JSON:Aitareya: Difference between revisions

"schema": 1,

"nextId": 410

"text": "प्रथमाध्यायः"

"text": "नारायणं निखिलपूर्णगुणैकदेहं सर्वज्ञमच्युतमपेतसमस्तदोषम् ।\nप्राणस्य सर्वचिदचित्परमेश्वरस्य साक्षादधीश्वरमियां शरणं रमेशम् ॥"

"text": "प्रादुबर्भूव भगवांस्तपसेतराया नारायणोऽब्जजसुतस्य विशालनाम्नः ।\nतस्मिन् गतेऽध्वरमभूत् सुरविप्रसङ्घो निश्चेतनस्तदनु पद्मभवोऽमुमस्तौत् ॥\nतेन स्तुतः(तैः संस्तुतः .हृ) स भगवान् गिरिशेन्द्रमुख्यान् सर्वानबोधयदजेन सहैव तेऽथ ।\nदासत्वमापुरत एव महत्सुराणां दासत्वतः स महिदास इति प्रसिद्धः ॥\nशृण्वत्सु तेषु भगवानवदद्रमायै दिव्यां श्रुतिं स परमोऽतिमुदैतरेयीम् ।\nसा बह्वृचैः प्रपठिता चतुराननास्याद् यस्यां रहस्यमुदितं परमं हि विष्णोः ॥\nमहाभूतिः श्रुतिः सैषा महाभूतिर्यतो हरिः ।\nविशेषेणात्र कथितः सर्वज्ञः शाश्वतः प्रभुः ॥ इति ऋक्संहितायाम् ।"

"text": "एष पन्था एतत्कर्म एतद्ब्रह्मैतत्सत्यम् । तस्मान्न प्रमाद्येत् तन्नातीयान्न ह्यत्यायन् पूर्वे । येऽत्यायंस्ते ह पराबभूवुः ।"

"text": "एष एव सदा पन्था भगवान् पुरुषोत्तमः ।\nनित्यं स्वप्राप्तिहेतुत्वात्, कर्तृत्वात् कर्म मातृतः ॥\nब्रह्मैव गुणपूर्णत्वात्, सत्यं साधुस्वरूपतः ।\nक्‍वापि तं विस्मरेन्नैव त्यक्त्वा तं नेतरं व्रजेत् ॥\nपूर्वे नैनं तत्यजुर्हि ब्रह्माद्यास्तेन संसृतेः ।\nमुक्ताः श्रीश्च तदत्यागान्नित्यमुक्ता गुणाधिका ॥"

"text": "तदुक्तमृषिणा-\n‘प्रजा ह तिस्रो अत्यायमीयुर्न्यन्या अर्कमभितो विविश्रे ।\nबृहद्ध तस्थौ भुवनेष्वन्तः पवमानो हरित आ विवेशेति ।’(ऋ.सं.८.१०१.१४)इति ।"

"text": "‘प्रजा ह तिस्रो अत्यायमीयुः’इति या वै ता इमाः प्रजास्तिस्रो अत्यायमायंस्तानीमानि वयांसि वङ्गावगधाश्चेरपादाः। ‘न्यन्या अर्कमभितो विविश्रे’ इति ।"

"text": "विहायस्ययनात् प्रोक्ता वयांसीति पिशाचकाः ।\nवर्तितज्ञानतो वङ्गा नरास्तैरवनं सदा ।\nअन्नरूपैर्गृध्नवो हि वङ्गावगधनामकाः ॥\nराक्षसा असुरा ईरपादा इति समीरिताः ।\nधर्मो ज्ञानं च वैराग्यमैश्वर्यं चतुरात्मकः ॥\nवायुर्देवोऽत्रासुराणामैश्वर्य गुण एव हि ।\nईरपादास्ततः प्रोक्तास्ते त्रयो विष्णुमत्यजन् ॥\nपराभूतास्ततस्ते तु तमस्यन्धे निपातिताः ।\n॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयप्रघट्टके प्रथमोऽध्यायः ॥"

"text": "ता इमाः प्रजा अर्कमभितो निविष्टा इममेवाग्निम् । बृहद्ध तस्थौ भुवनेष्वन्तरित्यद उ एव बृहद्भुवनेष्वन्तरसावादित्यः । पवमानो हरित आ विविशेति । वायुरेव पवमानो दिशो हरित आविष्टः ॥"

"text": "देवाश्च ऋषयो मर्त्यसत्तमा इति च त्रयः ॥\nआश्रिता विष्णुमेवैकं त्रिस्थानस्थितमच्युतम् ।\nअग्निस्थमाश्रिता मर्त्या विष्णुमर्काभिधं परम् ॥\nआ जनैरर्चितत्वात् स ह्यर्क इत्युच्यते हरिः ।\nअग्नौ कर्माणि कृत्वैव मानुषा मुक्तिभागिनः ॥\nकर्मभिः शुद्धसत्त्वानां कर्मत्यागोऽपि नान्यथा ।\nआश्रिताः सूर्यगं विष्णुम् ऋषयो बृहदित्यसौ ॥\nतेजसा बृंहणादुक्तो, विष्णुरादित्य इत्यपि ।\nआदानात् सर्ववस्तूनाम्, स्वाध्यायेनामुमाश्रिताः ॥\nमुच्यन्ते ऋषयो नित्यं नान्यथा तु कथञ्चन ।\nवायुस्थमाश्रिता देवाः पवमानाभिधं हरिम् ।\nसंसारात् पावयित्वा यन्महानन्दे मिनोत्ययम् ॥\nपवमानस्ततो विष्णुः व्याप्तः सर्वासु दिक्षु च ।\nआश्रितो भगवान् सर्वैः सर्वत्रापि, विशेषतः ॥\nआश्रयात् पृथगुक्तोऽयं नित्यानन्दो रमापतिः ॥ १ ॥"

"text": "उक्थमुक्थमिति वै प्रजा वदन्ति, तदिदमेवोक्थमियमेव पृथिवी । इतो हीदं सर्वमुत्तिष्ठति यदिदं किञ्च । तस्याग्निरर्कः। अन्नमशीतयः, अन्नेन हीदं सर्वमश्नुते । अन्तरिक्षमेवोक्थम् । अन्तरिक्षं वा अनु पतन्त्यन्तरिक्षमनु धावयन्ति॥"

"text": "तस्य वायुरर्कः। अन्नमशीतयः। अन्नेन हीदं सर्वमश्नुते । असावेव द्यौरुक्थम् । अमुतः प्रदानाद्धीदं सर्वमुत्तिष्ठति यदिदं किञ्च । तस्यासावादित्योऽर्कः। अन्नमशीतयः, अन्नेन हीदं सर्वमश्नुते- इत्यधिदैवतम् ।"

