JSON:Anuvyakhyana: Difference between revisions

"schema": 1,

"nextId": 433

"text": "प्रथमः पादः"

"text": "नारायणं निखिलपूर्णगुणैकदेहं निर्दोषमाप्यतममप्यखिलैः सुवाक्यैः ।\nअस्योद्भवादिदमशेषविशेषतोऽपि वन्द्यं सदा प्रियतमं मम सन्नमामि ॥1॥"

"text": "तमेव शास्त्रप्रभवं प्रणम्य जगद्गुरूणां गुरुमञ्जसैव ।\nविशेषतो मे परमाख्यविद्याव्याख्यां करोम्यन्वपि चाहमेव ॥2॥"

"text": "प्रादुर्भूतो हरिर्व्यासो विरिञ्चभवपूर्वकैः ।\nअर्थितः परविद्याख्यं चक्रे शास्त्रमनुत्तमम् ॥3॥"

"text": "गुरुर्गुरूणां प्रभवः शास्त्राणां बादरायणः ।\nयतस्तदुदितं मानमजादिभ्यस्तदर्थतः ॥4॥"

"text": "वक्तृश्रोतृप्रसक्तीनां यदाप्तिरनुकूलता ।\nआप्तवाक्यतया तेन श्रुतिमूलतया तथा ॥5॥"

"text": "युक्तिमूलतया चैव प्रामाण्यं त्रिविधं महत् ।\nदृश्यते ब्रह्मसूत्राणामेकधाऽन्यत्र सर्वशः ॥6॥"

"text": "अतो नैतादृशं किञ्चित् प्रमाणतममिष्यते ।\nस्वयङ्कृताऽपि तद्य्वाख्या क्रियते स्पष्टतार्थतः ॥7॥"

"text": "तत्र ताराथमूलत्वं सर्वशास्त्रस्य चेष्यते ।\nसर्वत्रानुगतत्वेन पृथगोङ्क्रियतेऽखिलैः ॥8॥"

"text": "जिज्ञासाधिकरणम्"

