्यङ्गुलपर्यन्तं क्रमेण ह्रसद्गन्धर्वादिपरिमाणं भवति । अत्रापि सप्तपादपरिमाणं क्रमेण ह्रसत्पुनरेकाङ्गुलोनं भवतीत्यर्थः । मनुष्यलक्षणमाह | |||
तावदिति ॥ | |||
सप्ताशीत्यङ्गुलं मनुष्यपरिमाणमित्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">असुरलक्षणमाह | |||
तत इति ॥ | |||
सप्ताशीतेरधस्ताद् असुरपरिमाणमित्यर्थः । देवोपदेवानां मानस्य सम्भूय कियतीष्वङ्गुलिषु परिसमाप्तिरित्यत आह | |||
द्विचत्वारीति ॥ | |||
तस्मात् सप्ताशीत्यङ्गुलादुपरि देवोत्तमपरिमाणात् । षण्णवत्यङ्गुलादधो यदष्टाङ्गुलं तद्देवोपदेवपरिमाणं ज्ञातव्यमित्यर्थः । ऋष्यादिलक्षणमाह | |||
देवेष्विति ॥ | |||
च्यवनादीनां पृथ्वादीनामवरदेववत् परिमाणं ज्ञातव्यमित्यर्थः । एतल्लक्षणतारतम्ये हेतुमाह | |||
यावदिति ॥ | |||
अनेनैतत् स्वाभाविकमिति चोक्तं भवति ॥ २६ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V27" data-block-id="BGT_C13_V27" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् ।</span><span class="shloka-line">क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्वि भरतर्षभ॥२७ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V27" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C13_V27" data-id="BGT_C13_V27_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं हरिरेव सर्वजीवानां सदसद्योनिजन्मसु स्वतन्त्रकारणमिति तत्प्रपञ्च्यते ‘यावत्’ इति । तत्र क्षेत्रज्ञस्य हरेः क्षेत्रसंयोगो नाम जडदेहसंयोग इत्यन्यथा प्रतीतिनिरासायाह | |||
< | |||
< | |||
</div> | |||
< | |||
क्षेत्रेति ॥ | |||
‘यावत् सञ्जायते’ इत्येतद्विवरणरूपे ‘मम योनिः’ इत्युत्तराध्यायगतवाक्ये लक्ष्मीनारायणसंयोगात्सर्वभूतसम्भवस्योक्तत्वादत्रापि क्षेत्रपदेन श्रीरेवोच्यत इति भावः । अव्यक्ततत्त्वे प्रसिद्धः क्षेत्रशब्दः श्रीवाचीत्येतत्कुत इत्यतः श्रियः श्रेत्रशब्दवाच्यत्वं, प्रसङ्गात् महाभूतानीत्याद्युक्ताहङ्कारादिशब्दानां च देवतावाचित्वं प्रमाणेन दर्शयति | |||
अव्यक्तमिति ॥ | |||
सरस्वत्यादीनामपि श्रीशब्दवाच्यत्वात् तद्व्यावृत्त्यर्थमाह | |||
सदेति ॥ | |||
किं जडाव्यक्ताभेदात् तच्छब्दवाच्येत्यत आह | |||
निर्दोषेति ॥ | |||
कथं तर्हि अव्यक्तादिपदवाच्यत्वमित्यत आह | |||
सा हीति ॥ | |||
न व्यज्यत इत्यव्यक्तम् । विष्णुरस्यां निवसतीति क्षेत्रम् । महागुणेति महद्ब्रह्म, जीवोत्तमेति प्रधानमुच्यत इत्यर्थः । अत्र महतोऽनुक्तत्वेप्यादिकार्यत्वाद् ग्राह्य एव । क्रियाः उद्दिश्य ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">उक्तं विवृणोति | |||
जीवेति ॥ | |||
शब्दादि बोधयतीति बुद्धिरित्यर्थः । तत्सुतोऽनिरुद्धोऽपि ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">स्पर्शयतीति स्पर्शः । हृञ् हरण इति धातोः रसाहरणहेतुत्वात् जिह्वेत्यर्थः । आघ्रातेर्गन्धाघ्राणहेतुत्वात् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">वचनाद् वचनप्रवर्तकत्वात् । हानिलाभयोर्निमित्तत्वात् । सन लाभ इति धातुः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">क्वचिद्विष्णोः पाददेवत्वोक्तेः विष्णुनेत्युक्तम् । यज्ञशम्भू च न हरिहरावित्युक्तम् | |||
शचीति ॥ | |||
पदनाद् गतिप्रवर्तकत्वात् । पद गताविति धातुः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">निरावृत्या प्रतिबन्धाभावेन ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">वातीति वायुः । अदनादग्निः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">प्रथनाद् विस्तृतत्वात् पृथिवी । जन्मलयहेतुत्वाज्जलमित्यर्थः । पृथु विस्तार इति धातुः । उत्पत्तिलययोर्जलाधीनत्वदर्शनात् तन्नियामकदेवतायास्तत्सिद्धम् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">शब्दनादित्यादेः शब्दादिप्रवर्तकत्वादित्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">मुख्यवायुः सुखनात् सुखमित्यादि द्रष्टव्यम् । सा श्रीरेव । एवं सरस्वतीवद्वायोः पत्नीविर्धृतिेधृतिर्मतेत्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">श्रीरेवेच्छेत्युक्तम् । तदुपपादयति | |||
इच्छेति ॥ | |||
यद्यव्यक्तचेतनेच्छादिशब्दैः लक्ष्म्यादिदेवता उच्यन्ते तर्हि क्वचिदव्यक्तमुक्त्वा पुनश्चेतनादिकं कथमुच्यत इत्यत आह | |||
स्थानेति ॥ | |||
अव्यक्तपदोक्तश्रियः चेतनादिपदेन पुनरुक्तिर्युक्ता । अभिमान्यमानस्थानभेदेन रूपभेदादित्यर्थः । एवं देवतान्तरेऽपि द्रष्टव्यम् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">कथं तर्हि जडपदार्थेष्वव्यक्तादिशब्दाः प्रवर्तन्त इत्यत आह | |||
एतैरिति ॥ | |||
अव्यक्तादिनामकदेवताभिमन्यमानत्वाज्जडानामव्यक्तादिशब्दवाच्यत्वमिति भावः । क्षिणोति नाशयति । क्षितिं कृत्वा त्राति स्वनिवासनिमित्तेन रक्षति । क्षीणम् अधमम् | |||
विशेषविकृतिस्थिता इति ॥ | |||
महदादिभ्योऽतिशयेन विकारितयाऽवस्थिता इत्यर्थः। घटादावप्येतदेव विकारशब्दप्रवृत्तिनिमित्तमित्याह | |||
विशेषादिति ॥ | |||
विगतमित्यादेः अत्रान्तिमकार्ये नाशं विना कार्यान्तरोत्पादकत्वं नास्तीत्यर्थः । अभिमानिनामपीच्छादिशब्दवाच्यत्वात् कथं विकारत्वमित्यत आह | |||
तदिति ॥ | |||
सम्बन्धो नियम्यनियामकभावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं चेतनाचेतनं सर्वं क्षेत्रमिति, न तद्युक्तम् । चेतनस्य ‘इदं शरीरम्’ इत्युक्तशरीरत्वानुपपत्तेः । हिंसाहेतुरित्यादिनिर्वचनस्य तत्रासम्भवादित्यत आह | |||
यस्येति ॥ | |||
चेतनस्य क्षेत्रत्वेऽपि न तस्योक्तशरीरत्वासम्भवः । ‘यस्यात्मा शरीरम्’ इत्युक्तत्वात् । उक्तनिरुक्त्यसम्भवेऽपि भगवत्तन्त्रत्वेन शरीरत्वोपपत्तेरिति भावः । ‘यावत्सञ्जायते किञ्चित् सत्त्वम्’ इत्यत्र सत्त्वशब्दो जीववाचीति ‘मम योनिः’ इति वाक्यस्योदाहरणेनैव सूचितम् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">तत्र सत्त्वशब्दस्य जीववाचित्वे प्रमाणमाह | |||
सत्त्वमिति ॥ | |||
‘तयोरन्यः’ इति यदुच्यते स जीव इति वक्तव्ये सत्त्वमिति श्रुत्योच्यते । सत्त्वशब्देन जीवग्रहणे तस्यानादित्वात् सञ्जायत इत्युक्तजननं न युज्यत इत्यत आह | |||
जनी प्रादुर्भाव इति ॥ | |||
२७ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V28" data-block-id="BGT_C13_V28" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।</span><span class="shloka-line">विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति॥२८ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V28" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C13_V28" data-id="BGT_C13_V28_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">परमेश्वरस्य सर्वशरीरस्थत्वमुक्तम् । तर्ह्यधिष्ठानतारतम्यात्तस्य तारतम्यं दुःखिसहावस्थानाद् दुःखं च स्यादित्यत उच्यते‘समम्’ इति । तत्र ‘विनश्यत्स्वविनश्यन्तम्’ इत्ययुक्तम् । जीवानां विनाशाभावात् । न च तस्याचेतनविषयत्वम् । चशब्दाद्यभावादित्यत आह | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | |||
जीवेष्विति ॥ | |||
२८ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V29" data-block-id="BGT_C13_V29" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">समं पश्यन् हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् ।</span><span class="shloka-line">न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिम्॥२९ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C13_V29" data-block-id="bhashya-BGT_C13_V29"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C13_V29_B01" data-verse="BGT_C13_V29" data-block-id="BGT_C13_V29_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vakshyamana-id">'क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्'' इत्यत्र क्षेत्रं श्रीः'मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम्''</span></span> इति वक्ष्यमाणत्वात् ।<br/>'अव्यक्तं च महद् ब्रह्म प्रधानं क्षेत्रमित्यपि ।<br/>उच्यते श्रीः सदा विष्णोः प्रिया निर्दोषचिद्घना ।<br/>सा हि न व्यज्यते विष्णुरत्र क्षेति महागुणा ।<br/>जीवोत्तमा च तेनैतैः शब्दैरेकाभिधीयते ।<br/>महान् ब्रह्मा जीवमहान् परात्मप्रेरिताः क्रियाः ।<br/>अहं कर्तेति येनायं जीवो मंस्यत्यसौ शिवः ।<br/>सोहङ्कार इति प्रोक्तो जीवाहङ्कृतिकृद् यतः ।<br/>उमा बुदि्धरिति ज्ञेया शब्दादिज्ञानदा यतः ।<br/>मतिदो मन उद्दिष्ट इन्द्रः स्कन्दोपि तत्सुतः ।<br/>श्रोत्रं तु श्रावयंश्चन्द्रः स्पर्शो वायुसुतो मरुत् ।<br/>चक्षुः सूर्यश्चक्षयति जिह्वा वारिपतिर्हृतेः ।<br/>अश्विनौ घ्राणमाघ्रातेर्वागग्निर्वचनादपि ।<br/>हस्तौ वायुसुतौ ज्ञेयौ मरुतौ हानिलाभयोः ।<br/>पादौ तु विष्णुनाविष्टौ यज्ञशम्भू शचीसुतौ ।<br/>पदनादेव पायुश्च भुक्तस्यैवाप्ययाद् यमः ।<br/>सन्तत्युपस्थितिकृतेरुपस्थः सशिवो मनुः ।<br/>विनायकस्तथाकाशो निरावृत्या प्रकाशनात् ।<br/>प्रधानवायुजो भूतवायुर्नाम्ना मरीचिकः ।<br/>अग्निश्च पृथिवी चैव प्रसिद्धौ वरुणो जलम् ।<br/>अदनात् प्रथनाज्जन्मजयहेतोस्तथाभिधाः ।<br/>शब्दाद्याः पञ्च शिवजाः शब्दनात् स्पर्शनादपि ।<br/>रूपणाद् रसनाच्चैव गन्धनाच्च तथाभिधाः ।<br/>सुखं धृतिश्चेतना च सुखनाद् विधृतेरपि ।<br/>चेतोनेतृत्वतश्चैव मुख्यवायुः सरस्वती ।<br/>श्रीश्चेच्छा चैव सा वायोः पत्नी त्वे(वं)व धृतिर्मता ।<br/>इच्छादानात्तु सैवेच्छा स्थानभेदात्तु देवताः ।<br/>पृथक् पृथक् च कथ्यन्ते लक्ष्म्याद्या उदिता अपि ।<br/>दुःखद्वेषौ कलिश्चैव द्वापरो ब्रह्मणः सुतौ ।<br/>प्रवरावसुराणां तौ सङ्घातश्चेतनाः परे ।<br/>एतैरभिमतं यच्च तत्तन्नाम्नाभिधीयते ।<br/>चेतनाचेतनं त्वेतत् सर्वं क्षेत्रमितीरितम् ।<br/>क्षितिरेतद् भगवतो यदतः क्षेत्रमीर्यते ।<br/>क्षिणोति त्राति चैवैतत् सोतो वा क्षेत्रमुच्यते ।<br/>क्षितिं कृत्वा त्राति चैतदतो वा क्षेत्रमीरितम् ।<br/>एतस्मात् क्षीणमेतेन त्रातमित्यथवा पुनः ।<br/>इच्छाद्यानां क्षेत्रनाम्नामपि नामान्तरं स्मृऽतम् ।<br/>विकारा (विशेषा) इति यस्मात् ते विशेषविकृतिस्थिताः ।<br/>विशेषात् क्रियते यस्माद् विकारं कार्यम(न्तिमम्)न्तगम् ।<br/>विगतं करणं वात्र पुनर्नाशमृते यतः ।<br/>तत्सम्बन्धाद् विकाराख्या इच्छाद्या अभिमानिनः ।<br/>एतत् सर्वं सर्वदैव निर्दोषेणैव चक्षुषा ।<br/>प्रेरयन्नेव जानाति यत् क्षेत्रज्ञो हरिस्ततः'' ॥ इति च ।<br/>'यस्यात्मा शरीरम्'' इत्यादिश्रुतेश्चेतनस्यापि 'इदं शरीरं कौन्तेय'' इति शरीरत्वोक्तिर्युज्यते ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'सत्त्वं जीवः क्वचित् प्रोक्तः क्वचित् सत्त्वं जनार्दनः ।<br/>सत्त्वं नाम गुणः क्वापि क्वचित् साधुत्वमुच्यते'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">'तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्तीति सत्त्वम्''</span></span> इति च पैङ्गिश्रुतिः ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">'जनी प्रादुर्भावे'' इति धातोर्जीवस्यापि शरीरे व्यक्त्यपेक्षया जनिर्युज्यते ।॥२७ ॥ जीवेषु दुःखयोगादिरूपेण विनश्यत्स्वप्यतथाभूतम् 'दुःखयोगादिरूपेण जीवेषु विनश्यत्स्वपि ।<br/>दुःखयोगादिरहितः सर्वजीवेष्ववस्थितः ।<br/>गुणैः सर्वैः समो नित्यं न हीनो हीनगोपि सन् ।<br/>इति पश्यति यो विष्णुं स एव न तमो व्रजेत्'' ॥</span></span> इति पाद्मे ॥ २८,२९ ॥</div> | |||
</div> | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V29" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C13_V29" data-id="BGT_C13_V29_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">एवं विजानन्नेव ज्ञानीत्युक्तम् । तज्ज्ञानफलमुच्यते ‘समम्’ इति । श्लोकद्वयं स्मृत्यैव व्याचष्टे | ||
दुःखेति ॥ | |||
न हिनस्तीत्यस्यार्थः | |||
‘स एव’ इति ॥ | |||
२९ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V30" data-block-id="BGT_C13_V30" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः ।</span><span class="shloka-line">यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति॥३० ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C13_V30" data-block-id="bhashya-BGT_C13_V30"> | |||
< | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C13_V30_B01" data-verse="BGT_C13_V30" data-block-id="BGT_C13_V30_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavad-id">प्रकृत्य स्वयमेव प्रारभ्य विष्णुना क्रियमाणानि । विष्णोर्नान्य पूर्वप्रेरक इति । 'पूर्वं तु बादरायणो हेतुव्यपदेशात्''</span></span> इति भगवद्वचनात् ।<br/>'द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च ।<br/>यदनुग्रहतः सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया'' ॥ इति च ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">'स्वयं प्रकृत्य भगवान् करोति निखिलं जगत् ।<br/>नैव कर्ता हरेः कश्चिदकर्ता तेन केशवः'' ॥</span></span> इति स्कान्दे ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">तेनेति प्रस्तुतत्वादेव सिद्धम् । 'अहं सर्वस्य प्रभवः'' 'स हि कर्ता'' 'कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम्'' 'जन्माद्यस्य यतः'' 'मत्त एवेति तान् विदि्ध'' इत्यादिसकलप्रमाणविरोधश्चान्यथा । 'प्रकृत्यैव च'' इति चशब्दाच्चैतेनैवेति सिद्ध्यति ।<br/>'प्रकृतेन क्रियायोगं चशब्दः क्वचिदीरयेत् ।<br/>क्वचित् समुच्चयं ब्रूयात् क्वचिद् दौर्लभ्यवाचकः'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये ।<br/>प्रकृतेः कर्तृत्वं 'रचनानुपपत्तेश्च नानुमानम्'' इत्यादिना च निरस्तम् । 'न ऋते त्वत् क्रियते किञ्चनारे'' इति च । केवलप्रकृतेः कर्तृत्वाङ्गीकारे चशब्दोपि व्यर्थः । 'तत एव च विस्तारम्'' इति वाक्यशेषविरोधश्च । 'अहं बीजप्रदः पिता'' इति वक्ष्यमाणमत्रापि 'क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्'' इति प्रकृतमिति तेनापि विरोधः । अचेतनं करोतीति स्वोक्तिविरोधश्च ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">'इच्छापूर्वक्रियादानं कर्तृत्वं मुख्यमीरितम्''</span></span> इति हि पैङ्गिश्रुतिः ।<br/> विकारलक्षणं कर्तृत्वं तु प्रकृतेरङ्गीकृतमेव । तथापि लक्ष्मीपरमेश्वरमुक्तचेष्टासु तदभावात् 'सर्वशः'' इत्यस्य सङ्कोचप्राप्तिः ।<br/>'अचेतनाश्रितं कर्म विकारात्मकमीरितम् ।<br/>यत्तु केवलचित्संस्थं प्रत्यभिज्ञाप्रमाणतः ।<br/>अविकारात्मकं ज्ञेयं तन्न तत् प्राकृतं भवेत्'' ॥ इति च ॥३० ॥</div> | ||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V30" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C13_V30" data-id="BGT_C13_V30_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ईश्वरः सदसद्योनिजन्मसु कर्मानपेक्ष्यैव कारणं चेत्तर्हि तस्य वैषम्यादि स्यात् । कर्मापेक्षायां स्वातन्त्र्यप्रच्युतिः । तथा तस्यापि जनकसद्भावाच्च न स्वातन्त्र्यमित्यत उच्यते‘प्रकृत्य’ इति । तत्र प्रकृतिरेव कर्त्री न परमात्मेत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह | |||
प्रकृत्येति ॥ | |||
स्वयमेव प्रारभ्येति ॥ | |||
पूर्वकर्मादिकं स्वयमेव प्रबोध्येत्यर्थः । अभिप्रायं वक्ति | |||
विष्णोरिति ॥ | |||
कर्मसापेक्षत्वेऽपि न भगवतः स्वातन्त्र्यप्रच्युतिः । यावताऽसौ स्वयमेव पूर्वकर्मादिकमुद्बोध्य तदपेक्ष्येदानीं कर्माणि कारयति । न तु कर्मादिकं विष्णोरुद्बोधयतीति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">कुत एतदित्यत आह | |||
पूर्वमिति ॥ | |||
अस्तु कर्मादि हरिरुद्बोधयति, न तु तद्धरिमुद्बोधयतीति । तथापि हरेस्तदपेक्षत्वादस्वातन्त्र्यमित्यतः कर्मादिसत्ताया अपि भगवदधीनत्वात् तदपेक्षायामपि नास्वातन्त्र्यमिति भावेन कर्मादिसत्ताया भगवदधीनत्वे प्रमाणमाह | |||
द्रव्यमिति ॥ | |||
कुत एवमर्थकल्पनेत्यत उक्तार्थे स्मृतिसमाख्यां दर्शयति | |||
॥ स्वयमिति ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वत्र ईश्वरेणेत्यश्रवणात् कथमयमर्थः स्यादित्यत आह | |||
तेनेति ॥ | |||
‘समं पश्यन् हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम्’ इति ईश्वरस्य प्रस्तुतत्वात् तेनेश्वरेणेत्यनुक्तेऽपि सिध्द्यतीत्यर्थः । किमनया कल्पनया? प्रकृतेरेव कर्तृत्वं नेश्वरस्येत्येवार्थः किं न स्यादित्यत उदाहृतस्मृतिविरोधः । तावत् वाक्यान्तरविरोधं च दर्शयति | |||
॥ अहमिति ॥ | |||
तेनेश्वरेणेत्यत्र सूचितं चेत्याह | |||
प्रकृत्येति ॥ | |||
चशब्देन कथमेतत्सिध्द्यतीत्यत आह | |||
प्रकृतेनेति ॥ | |||
उच्यमानक्रियायाः प्रकृतकर्तृत्वमीरयेदित्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">इतोऽपि नार्थान्तरकल्पना युक्तेत्याह | |||
अहमिति ॥ | |||
अत्र ‘यावत्सञ्जायते’ इतीश्वरस्य सर्वकर्तृत्वं प्रकृतमिति तेनापीश्वराकर्तृत्वव्याख्यानं विरुद्धम् । न च वाच्यं पूर्ववाक्येऽपि प्रकृतेरेव कर्तृत्वं क्षेत्रज्ञस्य तत्संयोगात् कर्तृत्वोपचार इति । ‘मम योनिर्महद् ब्रह्म’ इत्यादिना उत्तराध्यायेऽन्यथैतद्वाक्यार्थस्य वक्ष्यमाणत्वादित्यर्थः । इतोऽपि न प्रकृतेरेव कर्तृत्वमिति, अस्यार्थ इत्याह | |||
अचेतनमिति ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">कथं स्वोक्तिविरोध इत्यत आह | |||
इच्छेति ॥ | |||
इच्छापूर्वक्रियास्वीकारो हि कर्तृत्वम् । तथा श्रुतेः । अचेतनं नामेच्छारहितम् । अतोऽचेतनं च करोति चेति व्याहतिरिति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु प्रकृतेः स्वतन्त्रकर्तृत्वाभावेऽपि परिणामरूपं कर्तृत्वमङ्गीक्रियत एव सिद्धान्तिनाऽपि । अतस्तदर्थोऽयं श्लोकः किं न स्यादित्यत आह | |||
विकारेति ॥ | |||
यद्यपि प्रकृतेः परिणामरूपं कर्तृत्वमङ्गीकृतम्, तथापि न तदर्थोऽयं श्लोकः । अत्र सर्वकर्मणां प्रकृत्यैव क्रियमाणत्वोक्तेः । एतदर्थत्वे च परमेश्वरादिकर्मसु प्रकृतिविकारत्वाभावात् सर्वश इति पदस्यार्थसङ्कोचप्राप्तेरित्यर्थः । परमेश्वरादिकर्मणः प्रकृतिविकारत्वाभावः कुत इत्यत आह | |||
अचेतनेति ॥ | |||
३० ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V31" data-block-id="BGT_C13_V31" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति ।</span><span class="shloka-line">तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा॥३१ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C13_V31" data-block-id="bhashya-BGT_C13_V31"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C13_V31_B01" data-verse="BGT_C13_V31" data-block-id="BGT_C13_V31_B01">'एकविष्ण्वा(श्रितानां)श्रयाणां तु जीवानां भेदमेव यः । | |||
ततः परस्परं चैव तारतम्येन पश्यति । | |||
विष्णोरेव च विस्तारं जगतः स विमुच्यते'' ॥ इति च ॥३१ ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V31" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C13_V31" data-id="BGT_C13_V31_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">न केवलं भगवतः सर्वप्रेरकत्वादिज्ञानमात्रेणालम् । किन्तु तस्य सर्वाधारत्वाद्यपि ज्ञातव्यमित्युच्यते ‘यदा’ इति । तत् तिरोहितार्थत्वात् प्रमाणवाक्येनैव व्याचष्टे | |||
एकेति ॥ | |||
<div class=" | भूतपृथग्भावस्य परमात्मस्थत्वोक्त्या पृथग्भूतानां तत्स्थत्वमभिप्रेतम् । तदेवात्रोक्तम् ॥३१ ॥</p></div></div></div></div></div> | ||
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V32" data-block-id="BGT_C13_V32" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः ।</span><span class="shloka-line">शरीरस्थोपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते॥३२ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
<span class="shloka-line"> | |||
<span class="shloka-line"> | |||
</ | |||
<div | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V32" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C13_V32" data-id="BGT_C13_V32_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">सर्वचेतनाचेतनात्मकत्वात् परमात्मनः कथं भूतानां ततः पृथग्भाव इत्यत उच्यते ‘अनादित्वात्’ इति । तत्र परमात्मनोऽकर्तृत्वप्रतीतिं च निराकर्तुं शरीरस्थपदं व्याख्याति | |||
शरीरस्थ इति ॥ | |||
शरीरस्थशब्दस्य कुतो जीववाचित्वमित्यतः तत्प्रयोगं दर्शयति | |||
स्वप्नेनेति ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु जीववदीश्वरस्यापि शरीरस्थितेः जीवस्यैव तत्पदवाच्यत्वं कुत इत्यत आह | |||
शरीरस्थ इति ॥ | |||
विष्णोरपि मयेदं सृष्टम्, मदधीनमित्यभिमानोऽस्त्येव । अतः कथं तदनभिमान इत्यत आह | |||
तद्गतानामिति ॥ | |||
शरीरस्थपदं जीववाचकं चेत् कथं योजनेत्यत आह | |||
अनादित्वादिति ॥ | |||
इति वाच्यमिति शेषः । जीवस्याप्यनादित्वात् किं विशिष्येश्वरस्यैव तदुच्यते, येनास्य जीवाभेदनिवारणे हेतुत्वं स्यादित्यत आह | |||
शरीरेति ॥ | |||
एवम्भूतादिमत्त्वाभावेऽपि कथं परमात्मनो जीवाद्विशेष इत्यत आह | |||
जीवस्येति ॥ | |||
इतिशब्दो हेतौ ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु निर्गुणत्वं कथमीश्वरस्य जीवभेदे हेतुर्भवति जगत्कर्तृत्वादिगुणानाम् ईश्वरे भावेन हेतोरसिद्धेरित्यत आह | |||
सत्त्वेति ॥ | |||
नात्र गुणपदेन जगत्कर्तृत्वादयो विवक्षिताः। किन्तु सत्त्वादय एव । तत्सम्बन्धश्चेश्वरे नास्ति, जीवेऽस्तीति भवति हेतुरिति भावः । ‘करोति न लिप्यते’ इति जीवेश्वरभेदे हेत्वन्तरम् । तद्व्याचष्टे | |||
सर्वमिति ॥ | |||
न | जीवो न करोति लिप्यत एवेति द्रष्टव्यम् । लेपश्च तत्फलेन ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वत्र जीवाद्यभेदस्याप्राप्तत्वात्कथं निषेधो युक्त इत्यत आह | |||
वादीति ॥ | |||
यथा शून्यवादिसिद्धत्वाच्छून्यकारणत्वस्य ‘तद्धैक आहुः’ इत्यादिना निषेधः क्रियते तथा सर्वाद्वैतवादिप्राप्तत्वादद्वैतनिषेधो युज्यते । यथा च ज्ञानद्वारा मोक्षार्थं कर्मभिरीश्वर एवाराध्य इति कर्मश्रुत्यभिप्रायापरिज्ञानप्राप्तस्य केवलकर्मणैव स्वर्गादिपुरुषार्थलाभो भवतीत्यस्य ‘इष्टापूर्तम्’ इत्यादिना निषेधः क्रियते तथा भगवता सर्वं व्याप्तमिति ‘सर्वं ख्ल्विदं ब्रह्म’ इत्यादिश्रुत्यभिप्रायापरिज्ञानप्राप्तस्याद्वैतस्य निषेधो युक्त इति भावः । प्रातीतिक एवार्थः किं न स्यादित्यत उक्तार्थे वाक्यान्तरसम्मतिमाह | |||
कुर्वाण इति ॥ | |||
मृत्यादिरहित इत्यनेनाव्ययपदं व्याख्यातं भवति । ईश्वरस्य चेतनाचेतनभिन्नत्वे श्रुतिसम्मतिं चाह | |||
स एष इति ॥ | |||
३२ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
< | <div class="verse-block" id="BGT_C13_V33" data-block-id="BGT_C13_V33" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते ।</span><span class="shloka-line">सर्वत्रावस्थितो देहे तथात्मा नोपलिप्यते॥३३ ॥</span></span></div> | ||
॥ | <div class="verse-block" id="BGT_C13_V34" data-block-id="BGT_C13_V34" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः ।</span><span class="shloka-line">क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत॥३४ ॥</span></span></div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C13_V34" data-block-id="bhashya-BGT_C13_V34"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C13_V34_B01" data-verse="BGT_C13_V34" data-block-id="BGT_C13_V34_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruthi-id">शरीरस्थो जीवः । 'स्वप्नेन शारीरमभिप्रहत्य असुप्तः सुप्तानभिचाकशीति''</span></span> इति श्रुतेः ।<br/>'शरीरस्थस्तु संसारी शरीराभिमतेर्मतः ।<br/>विष्णुः शरीरगोप्येष न शरीरस्थ उच्यते ।<br/>शरीराभिमतिर्यस्मान्नैवास्यास्ति कदाचन ।<br/>तद्गतानां तु दुःखानां भोगोभिमतिरुच्यते ।<br/>तदभावान्नाभिमानी भगवान् पुरुषोत्तमः'' ॥ इति च ।<br/>अनादित्वान्निर्गुणत्वाच्च परमात्मा जीवोपि न । किमुत जडं न भवतीति ? शरीरोत्पत्तिलक्षणमप्यादिमत्त्वं परमस्य नास्तीति विशेषः । जीवस्य हि तदस्तीति । सत्त्वादिगुणसम्बन्धश्च । सर्वं करोति परमात्मा । तथापि न लिप्यते । वादिसिद्धत्वादेव 'इष्टापूर्तं मन्यमाना वरिष्ठम्'' इत्यादिवन्निषेधः ।<br/>'कुर्वाणोपि यतः सर्वं पुण्यपापैर्न लिप्यते ।<br/>जन्ममृत्यादिरहितः सत्त्वादिगुणवर्जितः ।<br/>विष्णुस्तद्विपरीतस्तु जीवोतस्तौ पृथक् सदा'' ॥ इति च ।<br/>'स एष नेति नेति'' इत्यादि च ॥ ३२-३४ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C13_V35" data-block-id="BGT_C13_V35" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C13" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा ।</span><span class="shloka-line">भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम्॥३५ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोगो नाम त्रयोदशोध्यायः ॥</div> | |||
<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये त्रयोदशोध्यायः ॥</div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C13_V35" data-block-id="bhashya-BGT_C13_V35"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C13_V35_B01" data-verse="BGT_C13_V35" data-block-id="BGT_C13_V35_B01">जीवानामचेतनप्रकृतेर्मोक्षं भूतप्रकृतिमोक्षम् ॥ ३५ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V35" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C13_V35" data-id="BGT_C13_V35_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">अध्यायार्थ उपसंह्रियते | |||
॥ क्षेत्रेति ॥ | |||
तत्र भूतप्रकृतिमोक्षपदं तिरोहितार्थत्वाद् व्याचष्टे | |||
जीवानामिति ॥ | |||
मोक्षं मोक्षसाधनममानित्वमित्याद्युक्तम् ३५ ॥</p> | |||
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचतस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥</div></div></div></div></div></div> | |||
<span id="gr-C14" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="चतुर्दशोऽध्यायः"></span> | |||
== चतुर्दशोऽध्यायः == | |||
<div class="introduction" id="BGT_C14_I01" data-block-id="BGT_C14_I01" data-verse="BGT_C14"> | |||
<div class="introduction-line">साधनं प्राधान्येनोत्तरैरध्यायैर्वक्ति-</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="BGT_C14_I02" data-block-id="BGT_C14_I02" data-verse="BGT_C14"> | |||
< | <div class="introduction-line">क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगस्पष्टीकरणपूर्वकं त्रैगुण्यं विविच्य दर्शयति ।</div> | ||
</div> | |||
<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C14_V01" data-block-id="BGT_C14_V01" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C14" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् ।</span><span class="shloka-line">यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिदि्धमितो गताः॥१ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C14_V02" data-block-id="BGT_C14_V02" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C14" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ।</span><span class="shloka-line">सर्गेपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च॥२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C14_V03" data-block-id="BGT_C14_V03" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C14" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम् ।</span><span class="shloka-line">सम्भवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत॥३ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
॥ | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C14_V03" data-block-id="bhashya-BGT_C14_V03"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C14_V03_B01" data-verse="BGT_C14_V03" data-block-id="BGT_C14_V03_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'योनिर्भार्या तथा स्थानं योनिः कारणमेव च''</span></span>इति शब्दनिर्णये । अत्र योनिर्भार्या 'तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम्'' इति वाक्यशेषात् ॥ ३ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C14_V03" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C14_V03" data-id="BGT_C14_V03_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><h4 class="gr-vyakhya-head">चतुर्दशोऽध्यायः</h4> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">हरिः ॐ॥ एतदध्यायप्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति | |||
॥ क्षेत्रेति ॥ | |||