"text": "अथाध्यात्मम्\n- पुरुष एवोक्थम्। अयमेव महान् प्रजापतिरहमुक्थमस्मीति विद्यात् ।\nतस्य मुखमेवोक्थम्। यथा पृथिवी तथा । तस्य वागर्कः। अन्नमशीतयः, अन्नेन हीदं सर्वमश्नुते। नासिके एवोक्थं यथाऽन्तरिक्षं तथा । तस्य प्राणोऽर्कः। अन्नमशीतयः, अन्नेन हीदं सर्वमश्नुते । तदेतद् ब्रध्नस्य विष्टपं यदेतन्नासिकायै विनतमिव । ललाटमेवोक्थम्॥\nयथा द्यौस्तथा तस्य चक्षुरर्कोऽन्नमशीतयोऽन्नेन हीदं सर्वमश्नुते ॥"

"oldKey": "AIT_C02_S01_V03_B02",

"type": "bhashya",

"verseType": null,

"text": "तृचाशीतिविभिन्नस्य शस्त्रस्यान्नत्वहेतुतः ॥\nविष्णोस्तृचाशीतिवत् स्यात् प्रसिद्धान्नमिति स्फुटम् ।\nअन्नाभिमानिदेवश्च तृचाशीत्याश्च देवता ॥\nसोम एव ततश्चान्नमशीतय इतरितम् ।\nअदनाऽऽघ्राणदृष्ट्याख्यभोगत्रयविभागतः ॥\nमुखनासाचक्षुषां तद्भोग्यमन्नं हरेः श्रुतम् ।"

"oldKey": "AIT_C02_S01_V03_B03",

"type": "bhashya",

"verseType": null,

"text": "अरणं गमनं यस्माद् अर्कः शीघ्रगतित्वतः ॥\nश्येन एव, तदाकारा चितिरर्कपदोदिता ।\nसुपर्णप्रतिमा सा, यत् तदारूढो जनार्दनः ॥\nतस्मात् तस्यार्क इति सा प्रोच्यते वैदिकैः पदैः ।\nयोऽसौ चितिगतो वीन्द्रः सोऽग्निवातरविष्वपि ॥\nतथा वाक्प्राणचक्षुष्षु तस्मात् तेऽर्काः प्रकीर्तिताः।\nतेषु स्थिते सुपर्णे च रूपभेदैः पृथक् पृथक् ॥\nस्थितो विष्णुस्तदर्कास्ते तस्मादेव प्रकीर्तिताः ।"

"oldKey": "AIT_C02_S01_V03_B04",

"text": "व्याप्तत्वाज्जीवदेहेषु मुखे विष्णोर्मुखं स्मृतम् ॥\nनासयोर्नासिका विष्णोरक्ष्णोरेव तदक्षिणी ।\nजीववाक्प्राणचक्षुष्षु तद्वागाद्यास्ततः स्थिताः ॥\nविष्णोर्वाग्भार्गवो रामो प्राणोऽस्य नरकेसरी ।\nचक्षुस्तु कपिलो विष्णुरग्न्यादीनां च कारणम् ॥\nजीववागादिसंस्थं च सुपर्णमधिसंस्थिताः ।\nअविशेषोऽपि भगवान् पूर्णैश्वर्यस्वरूपतः ॥\nअङ्गाङ्गित्वेनैक एव स्वानन्दानुभवे स्थितः ।\nस एव व्यूह्य चात्मानं पृथग्रूप इव स्थितः ॥\nसुपर्णनामा भगवान् सुपर्णे च व्यवस्थितः ।\nअग्न्यादिषु च तन्नामा वासुदेवः स संस्थितः ॥\nअन्ननामा स एवान्ने चेष्टयन् सर्वमास्थितः ।\nअन्ने स्थितः स एवेशो ह्यन्नदातृगतिप्रदः ॥"

"oldKey": "AIT_C02_S01_V03_B05",

"text": "तस्यान्तरिक्षगस्यैव नियमादनुपक्षिणः ।\nपतन्ति धावयन्त्यश्वान् नरादींश्च नरादयः ॥\nपरस्य विष्णोर्धामत्वात् सूर्यो ब्रध्न इतीरितः ।\nनिहितश्चैव तल्लोको नासिकायां नतस्थले ॥\nपृथिव्यां संस्थितो विष्णुः स्त्रीरूपेण द्युलोकतः ।\nपतितं सर्वमेवात्ति तथा दिवि च संस्थितः ॥\nइतो गतं सर्वमत्ति द्युनामा भगवान् परः ।\nभोग्यत्वादाद्य इत्युक्तः एवमाद्यात्तृरूपवान् ॥\nएक एव परो विष्णुरत्ताऽन्यैरुपजीव्यतः ।\nआद्यो भवति चान्येषाम्, नोपजीव्यो भवेद् यथा ॥\nहरिः स सर्वजीवानाम्, न भुज्यन्ते यथाऽमुना ।\nसर्वे लोकास्तथा कर्तुं नैवेष्टे कश्चन क्वचित् ॥ २ ॥"

"oldKey": "AIT_C02_S01_V05_B01",

"text": "तमिमं प्रथमज्ञानिपुरुषं चतुराननम् ।\nवासुदेवाभिधं ब्रह्म प्राप प्रपदयोः पुरा ॥\nयस्मात् प्रपेदे भगवान् प्रपदाच्चतुराननम् ।\nतस्मात् प्रपदनादेव प्रपदं नाम कीर्तितम् ॥\nचतुर्मुखाकारवतां नृणां पादतलोपरि ।\nप्रपदाख्या वर्ततेऽतो, न तु पश्वादिनां क्वचित्॥\nअयादूर्ध्वं ततो विष्णुः प्रपदाद् ऊरुमत्र च ।\nस्थित ऊरू च तावास्ताम् ऊरूर्ध्वगमनाद्धरेः ॥"

"oldKey": "AIT_C02_S01_V05_B02",

"text": "ककिञ्चिदूर्ध्वं ततो गत्वा वायुना सह केशवः ।\nवायुमाहोरुगरणं कुर्वत्र स्थित इत्यपि ॥\nउर्वेव गरणं चक्रे वायुर्यत्र स्थितः सदा ।\nतत्स्थानमुदरं नाम, पुनराह जनार्दनः ॥\nउरु स्थानं निवासं मे कुरु विस्तारसंयुतम् ।\nतथाऽकरोत् स वायुश्च तदुरोऽभूद् उरुत्वतः ॥\nउरोमध्ये च हृदयम्, तत्रवासो (तत्राऽवासो) हरेः सदा ।\nसूक्ष्मदृष्टियुता ये तु मुनयः शार्कराक्ष्यकाः ॥\nउदरे ते परं ब्रह्म वासुदेवमुपासते ।\nहृत्स्थमेव परं विष्णुं ध्यायन्त्यारुणयः सदा ॥\nउदरस्थं च हृद्गं च ते उभे ब्रह्म तत्परम् ।\nएकमेव यतस्तस्माद उभये ह्यपि तद्विदः ॥"

