JSON:Chandogya: Difference between revisions

"schema": 1,

"nextId": 1003

"text": "प्रथमः खण्डः"

"text": "हरिःओम्॥ आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुःश्रोत्रमथो बलमिन्द्रियाणि च सर्वाणि सर्वं ब्रह्मौपनिषदं माऽहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्मनिराकरोदनिराकरणमस्त्वनिराकरणं मेऽस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु॥\nओं शान्तिः शान्तिः शान्तिः"

"text": "अत्युद्रिक्तविदोषसत्सुखमहाज्ञानैकतानप्रभा-\nसर्वप्राभवशक्तिभोगबलसत्सारात्मदिव्याकृतिम् ।\nसृष्टिस्थाननिरोधनित्यनियतिज्ञानप्रकाशावृति-\nध्वान्तामोक्षविमोक्षदं हरिमजं नित्यं सदोपास्महे ॥१॥"

"text": "हयग्रीवमुखोद्गीर्णगीर्भिर्देवी(वम् .हृ) रमा पतिम् ।\nअस्तुवद् विस्तृतगुणं भोगिप्रस्तरशायिनम् ॥\nओमितिनामकमक्षरं सर्वसन्निहितत्वादेतत् । उच्चत्वाद् गीतत्वात् सर्वस्थानत्वाच्चोद्गीथं भगवन्तमुपासीत । उक्तं च महासंहितायाम्–\n‘हयग्रीवोद्गीतवाक्यैः रमा देवी रमापतिम् ।\nओमित्येतन्मुखैर्देवम् अस्तुवत्सामवेदगैः ॥ इति ।\n‘ओंनामानमुपासीत तदर्थगुणपूर्वकम् ।\nओतत्वाद् अवनान्मानाद् अधिकोच्चत्वकारणात् ॥\nआनन्दाद् ओजसश्चैव भरणाद् ओमुदाहृतः ॥’ इति समन्वये ।\n‘ओतमस्मिन् जगत्सर्वम् अत्युच्चश्चाखिलैर्गुणैः ।\nइत्योमिति सदोपास्यः सोऽक्षरः पुरुषोत्तमः ॥\nउच्चत्वाद्गीयमानत्वात् स्थानाद् उद्गीथ उच्यते ।"

"text": "ओमित्येनं समुद्दिश्य ह्युद्गाता गायति स्फुटम् ॥\nविष्णोरोमिति नाम्नोऽस्य व्याख्यानम् अधिकोच्चता ।\nअकारेणाधिकं प्रोक्तम् उकारेणोच्चमुच्यते ॥\nतथा मितं सर्ववेदैर्मकारेणाभिधीयते ।\nअधिकोच्चमिति ज्ञातम् ओमित्यस्यार्थ ईरितः ॥"

"text": "एषां भूतानां पृथिवी रसः। पृथिव्या आपो रसः। अपामोषधयो रसः। ओषधीनां पुरुषो रसः। पुरुषस्य वाग्रसो। वाच (ऋक् रसः)ऋग्रसः। ऋचः साम रसः। साम्न उद्गीथो रसः। स एष रसानां रसतमः परमः परार्ध्योऽष्टमो य उद्गीथः ॥ २ ॥"

"text": "तदेतत् परमत्वं तु यथाक्रममुदीर्यते ।\nदेवतानुक्रमज्ञाश्च विष्णोः परमताविदः ॥\nएकान्तिनस्ते विज्ञेया यथाक्रमपरास्तथा ।\nअस्मादसावुच्च इति क्रमस्यान्तगतं हरिम् ॥\nएकमेव तु ये विद्युस्ते ह्येकान्तिन ईरिताः ।\nएवं यथाक्रमज्ञाश्च सदैकान्तपरायणाः ॥\nप्रविशन्ति परं देवं नारायणमनामयम् ।\nउच्चक्रमान्तगत्वेन कुर्युः पूजां हरेः सदा ॥\nलक्ष्म्यादेः क्रमशः पूजां ज्ञात्वा भागवता इति ।\nस्वतन्त्रपूज्यताबुद्ध्या न दद्युः किञ्च कस्यचित् ॥\nब्रह्माद्या मनुसंज्ञा ये वर्णत्वेनोदिताः(उदितान् .हृ) श्रुतौ ।\nमानवाख्याश्च मुनयस्तान् यजन्ति न चेतरान् ॥\nपितृत्वेन गुरुत्वेन साक्षाद्भागवतत्वतः ।\nअपभ्रष्टा अदेवाश्च ब्रह्माद्याख्यायुता अपि ॥\nदेवसंज्ञाश्च दीनत्वात् पूजयेयुर्न तान् क्‍वचित् ।\nयद् भागवतबुद्ध्यैव दत्तं ब्रह्मादयः सुराः ॥\nवैदिकाः प्रतिगृह्णीयुरपभ्रष्टास्तथेतरत् ।\nयथाक्रमपरिज्ञानाद् एकान्तित्वाच्च केवलम् ॥\nअच्छिद्रत्वाच्च नियतो मोक्षोन्यत्तु विडम्बनम् ।"