प्राधान्येनोत्तराध्यायैः साधनमेवोच्यते । तत्र बन्धप्रकारपरिज्ञान एव तन्मोक्षसाधनानुष्ठानं युज्यते । बन्धश्च त्रिगुणात्मकः । अतो ‘यावत्सञ्जायते’ इत्युक्तविवरणपूर्वकं त्रिगुणविकारस्थितिं तदत्ययोपायं च दर्शयत्यनेनाध्यायेनेति भावः । ‘कार्यते ह्यवशः कर्म’ इत्यादौ त्रैगुण्यस्य सङ्क्षेपेणोक्तत्वात् विविच्येत्युक्तम् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">‘परं भूयः प्रवक्ष्यामि’ इति प्रतिज्ञातुच्यते ‘मम योनिः’ इति । तत्र योनिशब्दस्य कारणार्थत्वप्रतीतिनिरासाय भार्याद्यर्थत्वे प्रमाणमाह | |||
योनिरिति ॥ | |||
स्थानं | |||
गुह्यस्थानम् । अस्त्वेवं योनिशब्दो भार्याद्यनेकार्थः । प्रकृतः किमर्थ इत्यत आह | |||
अत्रेति ॥ | |||
योनिशब्दस्यानेकार्थत्वात् कथमयमेवार्थ इत्यत आह | |||
तस्मिन्निति ॥ | |||
३ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C14_V04" data-block-id="BGT_C14_V04" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C14" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः सम्भवन्ति याः ।</span><span class="shloka-line">तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता॥४ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C14_V05" data-block-id="BGT_C14_V05" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C14" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः ।</span><span class="shloka-line">निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम्॥५ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C14_V06" data-block-id="BGT_C14_V06" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C14" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम् ।</span><span class="shloka-line">सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ॥६ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C14_V07" data-block-id="BGT_C14_V07" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C14" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">रजो रागात्मकं विदि्ध तृष्णासङ्गसमुद्भवम् ।</span><span class="shloka-line">तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम्॥७ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C14_V08" data-block-id="BGT_C14_V08" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C14" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तमस्त्वज्ञानजं विदि्ध मोहनं सर्वदेहिनाम् ।</span><span class="shloka-line">प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत॥८ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C14_V09" data-block-id="BGT_C14_V09" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C14" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत ।</span><span class="shloka-line">ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे सञ्जयत्युत॥९ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C14_V10" data-block-id="BGT_C14_V10" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C14" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत ।</span><span class="shloka-line">रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा॥१० ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C14_V11" data-block-id="BGT_C14_V11" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C14" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सर्वद्वारेषु देहेस्मिन्प्रकाश उपजायते ।</span><span class="shloka-line">ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्त्वमित्युत॥११ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C14_V12" data-block-id="BGT_C14_V12" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C14" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा ।</span><span class="shloka-line">रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ॥१२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C14_V13" data-block-id="BGT_C14_V13" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C14" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अप्रकाशोप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च ।</span><span class="shloka-line">तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन॥१३ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C14_V14" data-block-id="BGT_C14_V14" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C14" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् ।</span><span class="shloka-line">तदोत्तमविदां लोकानमलान् प्रतिपद्यते॥१४ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C14_V15" data-block-id="BGT_C14_V15" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C14" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते ।</span><span class="shloka-line">तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते॥१५ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C14_V16" data-block-id="BGT_C14_V16" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C14" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम् ।</span><span class="shloka-line">रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम्॥१६ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
॥ | <div class="verse-block" id="BGT_C14_V17" data-block-id="BGT_C14_V17" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C14" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सत्त्वात्सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च ।</span><span class="shloka-line">प्रमादमोहौ तमसो भवतोज्ञानमेव च॥१७ ॥</span></span></div> | ||
<div class="verse-block" id="BGT_C14_V18" data-block-id="BGT_C14_V18" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C14" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।</span><span class="shloka-line">जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः॥१८ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C14_V18" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C14_V18" data-id="BGT_C14_V18_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">त्रैगुण्येति विविच्योक्ते सति तर्हि गुणा एव सर्वोत्तमाः, न तु ततोऽन्यः सर्वोत्तम इति शङ्का स्यात् । सा निराक्रियते | |||
नान्यमिति ॥ | |||
अत्र गुणानामेव कर्तृत्वं, नेश्वरस्यैत्यन्यथाप्रतीतिनिरसायाह | |||
एतेभ्य इति ॥ | |||
अज्ञस्यापि पुरुषत्वात् को विशेषो ज्ञानिन इत्यत आह | |||
अन्येति ॥ | |||
एवं योजनायां ‘मद्भावं सोऽधिगच्छति’ इति व्यर्थं स्यात् । वाक्यस्य तद्विनैव समाप्तत्वादित्यतः तत्सार्थक्यं दर्शयति | |||
॥ कथमिति ॥ | |||
१९ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C14_V19" data-block-id="BGT_C14_V19" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C14" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टानुपश्यति ।</span><span class="shloka-line">गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोधिगच्छति॥१९ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C14_V19" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C14_V19" data-id="BGT_C14_V19_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">भगवति भावप्राप्तियोग्यस्यैव पुरुषत्वं ‘पुरुषत्वे वा विस्तरादात्मा’ इत्यादिश्रुतिसिद्धम् । प्रतीत एवार्थः किं न स्यादित्यतो ‘मम योनिः’ इत्यादि स्मृत्यैव व्याचष्टे | |||
महालक्ष्मीरिति ॥ | |||
परा षड्भ्योऽधिका । सद्गुणत्वात् सत्, त्विष दीप्ताविति धातोः प्रभारूपत्वात् त्वमिति सत्त्वमित्यर्थः। सृष्ट्या हि रञ्जनं भवति । किमियं प्रसिद्धा पृथिवीदेवताऽसावित्यत आह | |||
यदिति ॥ | |||
तमु ग्लपन इति धातुः । ग्लपनं संसारेण ग्लानिदानम् । अमुक्तिगा इत्यनेन ‘देहे देहिनम्’ इत्यस्यार्थ उक्तो भवति ।</p> | |||
< | <p class="gr-vyakhya-para">केषां का बन्धिकेत्यत आह | ||
सर्वानिति ॥ | |||
अनेन ‘तत्र सत्त्वम्’ इत्यादिना तारतम्येनोक्तबन्धत्रैविध्यस्य विषयः प्रदर्शितो भवति । एवमेतासां सर्वबन्धकत्वेनातिसामर्थ्यात् सर्वोत्तमत्वमिति न मन्तव्यमित्याह | |||
एताभ्य इति ॥ | |||
विष्णुं सर्वोत्तमत्वेन जानन्नेव यतो विमुच्यतेऽतः स एव पुरुषः । अतो नैताभ्यो विद्यते परः इति जानन् नृपशुरित्यर्थः ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">‘रजसस्तु फलं दुःखम्’ इत्यत्र दुःखशब्दः केवलदुःखार्थ इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | |||
रजस इति ॥ | |||
दुःखशब्दः कथं दुःखमिश्रसुखवाचीत्यत आह | |||
दुःखमिति ॥ | |||
अत्र | अत्र केवलदुःखवाची किं न स्यादित्यतो रजसो मिश्रफलत्वे स्मृतिमाह | ||
कर्मण इति ॥ | |||
अज्ञानजमित्यनेन अज्ञानमिति व्याख्यातं भवति । तेन केवलदुःखस्य तमःफलत्वोक्तिश्चार्थान्तरे बाधिकेति सूचितं भवति ॥१६-१९ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C14_V20" data-block-id="BGT_C14_V20" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C14" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान् ।</span><span class="shloka-line">जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोमृतमश्नुते॥२० ॥</span></span></div> | |||
<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C14_V21" data-block-id="BGT_C14_V21" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C14" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कैर्लिङ्गैस्त्रीन् गुणानेतानतीतो भवति प्रभो ।</span><span class="shloka-line">किमाचारः कथं चैतांस्त्रीन् गुणानतिवर्तते॥२१ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C14_V21" data-block-id="bhashya-BGT_C14_V21"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C14_V21_B01" data-verse="BGT_C14_V21" data-block-id="BGT_C14_V21_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahavishnu-id">एतेभ्यः सत्त्वादिगुणेभ्योन्यं कर्तारमीशं यदा पश्यति तदैवायं ना पुरुषः । अन्यथा पशुसमः । न केवलमन्यत्वेन पश्यन् ना तं कर्तारं विष्णुम् किन्तु गुणेभ्य उत्तमत्वेन च । कथं स एव ना ? यस्मात् 'मद्भावं सोधिगच्छति'' ।<br/>'महालक्ष्मीरिति परा भार्या नारायणस्य या ।<br/>प्रकृतिर्नाम सा ज्ञेया प्रकर्षेण करोति यत् ।<br/>तस्यास्तु त्रीणि रूपाणि सत्त्वं नाम रजस्तमः ।<br/>सृष्टिकाले विभज्यन्ते सत्त्वं श्रीः सद्गुणप्र(भा)दा ।<br/>रजो रञ्जनकर्तृत्वाद् भूः सा सृष्टिकरी यतः ।<br/>यदावेशादियं पृथ्वी भूमिरित्येव कथ्यते ।<br/>जीवानां ग्लपनाद् दुर्गा तम इत्येव कीर्तिता ।<br/>एताभिस्तिसृभिर्जीवाः सर्वे बद्धा अमुक्तिगाः ।<br/>सर्वान् बध्नन्ति सर्वाश्च तथापि तु विशेषतः ।<br/>श्रीर्देवबन्धिका नॄणां भूर्दैत्यानामथापरा ।<br/>एताभ्योन्यं परं चैव विष्णुं ज्ञात्वा विमुच्यते ।<br/>सामर्थ्यातिशयादासां नैताभ्यो विद्यते परः ।<br/>इति यावद् विजानाति तावत् तं नृपशुं विदुः ।<br/>तस्मादाभ्योधिकगुणो विष्णुर्ज्ञेयः सदैव च'' ॥</span></span> इति महाविष्णुपुराणे ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'रजसस्तु फलं दुःखम्'' इत्यत्र दुःखमिति दुःखमिश्रं सुखम्- 'दुखं दुरिति सम्प्रोक्तं खं नाम सुखमुच्यते'' ।</span></span> इति शब्दनिर्णये ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">'कर्मणो राजसस्योक्तं दुःखमिश्रं सुखं फलम् ।<br/>अज्ञानजं तामसस्य नित्यदुःखं फलं विदुः'' ।</span></span> इति स्कान्दे ॥१६-२१॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C14_V22" data-block-id="BGT_C14_V22" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C14" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव ।</span><span class="shloka-line">न द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति॥२२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent=" | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C14_V22" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C14_V22" data-id="BGT_C14_V22_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">गुणात्ययोपायादिप्रश्नस्य परिहार उच्यते ‘प्रकाशम्’ इति । तत्र स्वस्मिन् प्रकाशं नेच्छति, स्वगतमोहं न द्वेष्टि, दुःखादिसाम्यं च स्पृहाद्यभावमात्रं, सर्वारम्भपरित्यागश्च सर्वत्रोदासीनत्वमित्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय प्रमाणान्तरेण तद्व्याचष्टे | ||
<div class="teeka- | |||
<div class="teeka-body"> | |||
<div class=" | |||
</div> | |||
<div class=" | |||
<p class="gr-vyakhya-para"> | |||
लोकेति ॥ | |||
पुरुषान्तरे स्थितं प्रकाशादि साधु न द्वेष्टि । तत्र मोहाद्यसाधु नेच्छतीत्यर्थः ।</p> | |||
</div> | <p class="gr-vyakhya-para">स्वस्य प्राप्तप्रकाशत्वान्मोहोज्झितत्वात् स्वस्मिन्नेव तदिच्छाद्यभावः किं न स्यादित्यत आह | ||
</div> | |||
< | स्वयमिति ॥ | ||
</div> | |||
मोहं द्वेष्टि चेति द्रष्टव्यम् । ‘तं चापि’ इत्यनेन ‘मां च’ इत्युक्तार्थं भवति । ‘सुखदुःखादि’ इत्यस्य विष्णुभक्तिपरित्यागे सुखस्य, अन्यथा दुःखस्य भावेऽपीत्यर्थः । ‘अर्थार्थम्’ इत्यादिना ‘समलोष्ठ’ इत्याद्युक्तार्थं भवति । ‘अवैष्णव’ इत्यनेन ‘सर्वारम्भ’ इत्युक्तार्थं भवति । ‘विष्णुं याति’ इत्यनेन ‘सगुणान्’ इत्यादेः तात्पर्यमुक्तं भवति ॥२२ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C14_V23" data-block-id="BGT_C14_V23" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C14" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते ।</span><span class="shloka-line">गुणा वर्तन्त इत्येव योवतिष्ठति नेङ्गते॥२३ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C14_V23" data-block-id="bhashya-BGT_C14_V23"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C14_V23_B01" data-verse="BGT_C14_V23" data-block-id="BGT_C14_V23_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'लोकस्थितान् प्रकाशादीन् प्रायो न द्वेष्टि नेच्छति ।<br/>स्वयम्प्रकाशी मोहोज्झस्तथापि पुनरिच्छति ।<br/>विष्णौ प्रकाशं तं चैव नित्यभक्त्याभिसेवते ।<br/>सुखदुःखादिभावेपि विष्णुभक्तौ समः सदा ।<br/>अर्थार्थं वा प्रियार्थं वा निन्दादीनां भयादपि ।<br/>न विष्णुभक्तिह्रासोस्य किन्तु साम्यमथोन्नतिः ।<br/>अवैष्णवारम्भवर्जी विष्णुं याति न संशयः'' ॥ इति च ॥२२ ॥ उदासीनवदित्युक्तेश्च न केवलोदासीनत्वम् । नेङ्गते इत्युदासीनप्रवृत्ति-निषेधः । सर्वारम्भपरित्यागीति विशेषप्रयोजनापेक्षयापि न अवैष्णवारम्भः इति । 'इङ्गनं क्षणिकं कर्म दीर्घमारम्भ उच्यते''</span></span> इति शब्दनिर्णये ॥ २३ ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class=" | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C14_V23" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C14_V23" data-id="BGT_C14_V23_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">इतश्च सर्वारम्भपरित्यागीति न केवलोदासीनत्वमुच्यते । ‘उदासीनवत्’ इति पूर्ववाक्ये केवलोदासीनत्वाभावस्योक्तेः । अन्यथोदासीन एवेत्युक्तिप्रसङ्गादित्याह | ||
<p class="gr-vyakhya-para"> | |||
उदासीनवदिति ॥ | |||
‘नेङ्गते’ इति पूर्ववाक्ये कर्माभावस्योक्तत्वात् कथं केवलोदासीनत्वाभाव इत्यत आह | |||
नेङ्गत इति ॥ | |||
न | ‘नेङ्गते’ इति न सर्वप्रवृत्तिनिषेधः, किन्तु भगवदुदासीनप्रवृत्तिनिषेध एवेत्यर्थः ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">तर्हि ‘नेङ्गते’ इत्यनेनैव अवैष्णवकर्माकरणस्योक्तत्वात् ‘सर्वारम्भपरित्यागी’ इति पुनरुक्तिरित्यत आह । इति वक्तीति शेषः । ‘नेङ्गते’ इति सामान्योक्तिरिति द्रष्टव्यम् । ‘नेङ्गते’ इत्यल्पावैष्णवप्रवृत्त्यभाव उच्यते । ‘सर्वारम्भपरित्यागी’ इति दीर्घावैष्णवप्रवृत्त्यभाव उच्यत इत्यतश्च न पुनरुक्तिरिति भावेन इङ्गनारम्भशब्दयोरल्पमहत्कर्मार्थत्वे प्रमाणमाह | |||
इङ्गनमिति ॥ | |||
२३ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C14_V24" data-block-id="BGT_C14_V24" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C14" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।</span><span class="shloka-line">तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः॥२४ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C14_V25" data-block-id="BGT_C14_V25" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C14" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः ।</span><span class="shloka-line">सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते॥२५ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C14_V26" data-block-id="BGT_C14_V26" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C14" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मां च योव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते ।</span><span class="shloka-line">स गुणान् समतीत्यैतान् ब्रह्मभूयाय कल्पते॥२६ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C14_V26" data-block-id="bhashya-BGT_C14_V26"> | |||
< | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C14_V26_B01" data-verse="BGT_C14_V26" data-block-id="BGT_C14_V26_B01">'लक्ष्म्यादिभिः कृतो बन्धो योनादिः पुरुषस्य तु । | ||
तमत्येतीह यो विद्वान् स विज्ञेयो गुणात्ययी'' ॥ इति च प्रवृत्ते । | |||
तत्कृतबन्धात्ययात् तदधिकविष्णुप्राप्तेश्च तदत्ययीत्युच्यते । यथा द्वारपालमतीत्य राजानं गच्छतीति । ब्रह्मणि भूयं ब्रह्मभूयम् । ब्रह्मेति प्रकृता महालक्ष्मीः 'अतीत्य त्रीणि रूपाणि महालक्ष्मीं प्रपद्यते । | |||
</div> | तया त्वनुगृहीतोसौ वैष्णवो विष्णुगो भवेत्'' ॥ इति च ॥२६ ॥</div> | ||
</div> | </div> | ||
<div class=" | <div class="verse-block" id="BGT_C14_V27" data-block-id="BGT_C14_V27" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C14" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च ।</span><span class="shloka-line">शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च॥२७ ॥</span></span></div> | ||
< | |||
<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे प्रकृतिगुणत्रयविभागयोगो नाम चतुर्दशोध्यायः ॥</div> | |||
<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये चतुर्दशोध्यायः ॥</div> | |||
< | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C14_V27" data-block-id="bhashya-BGT_C14_V27"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C14_V27_B01" data-verse="BGT_C14_V27" data-block-id="BGT_C14_V27_B01">ब्रह्म प्राप्तो मत्प्राप्त (इव) एव भवतीत्याह- ब्रह्मणो हीति । मदवियोगात् तस्या अपि मत्स्थ एव भवतीत्यर्थः । तथापि प्राप्तिक्रमविवक्षया तदुक्तिः । एकान्तिकस्य सुखस्य मोक्षस्य ॥ २७ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C14_V27" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C14_V27" data-id="BGT_C14_V27_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ननु गुणशब्देन श्रियादीनां विवक्षितत्वात् ‘सगुणान् समतीत्यैतान्’ इति तदत्ययः कथमुच्यते । अशक्यत्वादित्यत आह | |||
लक्ष्म्यादिभिरिति ॥ | |||
लक्ष्मीति श्रीरुच्यते । स्मृत्युक्तार्थानुवादेनार्थान्तरं चाह | |||
तदिति ॥ | |||
उभयत्र प्रयोगं दर्शयति | |||
॥ यथेति ॥ | |||
यथा द्वारपालकृतबन्धात्ययेन गच्छन् द्वारपालमतीत्य राजानं गच्छतीत्युच्यते, यथा च यो राजानं गच्छति स द्वारपालमतीत्य गच्छतीत्युच्यते तथैवेत्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">‘ब्रह्मभूयाय’ इत्यस्य ब्रह्मभावायेत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह | |||
ब्रह्मेति ॥ | |||
‘मम योनिर्महद्ब्रह्म’ इति महालक्ष्म्या एव ब्रह्मशब्देन प्रकृतत्वादत्रापि सैवोच्यत इत्यर्थः । प्रमाणान्तरसमाख्यानेनाप्येतत् साधयति | |||
अतीत्येति ॥ | |||
२६ ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">गुणातीतस्य भगवत्प्राप्त्याद्येव वक्तव्यम्, लक्ष्मीप्राप्तिः किमर्थमुच्यत इत्याशङ्कापरिहारत्वेन श्लोकमवतारयति | |||
ब्रह्म प्राप्त इति ॥ | |||
लक्ष्मीर्भगवन्तमाश्रित्यैव वर्तत इत्येवात्रोच्यते, न तु लक्ष्मीप्राप्त्या भगवत्प्राप्तिः । येन तदुक्तिः सङ्गता स्यादित्यतोऽभिप्रायमाह | |||
मदिति ॥ | |||
तत्स्थत्व इति शेषः । लक्ष्मीनारायणयोरवियोगश्चेद् गुणातीतो मामाप्नोतीत्येव वक्तव्यम् । किं परम्परोक्त्येत्यत आह | |||
तथापीति ॥ | |||
यद्यपि तयोरवियोगः । तथापि लक्ष्मीसमीपं प्राप्य तदनुज्ञया भगवत्प्राप्तिर्भवतीति परम्परोक्तिर्युक्तेत्यर्थः । ‘सुखस्यैवकान्तिकस्य’ इति तिरोहितार्थत्वाद्व्यायष्टे॥ | |||
एकान्तिकस्येति ॥ | |||
एकमेवास्मादधिकमिति गणनेऽन्ते स्थितमेकान्तिकम् । तत्तु मोक्ष एवेति भावः ॥ २७ ॥</p> | |||
</div> | <div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥</div></div></div></div></div></div> | ||
</div> | <span id="gr-C15" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="पञ्चदशोऽध्यायः"></span> | ||
</div> | == पञ्चदशोऽध्यायः == | ||
<div class="introduction" id="BGT_C15_I01" data-block-id="BGT_C15_I01" data-verse="BGT_C15"> | |||
<div class="introduction-line">संसारस्वरूपतदत्ययोपायविज्ञानान्यस्मिन्नध्याये दर्शयति-</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class=" | <div class="introduction" id="BGT_C15_I02" data-block-id="BGT_C15_I02" data-verse="BGT_C15"> | ||
<div class="introduction-line">त्रयोदशोक्तं विविच्य दर्शयति-</div> | |||
<div class=" | |||
</div> | </div> | ||
<blockquote class="uvaaca">श्री भगवानुवाच</blockquote> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C15_V01" data-block-id="BGT_C15_V01" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C15" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ऊर्ध्वमूलमधःशाखं अश्वत्थं प्राहुरव्ययम् ।</span><span class="shloka-line">छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ॥१ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C15_V01" data-block-id="bhashya-BGT_C15_V01"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C15_V01_B01" data-verse="BGT_C15_V01" data-block-id="BGT_C15_V01_B01">'पृथङ्ग् मूलं हरिस्त्वस्य जगद्वृक्षस्य भूमिवत् । | |||
सत्त्वादियुक्ते चिदचित्प्रकृती मूलभागवत् । | |||
अत्रापि चिदचिद्योगो वृक्षवत् सम्प्रकीर्तितः । | |||
पृथिवीदेवतावत् तद्धरिर्मृद्वदचेतना । | |||
उत्तमत्वात्तु मूलानामूर्ध्वमूलस्त्वयं स्मृऽतः । | |||
नीचास्ततो महदहम्बुद्धयो भूतसंयुताः । | |||
शाखाश्छन्दांसि पर्णानि काममोक्षफले ह्यतः'' ॥१ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C15_V01" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C15_V01" data-id="BGT_C15_V01_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><h4 class="gr-vyakhya-head">पञ्चदशोऽध्यायः</h4> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">एतदध्यायप्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति | |||
॥ त्रयोदशेति ॥ | |||
यत् त्रयोदशाध्याये जगत्स्वरूपं वर्णितं तदस्मिन्नध्याये विविच्य दर्शयति । तस्यैव संसाररूपत्वात् । संसारं जिहासता तत्स्वरूपस्य ज्ञातव्यत्वात् । यश्च तत्र संसारात्ययोपायो निरूपितस्तं चात्र दर्शयतीत्यर्थः । तत्राप्रतिपत्त्यन्यथाप्रतिपत्तिनिरासाय श्रुत्यैवाध्यायो व्याख्यायते | |||
॥ पृथगिति ॥ | |||
तत्रोर्ध्वमूलमित्यस्यार्थः पृथगिति । जगद्वृक्षस्य हरिर्मूलं चेत्तर्हि तस्य जगदेकदेशत्वं स्यादित्यतः ‘पृथक्’ इत्युक्तम् । यथा प्रसिद्धस्य वृक्षस्य भूमिरतदेकदेशत्वेन मूलं तथैवेत्यर्थः ।</p> | |||
< | <p class="gr-vyakhya-para">प्रकारान्तरेणोर्ध्वमूलत्वं दर्शयति | ||
॥ सत्त्वादीति ॥ | |||
मूलभागवदिति ॥ | |||
प्रसिद्धवृक्षस्यैकदेशभूतमूलवन्मूलमित्यर्थः । ‘सत्त्वादियुक्ते’ इत्यनेन त्रिमूलो जगद्वृक्ष इत्युक्तं भवति । ‘गुणप्रवृद्धा’ इत्यस्य तात्पर्यं चोक्तं भवति । मूलैर्हि शाखा प्रवर्धन्ते ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु जगतोऽचेतनत्वादचेतनप्रकृतेरेव एतन्मूलत्वं, न चेतनप्रकृतेरित्यत आह | |||
अत्रापीति ॥ | |||
यदि हरिर्भूमिवन्मूलं तर्हि तस्य जगद्रूपेण परिणामः स्यात् । भूम्यंशानां लोके परिणामित्वदर्शनादित्यत आह | |||
न | पृथिवीति ॥ | ||
तत्तत्र जगद्वृक्षे हरिः प्रसिद्धवृक्षस्य पृथिवीदेवतावन्निमित्तत्वेनैव मूलम्, न तु मृद्वदुपादानतयेत्यर्थः । तर्हि मृद्वत्परिणामितया मूलं किमित्यत आह | |||
मृद्वदिति ॥ | |||
अचेतना अचेतनप्रकृतिः । एवं चेज्जगद्वृक्षो विष्ण्वादिमूलः स्यात्, ऊर्ध्वमूलः कथमित्यत आह | |||
उत्तमत्वादिति ॥ | |||
विष्णोः सर्वोत्तमत्वात्, श्रियः परतन्त्रेषूत्तमत्वात्,अचित्प्रकृतेरचेतनेषूत्तमत्वाद् ऊर्ध्वान्युत्तमानि विष्ण्वादिमूलानि यस्यासावूर्ध्वमूल इत्यर्थः । ‘अधःशाखम्’ इत्यस्यार्थो नीचा इति । अधो भगवदपेक्षया नीचा महदादयः शाखा यस्यासावधः शाख इत्यर्थः । जगद्वृक्षस्येति सम्बध्यते ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">छन्दसां पर्णत्वमुपपादयति | |||
कामेति ॥ | |||
लोके पर्णोत्पत्त्यनन्तरमेव फलदर्शनादत्रापि फलहेतुत्वाच्छन्दसां पर्णत्वमिति भावः । अनेन धर्मार्थयोः काममोक्षार्थत्वात् काममोक्षाख्यद्विफलो जगद्वृक्ष इत्युक्तं भवति ॥ १ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
< | <div class="verse-block" id="BGT_C15_V02" data-block-id="BGT_C15_V02" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C15" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः ।</span><span class="shloka-line">अधश्च मूलान्यनुसन्ततानि कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके ॥ २ ॥</span></span></div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C15_V02" data-block-id="bhashya-BGT_C15_V02"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C15_V02_B01" data-verse="BGT_C15_V02" data-block-id="BGT_C15_V02_B01">कारणेषु स्थितं कार्यं व्याप्तं कार्येषु कारणम् । | |||
अन्योन्यसंयुताः शाखाः मूलानि च सदैव तु । | |||
विषयाः दर्शनीयत्वात् प्रवालसदृशाः मताः ॥२ ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C15_V02" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C15_V02" data-id="BGT_C15_V02_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">अधश्चोर्ध्वं चेत्यस्यार्थः | |||
अन्योन्येति ॥ | |||
अनेनाधोभूताः शाखा ऊर्ध्वमूलेषु प्रसृताः, मूलानि चाधः शाखासु सन्ततानीत्युक्तं भवति । तस्योपपादनम् | |||
कारणेष्विति ॥ | |||
कारणेषु कार्यस्य स्थितत्वाच्छाखानां मूलेषु प्रसृतिर्युज्यते । कार्येषु कारणस्य व्याप्तत्वान्मूलानां शाखासु सन्ततिर्युक्तेत्यर्थः ॥ २ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C15_V03" data-block-id="BGT_C15_V03" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C15" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिर्न च सम्प्रतिष्ठा ।</span><span class="shloka-line">अश्वत्थमेनं सुविरूढमूल- मसङ्गशस्रेण दृढेन छित्त्वा॥ ३ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C15_V03" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C15_V03" data-id="BGT_C15_V03_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">वृक्षमात्रसाम्यस्योक्तत्वात् ‘अश्वत्थं प्राहुः’ इत्यादावश्वत्थोक्तिः कथमित्यत आह | |||
जगदिति ॥ | |||
अश्ववत् स्थितोऽश्वत्थ इत्यर्थः । चञ्चलश्चेत् किं सर्वात्मनोच्छिद्यत इत्यत आह | |||
अव्यय इति ॥ | |||
किमतो यद्येवं जगद्वृक्ष इत्यत आह | |||
स्वशक्तीति ॥ | |||
सङ्गराहित्यसहितज्ञानासिनेत्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अस्य विष्णोः पृथक्त्वमेव कुतः? तज्ज्ञानेन च किमित्यत उक्तं विवृण्वन्नाह | |||
अव्यक्तादीति ॥ | |||
‘नेति नेति’ इत्यादेः पृथक्त्वज्ञानेन च भगवन्मार्गणं भवति । जगतो भगवद्वैलक्षण्ये ज्ञाते हि तत्स्वरूपं ज्ञातुं शक्यत इति भावः । अनेन ‘अश्वत्थमेनम्’ इत्युक्तार्थं भवति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">को जगद्वृक्षच्छेदनोपाय इत्यत आह | |||
तमेवेति ॥ | |||