"oldKey": "AIT_C02_S01_V05_B03",

"text": "तत ऊर्ध्वं गतो विष्णुर्वायुना सह दैवतैः ।\nस्थितो मूर्धनि देवेशः श्रितोऽसाविति तच्छिरः ॥\nतत्र प्राणात्मना वायुर्मनोरूपेण शङ्करः ।\nशेषः सुपर्ण इन्द्रश्च मनांस्येव पृथक् पृथक् ॥\nअहम्भावमनो रुद्रः, शेषोऽसौ पाञ्चरात्रकम् ।\nवैदिकं गरुडश्चेन्द्रो यज्ञादिविषयं मनः ॥\nश्रोत्रं चन्द्रो, रविश्चक्षुर्वागग्निः परिकीर्तितः ।\nएते देवास्तदन्ये च सर्वप्राणिषु संस्थितः ॥\nउपासते महाविष्णुं परमात्मानमच्युतम् ।"

"oldKey": "AIT_C02_S01_V06_B01",

"type": "bhashya",

"verseType": null,

"text": "वाचा हिंसामकुर्वंस्ते विनिन्दन्तः परस्परम् ॥\nते विष्णोराज्ञयाऽवोचन् ‘उत्क्रमाम पृथक् पृथक् ।\nदेहाद् अब्जभवस्यास्माद्, यस्मिन्नुत्क्रान्त एव हि ॥\nशरीरं पद्यते श्रेयान् स न इत्यवधार्यताम् ’।\nततः क्रमेण चाग्न्याद्या निष्क्रान्तास्तेषु सर्वशः ॥\nनिष्क्रान्तेषु न वै पातः शरीरस्याभवत् क्‍वचित् ।\nवायावुत्क्रान्त एवैतच्छरीरमपतत् क्षितौ ।\nउदासीनवदास्तां तौ केशवश्चाब्जसम्भवः॥\nतेषां बलपरीक्षार्थं वाय्वादीनां च सर्वशः ।"

"oldKey": "AIT_C02_S01_V07_B01",

"text": "पुनस्ते प्राविशन् सर्वे वह्निसूर्यौ शशी शिवः ॥\nनोत्थानमभवत् तेषु प्रविष्टेष्वपि सर्वशः ।\nवायौ प्रविष्टे तूत्थानं कायस्यासीत् तदैव च ॥\nउच्चैः स्थितत्वादुक्थोऽभूद् वायुरेव ततः प्रभुः ।\nउच्चत्वं च गुणाधिक्यम्, त्वमुच्चोऽसीति तेऽब्रुवन् ॥\nभृत्या वयं तवैव स्मः त्वमस्माकं पतिः सदा ।\nस्पर्धामहे त्वद्बलेन त्वया, नान्येन केनचित्॥\nइत्यूचुर्वीन्द्रशेषेशशक्रचन्द्रादिकाः पृथक् ।\nवायुः स संस्तुतस्तैश्च प्रसन्नोभूद् दिवौकसाम् ॥ ४ ॥"

"oldKey": "AIT_C02_S01_V08",

"text": "तं देवाः प्राणयन्त । स प्रणीतः प्रातायत । प्रातायीती३ तत्प्रातरभवत् । समागादिती३ तत्सायमभवत् । अहरेव प्राणो, रात्रिरपानः ।"

"oldKey": "AIT_C02_S01_V08_B01",

"text": "तस्माच्छ्रुत्वा परं ब्रह्म देवा नारायणाभिधम् ॥\nशिष्यप्रशिष्यादिषु च तेऽनयन् वायुनोदितम् ।\nवायुमप्यनयन् सर्वे यशसा तद्गुणोक्तितः ॥\nये ये गुणान् विजानन्ति वायोस्तान् आविशन् मरुत् ।\nतत्र तत्र प्रविष्टत्वात् प्रततोऽसौ बभूव ह ॥\nप्रततत्वात् प्रातरिति तस्य नामाऽभवद्विभोः ।\nसङ्गतश्चाभवज्जीवचिता रूपान्तरेण सः ।\nसङ्गतत्वात् सायमिति तद् रूपं नामतोऽभवत् ॥\nवायोस्तत्पुनरध्यात्मं प्राणापानाभिधं द्वयम् ।"

"oldKey": "AIT_C02_S01_V09",

"text": "वागग्निश्चक्षुरसावादित्यश्चन्द्रमा मनः, दिशः श्रोत्रं स एष प्रहितां संयोगोऽध्यात्मम्। इमा देवताः। अद उ आविरधिदैवतम् । इत्येतत् तदुक्तं भवति ।"

"oldKey": "AIT_C02_S01_V09_B01",

"text": "अध्यात्ममग्निर्वागाख्यश्चक्षुः सूर्यः प्रकीर्तितः ॥\nयज्ञादिसाधने यत्तु मनश्चन्द्रः प्रकीर्तितः ।\nमित्रो(मनो) यमश्च वरुणः कुबेरश्च दिगीश्वराः ॥\nश्रोत्राभिमानिनः सर्वे, वैदिकश्रवणोचितम् ।\nश्रोत्रं चन्द्रस्तथा स्मार्ततान्त्रिकश्रवणोचितम् ॥\nयम एव, षडङ्गानां विषयश्रवणोचितम् ।\nश्रोत्रं तु वरुणः, काम्यशास्त्रार्थं (मन)मित्र एव च ॥\nश्रोत्रं यन्नीतिशास्त्रार्थं कुबेरस्तत्(श्च) प्रकीर्तितः ।\nविष्णुना प्रहितानां हि संयोगोऽध्यात्ममेष हि ॥\nशिवादीनां च सर्वेषां मनस्त्वं कथितं पुरः(रा) ।\nएताः सर्वा देवता हि ब्रह्मवायुसुपर्णकाः ॥\nशेषशङ्करशक्राश्च चन्द्रसूर्ययमा अपि ।\nअग्निश्च मित्रावरुणौ कुबेराद्याश्च सर्वशः ॥\nअधिदैवं स एवैक आधिक्यात् पुरुषोत्तमः ।\nदेवमात्रास्तदन्ये तु स आविः पुरुषोत्तमः ॥\nपूर्णज्ञानस्वरूपत्वाद्, एतावत् कथितं भवेत् ।\nतात्पर्यात् सर्ववेदैश्च ..."