"text": "ओतत्ववाची ह्योङ्कारो वक्त्यसौ तद्गुणोतताम् ।\nस एव ब्रह्मशब्दार्थो नारायणपदोदितः ॥9॥\nस एव भर्गशब्दार्थो व्याहृतीनां च भूमतः ।\nभावनाच्चैव सुत्वाच्च सोऽयं पुरुष इत्यपि ॥10॥\nस एव सर्ववेदार्थो जिज्ञास्योऽयं विधीयते ।\n‘ज्ञानी प्रियतमोऽतो मे’ ‘तं विद्वानेव चामृतः’ ॥11॥\n‘वृणुते यं तेन लभ्यः’ इत्याद्युक्तिबलेन हि ।\nजिज्ञासोत्थज्ञानजात्तत्प्रसादादेव मुच्यते ॥12॥\n‘द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च ।\nयदनुग्रहतः सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया’ ॥13॥\n‘नर्ते त्वत्क्रियते किञ्चिद्’ इत्यादेर्न हरिं विना ।\nज्ञानस्वभावतोपि स्यान्मुक्तिः कस्यापि हि क्वचित् ॥14॥\n‘अज्ञानां ज्ञानदो विष्णुर्ज्ञानिनां मोक्षदश्च सः ।\nआनन्ददश्च मुक्तानां स एवैको जनार्दनः’ ॥15॥\nइत्युक्तेर्बन्धमिथ्यात्वं नैव मुक्तिरपेक्षते ।\nमिथ्यात्वमपि बन्धस्य न प्रत्यक्षविरोधतः ॥16॥\nमिथ्यात्वं यदि दुःखादेस्तद्वाक्यस्याग्रतो भवेत् ।\nमिथ्यायाः साधकत्वं च न सिद्धं प्रतिवादिनः ॥17॥\nतच्च मिथ्याप्रमाणेन सता वा साध्यते त्वया ।\nसता चेत् द्वैतसिद्धिः स्यान्न सिद्धं चान्यसाधनम् ॥18॥\nसाधकत्वं सतस्तेन साक्षिणा सिद्धिमिच्छता ।\nस्वीकृतं ह्यविशेषस्य साध्यासाधकता पुनः ॥19॥\nतच्चाविशेषमानेन साध्यमित्यनवस्थितिः ।\nअनङ्गीकुर्वतां विश्वसत्यतां तन्न वादिता ॥20॥\nतस्माद् व्यवहृतिः सर्वा सत्येत्येव व्यवस्थिता ।\nव्यावहारिकमेतस्मात् सत्यमित्येव चागतम् ॥21॥\nव्यवहारसतश्चापि साधकत्वं तु पूर्ववत् ।\nसत्त्रैविध्यं च मानेन सिद्ध्येत् केनेति पृच्छ्यते ॥22॥\nतस्याप्युक्तप्रकारेण नैव सिद्धिः कथञ्चन ।\nवैलक्ष्ण्यं सदसतोरप्येतेन निषिध्यते ॥23॥\nवैलक्ष्ण्यं सतश्चापि स्वयं सद्भेदवादिनः ।\nअसतश्चापि विश्वस्य तेनानिष्टं कथं भवेत् ॥24॥\nयद्युच्यतेऽपि सर्वस्मादिति सद्भेदसंस्थितिः ।\nसन्मात्रत्वं ब्रह्मणोऽपि तस्मात् तदपि नो भवेत् ॥25॥\nज्ञानबाध्यत्वमपि तु न सिद्धं प्रतिवादिनः ।\nविज्ञातस्यान्यथा सम्यग् विज्ञानं ह्येव तन्मतम् ॥26॥\nअसद्वलिक्षणज्ञप्त्यै ज्ञातव्यमसदेव हि ।\nतस्मादसत्प्रतीतिश्च कथं तेन निवार्यते ॥27॥\nअन्यथात्वमसत्तस्माद् भ्रान्तावेव प्रतीयते ।\nसत्त्वस्यासत एवं हि स्वीकार्यैव प्रतीतता ॥28॥\nतस्यानिर्वचनीयत्वे स्यादेव ह्यनवस्थितिः ।\nनिर्विशेषे स्वयम्भाते किमज्ञानावृतं भवेत् ॥29॥\nमिथ्याविशेषोप्यज्ञानसिद्धिमेव ह्यपेक्षते ।\nन चावरणमज्ञानमसत्ये तेन चेष्यते ॥30॥\nअप्रकाशस्वरूपत्वाज्जडेऽज्ञानं न मन्यते ।\nअज्ञानाभावतः शास्त्रं सर्वं व्यर्थीभविष्यति ॥31॥\nअज्ञानस्य च मिथ्यात्वमज्ञानदिति कल्पने ।\nअनवस्थितिस्तथा च स्यादन्योन्याश्रयताऽथवा ॥32॥\nस्वभावाज्ञानवादस्य निर्दोषत्वान्न तद्भवेत् ।\nअविद्यादुर्घटत्वं चेत् स्यादात्माऽपि हि तादृशः ॥33॥\nअतोऽधिकारिविषयफलयोगादिवर्जितम् ।\nअनन्तदोषदुष्टं च हेयं मायामतं शुभैः ॥34॥\nसत्यत्वात्तेन दुःखादेः प्रत्यक्षेण विरोधतः ।\nन ब्रह्मतां वदेद्वेदो जीवस्य हि कथञ्चन ॥35॥\nयजमानप्रस्तरत्वं यथा नार्थः श्रुतेर्भवेत् ।\nब्रह्मत्वमपि जीवस्य प्रत्यक्षस्याविशेषतः ॥36॥\nसार्वज्ञादिगुणं जीवाद्भिन्नं ज्ञापयति श्रुतिः ।\nईशं तामुपजीव्यैव वर्तते ह्यैक्यवादिनी ॥37॥\nउपजीव्यविरोधेन नास्यास्तन्मानता भवेत् ।\nस्वातन्त्र्ये च विशिष्टत्वे स्थानमत्यैक्ययोरपि ॥38॥\nसादृश्ये चैक्यवाक् सम्यक् सावकाशा यथेष्टतः ।\nअवकाशोज्झिता भेदश्रुतिर्नातिबला कथम् ॥39॥\nअज्ञानासम्भवादेव मिथ्याभेदो निराकृतः ।\nअतो यथार्थबन्धस्य विना विष्णुप्रसादतः ॥40॥\nअनिवृत्तेस्तदर्थं हि जिज्ञासाऽत्र विधीयते ।\nयथा दृष्ट्या प्रसन्नस्सन् राजा बन्धापनोदकृत् ॥41॥\nएवं दृष्टः स भगवान् कुर्याद् बन्धविभेदनम् ।\nकार्यता च न काचित् स्यादिष्टसाधनतां विना ॥42॥\nकार्यं न हि क्रियाव्याप्यं निषिद्धस्य समत्वतः ।\nन भविष्यत्क्रिया कार्यं स्रक्ष्यतीश इति ह्यपि ॥43॥\nकार्यं स्यान्नैव चाकर्तुमशक्यं कार्यमिष्यते ।\nसाम्यादेव निषिद्धस्य तदिष्टं साधनं तथा ॥44॥\nकार्यं साधनमिष्टस्य भगवानिष्टदेवता ।\nमुख्येष्टं वा सुमनसां ‘प्रेयस्तद्’ इति च श्रुतिः ॥45॥\n‘प्राणबुद्धिमनःखात्मदेहापत्यधनादयः ।\nयत्सम्पर्कात् प्रिया आसंस्ततः कोन्वपरः प्रियः’ ॥46॥\nइत्यादिवाक्यैराकाङ्क्षा सन्निधिर्योग्यता यतः ।\nतस्मिन्नेव(अस्मिन्नेव) समस्तस्येति इष्टे व्युत्पत्तिरिष्यते ॥47॥\nअत्त्यपूपांस्तव भ्रातेत्यादावावापतोऽपि च ।\nउद्वापाद्वर्तमानत्वादाकाङ्क्षादिबलादपि ॥48॥\nबालो व्युत्पत्तिमप्येति नानयेत्यादिवाक्यतः ।\nआनीयमानदृष्ट्यैव व्युत्पत्तेः सम्भवे सति ॥49॥\nएष्यदानयनायायं कुत एव प्रतीक्षते ।\nव्युत्पन्नो वर्तमाने तु क्रियाशब्दे भविष्यति ॥50॥\nपुनर्दृष्ट्यैव शब्दश्रुत् पश्चाद् व्युत्पत्तिमेष्यति ।\nवर्तमानमतीतञ्च भविष्यदिति च क्रमात् ॥51॥\nआकाङ्क्षादियुतं यस्माद् विधेर्व्युत्पादनं कुतः ।\nदृष्ट्या ज्ञातपदार्थस्य स्यादाकाङ्क्षा(पदाकाङ्क्षा) भविष्यति ॥52॥\nव्युत्पत्तिः प्रथमा तस्माद् वर्तमानेऽगते ततः ।\nइष्टमाकाङ्क्षते सर्वो न प्रवृत्तिमपेक्षते ॥53॥\nअपरोक्षं परोक्षं वा ज्ञानमिष्टस्य साधनम् ।\nक्वापि चेष्टा तदर्था स्यादत्तिर्हि रसवित्तये ॥54॥\nवाक्यार्थज्ञानमात्रेण क्वचिदिष्टं भवेदपि ।\nन च स्रुक्स्रुववह्न्यादावतात्पर्यं श्रुतेर्भवेत् ॥55॥\nयत्किञ्चित्करणस्यापि यज्ञतैवाऽन्यथा भवेत् ।\nतस्मादुपासनार्थं च स्वार्थे तात्पर्यवद्भवेत् ॥56॥\nइतिशब्दोन्नयेऽग्नावित्यप्युन्नीते स्मृतिर्भवेत् ।\nइतिशब्दव्यपेतानि ह्यपि सन्ति वचांस्यलम् ॥57॥\nआत्मानमेवेत्यादीनि योगेऽग्नावपि तत्समम् ।\nएकवाक्यत्वयोगे तु वेदस्यापि ह्यशेषतः ॥58॥\nवाक्यभेदो न युक्तस्स्याद्योगश्च स्यान्महाफले ।\nइति ब्रूयादिति वचो गतमग्नौ समीपगम् ॥59॥\nकल्पनागौरवं चेत् स्यात् पृथक्तात्पर्यकल्पने(पृथक् तात्पर्यसम्भवे) ।\nकल्पनागौरवादेव पदार्था न स्युरेव हि ॥60॥\nप्रमाणावगतत्वं चेत् तात्पर्याणां तथैव हि ।\nतस्मात् पदार्थे वाक्यार्थे तात्पर्यमुभयत्र च ॥61॥\nपृथगेव च वाक्यत्वं पृथगन्वयतो भवेत् ।\nअवान्तरत्वाद्वाक्यानां वाक्यभेदो न दूषणम् ॥62॥\nअङ्गीकृतत्वादपि तैः पदानां तु पृथक् पृथक् ।\nक्रियापदेनान्वयस्य वाक्यभेदो हि दूषणम् ॥63॥\nप्रत्यक्षादिविरोधे तु गौणार्थस्यापि सम्भवात् ।\nअतात्पर्यं पदार्थेऽपि न कल्प्यमविरोधतः ॥64॥\nअतो ज्ञानफलान्येव कर्माणि ज्ञानमेव हि ।\nमुख्यप्रसाददं विष्णोर्जिज्ञासायाश्च तद्भवेत् ॥65॥\nकर्तव्या तेन जिज्ञासा श्रुतिप्रामाण्ययोगतः ।\nप्रत्यक्षवच्च प्रामाण्यं स्वत एवागमस्य हि ॥66॥\nअनवस्थान्यथा हि स्यादप्रामाण्यं तथान्यतः ।\nमिथ्याज्ञप्तिप्रलम्भादेस्तेन वेदविरोधि यत् ॥67॥\nन मानमपि वेदानामङ्गीकार्या हि नित्यता ।\nन हि धर्मादिसिद्धिः स्यान्नित्यवाक्यं विना क्वचित् (भवेत्) ॥68॥\nअविप्रलम्भस्तज्ज्ञानं तत्कृतत्वादयोऽपि च ।\nकल्प्या गौरवदोषेण पुंवाक्यं ज्ञापकं न तत् ॥69॥\nप्रत्यक्षः कस्यचिद्धर्मो वस्तुत्वादिति चोदिते ।\nन बुद्धो धर्मदर्शी स्यात् पुंस्त्वादित्यनुमाहतिः ॥70॥\nअधर्मवादिनो वाक्यमप्रयोजनमेव हि ।\nधर्माभावेऽपि नो तेन प्रत्यक्षावगतो भवेत् ॥71॥\nअतः संशयसम्पत्तौ वाक्यं प्रत्यक्षवत् प्रमा ।\nशक्तिश्चैवान्विते स्वार्थे शब्दानामनुभूयते ॥72॥\nअतोन्विताभिधायित्वं गौरवं कल्पनेऽन्यथा ।\nन चाशक्त्यभिधायित्वं प्रवृत्तिश्च द्विधाऽन्यथा ॥73॥\nएतत्सर्वं तर्कशास्त्रे ब्रह्मतर्के हि विस्तरात् ।\nउक्तं विद्यापृथक्त्वात्तु सङ्क्षेपेणात्र सूचितम् ॥74॥\nप्रमाणन्यायसच्छिक्षा क्रियते तर्कशास्त्रतः ।\nमानन्यायैस्तु तत्सिद्धैर्मीमांसा मेयशोधनम् ॥75॥\nब्रह्मतर्कं च भगवान् स एव कृतवान् प्रभुः ।\nपञ्चाशत्कोटिविस्तारान्नारायणतनौ कृतात् ॥76॥\nउद्धृत्य पञ्चसाहस्रं कृतवान् बादरायणः ।\nअतस्तदर्थं सङ्क्षेपादत इत्यभ्यसूचयत् ॥77॥\nयतोऽनुभवतः सर्वं सिद्धमेतदतोऽपि च ।\nदेवैश्च दुर्गमार्थेषु व्यापृतो नातिविस्तृतिम् ॥78॥\nचकारैता ह्यवज्ञेया युक्तयः प्रतिपक्षगाः ।\nप्रत्यक्षेक्षाक्षमः पक्षः कमेवात्राभिवीक्षते ॥79॥\nतस्मादक्षमपक्षत्वात् मोक्षशास्त्रेऽभ्युपेक्षितः ।\nस्वयं भगवता विष्णुर्ब्रह्मेत्येतत्पुरोदितम् ॥80॥\n‘स विष्णुराह हि’ इत्यन्ते देवशास्त्रस्य तेन हि ।\nआद्यन्तं देवशास्त्रस्य स्वयं भगवता कृतम् ॥81॥\nमध्यं तदाज्ञया पैलशेषालाभ्यां कृतमञ्जसा ।\nअतस्तत्रैव विष्णुत्वसिद्धेर्ब्रह्मेत्यसूचयत् ॥82॥\nदोषारच्छिद्रशब्दानां पर्यायत्वं यतस्ततः ।\nगुणा नारा इति ज्ञेयास्तद्वान् नारायणः स्मृतः ॥83॥\nब्रह्मशब्दोऽपि हि गुणपूर्तिमेव वदत्ययम् ।\nअतो नारायणस्यैव जिज्ञासाऽत्र विधीयते ॥84॥\nसिद्धत्वात् ब्रह्मशब्दस्य विष्णौ स्पष्टतया श्रुतौ ।\n‘अम्भस्यपार इत्युक्तो नारायणपदोदितः(नारायणपदेरितः) ॥85॥\n‘आपो नारा’ इति ह्याह स एवाप्स्वन्तरीरितः ।\nकामतो विधिरुद्रादिपददात्र्या स्वयं श्रिया ॥86॥\nयोनित्वेनात्मनो विष्णोस्तिष्ठन्तीत्युदितस्य च ।\nयस्मिन् देवा अधीत्युक्त्वा समुद्रं स्थानमेव च ॥87॥\nनाम चाक्षरमित्येव ऋच इत्युदितं तु यत् ।\nयतः प्रसूतेत्युक्त्वा च तदेव ब्रह्म चाब्रवीत् ॥88॥"