"text": "(विष्णोर्भक्ति .हृ)विष्णौ भक्तिर्विशेषेण मोक्षावाप्तौ हि कारणम् ॥\nतद्भक्तेषु क्रमेणैव रमाद्येषु त्वनन्तरम् ।\nतृतीयमपि वैराग्यं न (नैवान्यत् .हृ)चान्यन्मोक्षकारणम् ॥\nएतत्साधनताहेतोस्तदन्यद्धि विधीयते ।\nअतोऽन्यत् सर्वकृच्चापि गच्छेदेवाधरं तमः ॥\nअस्मिन्सुनिष्ठितो नित्यं मोक्ष्येवान्योज्झकोऽपि सन् ।\nअतस्तेषां क्रमं वक्ष्ये देवानां यः श्रुतौ श्रुतः ॥\nपृथिवी सर्वभूतेभ्यः सदा सर्वगुणैर्वरा ।\nरसः सारो वरश्चेति शब्दा एकार्थवाचकाः ॥\nपृथिव्या वरुणः श्रेष्ठस्तस्माद् ओषधिदेवता ।\nसोमस्तस्मात्तु पुरुषो रुद्रो यत्पौंस्यदेवता ॥\nतस्मात् सरस्वती वाग्घि श्रेष्ठाऽस्या ऋक्स्वरूपिणी ।\nसैव श्रेष्ठा ततो वायुर्वरिष्ठः सामगायकः ॥\nसमत्वात् सर्वभूतेषु साम साम्नां च देवता ।\nततः श्रेष्ठतमो विष्णुः श्रेष्ठश्रेष्ठतमः(श्रेष्ठः श्रेष्ठतमः) सदा ॥\nश्रेष्ठाच्छ्रेष्ठतमाच्चापि परमात् परमो विभुः ।\nपरमर्द्धियुतत्वाच्च परार्ध्य इति कीर्तितः ॥’ इति सारनिर्णये ।\nअतिशयं परमर्धिगुणः परमः परार्ध्यः । उत्तमेभ्योऽप्यतिपरमोत्तमोत्तमो रसानां रसतमः परमः परार्ध्यः । रसानां सकाशादपि परमपरार्ध्यरसतम(परमः परमर्द्धरसतमः) इत्यर्थः । प्राणादीनां भूतादिभ्यः श्रेष्ठत्ववद् अस्य श्रेष्ठत्वं न भवति; किन्तु? महान् विशेष इति ज्ञापयितुं ‘रसानां रसतम’ इत्यादि बहुविशेषणम् ।\nभूतेभ्यः पृथिव्या रसत्वम्, तेभ्यो वरुणस्य रसतरत्वम्, सोमस्य रसतमत्वम्, रुद्रस्य परमरसतमत्वम्, वाचः परमर्द्धरसतमत्वम्, प्राणस्य परमपरार्धरसतमत्वम्, अयं तु भगवान् प्राणादपि परमपरार्द्धरसतममात्रो न भवति; किन्तु? प्राणस्यापि रसभूताया रमाया अपि परमपरार्ध्यरसतमः । ‘अस्मादप्यतिशयेन परम्’ इत्यसंख्यागोचरत्वेन परार्द्धेन ज्ञेयं हि परार्ध्यम् । ऋग्रूपाया वाचः पृथक्परत्वाङ्गीकारेऽपि भूतेभ्यः प्राणस्य परमपरार्धरसतमत्वमेव; न तु परमपरार्द्ध्य(र्धि)रसतमत्वम् । परस्माद्(दपि) आ समन्तादृद्धं हि परार्द्धम् (तेन उत्तमत्वेन ज्ञेयं परार्धि)। तेनासङ्ख्यागोचरत्वेन ज्ञेयं परार्द्ध्यम् । परार्द्धोत्तमं परार्द्धि । तेनासंख्यागोचरत्वेन ज्ञेयं परार्द्ध्यमित्यतः परार्द्धित्वं श्रियो भवति । श्रियोऽपि परार्द्ध्य भगवान् । अतो रसानां रसतमः परमः परार्द्ध्यः ।"

"text": "कतमा कतमर्क् कतमत् कतमत् साम कतमः कतम उद्गीथ इति विमृष्टं भवति । वागेवर्क, प्राणः सामोमित्येतदक्षरमुद्गीथः ॥ ३ ॥"

"text": "पृथिव्याः सोमवरुणयोश्चौषध्यब्देवतात्वेन रुद्रस्य च लिङ्गदेवतात्वेन प्रसिद्धेः ऋगादीनामेव विमर्शः क्रियते-\u003Cspan class=\"gr-moola\"\u003Eकतमा कतमर्ग्\u003C/span\u003E इत्यादिना । तज्ज्ञानस्य विशिष्टफलत्वाच्च । वाचश्च सरस्वतीत्वेन प्रसिद्धेर्वागृचोरैक्याच्च न विमर्शः कृतः ।\n‘विशेषात् प्राणसंयुक्ता वाग् ऋगित्यभिधीयते ।\nऋ गताविति धातोर्हि ऋक्त्वं सर्गाभिमानिनी ॥\nविशेषसंयोगहीना यदा सा वै(सैव .हृ) सरस्वती ।\nतदा तस्यावरा सैव प्राणसंयोगिनी मता ॥\nप्राणयोगवियोगाभ्यां सैषैकाऽपि विभिद्यते ।\nवागेवाक् तच्छ्रुतौ प्रोक्ता प्राणः सामेति कीर्तितः ॥\nअक्षयाद् रतिरूपत्वाद् अक्षेषु रमणादपि ।\nअक्षरं भगवान् विष्णुरोमित्युच्चत्वहेतुतः(अत्युच्चत्वहेतुतः .हृ) ॥\nइतिशब्दोऽन्यथाभावनिवृत्त्यर्थ उदाहृतः ।\nएवमत्युच्च एवासौ सर्वदैतद्धृदि स्थितः (स्थितेः) ॥\nउद्गीयमान उद्गीथो भगवान् पुरुषोत्तमः ॥"

"text": "तद्वा एतन्मिथुनं यद्वाक्च प्राणश्च ऋक् च साम च तदेतन्मिथुनमोमित्येतस्मिन्नक्षरे संसृज्यते ॥ ४ ॥"

"text": "यदा वै मिथुनौ समागच्छत आपयतो वै तावन्योन्यस्य काममापयिता ह वै कामानां भवति य एतदेवं विद्वानक्षरमुद्गीथमुपास्ते ॥ ५ ॥"