अनेन ‘तमेव’ इति विवृतं भवति । वृक्षच्छेदनार्थमिति शेषः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु जगद्वृक्षच्छेदो ब्रह्मादिप्रतिपत्त्याऽपि भवति । अतः ‘तमेव’ इति किमवधर्यत इत्यत आह | |||
यदिति ॥ | |||
ब्रह्मादीनां भगवदंशाभासत्वेनासमर्थत्वाज्जगद्वृक्षच्छेदाय भगवन्तमेव प्रपद्येतेत्याशयः ॥ ३-४ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C15_V04" data-block-id="BGT_C15_V04" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C15" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ततः परं तत्परिमार्गितव्यं यस्मिन् गता न निवर्तन्ति भूयः ।</span><span class="shloka-line">तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी॥ ४ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C15_V04" data-block-id="bhashya-BGT_C15_V04"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C15_V04_B01" data-verse="BGT_C15_V04" data-block-id="BGT_C15_V04_B01">जगद्वृक्षोयमश्वत्थो ह्यश्ववच्चञ्चलात्मकः । | |||
अव्ययोयं प्रवाहेण स्वस(क्ति)क्तज्ञानहेतिना । | |||
विष्णोः सम्यक् पृथग्दृष्टिनामच्छेदनभाक् सदा । | |||
अव्यक्तादिसमस्तं तु नेति नेत्यादिवाक्यतः । | |||
बोधेनैव पृथग् विष्णोः कृत्वा मृग्यः स केशवः । | |||
तमेवाद्यं प्रपद्येत यदंशाभासको ह्ययम् । | |||
जीवराशिः समस्तोपि ब्रह्मरुद्रेन्द्रपूर्वकः ॥ ३-४ ॥</div> | |||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | <div class="verse-block" id="BGT_C15_V05" data-block-id="BGT_C15_V05" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C15" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः ।</span><span class="shloka-line">द्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुःखसञ्ज्ञै- र्गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत्॥ ५ ॥</span></span></div> | ||
</div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C15_V06" data-block-id="BGT_C15_V06" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C15" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः ।</span><span class="shloka-line">यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम॥६ ॥</span></span></div> | |||
<div class=" | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C15_V07" data-block-id="BGT_C15_V07" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C15" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः ।</span><span class="shloka-line">मनःषष्ठानींद्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति॥७ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C15_V07" data-block-id="bhashya-BGT_C15_V07"> | |||
< | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C15_V07_B01" data-verse="BGT_C15_V07" data-block-id="BGT_C15_V07_B01">किञ्चित् सादृश्यमात्रेण भिन्नोप्यंश इवोच्यते । | ||
<span class="shloka-line"> | ईश्वरस्तु यदा त्वस्य शरीरं विशति प्रभुः । | ||
<span class="shloka-line"> | मनःपष्ठानींद्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति ॥ शब्दादीन् प्रति ... ॥ ७ ॥</div> | ||
</div> | |||
<div class="bhashya" id=" | </div> | ||
< | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C15_V07" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C15_V07" data-id="BGT_C15_V07_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">अंश एव किं न स्यादिति चेन्न । भिन्नत्वात् । तर्ह्यंशाभासोऽपि कथमित्यत आह | ||
किञ्चिदिति ॥ | |||
अनेन ‘ममैव’ इत्युक्तार्थं भवति । किञ्च जीवस्य विषयान् प्रतीन्द्रियप्रेरणादिकमपीश्वराधीनमिति तत्प्रपत्तिर्जगद्वृक्षच्छेदनोपाय इति भावेन भगवन्महिमानं दर्शयति | |||
॥ ईश्वर इति ॥ | |||
प्रकृतिस्थानि शरीरस्थानि । अनेन ‘मनःषष्ठानि’ इत्युक्तार्थं भवति ॥ ७ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C15_V08" data-block-id="BGT_C15_V08" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C15" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः ।</span><span class="shloka-line">गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात्॥८ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C15_V08" data-block-id="bhashya-BGT_C15_V08"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C15_V08_B01" data-verse="BGT_C15_V08" data-block-id="BGT_C15_V08_B01">... अथ यदा जीवमादाय यात्यतः । | |||
गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात् ॥८ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C15_V08" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C15_V08" data-id="BGT_C15_V08_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘अथ’ इत्यनेन ‘यच्चापि’ इत्युक्तार्थं भवति ॥८ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C15_V09" data-block-id="BGT_C15_V09" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C15" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च ।</span><span class="shloka-line">अधिष्ठाय मनश्चायं विषयानुपसेवते॥९ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C15_V09" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C15_V09" data-id="BGT_C15_V09_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">अतः शरीरतः । ‘भुङ्क्ते’ इत्यनेन ‘श्रोत्रम्’ इत्यस्यार्थ उक्तो भवति । ‘शुभान्’ इत्यनेन ‘गुणान्वितम्’ इत्युक्तार्थं भवति । ईश्वरस्य पूर्णानन्दत्वात् किं विषयभोगेनेत्यत आह | |||
पूर्णेति ॥ | |||
९ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C15_V10" data-block-id="BGT_C15_V10" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C15" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">उत्क्रामन्तं स्थितं वापि भुञ्जानं वा गुणान्वितम् ।</span><span class="shloka-line">विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः॥१० ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C15_V11" data-block-id="BGT_C15_V11" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C15" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् ।</span><span class="shloka-line">यतन्तोप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः॥११ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C15_V12" data-block-id="BGT_C15_V12" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C15" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यदादित्यगतं तेजो जगद् भासयतेखिलम् ।</span><span class="shloka-line">यच्चन्द्रमासि यच्चाग्नौ तत्तेजो विदि्ध मामकम्॥१२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C15_V12" data-block-id="bhashya-BGT_C15_V12"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C15_V12_B01" data-verse="BGT_C15_V12" data-block-id="BGT_C15_V12_B01">भुङ्क्ते हरिः शुभान् भोगानिंद्रियेषु व्यवस्थितः । | |||
पूर्णानन्दोपि भगवान् क्रीडया भुङ्क्त एव तु ॥ ९-१२ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C15_V13" data-block-id="BGT_C15_V13" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C15" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा ।</span><span class="shloka-line">पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः॥१३ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C15_V14" data-block-id="BGT_C15_V14" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C15" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः ।</span><span class="shloka-line">प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम्॥१४ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C15_V14" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C15_V14" data-id="BGT_C15_V14_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">उपजीव्यतया विश्वनरसम्बन्धी वैश्वानर इत्यर्थः ॥ १४ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C15_V15" data-block-id="BGT_C15_V15" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C15" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सर्वस्य चाहं हृदि संनिविष्टो मत्तः स्मृऽतिर्ज्ञानमपोहनं च ।</span><span class="shloka-line">वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम्॥ १५ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C15_V16" data-block-id="BGT_C15_V16" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C15" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।</span><span class="shloka-line">क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोक्षर उच्यते॥१६ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C15_V16" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C15_V16" data-id="BGT_C15_V16_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">क्षरणं विनाशः । क्षर विनाशसन्ततदानयोरिति धातोः । अत्रात्मपदप्रयोगेण ‘द्वाविमौ पुरुषौ’ इति पुरुषशब्दः चेतनार्थ इत्युक्तं भवति । ततश्च न श्रियः पुरुषत्वविरोधः ॥ १६ ॥</p> | |||
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥</div></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C15_V17" data-block-id="BGT_C15_V17" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C15" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।</span><span class="shloka-line">यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः॥१७ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C15_V18" data-block-id="BGT_C15_V18" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C15" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यस्मात्क्षरमतीतोहमक्षरादपि चोत्तमः ।</span><span class="shloka-line">अतोस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः॥१८ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C15_V19" data-block-id="BGT_C15_V19" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C15" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यो मामेवमसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।</span><span class="shloka-line">स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत॥१९ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C15_V20" data-block-id="BGT_C15_V20" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C15" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयानघ ।</span><span class="shloka-line">एतद्बुद्ध्वा बुदि्धमान् स्यात्कृतकृत्यश्च भारत॥२० ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे पुराणपुुरुषोत्तमयोगो नाम पञ्चदशोध्यायः ॥</div> | |||
<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये पञ्चदशोध्यायः ॥</div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C15_V20" data-block-id="bhashya-BGT_C15_V20"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C15_V20_B01" data-verse="BGT_C15_V20" data-block-id="BGT_C15_V20_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narayanashruthi-id">सौम्यत्वात् सोमनामासौ सोममण्डलगः सदा ।<br/>स एवाग्निस्थितो विष्णुः नाम्ना वैश्वानरः सदा ।<br/>सर्वेषां स नराणां यदुपजीव्यः सदैव च ।<br/>स एव व्यासरूपेण वेदान्तकृदुदाहृतः ।<br/>ब्रह्मरुद्रादयः सर्वे शरीरक्षरणात् क्षराः ।<br/>श्रीरक्षरात्मेत्युदिता नित्यचिद्देहका यतः ।<br/>चेतनाचेतनस्यास्य राशेः संस्थापकत्वतः ।<br/>कूटस्थ आत्मा सा ज्ञेया परमात्मा हरिः स्वयम् ।<br/>'क्षराक्षरात्मनोर्यस्मादुत्तमः स सदानयोः ।<br/>पुरुषोत्तमनाम्नातः प्रसिद्धो लोकवेदयोः'' ॥</span></span> इति नारायणश्रुतिः ।॥ १३-२० ॥</div> | |||
</div> | |||
<span id="gr-C16" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="षोडशोऽध्यायः"></span> | |||
== षोडशोऽध्यायः == | |||
<div class="introduction" id="BGT_C16_I01" data-block-id="BGT_C16_I01" data-verse="BGT_C16"> | |||
<div class="introduction-line">पुमर्थसाधनविरोधीनि अनेनाध्यायेन दर्शयति-</div> | |||
</div> | |||
<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C16_V01" data-block-id="BGT_C16_V01" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C16" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अभयं सत्त्वसंशुदि्धर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः। दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम्॥ १ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C16_V01" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C16_V01" data-id="BGT_C16_V01_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><h4 class="gr-vyakhya-head">षोडशोऽध्यायः</h4> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">॥ एतदध्यायप्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति | |||
॥ देवेति ॥ | |||
अभयादिदेवतालक्षणानां मोक्षहेतुत्वात् तदापादनाय दम्भाद्यसुरलक्षणानां तद्विरोधित्वात् तत्परित्यागाय तदुभयमस्मिन्नध्याये निरूप्यत इति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">तत्र ‘अभिमानश्च’, ‘ईश्वरोऽहम्’, ‘असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् । ‘अपरस्परसम्भूतम्’, ‘मामात्मपरदेहेषु प्रद्धिषन्तः’, ‘ततो यान्त्यधमां गतिम्, ‘त्रिविधं नरकस्येदम्’ इत्यादिना चार्वाकाणामसुरत्वमुच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय तत्स्मृत्यैव व्याचष्टे | |||
य इति ॥ | |||
परेभ्यो न च जायते । भ्रमजत्वादेव । कुत एतेऽसुरा इत्यत आह | |||
अक्षेति ॥ | |||
‘सती पृथिवी’ इत्यादिप्रत्यक्षस्य, ‘विश्वं सत्यम्’ इत्याद्यागमस्य, प्रमाणदृष्टत्वाद्यनुमानस्य सर्वस्य मिथ्यात्वे सर्वमिथ्यात्वस्यापि मिथ्यात्वप्राप्त्या सर्वस्य सत्यत्वमिति स्वोक्तिविरोधः । न केवलं परमेश्वरोऽहमित्यादि मन्वाना असुराः, किन्तु येऽन्ये प्रत्यक्षादिविरुद्धवादिनस्ते सर्वेऽप्यसुरा इत्याह | |||
एवमिति ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C16_V02" data-block-id="BGT_C16_V02" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C16" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् ।</span><span class="shloka-line">दया भूतेष्वलोलुत्वं मार्दवं ह्रीरचापलम्॥२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C16_V03" data-block-id="BGT_C16_V03" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C16" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता ।</span><span class="shloka-line">भवन्ति सम्पदं दैवीमभिजातस्य भारत॥३ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C16_V03" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C16_V03" data-id="BGT_C16_V03_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">देवलक्षणमाह | |||
ये त्विति ॥ | |||
अनेन ‘ज्ञानयोगव्यवस्थितिर्दानम्’ इत्यादि व्याख्यातं भवति । कुत एवंविधानां देवत्वमित्यत आह | |||
प्रत्यक्षेति ॥ | |||
विमुक्तिगा इत्यनेनैव दैवीत्युक्तार्थं भवति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘ततो यान्त्यधमां गतिम्’ इत्यासुरसम्पदोऽन्धतमसहेतुत्वस्य वक्ष्यमाणत्वात् कथं ‘निबन्धायासुरी मता’ इति बन्धहेतुत्वमुच्यत इत्यत आह | |||
निबन्धायेति ॥ | |||
नीचेति ॥ | |||
नात्र संसारहेतुत्वमुच्यते, किन्त्वतिनीचान्धतमससाधनत्वमेवेति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु भूतसर्गाणामतिबहुप्रकारत्वात् ‘द्वौ भूतसर्गौ’ इत्यादि कथमुच्यत इत्यत आह | |||
सर्गाणामिति ॥ | |||
सर्गाणां सुबहुत्वेऽपि द्वाविति वक्तुं शक्यते । शुभाशुभफलाधिक्यविवक्षयेति भावः । गन्धर्वमनुष्याधमादीनामपि शुभाशुभफलाधिकत्वात् को विशेषो देवादीनामित्यत आह | |||
गन्धर्वेति ॥ | |||
तदुभयफलान्तर्वर्तमाना एवेत्यर्थः । तद्विवृणोति ॥ | |||
मुक्तिगा इति ॥ | |||
एवं तमोगा एवेति च द्रष्टव्यम् । तर्हि देवादीनामपि मुक्त्यादिगत्वादेभ्यः को विशेष इत्यत आह | |||
देवा इति ॥ | |||
एवमसुरा एवातिदारुणतमोगा इति द्रष्टव्यम् ।</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C16_V04" data-block-id="BGT_C16_V04" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C16" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">दम्भो दर्पोभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च ।</span><span class="shloka-line">अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ सम्पदमासुरीम्॥४ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C16_V05" data-block-id="BGT_C16_V05" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C16" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">दैवी सम्पद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता ।</span><span class="shloka-line">मा शुचः सम्पदं दैवीमभिजातोसि पाण्डव॥५ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C16_V06" data-block-id="BGT_C16_V06" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C16" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">द्वौ भूतसर्गौ लोकेस्मिन् दैव आसुर एव च ।</span><span class="shloka-line">दैवो विस्तरशः प्रोक्त आसुरं पार्थ मे शृृणु॥६ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C16_V07" data-block-id="BGT_C16_V07" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C16" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुराः ।</span><span class="shloka-line">न शौचं नापि चाचारो न सत्यं तेषु विद्यते॥७ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C16_V08" data-block-id="BGT_C16_V08" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C16" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् ।</span><span class="shloka-line">अपरस्परसम्भूतं किमन्यत्कामहैतुकम्॥८ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C16_V09" data-block-id="BGT_C16_V09" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C16" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोल्पबुद्धयः ।</span><span class="shloka-line">प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोहिताः॥९ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C16_V10" data-block-id="BGT_C16_V10" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C16" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">काममाश्रित्य दुष्पूरं दम्भमानमदान्विताः ।</span><span class="shloka-line">मोहाद्गृहीत्वासद्ग्राहान्प्रवर्तन्तेशुचिव्रताः॥१० ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C16_V11" data-block-id="BGT_C16_V11" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C16" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिताः ।</span><span class="shloka-line">कामोपभोगपरमा एतावदिति निश्चिताः॥११ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C16_V12" data-block-id="BGT_C16_V12" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C16" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आशापाशशतैर्बद्धाः कामक्रोधपरायणाः ।</span><span class="shloka-line">ईहन्ते कामभोगार्थमन्यायेनार्थसञ्चयान्॥१२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C16_V13" data-block-id="BGT_C16_V13" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C16" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इदमद्य मया लब्धमिमं प्राप्स्ये मनोरथम् ।</span><span class="shloka-line">इदमस्तीदमपि मे भविष्यति पुनर्धनम्॥१३ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C16_V14" data-block-id="BGT_C16_V14" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C16" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">असौ मया हतः शत्रुर्हनिष्ये चापरानपि ।</span><span class="shloka-line">ईश्वरोहमहं भोगी सिद्धोहं बलवान् सुखी॥१४ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C16_V15" data-block-id="BGT_C16_V15" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C16" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आढ््योभिजनवानस्मि कोन्योस्ति सदृशो मया ।</span><span class="shloka-line">यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्य इत्यज्ञानविमोहिताः॥१५ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C16_V16" data-block-id="BGT_C16_V16" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C16" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अनेकचित्तविभ्रान्ता मोहजालसमावृताः ।</span><span class="shloka-line">प्रसक्ताः कामभोगेषु पतन्ति नरकेशुचौ॥१६ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C16_V17" data-block-id="BGT_C16_V17" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C16" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आत्मसम्भाविताः स्तब्धा धनमानमदान्विताः ।</span><span class="shloka-line">यजन्ते नामयज्ञैस्ते दम्भेनाविधिपूर्वकम्॥१७ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C16_V18" data-block-id="BGT_C16_V18" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C16" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः ।</span><span class="shloka-line">मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोम्यसूयकाः॥१८ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C16_V19" data-block-id="BGT_C16_V19" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C16" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तानहं द्विषतः क्रूरान्संसारेषु नराधमान् ।</span><span class="shloka-line">क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु॥१९ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C16_V20" data-block-id="BGT_C16_V20" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C16" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि ।</span><span class="shloka-line">मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम्॥२० ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C16_V20" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C16_V20" data-id="BGT_C16_V20_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं द्वावित्युक्तिघटनाय मोक्षस्यानेकविधत्वाद् देवानामेवाधिकमोक्षो नान्येषामिति तद्गीतायामपि ज्ञायत इत्याह | |||
विमोक्षायेति ॥ | |||
ननु देवत्वादेः कारणविशेषेण हानोपादानदर्शनात् ‘द्वौ भूतसर्गौ’ इति निसर्गत्वोक्तिः कथमित्यत आह | |||
देवेति ॥ | |||
निसर्गत्वादेव नान्यथा भवतीत्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु प्रह्लादाद्यसुराणां देवत्वदर्शनात्कथमन्यथाभावाभाव इत्यत आह | |||
देवा इति ॥ | |||
प्रह्लादादीनां स्वतो देवानामेव कारणविशेषेणैवासुरत्वम् । अतस्तद्विहाय देवत्वं युक्तमिति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु तत्राप्यसुरत्वं नष्टमित्यस्त्येवेत्यत आह | |||
हेतुत इति ॥ | |||
औपाधिकत्वादसुरत्वस्य नाशो युक्त एव । न तेन स्वाभाविकासुरत्वानाशमतस्य विरोध इति भावः । मास्त्वसुराणां देवत्वं, देवानां तु देवत्वपरित्यागेनासुरत्वं प्राप्तमित्यत आह | |||
नापीति ॥ | |||
नासुरभावः प्रह्लादादीनां देवत्वस्वभावनिवर्तकः । औपाधिकत्वात् । स्फटिकशौक्ल्य निवर्तकलौहित्यवदिति भावः । तर्हि शापादिवैयर्थ्यमित्याशङ्क्य परिहरति | |||
॥ किन्त्विति ॥ | |||
ततो देवानामसुरत्वाभावात् । देवत्वस्यानपगमेऽपि कुतोऽशोच्यत्वमित्यत आह | |||
मोक्षेति ॥ | |||
तदुपपादयति | |||
हरेरिति ॥ | |||
अनेनैव मा शुच इत्यस्य तात्पर्यं चोक्तं भवति ॥ २० ॥</p> | |||
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायायां षोडशोऽध्यायः ॥ १६ ॥</div></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C16_V21" data-block-id="BGT_C16_V21" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C16" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः ।</span><span class="shloka-line">कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्त्रयं त्यजेत्॥२१ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C16_V22" data-block-id="BGT_C16_V22" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C16" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एतैर्विमुक्तः कौन्तेय तमोद्वारैस्त्रिभिर्नरः ।</span><span class="shloka-line">आचरत्यात्मनः श्रेयस्ततो याति परां गतिम्॥२२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C16_V23" data-block-id="BGT_C16_V23" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C16" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः ।</span><span class="shloka-line">न स सिदि्धमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम्॥२३ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C16_V24" data-block-id="BGT_C16_V24" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C16" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ ।</span><span class="shloka-line">ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि॥२४ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे दैवासुरसम्पद्विभागयोगो नाम षोडशोध्यायः ॥</div> | |||
<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये षोडशोध्यायः ॥</div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C16_V24" data-block-id="bhashya-BGT_C16_V24"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C16_V24_B01" data-verse="BGT_C16_V24" data-block-id="BGT_C16_V24_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">देवासुरलक्षणम्- 'येतिमानेन मन्यन्ते परमेशोहमित्यपि मिथ्या जगदिदं सर्वं भ्रमजत्वान्न तिष्ठति ।<br/>मिथ्यात्वान्नेश्वरोस्यास्ति परेभ्यो न च जायते ।<br/>स्वस्मिन्नपि तथान्यस्मिन् नियन्तान्य इतीरिते ।<br/>प्रद्विषन्त्यसुरास्ते तु सर्वे यान्त्यधरं तमः ।<br/>अयोग्येशत्वकामत्वात् लोभाच्चात्मसमर्पणे ।<br/>तत्त्व(वेदेषु)वादिषु कोपाच्च तत(तम)स्तेषां न दुर्लभम् ।<br/>अक्षानुमागमानां च स्वोक्तेरपि विरोधिनः ।<br/>यस्मात् तेतोसुरा ज्ञेया एवमन्येपि तादृशाः ।<br/>ये तु विष्णुं परं ज्ञात्वा यजन्तेनन्यदेवताः ।<br/>प्रत्यक्षाद्यविसंवादिज्ञानादेव विमुक्तिगाः'' ॥</span></span> इति ब्रह्मवैवर्ते ।<br/>'निबन्धाय'' नीचस्थानेन्धे तमसि बन्धाय ।<br/>'सर्गाणां सुबहुत्वेपि शुभाशुभपथाधिकौ ।<br/>देवासुराख्यौ द्वावेव गन्धर्वाद्यास्तदन्तराः ।<br/>मुक्तिगा एव विज्ञेया देवा एव विमुक्तिगाः'' ॥ इति च ।<br/>'विमोक्षाय'' इत्यत्र वीत्युपसर्गादेव च मोक्षनानात्वं ज्ञायते ।<br/>'देवासुरनरत्वाद्या जीवानां तु निसर्गतः ।<br/>निसर्गो नान्यथैतेषां केनचित् क्वचिदेव वा ।<br/>देवाः शापबलादेव प्रह्लादादित्वमागताः ।<br/>अतः पुनश्च देवत्वं ते यान्ति निजमेव तु ।<br/>हेतुतः सोन्यथाभावो रक्तता स्फटिके यथा ।<br/>ततो नित्यश्च नाप्येष स्वभाव विनिवर्तकः ।<br/>किञ्चाक्रम्यैव तं तिष्ठेद् देवसर्गस्ततो हि यः ।<br/>अशोच्य एव विज्ञेयो मोक्षयोग्यो हरेः प्रियः'' ॥ इति च ॥ १-२४ ॥</div> | |||
</div> | |||
<span id="gr-C17" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="सप्तदशोऽध्यायः"></span> | |||
== सप्तदशोऽध्यायः == | |||
<div class="introduction" id="BGT_C17_I01" data-block-id="BGT_C17_I01" data-verse="BGT_C17"> | |||
<div class="introduction-line">गुणभेदान् प्रपञ्चयत्यनेनाध्यायेन ।सदसत्कर्मविवेकः ।</div> | |||
</div> | |||