"text": "जन्माधिकरणम्"

"text": "अन्तस्समुद्रगं विश्वप्रसूतेः कारणं तु यत् ।\nसूक्तोपनिषदाद्युक्तं ‘जन्माद्यस्य’ इति लक्ष्यते ॥89॥\nसृष्टिः स्थितिश्च संहारो नियतिर्ज्ञानमावृतिः ।\nबन्धमोक्षावपि ह्यासु श्रुतिषूक्ता हरेः सदा ॥90॥\n‘यं नामानि विशन्त्यद्धा’ ‘यो देवानाम्’ इति ह्यपि ।\nश्रुतेर्नामानि सर्वाणि विष्णोरेव यतस्ततः ॥91॥\nअतो न मुख्यतो नाम तदन्यस्य हि कस्यचित् ।\nगुणाः श्रुता इति ह्यस्मान्न दोषोऽर्थः श्रुतेर्भवेत् ॥92॥\nप्रीत्या मोक्षपरत्वाच्च तात्पर्यं नैव दूषणे ।\nसर्वेषामपि वाक्यानां महातात्पर्यमत्र हि ॥93॥\nतद्विरोधे न मानत्वं फलं मुक्तिर्हि वाक्यतः ।\nन पुराणादिमानत्वं विरुद्धार्थे श्रुतेर्भवेत् ॥94॥\nदर्शनान्तरमूलत्वात् मोहार्थं चाज्ञया हरेः ।\nन सर्वनामताऽन्येषां श्रुतावुक्ता हि कुत्रचित् ॥95॥\nअदोषवचनाच्चैव नियमेन हरेः श्रुतौ ।\nअज्ञानं पारतन्त्र्यं च प्रलयेऽभाव एव च ॥96॥\nअशक्तिश्चोदितान्येषां सर्वेषामपि च श्रुतौ ।\n‘जन्माद्यस्य’ इति तेनैतद्विष्णोरेव स्वलक्षणम् ॥97॥\nअस्योद्भवादिहेतुत्वं साक्षादेव स्वलक्षणम् ।\nकृष्णध्यानच्छलेनैव स्वयं भागवतेऽब्रवीत् ॥98॥\nअतो जीवैक्यमपि स निराचक्रे जगद्गुरुः ।\nन हि जन्मादिहेतुत्वं जीवस्य जगतो भवेत् ॥99॥\nहिताक्रियादिदोषं च वक्ष्यत्येव स्वयं प्रभुः ।\nनिर्गुणत्वं च तेनैव निषिद्धं प्रभुणा स्वयम् ॥100॥\nभेदेनैव तु मुख्यार्थसम्भवे लक्षणा कुतः ।\nकथं नित्यगुणस्यास्य स्यादैक्यं गुणहानतः ॥101॥\nसदैव गुणवत्त्वेऽस्य भिन्नं स्यान्निर्गुणं सदा ।\nन च मिथ्यागुणत्वं स्यादनिर्वाच्यस्य दूषणात् ॥102॥\nनिर्गुणत्वं तदा च स्यादासुरत्वं न चान्यथा ।\nलक्ष्यलक्षणयोर्भेदोऽभेदो वा यदि वोभयम् ॥103॥\nइति पृष्टे तदैक्यस्य गतिरेव न विद्यते ।\nऐक्याभेदे न शास्त्रेण ज्ञेयं तत्स्वप्रकाशतः ॥104॥\nभेदे मिथ्यात्वतो भेदसत्यत्वं स्याद्बलादपि ।\nभेदाभेदौ यदि तदा स्यादेव ह्यनवस्थितिः ॥105॥\nस्वनिर्वाहकता चेत् स्याद् वाह्यं वाहकमित्यपि(बाह्यं बाहकमित्यपि) ।\nपर्यायो भेदवान् वा स्यादनवस्थोभयत्र च ॥106॥\nसत्यज्ञानादिकेप्येवं(सत्यज्ञानादिकेऽप्येव) न व्यावृत्त्या प्रयोजनम् ।\nव्यावृत्तस्याविशेषत्वे तदखण्डं च खण्डितम् ॥107॥\nनिर्विशेषत्वमेतेन मूकोऽहमितिवद् भवेत् ।\nअभिन्नेऽपि विशेषोऽयं बलादापतति ह्यतः ॥108॥\nविशेषतद्वतोश्चैव स्वनिर्वाहकता भवेत् ।\nभेदहीने त्वपर्यायशब्दान्तरनियामकः ॥109॥\nविशेषो नाम कथितः सोऽस्ति वस्तुष्वशेषतः ।\nविशेषास्तेऽप्यनन्ताश्च परस्परविशेषिणः ॥110॥\nस्वनिर्वाहकतायुक्ताः सन्ति वस्तुष्वशेषतः ।\nअतोऽनन्तगुणं ब्रह्म निर्भेदमपि भण्यते ॥111॥"

"text": "शास्त्रयोनित्वाधिकरणम्"

"text": "एवं धर्मानिति श्रुत्या तदभेदोऽप्युदीर्यते ।\nशैवाद्यागमसम्प्राप्तदृष्टगेन फलेन तु ॥112॥\nतद्वाक्योपमयाऽन्यच्च प्रमाणत्वेऽनुमीयते ।\nईशवाक्यत्वत इति चेत्तद्गव्यभिचारिणा ॥113॥\nअप्रामाण्यानुमा च स्यात् न पृथक् चानुमेश्वरे ।\nपुंस्त्वहेतुबलादेव पूर्वोक्तेनैव वर्त्मना ॥114॥\nशास्त्रयोनित्वमेतेन कारणस्य बलाद्भवेत् ।\n‘नावेदवित्’ ‘न तर्केण मति’रित्यादिवाक्यतः ॥115॥\nतर्को ज्ञापयितुं शक्तो नेशितारं कथञ्चन ।\nवनकृत्त्वादिरूपेण पक्षभूतस्य चेशितुः ॥116॥\nकिञ्चिज्ज्ञत्वं(किञ्चिज्ञानं) हि पुंस्त्वेन शक्यं साधयितुं सुखम् ।\n‘वृक्षकृन्नाखिलं वृक्षं वेत्ति पुंस्त्वाद्धि चैत्रवत्’ ॥117॥\nइत्याद्यनुमया स्पर्धि नानुमानं परेशितुः ।\nशक्तं विज्ञापने चातिप्रसङ्गोऽनुमयेदृशा ॥118॥\nवस्तुत्वात् तुरगः शृङ्गी, पुष्पवत् खं, सुतैर्युता ।\nचित्रिणी च, रसः षष्ठो रसत्वात् सोत्तरो भवेत् ॥119॥\nउपक्रमादिलिङ्गेभ्यो नान्या स्यादनुमा ततः ।"