"text": "तद्वा एतदनुज्ञाक्षरम् । यद्धि किञ्चानुजानात्योमित्येव तदा हैष उ एव समृद्धिर्यदनुज्ञा समर्धयिता ह वै कामानां भवति य एतदेवं विद्वानक्षरमुद्गीथमुपास्ते ॥ ६ ॥"

"text": "तस्मादोमित्यनुज्ञानं कुवर्न्त्येते जनाः सदा ।\nत्वदुक्तं तत् तथा कुर्याद् भगवानेव केशवः ॥\nइत्यभिप्रायतः शब्दः प्रवृत्तः स पुरातनैः ।\nतदेतदज्ञैस्तु जनैः स्वानुज्ञेति प्रदीयते(प्रतीयते) ॥\nओमित्ययं पूर्णवाची समृद्धिर्ह्योमितीरिता।\nसमृद्धस्ते हि कामोऽयमित्यनुज्ञाऽथवा भवेत् ॥\nअतः समृद्धिवाची स्याद्धरेरोंशब्द ईरितः ।\nइति वा दीयतेऽनुज्ञा हरिस्तव समृद्धिदः ॥ ६॥\nवाक्प्राणौ दम्पती चापि संसृज्येते जनार्दने ।\nमुक्तौ तु तत्प्रसादेन संसृज्यन्ते ततः परे ॥\nतद्‍द्वारेणैव साक्षात्तु प्राणः संसृज्यते हरौ ॥ ४॥"

"text": "तेनेयं त्रयी विद्या वर्तते ओमित्याश्रावयत्योमिति शंसत्योमित्युद्गायत्येतस्यैवाक्षरस्यापचित्यै महिम्ना रसेन तेनोभौ कुरुतो यश्चैतदेवं वेद यश्च न वेद ॥ ७ ॥"

"text": "तेनैव विष्णुनेयं च त्रयीविद्या प्रवर्तते ।\nओमित्युक्त्वा हि तद्‍व्याख्या सर्वैर्मन्त्रैः प्रवर्तते ॥\nओंनामकस्य पूजार्थं विष्णोरेव सदैव हि ।\nमहिम्ना सारभूतेन विष्णुना ज्ञोऽज्ञ एव च ॥\nकुरुतः कर्म.............।"

"text": "नाना तु विद्या चाविद्या च यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवतीति खल्वेतस्यैवाक्षरस्योपव्याख्यानं भवति अथ ह य एवायं (मुख्यप्राणः) मुख्यः प्राणस्तमुद्गीथमुपासीत तस्येतरैः प्राणैरुपव्याख्यानं भवति ॥ ८॥ १ ॥"

"text": "...............नाज्ञस्य मुक्तिर्ज्ञस्य भवेत्तु सा ।\nस्वयोग्यं तु परिज्ञानं यत् तस्योपनिषत् स्मृतम् ॥\nअक्षरं भगवान् विष्णुस्तस्योप प्रणवः स्मृतः ।\nउपव्याख्या तु तद्व्याख्येत्येवमाह श्रुतिः परा ॥’ इति तार्तीये ।\n‘परर्धं परमादुच्चं परार्धं तु ततोऽधिकम् ।\nततोऽधिकं परार्धिः स्यात् परार्ध्यमिति तत्परम् ॥\nपरतः परमाच्चैव परार्द्धो(परार्द्धि .हृ) वायुरीरितः ।\nपरार्धिनी श्रीरुद्दिष्टा परार्ध्यो भगवान् हरिः ॥\nइति शब्दनिर्णये ॥ ८॥ १ ॥"

"text": "द्वितीयः खण्डः"

"text": "देवासुरा ह वै यत्र संयेतिर उभये प्राजापत्यास्तद्ध देवा उद्गीथमाजह्रुरनेनैनानभिभविष्याम इति ॥ १ ॥"

"text": "ते ह नासिक्यं प्राणमुद्गीथमुपासाञ्चक्रिरे तं हासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात् तेनोभयं जिघ्रति सुरभि च दुर्गन्धि च पाप्मना ह्येष विद्धः ॥ २ ॥"

"text": "अथ ह वाचमुद्गीथमुपासाञ्चक्रिरे तां हासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात् तयोभयं(तेनोभयं) वदति सत्यं चानृतं च पाप्मना ह्येषा विद्धा ॥ ३ ॥"

"text": "अथ ह चक्षुरुद्गीथमुपासाञ्चक्रिरे तद्धासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात् तेनोभयं पश्यति दर्शनीयं चादर्शनीयं च पाप्मना ह्येतद् विद्धम् ॥ ४ ॥"

"text": "अथ ह श्रोत्रमुद्गीथमुपासाञ्चक्रिरे तद्धासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात् तेनोभयं शृणोति श्रवणीयं चाश्रवणीयं च पाप्मना ह्येतद् विद्धम् ॥ ५ ॥"

"text": "अथ ह मन उद्गीथमुपासाञ्चक्रिरे तद्धासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात् तेनोभयं सङ्कल्पयते सङ्कल्पनीयं चासङ्कल्पनीयं च पाप्मना ह्येतत् विद्धम् ॥ ६ ॥"

"text": "अथ ह य एवायं (मुख्यः प्राणः)मुख्यप्राणस्तमुद्गीथमुपासाञ्चक्रिरे तं हासुराः ऋत्वा विदध्वसुर्यथाऽश्मानमाखणमृत्वा विध्वंसेतैवम् ॥ ७ ॥"

"text": "स यथाऽश्मानमाखणमृत्वा विध्वंसते एवं हैव स विध्वंसते य एवं विदि पापं कामयते यश्चैनमभिदासति स एषोऽश्माऽऽखणः ॥ ८ ॥"