<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C17_V01" data-block-id="BGT_C17_V01" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C17" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयान्विताः ।</span><span class="shloka-line">तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वमाहो रजस्तमः॥१ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C17_V01" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C17_V01" data-id="BGT_C17_V01_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><h4 class="gr-vyakhya-head">सप्तदशोऽध्यायः</h4> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">एतदध्यायप्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति | |||
॥ सदिति ॥ | |||
सत्कर्मण एव पुरुषार्थसाधनत्वेनानुष्ठेयत्वाद् असत्कर्मणस्तद्विरुद्धत्वेन त्याज्यत्वाद् अनुष्ठानत्यागयोश्च विविच्याज्ञानेऽसम्भवात् सदसत्कर्मणी विविच्यात्रोच्येते इति भावः ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C17_V02" data-block-id="BGT_C17_V02" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C17" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा ।</span><span class="shloka-line">सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां शृृणु॥२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C17_V03" data-block-id="BGT_C17_V03" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C17" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत ।</span><span class="shloka-line">श्रद्धामयोयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः॥३ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C17_V03" data-block-id="bhashya-BGT_C17_V03"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C17_V03_B01" data-verse="BGT_C17_V03" data-block-id="BGT_C17_V03_B01">सत्त्वानुरूपा जीवानुरूपा अतो ये सात्त्विकश्रद्धास्ते सात्त्विका इति (ज्ञेयाः) ज्ञायन्तेन्येन्य इति । श्रद्धामयः श्रद्धास्वरूपः । | |||
'श्रद्धा स्वरूपं जीवस्य तस्माच्छ्रद्धाविभेदतः । | |||
उत्तमाधममध्यास्तु जीवा ज्ञेयाः पृथक् पृथक् । | |||
स्वरूपभूता श्रद्धैव तमोगानां च मोक्षिणाम् । | |||
शिष्यते संसृतिस्थानां श्रद्धारूपं मनोपरम् । | |||
तत्र स्वरूपश्रद्धैव व्यज्यते प्रायशः क्वचित् । | |||
सात्विकस्य तमोरूपा श्रद्धान्तःकरणात्मिका । | |||
सात्त्विकी तामसस्यापि भूयस्त्वात् तद् विविच्यते । | |||
श्रद्धेत्यास्तिक्यनिष्ठोक्ता सा येषां दैवतोत्तमे । | |||
विष्णौ तद्भक्तबुद्ध्यैव रमाब्रह्मादिकेषु तु । | |||
ते सात्त्विका इति ज्ञेयास्तैरिष्टं विष्णुरेव तु । | |||
श्रीश्च साध्यक्षविद्याख्या ब्रह्मेन्द्राद्याश्च देवताः । | |||
विबुधत्वात्तु मन्वाख्या भुञ्जते प्रीतिपूर्वकम् । | |||
व्यामिश्रयाजिनो ये तु विष्ण्वाधिक्ये ससंशयाः । | |||
स्वरूपमात्रे देवानां श्रद्धायुक्ताश्च सर्वदा । | |||
राजसास्ते तु विज्ञेयास्तैरिष्टं यक्षराक्षसाः । | |||
दीनत्वाद् देवनामानो ब्रह्मेन्द्रादिसनामकाः । | |||
गृह्णन्ति ये हरिं त्वन्यदेवादिसममेव वा । | |||
नीचं ब्रह्माद्यनन्यं वा मन्यन्ते नेति चाखिलम् । | |||
तत्तच्छ्रद्धायुतास्ते तु तामसाः परिकीर्तिताः । | |||
भूतप्रेतास्तु तैरिष्टं शिवस्कन्दादिनामकाः । | |||
साक्षाच्छिवपरीवारा भुञ्जते ह्यतितामसाः । | |||
मोक्षः साङ्कल्पिकः स्वर्गो भूतादित्वं फलं क्रमात् । | |||
त्यक्त्वापि शास्त्रविहितं मिथ्याज्ञानविवर्जिताः । | |||
भक्त्या विष्णुं यजन्तो ये निषिद्धाचरणोज्ज्ञिताः । | |||
तेपि यान्ति हरिं शास्त्रविधानस्थाः कुतः पुनः ॥३ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C17_V03" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C17_V03" data-id="BGT_C17_V03_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य’ इति प्रश्नस्योत्तरमुच्यते | |||
त्रिविधेति ॥ | |||
तत्र नाज्ञानाच्छास्त्रविधिमुत्सृज्य यजनं सात्त्विकत्वादिज्ञापकम् । किन्तु सात्त्विकत्वादिभेदेन श्रद्धा त्रिविधा भवति । तत्र यो यजमानो यादृशश्रद्धः स तादृश इति श्रद्धयैव तज्ज्ञानमित्युक्तस्योपपादनायोक्तम् | |||
सत्त्वानुरूपेति ॥ | |||
तत्र श्रद्धायाः सत्त्वगुणानुरूपत्वोक्त्या कथं यो यच्छ्रद्धः स एव स इत्यस्योपपादनमित्यत आह | |||
सत्त्वेति ॥ | |||
सत्त्वशब्दस्य जीववाचित्वं पूर्वमेव साधितम् । किमतो यद्येवमित्यत आह | |||
अत इति ॥ | |||
श्रद्धाया जीवानुरूपत्वात् तया तत्स्वरूपं ज्ञायत इत्यर्थः । श्रद्धाया जीवस्वरूपत्वं कुत इत्यत आह | |||
श्रद्धामय इति ॥ | |||
तत्र मयट्च्छब्दस्यानेकार्थत्वादत्रोपयुक्तमर्थमाह | |||
श्रद्धेति ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">‘तां शृणु’ इति प्रतिज्ञातं ‘यो यच्छ्रद्धः’ इत्यस्य विवरणेनोच्यते | |||
यजन्त इति ॥ | |||
तत्रान्तःकरणवृत्तिश्रद्धाया अपि विद्यमानत्वेन स्वरूपभूताया विवेक्तुमशक्यत्वात् तया कथं जीवस्वरूपज्ञानम् ? सर्वेषामपि देवतायाजित्वात् कथं यक्षरक्षांसीत्यादि? कथं च नित्याकृशमीश्वरं तामसाः कर्शयन्ति? इत्यादिशङ्कापरिहाराय सत्त्वानुरूपेत्यादि प्रमाणवाक्येनैव व्याचष्टे | |||
श्रद्धेति ॥ | |||
किं श्रद्धा स्वरूपभूतैव उत भिन्नाऽप्यस्तीत्यत आह | |||
स्वरूपेति ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">तर्हि स्वरूपश्रद्धाया एव ज्ञातुमशक्यत्वान्न तया जीवस्वरूपविवेक इत्यत आह | |||
तत्रेति ॥ | |||
व्यज्यतेऽन्तःकरणे । एवं राजसत्यापि सात्त्वकी तामसी क्वचिदेव भवतीति ज्ञातव्यम् । किं तत इत्यत आह | |||
भूयस्त्वादिति ॥ | |||
एवं स्वरूपश्रद्धाया एवाधिक्येनाभिव्यक्तेर्ज्ञातुं शक्यत्वात् तया जीवस्वरूपं विविच्यत इत्यर्थः ॥ ३ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C17_V04" data-block-id="BGT_C17_V04" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C17" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यजन्ते सात्त्विका देवान्यक्षरक्षांसि राजसाः ।</span><span class="shloka-line">प्रेतान्भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः॥४ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C17_V04" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C17_V04" data-id="BGT_C17_V04_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">कथं श्रद्धया जीवस्वरूपविवेक इत्यत आह | |||
श्रद्धेति ॥ | |||
अनेन यजन्त इत्युक्तार्थं भवति । व्यामिश्रयाजिनोऽक्रमेण याजिनः । अखिलं जगन्मिथ्येति मन्यन्त इत्यर्थः । अनेन सर्वयाजिनां देवतायाजित्वसाम्येऽपि भोक्तृविवक्षया देवानित्याद्युक्तिरित्युक्तं भवति । ‘अध्यक्षविद्याख्या’, ‘दीनत्वात्’, ‘शिवस्कन्दादि’ इत्यनेन क्वचित्तथोक्तीनां गतिरुक्ता स्यात् । त्रिविधानां तेषां यजनफलमाह | |||
मोक्ष इति ॥ | |||
स्वर्गप्रतिनिधित्वेन कल्पितः साङ्कल्पिकः स्वर्गः । उक्तरीत्या सात्त्विकानां किं शास्त्रविधिं जानतामजानतामपि मोक्ष इत्यत आह | |||
त्यक्त्वेति ॥ | |||
अनेन शास्त्रविध्युत्सर्गाद्यप्रयोजकीकृत्य श्रद्धाया एव प्रयोजकत्वकथनस्याभिप्रायोऽपि वर्णितो भवति ॥ ४ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C17_V05" data-block-id="BGT_C17_V05" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C17" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाः ।</span><span class="shloka-line">दम्भाहङ्कारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः॥५ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C17_V05" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C17_V05" data-id="BGT_C17_V05_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">तामसानां भूतादित्वमवान्तरफलमेव । मुख्यं तु तम एवेत्युपपादयति | |||
अशास्त्रेति ॥ | |||
५ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C17_V06" data-block-id="BGT_C17_V06" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C17" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कर्शयन्तः शरीरस्थं भूतग्राममचेतसः ।</span><span class="shloka-line">मां चैवान्तः शरीरस्थं तान्विद्ध्यासुरनिश्चयान्॥६ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C17_V06" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C17_V06" data-id="BGT_C17_V06_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ज्ञेयाश्चेत्यनेन ‘तान् विद्धि’इत्युक्तार्थं भवति ॥ ६ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C17_V07" data-block-id="BGT_C17_V07" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C17" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः ।</span><span class="shloka-line">यज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं शृृणु॥७ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C17_V07" data-block-id="bhashya-BGT_C17_V07"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C17_V07_B01" data-verse="BGT_C17_V07" data-block-id="BGT_C17_V07_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपोधनाः (तपो जनाः) ।<br/>डम्भाहङ्कारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः ।<br/>अकृशानपि लक्ष्म्यादीन् देवान् विष्णुपरायणान् ।<br/>विष्णुं च सर्वदेहस्थान् कृशत्वेन विजानते ।<br/>तेषामल्पगुणत्वेन कल्पनात् ते तमो ध्रुवम् ।<br/>यान्ति ज्ञेयाश्च ते दैत्याः पिशाचा वाथ राक्षसाः ॥ अन्नैश्चैवाथ यज्ञाद्यैः प्रायो ज्ञेया इमे नराः ।<br/>सात्त्विका सात्त्विकान् कुर्युर्यस्मादन्ये तथेतरान् ॥ ओन्तत्सदिति यद् विष्णोर्नामत्रयमुदाहृतम् ।<br/>प्रसिद्धं वैदिकं तस्मात् कर्म सद्विषयं हि सत् ।<br/>तत्राश्रद्धाकृतं तस्मादसदित्येव कीर्त्यते ।<br/>विप्रा वेदाश्च यज्ञाश्च यस्मादोताः परस्परम् ।<br/>विहिता विष्णुना तेन विष्णुरोमिति कीर्तितः ।<br/>ओतमस्मिन्निदं सर्वमिति चोक्तः स ओमिति ।<br/>तस्मादोमिति यज्ञादीन् प्रवर्तन्ते हि वैदिकाः ।<br/>अनोङ्कृतं ह्यासुरं स्याद् यत् तस्मादोङ्कृतं त्वपि ।<br/>ओङ्कारार्थहरेः सम्यगज्ञानादासुरं भवेत् ।<br/>फलं त्वनभिसन्धाय तद् ब्रह्म स्यान्ममास्पदम् ।<br/>इति यत् क्रियते कर्म तन्नामातो जनार्दनः ।<br/>अभिसन्धितं हि तत् प्रोक्तं ततं वा स्वगुणैः सदा'' ॥ इत्यादि च ।<br/>'मयः(मयं) प्रधानमुद्दिष्टं स्वरूपं कार्यमेव च''</span></span> इति शब्दनिर्णये ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">शास्त्रविहितमपि भगवच्छ्रद्धाहीनमसदेवेति वक्ष्यति'अश्रद्धया हुतम्'' इति । भगवच्छ्रद्धारहितत्वादेव चाशास्त्रविहितं भवति । 'विष्णुभक्तिविधानार्थं सर्वं शास्त्रं प्रवर्तते'' ॥</span></span> इति पैङ्गिश्रुतिः ।॥ ४-७ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C17_V07" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C17_V07" data-id="BGT_C17_V07_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">अन्नैश्चेत्यनेन ‘आहारः’ इत्यादेस्तात्पर्यमुक्तं भवति । श्रद्धाया जीवस्वरूपत्वेन तया तज्ज्ञानमुपपद्यते । आहाराद्यैस्तत्कथमित्यत आह | |||
सात्त्विका इति ॥ | |||
अत्र जीवानां सात्त्विकत्वादि उत्तमत्वादीति ज्ञेयम् । सात्त्विकयज्ञादीनामित्थंभावान्तरविधानायाह | |||
ओमिति ॥ | |||
अनेन ॐ तत्सत् ‘कर्म’ च इत्यादि व्याख्यातं भवति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">केन हेतुना विष्णोरोमिति नामेत्यत आह | |||
विप्रा इति ॥ | |||
तस्मादोङ्कारस्य भगवन्नामत्वात्, ओमित्युच्चार्येति शेषः ॥ | |||
प्रवर्तन्त इति ॥ | |||
प्रवर्तयन्तीत्यर्थः । अनेन ब्राह्मणा इत्याद्युक्तार्थं भवति । भगवन्नामान्तरसद्भावात् कथमेतदुच्चारणनियतिरित्यतोऽस्य विशेषमाह | |||
अनोङ्कृतमिति ॥ | |||
ओङ्कारोच्चारणं तदर्थज्ञानपूर्वकमेव कार्यमिति भावेनाह | |||
ओङ्कृतं त्विति ॥ | |||
किंनिमित्तं विष्णोस्तदिति नामेत्यत आह | |||
फलमिति ॥ | |||
अनेन तदित्युक्तार्थं भवति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु मयट्प्रत्ययस्य विकारैकार्थत्वात् कथं श्रद्धामय इत्यस्य श्रद्धास्वरूप इति व्याख्येत्यत आह | |||
मयमिति ॥ | |||
श्रद्धैव प्रयोजिका न तु शास्त्रविधानानुसारित्वादीति यत्परिहारवाक्याभिप्रायवर्णनं तत्कुत इत्यत आह | |||
शास्त्रेति ॥ | |||
भगवतैव श्रद्धाभावे शास्त्रविधानानुसारिणोऽप्यसत्त्वस्यैवोक्तत्वात् श्रद्धैव प्रयोजिका नान्यदिति ज्ञायत इति भावः । हुतमित्यत्र शास्त्रविधानानुसारेणेति सिद्धम् । विधानोक्तिप्रसङ्गात् । अङ्गीकृत्य चेदमुक्तम् । भगवच्छ्रद्धाभावे शास्त्रविधानानुसारित्वं च नास्ति । ततोऽपि श्रद्धैव सात्त्विकत्वादौ प्रयोजिकेत्याशयेनाह | |||
भगवदिति ॥ | |||
तत्कुत इत्यत आह | |||
विष्णुभक्तीति ॥ | |||
विष्णुभक्तिविधानार्थमेव शास्त्रप्रवृत्तिश्रुतेः तदभावे न शास्त्रविधानानुसारित्वं भवतीत्यर्थः । शास्त्रविधानस्याप्रयोजकत्वे कथमशास्त्रविहितमिति तामसत्वे प्रयोजकत्वमुच्यत इत्यतो वाह | |||
भगवदिति ॥ | |||
७ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C17_V08" data-block-id="BGT_C17_V08" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C17" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः ।</span><span class="shloka-line">रस्याः स्निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराः सात्त्विकप्रियाः ॥८ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C17_V08" data-block-id="bhashya-BGT_C17_V08"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C17_V08_B01" data-verse="BGT_C17_V08" data-block-id="BGT_C17_V08_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">स्थिराः स्थिरगुणाः घृतादयः । कवादीनामप्यारोग्यरसाद्यर्थत्वेन सात्त्विकत्वमेव । रस्यादीनामपि राजसत्वमनारोग्यादिहेतुत्वे ।'दुःखशोकामयप्रदाः'' इत्युक्तेः । सत्त्वं साधुभावः । भवति हि सोपि शुच्यन्नात् ।<br/>'हृद्यं पश्चान्मनोहारि प्रियं तत्कालसौख्यदम् ।<br/>सुखदं दीर्घसुखदं रस्यमभ्यास सौख्यदम्'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये ॥८ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C17_V08" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C17_V08" data-id="BGT_C17_V08_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘रस्याः स्निग्धाः स्थिराः हृद्याः’ इत्याहाराणां किंनाम स्थिरत्वं, केषां चोच्यत इत्यत आह | |||
स्थिरा इति ॥ | |||
बहुकालं गुणप्रदा इत्यर्थः । कट्वाम्ललवणेति कट्वादीनां यद्राजसत्वमुक्तं तन्न नियतं, कदाचित् सात्त्विकत्वमपि स्यादित्याह | |||
कटूवादीनामिति ॥ | |||
रसो रसायनम् । एवं रस्याः स्थिग्धाः स्थिरा हृद्या इति सात्त्विकत्वेनोक्तानां रस्यादीनां सात्त्विकत्वं न नियतं, कदाचित् राजसत्त्वमपि भवतीत्याह | |||
रस्येति ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">कट्वादीनां राजसत्त्वनियमः किं न स्यात् कदाचित्सात्त्विकत्वं कुत इत्यत आह | |||
दुखः इति ॥ | |||
दुःखादिप्रदाश्चेत् राजसा इत्युक्तत्वादारोग्यादिहेतुत्वे कटूवादीनां सात्त्विकत्वावगतेर्न राजसत्त्वनियम इत्यर्थः । रस्यादीनां सात्त्विकत्वानियमे चायुःसत्त्वेत्याद्युदाहर्तव्यम् । बलशब्दात् सत्त्वशब्दस्यानतिभिन्नार्थत्वात् पुनरुक्तिरित्यत आह | |||
सत्त्वमिति ॥ | |||
नात्रायं सत्त्वशब्दार्थः साधुभावः । तस्यान्नोत्पन्नत्वाभावादित्यत आह | |||
भवतीति ॥ | |||
‘सुखप्रीतिविवर्धनाः’ ‘हृद्याः’ इति शब्दस्यैकार्थत्वप्रतीतिनिरासायाह | |||
हृद्यमिति ॥ | |||
सेवानन्तरमपि यत्पुनर्भूयादिति मनो हरति तद् हृद्यम् । उपयोगकाल एव सौख्यप्रदं प्रियम् । सकृदुपयुक्तं दीर्घकालं सुखं ददत् सुखदम् । बहुवारोपभोग एव सौख्यदं रस्यमित्यर्थः ॥ ८ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C17_V09" data-block-id="BGT_C17_V09" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C17" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कवाम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः ।</span><span class="shloka-line">आहारा राजसस्येष्टा दुःखशोकामयप्रदाः॥९ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C17_V09" data-block-id="bhashya-BGT_C17_V09"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C17_V09_B01" data-verse="BGT_C17_V09" data-block-id="BGT_C17_V09_B01">रूक्षं नीरसम् । तीक्ष्णं सर्षपादि ॥ ९ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C17_V09" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C17_V09" data-id="BGT_C17_V09_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">रूक्षशब्दस्यानेकार्थत्वादत्र विवक्षितमर्थमाह | |||
रूक्षमिति ॥ | |||
अन्नस्य तीक्ष्णत्वं घटयन्नाह | |||
तीक्ष्णमिति ॥ | |||
९॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C17_V10" data-block-id="BGT_C17_V10" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C17" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं च यत् ।</span><span class="shloka-line">उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम्॥१० ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C17_V10" data-block-id="bhashya-BGT_C17_V10"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C17_V10_B01" data-verse="BGT_C17_V10" data-block-id="BGT_C17_V10_B01">'यामान्तरितपाकं तु यातयाममुदीर्यते ।<br/>क्वचिच्च गतसारं स्यान्नियम्यं यातमस्य यत्'' ॥ इति च ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">पूर्वं स्वादु पश्चादन्यथाजातं गतरसम्'शुद्धभागवतानां तु स्वभावापेक्षयैव तु ।<br/>स्वादुत्वादि विजानीयात् पदार्थानां न चान्यथा'' ॥</span></span> इति सूदशास्त्रे ।<br/>॥१० ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C17_V10" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C17_V10" data-id="BGT_C17_V10_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">पङ्क्तिपावनपुरुषशेषान्नस्य सात्त्विकत्वप्रसिद्धेः कथं यातयामं तामसमित्यतः प्रकारान्तरेण प्रमाणत एव व्याचष्टे | |||
यामेति ॥ | |||
यामं याम्यं नियम्यम् । अपेक्षितांशः सार इति यावत् ।तर्हि गतरसमिति पुनरुक्तिरित्यत आह | |||
पूर्वमिति ॥ | |||
यो वा को वा यस्य रसस्तदपगमे यातयामं, स्वादुत्वापगमे गतरसमित्यर्थभेद इति भावः। रूक्षशब्देन राजसतयोक्तनीरसस्य कथं तामसत्वमुच्यत इत्यतो वाऽह | |||
पूर्वमिति ॥ | |||
स्वत एव नीरसं रूक्षम्, पूर्वं स्वाद्वेव पश्चादन्यथा जातं गतरसमित्यदोष इति भावः । अपगतस्वादुत्वं तामसत्त्वमिति दुर्गमम् । एकस्यैव वस्तुनः पुरुषभेदेन स्वादुत्वास्वादुत्वसम्भवेन स्वाद्वादेरनिश्चयादित्यत आह | |||
शुद्धेति ॥ | |||
१०११ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C17_V11" data-block-id="BGT_C17_V11" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C17" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते ।</span><span class="shloka-line">यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्त्विकः॥११ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C17_V12" data-block-id="BGT_C17_V12" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C17" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अभिसन्धाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत् ।</span><span class="shloka-line">इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विदि्ध राजसम्॥१२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C17_V12" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C17_V12" data-id="BGT_C17_V12_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं राजसयजनेन साङ्कल्पिकः स्वर्ग एवेति तन्न युज्यते । ‘अभिसन्धाय तु फलम्’ इति तत्र फलाभिसन्धिना प्रवृत्तेः, राजसयागेन इन्द्रादिदेवलोकः स्वर्गो भवतीति क्वचिद्वचनाच्चेत्याशङ्कां स्मृत्यन्तरेण परिहरति | |||
॥ यागादिति ॥ | |||
स्वर्गाभिसन्धानात्तत्र प्रवृत्तेेः कथं तदभाव इत्यत आह | |||
विष्णाविति ॥ | |||
स्वर्गकामनेन प्रत्युत नरक एव भवति, न स्वर्गः । तेषां विष्णावश्रद्धासद्भावेन स्वर्गयोग्यानां तत्कामस्यायोग्यत्वादिति भावः । राजसानां सकामयज्ञाभावेऽपि नरकसद्भावात् कथमयोग्यकामादि तत्कारणमित्यत आह | |||
विनेति ॥ | |||
क्वचिन्नरकदर्शनस्य गतिमाह | |||
निषिद्धमिति ॥ | |||
अत्र नरकलोकप्रचुरत्वोक्त्या राजसेषु मध्यमा विवक्षिताः न तु नित्यत्रैविद्या इति ज्ञातव्यम् । यदि राजसकर्मणा नरकः स्यात्तर्हि सात्त्विकानामपि तत्करणसम्भवात् नरकप्राप्तिः स्यादित्यत आह | |||
कदाचिदिति ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यपि सात्त्विका राजसतामसे, राजसाः सात्त्विकतामसे, तामसाश्च सात्त्विकराजसे कर्मणी यद्यपि कुर्वन्ति । तथापि तत्कादाचिदेव । स्वाभाविककर्मण्येव प्राधान्येन स्थितिः । महता चाल्पाभिभव इति न फलसङ्कर इति भावः । स्वाभाविकं महाफलमस्वाभाविकम् अल्पफलमित्यतोऽपि स्वाभाविकेनान्याभिभवसम्भवान्न फलसङ्कर इत्याह | |||
स्वमिति ॥ | |||
यदि सात्त्विकादीनां स्वाभाविकास्वाभाविककर्मकरणं स्यात्तर्हि इदं स्वाभाविकं कर्म, इदं नेति कथं ज्ञायत इत्यत आह | |||
बाहुल्यमिति ॥ | |||
स्वाभाविकादिकर्मसु यद् बहुलं तत् स्वाभाविकम्, अल्पमस्वाभाविकमिति बाहुल्यादिज्ञापकमिति भावः ॥ १२-१३ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C17_V13" data-block-id="BGT_C17_V13" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C17" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">विधिहीनमसृष्टान्नं मन्त्रहीनमदक्षिणम् ।</span><span class="shloka-line">श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते॥१३ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C17_V14" data-block-id="BGT_C17_V14" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C17" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम् ।</span><span class="shloka-line">ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते॥१४ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C17_V15" data-block-id="BGT_C17_V15" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C17" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् ।</span><span class="shloka-line">स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते॥१५ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C17_V15" data-block-id="bhashya-BGT_C17_V15"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C17_V15_B01" data-verse="BGT_C17_V15" data-block-id="BGT_C17_V15_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">'यागात्तु राजसात् स्वर्गः साङ्कल्पिक उदाहृतः ।<br/>लोकः स दीनदेवानां सनाम्नां वासवादिभिः ।<br/>विष्णावश्रद्धयायोग्यकामाच्चैषां पुनर्भवेत् ।<br/>नरकं च विना यज्ञं राजसा नरलोकगाः ।<br/>निषिद्धकर्म कुर्युश्चेदीयुस्ते नरकं ध्रुवम् ।<br/>'कदाचित् सात्त्विकाः कुर्युः कर्म राजसतामसम् ।<br/>अन्येन्यच्च तथाप्येषां स्थितिः स्वाभावि(की)के पुनः ।<br/>स्वं स्वं कर्म तु सर्वेषां सदैव स्यान्महत्फलम् । अन्यदल्पफलं चैव बाहुल्यं तेषु लक्षणम्'' ॥</span></span> इति पाद्मे ॥ १२-१५ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C17_V16" data-block-id="BGT_C17_V16" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C17" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मनः प्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः ।</span><span class="shloka-line">भावसंशुदि्धरित्येतत्तपो मानसमुच्यते॥१६ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C17_V16" data-block-id="bhashya-BGT_C17_V16"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C17_V16_B01" data-verse="BGT_C17_V16" data-block-id="BGT_C17_V16_B01">मौनं मननम् ॥ १६ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C17_V16" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C17_V16" data-id="BGT_C17_V16_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनम्’ इत्यत्र मौनशब्दस्यान्यर्थत्वनिरासायाह | |||
मौनमिति ॥ | |||
कथमन्यथा मानसं तपः स्यादिति भावः ॥ १६ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C17_V17" data-block-id="BGT_C17_V17" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C17" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत्त्रिविधं नरैः ।</span><span class="shloka-line">अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते॥१७ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C17_V17" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C17_V17" data-id="BGT_C17_V17_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः’ इत्यत्र युक्तत्वं नाम किमित्यत आह | |||
युक्तैरिति ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु सात्त्विकयज्ञदानयोर्भगवदर्पणमनुक्त्वा तपस्येव किमुच्यत इत्यत आह | |||
युक्तैरिति ॥ | |||
न केवलं तपस्येवैतदुच्यते, किन्तु यज्ञदानतपस्स्वपि एतदनुषञ्जनीयमिति भावः ॥ १७ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C17_V18" data-block-id="BGT_C17_V18" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C17" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सत्कारमानपूजार्थं तपो दम्भेन चैव यत् ।</span><span class="shloka-line">क्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमध्रुवम्॥१८ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C17_V19" data-block-id="BGT_C17_V19" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C17" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मूढग्राहेणात्मनो यत्पीडया क्रियते तपः ।</span><span class="shloka-line">परस्योत्सादानर्थं वा तत्तामसमुदाहृतम्॥१९ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C17_V20" data-block-id="BGT_C17_V20" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C17" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">दातव्यमिति यद्दानं दीयतेनुपकारिणे ।</span><span class="shloka-line">देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृऽतम्॥२० ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C17_V21" data-block-id="BGT_C17_V21" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C17" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यत्तु प्रत्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुनः ।</span><span class="shloka-line">दीयते च परिक्लिष्टं तद्दानं राजसं स्मृऽतम्॥२१ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C17_V22" data-block-id="BGT_C17_V22" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C17" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ओशकाले यद्दानमपात्रेभ्यश्च दीयते ।</span><span class="shloka-line">असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम्॥२२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C17_V22" data-block-id="bhashya-BGT_C17_V22"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C17_V22_B01" data-verse="BGT_C17_V22" data-block-id="BGT_C17_V22_B01">युक्तैः भगवदर्पणादियोगयुक्तैः । युक्तैरिति दानादिषु सर्वत्र समम् ॥ १७-२२ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C17_V23" data-block-id="BGT_C17_V23" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C17" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ॐ तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृऽतः ।</span><span class="shloka-line">ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुरा ॥२३ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C17_V23" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C17_V23" data-id="BGT_C17_V23_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘ओंतत्सदिति निर्देशः’ इत्येतद्वाक्यान्तरेण व्याख्यातम् । तद्वाक्यविवरणेनैतद्वाक्यं विवृणोति | |||
सदिति ॥ | |||
ततश्च किमित्यत आह | |||
ओमिति ॥ | |||
कर्मादीनां सत्सम्बन्धित्वादेव हि सत्त्वम् । तच्च परं ब्रह्मैव । ओंतत्सदिति नाम्नां विष्णौ प्रसिद्धत्वात् । अतो विष्णुसम्बन्ध्येव कर्मादि सदिति भावः । अनेन ‘ॐ तत्सदिति यद्विष्णोः’ इति विवृतं भवति । ‘अनोङ्कृतं ह्यासुरं स्यात्’ इत्यनोङ्कृतस्यासुरत्वप्रसिद्धिः तदुच्चारणे हेतुतयोक्ता । काऽसावित्यतो वैदिकीत्याह | |||
स्रवतीति ॥ | |||
‘ओङ्कृतं त्वपि’इत्युक्तार्थे श्रुतिं चाऽह | |||
अनर्थज्ञेति ॥ | |||