"oldKey": "AIT_C02_S01_V10",

"type": "verse",

"verseType": "mantra",

"text": "एतद्ध स्म वै तद् । विद्वानाह हिरण्यदन् (वै)बैदः, न तस्येशेऽयं मह्यं न दद्युरिति ॥\nप्रहितां वा अहमध्यात्मं संयोगं निविष्टं वेदैतद्ध । तदनीशानानि ह वा अस्मै भूतानि बलिं हरन्ति य एवं वेद ॥"

"oldKey": "AIT_C02_S01_V10_B01",

"text": "-... तज्जानन्नवदन् मुनिः ॥\nहिरण्यदन्नाम (वै)बैदो, ‘भूतेषु हि सुरानृते ।\nमदभीष्टं ममादातुं नैवेष्टे कश्चनाञ्जसा ॥\nविष्णुना प्रहितानां हि देवानाम् अहमुत्तमम् ।\nवेद संयोगमाध्यात्मम्, ततो मुक्तो यथेष्टभुक् ॥\nस्यान्नैवात्रास्ति सन्देहः, स्वेच्छाविहृतिरेव च ।\nमन्निषेधे न शक्तोऽस्ति प्रीता देवा हि मे सदा ॥\nअधिदैवेन सहिता विष्णुना प्रभविष्णुना’ ।\nएतद्धि तेन कथितं मुनिना तत्त्ववेदिना ॥\nविष्णुप्रहितदेवानां योगमध्यात्ममञ्जसा ।\nवेद तं च नियोक्तारम् उपास्ते विष्णुमव्ययम् ॥\nएतादृशोपासनाया योग्यः सन् सततं सुधीः ।\nस्वस्वाम्यन्यानि भूतानि हरेयुर्बलिमस्य हि ॥\nमुक्तस्य वैष्णवे लोके मुक्तानि च न संशयः ।\nइत्येतद्ध्यानयोगाश्च मुनयो देवतास्तथा ॥\nमानुषा ज्ञानमात्रेण स्वावरैः पूज्यतामियुः ।\nमुक्तामुक्तैर्मुक्तियोग्या इति शास्त्रस्य निर्णयः ॥"

"oldKey": "AIT_C02_S01_V11",

"text": "तत्सत्यम्। सदिति प्राणस्तीत्यन्नं यमित्यसावादित्यः। तदेतत् त्रिवृत्। त्रिवृदिव वै चक्षुः, शुक्लं कृष्णं कनीनिकेति स यदि ह वा अपि मृषा वदति सत्यं हैवास्योदितं भवति, य एवमेतत् सत्यस्य सत्यत्वं वेद ॥ ५ ॥"

"oldKey": "AIT_C02_S01_V11_B01",

"text": "स एष भगवान् विष्णुः सत्यमित्यभिधीयते ।\nसर्वोत्तमत्वात् पूर्णत्वात् सर्वज्ञत्वात् तथैव च ॥\nदेवतात्रयमन्यच्च पृथक् सत्यमितीर्यते ।\nशेषवीन्द्रशिवादिभ्य उत्तमत्वात् सदैव हि ॥\nवायुः सदिति सम्प्रोक्तः, जीवेषु तु सुपूर्णतः ।\nतीति ब्रह्मा समुद्धिष्टः स एवान्नाभिमानवान् ॥\nअन्नं प्रजापतिरिति श्रुतिरन्या ह्यभाषत ।\nअतिनादात् सदा वेदैरप्यन्नं स चतुर्मुखः ॥\nयमयेत्यदिति य उद्दिष्टो यमयेद् यत्प्रकाशयन्(नात्) ।\nदेवतात्त्रयमेतत्तु सहितं सत्यमुच्यते ॥\nशुक्लकृष्णकनीनासु चक्षुषोऽप्येत आस्थिताः ।\nएवं सत्यपदार्थं यो(हि) विज्ञायोपास्त आदरात् ॥\nयोग्यस्तस्या उपासाया नैवासत्येन दुष्यति ।\nदेवता मुनयश्चैव योग्या अस्या अपि स्फुटम् ।\nमानुषाणां(मनुष्याणां) ज्ञानमात्राद् दोषो नातितरां भवेत् ॥ ५ ॥"

"oldKey": "AIT_C02_S01_V12",

"text": "तस्य वाक् तन्तिः। नामानि दामानि । तदस्येदं वाचा तन्त्या नामभिर्दामभिः सर्वं सितम् । सर्वं हीदं नामानी३ । सर्वं वाचाऽभिवदति । वहन्ति ह वा एनं तन्तिसम्बद्धा य एवं वेद ।"

"oldKey": "AIT_C02_S01_V12_B01",

"text": "तस्य नारायणस्यैव सर्ववेदात्मिका हि वाक् ।\nतन्तिरूपा जगद्बन्धे, नाम ब्रह्मादिकं च यत् ।\nविप्रक्षत्रियवैश्यादिरूपं चाखिलमेव तु ॥\nदाम, तेनैव बध्नाति सकलं जगदच्युतः ।\nसर्वे हि नामवन्तोऽत्र सर्वे वेदोदिता अपि ॥\nवेदात्मिक्या यतो वाचा विष्णुर्वदति सोऽखिलम् ।\nय एतद्विष्णुवाचैव बद्धं नामाख्यदामभिः ॥\nज्ञात्वा जगदुपास्ते तु योग्यः संस्तदुपासने ।\nतं प्रत्येवाखिलान्येव भूतानि सह दैवतैः ॥\nबलिं हरन्ति, पञ्चाथ भूतान्येनं वहन्ति च ।\nयोग्यश्चास्या उपासाया योग्यो ब्रह्मपदस्य यः ॥\nभूतयुक्ते रथे तस्मात् स तिष्ठति सुरार्चितः ।\nमुक्तः संश्च तदन्येषां ज्ञानमात्राद् विमुक्तिगैः ॥\nस्वावरैः सेव्यतैव स्यात् कैश्चिदेव क्‍वचित्क्‍वचित्।\nतथैव वायुना बद्धं जगदेतत् ततोऽवरम् ॥\nसुपर्णशेषगिरिशशक्रसूर्याद्यमञ्जसा ।"

"oldKey": "AIT_C02_S01_V13",

"text": "तस्योष्णिग् लोमानि, त्वग् गायत्री, त्रिष्टुप् मांसम्, अनुष्टुप् स्नावानि, अस्थि जगती, पङ्क्तिर्मज्जा, प्राणो बृहती । स च्छन्दोभिश्छन्नः, यच्छन्दोभिश्छन्नस्तस्माच्छन्दांसीत्याचक्षते । छादयन्ति ह वा एनं छन्दांसि पापात् कर्मणः, यस्यां कस्याञ्चिद् दिशि कामयते, य एवमेतच्छन्दसां छन्दस्त्वं वेद ।"