"text": "समन्वयाधिकरणम्"

"text": "उपक्रमादिलिङ्गेभ्यो नान्या स्यादनुमा ततः ।\nत एवान्वयनामानः तैः सम्यक् प्रविचारिते ॥120॥\nमुख्यार्थो भगवान् विष्णुः सर्वशास्त्रस्य नापरः ।"

"text": "ईक्षत्यधिकरणम्"

"text": "ईक्षणीयत्वतो विष्णुर्वाच्य एव न चान्यथा ॥121॥\nलक्ष्यत्वं क्वापि दृष्टं हि किं तदित्यनवस्थितिः ।\nमाधुर्यादिविशेषाश्च तच्छब्दैरुदिताः सदा ॥122॥\nवाक्यार्थोपि हि वाक्यार्थशब्देनैवोदितो भवेत् ।\nनावाच्यं तेन किञ्चित् स्यात् यत इत्यादिकैर्वदन् ॥123॥\nअवाच्यत्वं कथं ब्रूयान्मूकोऽहमितिवत् सुधीः ।\nयेन लक्ष्यमिति प्रोक्तं लक्ष्यशब्देन सोऽवदत् ॥124॥\nएकस्यापि हि शब्दस्य गौणार्थस्वीकृतौ सताम् ।\nमहती जायते लज्जा यत्र तत्राखिला रवाः ॥125॥\nअमुख्यार्था इति वदन्यस्तन्मार्गानुवर्तिनाम् ।\nकथं न जायते लज्जा वक्तुं शाब्दत्वमात्मनः ॥126॥\nआत्मब्रह्मादयः शब्दाः साक्षात् पूर्णाभिधायिनः ।\nजन्मादिकारणं ब्रह्म लक्षितं च यदा तदा ॥127॥\nवन्ध्यापुत्रोपमं मायाशबलं वाच्यमित्यपि ।\nकल्पयित्वा विना मानं लक्ष्यं शुद्धं वदन् पदैः ॥128॥\nआत्मशब्दोदितस्यैव ज्ञानं मुक्तावसाधनम् ।\nआह श्रुतपरित्यागः स्याच्चास्याश्रुतकल्पना ॥129॥\nस्यात् सर्वत्र च यत्रैकमपि लोको जुगुप्सते ।\nनियमेनोभयं स्याद्धि यस्य स्वपरयोर्मते ॥130॥\nअलङ्कृतः सदैवायं दुर्घटैरेव भूषणैः ।\nअन्धन्तमो नित्यदुःखं तस्य स्यात् वसनद्वयम् ॥131॥\n‘अनन्दा नाम ते लोका अन्धेन तमसा वृताः ।\nतांस्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति येऽविद्वांसो(गच्छन्त्यविद्वांसो) बुधो जनाः’ ॥132॥\n‘असुर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसा वृताः ।\nतांस्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये के चात्महनो जनाः’ ॥133॥\nइत्यादिश्रुतयो मानं शतशोत्र समन्ततः ।\nहेयत्वावचनाच्चैव नात्मा गौणः श्रुतौ श्रुतः ॥134॥\n‘तमेवैकं जानथान्या वाचो मुञ्चथ’ चेति ह ।\nउक्त आत्मा कथं गौणो हेयपक्षे ह्यसौ श्रुतः ॥135॥\nपरिवारतया ग्राह्या अपि हेयाः प्रधानतः ।\n‘पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते’ ॥136॥\nइति स्वस्यैव पूर्णस्य पूर्णेऽप्यय उदाहृतः ।\nकथं मायाव्यवच्छिन्नः पूर्णो मुख्यतया भवेत् ॥137॥\nपदं च निर्गुण इति कथं गौणं वदिष्यति ।\nगुणाभावोपलक्ष्यं चेत् पदं तदपि वाचकम् ॥138॥\nअतोऽनवस्थितिमुखसर्वदोषमहास्पदम् ।\nकथमेतन्मतं सद्भिराद्रियेत विचक्षणैः ॥139॥\nन च साङ्ख्यनिराकृत्यै सूत्राण्येतान्यचीक्लृपत् ।\nभगवान्न ह्यशब्दत्वं प्रधानेऽङ्गीकरोत्यसौ ॥140॥\nसमन्वये प्रतिज्ञाते शब्दगोचरतैव हि ।\nप्रथमप्रतिपाद्या स्यात् तदभावे कुतोऽन्वयः ॥141॥\nकथं च लक्षणावादी ब्रूयाद् ब्रह्मसमन्वयम् ।\nयोऽसौ शब्दस्य मुख्यार्थस्तत्रैव स्यात् समन्वयः ॥142॥\nजन्मादिकारणे साक्षादाह देवः समन्वयम् ।\nउक्तं तदेव जिज्ञास्यं क्वावकाशोऽत्र निर्गुणे ॥143॥\nकथं चासम्भवस्तस्य मुख्यार्थस्य निराकृतौ ।\nमानेन केन विज्ञेयमवाच्याज्ञेयनिर्गुणम् ॥144॥\nअमेयं चेन्न शास्त्रस्य तत्र वृत्तिः कथञ्चन ।\nतस्माच्छास्त्रेण जिज्ञास्यमस्मदीयं गुणार्णवम् ॥145॥\nवासुदेवाख्यमद्वन्द्वं परं ब्रह्माखिलोत्तमम् ।\nविज्ञेयवाच्यलक्ष्यत्वपूर्वाशेषविशेषतः ॥146॥\nनिर्गतं मनसो वाचो यदि तत्स्यादगोचरम् ।\nअस्तु तन्मा वदेद्वादी न चास्मच्छास्त्रगं तु तत् ॥147॥\nअवाच्यं वाच्यमित्युक्त्वा किमित्युन्मत्तवन्मृषा ।\nअस्मच्छास्त्रस्य चौर्याय यतते स्वोक्तिदूषकः ॥148॥\nजन्मादिकारणं यत्तत् साक्षान्नारायणाभिधम् ।\nवदन्ति(वदन्तु) श्रुतयो ब्रह्म शास्त्रं चैतत्तदर्थतः ॥149॥\nप्रवृत्तमस्त्ववाच्यं ते नैवं ब्रूयाः कथञ्चन ।\nसर्वशब्दैरवाच्यं तदुक्त्वा तद्विषयं पुनः ॥150॥\nशास्त्रं वदन्तमुन्मत्तं कथं लोको न वारयेत् ।\nमा वदो मा विजानीहि त्यजास्मच्छास्त्रचोरताम् ॥151॥\nवयं त्वा श्रुतियुक्तिभ्यां बद्‍ध्वाऽस्मच्छास्त्रमञ्जसा ।\nविचारयामः श्रुतिभिर्युक्तिभिश्चैव सादरम् ॥152॥\nअद्भुतत्वादवाच्यं तदतर्क्याज्ञेयमेव च ।\nअनन्तगुणपूर्णत्वादित्यूदे पैङ्गिनां श्रुतिः ॥153॥\nअवाच्यमिति लोकोऽपि वक्त्याश्चर्यतमं भुवि ।"

"text": "आनन्दमयाधिकरणम्"