निरर्थो निष्प्रयोजनः । कुतः? यस्मादर्थज्ञानत एव ज्ञातारं त्राति तेन हि मन्त्रः कथितः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वस्मिन्नध्याये सदसत्कर्मविवेकः कार्यः । तं विहाय ॐ तत्सदित्यादिना किमुच्यत इत्यतोऽभिप्रायमाह | |||
तदर्थत्वेनेति ॥ | |||
अत्र ह्योङ्कारार्थस्मरणपूर्वकं तमुच्चार्य भक्त्या भगवदर्थत्वेन निष्कामतया कृतमेव कर्म सात्त्विकमन्यद्राजसादीत्युच्यते । ततश्चैतादृशमेव सत्कर्म अन्यदसत्कर्मेति सदसत्कर्म विविच्योक्तमेवेति भावः । न च वाच्यमत्रैवंविधकर्मणः सत्त्वमन्यस्यासत्त्वं स्वयमेवोच्यत इति । अन्यथा प्रसङ्गाननुगुणत्वप्रसङ्गेन सदादिशब्दस्य सात्त्विकाद्यर्थत्वात् । एतेन ‘अफलाकाङ्क्षिभिः’इत्यादेरप्येवमेवाध्यायसङ्गतिः सूचिता भवति ॥ २३ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C17_V24" data-block-id="BGT_C17_V24" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C17" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः ।</span><span class="shloka-line">प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम् ॥२४ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C17_V25" data-block-id="BGT_C17_V25" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C17" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तदित्यनभिसन्धाय फलं यज्ञतपःक्रियाः ।</span><span class="shloka-line">दानक्रियाश्च विविधाः क्रियन्ते मोक्षकाङ्क्षिभिः॥२५ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C17_V26" data-block-id="BGT_C17_V26" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C17" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यते ।</span><span class="shloka-line">प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते॥२६ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C17_V27" data-block-id="BGT_C17_V27" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C17" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चोच्यते ।</span><span class="shloka-line">कर्म चैव तदर्थीयं सदित्येवाभिधीयते॥२७ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C17_V28" data-block-id="BGT_C17_V28" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C17" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् ।</span><span class="shloka-line">असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह॥२८ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे श्रद्धात्रयविभागयोगो नाम सप्तदशोध्यायः ॥</div> | |||
<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये सप्तदशोध्यायः ॥</div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C17_V28" data-block-id="bhashya-BGT_C17_V28"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C17_V28_B01" data-verse="BGT_C17_V28" data-block-id="BGT_C17_V28_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruthi-id">तत्सम्बन्धित्वादेव कर्मादि सत् । ओं तत्सदिति नाम्नां विष्णौ प्रसिद्धत्वात् । ''स्रवत्यनोङ्कृतं ब्रह्म परस्ताच्च विशीर्यते । अनोङ्कृतं आसुरं कर्म"</span></span> इति श्रुतेः अनोङ्कृतस्य आसुरत्वप्रसिद्धेः ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">''अनर्थज्ञोदितो मन्त्रो निरर्थस्त्राति मानतः ।<br/>यन्मन्त्रस्तेन कथितो मन्त्रार्थो ज्ञेय एव तत्" ॥</span></span> इति पैङ्गिश्रुतेश्च ।<br/>तदर्थत्वेन फलानभिसन्धिपूर्वककर्मणः एव सात्विकत्वाच्च । तद्भक्त्या तत्स्मरणपूर्वकमेव कर्म सत् अन्यदसदेवेति भावः । राजसस्यापि असदन्तर्भाव एव । विष्णुश्रद्धारहितत्वात् ॥ 'सात्त्विकं मोक्षदं कर्म राजसं सृतिदुःखदम् ।<br/>तामसं पातदं ज्ञेयं तत् कुर्यात् कर्म वैष्णवम्'' ॥ इत्याग्नेये॥२३-२८॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C17_V28" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C17_V28" data-id="BGT_C17_V28_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘कर्म चैव तदर्थीम्’ इति सात्त्विकं कर्मोक्त्वा राजसमनभिधाय ‘अश्रद्धया हुतम्’ इति तामसमेव किमुच्यत इत्यत आह | |||
राजसस्येति ॥ | |||
नात्र तामसमेवासच्छब्देनोच्यते अपि तु राजसमपीति भावः । तत्कुत इत्यतोऽश्रद्धयेत्युक्तासल्लक्षणस्य राजसेऽपि भावादित्याह | |||
विष्ण्विति ॥ | |||
‘न च तत्प्रेत्य नो इह’ इति यद्राजसतामसकर्मणोः फलमुक्तं तद्विविच्य स्मृत्या दर्शयति | |||
॥ सात्त्विकमिति ॥ | |||
२८ ॥</p> | |||
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७ ॥</div></div></div></div></div></div> | |||
<span id="gr-C18" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="अष्टादशोऽध्यायः"></span> | |||
== अष्टादशोऽध्यायः == | |||
<div class="introduction" id="BGT_C18_I01" data-block-id="BGT_C18_I01" data-verse="BGT_C18"> | |||
<div class="introduction-line">पूर्वोक्तं साधनं सर्वं सङ्क्षिप्योपसंहरति अनेनाध्यायेन-</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="BGT_C18_I02" data-block-id="BGT_C18_I02" data-verse="BGT_C18"> | |||
<div class="introduction-line">सर्वाध्यायोक्तधर्मस्य समासतो निर्णयात्मकोनुक्तत्रैगुण्यवादी चायम् ।</div> | |||
</div> | |||
<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V01" data-block-id="BGT_C18_V01" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् ।</span><span class="shloka-line">त्यागस्य च हृषीकेश पृथक्केशिनिषूदन॥१ ॥</span></span></div> | |||
<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V02" data-block-id="BGT_C18_V02" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">काम्यानां कर्मणां न्यासं सन्यासं कवयो विदुः ।</span><span class="shloka-line">सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः॥२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V03" data-block-id="BGT_C18_V03" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः ।</span><span class="shloka-line">यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यमिति चापरे॥३ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V03" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V03"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V03_B01" data-verse="BGT_C18_V03" data-block-id="BGT_C18_V03_B01">'मनीषिणः'' इत्युक्तत्वात् तेप्यनिन्द्याः । अतः 'त्याज्यं दोषवत्'' इत्यस्यार्थः 'सङ्गं त्यक्त्वा फलं च'' इति ॥ ३ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V03" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V03" data-id="BGT_C18_V03_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><h4 class="gr-vyakhya-head">अष्टादशोऽध्यायः</h4> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">एतदध्यायप्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति | |||
॥ सर्वेति ॥ | |||
यत्सर्वेष्वध्यायेषु विप्रकीर्णतया पुरुषार्थसाधनमुक्तं तन्मन्दानां बुध्द्यारोहार्थं सङ्क्षेपेणास्मिन्नध्याये निरूप्यते । चतुर्दशाद्यनुक्तं त्रैगुण्यं चोच्यत इत्यर्थः ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">‘सर्वकर्मफलत्यागम्’ इति स्वोक्तत्यागस्वरूपावधारणाय प्रातीतिकी विद्वन्मतविप्रतिपत्तिरुद्भाव्यते‘त्याज्यम्’ इति । तत्र यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं, कार्यमेव तदिति भगवन्मतविरोधित्वात् त्याज्यं दोषवदिति त्यागपक्षिणो निन्द्या इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह | |||
मनीषिण इति ॥ | |||
तन्मतस्य भगवन्मतविरूद्धत्वात् कथं ते न निन्द्या इत्यत आह | |||
अत इति ॥ | |||
‘कार्यमित्येव यत्कर्म’ इत्यत्र यथा कर्मणि सङ्गफलत्यागेन कर्मत्यागो वर्ण्यते, न तु कर्मस्वरूपत्यागेन, तथा त्याज्यमित्येतदर्थो वर्णयितुं शक्यते । अतो न तस्य भगवन्मतविरोधः । कुतोऽर्थान्तरकल्पनेति चेत् मनीषिण इत्युक्तत्वादेवेति भावः ॥ ३ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V04" data-block-id="BGT_C18_V04" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">निश्चयं शृृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम ।</span><span class="shloka-line">त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः॥४ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V05" data-block-id="BGT_C18_V05" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् ।</span><span class="shloka-line">यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम्॥५ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V05" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V05" data-id="BGT_C18_V05_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">निश्चयं शृण्विति प्रतिज्ञातमुच्यते | |||
यज्ञेति ॥ | |||
तत्र ज्योतिष्टोमादियज्ञेषु हिरण्यादिदानेषु यत्यादीनां शूद्रादीनां चाधिकाराभावाद् ऊर्ध्वरेतस्त्वादितपस्सु गृहस्थादीनाम् अधिकाराभावात् कथं सर्वेषां यज्ञादि विधीयत इत्यत आह | |||
द्रव्येति ॥ | |||
नात्र सर्वेषां ज्योतिष्टोमादियज्ञः, हिरण्यादिदानानि, ऊर्ध्वरेतस्त्वादितपांस्येव विधीयन्ते, किन्तु द्रव्ययज्ञादियज्ञाः, विद्यादिदानानि, सत्यवचनादितपांसि । तेषां च यत्यादीनामप्युचितत्वाद्युक्तं सर्वेषां तद्विधिरिति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">‘नाग्निर्न यज्ञः’ इत्यादेः त्रिवर्णबाह्यानां न क्वापि यज्ञेऽधिकार इत्यत आह | |||
विष्ण्विति ॥ | |||
द्रव्यादियज्ञाभावेऽपि तेषां स्वाध्याययज्ञेऽधिकारोऽस्त्येव । न च वेदानधिकारेण तदभावः । विष्णुनामस्वाध्याययज्ञेऽधिकारसम्भवादिति भावः । तेषां किं तप इत्यत आह | |||
सत्येति ॥ | |||
५-६ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V06" data-block-id="BGT_C18_V06" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च ।</span><span class="shloka-line">कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम्॥६ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V06" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V06"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V06_B01" data-verse="BGT_C18_V06" data-block-id="BGT_C18_V06_B01">द्रव्ययज्ञादीनां मध्ये स्वोचितो यज्ञो विद्यादानादिषु स्वोचितं दानं स्वोचितं तपश्च सर्वैर्वर्णाश्रमिभिरन्यैश्च कार्यमेवेत्यर्थः । विष्णुनामस्वाध्यायोन्त्यानां सत्योपवासादितपश्च ॥ ५,६ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V07" data-block-id="BGT_C18_V07" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते ।</span><span class="shloka-line">मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः॥७ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V07" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V07"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V07_B01" data-verse="BGT_C18_V07" data-block-id="BGT_C18_V07_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">सङ्गफलत्यागमृते स्वरूपत्यागः कार्य इति मिथ्याज्ञानाख्यमोहात् । 'स्वयज्ञादीन् परित्यज्य निरयं यात्यसंशयम्'' ।</span></span> इति पाद्मे ॥ ७ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V08" data-block-id="BGT_C18_V08" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत् ।</span><span class="shloka-line">स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत्॥८ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V08" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V08" data-id="BGT_C18_V08_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘त्यागो हि’ इत्युक्तं प्रपञ्च्यते ‘नियतस्य’ इति । तत्र कर्मत्यागस्य स्वयमेव स्तूयमानत्वात् कथं मोहनिमित्तत्वमुच्यत इत्यत आह | |||
सङ्गेति ॥ | |||
स्वरूपत्यागस्यापि मोहनिमित्तत्वं कुतः ? येनायमर्थः स्यादित्यत आह | |||
स्वेति ॥ | |||
ननु पुरुषार्थसाधनेऽपि कर्मणि दुःखसाधनमिति मिथ्याज्ञानेन तत्स्वरूपपरित्यागस्य राजसत्वकथनात् कथं तामसत्वमित्यत आह | |||
मोहमिति ॥ | |||
मोहं विनेति ॥ | |||
परत्रापीदं दुःखसाधनमिति मिथ्याज्ञानं विनेत्यर्थः । दुःखशब्देन शरीरायास उच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह | |||
दुःखेति ॥ | |||
केवलमिति ॥ | |||
शरीरायासद्वारा प्राप्तं न चेत्यर्थः । शरीरायास एवार्थः किं न स्यादित्यत आह | |||
कार्येति ॥ | |||
न केवलमन्यथा पुनरुक्तिप्रसङ्गादत्र दुःखशब्दो मानसदुःखार्थः । किन्तु तथा वचनाच्चेत्याह | |||
दुःखमिति ॥ | |||
अर्थविशेषविवक्षायामेवं ज्ञेयम् । तदभावे द्वयमपि शब्दद्वयेनोच्यत इति भावः ॥ ८ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V09" data-block-id="BGT_C18_V09" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कार्यमित्येव यत् कर्म नियतं क्रियतेर्जुन ।</span><span class="shloka-line">सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः॥९ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V09" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V09"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V09_B01" data-verse="BGT_C18_V09" data-block-id="BGT_C18_V09_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">मोहं विना दृष्टदुःखमित्येव । दुःखशब्देन केवलमानसम् । कायक्लेशस्य पृथगुक्तेः ।<br/>'दुःखं तु मानसं ज्ञेयमायासो बाह्य उच्यते ।<br/>'दुःखं तु मानसं ज्ञेयमायासो बाह्य उच्यते ।<br/>विशेषस्य विवक्षायामन्यथा सर्वमेव तु'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये ॥ ८,९ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V10" data-block-id="BGT_C18_V10" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते ।</span><span class="shloka-line">त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः॥१० ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V10" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V10" data-id="BGT_C18_V10_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">सात्त्विकत्यागी पुनर्निरूप्यते | |||
‘न द्वेष्टि’ इति ॥ | |||
तत्र कथं सात्त्विकत्यागिनोऽकुशलकर्माद्वेषः कुशलकर्मासङ्गश्चोच्यते । ‘कार्यमित्येव’ इत्युक्तिविरोधादित्यतः प्रमाणान्तरेण तद्व्याचष्टे | |||
न द्वेष्टीति ॥ | |||
पुण्य इति ॥ | |||
तत्फल इति यावत् ॥ तमेव स्तौति | |||
य इति ॥ | |||
सम्यगित्यनेन मेधावीत्याद्युक्तार्थं भवति । तदर्पणेनेत्यनेन त्यागीत्युक्तार्थं स्यात् । तस्येत्यनेनानिष्टमित्यस्य तात्पर्यमुक्तं भवति । किं तस्य सर्वथा बन्धकं कर्म न बन्धाय भवतीत्यत आह | |||
बहुलं चेदिति ॥ | |||
बहुलं चेत् सर्वदा त्यागिनामप्यत्यल्पदोषकरं कियत्पर्यन्तमित्यत आह | |||
यावदिति ॥ | |||
१० ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V11" data-block-id="BGT_C18_V11" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः ।</span><span class="shloka-line">यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते॥११ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V11" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V11"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V11_B01" data-verse="BGT_C18_V11" data-block-id="BGT_C18_V11_B01">'न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म केवलं दृष्टदुःखदम् । | |||
जन्मान्तरकृते पुण्ये न सज्जेत् सात्त्विकश्चले । | |||
यः सम्यक् तत्त्वविद् विष्णोस्तदर्पणधियैव तु । | |||
फलेच्छावर्जितस्तस्य कर्मबन्धाय नो भवेत् । | |||
बहुलं चेदल्पदोषं यावदेवापरोक्षदृक्'' ॥ इति च ॥ १०,११ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V12" data-block-id="BGT_C18_V12" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् ।</span><span class="shloka-line">भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित्॥१२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V12" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V12"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V12_B01" data-verse="BGT_C18_V12" data-block-id="BGT_C18_V12_B01">अन्येषामिष्टम् । अस्य तु त्यागित्वादेव नेष्टम् । | |||
'ज्ञानादेर्मोक्षभोग्याच्च नान्यत् स्यात् कर्मणः फलम् ॥ त्यागिनस्तत्त्वसंवेत्तुरन्येषां तदृते फलम्'' ॥ इति च । | |||
केवलकाम्यकर्मणां फलानपेक्षयाप्यकरणमित्येतावांस्त्यागात् संन्यासस्य विशेष इत्यत्यागिनां प्रतियोगित्वेन न्यासिन उक्ताः । त्यागित्वं तेषामपि ह्यस्ति । | |||
'परेच्छयापि ये काम्यं कर्म कुर्युर्न तु क्वचित् । | |||
न्यासिनो नाम तेन्येभ्यः फलत्यागिभ्य उत्तमाः'' ॥ इति च ॥१२ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V12" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V12" data-id="BGT_C18_V12_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘अनिष्टमिष्टं मिश्रं च’ इत्यत्र बन्धकं कर्मफलं त्यागिन इष्टमित्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह | |||
अन्येषामिति ॥ | |||
त्यागिन एवेष्टं किं न स्यादित्यत आह | |||
अस्येति ॥ | |||
न त्यागिनो बन्धकं कर्मफलमिष्टम् । त्यागित्वादेव ‘यस्तु कर्मफलत्यागी’ इति कर्मफलेच्छात्यागिन एव त्यागित्वेनोक्तत्वादिति भावः । भवेदन्येषामिष्टमिति व्याख्यानं यद्यत्र ‘अनिष्टमिष्टं मिश्रं च’ इत्यत्र बन्धककर्मफलं विवक्षितं स्यात् । न चैवमबन्धककर्मफलस्यापि ग्रहणे बाधकाभावादित्यतस्त्यागिनो बन्धककर्मफलस्यैवाभावेऽत्यागिनो बन्धककर्मफलभावे प्रमाणमाह | |||
ज्ञानादेरिति ॥ | |||
त्यागिमात्रस्य ज्ञानभक्त्यादेः । तस्यैवापरोक्षतस्तत्त्वसंवेत्तुः मोक्षभोग्यानन्दातिशयात् । तदृते ज्ञानादिकमृते । अनेन ’भवत्यत्यागिनाम्’ इत्युक्तार्थं भवति । भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु त्यागिनामित्यत्यागिनां प्रतियोगित्वेन त्यागिन एव वक्तव्याः । संन्यासिनस्तु किमित्युच्यन्त इत्यत आह | |||
केवलेति ॥ | |||
अत्यागिप्रतियोगितया संन्यासिकथनं नानुपपन्नम् । स्वार्थे फलेच्छाभावेऽपि परोपकारार्थं कारीर्यादिकेवलकाम्यकर्मकरणमस्ति त्यागिनाम् । तदपि न्यासिनां नास्तीत्येतावन्मात्रविशेषवत्त्वात् त्यागिभ्यो विशेषो न्यासिनामित्यर्थः । एतावानेव चेद्विशेषः तत् किं तयोः साम्यम्? येन त्यागिषु वक्तव्येषु न्यासिनामुक्तिरित्यत आह | |||
त्यागित्वमिति ॥ | |||
कर्मफलेच्छाभावो द्वयोरपि सम इत्यर्थः । त्यागिभ्यो न्यासिनामुक्त एव विशेष इत्येतत् कुत इत्यत आह | |||
परेति ॥ | |||
१२ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V13" data-block-id="BGT_C18_V13" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे ।</span><span class="shloka-line">साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम्॥१३ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V13" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V13"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V13_B01" data-verse="BGT_C18_V13" data-block-id="BGT_C18_V13_B01">'कथितं परमं साङ्ख्यं कपिलाख्येन विष्णुना । | |||
सेश्वरं वैदिकं साक्षाज्ज्ञेयमन्यदवैदिकम्'' ॥ इति च ॥१३ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V13" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V13" data-id="BGT_C18_V13_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">कर्मण्यभिमानत्यागोऽपि सन्न्यास इति भावेन कर्मकारणान्युच्यन्ते ‘पञ्च’ इति । तत्र साङ्ख्यकृतान्तपदेन परमसाङ्ख्यसिद्धान्त एवोच्यते, न तु प्रसिद्धसाङ्ख्यमेव । अत्र दैवशब्देनेश्वरस्य गृहीतत्वात् परमसाङ्ख्यस्य च सेश्वरत्वात् प्रसिद्धसाङ्ख्यस्य निरीश्वरत्वात्, तथा परमसाङ्ख्यस्य वैदिकत्वेनात्रोपादानसम्भवात् अन्यस्यावैदिकत्वेन तदसम्भवादिति भावेन तयोः सेश्वरत्वादौ प्रमाणमाह | |||
कथितमिति ॥ | |||
१३ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V14" data-block-id="BGT_C18_V14" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् ।</span><span class="shloka-line">विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम्॥१४ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V14" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V14" data-id="BGT_C18_V14_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">अधिष्ठानपदस्यात्र विवक्षितमर्थमाह | |||
अधिष्ठानमिति ॥ | |||
१४ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V15" data-block-id="BGT_C18_V15" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः ।</span><span class="shloka-line">न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः॥१५ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V15" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V15"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V15_B01" data-verse="BGT_C18_V15" data-block-id="BGT_C18_V15_B01">अधिष्ठानं शरीरादि ॥ १४, १५ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V16" data-block-id="BGT_C18_V16" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः ।</span><span class="shloka-line">पश्यत्यकृतबुदि्धत्वान्न स पश्यति दुर्मतिः॥१६ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V17" data-block-id="BGT_C18_V17" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यस्य नाहङ्कृतो भावो बुदि्धर्यस्य न लिप्यते ।</span><span class="shloka-line">हत्वापि स इमाल्लोकान्न हन्ति न निबध्यते॥१७ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V17" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V17"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V17_B01" data-verse="BGT_C18_V17" data-block-id="BGT_C18_V17_B01">'स्वातन्त्र्यमीश्वरे वेत्ति नैवात्मनि कदाचन । | |||
ईश्वराधीनमेवात्मन् स्वातन्त्र्यं तु जडान् प्रति । | |||
तारतम्येन लक्ष्म्यादेर्जीवान् प्रति च सर्वशः । | |||
यस्तदर्थं समुत्पन्नो यथा रुद्रो यथा यमः । | |||
हत्वापि स इमान् लोकान् न हन्ति न निबद्ध्यते । | |||
अज्ञस्तदर्थं जातोपि ब(व)द्ध्यते दैत्यवद् ध्रुवम् । | |||
अपरोक्षदृङ्ग् न जातो यस्तदर्थं मुक्तिगं सुखम् । | |||
ह्रसेत् तस्य परोक्षज्ञः किञ्चिद् दोषेण लिप्यते'' ॥ इति च । | |||
अस्वातन्त्र्यज्ञानात् हन्मीति भावोप्यस्य नास्तीति न हन्ति । अन्यस्य भावोस्तीति विशेषः । 'बुदि्धर्यस्य न लिप्यते'' इति । रागान्न हन्ति, किन्तु धर्मबुद्ध्या । | |||
'स्वातन्त्र्यं मन्यमानस्य रागाद् धर्मं च कुर्वतः । | |||
तन्निमित्तस्तु दोषः स्याद् गुणश्च स्यात् सुकर्मजः'' ॥ इति च ॥१७ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V17" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V17" data-id="BGT_C18_V17_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">तज्ज्ञानं स्तूयते ‘यस्य’ इति । एतच्च सर्वानहङ्कारादिमतां सममित्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय वचनान्तरेणैव व्याचष्टे | |||
स्वातन्त्र्यमिति ॥ | |||
आत्मन् आत्मनि ॥ लक्ष्म्यादेश्च स्वातन्त्र्यं वेत्तीत्यनुषज्यते । तदर्थं लोकहननार्थम् । तदर्थं जातत्वेनैवालं, किमीश्वरस्वातन्त्र्यादिज्ञानेनेत्यत आह | |||
अज्ञ इति ॥ | |||
लोकान् हन्ति चेदिति शेषः । तर्हि ज्ञानेनैवालं, किं तदर्थं जातत्वेनेत्यतः परोक्षापरोक्षज्ञानिनोरपि तदर्थमजातयोर्लोकहनेन विभागेन बाधकमाह | |||
अपरोक्षेति ॥ | |||
परोक्षज्ञस्तदर्थजातो यदि लोकान् हन्ति तर्हि किञ्चिद्दोषेण लिप्यत इत्यर्थः । अपरोक्षेत्युक्त्या ज्ञानं चापरोक्षमपेक्षितमिति सूचितम् । परोक्षज्ञानेन तदर्थं जातत्वेनैवालं, किमपरोक्षज्ञानेनेत्यतो वाऽऽह | |||
परोक्षेति ॥ | |||
अत्र तदर्थं जातइति ग्राह्यम् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु सर्वेषामप्यस्वतन्त्रत्वेनाहन्तृत्वादस्यैव न हन्तीति किं विशिष्योच्यत इत्यत आह | |||
अस्वातन्त्र्येति ॥ | |||
भावोऽस्य नास्तीत्यन्यस्य भावोऽस्तीति हेतोर्न हन्तीति विशेषो युक्त इति योज्यम् । न हन्तीत्युच्यत इत्यतो न पौनरुक्त्यम् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु बुद्धेरलोपो नाम स्वातन्त्र्याभिमानपरित्यागः । अतः पुनरुक्तिरित्यत आह | |||
बुद्धिरिति ॥ | |||
भवेदेवम्, ‘यस्य नाहङ्कृतो भावः’ ‘बुद्धिर्यस्य न लिप्यते’ इत्यनयोरर्थभेदो यदि स्वातन्त्र्याभिमानफलरागयोरुभयोरपि बन्धकत्वं स्यात् । तदेव कुत इत्यत आह | |||
स्वातन्त्र्यमिति ॥ | |||
१७ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V18" data-block-id="BGT_C18_V18" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना ।</span><span class="shloka-line">करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसङ्ग्रहः॥१८ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V18" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V18"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V18_B01" data-verse="BGT_C18_V18" data-block-id="BGT_C18_V18_B01">'सम्प्रेरयितुरीशस्य कर्मस्वखिलचेतनान् । | |||
ज्ञातृज्ञेयज्ञानरूपा प्रेरणा सा स एव यत् । | |||
स्वरूपेणैव नित्या सा विशेषात्मतया भवेत् । | |||
विशेषोपि स्वरूपेण नित्यश्च स्याद् विशेषतः । | |||
स्वनिर्वाहकता यस्मान्नानवस्था विशिष्टवत् । | |||
विशेष्यस्य विशिष्टस्याप्यभेदे(प्य)पि विवादिनि । | |||
विशेषोस्त्येव नात्रापि ह्यनवस्था कदाचन । | |||
ज्ञातुरन्योहमिति तु कस्याप्यनुभवो न हि । | |||
अस्मि ज्ञातैवाहमिति भेदस्तस्मात् तयोः कुतः । | |||
पश्यामीति विशेषोयमिदानीं मे समुत्थितः । | |||
इत्याद्यनुभवाद् भेदो न विशेष्यविशिष्टयोः । | |||
विशेषणं तु द्विविधं विशेषाख्यं तथेतरत् । | |||
विशेषमणयेद् येन प्रोक्तं तेन विशेषणम् । | |||
विशेषोपि विशेषस्य स्वस्यैव गमको भवेत्'' ॥ इत्यादि तत्त्वविवेके । | |||
सङ्ग्रहः पञ्चकारणानां सङ्क्षेपः । अधिष्ठानस्य करणेन्तर्भावात् । दैवशब्दोदितेश्वरस्यैव मुख्यकर्तृत्वात् स्वतन्त्रकर्त्रोः कर्तृशब्देनैवोक्तेः त्रैविध्यम् । कर्म चेष्टा ॥१८ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V18" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V18" data-id="BGT_C18_V18_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘दैवं चैव’ इतीश्वरस्य कर्मसु प्रेरकत्वमुक्तम् । तत्प्रेरणास्वरूपं निरूप्यते‘ज्ञानम्’ इति । तत्स्मृत्योपपादयति | |||
सम्प्रेरयितुरिति ॥ | |||
प्रेरणाया भगवद्धर्मत्वात् कथं ज्ञातृत्वादीत्यत आह | |||
सेति ॥ | |||
प्रेरणाया ज्ञानादिरूपभगवत्स्वरूपत्वेन तथात्वमुपपद्यत इत्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">प्रेरणायास्तदा तदा जायमानायाः कथं भगवत्स्वरूपत्वमित्यत आह | |||
स्वरूपेणेति ॥ | |||
न प्रेरणा तदा तदोत्पद्यते । किन्तु भगवत्स्वरूपतया सर्वदा विद्यमानैव व्यक्तिरूपेण जायते । अतो भगवत्स्वरूपत्वमुपपन्नमिति भावः।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">योऽयं प्रेरणाया व्यक्तिरूपो विशेषः सोऽपि नानित्य इति शङ्कनीयम् । तस्य नित्यप्रेरणारूपत्वेन सदा विद्यमानस्यैव विशेषतो जायमानत्वादित्याह | |||
विशेषोऽपीति ॥ | |||
एवं विशेषस्यापि विशेषस्तस्यापीत्यनवस्था स्यादित्यत आह | |||
स्वनिर्वाहकतेति ॥ | |||
भवेदनवस्था, यदि प्रेरणाया भिन्नो विशेषस्तस्यापि तथेत्यङ्गीक्रियते । न चैवम् । सा प्रेरणा स्वरूपमेव स्वात्मानं विशेषतया विशेषितया निर्वहति । स विशेषोऽप्येवमित्यङ्गीकारादित्यर्थः । एतद् दृष्टान्तेनोपपादयति | |||
विशिष्टवदिति ॥ | |||
तदेव विवृणोति | |||
विशेष्यस्येति ॥ | |||
अस्ति तावद् विशेष्यविशिष्टयोरविप्रतिपन्नोऽभेदः । धर्मधर्मिभेदवादिनाऽपि तस्याङ्गीकृतत्वात् । न च विशेष्यविशिष्टयोर्निर्विशेषाभेदः । तथासति ज्ञातृदेवदत्तशब्दयोः पर्यायतापातात् । न च विशेषोऽपि निर्विशेषः । तथात्वे विशेषविशेषिशब्दपर्यायत्वापत्तेः । न चैवं विशेषस्यापि विशेषाङ्गीकारेणानवस्थाऽस्ति । विशेष्यवस्तुनस्तद्विशेषाणां च स्वनिर्वाहकत्वात् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">एवमीश्वरप्रेरणाया विशेषस्तस्यापि विशेष इत्यङ्गीकारे न कश्चिद्दोष इति भावः । भवेदेतद्विशेष्यविशिष्टयोरभेदसिद्धौ, स एव कुत इत्यत आह | |||
ज्ञातुरिति ॥ | |||