"text": "नैवैतेन सुरभि न दुर्गन्धि विजानात्यपहतपाप्मा ह्येषः तेन यदश्नाति यत् पिबति तेनेतरान् प्राणानवत्येतमु एवान्ततो वित्त्वोत्क्रामति व्याददात्येवान्तत इति ॥ ९ ॥"

"text": "तं हाङ्गिरा उद्गीथमुपासाञ्चक्रे एतमु एवाङ्गिरसं मन्यन्तेऽङ्गानां यद्रसस्तेन॥ १० ॥"

"text": "तं ह बृहस्पतिरुद्गीथमुपासाञ्चक्र एतमु एव बृहस्पतिं मन्यन्ते वाग्घि बृहती तस्या एष पतिस्तेन ॥ ११ ॥"

"text": "तं हायास्य उद्गीथमुपासाञ्चक्र एतमु एवायास्यं मन्यन्त आस्याद् यदयते तेन ॥ १२ ॥"

"text": "तं ह बको दाल्भ्यो विदाञ्चकार स ह नैमिशीयानामुद्गाता बभूव स ह स्मैभ्यः कामानागायति ॥ १३ ॥"

"text": "आगता ह वै कामानां भवति य एतदेवं विद्वानक्षरमुद्गीथमुपास्त इत्यध्यात्मम् ॥ १४ ॥ २ ॥"

"text": "उद्गीथाख्यस्य(उद्गीथाख्यविष्णोः .हृ) विष्णोर्विशिष्टप्रतिमा वायुरेव । अतस्तस्य सर्वोत्तमत्वज्ञानपूर्वकं तस्मिंस्ततोऽप्युत्तमत्वेनोपासित एव भगवान् सम्यक् फलं ददातीति दर्शयति ।\n‘वायौ मुख्यधिया इति च’ इति भगवद्वचनम् ।(‘वायौ मुख्यधिया’ इति भगवद्वचनम्)\n‘यस्माद् वायौ स्मृतो विष्णुर्वायोर्मुख्यतयाऽखिलात् ।\nस्वस्य मुख्यतया तस्मात् परां तुष्टिं गमिष्यति ॥\nअतो विचार्य सकलैर्देवैः प्राणे जनार्दनः ।\nउपासितो दैत्यजयकारणात् पापवर्जिते ॥\nवायुपुत्रं च नासिक्यम् अग्निं वागात्मकं तथा ।\nसोमं श्रोत्रात्मकं चैव सूर्यं चक्षुःस्वरूपिणम् ॥\nरुद्रं मनःस्वरूपं च शेषं चाहंस्वरूपिणम् ।\nचित्तात्मकं च गरुडं पापेन विविधुः सुरान् ॥\nअसुरास्तैर्यतो विद्धास्तस्मात् ते दोषयोगिनः ।\nमुख्यवायौ यदा देवाः शरीरस्थे च सूर्यगे ॥\nविष्णुमुद्गीथनामानं तदा तं च विदध्वसुः ।\nयदा विदध्वसुः प्राणं विध्वास्तास्ते तदाऽसुराः ॥\nअखन्याश्मानमेवाप्य लोष्टो विध्वंसते यथा ।\nप्रतिमां प्रेयसीं प्राप्य विष्णोः प्राणं तथाऽसुराः ॥\nतस्माद् अादित्यसंस्थे वा शरीरस्थेऽपि वाऽनिले(चानिले) ।\nबलज्ञानात्मके दिव्याकृतिमत्युज्जवलात्मनि ॥\nसर्वदेवोत्तमे(सर्वदेवोत्तमम्) विष्णुम् उपासीत ततोऽधिकम् ।\nअस्योपासनया देवास्सर्वे नामानि(सर्वनामानि) भेजिरे ॥\nइन्द्रो बृहस्पतिः शम्भुरित्याद्याः प्राणगा यतः ।\nप्राणस्य नामशब्दाश्च मुख्यतो विष्णुसंस्थिताः॥’ इति प्रध्याने ॥\n‘उद्गीथाख्यं परं विष्णुमुपास्त्याऽऽजह्रुरञ्जसा ।\nतथापि प्राण एवासौ प्रीतिमागाद् उपासितः ॥’ इति च ॥\n‘प्राणं प्राप्यैव विध्वस्ता यथा सर्वेऽसुरास्तथा ।\nतदुपासकस्य यश्चापि प्रतीपं दातुमिच्छति ॥’ इति च ॥\n‘एवं(एतं) विदित्वा संसारान्मुक्तिमेष्यत्यसंशयम् ।\nविष्णुमप्यन्ततो वेत्ति प्राणवेत्ता यतः स्फुटम् ॥\nवीति विष्णुः समुद्दिष्टो विशिष्टत्वात्तु सर्वतः ।\nआददात्येव तं प्राणवेत्ताऽन्ते तत्प्रसादतः ॥\nप्राणात् परं तु ये विष्णुं जीवांश्चैवावरांस्ततः ।\nये विदुस्ते विदुः प्राणं नान्यथा तु कथञ्चन ॥’ इति च ॥\n‘प्राण उद्गीथ इत्याद्या नाम ब्रह्मादिकास्तथा ।\nसप्तम्यर्थाः समुद्दिष्टाः सप्तसु प्रथमा यतः ॥\nप्राणमुद्गीथमित्याद्याः द्वितीया सप्तमी मता ॥’ इति च ॥ २ ॥"

"text": "तृतीयः खण्डः"

"text": "अथाधिदैवतं य एवासौ तपति तमुद्गीथमुपासीतोद्यन् वा एष प्रजाभ्य उद्गायत्युद्यंस्तमोभयमपहन्त्यपहन्ता ह वै भयस्य तमसो भवति य एवं वेद ॥ १ ॥"