"text": "एवं शास्त्रवगम्यत्वे विभागेन समन्वयम् ॥154॥\n‘आनन्दमय’ इत्यादिनाऽध्यायेन वदत्यजः ।\nतत्रान्यत्र प्रसिद्धानां विष्णावेव समन्वयम् ॥155॥\nशब्दानां प्रथमे पादे गुणिसामान्यवाचिनाम् ।\nगुणवाचिनां च प्रथममाह देवः समन्वयम् ॥156॥\nसमुद्रशायिनं सर्वप्रसूतिप्रभवं(सर्वप्रसूतिप्रसवं) श्रुतिः ।\n‘तदेव ब्रह्म परमम्’ इति सावधृतिर्जगौ ॥157॥\nयतोऽतो ब्रह्मशब्दस्य तत्रैव नियतत्वतः ।\n‘येन्नं ब्रह्मेत्यादिरूपादभ्यासात् तैत्तिरीयके ॥158॥\nअन्यासु चैतद्रूपासु शाखास्वपि सहस्रशः ।\nआनन्दमय इत्याद्यैः शब्दैर्वाच्यो हरिः स्वयम् ॥159॥\nउपलक्षणत्वं शब्दानामानन्दमयपूर्विणाम् ।\nसूत्रस्याल्पाक्षरत्वेन सर्वशाखाविनिर्णये ॥160॥\nपुनश्च प्रापकाद्धेतोस्तत्राधिकरणान्तरम् ।\nसर्वे वेदा आमनन्ति यत्पदन्त्विति हि श्रुतिः ॥161॥\nआनन्दमयरूपे तु ब्रह्मणः पुच्छतोक्तितः ।\nसमस्ताब्रह्मताप्राप्तेरानन्दमयनाम हि ॥162॥\nब्रह्मशब्दस्य चाभ्यासात् पञ्चरूपादिषु स्फुटम् ।\nब्रह्मताऽवयवेऽपि स्यात् तथावयविनि स्वतः ॥163॥\nयथैव कृष्णकेशस्य कृष्णस्य ब्रह्मताऽखिला ।\nदर्शिता चैव पार्थाय निःसीमाः शक्तयोऽस्य हि ॥164॥\n‘ऋतं सत्यं परं ब्रह्म पुरुषं कृष्णपिङ्गलम्’ ।\nविष्ण्वाख्यमुक्तमन्यत्र ह्यूर्ध्वरेतं च तत्प्रति ॥165॥\nविरूपाक्षाख्यमपरं(विरूपाक्षाख्यमवरम्) ब्रह्मोक्तं तद्व्रते स्थितम् ।\nसमानाधिकृतत्वं चेदुत्तरं नीललोहितम् ॥166॥\nकृष्णपिङ्गलरूपेण पुनरुक्तं भविष्यति ।\n‘ब्रह्माधिपति’रित्यत्र तापनीयश्रुतौ परः ॥167॥\nस्वरितब्रह्मशब्दान्तं बहुव्रीहित्वमेष्यति ।\nस्वाहेन्द्रशत्रुर्वर्धस्व यद्बहुव्रीहितामगात् ॥168॥\nतस्मादस्येन्द्र एवाभूच्छत्रुरित्युत्तरश्रुतेः ।\nपूर्वान्तस्वरिते पुंसोर्बहुव्रीहित्वमेष्यति ॥169॥\nमहाव्याकरणे सूत्रमिति स्वरविनिर्णये ।\n‘ऋतं सत्यं परं ब्रह्मे’त्याद्युद्देश्यद्वितीयका ॥170॥\nविभक्तिरूर्ध्वरेतादिः प्रथमा रुद्रगोचरा ।\nतस्माद्विष्णुं परं ब्रह्म प्रति रुद्रो व्रते स्थितः ॥171॥\nऊर्ध्वरेता इति ह्येव श्रुत्यर्थोऽवसितो भवेत् ।\nऋतं सत्यं परं ब्रह्म प्रति विष्णुं सदाशिवः ॥172॥\nऊर्ध्वरेता ध्यायति ह शङ्करो नीललोहितः ।\nइत्यर्थमेतमेवाह नीलग्रीवश्रुतिः परा ॥173॥\nआथर्वणी परं ब्रह्म तस्मादेको हरिः श्रुतौ ।\n‘तदेवर्तमि’ति प्राह कथमेवान्यथा श्रुतिः ॥174॥\nअवधारयन्ती तस्यैव ह्यृतत्वादिकमञ्जसा ।\n‘एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः’ ॥175॥\n‘वासुदेवोऽग्र एवासीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः ।\nनेन्द्रसूर्यौ न च गुहो न सोमो न विनायकः’ ॥176॥\nइत्यादिवाक्यतो विष्णोरुत्पत्तिरवतारगा ।\nमुख्यं ब्रह्म हरिस्तस्मात् प्रस्तावः परमित्यपि ॥177॥\nमुख्यब्रह्मग्रहे युक्ते नामुख्यं युज्यते क्वचित् ।\nअसम्भवे हि मुख्यस्य गौणार्थाङ्गीकृतिर्भवेत् ॥178॥\nप्राचुर्यार्थाश्च मयटः सर्वेऽत्र प्रतिपादिताः ।\nभोग्यत्वमत्र चाद्यत्वमुपजीव्यतया हरेः ॥179॥\nमहाभोक्ता महाभोग्य इत्यर्थोऽन्नमये भवेत् ।\nमहाप्राणो महाबोधो महाविज्ञानवानपि ॥180॥\nविशेषसामान्यतया विज्ञानं मन इत्यपि ।\nएकस्य ज्ञानरूपस्य हरेरुक्तिर्विभागतः ॥181॥\nअभेदेऽपि(अभिन्नोऽपि) विशेषेणैवान्य इत्युदितो हरिः ।\nभेदशब्दा विशेषं तु हरावन्यत्र भिन्नताम् ॥182॥\nब्रूयुर्हरेर्जीवजडैरपि भेदं हि मुख्यतः ।\nब्रह्मतर्कवचोऽप्येवं अत एकः स पञ्चधा ॥183॥\nउक्तोऽन्नमय इत्यादि भृगोश्चैतद्वदिष्यति ।\nप्राप्यत्वेन मयट्प्रोक्तेर्न तत्राप्यन्यदुच्यते ॥184॥\nप्रचुरान्नादिरेवातो ह्यन्नमन्नमयेत्यपि ।\nउच्यते ह्यविशेषेण नान्यत् किञ्चिदिहोच्यते ॥185॥\nमहानन्दत्व एवास्य हेतुः ‘कोन्याद्’ इति स्फुटम् ।\nउक्तः श्रुत्यन्तरे यस्मात् सुखं लब्ध्वा करोत्ययम् ॥186॥\nकरोति नासुखी ‘भूमा सुखं नाल्पे सुखं भवेत्’ ।\nइत्युक्तं यत्प्रवृत्तिश्च नृत्तगानादिका सुखात् ॥187॥\nदुखाद्रोदादिका चैव सर्वकर्तृत्वतोऽस्य च ।\nसर्वशक्तेर्न दुःखं स्यादतः केवललीलया ॥188॥\nप्रवर्तको न चेदेष प्राण्यादन्यच्च कः पुमान् ।\n‘ब्रह्मवित्परमाप्नोति’ इति यत्प्रथमसूचितम् ॥189॥\nतदेव मन्त्रवर्णेन सत्यं ज्ञानमनन्तवत् ।\nलक्षितं तत्र सत्यत्वं सृष्ट्याऽन्नप्राणयोरपि ॥190॥\nउक्तं ज्ञानं तु मनसा विज्ञानेनाप्युदीरितम् ।\nअनन्तत्वं तथाऽऽनन्दमयवाचाऽप्युदाहृतम् ॥191॥\nसद्भावं यापयेद्यस्मात् सत्यं तत्तेन कथ्यते ।\nइति सृष्टिरिह प्रोक्ता जगत्सद्भावयापकम् ॥192॥\nब्रह्मेति स्थापनायैव सत्त्वं जीवनमेव च ।\nविशीर्णता च सत्त्वं स्यात् सन्नमित्याहुरेव यत् ॥193॥\nअतोऽद्यतात्तृताऽन्नत्वं सत्यशब्दार्थ एव हि ।\n‘प्राणं देवा अनुप्राणन्ति मनुष्या पशवश्च ये ॥194॥\nआयुः प्राणो हि भूतानाम्’ इति यद्गतिजीवने ।\nउक्ते सदिति धात्वर्थो गतिश्चातो हि सत्यता ॥195॥\nप्राणत्वमवबोधार्थो मनुधातुः प्रकीर्तितः ।\n‘नाल्पे सुखम्’ इति प्रोक्त्यैवानन्दमयतोक्तितः ॥196॥\nअनन्तत्वं सुनिर्णीतं पूर्णानन्दो हि नाल्पके ।\nअतो हि मन्त्रवर्णोक्तविस्तृतिस्तु समस्तया ॥