विशेष्यविशिष्टयोर्भेदानुभवाभावादभेदानुभवसद्भावाच्च न भेद इति भावः । विशेष्यविशिष्टयोरभेदेऽनुभवान्तरं च दर्शयति | |||
॥ पश्यामीति ॥ | |||
म इति विशेष्यमुच्यते । विशेषः समुत्थित इति तस्यैव विशिष्टत्वम् । विशेषणयुक्तं विशिष्टम् । तद्विशेषणं निरूपयति | |||
विशेषणमिति ॥ | |||
विशेषाख्यं यथा ‘वस्तुनोऽस्तित्वं’, ‘फलस्य नीलत्वम्’ इति । इतरदत्यन्तभिन्नं दण्डादि । तदुभयमपि विशेषणमिति कस्मादुच्यत इत्यत आह | |||
विशेषमिति ॥ | |||
अणयेत् गमयेत् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु दण्डादिविशेषणं वस्तुनि दण्डत्वादिविशेषं गमयति, विशेषः किं गमयेदित्यत आह | |||
विशेषेति ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">पूर्वोक्तकर्मकारणानि सङ्क्षिप्यात्रोच्यन्ते ‘कारणम्’ इति । तत्र कर्मसङ्ग्रहकथनं क्वोपयुज्यत इत्यतस्तदनूद्य मध्यमपदलोपिसमासोऽयमिति भावेन व्याचष्टे | |||
सङ्ग्रह इति ॥ | |||
कथमधिष्ठानादिपञ्चकस्य करणादित्रित्वमित्यत आह | |||
अधिष्ठानस्येति ॥ | |||
ननु पूर्वानुक्तकर्मणोऽत्र कथनात् कथं तेषामयं सङ्क्षेपः स्यादित्यत आह | |||
कर्मेति ॥ | |||
१८ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V19" data-block-id="BGT_C18_V19" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः ।</span><span class="shloka-line">प्रोच्यते गुणसङ्ख्याने यथावच्छृणु तान्यपि॥१९ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V19" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V19"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V19_B01" data-verse="BGT_C18_V19" data-block-id="BGT_C18_V19_B01">एवं गुणसङ्ख्याने परमसाङ्ख्यशास्त्रे ॥ १९ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V19" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V19" data-id="BGT_C18_V19_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">सात्त्विकज्ञानादिसाधनानुष्ठानाय गुणभेदा उच्यन्ते ‘ज्ञानम्’ इति । तत्र, गुणाः सङ्ख्यायन्तेऽस्मिन्निति गुणसङ्ख्यानपदेन प्रसिद्धसाङ्ख्यशास्त्रमुच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह | |||
एवमिति ॥ | |||
प्रसिद्धसाङ्ख्यशास्त्रमेवात्र किं न स्यादित्यत एवमित्युक्तम् । एवं सर्वगतस्येश्वरस्य सर्वतो भेदादिविषयं ज्ञानं सात्त्विकमित्यादि गुणसङ्ख्याने प्रोच्यत इति ह्यत्रोच्यते । तच्च परमसाङ्ख्यशास्त्रग्रहण एवोपपद्यते, न निरीश्वरसाङ्ख्यग्रहण इति भावः ॥ १९ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V20" data-block-id="BGT_C18_V20" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते ।</span><span class="shloka-line">अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विदि्ध सात्त्विकम्॥२० ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V20" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V20"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V20_B01" data-verse="BGT_C18_V20" data-block-id="BGT_C18_V20_B01">'अस्तित्वाद् भूतनामभ्यः सर्वजीवेभ्य एव यत् । | |||
मुक्तेभ्योपि पृथक्त्वेन विष्णोः सर्वत्रगस्य च । | |||
ऐक्येन च स्वरूपाणां प्रादुर्भावादिकात्मनाम् । | |||
तारतम्येन जीवानां भेदेनैव परस्परम् । | |||
जडेभ्यश्चैव जीवानां जडानां च परस्परम् । | |||
तेभ्यो विष्णोश्च सम्यक् तल्लक्षणज्ञानपूर्वकम् । | |||
ज्ञानं सात्त्विकमुद्दिष्टं यत् साक्षान्मुक्तिकारणम्'' ॥२० ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V20" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V20" data-id="BGT_C18_V20_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">तत्र प्रतिज्ञातं ज्ञानत्रैविध्यमुच्यते ‘सर्व’ इति । तदप्रतीत्यादिनिरासाय स्मृत्यैव व्याचष्टे | |||
अस्तित्वादिति ॥ | |||
पृथक्त्वेनेत्यन्तेन सर्वभूतेष्विति सप्तम्या अभिप्रायोऽप्युक्तो भवति । विष्णोरित्यादिना अविभक्तमित्युक्तार्थं भवति । तारतम्येनेत्यनेन विभक्तेष्विति द्वेधा व्याख्यातं भवति । अथ भूतशब्देन भवतीति जडं चोच्यत इत्यभिप्रेत्य विभक्तेष्वित्यस्यार्थ उच्यते | |||
जडेभ्य इति ॥ | |||
तेभ्यो जडेभ्य इत्यनेन सप्तम्यर्थ उक्तो भवति ॥ | |||
सम्यगिति ॥ | |||
विष्णुः सर्वोत्तमः जीवास्तदधीनज्ञानादिमन्तः, जडं तद्रहितमित्यतो विष्ण्वादीनां भेद इत्यर्थः । अनेनैकमित्युक्ताभिप्रायं भवति ॥ २० ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V21" data-block-id="BGT_C18_V21" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान् पृथग्विधान् ।</span><span class="shloka-line">वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विदि्ध राजसम्॥२१ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V21" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V21" data-id="BGT_C18_V21_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">विष्णोरित्यनेन पृथक्त्वेनेत्युक्ततात्पर्यं भवति । सात्त्विकज्ञानस्यापि विष्णोरन्यत्र यथार्थत्वेनोक्तत्वात् कथं राजसत्वमस्य स्यादित्यत आह | |||
यदीति ॥ | |||
मिश्रतत्त्ववित् सन्दिग्धतया भगवत्स्वरूपं जानन्नित्यर्थः । अन्यथेत्यनेन यत्तु इत्युक्तार्थं भवति । यत्किञ्चिदेकं कृत्स्नं जानातीति चादौ द्रष्टव्यम् । जानातीत्यन्तेन कार्ये कृत्स्नवत् सक्तमित्यस्य तात्पर्यमुक्तं भवति । कृत्स्नमकार्यत्वादिगुणपूर्णं ब्रह्म यथा विषयीकरोति तथेत्यर्थः । स एवेत्यनेन कार्ये कृत्स्नवत् सक्तमित्यस्य कृत्स्नपदमखिलजगद्विषयमङ्गीकृत्य अर्थान्तरमुक्तं भवति । एकेत्यनेन एकस्मिन् कार्ये कृत्स्नवत्सक्तमित्युक्ततात्पर्यं भवति । युक्तीत्यनेनाहैतुकमित्यस्य तात्पर्यमुक्तं भवति । साधकयुक्तिज्ञानाभावात् तज्ज्ञेयार्थस्य युक्तिराहित्याच्च तथा मन्यत इत्यर्थः । अल्पेत्यनेनाल्पमित्युक्तार्थं भवति । अल्पसम्यग्ज्ञान इत्यर्थः । भ्रान्तस्याप्यधिष्ठानादि विषयसम्यग्ज्ञानवत्त्वात् । अतत्त्वार्थमित्यनेनातत्त्वार्थवदित्युक्तार्थं भवति । यथावस्थिताकाराद् विपरीताकारमित्यर्थः । | |||
तत्त्वार्थज्ञानवर्जनादिति ॥ | |||
यथास्थिताकारज्ञानाभावादित्यर्थः ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु सर्वेषु भूतेषु पृथक्त्वेन यज्ज्ञानमित्येतदेव नानाभावान् पृथग्विधानित्युच्यते । अतः पुनरुक्तिदोष इत्यत आह | |||
पृथक्त्वेनेति ॥ | |||
व्याख्यानव्याख्येयभावान्न पुनरुक्तिदोष इति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु सर्वेषु भूतेषु पृथक्त्वाज्ञानविषयस्य सात्त्विकत्वेनोक्तत्वात् कथं राजसत्वमत्रोच्यत इत्यत आह | |||
सर्वेति ॥ | |||
न केवलं सर्वेषु भूतेषु पृथक्त्वविषयं सात्त्विकज्ञानमुक्तम् । किन्तु तद्गतेश्वरमपृथक्त्वेन सर्वोत्तमत्वेन च विषयीकुर्वत् । तदभावाद्भूतेषु पृथक्त्वविषयत्वेऽप्यस्य राजसत्वं युक्तमिति भावः । अनेन यदीति स्मृतिर्विवृता भवति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">यत्तु ‘कृत्स्नवदेकस्मिन् कार्ये सक्तं ज्ञानं तदहैतुकम्, अतत्त्वार्थवदल्पज्ज्ञानयुक्तम्’ इति नियतमेव । अतः तदुक्तौ पुनरुक्तिरित्यत उक्तं विवृण्वन्नाह | |||
एकस्येति ॥ | |||
यस्य कस्यचिदेकस्य नास्तीत्यन्तमुक्तार्थविवरणम् । न पूर्वोक्तस्यैवाहैतुकत्वादिविशेषणानि विधीयन्ते, येन पुनरुक्तिः स्यात् । किन्त्वहैतुकत्वादीनां स्वयमेव तामसानामुक्तविशेषणयोगितया अतितामसत्वज्ञापनायोक्तविशेषणान्युच्यन्त इति भावः । सदसद्वैलक्षण्याद्यविद्यमानाकारकल्पनायुक्तमित्यर्थः । एवमेषां पदानां सामानाधिकरण्यमङ्गीकृत्यैव पुनरुक्तिं परिहृत्यानेकाधिकरणतयाऽपि तां परिहरति | |||
॥ एकस्मिन्निति ॥ | |||
कार्ये सर्वं जगदिति, सक्तमेकस्मिन् कार्ये सर्वं जगदिति चैतानि पदानि योज्यानीति वा न पुनरुक्तिरिति सम्बध्यते । नन्वेवंविधज्ञानस्य क्वाप्यभावात् तस्य तामसत्वकथनं कथमित्यत आह | |||
मायेति ॥ | |||
२१-२२ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V22" data-block-id="BGT_C18_V22" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम् ।</span><span class="shloka-line">अतत्त्वार्थवदल्पं च तत्तामसमुदाहृतम्॥२२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V22" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V22"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V22_B01" data-verse="BGT_C18_V22" data-block-id="BGT_C18_V22_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">'विष्णोरन्यस्य याथार्थ्यज्ञानं राजसमुच्यते ।<br/>यदि विष्णुं न जानाति यदि वा मिश्रतत्त्ववित् ।<br/>अन्यथाकरणीयत्वात् कार्याख्यं जीवमेव यः ।<br/>अकार्यं ब्रह्म जानाति स एवाखिलमित्यपि । एकजीवपरिज्ञानात् कृत्स्नज्ञोस्मीति मन्यते ।<br/>युक्तिभिर्ज्ञान(युक्तिविज्ञान)राहित्यात् स्वपक्षस्याल्पयुक्तितः ।<br/>अयुक्ततामेव गुणं मन्यते चाल्पदर्शनः ।<br/>अतत्त्वार्थं जगद् ब्रूते तत्त्वार्थज्ञानवर्जनात् ।<br/>स मुख्यतामसज्ञानी ह्येकैकेनापि किं पुनः ।<br/>सर्वैरेतैर्विशेषैश्च युक्तः पापतमाधिकः'' ॥</span></span> इति पाद्मे ।<br/>'पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानम्'' इत्यस्य व्याख्यानम्'नानाभावान्'' इत्यादि । सर्वगतमेकमीश्वरं न जानातीत्येतावतैव राजसत्वम् । एकस्य कृत्स्नवज्ज्ञानमेव तामसम् । मुक्तत्वादिरूपेण अन्यथा करणीयत्वात् पराधीनत्वेनाल्पस्य जीवस्य स्वातन्त्र्यादिगुणपूर्णत्वात् कृत्स्नेन ब्रह्मणैक्यज्ञानं च महातामसम् । किं पुनस्तावन्मात्रं सर्वमिति ज्ञानम् । किं पुनस्तत्राप्येकजीवादन्यत् किमपि नास्तीति औतुकं ज्ञानं सर्वमपि तामसम् । किमु तदेवोक्तलक्षणम् । अतत्त्वार्थवत् सदसद्वैलक्षण्याद्यन्यथार्थकल्पनायुक्तमेव तामसम् । किमु तदेवोक्तविशेषणैर्युक्तम् । प्रायोल्पज्ञानमपि तामसम् । अज्ञानबहुलत्वात् किमु तदेवोक्तमिथ्याज्ञानबहुलमित्यपुनरुक्तिः । एकस्मिन् सर्ववज्ज्ञानं कार्ये जीवे पूर्णब्रह्मेति सक्तं ज्ञानं निर्युक्तिकं चातत्त्वार्थकल्पनायुक्तमल्पज्ञानं च पृथक्पृथगपि तामसानीति च । मायावादे त्वेतानि समस्तानि । अन्यत्रापि त्वहैतुकत्वादिकं विरुद्धवादिषु समं सर्वेषु ॥ २१,२२ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V23" data-block-id="BGT_C18_V23" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम् ।</span><span class="shloka-line">अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्त्विकमुच्यते॥२३ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V23" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V23" data-id="BGT_C18_V23_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">गुणभेदेन कर्मत्रैविध्यमुच्यते | |||
‘नियतम्’ इति । | |||
तत्र नियतपदेन स्ववर्णाश्रमोचितमात्रमुच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह | |||
मयीति ॥ | |||
विष्णोः सर्वोत्तमत्वज्ञानपूर्वकं तद्भक्त्या तदर्पणबुद्ध्या क्रियमाणमेव कर्म नियतमित्यत्रोच्यते । न तु स्ववर्णाश्रमोचितमात्रम् । कुतः ? ‘मयि सर्वाणि कर्माणि’ इति भगवत्सर्वोत्तमत्वज्ञानपूर्वकं तदर्पणबुध्द्या कर्मकरणं विधाय ‘ये मे मतमिदम्’ इति तस्य मोक्षसाधनत्वोक्तेः । ‘ये त्वेतत्’ इति तदकरणे प्रत्यवायस्य चोक्तेः । यत्करणे फलप्राप्तिः, यदकरणे प्रत्यवायः तस्यैव नियतत्वादिति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">भवतु भगवदर्पणबुद्ध्या क्रियमाणं कर्म नियतम् । तस्य भगवत्सर्वोत्तमत्वज्ञानादिपूर्वकत्वं कुतः ‘मयि सर्वाणि कर्माणि’ इत्यत्र तदनुक्तेरित्यत आह | |||
अध्यात्मेति ॥ | |||
सर्वाधिके परमात्मनि चेतः अध्यात्मचेतः । अपेक्षिततया ज्ञायत इति सम्बद्ध्यते । भवेदेतत्, यद्यध्यात्मचेतसेति पदं भगवत्सर्वोत्तमत्वज्ञानार्थं स्यात् । तदेव कुत इत्यत आह | |||
ये त्विति ॥ | |||
‘मयि सर्वाणि’ इति श्लोकार्थानुवादरूपे ‘ये तु सर्वाणि’ इत्यस्मिन् श्लोके ‘अध्यात्मचेतसा’ इति पदस्य ‘मत्पराः’ इत्यादिना भगवत्सर्वोत्तमत्वज्ञानतत्स्मरणाद्यर्थतया व्याख्यातत्वात् भवेदेवैतत्पदं तदर्थमिति भावः । अहं परः सर्वोत्तमो येषां ते मत्पराः । न च वाच्यमेतच्छ्लोकस्य तच्छ्लोकानुवादरूपत्वं कुत इति । ‘एवं सततयुक्ता ये’ इत्यर्जुनेन प्रागुक्तप्रकारानुवादेन पृष्टस्य भगवतस्तथैव परिहारोक्तेर्युक्तत्वात् । समाख्यावशाच्चैतच्छ्लोकार्थानुवादित्वं विज्ञायते ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">किमेतन्नियतत्वं कर्मण एव सात्त्विकत्वे प्रयोजकमुत ज्ञानादीनामपीत्यत आह | |||
एवमिति ॥ | |||
भगवदर्पणादिकं चात्र द्रष्टव्यम् ॥ २३ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V24" data-block-id="BGT_C18_V24" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यत्तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः ।</span><span class="shloka-line">क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम्॥२४ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V25" data-block-id="BGT_C18_V25" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अनुबन्धं क्षयं हिंसामनवेक्ष्य च पौरुषम् ।</span><span class="shloka-line">मोहादारभ्यते कर्म यत्तत्तामसमुच्यते॥२५ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V25" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V25"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V25_B01" data-verse="BGT_C18_V25" data-block-id="BGT_C18_V25_B01">'मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा'' इत्युक्त्वा 'ये मे मतम्'' 'ये त्वेतत्'' इति च तस्य मोक्षसाधनत्वस्याकरणे प्रत्यवायस्य चोक्तेर्भगवदर्पितत्वेन सर्वकर्मकरणं तस्य विष्णोः सर्वपरमत्वज्ञानं च नियतमेवेति ज्ञायते । 'अध्यात्मचेतसा'' इत्युक्तत्वात् तत्स्व(तत्व)रूपयाथार्थ्यज्ञानादि । 'ये तु सर्वाणि'' इत्यस्मिन् श्लोकेध्यात्मचेतस्त्वस्य 'मत्पराः अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्तः'' इति व्याख्यातत्वात् । एवं सर्वमपि भगवद्भक्तियुक्तमेव सात्त्विकम् । | |||
॥ २३-२५ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V26" data-block-id="BGT_C18_V26" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मुक्तसङ्गोनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः ।</span><span class="shloka-line">सिद्ध्यसिद्ध्योः निर्विकारः कर्ता सात्विक उच्यते॥२६ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V26" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V26"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V26_B01" data-verse="BGT_C18_V26" data-block-id="BGT_C18_V26_B01">सर्वस्य भगवदधीनत्वनिश्चयादेवानहंवादी ॥ २६ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V26" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V26" data-id="BGT_C18_V26_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">गुणभेदतः कर्तुस्त्रैविध्यमुच्यते ‘मुक्त’ इति । तत्र कर्ता चेदनहंवादीति कथमित्यत आह | |||
सर्वस्येति ॥ | |||
कर्ताऽप्यहमेव कर्तेति सात्त्विको न वदति । तेन स्वकर्तृत्वादेः सर्वस्य भगवदधीनतया निश्चितत्वादित्यर्थः ॥ २६ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V27" data-block-id="BGT_C18_V27" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोशुचिः ।</span><span class="shloka-line">हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः॥२७ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V28" data-block-id="BGT_C18_V28" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैष्कृतिकोलसः ।</span><span class="shloka-line">विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते॥२८ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V29" data-block-id="BGT_C18_V29" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृृणु ।</span><span class="shloka-line">प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनञ्जय॥२९ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V29" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V29"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V29_B01" data-verse="BGT_C18_V29" data-block-id="BGT_C18_V29_B01">'भगवद्भक्तिसामर्थ्यात् प्रकृष्टो न कृतो हि यः । | |||
स प्राकृतो दीर्घसूत्री कुर्यां पश्चादिति स्मरन्'' ॥ इति शब्दतत्त्वे । | |||
प्राप्तकालस्य कर्मणो दीर्घकालेनैव कृतिं सूचयन् दीर्घसूत्रीत्यर्थः । | |||
'अलसो दीर्घसूत्री च सत्त्वयुक् तामसो मतः । | |||
अयुक्तो राजसः स्तब्धः प्राकृतो नैकृतिः शठः । | |||
एकैकेनैव दोषेण प्रोक्तस्तामसतामसः । | |||
दुर्नरत्वं च तिर्यक्त्वं तमश्चैतत्फलं क्रमात्'' ॥ इति च ॥ २८-२९ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V29" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V29" data-id="BGT_C18_V29_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ननु सात्त्विकस्यापि प्राकृतत्वदीर्घसूत्रित्वयोः सद्भावात् कथं तत्तामसस्यैवोच्यत इत्यतः तत्पदद्वयार्थं स्मृत्यैव दर्शयति | |||
॥ भगवदिति ॥ | |||
स्मरन्निति ॥ | |||
चिन्तयन्नित्यर्थः । पश्चात् कुर्यामिति चिन्तनं सात्त्विकेऽपि सममित्यत आह | |||
प्राप्तेति ॥ | |||
यस्य कर्मणो यः कालो विहितः तस्मिन् काले प्राप्तेऽपि पश्चात् कुर्यामिति चिन्तयन् दीर्घसूत्रीत्यर्थः । अनेन अलसादप्यस्य वैलक्षण्यं सूचितम् । सः प्राप्तकालं कर्म उदास्त एवेति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वेवं चेद्दीर्घसूत्रितः स्तब्धादीनां उत्कृष्टत्वात् कथं तामसतया सह गणनमित्यत प्रमाणवाक्येनैव तामसेष्वेव तान् विभज्याह | |||
अलस इति ॥ | |||
अयुक्तो भगवदर्पणादियोगरहितः । स्तब्धोऽहंमानात्मसम्भावनया क्वाप्यनतः । नैकृतिको नीचकर्मा । शठो गूढद्वेषी । त्रिविधतामसानां फलमाह | |||
दुर्नरत्वमिति ॥ | |||
२९ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V30" data-block-id="BGT_C18_V30" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये ।</span><span class="shloka-line">बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुदि्धः सा पार्थ सत्त्विकी ॥३० ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V31" data-block-id="BGT_C18_V31" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च ।</span><span class="shloka-line">अयथावत्प्रजानाति बुदि्धः सा पार्थ राजसी॥३१ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V32" data-block-id="BGT_C18_V32" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसावृता ।</span><span class="shloka-line">सर्वार्थान्विपरीतांश्च बुदि्धः सा पार्थ तामसी॥३२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V32" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V32"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V32_B01" data-verse="BGT_C18_V32" data-block-id="BGT_C18_V32_B01">'किञ्चिद् यथावद् धर्मादीनयथावच्च पश्यति । | |||
यया बुद्ध्या राजसी सा मिथ्यादृक्त्वेव तामसी'' ॥ इति च ॥३१,३२॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V33" data-block-id="BGT_C18_V33" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">धृत्या यया धारयते मनःप्राणेंद्रियक्रियाः ।</span><span class="shloka-line">योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी॥३३ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V34" data-block-id="BGT_C18_V34" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यया तु धर्मकामार्थान् धृत्या धारयतेर्जुन ।</span><span class="shloka-line">प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी॥३४ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V34" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V34"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V34_B01" data-verse="BGT_C18_V34" data-block-id="BGT_C18_V34_B01">'वैष्णवो भक्तियोगो यस्त(दुक्ता)द्युक्ता सात्त्विकी धृतिः'' । इति च । विहित-विषयैवेत्यव्यभिचारिणी ॥ ३३,३४ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V35" data-block-id="BGT_C18_V35" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च ।</span><span class="shloka-line">न विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी॥३५ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V35" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V35" data-id="BGT_C18_V35_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘बुद्धेः’ इति प्रतिज्ञातमुच्यते ‘प्रवृत्तिम्’ इति । तत्र ‘यया धर्ममधर्मम्’ इत्युक्तबुद्ध्योरेकप्रकारत्वात् कथं राजसतामसत्वमित्यतः तद्विभागं वाक्यान्तरेण दर्शयति | |||
॥ किञ्चिदिति ॥ | |||
अनेन ‘अयथावत् ’ इति नियमेन यथावन्नेत्युक्तं भवति । ‘योगेन’ इति उपायबलेनेत्यल्पार्थप्रतीतिनिरासाय तद् वाक्यान्तरेण व्याचष्टे | |||
वैष्णव इति ॥ | |||
अनेन योगेन युक्त्येति पूरितं भवति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">धृतिश्चेद् व्यभिचारशून्यैवातोऽव्यभिचारिण्येति विशिष्यास्या एव किमुच्यत इत्यत आह | |||
विहितेति ॥ | |||
न चात्राव्यभिचारित्वमस्खलितत्वमिति भावः ।यया स्वप्नमित्युक्तमात्रं यया न मुञ्चति सा तामसीति प्रतीतिनिरासायाह | |||
स्वप्नमिति ॥ | |||
सर्वनिषिद्धं भगवद्द्वेषादि । भगवद्द्वेषादेः वृद्धनिषिद्धत्वेन तामसत्वात् तद्विषयधृतेरपि तामसत्वमिति भावः । वृद्धनिषिद्धत्वेऽपि कुतस्तामसत्वमित्यत आह | |||
तदिति ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु भगवद्द्वेषादेः कैश्चन वृद्धैर्विहितत्वात् कथं तन्निन्दितत्वमित्यत आह | |||
महात्मान इति ॥ | |||
ये भगवद्द्वेषादिविधायका न ते वृद्धाः, किन्तु भगवन्तं भजन्त एव । तथोक्तत्वादित्यर्थः ॥ ३५ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V36" data-block-id="BGT_C18_V36" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सुखं त्विदानीं त्रिविधं शृृणु मे भरतर्षभ ।</span><span class="shloka-line">अभ्यासाद्रमते यत्र दुःखान्तं च निगच्छति॥३६ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V36" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V36"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V36_B01" data-verse="BGT_C18_V36" data-block-id="BGT_C18_V36_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">'स्वप्नं भयम्'' इत्यादि सर्वनिषिद्धोपलक्षणम् ।<br/>'तत्तत् सात्त्विकमेव स्याद् यद्यद् वृद्धाः प्रचक्षते ।<br/>निन्दन्ति तामसं तत्तद् राजसं तदुपेक्षितम्'' ॥</span></span> इति हि भागवते ।<br/>'महात्मानस्तु मां पार्थ'' 'अभयं सत्त्वसंशुदि्धः'' इत्यादिना वृद्धाश्चोक्ताः ॥ ३५, ३६ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V37" data-block-id="BGT_C18_V37" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यत्तदग्रे विषमिव परिणामेमृतोपमम् ।</span><span class="shloka-line">तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तमात्मबुदि्धप्रसादजम्॥३७ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V37" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V37"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V37_B01" data-verse="BGT_C18_V37" data-block-id="BGT_C18_V37_B01">'विष्णोः प्रसादात् स्वमनःप्रसादात् सात्त्विकं सुखम्'' इति पाद्मे । | |||
॥३७ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V37" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V37" data-id="BGT_C18_V37_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘सुखम्’ इति प्रतिज्ञातमुच्यते | |||
‘अभ्यासात्’ इति । | |||
तत्र ‘आत्मबुद्धिप्रसादजम्’ इत्यस्य स्वमनःप्रसादजमित्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय स्मृत्यैवार्थमाह | |||
विष्णोरिति ॥ | |||
जातमिति शेषः । मनःप्रसादो नाम मनसः स्वतोऽपि प्रायो विषयागतिः ॥ ३७ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V38" data-block-id="BGT_C18_V38" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">विषयेंद्रियसंयोगाद्यत्तदग्रेमृतोपमम् ।</span><span class="shloka-line">परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृऽतम्॥३८ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V39" data-block-id="BGT_C18_V39" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः ।</span><span class="shloka-line">निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्तामसमुदाहृतम्॥३९ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V40" data-block-id="BGT_C18_V40" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः ।</span><span class="shloka-line">सत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेभिः स्यात्त्रिभिर्गुणैः॥४० ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V41" data-block-id="BGT_C18_V41" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परन्तप ।</span><span class="shloka-line">कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः॥४१ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V41" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V41"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V41_B01" data-verse="BGT_C18_V41" data-block-id="BGT_C18_V41_B01">सत्त्वं जीवजातम् । मुक्तानां गुणातीतत्वात् 'पृथिव्यां दिवि देवेषु वा'' इति विशेषः । | |||
'यथेष्टं सञ्चरन्तोपि मुक्ता भूम्यादिगा न तु । | |||
ग्रामस्था अपि न ग्राम्या वैलक्षण्यादि्ध सज्जनाः । | |||
नराधमास्तामसेषु सात्त्विकास्तत्र राजसाः । | |||
दैत्यभृत्या महादैत्या मुख्यतामसतामसाः । | |||
राजसास्तु नरास्तत्र विप्रा राजससात्त्विकाः । | |||
तत्रस्थशुद्धसत्त्वास्तु परहंसाः प्रकीर्तिताः । | |||
हंसो बहूदः कुटिको वनस्थो नैष्ठिको गृही । | |||
क्रमाद् रजोधिका बाह्यं कर्मैषामधिकं यतः । | |||
धर्माः परमहंसानां ब्राह्मा एव शमादिकाः । | |||
देवादेः कर्मबाहुल्यं न लिङ्गं रजसः क्वचित् । न हि विष्णोश्चलेत् तेषां मनः कर्मकृतावपि । | |||
अन्येषां चलचित्तत्वात् प्रायः स्यात् कर्म राजसम् । | |||
यदि तत् स्मारकं विष्णोर्विद्यात् सात्त्विकमेव तत् । | |||
धर्मार्थहिंसनाग्निश्च विशेषो ब्रह्मचारिण; । | |||
पैतृकं चापि यतितो दारास्तु गृहिणस्ततः । | |||
असर्गो (असङ्गो) ग्राम्यसन्त्यागः पश्वहिंसा गृहस्थतः । | |||
वनस्थस्य विशेषोयं सर्वेषामितरत् समम्'' ॥ इति च । | |||
'सात्त्विकाः स्वल्परजसः क्षत्रियाः सत्त्वराजसाः । | |||
वैश्याः शूद्रा अतिस्वल्पसत्त्वाधिक्येन तामसाः । | |||
ये तु भागवता वर्णास्तेषां भेदोयमीरितः । | |||
सत्त्वाधिकः पुल्कसोपि यस्तु भागवतः सदा । | |||
त्रैविद्यमात्रा विष्णोर्ये सर्वाधिक्ये ससंशयाः । | |||
अन्याधिक्यं न मन्यन्ते श्रीशाद् राजसराजसाः । | |||
अज्ञा विष्णौ द्वेषहीनाः सर्वे राजसतामसाः । | |||
पितृगन्धर्वपूर्वाश्च मुनयो देवता इति । | |||
सात्त्विकास्त्रिविधास्तत्र श्रेष्ठा एवोत्तरोत्तराः । | |||
देवा इन्द्रो विरिञ्चाद्या इति त्रेधैव देवताः । | |||
क्रमोत्तराः शिवो वाणी ब्रह्मा चैवोत्तरोत्तराः । | |||
सत्त्वसत्त्वमहासत्त्वसूक्ष्मसत्त्वश्चतुर्मुखः । | |||
तस्माद् यावद् विमुक्तिः स्यान्मुक्तावेवं सुखक्रमः'' ॥ इति च । | |||
विष्णौ किञ्चिदप्रीतियुक्तास्तामसमध्ये सात्त्विका नराधमा इत्यर्थः । राजसानां मध्ये सात्त्विका एव भागवतविप्रादयः । | |||
राजसस्थसात्त्विकेष्वेव शुद्धसात्त्विकाः किञ्चिद्रजोयुक्तसात्त्विकाः समरजोयुक्तसात्त्विकाः सत्त्वात् किञ्चिदूनतमोयुक्तसात्त्विका इति वर्णभेदः । सत्त्वप्रधानत्वादेव तानारभ्योत्तरोत्तरं सर्वेपि मोक्षयोग्याः । 'सत्त्वात् सञ्जायते ज्ञानम्'' इत्यादेः । | |||
'सत्त्वाधिको मोक्षयोग्यो योग्योन्धतमसस्तथा । | |||
तम उत्तरो रजो भूयान् समो वा सृतिपात्रकः'' ॥ इति च ॥ ४०,४१ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V41" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V41" data-id="BGT_C18_V41_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">सर्वजीवानामपि गुणतस्त्रैविध्यमुच्यते‘न तत्’ इति । तत्र सत्त्वस्यापि गुणविशेषत्वात् कथं गुणबद्धत्वमुच्यत इत्यत आह | |||
सत्त्वमिति ॥ | |||
ननु गुणातीतं सत्त्वं नास्तीत्येतावता पूर्णत्वात् पृथिव्यां दिवीति विशेषोक्तिः किमर्थेत्यत आह | |||
मुक्तानामिति ॥ | |||