"text": "‘आदित्यसंस्थितो नित्यं प्राणस्तपति नापरः ।\nप्रकाशनं च तपनं काष्ठवत् सूर्यगं भवेत् ॥\nसूर्यमण्डलगो वायुरुदयास्तमयोज्झितः ।\nअपि प्रजाभ्य उद्यंश्चैवोद्गायति जनार्दनम् ॥"

"text": "समान उ एवायं चासौ चोष्णोऽयमुष्णोऽसौ स्वर इतीममाचक्षते स्वर इति प्रत्यास्वर इत्यमुं तस्माद्वा एतमिमममुं चोद्गीथमुपासीत ॥ २ ॥"

"text": "आदित्यमण्डलस्थश्च सर्वप्राणिगतस्तथा ।\nवायुः समान एवायमुष्णोऽसावपि च स्फुटम् ॥\nतस्मादस्मिन्नमुष्मिन् वाऽप्युद्गीथाख्यं जनार्दनम् ।\nउपासीत विमोक्षाय सर्वकामाप्तये तथा ॥’ इति च ।\nकेशवः स्वः स्वतन्त्रत्वात् तद्रतेर्मारुतः स्वरः ।\nशरीरस्थश्च सूर्यस्थः प्रतिप्रत्या समन्ततः ॥\nमां प्रतीत्यत एवासौ प्रत्यास्वर उदाहृतः ।"

"text": "अथ खलु व्यानमेवोद्गीथमुपासीत यद्वै प्राणिति स प्राणो यदपानिति सोऽपानोऽथ यः प्राणापानयोः सन्धिः स व्यानो यो व्यानः सा वाक् तस्मादप्राणन्ननपानन् वाचमभिव्याहरति या वाक् सर्क्(सा ऋक्) तस्मात् अप्राणन्ननपानन् ऋचमभिव्याहरति या ऋक् तत् साम तस्मादप्राणन्ननपानन् साम गायति यत् साम स उद्गीथस्तस्मादप्राणन्ननपानन् उद्गायति (अतः) ॥ ३ ॥"

"text": "प्राणाद्यास्‍त्रिविधाः पञ्च प्रधानो वायुरेव च ॥\nमुख्यपञ्चकरूपस्सन् गरुडो मध्यपञ्चकः ।\nअवमः पञ्चकस्त्वन्ये प्राणाद्यास्तस्य सूनवः ॥\nइति त्रेधा विभागोऽयं विभागोऽन्यश्चतुर्थकः ।\nप्राणापानौ शेषवीन्द्रौ तथोदानसमानकौ ॥\nरुद्रेन्द्रौ तत्परः श्रेष्ठो वायुर्व्यान उदाहृतः ।\nतस्मिन्नुद्गीथनामानमुपासीत हरिं परम् ॥\nयोऽसौ व्यानगतो विष्णुः स वागृक्सामगः सदा ।\nउद्गीथे च स एवैकस्तस्माद् व्यानाद्धि तत्क्रियाः ॥\nउद्गीथनामा भगवान् स्थितो व्यानादिपञ्चके ।"

"text": "अतो यान्यन्यानि वीर्यवन्ति कर्माणि यथाऽग्नेर्मन्थनमाजेः सरणं दृढस्य धनुष आयमनमप्राणन्ननपानन् तानि करोत्येतस्य हेतोर्व्यानमोवोद्गीथमुपासीत ॥ ४ ॥"

"text": "वीर्यवत् कर्मकृत् तस्माद् व्यान एव ह्युदाहृतः ॥\nतस्माद् व्यानगतं विष्णुमुपासीतैव नित्यशः ।\nयद्यप्येको हि भगवान् सर्वदा सर्ववस्तुगः ॥\nअनूनोद्रिक्तमहिमो निर्विशेषस्सदैव च ।\nतथापि तत्क्रियाभेदान्नामरूपादिकं पृथक् ॥\nउच्यते ह्यपृथक्त्वेऽपि पूर्णैश्वर्यैकहेतुतः ।\nअविशेषोऽपि भगवान् सर्वशक्तित्वहेतुतः ॥\nविशेषहेतुकं सर्वं करोत्यविकृतः सदा ।"

"text": "अथ खलूद्गीथाक्षराण्युपासीत उद्-गी-थ इति प्राण एवोत् प्राणेन ह्युत्तिष्ठति वाग् गीर्वाचो हि गिर इत्याचक्षतेऽन्नं थमन्ने हीदं सर्वं स्थितं द्यौरेवोदन्तरिक्षं गीः पृथिवी थमादित्य एवोद्वायुर्गीरग्निस्थं सामवेद एवोद्यजुर्वेदो गीर्ऋग्वेदस्थं दुग्धेऽस्मै वाग्दोहं यो वाचो दोहोऽन्नवानन्नादो भवति य एतान्येवं विद्वानुद्गीथाक्षराण्युपास्त उद्-गी-थ इति ॥ ५ ॥"

"text": "अथ खल्वाशीःसमृद्धिरुपसरणानीत्युपासीत येन साम्ना स्तोष्यन् स्यात् तत्सामोपधावेद् यस्यामृचि तामृचं यदार्षेयं तमृषिं यां देवतामभिष्टोष्यन् स्यात् तां देवतामुपधावेद् येन च्छन्दसा स्तोष्यन् स्यात् तच्छन्द उपधावेद् येन स्तोमेन स्तोष्यमाणः स्यात् तं स्तोममुपधावेद् यां दिशमभिष्टोष्यन् स्यात् तां दिशमुपधावेदात्मानमन्तत उपसृत्य स्तुवीत कामं ध्यायन्नप्रमत्तोऽभ्याशो ह यदस्मै स कामः समृध्येत यत्कामः स्तुवीतेति यत्कामः स्तुवीतेति ॥६॥३॥"