197॥\nक्रियते परया यस्मात् इतरोऽत्र न कथ्यते ।\nपुरुषं वेत्ति यो मुच्येत् ‘नान्यः पन्था हि विद्यते’ ॥198॥\nइति श्रुतेरन्यवेदी कथं मुक्तिं प्रयास्यति ।\nपुरुषः पर आत्माऽजो ब्रह्म नारायणः प्रभुः ॥199॥\nमहानानन्द उद्विष्णुर्भग ओम इतीर्यते ।\nस्वयं नारायणो देवो नान्यस्यैतानि कस्यचित् ॥200॥\n‘तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानादि कुर्वते’ ।\nसूक्तेन पौरुषेणैनं यजन्त्यध्यात्मकोविदाः ॥201॥\nइति पैङ्गिश्रुतिस्तेन नान्यज्ञानाद्विमुच्यते ।\nब्रह्मशब्दोदिते तस्मिन्नात्मशब्दं प्रयुज्य च ॥202॥\nतस्मादाकाशसृष्टिं च प्रोवाचात्र चतुर्विधाम् ।\nभूतं भूताभिमानी च तद्देहोऽन्तर्नियामकः ॥203॥\nहरिश्चाकाशशब्दोक्तो मुख्यतो हरिरेव च ।\nआ समन्तात् काशते यदाकाशो मुख्यतो हरिः ॥204॥\nबलज्ञानस्वरूपत्वाद्वायुरग्निरगं नयन् ।\nआप आपालनाच्चैव पृथिवी प्रथितो यतः ॥205॥\nउष्टानामाश्रयत्वेन स एवौषधिनामकः ।\nओषधीषु स्थितो विष्णुः क्षुधितैराश्रितो भवेत् ॥206॥\nपुरि शेते यतः सोऽथ पुरुषश्चेति गीयते ।\nक्रियाप्रवर्तकत्वेन प्रादुर्भावो हरेर्जनिः ॥207॥\nआकाशादिषु नान्योऽस्ति(नान्याऽस्ति) ह्यभिमानोऽभिमानिनः ।\nअभिमानिशरीरस्य साक्षाद्भूतस्य चोद्भवः ॥208॥\nएवं देहादिपर्यन्तमागतं हरिमेव तु ।\nपरामृशति तस्यैव पञ्चरूपत्ववित्तये ॥209॥\nत्यक्त्वा भूतादिकं सर्वं ‘स वा एष’ इति श्रुतिः ।\nस इत्यात्मपदोद्दिष्ट एष जीवशरीरगः ॥210॥\nसारान्नमय एवायं न लोकान्नमयः प्रभुः ।\nइति तं रसशब्देन विशिनष्टि शरीरगम् ॥211॥\nइदमित्येव निर्देशो वस्त्रप्रावृतवद्विभोः ।\nशिर आदेर्भवेज्जीवशिर आदौ व्यवस्थितेः ॥212॥\nतं विदित्वाऽस्य मुक्तिः स्यान्नान्यज्ञानात् कथञ्चन ।\nआदित्ये पुरुषे चायमिति भेदोपदेशतः ॥213॥\nनास्याभेदोऽस्ति जीवेन नानुमा कामचारिणी ।\nविमतानि शरीराणि मद्भोगायतानानि यत् ॥214॥\nशरीराणीत्यादिका तु तत्त्वज्ञाने ह्यपेक्षते ।\nप्रत्यक्षादिविरुद्धत्वादक्षागमभयोज्झिता ॥215॥\nअनुमा कामवृत्ता हि कुत्र नावसरं व्रजेत् ।\n‘जड आत्मैव वस्तुत्वात्’ ‘प्रमेयत्वाज्जडं चितिः’ ॥216॥\n‘घन आकाश’ इत्याद्या वार्यन्ते केन हेतुना ।\nन जीवभेदसूत्राणां शङ्क्याऽत्र पुनरुक्तता ॥217॥\nवाक्यान्तरद्योतकत्वात् पृथगित्यत्र पूर्णता ।\nयोगमन्नमयाद्यैर्यत् फलत्वेनास्य शंसति ॥218॥\nस्थानद्वयेऽप्यतः कोशा एत इत्यतिसाहसम् ।\nउपसङ्क्रमणं चैव द्वितीयोद्देशितं प्रति ॥219॥\nअतिक्रमं वदन्तं तमुपशब्दो निवारयेत् ।\nअश्रुतस्यातिशब्दस्य स्थानं दद्यात् कथं पुनः ॥220॥\nश्रुताश्रुतपरित्यागकल्पने विगतह्रियाम् ।\nमृतावेव परित्यागः कृतो ह्यन्नमयस्य च ॥221॥\nयेऽन्नं ब्रह्मेत्याद्युपासां सामानाधिकरण्यतः ।\nउक्त्वा पञ्चस्वरूपाणां पुनस्तत्प्राप्तिवादिनी ॥222॥\nस्थानद्वयगता वेदवाणी तदपलापिनाम् ।\nतमसोऽन्यत्र संस्थानं कथमेव सहेत सा ॥223॥\n‘अधीहि भगवो ब्रह्म’ इत्युक्तोऽन्नप्राणपूर्वकम् ।\nआह ब्रह्म कथं तन्न द्वारं तदितिवादिनः ॥224॥\nउपसत्तिं कथं विद्युरुपसन्नाय हि त्रिशः ।\nवक्तव्यं ब्रह्म गुरुणा चतुर्वारमथापि वा ॥225॥\nसकृद्वेत्यागमा ब्रूयुः सम्प्रदायविदोऽपि च ।\nतद्यत्किञ्चित् कथं ब्रूयादुपसन्नाय दिक्पतिः ॥226॥\nन वदेत् ब्रह्म च कथं मायावी न हि वारिराट् ।\nचष्ट इत्येव तच्चक्षुः श्रवणाच्छ्रोत्रमुच्यते ॥227॥\nवचनादेव वाग् ब्रह्म सृष्टिस्थित्यादिकारणम् ।\nतच्च वाधूलशाखायामष्टरूपमुदाहृतम् ॥228॥\nविज्ञानानन्दसहितं पृथक् सृष्ट्यादिलक्षणैः ।\nआवापोद्वापतः शाखा यत आहुः परं पदम् ॥229॥\n‘यतो भूतानि जायन्त’ इत्याद्यैर्लक्षणैः स्वयम् ।\nलक्षितं गुरुणा पश्चात् तपसैवापरोक्षतः(पश्चात्तपसैवापरोक्षितम्) ॥230॥\nदृष्ट्वैकैकस्वरूपं(दृष्ट्वैकैकं स्वरूपं) तु समस्तोक्तानुदर्शनम् ।\nइच्छताऽऽज्ञां गुरोः प्राप्य तपसैवापरोक्षितम् ॥231॥\nअब्रह्मेत्येव वदतां श्रुताहान्यश्रुतग्रहौ ।\nसाक्षाल्लक्षणतां प्राप्ताविति लज्जा तदुक्तिषु ॥232॥\nसमीपे सहभोगस्य मुक्तित्वेनोक्तितोऽसकृत् ।\nभेदो जीवेशयोर्मिथ्येत्येव मिथ्या स्वयं भवेत् ॥233॥\nएतेन मयटश्चैव द्वैविध्येनार्थकल्पनात् ।\nतदन्येषां मतमपि सत्संसत्सु न भासते ॥234॥\nअतो नारायणो देवो निःशेषगुणवाचकैः ।\nगुणिसामान्यवचनैरपि मुख्यतयोदितः ॥235॥\nअध्यात्मगैश्च प्राणाद्यैस्तथैव ह्यधिभूतगैः ।\nअन्नादिशब्दैर्भगवानेको मुख्यतयोदितः ॥236॥\nजन्माद्यस्येति सूत्रेण गुणसर्वस्वसिद्धये ।\nब्रह्मणो लक्षणं प्रोक्तं शास्त्रमूलं यतस्ततः ॥237॥\nअन्वयः सर्वशब्दानां गुणसर्वस्ववेदकः ।\nशब्दप्रवृत्तिहेतूनां तस्मिन् मुख्यसमन्वयात् ॥238॥\nअन्यार्थेष्वल्पताहेतोस्तन्निमित्तत्वतस्तथा ।\nतद्वाचकत्वं शब्दानां बहुलातिप्रयोगतः(बहळातिप्रयोगतः) ॥239॥\nरूढमित्येव साध्यं स्याद्रूढिर्हि द्विविधा मता ।\nअविद्वद्विद्वदाप्त्यैव मुख्या हि विदुषां तु सा ॥240॥\nविद्वद्रूढिर्वैदिका स्यात् सा योगादेव लभ्यते ।\nतस्मान्मुख्यार्थता विष्णोरिति कृत्वा हृदि प्रभुः ॥241॥\nसमन्वयं साधयति.........।"