मुक्तानां गुणबद्धत्वाभावात् गुणातीतं सत्त्वं नास्तीत्युक्ते तेषामपि तत्प्रसक्तेस्तद्व्यावृत्त्यर्थं पृथिव्यामित्यादिविशेषोक्तिर्युक्तेत्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">‘इमान् लोकान् कामान्नी कामरूप्यनुसञ्चरन्’ इत्यादेः मुक्तानामपि पृथिव्यादौ सञ्चरणात् कथमनेन तद्व्यावृत्तिरित्याशङ्कां परिहरन् वाक्यान्तरेण जीवानुगुणभेदतो बहुधा विभज्य दर्शयति | |||
॥ यथेष्टमिति ॥ | |||
तद्गतदोषसम्बन्धाभावादिति शेषः । अतो भूम्यादिस्था एव गुणबद्धा इत्युक्ते तद्व्यावृत्तिः सिद्ध्यतीति चात्र द्रष्टव्यम् । अमुक्ताः कथं गुणबद्धा इत्यतस्तद्विभज्याह | |||
नरेति ॥ | |||
सात्त्विकराजसतामसास्त्रिविधा जीवाः । तेषु तामसाः त्रिविधाः । त उच्यन्ते ‘नराधमाः’ इति । तत्र तामसेषु तामसभेदमुक्त्वा राजसान् सामान्येनाह | |||
राजसा इति ॥ | |||
नरा उत्तमा मध्यमा अधमाश्चेति । तेऽपि त्रिविधाः । तत्र भगवता विप्रादिपुल्कसान्ताः राजससात्त्विकाः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">वर्णभेदेन तेष्वप्यनेकविधतामाह | |||
तत्रेति ॥ | |||
तेषु राजससात्त्विकेषु विप्रेष्वप्याश्रमभेदेन अनेकविधतामाह | |||
तत्रस्थेति ॥ | |||
राजससात्त्विकसात्त्विकेषु शुद्धसात्त्विका इत्यर्थः । परमहंसाः शिखायज्ञोपवीतहीना एकदण्डिनः । यज्ञोपवीतवान् एकदण्डी शिखारहितो हंसः । त्रिदण्डी शिखायज्ञोपवीतवान् ग्रामैकरात्रिः बहूदः । त्रिदण्डी शिखायज्ञपवीतवान् यावज्जीवं पुत्रदत्तान्नादः कुटीचकः । अधिकं क्रमादिति सम्बध्यते । तत् परमहंसानामपि समं किमित्यत आह | |||
धर्मा इति ॥ | |||
शमो दम इत्यादौ ब्राह्मकर्मतयोक्ता इत्यर्थः । कर्मबाहुल्याद् हंसादीनां राजसत्वे देवादीनामपि तद्भावाद् राजसत्वं स्यादित्यत आह | |||
देवादेरिति ॥ | |||
कुतो नेत्यत आह | |||
न हीति ॥ | |||
कर्मणा मनश्चलतु मा वा, तथाप्यस्ति तावद् बहुलं कर्म । अतो हंसादिवद्राजसत्वमेव देवादेरित्यत आह | |||
अन्येषामिति ॥ | |||
न हंसादिष्वपि कर्म स्वरूपत एव रजोऽनुमापकम् । किन्तु चित्तचलनहेतुत्वेनैव । देवादिकर्मणस्तु तदभावान्न राजसत्वे लिङ्गत्वमिति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">कर्मणः स्वरूपत एव रजोऽनुमापकत्वं किं न स्यादित्यत आह | |||
यदीति ॥ | |||
भगवत्स्मरणहेतुकर्मणः सत्त्वानुमापकत्वदर्शनान्न कर्म स्वरूपत एव राजसत्वानुमापकमिति भावः । अत एव प्रायः स्यादित्युक्तम् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">परमहंसादर्वाग् गृहस्थान्तानां यत् क्रमेण कर्मबाहुल्यमुक्तं तल्लेशतो विभज्य दर्शयति | |||
॥ धर्मेति ॥ | |||
हंसादिषु कर्मबाहुल्यक्रमोऽन्यतो द्रष्टव्यः । चतुर्विधयतितो ब्रह्मचारिणः समिदादिच्छेदनमग्निपूजा श्राद्धकरणमिति विशेषः । ब्रह्मचारितो गृहस्थस्य दारसङ्ग्रहो विशेषः। अपत्यानुत्पादनं, ग्रामभववस्तुसेवाभावः, पश्वहिंसेति गृहस्थाद् वनस्थस्य विशेष इत्यर्थः । ग्राम्यसंत्यागोक्त्या वनस्थस्य ब्रह्मचारितोऽपि कर्माल्पत्वमुक्तं भवति । इतरत् स्वोचितं यज्ञादि ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">राजससात्त्विकेषु भागवतेषु वर्णभेदेनानेकप्रकारेषु विप्रस्वरूपमुक्तम् । क्षत्रियादिस्वरूपं राजसराजसादिस्वरूपं च वाक्यान्तरेण दर्शयति | |||
॥ सात्त्विका इति ॥ | |||
राजससात्त्विकेष्विति द्रष्टव्यम् । | |||
सत्त्वराजसा इति ॥ | |||
समसत्त्वराजसा इत्यर्थः । | |||
अतिस्वल्पसत्त्वाधिक्येनेति ॥ | |||
तमसोऽप्यतिस्वल्पतया सत्त्वमधिकं यथा तथेत्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">क्षत्रियादिमात्रस्यैवं स्थितिः किमित्यत आह | |||
य इति ॥ | |||
वर्णबाह्या भागवताश्चेत् किमित्यत आह | |||
सत्त्वेति ॥ | |||
यः पुल्कसोऽपि भागवतोऽसौ राजसेष्वपि सत्त्वाधिक इत्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">राजससात्त्विकानुक्त्वा राजसराजसानाह | |||
त्रैविद्येति ॥ | |||
कालतो भागवतान् जायमानान् व्यवच्छिनत्ति ॥ | |||
त्रैविद्यमात्रा इति ॥ | |||
सर्वाधिक्य इति ॥ | |||
सर्वप्रकारेणाधिक्ये इति गमयितव्यम् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">सात्त्विकप्रभेदमाह | |||
पितृगन्धर्वेति ॥ | |||
श्रेष्टा एवेत्यनेन पितृगन्धर्वपूर्वकाः सात्त्विकतामसाः, मुनयः सात्त्विकराजसाः, देवा सात्त्विकसात्त्विका इत्युच्यन्ते ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">देवान् विभज्याह | |||
देवा इति ॥ | |||
क्रमोत्तरा इति ॥ | |||
सात्त्विकसात्त्विकेषु बृहस्पत्यादयस्तामसाः, इन्द्रो राजसो, ब्रह्मादिरुद्रावसानाः सात्त्विका इत्युच्यन्ते । विरिञ्चादीन् विभज्याह | |||
शिव इति ॥ | |||
उत्तरोत्तरा इति ॥ | |||
सात्त्विकसात्त्विकेषु रुद्रस्य तामसत्वं, सरस्वत्या राजसत्वं, ब्रह्मणः सात्त्विकत्वमुक्तं भवति । एवं चेद्विरिञ्चः किमुच्यत इत्यत आह | |||
सत्त्वेति ॥ | |||
तस्मादुक्तरीत्या गुणनिबन्धनमेव तेषां तारतम्यं कियत्पर्यन्तमित्यत आह | |||
यावदिति ॥ | |||
तत्र गुणाभावात् साम्यं किमित्यत आह | |||
मुक्ताविति ॥ | |||
गुणाभावेऽप्युक्तप्रकारावसितसुखक्रमेणैव तारतम्योपपत्तिरिति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">‘नराधमास्तामसेषु सात्त्विकाः ’ इत्युक्तम् । ते कीदृशा इत्यतस्तद्विवृणोति | |||
विष्णाविति ॥ | |||
‘राजसास्तु नरास्तत्र विप्रा राजससात्त्विकाः’ इत्युक्तम् । तत्र ‘ये तु भागवता वर्णाः’ इति वचनान्तरबलेन राजससात्त्विकानां भागवतत्वं ग्राह्यमिति सूचयन् भागवतविप्राणां राजससात्त्विकत्वमेवेत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायानुक्तं पूरयति | |||
राजसानामिति ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">राजससात्त्विकेषु वाक्यद्वयेनोक्तं वर्णभेदं बुद्ध्यारोहार्थमेकीकृत्य दर्शयति | |||
॥ राजसस्थेति ॥ | |||
अनेन ‘विप्रा राजससात्त्विकाः’ इत्यादि प्रागुक्तरीत्या विवृतं भवति । राजससात्त्विका न साधारणविप्रादयः । अपि तु भागवता एवेति वाक्यान्तरानुसारेणोक्तं हेत्वन्तरं चाह | |||
सत्त्वेति ॥ | |||
राजससात्त्विकानारभ्य हिरण्यगर्भावसानाः सर्वेऽपि हि मोक्षयोग्याः । गुणान्तरापेक्षया येषु सत्त्वाधिक्यान्मोक्षयोग्यता च भागवतानामेव । अतो राजससात्त्विकादयः सर्वेऽपि भागवता एवेति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">सत्त्वप्रधानत्वेऽपि कुतो मोक्षयोग्यतेत्यत आह | |||
सत्त्वादिति ॥ | |||
‘रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति’ इत्यधिकगुणस्येतराभिभवेन स्वफलप्रदत्वस्योक्तत्वात् सत्त्वप्रधान्ये रजस्तमसोरभिभवेन मोक्षसाधनज्ञानस्य सम्भवात् सत्त्वाधिक्ये मोक्षो भवति । ज्ञानस्य सत्त्वफलताया उक्तत्वादिति भावः । अत्र स्फुटार्थं वाक्यान्तरं चाह | |||
सत्त्वाधिक इति ॥ | |||
स्•त्त्वाधिको राजससात्त्विकादिः । तमउत्तरो नराधमादिः । रजोभूयान् त्रैविद्यः । समः एकप्रकारेण गुणत्रयोऽज्ञः ॥ ४१ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V42" data-block-id="BGT_C18_V42" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च ।</span><span class="shloka-line">ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम्॥४२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V42" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V42"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V42_B01" data-verse="BGT_C18_V42" data-block-id="BGT_C18_V42_B01">'शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च । | |||
ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म (विप्रकर्म) स्वभावजम् । | |||
एते गुणाः किञ्चिदूना विप्रात् क्षत्रिय एव च । | |||
अधिका वा ब्राह्मणेभ्यः केषुचिच्चक्रवर्तिषु । | |||
ऋषयस्त्वेव विज्ञेयाः कार्तवीर्यादयो नृपाः ॥४२ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V42" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V42" data-id="BGT_C18_V42_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ब्राह्मणेत्युक्तं प्रपञ्च्यते ‘शमः’ इति । तत्र शमादयो ब्राह्मणस्यैवेत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय तत् प्रमाणान्तरेण व्याचष्टे | |||
शम इति ॥ | |||
अनेन ब्राह्मणे तदुक्तिराधिक्यविवक्षयेत्युक्तं भवति । तपो ब्रह्मचर्यादि । शौचं शुद्धिः । क्षान्तिः क्रोधासमुत्थितिः । आर्जवं मनोवाक्कायकर्मणामवैपरीत्यम् । ज्ञानं सामान्यतः । विज्ञानं विशेषतः । आस्तिक्यं धर्मादौ ‘अस्त्येवानेन मम प्रयोजनम्’ इति भावः । कार्तवीर्यादिक्षत्रियेषु ब्राह्मणेभ्योऽप्याधिक्येनैतद्गुणदर्शनात् कथमेतदित्यत आह | |||
अधिका वेति ॥ | |||
सत्यं क्षत्रियेषु ब्राह्मणाधिकाः शमादयः सन्तीति, तथापि नोक्तविरोधः । तेषाम् ऋषित्वात् । तदितरक्षत्रियाणामत्र विवक्षितत्वादिति भावः ॥ ४२ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V43" data-block-id="BGT_C18_V43" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् ॥ दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम्॥ ४३ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V43" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V43"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V43_B01" data-verse="BGT_C18_V43" data-block-id="BGT_C18_V43_B01">'शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् । | |||
दानमीश्वरभावश्च क्षत्रिये(भ्यो)न्ये गुणा अपि ॥४३ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V43" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V43" data-id="BGT_C18_V43_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">शौर्यमभीरुत्वम् । तेजः शरीरगतम् । धृतिः धैर्यम् । दाक्ष्यं पाटवम् ॥४३॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V44" data-block-id="BGT_C18_V44" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कृषिगोरक्षवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् ।</span><span class="shloka-line">परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम्॥४४ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V44" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V44" data-id="BGT_C18_V44_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">क्षत्रियादूनाः ब्राह्मगुणाः शमादयो यस्यासौ तथोक्तः । ततो वैश्यात् । शुश्रूषुः शुश्रूषाजीवनः । नेयं नियतिर्युक्ता । शूद्रस्याप्यधिकगुणत्वदर्शनात् । ब्राह्मणस्याप्यल्पगुणत्वदर्शनादित्यत आह | |||
अधिकाश्चेदिति ॥ | |||
ब्राह्मणादिरिति । | |||
ब्राह्मणसमशमादिगुण इत्यादि द्रष्टव्यम् । शूद्र एवेत्युपलक्षणम् । तत्तत्समगुणोऽसाविति ज्ञातव्यम् । जातिमनपेक्ष्य गुणमात्रेण कथं ब्राह्मणत्वादिकल्पनेत्यत आह | |||
नरोऽपीति ॥ | |||
यथेति शेषः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">एवं प्रमाणान्तरेण क्षत्रियादिष्वपि शमाद्यनुवृत्तिरस्तीत्युक्त्वा वाक्यशेषबलेनाप्येतदुपपादयति | |||
स्वकर्मणेति ॥ | |||
अत्र सर्वेषां भगवदभ्यर्चनमेवोच्यते, न तु शमादिकमित्यत आह | |||
न हीति ॥ | |||
यदा सर्वेषां भगवदभ्यर्चनमेवोच्यते, तदा शमादिकमुक्तमेव । तद्विनाऽभितोऽर्चनस्यैवायोगादिति भावः । तत्कुत इत्यत आह | |||
सम्यगिति ॥ | |||
सम्यगर्चनं ह्यभितोऽर्चनं च शमादिभिरर्चनमेवेत्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">शमादिकं विनाऽपि साधनसम्पूर्त्याऽर्चनमात्रमत्र विवक्षितं किं न स्यादित्यत आह | |||
न चेति ॥ | |||
शमादिभिरर्चनमेवात्राभ्यर्चनं विवक्षितम् । न तु शमादिकं विनाऽन्यत् । एतदभ्यर्चनस्य मोक्षफलत्वश्रवणात् । शमाद्यभावे तदयोगादिति भावः । उपक्रमबलेन क्षत्रियादिषु ब्राह्मणधर्मानुवृत्तिर्ज्ञायत इत्याह | |||
यज्ञेति ॥ | |||
शमाद्यभावे कुतो मोक्षाभाव इत्यत आह | |||
शम इति ॥ | |||
भगवन्निष्ठादिकं हि शमादिकं नाम । भगवन्निष्ठाद्यभावे च मोक्षाभावः सुप्रसिद्ध इति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">निषेधाभावाच्च क्षत्रियादिषु शमाद्यङ्गीकार्यमित्याह | |||
न चेति ॥ | |||
निषेधश्च भवंस्तद्धर्मकथनस्थल एव भवतीति तत्तद्धर्मेष्वत्युक्तम् । इतोऽपि क्षत्रियादिषु शमाद्यङ्गीकार्यमित्याह | |||
युक्ता हीति ॥ | |||
तुलाधारो वैश्यः । आदिपदेन दण्डधारादिशूद्रसङ्ग्रहः । हीति भारतादिप्रसिद्धिं सूचयति । एवं चेत् स्वपरधर्मविवेकः कथमित्यत आह | |||
अत इति ॥ | |||
उक्तन्यायेनान्येषां साधारणत्वादित्यर्थः । एवं कृष्यादयो वैश्यस्य जीवनार्थम् । शूश्रूषा शूद्रस्य । याजनं जीवनार्थमध्यापनं प्रतिग्रहश्च विप्रस्येति द्रष्टव्यम् । परधर्मानाह | |||
तौ चेति॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">शमादीनां साधारणत्वेऽपि क्षत्रियस्य शौर्यादयः सर्वेऽपि विशेषधर्माः किं न स्युः ब्राह्मणस्याध्यापनादिमात्रं, शूद्रस्य शुश्रूषामात्रं च स्वधर्मः किं न स्यात्? इत्यतस्तेषां साधारण्यं प्रमाणेन दर्शयति | |||
॥ शौर्यमिति ॥ | |||
एतेन क्षत्रिये शौर्याद्युक्तिराधिक्यविषयेति चोक्तं भवति । सतामध्यापनं च शुश्रूषेति सम्बन्धः । शूद्रस्याध्यापनं विना किमुक्तं भवतीत्यत आह | |||
तस्मादिति ॥ | |||
शुश्रूषायाः सर्वधर्मत्वादित्यर्थः । सतामिति सम्बध्यते ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">शौर्यादीनां साधारणत्वे क्षत्रियादीनां के विशेषगुणा इत्यत आह | |||
एत इति ॥ | |||
साधारणतयोक्तेभ्योऽन्ये युद्धेऽपलायनैश्वर्यादय इत्यर्थः । नैसर्गिका असाधारणाः । किमेते पुंसामसाधारणा एव धर्मा नियत्या भवन्तीत्यत आह | |||
स्यादिति ॥ | |||
एतेषामसाधारणत्वादवश्यानुष्ठेयत्वमिति च नाशङ्कनीयमित्याह | |||
बलादिति ॥ | |||
यथा ब्राह्मणस्य जीवनार्थं याजनमित्यादि । एवमसाधारण्येनात्मीयत्वाभावेऽपि त्याज्यत्वं च न मन्तव्यमित्याह | |||
अनिसर्ग इति ॥ | |||
यथा ब्राह्मणस्य जीवनार्थमध्यापनमित्यादि ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">उक्तस्यापवादमाह | |||
याजनेति ॥ | |||
अस्वाभाविकाः शुभा अपि साधारणा एव वर्धनीयाः । न तु विप्राद्यसाधारणा याजनादय इत्यर्थः । शौर्यादीनामसाधारणत्वोक्त्या युद्धेऽपलायनमैश्वर्यं च क्षत्रियस्य विशेषधर्मावित्युक्तम् । तस्यापवादमाह | |||
अपलायनमिति ॥ | |||
विप्रक्षत्रार्थमिति विशेषोक्त्या सामान्यतः क्षत्रियस्यैवेति सिध्यति । ततो नोक्तविरोधः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">यथा क्षत्रियैकधर्मतयोक्तं युद्धेऽपलायनं कारणविशेषादन्येषामपि स्यात्तथैवैश्वर्यमप्यन्यधर्मः स्यात् किम्? इत्यतः तत्स्वरूपनिरूपणपूर्वकं तस्य क्षत्रियेतरेष्ववृत्तिं प्रमाणेन दर्शयति | |||
॥ प्रसह्येति ॥ | |||
प्रसह्य वित्तहरणादि केषामित्यतः तद्वत् न कार्यः क्षत्रियेतरैरित्यस्य व्यावर्त्यमाह | |||
सर्व इति ॥ | |||
तर्हि किं ब्राह्मणादिभिर्विधर्मिणां शासनमेव न कार्यमित्यत आह | |||
अङ्गादीति ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">शिष्यो नाम कीदृश इत्यत आह | |||
शिष्यश्चेति ॥ | |||
तर्हि पुत्रादीनामशासनप्रसङ्ग इत्यत आह | |||
पुत्रेति ॥ | |||
अनिसर्गशिष्यस्वरूपं तदिति भावः । न केवलं ब्राह्मणाद्यैः शिष्या एव शास्याः किन्तु गुर्वादयोऽपीत्याह | |||
गुरव इति ॥ | |||
शिक्षणीयेषु भावेष्विति ॥ | |||
शिक्षणीयार्थविषय इत्यर्थः । न केवलं गुर्वादय एव शास्याः किन्त्वज्ञाता अपीत्याह | |||
पापमिति ॥ | |||
अत्र सर्वत्र अङ्गाद्यहानिकृद्दण्डः शिष्येषु गुरवश्च देशकालानुसारत इति विशेषोक्त्या क्षत्रियाद्विशेषो द्रष्टव्यः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">पापं चरन्तो वारणीया इत्युक्तम् । यदि ते स्वोत्तमविरोधाख्यं महापापं कुर्युस्तर्हि किं कार्यमित्यत आह | |||
तदिति ॥ | |||
किं सहसा त्याज्या एवेत्यत आह | |||
यथेति ॥ | |||
स्वोत्तमविरोद्धारो गुर्वादयः किं सर्वथा त्याज्या एवेत्यत आह | |||
विष्णाविति ॥ | |||
तच्छिक्षाप्रकारमाह | |||
शिक्षयन्निति ॥ | |||
विष्णौ परमभक्तः स्वोत्तमविरोधेतरपापमाचरति चेत् किं कार्यमित्यत आह | |||
महान्त इति ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">प्रसङ्गाद्विप्रादीनाम् आपद्धर्मान् स्मृत्यैव दर्शयति | |||
॥ आपत्स्विति ॥ | |||
क्षत्रियस्य विप्रधर्माचरणे विशेषमाह | |||
क्षत्रिय इति ॥ | |||
भिक्षेतरहिरण्यादिप्रतिग्राही स्यादित्यर्थः । शौद्रं तु धर्ममाचरेदिति सम्बध्यते । न शूद्रस्तु विप्रक्षत्रिययोर्धर्ममाचरेदित्युक्तम् । तर्ह्यापत्सु तेन को धर्म आश्रयणीय इत्यत आह | |||
शूद्र इति ॥ | |||
शूद्रस्य वैश्यधर्मत्वे विशेषमाह | |||
शूद्र इति ॥ | |||
वेदाक्षरश्रवणादिमान् न भवेदित्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">क्षत्रियो ब्राह्ममापत्सु, तदापत्सु विशां धर्ममाचरेदित्युक्तम् । ततोऽप्यापदि किं कार्यमित्यत आह | |||
अत्यापदीति ॥ | |||
विप्रक्षत्रियेषु शूद्रधर्मं शुश्रूषणं चरन्नित्यर्थः । न केवलं क्षत्रियः शूद्रधर्मं चरन् न दुष्यतीत्येव, किं तर्हीत्यत आह | |||
येष्विति ॥ | |||
यदि क्षत्रियस्य स्वधर्मकृतावापदो भवन्ति तर्हि तस्य सानुबन्धात् स्वामिनो बलाधिक्येऽपि धर्मार्थं तमनभिभूय येषु कर्मसु नियुक्तः स्वमिनाऽपि याच्यः स्यान्न तु स्वयं याचिता । तानि शौद्राण्यपि कर्माण्यर्थाद्यर्थं सेवमानस्य विप्रादिधर्मोपजीवनादपि वरो धर्मो भवतीत्यर्थः । तत्र स्वाम्यनभिभवादपि स्वामिना याच्यत्वं विशेषेण धर्मकारणमित्याह | |||
प्रभुणेति ॥ | |||
विप्रधर्माद्याश्रयणे परोपजीवनाभावात् शूद्रधर्मे तद्भावात् कथं सानुबन्धात् प्रभोर्बलाधिक्यादौ सत्यपि ततोऽस्य वरत्वमित्यत आह | |||
बाह्वोरिति ॥ | |||
सर्वस्य तदीयत्वान्न परोपजीवनमिति भावः ॥४४-४८॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V45" data-block-id="BGT_C18_V45" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिदि्धं लभते नरः ।</span><span class="shloka-line">स्वकर्मनिरतः सिदि्धं यथा विन्दति तच्छृणु॥४५ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V46" data-block-id="BGT_C18_V46" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् ।</span><span class="shloka-line">स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिदि्धं विन्दति मानवः॥४६ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V47" data-block-id="BGT_C18_V47" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् ।</span><span class="shloka-line">स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम्॥४७ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V48" data-block-id="BGT_C18_V48" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत् ।</span><span class="shloka-line">सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृताः॥४८ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V48" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V48"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V48_B01" data-verse="BGT_C18_V48" data-block-id="BGT_C18_V48_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">'क्षत्रियोनब्रह्मगुणो वैश्यः कृष्यादिजीवनः ।<br/>>तत ऊनः शमाद्यैर्यः शुश्रूषुः शूद्र उच्यते ।<br/>अधिकाश्चेद् गुणाः शूद्रे ब्राह्मणादिः स उच्यते ।<br/>ब्राह्मणोप्यल्पगुणकः शूद्र एवेति कीर्तितः ।<br/>नरोपि यो देवगुणो ज्ञेयो देवो नृतां गतः'' ॥ इति च ।नरोपि यो देवगुणो ज्ञेयो देवो नृतां गतः'' ॥ इति च ।<br/>'स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य'' इति वचनाच्च क्षत्रियादिष्वपि शमाद्यनुवृत्ति-र्ज्ञायते । न हि शमादिकं विना तस्याभितोर्चनं भवति । सम्यक् शमादिभिरर्चनं ह्यभ्यर्चनम् । न च शमादीन् विना सिदि्धं विन्दति । 'यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यम्'' इत्युक्तत्वाच्च । 'शमो मन्निष्ठता बुद्धेर्दम इंद्रियनिग्रहः'' इति हि भागवते । न च क्षत्रियादिभिरपि शौचतपःक्षमा(शमा)दिभिर्हीनैर्भाव्यमिति तत्तद्धर्मेषूच्यते । युक्ता ह्येतैः सर्वैर्गुणैर्जनकतुलाधारादयः । अतो युद्धेपलायनमैश्वर्यं च क्षत्रियस्य विशेषगुणौ । तौ, च कृष्यादयः, जीवनार्थं शुश्रूषा, याजनं, जीवनार्थं प्रतिग्रहश्चेत्येत एवान्येषां परधर्माः ।<br/>'शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं दानं च क्षत्रियेधिकाः ।</span></span><br/>तद्धीना ब्राह्मणे तस्माद् वैश्ये शूद्रे ततोल्पकाः ।<br/>अध्यापनं च शुश्रूषा जीवनार्थमृते सदा (सताम्) ।<br/>विप्रादिषु क्रमात् ज्ञेयाः शूद्रस्याध्यापनं विना ।<br/>तस्माच्छूद्रोल्पशुश्रूषुः स्वभावाज्जीवनं विना ।<br/>एते नैसर्गिका भावाः स्याद् भावोन्योपि कुत्रचित् ।<br/>बलाद् विरुद्धभावस्तु हेयः स्वाभाविकोपि यः ।<br/>अनिसर्गोपि हि शुभो वर्धनीयः प्रयत्नतः ।<br/>याजनैश्वर्यपूर्वास्तु नान्यैः कार्याः शुभा अपि ।<br/>अपलायनं च शूद्राणां ब्रह्मक्षत्रार्थमिष्यते'' ॥ इति च ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vyasasmruthi-id">'प्रसह्य वित्ताहरणं शारीरो दण्ड एव च ।<br/>अशिष्याणां शासनं च तथैवार्थविनाशनम् ।<br/>एष ईश्वरभावः स्यान्न कार्यः क्षत्रियेतरैः ।<br/>सर्वे विधर्मिणः शास्याः क्षत्रियैर्यत्नतः सदा ।<br/>अङ्गाद्यहानिकृद् दण्डः शिष्येषु ब्राह्मणादिभिः ।<br/>कार्यो देहेपि शिष्यश्च स्वामिना स्वेन वार्पितः ।<br/>पुत्रानुजादयः सर्वे शिष्या एव निसर्गतः ।<br/>गुरवश्चैव मित्राणि सखिसब्रह्मचारिणः ।<br/>सम्बन्धिनश्च सर्वेपि तत्तद्योग्यतयाखिलैः ।<br/>शिक्षणीयेषु भावेषु शिक्षणीयाः प्रयत्नतः ।<br/>उन्मादे बन्धानाद्यैर्वा ताडनं न गुरोः क्वचित् ।<br/>पापं चरन्तस्त्वन्येपि सर्वैर्दृष्टिपथं गताः ।<br/>शक्तितो वारणीयाः स्युर्देशकालानुसारतः ।<br/>तदुत्तमविरोद्धारः सन्त्याज्या गुरवोपि तु ।<br/>यथाशक्त्यनुशास्यैव कालतोपि न चेच्छुभाः ।<br/>विष्णौ परमभक्तस्तु न त्याज्यः शास्य एव च ।<br/>शिक्षयंश्च गुरून् शिष्यो गुरुवन्नैव शिक्षयेत् ।<br/>महान्तो नानुशास्याश्च विरुद्धाचरिता अपि ।<br/>यदि च स्वोत्तमानां ते विरोधं नैव कुर्वते'' ॥ इत्यादि च ।<br/>'आपत्सु विप्रः क्षात्रं तु विशां वा धर्ममाचरेत् ।<br/>क्षात्रासिद्धौ न शूद्रस्तु विप्रक्षत्रिययोः क्वचित् ।<br/>क्षत्रियो ब्राह्ममापत्सु तदापत्सु विशामपि ।<br/>क्षत्रियो विप्रधर्मापि नैव भैक्ष्यप्रतिग्रही ।<br/>वैश्य आपत्सु शौद्रं तु धर्ममेकं न चापरम् ।<br/>>शूद्र आपत्सु विड्धर्मा तदापत्सु च कारुकः ।<br/>शूद्रस्तु वैश्यधर्मापि नैव वेदाक्षरो भवेत् ।<br/>अत्यापदि क्षत्रियोपि पादशुश्रूषणं विना ।<br/>शौद्रधर्मं चरन् विप्रक्षत्रियेषु न दुष्यति ।<br/>येषु कर्मसु याच्यः स्यात् स्वामिनापि न याचिता ।<br/>शौद्राण्यपि स्वधर्मत्वे क्षत्रियस्यापदो यदि ।<br/>आत्मनश्चेद् बलाधिक्यं सानुबन्धादपि प्रभोः ।<br/>धर्मार्थं सेवतोर्थार्थं विप्रधर्माधिकाद् वरः ।<br/>प्रभुणा याच्यवृत्तिस्तु विशेषेणापि धर्मभाक् ।<br/>बाह्वोर्बलेधिको यः स्यात् क्षत्रियो विद्ययाधिकः ।<br/>विप्रो भागवतौ चैतौ सेशा लोकास्तयोरिमे'' ॥</span></span> इति व्यासस्मृऽतौ ।॥ ४४-४८ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V49" data-block-id="BGT_C18_V49" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">असक्तबुदि्धः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः ।</span><span class="shloka-line">नैष्कर्म्यसिदि्धं परमां सन्न्यासेनाधिगच्छति॥४९ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V49" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V49"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V49_B01" data-verse="BGT_C18_V49" data-block-id="BGT_C18_V49_B01">'नैष्कर्म्यसिदि्धम्'' अनिष्टसर्वकर्मनाशाख्यसिदि्धम् ॥ ४९ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V49" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V49" data-id="BGT_C18_V49_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते’ इत्युक्तस्यैव इत्थम्भावान्तरमुच्यते ‘असक्तः’ इति । तत्र नैष्कर्म्यसिद्धिपदस्य मोक्षार्थत्वप्रतीतिनिरासायार्थमाह | |||
नैष्कर्म्येति ॥ | |||
सर्वपदमप्रारब्धविषयम् ॥४९ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V50" data-block-id="BGT_C18_V50" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सिदि्धं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निबोध मे ।</span><span class="shloka-line">समासेनैव कौन्तेव निष्ठा ज्ञानस्य या परा॥५० ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V50" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V50" data-id="BGT_C18_V50_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">असक्तेत्यादिना नैष्कर्म्यसिद्धिसाधनविवरणप्रतिज्ञापूर्वकं तदनन्तरफलमुच्यते ‘सिद्धिम्’ इति । तत्र नैष्कर्म्यसिद्ध्यनन्तरं च येनोपायेन परं ब्रह्माप्नोति तं प्रकारं निबोधेत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह | |||
वक्ष्यमाणेति ॥ | |||
अत्र यथा येन वक्ष्यमाणप्रकारेण वर्तमानो नेष्कर्म्यसिद्धिं प्राप्तो भूत्वा महालक्ष्मीं प्राप्नोति तं प्रकारं निबोधेत्येवोच्यते । न तु नैष्कर्म्यसिध्द्यनन्तरं परब्रह्मप्राप्तिसाधनं निबोधेत्यर्थः । ब्रह्मशब्दस्य लक्ष्मीवाचकत्वमेव कुत इत्यत आह | |||
ममेति ॥ | |||
अत्र ब्रह्मपदेन परब्रह्मैव किं न स्यादित्यत आह | |||
ब्रह्मेति ॥ | |||
एतद्ब्रह्मप्राप्त्यनन्तरमपि भक्त्यादिलाभश्रवणात् लक्ष्मीतत्त्वमेवेदं, न तु परं ब्रह्मेत्यर्थः । भवेदेतद्यदि नैष्कर्म्यसिद्धिं प्राप्तस्य लक्ष्मीप्राप्त्यनन्तरमपि भक्त्यादिलाभोऽस्ति, न तु परब्रह्मप्राप्त्यनन्तरमिति सिद्ध्यति । तदेव कुत इत्यत आह | |||
सर्वेति ॥ | |||
पापपदम् अप्रारब्धानिष्टकर्मपरम् । नन्वपरोक्षज्ञानिनो हि नैष्कर्म्यसिद्धिः । तत्कथं तदनन्तरमपि ज्ञानादिलाभः? तथात्वे मुक्तावापि तत्प्रसङ्गादित्यत आह | |||
अपरोक्षेति ॥ | |||
पुरा देहत्यागात् । अपरोक्षज्ञानानन्तरमपि ज्ञानादिवृद्धिर्भवेदेव । न चातिप्रसङ्गः । प्रमाणानुगुणेन मुक्तौ तदभावोपपत्तेरिति भावः ॥ ५० ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V51" data-block-id="BGT_C18_V51" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्यात्मानं नियम्य च ।</span><span class="shloka-line">शब्दादीन्विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च॥५१ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V52" data-block-id="BGT_C18_V52" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः ।</span><span class="shloka-line">ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः॥५२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V52" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V52"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V52_B01" data-verse="BGT_C18_V52" data-block-id="BGT_C18_V52_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vakshya-id">वक्ष्यमाणप्रकारेण वर्तमानस्तदनन्तरं नैष्कर्म्यसिदि्धं प्राप्तो भूत्वा ब्रह्मा-ख्यायाः महालक्ष्म्याः सकाशं यथाप्नोति तथा निबोध । 'मम योनिर्महद् ब्रह्म'' 'ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहम्'' इत्युक्तत्वात् । 'ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा'' इत्युक्त्वा 'मद्भक्तिं लभते पराम्''</span></span> इति वक्ष्यमाणत्वाच्च ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahavaraha-id">'सर्वपापक्षयाद् देहं त्यक्त्वा देवान् क्रमाद् व्रजन् ।<br/>प्राप्य लक्ष्मीं तत्प्रसादात् पुनः स्वृद्धा हरौ यदा ।<br/>भक्तिस्तया पुनर्ज्ञाने स्वृद्धे विष्णुं प्रपद्यते ।<br/>अपरोक्षदृशो विष्णोः शरीरेपि सतः पुरा ।<br/>त्यक्तदेहादिकस्यापि यावद् विष्णुं प्रपद्यते ।<br/>तावद् गुणा विवर्धन्ते स्थिताः स्युः प्राप्य केशवम्'' ॥</span></span> इति महावराहे॥ ५०-५२ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V53" data-block-id="BGT_C18_V53" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् ।</span><span class="shloka-line">विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते॥५३ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V53" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V53"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V53_B01" data-verse="BGT_C18_V53" data-block-id="BGT_C18_V53_B01">'विमुच्य निर्ममः शान्तः'' नैष्कर्म्यसिदि्धं प्राप्तो भूत्वा ब्रह्मणि भूयाय भवतीत्यर्थः ॥ ५३ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V53" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V53" data-id="BGT_C18_V53_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं नैष्कर्म्यसिद्धिसाधनं निबोधेत्येवोच्यते, न तु तदनन्तरं ब्रह्मप्राप्तिसाधनमिति । तदयुक्तम् । बुद्ध्या विशुद्धयेत्यादिसाधनमुक्त्वा ब्रह्मभूयाय कल्पत इत्युक्तत्वात् । अन्यथा नैष्कर्म्यसिद्धिं प्राप्तो भूत्वेति वक्तव्यत्वादित्याशङ्कां परिहरन् ब्रह्मभूयपदस्यान्यथाप्रतीतिनिरासायार्थमाह | |||