"text": "उद्गीथाक्षरगं चैव प्राणादिषु च संस्थितम् ॥\nआशीःसमृद्धिहेतुष्वप्यखिलेषु व्यवस्थितम् ।\nएकमेव हरिं वेद यः स सर्वेष्टमाप्नुयात् ॥ इति च ।\nउच्छब्दवाच्याः प्राणाद्याः वागाद्या गीरितीरिताः ।\nअन्नाद्यास्थमिति प्रोक्तास्तेषूद्गीथो हरिः स्थितः ॥ इति च ।\n\u003Cspan class=\"gr-moola\"\u003Eआत्मानं\u003C/span\u003E परमात्मानम् अन्ततः सर्वोत्तमत्वेन सर्वत्रो\u003Cspan class=\"gr-moola\"\u003Eपसृत्य\u003C/span\u003E ॥ ३ ॥"

"text": "चतुर्थः खण्डः"

"text": "ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीत। ओमिति ह्युद्गायति। तस्योपव्याख्यानम् । देवा वै मृत्योर्बिभ्यतस्‍त्रयीं विद्यां प्राविशन्। ते छन्दोभिराच्छादयन्। यदेभिराच्छादयन् तत् छन्दसां छन्दस्त्वम्। तान् उ तत्र मृत्युर्यथा मत्स्यमुदके परिपश्येद् एवं पर्यपश्यद् ऋचि साम्नि यजुषि ते अनु वित्त्वा ऊर्ध्वा ऋचः साम्नो यजुषः स्वरमेव प्राविशन् ॥ १ ॥"

"text": "यदा वा ऋचमाप्नोति अोमित्येव अति(भि)स्वरति। एेवं साम। एवं यजुः। एष उ स्वरो यदेतदक्षरमम्। एतदमृतमभयम्। तत् प्रविश्य देवा अमृता अभया अभवन्। स य एतदेवं विद्वान् अक्षरं प्रणौति एतदेवाक्षरं स्वरममृतमभयं प्रविशति। तत् प्रविश्य यदमृता देवास्तदमृतो भवति ॥ २ ॥ ४ ॥"

"text": "‘स्वरतेस्तु स्वरो विष्णुस्तद्रतेर्वायुरुच्यते ।\nवायुस्वरे स्वरं विष्णुमोमाख्यं समुपासिरे ॥\nदेवास्तेनामृतं प्राप्ता मुक्त्याख्यं मृत्युवर्जिताः ।\nमारणान्मृत्युरित्युक्ता दुर्गा तद्भयतः सुराः ।\nओमित्युपास्य तं विष्णुं परमामृतमापिरे ॥ इति सन्ध्याने (सद्ध्याने)।\n\u003Cspan class=\"gr-moola\"\u003Eऊर्ध्वाः\u003C/span\u003E उत्तमाः ॥ ४ ॥"

"text": "पञ्चमः खण्डः"

"text": "अथ खलु ‘य उद्गीथः स प्रणवो यः प्रणवः स उद्गीथः’ इत्यसौ वा आदित्य उद्गीथः, एष प्रणवः। ओमिति ह्येष स्वरन्नेति ॥ १ ॥"

"text": "एतमु एव अहमभ्यागासिषम्। तस्मात् मम त्वमेकोऽसि। इति ह कौषीतकिः पुत्रमुवाच। रश्मीन् त्वं पर्यावर्तयताद् बहवो वै ते भविष्यन्ति। इत्यधिदैवतम् ॥ २ ॥"

"text": "अथाध्यात्मम्। य एवायं मुख्यप्राणसः तमुद्गीथमुपासीत। ओमिति ह्येष स्वरन् एति ॥ ३ ॥"

"text": "एतमु एवाहमभ्यागासिषं। तस्मान्मम त्वमेकोऽसीति ह कौषीतकिः पुत्रमुवाच। प्राणान् त्वं भूमानमभिगायतात् बहवो वै ते भविष्यन्तीति ॥ ४ ॥"

"text": "अथ खलु य उद्गीथः स प्रणवो यः प्रणवः स उद्गीथः इति होतृषदनाद्धैवापि दुरुद्गीतमनुसमाहरतीत्यनुसमाहरतीति ॥ ५ ॥ ५ ॥"

"text": "‘आदित्यसंस्थितो वायुः प्रणवस्तद्गतो हरिः ।\nप्रकृष्टत्वाच्च नेतृत्वाद् गतित्वाद् अखिलस्य च ॥\nउद्गीथ उच्चैर्गे(र्गी)यत्वात् स एव पुरुषोत्तमः ।\nस एव प्राणगो देह(हे) ओमित्येव सदा जपन् ॥\nएत्येष भगवान् विष्णुर्ध्यायन्नेकं तमक्षरम् ।\nएकपुत्रो मुक्तिमेति ध्यायन् प्राणेषु रश्मिषु ।\nबहुपुत्रो विमुक्तः स्यात् तस्माद् ध्यायेत् तथा परम्॥’ इति च ।\nप्राणस्थं भूमानम् अभिगाय, दुरुद्गीतमनुसमाहरति । अनुरूपमेव करोति । होतृसदनस्थमग्निस्थं भगवन्तं ध्यात्वा ।\n‘अन्यथागानजं दोषम् अग्नौ ध्यात्वा हरिं परम् ।\nअपाकरोति तस्मात् तं ध्यायेदेवाग्निगं सदा ॥’ इति त्रैविद्ये ॥ ५ ॥"

"text": "षष्ठः खण्डः"

"text": "इयमेव ऋक्। अग्निः साम। (तदेतदस्याम् .हृ)तदेतत् एतस्यामृचि अयध्यूढं साम। तस्माद् ऋच्यध्यूढं साम गीयते। इयमेव सा अग्निरमः। तत् साम ॥ १ ॥"

"text": "अन्तरिक्षमेव ऋक्। वायुः साम। तदेतदेतस्याम् ऋचि अध्यूढं साम। तस्मादृच्यध्यूढं साम गीयते। अन्तरिक्षमेव सा। वायुरमः। तत् साम ॥ २ ॥"