"oldKey": "AIT_C02_S01_V13_B01",

"text": "विष्णोर्वायोश्च लोमादौ छन्दांस्येवाऽश्रितानि च ।\nविष्णोर्विमुक्तवायोश्च लोमाद्यं तु चिदात्मकम् ॥\nलोमप्राणादिभेदश्च नैव कश्चिच्चिदात्मनि ।\nन्नश्छन्दोभिरेवं स केशवस्तेन चाभिधा ॥\nछन्दांसीत्येव तेषां हि, य एवंविदुपासकः ।\nनिवारयन्ति पापेभ्यश्छन्दांसि किमु केशवः ॥\nयोग्या अस्याश्च विद्यायाः भृग्वाद्या देवतास्तथा ।\nछन्दस्सु संस्थितो विष्णुर्गोपायत्येव तद्विदम् ॥"

"oldKey": "AIT_C02_S01_V14",

"text": "तदुक्तमृषिणा- ‘अपश्यं गोपाम्’(ऋ.सं.१.१६४.३१) इत्येष वै गोपा, एष हीदं सर्वं गोपायति । ‘अनिपद्यमानम्’ इति न ह्येष कदाचन संविशति । ‘आ च परा च पथिभिश्चरन्तम्’ इत्या च ह्येष परा च पथिभिश्चरति । ‘स सध्रीचीः स विषूचीर्वसान’ इति सध्रीचीश्च ह्येष विषूचीश्च वस्ते, इमा एव दिशः । ‘आवरीवर्ति भुवनेष्वन्तः’ इत्येष ह्यन्तर्भुवनेष्वावरीवर्ति ॥"

"oldKey": "AIT_C02_S01_V14_B01",

"text": "मन्त्रोऽप्यर्थमिमं प्राहापश्यं गोपामिति स्म ह ।\nएष गोप्ता हि सर्वस्य वायुस्थः पुरुषोत्तमः ॥\nछन्दस्सु संस्थितो वायुर्वायौ च स जनार्दनः ।\nवायुश्च वायुसंस्थश्च कदाचिन्न हि (नैव) तिष्ठतः ॥\nवायुर्हि नित्यसञ्चारी सदा सर्वप्रवृत्तिमान् ।\nचोदितः केशवेनैव तत्स्थेनामितशक्तिना ॥\nआसमन्तात् पराक्चापि पञ्चभूतेभ्य ईश्वरः ।\nवायुस्तत्स्थो हरिश्चैव चरत्यमितपौरुषः ॥\nसध्रीचीनासु पूर्वादिदिक्ष्वेतौ चतसृष्वपि ।\nनित्यदा वसतः कोणदिक्ष्वथाऽसु विषूचिषु ॥\nअन्तश्च सर्वलोकेषु चरतो लोकसाक्षिणौ ।"

"oldKey": "AIT_C02_S01_V15",

"text": "अथो ‘आवृतासोऽवतासो न कर्तृभिः’ इति, सर्वं हीदं प्राणेनाऽवृतम् । सोऽयमाकाशः प्राणेन बृहत्या विष्टब्धः । तद्यथाऽयमाकाशः प्राणेन बृहत्या विष्टब्ध एवं सर्वाणि भूतान्यापिपीलिकाभ्यः प्राणेन बृहत्या विष्टब्धानीत्येवं विद्यात् ॥६ ॥"

"oldKey": "AIT_C02_S01_V15_B01",

"text": "हस्तयोरेतयोरेव नित्याक्षीणं वसु स्थितम् ॥\nतद्ध्यसह्यं बलं वायोरनन्तं, किमु तद्धरेः ।\nवायोराधारभूतस्य, ताभ्यां हि क्रतुनामकाः ॥\nआवृताः सर्वजीवा हि यथैव कनकावटाः ।\nआच्छाद्यन्ते वित्तवद्भिस्ताभ्यामेवं च चेतनाः ॥\nआवृता महदाद्यै(द्या)स्तु देहे तिष्ठन्ति चैतयोः ।"

"oldKey": "AIT_C02_S01_V15_B02",

"text": "विष्टब्धाश्चैव सर्वेऽपि जीवा आकाश एव च ॥\nस वायुः प्रकृतिश्चैव विष्टब्धौ केशवेन हि ।\nबृहत्वाद् बृहतीत्येव तयोर्नाम प्रकीर्तितम् ॥\nवायुकेशवयोः प्राणनाम सर्वप्रणायनात् ।\nविशेषतो(विशेषेण) बृहत्प्राणो भगवांस्तत्र केशवः ॥\nइति विद्यात् ... ॥ ६ ॥"

"id": "Aitareya-40",

"oldKey": "AIT_C02_S01_V16",

"text": "अथाऽतो विभूतयोऽस्य पुरुषस्य । तस्य वाचा सृष्टौ पृथिवी चाग्निश्च । अस्यामोषधयो जायन्ते । अग्निरेनाः स्वदयतीदमाहरतेदमाहरतेति । एवमेतौ वाचं पितरं परिचरतः पृथिवी चाग्निश्च ।\nयावदनु पृथिवी यावदन्वग्निस्तावानस्य लोको भवति नास्य तावल्लोको जीर्यते यावदेतयोर्न जीर्यते पृथिव्याश्चाग्नेश्च य एवमेतां वाचो विभूतिं वेद ।"

"id": "Aitareya-41",

"oldKey": "AIT_C02_S01_V16_B01",

"text": "... तस्य विष्णोरङ्गानामथ वैभवम् ।\nउच्यते तस्य वाचा हि सृष्टावग्निः क्षितिस्तथा ॥\nशुश्रूषार्थं(षार्थे) तस्य पृथ्वी जनयत्योषधीः प्रभोः ।\nताः पचत्यग्निरुद्युक्त आहृता आहृताः पुनः ॥\nआहरेति वचोऽस्यापि शृण्वन्त्येव महर्षयः ।\nमुखजत्वात् तयोर्विष्णोर्मुखं जनकमिष्यते ॥\nआस्यभोग्यं ततो विष्णोरन्नं तौ कुरुतः सदा ।\nसर्वैर्यद्भुज्यते चान्नं तत्र तत्र स्थितो हरिः ॥\nतद्भुङ्क्तेऽतस्तदर्थं हि तावन्नं कुरुतस्सदा ।\nविष्णोर्वाग्विभवं वेद य उपास्ते च सर्वदा ॥\nयोग्यः संस्तदुपासायाः स भूम्यग्निसमन्वितः ।\nसमं तयोर्व्याप्तिमांश्च तद्वन्मुक्तश्च नित्यदा ॥\nअनष्टलोको वसति समीपे केशवस्य च ।"

"id": "Aitareya-42",

"oldKey": "AIT_C02_S01_V16_B02",

"type": "bhashya",

"verseType": null,

"text": "योग्या अस्या उपासायाः पृथिव्यग्निपदस्य ये ॥\nयोग्यास्ते वै मुख्यतया, तदन्ये तत्र तौ स्थितौ ।\nतत्र चर्तुं समर्था स्युर्मुक्तिं प्राप्य यथेच्छया(यदृचछया .प्र.पा) ॥\nकादाचित्कोपासने तु, तावत् तेषां च योग्यता ।"