विमुच्येति ॥ | |||
ज्ञानानन्तरं लक्ष्मीप्राप्तौ साधनानामनावश्यकत्वात् नैष्कर्म्यसिद्धिं प्राप्तो भूत्वेत्यत्राभिप्रेतमेवेति भावः ॥ ५३ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V54" data-block-id="BGT_C18_V54" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति ।</span><span class="shloka-line">समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम्॥५४ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V55" data-block-id="BGT_C18_V55" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">भक्त्या मां अभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः ।</span><span class="shloka-line">ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम्॥५५ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V55" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V55" data-id="BGT_C18_V55_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘यतः प्रवृत्तिः’ इत्युक्तमेव विशिष्यते ‘सर्व’ इति । तत्र मद्व्यपाश्रयश्चेत् यथेष्टतो निषिद्धान्यनिषिद्धानि वा सर्वकर्माणि कुर्वाणः शाश्वतं पदं प्राप्नोतीत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय तद्व्याचष्टे | |||
विहितानीति ॥ | |||
मद्व्यपाश्रय इति ॥ | |||
मय्येव समर्पयन्नित्यर्थः । प्रतीतार्थ एव किं न स्यादित्यत आह | |||
न हीति ॥ | |||
नात्र यथेष्टतो निषिद्धानिषिद्धकर्माचरणे तात्पर्यं कल्प्यम् । तथासति भगवदाश्रयस्य विहिताकारणेऽप्यत्र तात्पर्यप्रसङ्गात् । निषिद्धकरणविहिताकरणयोः समानत्वादित्यर्थः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र भगवदाश्रितस्य विहिताकरणेऽपि तात्पर्यं स्यादेवेत्यत आह | |||
मामिति ॥ | |||
यद्यत्र भगवदाश्रितस्य विहिताकरणेऽपि तात्पर्यं तर्हि भगवदाश्रितस्यैवार्जुनस्य ‘मामनुस्मर युध्य च’ इत्यादौ विहितयुद्धाकरणे ‘अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यम्’ इत्यादौ प्राक् प्रत्यवाय उक्तः । तद्विरोधः स्यादिति भावः । प्रतीतार्थानङ्गीकारेऽपि शब्दवैय्यर्थ्यमित्यत आह | |||
अपीति ॥ | |||
५५ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V56" data-block-id="BGT_C18_V56" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः ।</span><span class="shloka-line">मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम्॥५६ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V56" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V56"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V56_B01" data-verse="BGT_C18_V56" data-block-id="BGT_C18_V56_B01">विहितानि सर्वकर्माण्यपि मद्व्यपाश्रयो भूत्वा सदा कुर्वाणः । न हि यथेष्टाचरणे तात्पर्यमत्र । तथा सति विहिताकरणेपि समत्वात् 'मामनुस्मर युद्ध्य च'' 'ततः स्वधर्मं किर्तिं च'' इत्यादिप्रस्तुतविरोधः । अपिशब्दस्त्वेकमपि कर्मातदाश्रयेण न कार्यमित्यर्थे ॥ ५६ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V57" data-block-id="BGT_C18_V57" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः ।</span><span class="shloka-line">बुदि्धयोगमुपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव॥५७ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V57" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V57"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V57_B01" data-verse="BGT_C18_V57" data-block-id="BGT_C18_V57_B01">भगवत्संश्रितस्य त्रैविद्यस्य च चेतसैव विशेष इत्याहचेतसा सर्व-कर्माणीति । स एव सर्वस्मात् परम इति भावोस्येति तत्परः । तत्र चित्तवृत्तिनिरोधोपि यो बुदि्धयोगः प्रत्याहारादिः ॥ ५७ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V57" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V57" data-id="BGT_C18_V57_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">यदि भगवदाश्रिततया विहितकर्म कुर्वतो मुक्तिस्तिर्हि त्रैविद्यस्यापि स्यात् । तस्यापि विहितकर्माणि कृत्वा भगवदर्पणसद्भावेन भगवदाश्रिताविशिष्टत्वादित्याशङ्कापरिहाराय श्लोकमवतारयति | |||
भगवदिति ॥ | |||
भगवदाश्रितत्रैविद्ययोर्विहितकरणादिसाम्येऽपि मोक्षभावाभावावुपपद्येति । विहिताशेषकर्माणि चेतसा भगवति संन्यस्य भगवदाश्रितः करोति । न तथा त्रैविद्य इति तयोश्चेतसैव विशेषसद्भावादिति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">मत्पर इति त्रैविद्याद्भागवतस्य विशेष उच्यते । तत्र भगवति तात्पर्यवानित्यर्थाङ्गीकारे तत् त्रैविद्यस्यापि समम् । अहं परः सर्वोत्तमो यस्येत्यभ्युपगमे वा वस्तुनि विकल्पायोगात् तदपि त्रैविद्ये सममित्यत आह | |||
स एवेति ॥ | |||
परः सर्वप्रकारेणेति शेषः । भावः सर्वदेति च द्रष्टव्यम् । एवं चेन्मच्चित्त इति पुनरुक्तिः स्यात् । न हि भगवत्सर्वोत्तमत्वभावादन्यत् तच्चित्तत्वमस्तीत्याशङ्कापरिहाराय तदर्थमाह | |||
तत्रेति ॥ | |||
तत्र भगवति । त्रैविद्याद् भागवतस्य विशेष इति शेषः । तर्हि बुद्धियोगमुपाश्रित्येति पुनरुक्तिः स्यात् । भगवति बुद्धेर्योगो हि बुद्धियोग इत्यत आह | |||
बुद्धीति ॥ | |||
बुद्धेर्ज्ञानस्य योगः प्रत्याहाराद्युपाय इत्यर्थः । अथ चेत्त्वमहङ्कारादित्यभ्युपगम्योक्तम्॥ ५७ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V58" data-block-id="BGT_C18_V58" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि ।</span><span class="shloka-line">अथ चेत्त्वमहङ्कारान्न श्रोष्यसि विनङ्क्ष्यसि॥५८ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V59" data-block-id="BGT_C18_V59" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यदहङ्कारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे ।</span><span class="shloka-line">मिथ्यैष व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति॥५९ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V59" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V59" data-id="BGT_C18_V59_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">उक्ताकरणमशक्यं च तवेत्युच्यते यदिति । तत्र प्रकृतिपदेन स्वभावाद्युच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह | |||
प्रकृतिरिति॥ | |||
ईश्वरेच्छायाः प्रकृतिशब्दवाच्यत्वं कुत इत्यत आह | |||
प्रकृतिरिति ॥ | |||
प्रसङ्गादुक्तार्थमन्यत्राप्यतिदिशति ॥ | |||
एषेति ॥ | |||
अत्र प्रकृतिशब्दः परमेश्वरेच्छावाची कुतः? स्वभावाद्यर्थ एव किं न स्यादित्यत आह | |||
तस्या एवेति ॥ | |||
प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यतीत्यत्र प्रकृतेः जीवनियोक्तृत्वमुच्यते । तच्चेश्वरेच्छाया एव मुख्यमिति सैवात्रोच्यत इति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु स्वभावजेनेत्येतद्विवरणात्मकोत्तरश्लोके प्रकृतिशब्दस्य स्वभावार्थत्वग्रहणात् कथं नेत्यत आह | |||
स्वभावेति ॥ | |||
जीवमिति शेषः । नेयं प्रकृतिरुत्तरत्र स्वभावपदेनोच्यते, किन्त्वस्या जीवनियोगे साधनतया स्वभावाद्युत्तरत्रोच्यत इति भावः ॥ ५९ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V60" data-block-id="BGT_C18_V60" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा ।</span><span class="shloka-line">कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात्करिष्यस्यवशोपि तत्॥६० ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V60" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V60"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V60_B01" data-verse="BGT_C18_V60" data-block-id="BGT_C18_V60_B01">प्रकृतिरीश्वरेच्छा । 'प्रकृतिर्वासनेत्येवं तवेच्छानन्त कथ्यते'' इत्यादि-वचनात् । एषा तु 'प्रकृत्यैव च कर्माणि'' इत्यादिष्वपि युज्यते । तस्या एव हि मुख्यतो नियोक्तृत्वं स्वभावकर्मादिभिर्बद्ध्वा ॥ ५९,६० ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V61" data-block-id="BGT_C18_V61" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेर्जुन तिष्ठति ।</span><span class="shloka-line">भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया॥६१ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V61" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V61" data-id="BGT_C18_V61_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">इतोऽप्यत्रेश्वरेच्छैव प्रकृतिशब्दार्थ इत्याह | |||
तदेवेति ॥ | |||
एतद्विवरणात्मकोत्तरश्लोके भगवदिच्छाया एव सर्वनियोक्तृत्वस्योक्तत्वाच्च अत्र प्रकृतिपदं तदर्थमिति भावः । मायेतीश्वरेच्छैवोच्यते ॥ ६१ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V62" data-block-id="BGT_C18_V62" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत ।</span><span class="shloka-line">तत्प्रसादात्परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम्॥६२ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V63" data-block-id="BGT_C18_V63" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्यात् गुह्यतरं मया ।</span><span class="shloka-line">विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु॥६३ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V63" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V63" data-id="BGT_C18_V63_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">ईश्वरः सर्वभूतानामित्यादौ भगवतेश्वरस्य पारोक्ष्येण निर्दिष्टत्वादयमीश्वरो भगवतोऽन्य इति प्रतीतिनिरासायाह | |||
निश्चितेति ॥ | |||
परोक्ष्येणोक्तेः अन्यथाऽप्युपपत्तेर्न तन्मात्रेणेश्वरस्य भगवदतिरितक्तत्वं कल्प्यमिति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">इतश्च तन्न कल्प्यमित्याह | |||
मदिति ॥ | |||
अत्र तमेव शरणं गच्छ इत्यन्यव्यावृत्त्या ईश्वरशरणप्राप्तिमुद्दिष्योपसंहारे ‘मन्मना भव’ इत्यादिना स्वशरणप्राप्त्युपदेशाच्च न भगवदितरोऽयमीश्वरः । अन्यथा व्याहतेरिति भावः । ‘स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम्’ इत्युक्तं शाश्वतस्थानं किमित्यत आह | |||
शाश्वतमिति ॥ | |||
सर्वस्थानानां प्रलये विनाशात् कथं वैकुण्ठादेः शाश्वतत्वमित्यत आह | |||
श्रीरेवेति ॥ | |||
६३ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V64" data-block-id="BGT_C18_V64" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सर्वगुह्यतमं भूयः शृृणु मे परमं वचः ।</span><span class="shloka-line">इष्टोसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम्॥६४ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V64" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V64" data-id="BGT_C18_V64_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">‘इदं तु ते गुह्यतमम्’ इति प्रतिज्ञाय यज्ज्ञानादिपदोदितं गुह्यतमं तत्त्वमुक्तं तदेवात्र ‘सर्वगुह्यतमम्’ इति पुनरुच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह | |||
तत्त्वेति ॥ | |||
नात्र ‘इदं तु ते गुह्यतमम्’ इत्यादिनोक्तं गुह्यतमं ज्ञेयमुच्यते । तत्कथनस्य द्वाविमावित्यत्रैवोपसंहृतत्वादित्यर्थः । ‘इति गुह्यतमम्’ इति वाक्यशेषादुपसंहृतत्वं ज्ञातव्यम् । तर्हि किमत्र गुह्यतममुच्यत इत्यत आह | |||
अत्रेति ॥</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान् स्यात्’ इति साधनसारस्योपसंहृतत्वात् कथमत्र तदुक्तिरित्यत उक्तम् | |||
तत्त्वेति ॥ | |||
न तत्र साधनसारस्योपसंहाररूपेण भगवत्सर्वोत्तमत्वज्ञानप्रशंसा कृता । किन्तु तज्ज्ञानमात्रेण मोक्षसद्भावात् किमस्य महिमा वर्णनीय इति भगवत्प्रशंसार्थमेवेति भावः । तत्रोक्तगुह्यतमस्यात्रानुक्तत्वे भूय इति व्यर्थमित्यत आह | |||
मन्मना इति ॥ | |||
साधनसारस्य प्रागुक्तत्वात् तदपेक्षया भूय इत्युपपद्यत इति भावः । तर्हि पुनरुक्तिः स्यादित्यतः साधनसारोपसंहार इत्युक्तम् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘मन्मना भव’ इत्यादिनाऽन्यव्यावृत्तिपूर्वकं स्वभजनस्यात्रोपदिष्टत्वेन भगवत्सर्वोत्तमत्वमेवोक्तमिति कथं तत्त्वसारकथनं नेत्यत आह | |||
अर्थत इति ॥ | |||
सत्यमत्र विष्ण्वाधिक्यमुक्तमिति । तथाप्यन्यभजननिरासपूर्वकं स्वभजनोपदेशान्यथानुपपत्त्यैवोक्तम् । न तु मुखतः। अतो नात्र तत्त्वसारकथनमिति भावः ॥ ६४ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V65" data-block-id="BGT_C18_V65" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।</span><span class="shloka-line">मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोसि मे॥६५ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V65" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V65"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V65_B01" data-verse="BGT_C18_V65" data-block-id="BGT_C18_V65_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">तदेवाह ईश्वरः सर्वभूतानामिति ।<br/>'निश्चितार्थः स तु ज्ञेयो यत्रात्मैव परोक्षतः ।<br/>उच्यते विष्णुना यद्वत् तद् ब्रह्मेत्यादि कथ्यते'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये ।<br/>'मन्मनाः'' इत्युपसंहाराच्च ॥६१ ॥ शाश्वतं स्थानं वैकुण्ठादि- 'श्रीरेव लोकरूपेण विष्णोस्तिष्ठति सर्वदा ।<br/>अतो हि वैष्णवा लोका नित्यास्ते चेतना अपि'' ॥ इत्याग्नेये ।<br/>'न वर्तते यत्र रजस्तमस्तयोः सत्त्वं च'' इत्याद्युक्तं च ॥६२ ॥ तत्त्वसारकथनं 'द्वाविमौ पुरुषौ'' इत्यत्रैवोपसंहृतम् । तत्त्वप्रशंसार्थमेव तद्बुदि्धप्रशंसा कृता । अत्र तु साधनसारोपसंहारः सर्वगुह्यतममिति । 'मन्मनाः'' इत्यादेः पूर्वमेवोक्तत्वात् भूय इति । अर्थतस्त्वत्रापि विष्ण्वाधिक्यमेवोक्तं भवति ॥ ६४,६५ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V66" data-block-id="BGT_C18_V66" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज ।</span><span class="shloka-line">अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः॥६६ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V66" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V66"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V66_B01" data-verse="BGT_C18_V66" data-block-id="BGT_C18_V66_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahavishnu-id">अन्यसर्वधर्मान् परित्यज्येत्युक्तशेषत्वेनैव सर्वधर्मानिति वचनम् । 'मामेकं शरणं व्रज'' इत्यपि 'मन्मना'' इत्याद्युक्तनिगमनात्मना तद्व्याख्यानम् ।<br/>'सर्वोत्तमत्वविज्ञानपूर्वं तत्र मनः सदा ।<br/>सर्वाधिकप्रेमयुक्तं सर्वस्यात्र समर्पणम् ।<br/>अखण्डा त्रिविधा पूजा तद्रत्यैव स्वभावतः ।<br/>रक्षतीत्येव विश्वासस्तदीयोहमिति स्मृऽतिः ।<br/>शरणागतिरेषा स्याद् विष्णौ मोक्षफलप्रदा'' ।</span></span> इति महाविष्णुपुराणे ।<br/>अनादिजन्मकृतसर्वपापेभ्यः । अत्र प्राप्त्यभावात् । धर्मपरित्यागे पापपरित्यागस्य कैमुत्येनैव सिद्धत्वात् ॥६६ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V66" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V66" data-id="BGT_C18_V66_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">अन्यभजननिरासस्यात्राकृतत्वात् कथमर्थतोऽपि विष्ण्वाधिक्यमुच्यत इत्यत आह | |||
अन्येति ॥ | |||
अन्यधर्मान् सर्वान् परित्यज्य मन्मना भवेत्येवंप्रकारेण सर्वधर्मान् परित्यज्येति वचनं मन्मना इत्याद्युक्तशेषत्वेन हि वर्तते । अतोऽन्यव्यावृत्तिपूर्वकं स्वभजनमत्रोपदिष्टमेवेति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वत्र मन्मना इत्याद्युक्तसर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रजेत्युपदिश्यत इति किं न स्यादित्यत आह | |||
मामिति ॥ | |||
‘मामेकं शरणं व्रज’ इत्यनेननापि मन्मना इत्याद्युक्तस्यैव व्याख्यायमानत्वादन्यथाऽर्थकल्पने मन्मनस्त्वादिकं परित्यज्यानुतिष्ठ चेति व्याहतोक्तिः स्यादिति भावः । व्यर्थमिदमुक्तव्याख्यानमित्यतो निगमनात्मनेत्युक्तम् । मन्मना भवेत्यादिना किमुक्तं भवति मामेकं शरणं व्रज इति व्याख्यानत्वं द्रष्टव्यम् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">भवेदेतद्यदि भगवन्मनस्त्वादिकं शरणागतिः स्यात्, तदेव कुत इत्यत आह | |||
सर्वोत्तमत्वेति ॥ | |||
अत्र यथासम्भवं मन्मना इत्याद्युक्तार्थेनैकार्थत्वं द्रष्टव्यम् । त्रिविधा मनोवचनशरीरभवा । स्वभावतः न फलान्तरापेक्षया । मोक्षफलप्रदेत्यनेन मामेवैष्यसीत्युक्तार्थं भवति । मामेकमिति सर्वधर्मानित्यस्य व्याख्यानं द्रष्टव्यम् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">‘अहं त्वा सर्व पापेभ्यो मोक्षयिष्यामि’ इत्यस्य युद्धनिमित्तपापेभ्य इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायार्थमाह | |||
अनादीति ॥ | |||
अत्रत्यपापान्येव विवक्षितानि किं न स्युरित्यत आह | |||
अत्रेति ॥ | |||
पापानामिति शेषः । कुतोऽत्र न पापप्राप्तिः ? भविष्यद्युद्धस्यैव तत्प्रापकत्वादित्यत आह | |||
धर्मेति ॥ | |||
यदा भगवान् अतिशुद्धधर्मवैपरीत्यादन्यधर्मत्यागं बोधयति तदा किमु वाच्यं पापपरित्यागं बोधयतीति । तथाऽर्जुनश्च यदा अन्यधर्मत्यागं कुर्यात् तदा किमु वाच्यं पापपरित्यागं कुर्यादिति । ताभ्यां च युद्धस्य बोध्यमानत्वात्, करिष्यमाणत्वाच्च न पापप्रापकतेति भावः ॥ ६६ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V67" data-block-id="BGT_C18_V67" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन ।</span><span class="shloka-line">न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योभ्यसूयति॥६७ ॥</span></span></div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V67" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V67"> | |||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V67_B01" data-verse="BGT_C18_V67" data-block-id="BGT_C18_V67_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Sbhbdanirnaya-id">अतपस्कायैव न वाच्यम् । अशुश्रूषवे पुनश्चेति दोषाधिक्यमशुश्रूषोर्दर्शयितुं चशब्दः । एवमभक्ताय कदापि न वाच्यम् । कदाचिदल्पतपसोल्पशुश्रूषोरपि भक्त्याधिक्ये वाच्यं भवतीति कदाचनेति विशेषः । अभक्ताच्च न वाच्यमसूयोरिति तत्रापि चशब्दः ।<br/>'समुच्चये तथाधिक्ये न्यूनत्वे चः प्रयुज्यते'' ।</span></span> इति शब्दनिर्णये ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">'अभक्तादपि पापः स्यादसूयुर्दोषदृग् यतः''</span></span>इति च पाद्मे ॥६७ ॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V67" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V67" data-id="BGT_C18_V67_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">गीतास्वनधिकारिनिरासेनाधिकारी लक्ष्यते ‘इदम्’ इति । तत्रातपस्कादीनां चतुर्णामप्यनधिकारित्वं किं सममित्यतो गीतापदैरेव तत्तारतम्यं दर्शयति | |||
अतपस्कायेति ॥ | |||
यथाऽतपस्कादतिशयेन अशुश्रूषोर्न वाच्यं, एवमशुश्रूषोरप्यतिशयेन अभक्ताय न वाच्यमिति कदाचनेत्यनेन ज्ञायत इत्यर्थः । नन्वतपस्कादीनामपि कदाचन न वाच्यमेव । अतः कदाचनेति विशिष्यात्रोक्त्या कथमस्य दोषाधिक्यं सूच्यत इत्यत आह | |||
कदाचिदिति ॥ | |||
विशेषो दोषाधिक्यसूचको भवतीति शेषः । अभक्ताच्चातिशयेनेत्यर्थः । इति सूचयितुमिति शेषः । चशब्दस्य दोषाधिक्यसूचकत्वं कुत इत्यत आह | |||
समुच्चय इति ॥ | |||
अभक्ताच्च न वाच्यमसूयोरित्यत्र स्मृतिं चाह | |||
अभक्तादपीति ॥ | |||
६७ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V68" data-block-id="BGT_C18_V68" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">य इदं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति ।</span><span class="shloka-line">भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः॥६८ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V69" data-block-id="BGT_C18_V69" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः ।</span><span class="shloka-line">भविता न च मे तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि॥६९ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V70" data-block-id="BGT_C18_V70" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः ।</span><span class="shloka-line">ज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः॥७० ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V71" data-block-id="BGT_C18_V71" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">श्रद्धावाननसूयश्च शृृणुयादपि यो नरः ।</span><span class="shloka-line">सोपि मुक्तः शुभान् लोकान् प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणाम् ।</span><span class="shloka-line">॥७१ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V71" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V71" data-id="BGT_C18_V71_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">गीताव्याख्यानादि फलकथनेन स्तूयते | |||
‘यः’ इति । | |||
तत्र व्याख्यात्रादीनामुक्तो मोक्षः किमेकप्रकार इत्यतो गीतावाक्यैरेव तत्तारतम्यं दर्शयति | |||
सोऽपीति ॥ | |||
मुक्तानां व्याख्यात्रादीनामिति शेषः । एवं चेत् किं व्याख्यातुरेव मुक्तौ सर्वाधिक्यमित्यत आह | |||
मनुष्येष्विति ॥ | |||
तत्र मुक्तेष्वपि । तदेव प्रमाणान्तरेण दृढयति | |||
मुक्तिरिति ॥ | |||
मुख्यव्याख्याकृत इति ॥ | |||
अन्येषां व्याख्यातृत्वे मुख्यकारणभूता इत्यर्थः ॥ ७१ ॥</p></div></div></div></div></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V72" data-block-id="BGT_C18_V72" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कच्चिदेतत् श्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा ।</span><span class="shloka-line">कच्चिदज्ञानसंमोहः प्रनष्टस्ते धनञ्जय॥७२ ॥</span></span></div> | |||
<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V73" data-block-id="BGT_C18_V73" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नष्टो मोहः स्मृऽतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाच्युत ।</span><span class="shloka-line">स्थितोस्मि गतसन्देहः करिष्ये वचनं तव॥७३ ॥</span></span></div> | |||
< | |||
</ | |||
</ | |||
</div> | |||
< | <blockquote class="uvaaca">सञ्जय उवाच</blockquote> | ||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V74" data-block-id="BGT_C18_V74" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः ।</span><span class="shloka-line">संवादमिममश्रौषमद्भुतं रोमहर्षणम्॥७४ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V75" data-block-id="BGT_C18_V75" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">व्यासप्रसादात् श्रुतवानेतद्गुह्यमहं परम् ।</span><span class="shloka-line">योगं योगेश्वरात्कृष्णात्साक्षात् कथयतः स्वयम्॥७५ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V76" data-block-id="BGT_C18_V76" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">राजन् संस्मृऽत्य संस्मृऽत्य संवादमिममद्भुतम् ।</span><span class="shloka-line">केशवार्जुनयोः पुण्यं हृष्यामि च मुहुर्मुहुः॥७६ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V77" data-block-id="BGT_C18_V77" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तच्च संस्मृऽत्य संस्मृऽत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः ।</span><span class="shloka-line">विस्मयो मे महान् राजन् हृष्यामि च पुनः पुनः ॥७७ ॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="BGT_C18_V78" data-block-id="BGT_C18_V78" data-doc="BGT" data-chapter="BGT_C18" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः ।</span><span class="shloka-line">तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम॥७८ ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे मोक्षसन्न्यासयोगो नाम अष्टादशोध्यायः ॥</div> | |||
<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये अष्टादशोध्यायः ॥</div> | |||
<div class="gr-author-note">गीताप्रस्थानं समाप्तम् श्रीकृष्णार्पणमस्तु</div> | |||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V78" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V78"> | |||
< | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V78_B01" data-verse="BGT_C18_V78" data-block-id="BGT_C18_V78_B01">'सोपि मुक्तः'' 'न च तस्मान्मनुष्येषु'' इत्युक्तेश्च मुक्तानां महत् तारतम्यं ज्ञायते । 'मनुष्येषु'' इति विशेषणात् तत्रापि देवानामाधिक्यं च । | ||
'मुक्तिर्ज्ञात्वापि विष्णुं स्याच्छास्त्रं श्रुत्वा ततोधिकम् । | |||
मुक्तौ सुखं तत्पठतस्ततोप्यधिकमिष्यते । | |||
</div> | व्याख्यातुस्तु समं मुक्तौ सुखं नान्यस्य कस्यचित् । | ||
ततोधिकं तु देवानां मुख्यव्याख्याकृतो यतः'' ॥ इति ॥ ६८-७२ ॥ 'यथेच्छसि तथा कुरु'' इत्याक्षेपपरिहाराय 'करिष्ये वचनं तव'' इत्यनुसरति भगवन्तम् ॥ ७३-७८ ॥ नमस्ते वासुदेवाय प्रेयसां मे प्रियोत्तम । | |||
समस्तगुणसम्पूर्णनिर्दोषानन्ददायिने ॥ यस्य त्रीण्युदितानि वेदवचने रूपाणि दिव्यान्यलं ब तद्दर्शतमित्थमेव निहितं देवस्य भर्गो महत् । | |||
वायो रामवचोनयं प्रथमकं पृक्षो द्वितीयं वपुः मध्वो यत्तु तृतीयमेव हि कृतो ग्रन्थोमुना केशवे ॥ निःशेषदोषरहित कल्पाणाखिलसद्गुण । | |||
भूतिस्वयम्भुशर्वादिवन्द्यं त्वां नौमि मे प्रियम् ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class=" | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V78" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V78" data-id="BGT_C18_V78_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">नन्वर्जुनेन स्वोक्तमद्यापि नाङ्गीकृतम् । तत्कथं भगवता तद्बोधनं समाप्यत इत्याशङ्कां ‘यथेच्छसि तथा कुरु’ इति यथेष्टाचरणमनुज्ञायत इत्यन्यथाप्रतीतिं पराकुर्वन् परिहरति | ||
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वर्जुनेन स्वोक्तमद्यापि नाङ्गीकृतम् । तत्कथं भगवता तद्बोधनं समाप्यत इत्याशङ्कां ‘यथेच्छसि तथा कुरु’ इति यथेष्टाचरणमनुज्ञायत इत्यन्यथाप्रतीतिं पराकुर्वन् परिहरति | |||
यथेति ॥ | यथेति ॥ | ||
भगवदुक्तानुसरणमर्जुनेन कृतमित्यत्रैवोक्तत्वात् ततः प्रागेव तज्ज्ञस्य भगवतः तद्बोधनोपरमो युक्त इति भावः ॥ ७३ ॥</p> | भगवदुक्तानुसरणमर्जुनेन कृतमित्यत्रैवोक्तत्वात् ततः प्रागेव तज्ज्ञस्य भगवतः तद्बोधनोपरमो युक्त इति भावः ॥ ७३ ॥</p></div></div></div></div></div> | ||
</div> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V78" data-teeka="Nyayadeepika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="BGT_C18_V78" data-id="BGT_C18_V78_" data-name=""><div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">अथ समापितग्रन्थोऽयं भगवानाचार्यः स्वप्रतिपादितप्रकारमेव वासुदेवं नमति | ||
</div> | |||
</div> | |||
</div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V78"> | |||
<div class="teeka-block"> | |||
<div class="teeka- | |||
<div class="teeka- | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अथ समापितग्रन्थोऽयं भगवानाचार्यः स्वप्रतिपादितप्रकारमेव वासुदेवं नमति | |||
नम इति ॥ | नम इति ॥ | ||
| Line 10,816: | Line 10,383: | ||
भूतिर्महालक्ष्मीः ।</p> | भूतिर्महालक्ष्मीः ।</p> | ||
<div class="shloka-block"> | <div class="teeka-shloka shloka-block"><span class="shloka-line">श्रीमदानन्दतीर्थार्यहृदयामलमन्दिरः ।</span><span class="shloka-line">इन्दिरारमणः प्रीतिं यातु दीनदयापरः ॥</span></div> | ||
<span class="shloka-line">श्रीमदानन्दतीर्थार्यहृदयामलमन्दिरः ।</span> | <div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायाम् अष्टादशोऽध्यायः ॥ १८ ॥</div></div></div></div></div></div> | ||
<span class="shloka-line">इन्दिरारमणः प्रीतिं यातु दीनदयापरः ॥</span> | |||
</div> | |||
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायाम् अष्टादशोऽध्यायः ॥ १८ ॥</div> | |||
</div> | |||
</div> | |||
</div> | |||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 10,831: | Line 10,390: | ||
[[Category:Vyakhya]] | [[Category:Vyakhya]] | ||
[[Category:Bhagavadgitatatparya]] | [[Category:Bhagavadgitatatparya]] | ||
[[Category:Nyayadeepika]] | |||