"text": "द्यौरेव ऋक्। आदित्यः साम तदेतदेतस्याम् ऋचि अध्यूढं साम। तस्मादृच्यध्यूढं साम गीयते। द्यौरेव सा। आदित्योऽमः। तत् साम ॥ ३ ॥"

"text": "नक्षत्राण्येव ऋक्। चन्द्रमाः साम। तदेतदेतस्याम् ऋचि अध्यूढं साम। तस्मादृच्यध्यूढं साम गीयते। नक्षत्राण्येव सा। चन्द्रमा अमः। तत् साम ॥४॥"

"text": "अथ यदेतदादित्यस्य शुक्लं भाः सैव ऋक्। अथ यन्नीलं परः कृष्णं तत् साम। तदेतदेतस्याम् ऋचि अध्यूढं साम। तस्मादृच्यध्यूढं साम गीयते। अथ यदेवैतदादित्यस्य शुक्लं भाः सैव सा। अथ यन्नीलं परः कृष्णं तदमः। तत् साम ॥ ५ ॥"

"text": "‘अग्नीरसूर्यनीलेषु वायुः स्थः सामदेवता ।\nउर्वीवियद्‍द्युशुक्लेषु ऋग्देवीस्था(ऋग्देवी स्था) सरस्वती ॥\nसेति भार्या हि वाग्देवी प्राणोऽमः पतिरीरितः ।\nएवं तौ सामनामानावुभावेवाप्युदाहृतौ(उभावेतावुदाहृतौ) ॥\nअतो हि सामवेदोऽयं ऋक्सामात्मक ईरितः ।"

"text": "अथ य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते हिरण्यश्मश्रुः हिरण्यकेशः आ प्रणखात् सर्व एव सुवर्णः ॥ ६ ॥"

"text": "तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी । तस्य उदिति नाम। स एषः सर्वेभ्यः पाप्मभ्यो उदितः। उदेति ह वै सर्वेभ्यः पाप्मभ्यो य एवं वेद ॥ ७ ॥"

"text": "तस्य ऋक् च साम च गेष्णौ। तस्मादुद्गीथः। तस्मात् त्वेवोद्गाता एतस्य हि गाता। स एष ये चामुष्मात् पराञ्चो लोकाः तेषां चेष्टे देवकामानां च, इत्यधिदैवतम् ॥ ८ ॥ ६ ॥"

"text": "वागादिष्वेवमेवैतौ वाक्प्राणौ सर्वदा स्थितौ ॥\nतयोरन्तःस्थितो विष्णुर्गायको तस्य तावुभौ ।\nऋक्सामाभ्यां स उन्नामा पापोद्गश्चोच्च एव च ॥’ इत्यादि सत्तत्त्वे ।\n‘कप्यासरक्तपद्माक्षः सूर्यगश्चाक्षिगश्च सः ।\nगायकस्तस्य विष्णोर्यः स स्वर्ग्यांश्च नृलोकगान् ॥\nकामान् दद्यान्नरश्चेत् स्यात् सुराणां च नृणामपि ।\nमोक्षदो यदि वायुः स्यान्मुख्योद्गाता ततोऽनिलः ॥’ इति च ।\nतस्मादुद्गीथ उच्चोऽसौ गीयते च इति ।"

"text": "सप्तमः खण्डः"

"text": "अथाध्यात्मं वागेवर्क् प्राणः साम तदेतदेस्यामृच्यध्यूढं साम तस्माद् ऋच्यध्यूढं साम गीयते वागेव सा प्राणोऽमस्तत् साम ॥ १ ॥"

"text": "चक्षुरेवर्गात्मा साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढं साम तस्मादृच्यध्यूढं साम गीयते चक्षुरेव (साऽत्माऽत्मः .हृ .प्रभ)सा प्राणोऽमस्तत् साम ॥ २ ॥"

"text": "\u003Cspan class=\"gr-moola\"\u003Eआत्मा\u003C/span\u003E जीवः ।\n‘सरस्वती हि चक्षुःस्था जीवस्थो वायुरीरितः(वायुरीश्वरः .हृ) ।\nविदित्वा तावुभौ देवी तद्गं ध्यायेद्धरिं सदा ॥’ इति मानसे ।"

"text": "श्रोत्रमेवर्ङ्(ऋक्) मनः साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढं साम तस्माद् ऋच्यध्यूढं साम गीयते श्रोत्रमेव सा मनोऽमस्तत् साम ॥ ३ ॥"

"text": "अथ यदेतदक्ष्णः शुक्लं भाः सैवर्गथ यन्नीलं परः कृष्णं तत् साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढं साम तस्मादृच्यध्यूढं साम गीयतेऽथ यदेवैतदक्ष्णः शुक्लं भाः सैव साऽथ यन्नीलं परः कृष्णं तदमस्तत् साम ॥ ४ ॥"

"text": "अथ य एषोऽन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यते सैवर्क् तत्साम तदुक्थं तद्यजुस्तद्ब्रह्म तस्यैतस्य तदेव रूपं यदमुष्य रूपं यावदमुष्य गेष्णौ तौ गेष्णौ यन्नाम तन्नाम ॥ ५ ॥"

"text": "‘दृश्यते ज्ञानदृष्ट्या यः सूर्ये चक्षुषि चैकराट् ।\nऋङ्‍नामा ज्ञानरूपत्वात् साम नित्यसमत्वतः ॥\nउक्थमुत्थापकत्वाच्च यजुर्याज्यस्वरूपतः ।\nब्रह्मासौ (गुणपूर्णत्वात्)पूर्णरूपत्वादेवं सर्वाभिधानवान् ॥’ इति च ॥"