"id": "Aitareya-43",

"oldKey": "AIT_C02_S01_V16_B03",

"text": "वेदनं ह्यापरोक्ष्येण मुख्यं भवति नान्यथा ॥\nएकदेशविदो यस्मात् परोक्षज्ञानिनोऽखिलाः ।\nआपरोक्ष्यं भवेद् यस्मान्नैवोपासामृते क्‍वचित्॥\nतस्मादुपासापूर्वं तु योऽपरोक्षं प्रपश्यति ।\nस एव वेद, नान्यस्तु, योग्यस्यैवापरोक्षदृक् ॥\nतस्माद्योग्यस्योक्तफलम् अन्येषां किञ्चिदेव हि ।"

"id": "Aitareya-44",

"oldKey": "AIT_C02_S01_V17",

"text": "प्राणेन सृष्टावन्तरिक्षं च वायुश्च । अन्तरिक्षं वा अनु चरन्त्यन्तरिक्षमनु शृण्वन्ति । वायुरस्मै पुण्यं गन्धमावहति । एवमेतौ प्राणं पितरं परिचरतोऽन्तरिक्षं च वायुश्च । यावदन्वन्तरिक्षं यावदनु वायुस्तावानस्य लोको भवति, नास्य तावल्लोको जीर्यते, यावदेतयोर्न जीर्यतेऽन्तरिक्षस्य च वायोश्च य एवमेतां प्राणस्य विभूतिं वेद ।\nचक्षुषा सृष्टौ द्यौश्चाऽदित्यश्च । द्यौर्हास्मै वृष्टिमन्नाद्यं सम्प्रयच्छति। आदित्योऽस्य ज्योतिः प्रकाशं करोत्येवमेतौ चक्षुः पितरं परिचरतो द्यौश्चाऽदित्यश्च । यावदनु द्यौर्यावदन्वादित्यस्तावानस्य लोको भवति, नास्य तावल्लोको जीर्यते, यावदेतयोर्न जीर्यते दिवश्चाऽदित्यस्य च, य एवमेतां चक्षुषो विभूतिं वेद ।\nश्रोत्रेण सृष्टा दिशश्च चन्द्रमाश्च । दिग्भ्यो हैनमायान्ती३, दिग्भ्यो विशृणोति । चन्द्रमा अस्मै पूर्वपक्षापरपक्षान् विचिनोति पुण्याय कर्मणे । एवमेते श्रोत्रं पितरं परिचरन्ति दिशश्च चन्द्रमाश्च । यावदनु दिशो यावदनु चन्द्रमास्तावानस्य लोको भवति, नास्य तावल्लोको जीर्यते यावदेतेषां न जीर्यते दिशां च चन्द्रमसश्च य एवमेतां श्रोत्रस्य विभूतिं वेद ।\nमनसा सृष्टा आपश्च वरुणश्च । आपो हास्मै श्रद्धां सन्नमन्ते पुण्याय कर्मणे । वरुणोऽस्य प्रजां धर्मेण दाधार । एवमेते मनः पितरं परिचरन्त्यापश्च वरुणश्च । यावदन्वापो यावदनु वरुणस्तावानस्य लोको भवति, नास्य तावल्लोको जीर्यते, यावदेतेषां न जीर्यतेऽपां च वरुणस्य च य एवमेतां मनसो विभूतिं वेद ॥ ७ ॥"

"id": "Aitareya-45",

"oldKey": "AIT_C02_S01_V17_B01",

"text": "प्राणादिभ्यश्च वाय्वाद्या एवं विष्णोः प्रजज्ञिरे ॥\nब्रह्मशेषसुपर्णेन्द्रशिवाद्या आप ईरिताः ।\nते विष्णोर्मनसा जाताः सर्वे चाबभिमानिनः ॥\nवैश्वदेव्यस्ततो ह्यापो, वरुणश्च मनोभवः ।\nप्राणिनां पूर्तपुण्येषु श्रद्धारूपमनोऽधिपः ॥\nएवं (हि) सर्वा देवता हि विष्ण्वङ्गेभ्यः प्रजज्ञिरे ।\nस्वोत्पत्त्यङ्गं च ते विष्णोः शुश्रूषन्ते पृथक् पृथक् ॥\nविष्णोः विषयधर्मेषु ज्ञानादिषु चतुर्मुखः ।\nश्रद्धां ददाति भूतानाम्, वैदिकश्रवणे विपः ॥\nतान्त्रिके शेषरुद्रौ च शक्रो यज्ञादिकर्मणि ।\nवायुर्गन्धवहश्चास्य भक्तिज्ञानप्रदस्तथा ॥\nभूतानां तस्य विषये, त्वन्तरिक्षं च कर्मणः ।\nतदीयस्यैव भोगार्थं जीवानाम्, श्रुतिचारदम् ॥\nअन्तरिक्षं च विघ्नेशः, सूर्यस्तत्कर्मसिद्धये ।\nभूतानां ज्योतिषो दाता द्यौरप्यन्नाद्यदायिनी ॥७ ॥"

"id": "Aitareya-46",

"oldKey": "AIT_C02_S01_V18",

"text": "आपा३ इति। आप इति । तदिदमाप एव । इदं वै मूलम्, अदस्तूलम्। अयं पिता, एते पुत्राः। यत्र ह क्‍वच पुत्रस्य तत्पितुः। यत्र वा पितुस्तत्पुत्रस्य। इत्येतत् तदुक्तं भवति।\nएतद्ध स्म वै तद् विद्वानाह महिदास ऐतरेयः। आऽहं मां देवेभ्यो वेदा, ओ मद् देवान् वेद। इतः प्रदाना ह्येते। इतः सम्भृता इति ।"

"id": "Aitareya-47",

"oldKey": "AIT_C02_S01_V18_B01",

"text": "आप इत्येव देवानां ब्रह्मादीनां कथं भवेत् ।\nनामेत्यपृच्छल्लक्ष्मीस्तं महिदासं जनार्दनम् ॥\nआप इत्येव नामैषां भवतीत्याह स प्रभुः ।\nइदं मदाख्यं यद् ब्रह्म ह्याप इत्यभिधीयते ॥\nआ पूर्णत्वाद् गुणैः सर्वैस्तन्मूलमखिलस्य च ।\nतूलभूतं तदन्यत् तु, पिता ह्येष जनार्दनः ॥\nपुत्रा ब्रह्मादयः सर्वे, नैवायं वृक्षमूलवत् ।\nस्वतन्त्रत्वाज्जगन्नाथः, पितृत्वात् परमेशितुः ॥\nतन्नामाऽप इति ह्येतद् ब्रह्मरुद्रादिनां भवेत् ।\nयथा यदव इत्येव रघवः कुरवस्तथा ॥\nपुत्रनाम पितुश्च स्यात् तत्तन्त्रत्वात् सुतस्य हि ।\nयथा पितामहाद्याश्च पितरो नाम कीर्तिताः ॥\nतथापि मुख्यया वृत्त्या व्यवहारव्यवस्थितिः ।\nआप इत्येव देवानां सर्वेषां प्रददौ हरिः ॥\nस्वकीयमेवमन्यानि पृथक् पृथगदात् प्रभुः ।\nनारायणादिनामानि ददौ नान्यस्य केशवः ॥"