"text": "अन्तस्थत्वाधिकरणम्"

"text": "............ देवानां तत्र शक्तताम् ।\nआशङ्क्य तत्र रूढिं च तच्छब्दानामपि स्वयम् ॥242॥\nसमुद्रान्तस्थितत्वाद्यैस्तद्धर्मैर्विष्णुरूढताम् ।\nसाधयित्वाऽभिदां तैश्च पुनरेव न्यावारयत् ॥243॥"

"text": "आकाशाधिकरणम्"

"text": "चेष्टा हि चेतनानां या सा भवेत् तत्प्रसादतः ।\nअचेतनस्वभावस्तु विवरादिः कथं ततः ॥244॥\nइति शङ्कानिवृत्यर्थं आकाश इति नाम च ।\n‘परतोपि वरीयस्त्व’ पूर्वल्लिङ्गाद्धरेर्भवेत् ॥245॥\n‘‘नभो ददाति श्वसतां मार्गं यन्नियमाददः ।’’\nइत्यादिवाक्यैः...............॥"

"text": "प्राणाधिकरणम्"

"text": ".............अध्यात्ममन्वयव्यतिरेकतः ॥246॥\nप्राणादिहेतुतादृष्टेः अतिदेशो हि तादृशः ।\nलिङ्गं बलवदेव स्यात् प्रेरकोऽस्यापि यद्धरिः ॥247॥"

"text": "गायत्र्यधिकरणम्"

"text": "नित्यत्वादेव शब्दस्य तत्स्वभावः कथं हरेः ।\nकथं प्रसिद्धबहुलशब्दानामन्यथार्थता ॥248॥\nइति चेत् तद्धरेरेव बाहुल्याच्छ्रुतिलिङ्गयोः ।\nतादृशत्वाच्च तच्छक्तेः ............॥"

"text": "अन्तिमप्राणाधिकरणम्"

"text": ".........बाहुल्ये श्रुतिलिङ्गयोः ॥249॥\nअन्यस्य मुख्यवाच्यत्वमिति तन्नात्रगस्य हि ।\nविष्णोरेव तु लिङ्गानि प्राणस्थानि तु सर्वशः ॥250॥\nप्राणसंवादपूर्वाणि मुख्यतो जीवगतानि च ।\nअभ्यार्चच्छतवर्षाणि प्राणवंशत्वमित्यपि ॥251॥\nतस्मादन्यत्रगैः शब्दैरुक्तन्यायैः समन्ततः ।\nएको नारायणो देवो भण्यते नात्र संशयः ॥252॥\nवासुदेवादिरूपेण चतुर्मूतिश्च सर्वशः ।\nअथवा पञ्चमूतिः स प्रोक्तोऽधिकरणं प्रति ॥253॥\nप्रतिसूत्रं प्रतिपदं प्रत्यक्षरमथापि वा ।\nतैस्तैर्युक्तिश्रुतिन्यायविशेषैर्योग्यता यथा ॥254॥\nबृहत्तन्त्रप्रमाणेन बह्वर्थमपि सङ्ग्रहात् ।\nउच्यते नरबुद्धीनामपि किञ्चिद्ग्रहार्थतः ॥255॥\nग्रन्थोऽयमपि बह्वर्थो भाष्यं चात्यर्थविस्तरम् ।\nबहुज्ञा एव जानन्ति विशेषेणार्थमेतयोः ॥256॥\nतस्मान्महागुणो विष्णुर्नाम्नामपुनरुक्तितः ।"

"text": "द्वितीयः पादः"

"text": "सर्वगतत्वाधिकरणम्"

"text": "लिङ्गात्मकानां शब्दानां वृत्तिर्नारायणे परे ॥ १ ॥\nचिन्त्यते सर्वगत्वं तु प्रथमं प्रविचार्यते ।\nतत्र तत्र स्थितो विष्णुस्तत्तच्छक्तिप्रबोधकः ॥1॥\nदूरतोऽप्यतिशक्तः स लीलया केवलं प्रभुः ।\nइति ज्ञापयितुं कर्मकर्त्रोरुत्सर्गतो भिदा ॥2॥\nअभेदोऽपि विशेषे स्याद्बली सोऽप्यनपोदितः  ।\nएतद्भावाभिधं लिङ्गं क्रियालिङ्गे ततः परम्॥3॥\nअन्तर्याम्यन्तरश्चेति क्रियाभावाख्यमुच्यते ।\nअदृश्यत्वाद्यभावाख्यं श्रुतिर्लिङ्गाधिका परा ॥4॥"

"text": "अत्तृत्वाधिकरणम्"

"text": "अनित्यत्वात् क्रियाणां तु कथमेव स्वरूपता ।\nइति चेत् स विशेषोऽपि क्रियाशक्त्यात्मना स्थिरः ॥6॥\nशक्तिता व्यक्तिता(व्यक्तता) चेति विशेषोऽपि विशेषवान् ।\nअभिन्नोऽपि क्रियादिश्च स्वभाव इति हि श्रुतिः ॥7॥\n‘‘ज्ञानं नित्यं क्रिया नित्या बलं शक्तिः परात्मनः ।\nनित्यानन्दोऽव्ययः पूर्णो भगवान् विष्णुरच्युतः’’ ॥8॥\nइति पैङ्गिश्रुतिश्चाह ‘‘शक्तिसद्भाव एव तु ।\nक्रियादिनित्यता ज्ञेया तदन्यत्र त्वनित्यता’’ ॥9॥\nइति सत्तत्ववचनं........... ।"

"text": "गुहाधिकरणम्"

"text": "........ द्वित्वं चैकस्य युज्यते ।\nयः सेतुरिति चैकत्ववचनेन विशेषणात् ॥10॥"

"text": "अन्तरधिकरणम्"

"text": "अन्तःस्थित्वा रमणकृदन्तरः समुदाहृतः ।\nरमणं चात्मशब्देनादेयं मातीति चोच्यते ॥11॥\nविशिष्टसुखवत्वाच्च ब्रह्मत्वं च विशिष्टता ।\nअन्योन्यनियतिश्चेशनियमे नान्यथा भवेत् ॥12॥\nचेतनानां विशेषो यः स्वभावोऽपीश्वरार्पितः ।\nअन्योन्यनियमे तस्मादनवस्थित्यसम्भवौ ॥13॥\nईश्वरश्चेन्नियन्ता(नियन्ता च स एव) स्यात् स एव प्रथमागतः ।\nकिमित्यपोद्यते कस्मात् वृथाऽवस्थितिकल्पना ॥14॥\nदोषवत्येव तस्मात् सा नैव कार्या कथञ्चन ॥"

"text": "अन्तर्याम्यधिकरणम्"

"text": "रमणं नातियत्नस्य विक्षेपादेव युज्यते ॥15॥\nइति चेत्सर्वनियमो यस्य कस्मान्न शक्यते ।\nस्वात्मनाऽनियतं(आत्मना नियतं) वस्तु प्रतीपं ह्यात्मनो भवेत् ॥16॥\nस्वाधीनसत्ताशक्यादि कथमात्मप्रतीपकम् ।"

"text": "अदृश्यत्वाधिकरणम्"