"id": "Aitareya-48",

"oldKey": "AIT_C02_S01_V18_B02",

"text": "एवं स भगवान् विष्णुर्महिदासाभिधः प्रभुः ।\nजानन्नित्योदितज्ञानादाह देवीमिदं वचः ॥\nदेवपर्यन्तम् आ व्याप्तिं वेदाहं मम सर्वदा ।\nमत्पर्यन्तं (य)तथा व्याप्तिं देवानामपि सर्वशः ॥\nमयि देवास्तेषु चाहमिति विद्धिवरानने ।\nमयैतानि प्रदत्तानि पदानि ब्रह्मपूर्वकाः ॥\nअधितिष्ठन्ति, सत्ताद्या अप्येतेषां मदाज्ञया ।\nज्ञानकर्मबलेहाद्या मद्दत्ता इति किं वदे ॥\nसम्भृता मत्त एवैते,......।"

"id": "Aitareya-49",

"oldKey": "AIT_C02_S01_V19",

"text": "स एष गिरिश्चक्षुः श्रोत्रं मनो वाक् प्राणः । तं ब्रह्मगिरिरित्याचक्षते । गिरति ह वै द्विषन्तं पाप्मानं भ्रातृव्यम्, पराऽस्य द्विषन् पाप्मा भ्रातृव्यो भवति य एवं वेद ॥"

"id": "Aitareya-50",

"oldKey": "AIT_C02_S01_V19_B01",

"text": ". ... स एष भगवान् गिरिः ।\n(गि)गरणात् सर्वभूतानाम्, चक्षुर्नामास्य दर्शनात् ॥\nसर्वश्रोतृत्वतः श्रोत्रम्, मनो मन्तृत्वहेतुतः ।\nप्राणनामा प्रणेतृत्वात्, तमेनं गुणपूर्तितः ॥\nगिरणाच्चाखिलस्यास्य प्राहुर्ब्रह्मगिरिं प्रभुम् ।\nय एवं वेद तं विष्णुम् आपरोक्ष्येण शाश्वतम् ॥\nगिरत्येवाखिलं पापं भ्रातृवत् सह संस्थितम्म् ।\nपराभवति पाप्माऽस्य द्वेष्टा निरयगः सदा ॥"

},

"id": "Aitareya-51",

"oldKey": "AIT_C02_S01_V20",

"type": "verse",

"parent": "AIT_C02_S01",

"chapter": "AIT_C02",

"verseType": "mantra",

"text": "स एषोऽसुः । स एष प्राणः । स एष भूतिश्चाभूतिश्च। तं भूतिरिति देवा उपासाञ्चक्रिरे । ते बभूवुः । तस्माद्धाप्येतर्हि सुप्तो भूर्भूररित्येव प्रश्वसिति । अभूतिरित्यसुराः । ते ह पराबभूवुः। भवत्यात्मना, पराऽस्य द्विषन् पाप्मा भ्रातृव्यो भवति, य एवं वेद ॥"

"oldKey": "AIT_C02_S01_V20_B01",

"text": "असनाद्भगवान् सोऽसुः सर्वस्यापि जनार्दनः ।\nप्रकृष्टानन्दरूपत्वात् प्राण इत्यभिधीयते ॥\nस एष भूतिनामाऽपि ज्ञानैश्वर्यादिभूतिदः ।\nअज्ञानादिप्रदातृत्वात् स एवाभूतिनामकः ॥\nसुखज्ञानादिगुणदं पूर्णं सर्वगुणैः प्रभुम् ।\nउपासते तं वाय्वाद्या देवास्तस्माच्च तेऽखिलाः ॥\nबभूवुः सुखसज्ज्ञानपूर्वैः सर्वैर्गुणैर्युताः ।\nदेवानामपि सर्वेषां प्रधानोऽद्यापि मारुतः ॥\nस्थित्वा सुप्तेषु विष्णुं तं भूर्भूरित्येव शंसति ।\nभूःशब्दार्थो भूतिरिति, वैपरीत्येन चासुराः ॥\nअभूतिकारको(अभूतिकारणः .हृ)ऽस्माकमैश्वर्यादिगुणोज्झितिः ।\nइत्येवोपासते, तस्मात् पराभूताश्च सर्वशः ॥\nज्ञानैश्वर्यादिभिर्हीनाः पेतुरन्धे तमस्यथ ।\nय एवं वेद तं विष्णुं भूतिदं भूतिरूपिणम् ॥\nभावाभावं च देवानां दैत्यानां चैवमेव तु ।\nज्ञानैश्वर्यादिभिः सोऽपि भवेत् तस्य परात्मनः ॥\nप्रसादात् तस्य पाप्मा च पराभवति सर्वशः ।"

"oldKey": "AIT_C02_S01_V21",

"type": "verse",

"verseType": "mantra",

"text": "स एष मृत्युश्चैवामृतं च । तदुक्तमृषिणा– ‘अपाङ् प्राङेति स्वधया गृभीतः’ इति । अपानेन ह्ययं यतः प्राणो न पराङ् भवति । ‘अमर्त्यो मर्त्येना स योनिः’इति, एतेन हीदं सर्वं सयोनि, मर्त्यानि हीमानि शरीराणी३, अमृतैषा देवता । ‘ता शश्वन्ता विषूचीना वियन्ता न्य१न्यं चिक्युर्न निचिक्युरन्यम्’ इति, निचिन्वन्ति हैवेमानि शरीराणी३, अमृतैवैषा देवता । अमृतो ह वा अमुष्मिन् लोके सम्भवति, अमृतः सर्वेभ्यो भूतेभ्यो ददृशे, य एवं वेद य एवं वेद ॥ ८ ॥"

"oldKey": "AIT_C02_S01_V21_B01",

"type": "bhashya",

"verseType": null,

"text": "स एष भगवान् विष्णुर्मृत्युदो मोक्षदस्तथा ॥\nस एव जीवनकरो यदाऽपानेन संयुतम् ।\nप्राणं नियमयत्यस्मिञ्च्छरीरे पुरुषोत्तमः ॥\nशरीराद् बहिरेतौ तु यदा निःसारयत्यजः ।\nतदा मृत्युप्रदश्चायम्, मुक्तानामपि जीवनम् ॥\nप्राणादेव हि, तत्रापि प्राणाधारो जनार्दनः ।"

"oldKey": "AIT_C02_S01_V21_B02",

"text": "अर्वाक् प्राक् च सदा गच्छेद् वायुरानन्दरूपिणा ॥\nअनेनैव गृहीतो हि प्राणोऽपानेन संयुतः ।\nअनेन हरिणा यस्मान्नियतो न पराङ् भवेत् ॥\nअमर्त्यस्तत्प्रसादेन वायुर्देहैः सह स्थितः ।\nअनित्या अपि देहास्ते शश्वत् सन्त्याविमोक्षतः ॥\nस्थूलसूक्ष्मविभागेन, किमु वायुर्जगत्प्रभुः ।\nनानागती (तु)च तावेतौ, वायुः प्राप्नोति केशवम् ॥\nशरीरं तु विनष्टं स्यात् पञ्चत्वमुपगच्छति ।\nजडं तज्जडतामेति, चेतना वायुदेवता ॥\nचेतनेशं हरिं याति, विरुद्धगमनौ च तौ ।\nऊर्ध्वं गच्छति देवः सः, देहोऽधः पतति क्षितौ ॥"

"oldKey": "AIT_C02_S01_V21_B03",

"type": "bhashya",

"verseType": null,

"text": "दृश्यते तच्छरीरं चाप्यदृश्या वायुदेवता ।\nय एवं वेद तं वायुम् अमृतं सर्वनायकम् ॥\nपूर्णानन्देन हरिणा गृहीतं तद्वशं सदा ।\nस मुक्तो लोकमाप्नोति विष्णोर्मुक्तैश्च दृश्यते ॥ इति च ।"

"oldKey": "AIT_C02_S01_V21_B04",

"text": "‘ब्रह्म’ ‘पन्थाः’ ‘सत्यं’ ‘कर्म’ इति तस्य नारायणस्य वासुदेवाद्याः क्रमेण चतस्रो मूर्तयः । नासिकायां यन्नेत्रयोर्मध्ये विनतमिव किञ्चिन्नतस्थानं तत् सूर्यलोकस्थानीयं विद्यात् ।"

"oldKey": "AIT_C02_S01_V21_B05",

"text": "तथा इति निर्णयः। ‘इरामया’(पृ.सं) इति दैर्घ्यमवधारणार्थम् ।‘दैर्घ्यं प्लुतं च हिङ्कारो बिन्दुरप्यवधारणे’ इति शब्दनिर्णये । ब्रह्मा हैव ता इ ते ।\nदेशतः कालतोऽर्थाच्च बलतो गुणतस्तथा ।\nस्वरूपतोऽपि नैव स्याद् भेदोऽत्यल्पोऽपि यत्र हि ॥\nकेवलैश्वर्ययोगेन यत्र सङ्ख्या दिवद् भवेत् ।\nस्वरस्पर्शविभागेन तत्रोक्तिः स्याद् विभक्तिषु ॥\nअचिन्त्यादेव (तु) (तथै)चैश्वर्याद् एकोऽपि बहुरूपवान् ।\nप्रकाशयेद्यतो विष्णुः सर्वत्राप्यविशेषवान् ॥\nन विशेषो हि रूपाणां मत्स्यादीनां कथञ्चन ।\nनैश्वर्ये न बले चैव नाऽनन्दादिगुणेष्वपि ॥\nइत्यादिशब्दनिर्णयवचनाद् द्विवचनम् अत्र व्यवहारमात्रम् इति दर्शयितुं ता इत्युक्तम् ।\nसंहितायां यत्र दैर्घ्यं पदे यत्र न विद्यते ।\nउक्तार्थस्य महाधिक्यं श्रुतेस्तत्र विवक्षितम् ॥\nइति, अतो ब्रह्मा ह इति दैर्घ्यमपि परब्रह्मत्वविवक्षया ।"

"oldKey": "AIT_C02_S01_V21_B06",

"type": "bhashya",

"verseType": null,

"text": "अद उ एव नारायणाख्यमधिदैवतम्, अन्यानि दैवतमात्राणि । स्थानान्तरेऽन्येषामपि अधिदैवत्वकथनम् कर्मजदेवाद्यपेक्षया। मुख्याधिदैवतं नारायण एव ।"

"oldKey": "AIT_C02_S01_V21_B07",

"text": "स्योष्णिग् लोमानि इत्यादि ‘लोमसूष्णिग्’ इत्याद्यर्थे । ‘सप्तसु प्रथमा’ इति सूत्रात् । सच्छन्दोऽभिश्छन्न इति वाक्यशेषात् । ‘ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीत्’(ऋ.सं.१०.९०.१२) इत्यादिवच्च ।"

"oldKey": "AIT_C02_S01_V21_B08",

"type": "bhashya",

"verseType": null,

"text": "\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Skanda-id\"\u003E‘अङ्गेषु यस्य छन्दांसि देवा लोका मखा अपि ।\nतद्वशा नियता नित्यं नमस्तस्मै परात्मने ॥’\u003C/span\u003E इति स्कान्दे ।"

"oldKey": "AIT_C02_S01_V21_B09",

"text": "अस्मै.... पुण्याय कर्मण इति। एतमुद्दिश्य जीवानां पुण्यकर्म कर्तुम् । तैर्हि स्तुत्यादिकर्माणि कृतानि श्रोत्रेण शृणोति भगवान् । दिग्भ्योऽप्यन्य एव विशृणोति जीवः । अन्येषां जीवानां श्रवणजं भोगं स्वश्रोत्रेण दिग्भिरननुगृहीतेनैव भगवान् भुङ्क्ते।"

"oldKey": "AIT_C02_S02",

"type": "section",

"parent": null,

"verseType": "paada",

"text": "द्वितीयोऽध्यायः"

"oldKey": "AIT_C02_S02_V01",

"type": "verse",

"parent": "AIT_C02_S02",

"verseType": "mantra",

"text": "एष इमं लोकमभ्यार्चत् पुरुषरूपेण, य एष तपति प्राणो वाव तदभ्यार्चत् प्राणो ह्येष य एष तपति ।"

"oldKey": "AIT_C02_S02_V01_B01",

"parent": "AIT_C02_S02",

"text": "एष नारायणो देवो वायुना सहेैवेमं लोकमभ्यार्चत् । ब्रह्मादिशरीरेषु प्रविवेश । पुरुष इत्यन्तर्यामिरूपस्याख्या । ‘पुरि शेते’ इति । प्रसिद्धत्वाच्च पञ्चरात्रेषु ।"