"text": "गुणक्रियादयो भावा यदि वा स्युरभेदिनः ॥17॥\nअभेदोऽभावधर्माणां ब्रह्मणा युज्यते कथम् ।\nनाभावो भाव इति च विशेषः प्रायशो भवेत् ॥18॥\nअतद्भावोऽन्यता चेति न विशेषोऽस्ति कश्चन ।\nदोषाभावो गुण इति प्रसिद्धो लौकिकेष्वपि ॥19॥\nअदृश्यत्वादिकांस्तस्माद् गुणानाह स्वयं प्रभुः ।\nभावाभावविरोधोऽपि न तु सर्वत्र विद्यते ॥20॥\nतदभावो हि तद्भावविरोधी न ततोऽपरः ।\nपृथक्त्वाभावतद्रूपान्भेदांस्त्रीन् कल्पयन्ति चेत् ॥21॥\nकल्पनागौरवाद्यास्तु दोषास्तत्र विरोधिनः ।\nपृथक्त्वान्यत्वभेदास्तु पर्यायेणैव लौकिकैः ॥22॥\nव्यवह्रियन्ते सततं वैदिकैरपि सर्वशः ।\nदृष्टहानिरदृष्टस्य कल्पनेत्येव दूषणम् ॥23॥\nयदा तदधिको दोषो विद्यते को नु वादिनाम् ।\nभावाभावस्वरूपास्तु विशेषा एव वस्तुनः ॥24॥\nअभिन्ना एव सङ्ग्राह्या व्यवहारप्रसिद्धये ।\nयथैकः समवायोऽपि भेदाभेदौ च वस्तुनि ॥25॥\nअङ्गीकार्या विशेषेण स्थानेषु व्यवहर्तृभिः ।\nअखण्डवादिनोऽपि स्यात् विशेषोऽनिच्छतोऽप्यसौ ॥26॥\nव्यावृत्ते निविशेषे तु किं व्यावर्त्यबहुत्वतः ।\nबहुलिङ्गसमायुक्तैर्बहुभी रूढनामभिः ॥27॥\nप्रसिद्धैरन्यगत्वेन वाच्यः साक्षाज्जनार्दनः ।\nवैश्वानरादयः शब्दा अपि तद्वाचिनस्ततः ॥28॥\nतानि लिङ्गानि ते शब्दा अपि तद्गा हि सर्वशः ।\nबहुलाऽप्यज्ञरूढिस्तत्प्राज्ञरूढिं न बाधते ॥29॥"

"text": "तृतीयः पादः"

"text": "तत्रान्यत्र प्रसिद्धानां(तत्रान्यत्र च सिद्धानां) लिङ्गानाम्नां पुनर्हरिः ।\nविशेषान्मुख्यतो वृत्तिं स्वस्मिन्नेवात्र वक्त्यजः ॥1॥"

"text": "द्युभ्वाद्यधिकरणम्"

"text": "विष्णावेवात्मशब्दस्य रूढत्वान्न शिवादिकान् ।\nश्रुतिर्वक्त्यखिलेशत्वात् .............॥"

"text": "द्युभ्वाद्यधिकरणम्"

"text": "...............भूमा विष्णुः सुखाधिकः ॥2॥"

"text": "अक्षराधिकरणम्"

"text": "अतो विरुद्धवद्भातमपि व्याख्याय तत्त्वतः ।\nयोजनीयं हरौ वाक्यं विरुद्धैर्लक्षणैर्युतम् ॥3॥\nब्रह्मैव तानि लिङ्गानि तदन्यत्र त्वसन्त्यपि ।\nअविरोधेन गोविन्दे सन्त्यस्थूलादिकानि च ॥4॥\nअन्यवस्तुस्वभावानां स्थौल्यादीनामपाकृतिम् ।\nनारायणे श्रुतिर्वक्ति न तु तस्यास्वभावताम् ॥5॥\nसर्वधर्मा सर्वनामा सर्वकर्मा गुणाः श्रुताः ।\nदोषाः श्रुताश्च नेत्याद्या प्रमाणं श्रुतिरत्र च ॥6॥"

"text": "वामनाधिकरणम्"

"text": "लिङ्गं साधारणं शब्दौ स्थानं लिङ्गमनुग्रहः ।\nपुनः शब्दा लिङ्गशब्दौ विचार्या द्विःस्थिता इह ॥7॥\nबाहुल्यं लिङ्गशब्दानामनुक्तिश्च विरुद्धता ।\nअदृष्टिरन्वयाभावो विपरीतश्रुतिभ्रमः ॥8॥\nलिङ्गावकाशराहित्यभ्रमस्तादृग्द्वयं तथा ।\nबहुतादृक्त्वमुक्तस्य विरोधोऽर्थात् तथागतिः ॥9॥\nसमस्तमेतदित्यत्र पूर्वपक्षेषु युक्तयः ।\nता एव बलवत्यस्तु(त एव बलवन्तस्तु) गत्यन्तरविवर्जिताः ॥10॥\nसिद्धान्तयुक्तयो ज्ञेया दृश्यन्ते ताश्च सर्वशः ।\nमुक्तोपसृप्यता प्राणादाधिक्यं सर्वतस्तथा ॥11॥\nवैलक्ष्ण्यं स्वभावस्य प्रेक्षापूर्वा क्रिया तथा ।\nअरस्य ण्यस्य चेशत्वं सूर्याद्यनुकृतिस्तथा ॥12॥\nवामनाख्या सर्वकम्पस्तच्छब्दानन्यसिद्धता ।\nअनामरूपता भेदस्योपजीव्यप्रमाणता ॥13॥\nसर्वैश्वर्यादिकाद्यास्ता वेदेशेन प्रदर्शिताः ।\nअधिकारश्च तद्धानिः प्रसङ्गादेव चिन्तितौ ॥14॥"

"text": "देवताधिकरणम्"

"text": "तत्फलाय विधिः सिद्धे चोपासाया निराकृतः ।\nयतो जैमिनिनाऽन्यार्थमसिद्धेऽर्थे विधिस्तथा ॥15॥\nविद्याधिराजस्य मतमविरोधस्तयोस्ततः ।\nमोक्षे फलविशेषोऽस्ति न च सर्वं प्रकाशते ॥16॥\nसर्वदा तेन देवानामपि युक्ता ह्युपासना ।\nनित्यं वृद्धिक्षयापेतं विष्णोः पूर्णं तु वेदनम् ॥17॥\nस्पष्टातिस्पष्टविशदं ब्रह्मणोऽशेषवस्तुगम् ।\nअन्येषां क्रमशो ज्ञानं मितवस्तुगतं सदा ॥18॥\nइत्यादयो विशेषास्तु सदा विद्यापतेर्हृदि ।\nजैमिन्याद्यास्तु सामान्यवेत्तृत्वात् तत्तथावदन् ॥19॥\nविद्येशमतमेतस्मान्नैव सद्भिर्विरुध्यते ।"

"text": "चतुर्थः पादः"

"text": "।आनुमानिकाधिकरणम्"

"text": "दुःखिबद्धावराद्यास्तु तदधीनत्वहेतुतः ॥1॥\nशब्दा ब्रह्मणि वर्तन्ते राज्ञि यद्वत्पराजयः ।\nस्वातन्त्र्यं तद्गतत्वं च शब्दवृत्तेर्हि कारणम् ॥2॥\nस्वातन्त्र्यं तत्र मुख्यं स्यात् कुतो राज्ञि जयोऽन्यथा ।\nन हि भृत्यस्य विजयिशब्दस्तावत् प्रयुज्यते ॥3॥\nयावद्राज्ञ्यन्यगत्वेऽपि स्वातन्त्र्याभासमात्रतः ।\nभृत्यबन्धादिकं राज्ञि राज्ञो बन्धादियोग्यतः ॥4॥\nकारणं संशयस्य स्यादिति नैव प्रयुज्यते ।\nअमङ्गलत्वाच्छब्दानां राज्ञो(राज्ञा) योगादमङ्गले ॥5॥\nअप्रियत्वात्तु शब्दस्य स्यात् प्रयोगनिवर्तनम् ।\nगुणास्तु तादृशा यत्र प्रयुज्यन्तेऽखिला अपि ॥6॥\nपूज्येष्वेव विशेषेण स्वातन्त्र्यं मुख्यकारणम् ।\nअतो(ततो) दोषातिदूरत्वात् संशयस्याप्यसम्भवात् ॥7॥\nदोषाणां विष्णुगत्वस्य प्राज्ञबुद्धिव्यपेक्षया ।\nस्वातन्त्र्यार्थमभिप्रेत्य दोषशब्दाश्च विष्णवि ॥8॥\nवासुदेवश्रुतिश्चाह नैव विष्णावमङ्गलम् ।\nमङ्गलामङ्गलेऽन्यत्र ततो नामङ्गलं वदेत् ॥9॥\nस्वातन्त्र्यापेक्षया विष्णौ दोषो नामङ्गलोक्तितः ।\nबहुभुक्त्वं यथा दोषो नृषु नैव हरौ क्वचित् ॥10॥\nएवं दुःख्यादिशब्दाश्च स्वातन्त्र्यापेक्षयोदिताः ।\nनैव दोषा हरौ तद्गबुद्ध्योक्ता दोषकारिणः ॥11॥\nतस्मात्ते दोषशब्दाश्च तत्रैव गुणवाचकाः ।"