"text": "स एष ये चैतस्मादर्वाञ्चो लोकास्तेषां चेष्टे मनुष्यकामानां चेति तद्य इमे वीणायां गायन्त्येतं ते गायन्ति तस्मात् ते धनसनयः ॥ ६ ॥"

"text": "अथ यदेतदेवं(य एतदेवं) विद्वान् साम गायत्युभौ साम गायति(उभौ स गायति) सोऽमुनैव स एष ये चामुष्मात् पराञ्चो लोकास्तांश्चाप्नोति देवकामांश्च ॥ ७ ॥"

"text": "अथानेनैव ये चैतस्मादर्वाञ्चो लोकास्तांश्चाप्नोति मनुष्यकामांश्च तस्मादु हैवंविदुद्गाता ब्रूयात् ॥ ८ ॥"

"text": "कं ते काममागायानीत्येष ह्येष कामगानस्येष्टे य एवं विद्वान् साम गायति साम गायति ॥ ९ ॥ ७ ॥"

"text": "यथा बदरिकानाथो द्वारकानाथ इत्यपि ।\nअर्वाङ्‍नाथः पराङ्‍नाथ इति तद्वदिहोच्यते ॥\nसर्वनाथोऽपि भगवान् सन्निधानविशेषतः॥’ इति च ॥ ९ ॥ ७ ॥"

"text": "अष्टमः खण्डः"

"text": "त्रयो होद्गीथे कुशला बभूवुः। शिलकः शालावत्यः, चैकितायनो दाल्भ्यः, प्रवाहणो जैबिलिरिति। ते होचुरुद्गीथे ये कुशलाः स्मो हन्तोद्गीथे कथां वदाम इति ॥ १ ॥"

"text": "तथेति ते ह(ह ते) समुपविविशुः। स ह प्रवाहणो जैबिलिरुवाच- भगवन्तावग्रे वदताम्। ब्राह्मणयोर्वदतोर्वाचं श्रोष्यामीति। स ह शिलकः शालावत्यः चैकितायनं दाल्भ्यमुवाच हन्त त्वा पृच्छानीति। पृच्छेति होवाच- का साम्नो गतिरिति ॥ २ ॥"

"text": "स्वर इति होवाच। स्वरस्य का गतिरिति। प्राण इति होवाच। प्राणस्य का गतिरिति। अन्नमिति होवाच। अन्नस्य का गतिरिति। आप इति होवाच। अपां का गतिरिति। असौ लोक इति होवाच। अमुष्य लोकस्य का गतिरिति॥ ३ ॥"

"text": "न स्वर्गं लोकमतिनयेदिति होवाच। स्वर्गं वयं लोकं सामाभिसंस्थापयामः। स्वर्गसंस्तावं हि सामेति । तं ह शिलकः शालावत्यश्चैकितायनं दाल्भ्यं (चैकितायनं दाल्भ्यं इति .हृपाठे नास्ति) उवाचाप्रतिष्ठितं वै किल ते दाल्भ्य साम। यस्त्वेतर्हि ब्रूयान् मूर्धा ते विपतिष्यतीति मूर्धा ते विपतेदिति ॥४॥"

"text": "हन्ताहमेतद् भगवतो वेदानीति। विद्धीति होवाच। अमुष्य लोकस्य का गतिरिति। अयं लोक इति होवाच। अस्य लोकस्य का गतिरिति। न प्रतिष्ठां लोकमतिनयेदिति होवाच। प्रतिष्ठां वयं लोकं सामाभिसंस्थापयामः। प्रतिष्ठासंस्तावं हि सामेति ।\nतं ह प्रवाहणो जैबिलिरुवाच। अन्तवद्वै किल ते शालावत्य साम। यत्स्वेतर्हि ब्रूयान् मूर्धा ते विपतिष्यतीति मूर्धा ते विपतेदिति । हन्ताहमेतद् भगवतो वेदानीति। विद्धीति होवाच ॥ ५ ॥ ८ ॥"

"text": "‘अग्निः सामाभिमानी स्याद् वरुणस्तु स्वरात्मकः ।\nप्राणावराभिमानी तु सूर्य एव प्रकीर्तितः ॥\nअन्नाभिमानी दक्षश्च शक्रस्त्वबभिमानवान् ।\nद्‍व्यात्मकश्च(द्युवात्मकश्च) शिवः प्रोक्तः क्रमेणैवोत्तरोत्तराः ।\nक्रमेण मोक्षे प्राप्याश्च पूर्वेषामुत्तरोत्तराः ॥’ इति निवृत्ते ।\nअग्नेर्वागात्मकत्वात् ।(स्वरस्योदकात्मकत्वात्) उदकात्मकत्वात् स्वरस्य । ‘आदित्य एव प्राणोऽन्नं वै प्रजापतिः’ इति श्रुतेः । ‘आप एवेन्द्रो द्यौर्वाव रुद्रः’ इत्यादेश्च ।\nकथाया उद्देशः\n‘विशेषज्ञानसम्प्राप्त्यै जानन्तोऽपि परं हरिम् ।\nब्रूयुर्देवाश्च ऋषयस्तदन्यस्य परात्मताम् ॥’इति ब्रह्मतर्के ।\n(स्वर्गाभिमानिनं रुद्रं) स्वर्गाभिमानिरुद्रं प्रति \u003Cspan class=\"gr-moola\"\u003Eसामाभिसंस्थापयामः\u003C/span\u003E । तत्स्तावकं हि साम । ‘मूर्धा ते विपतेदि’ति यः कश्चिद् ब्रूयाच्चेत् विपतिष्यति ।\nब्रह्मैव हि पृथिव्यात्मा ....... ...... ।"

"text": "नवमः खण्डः"

"text": "अस्य लोकस्य का गतिरित्याकाश इति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्ते आकाशं प्रत्यस्तं यन्त्याकाशो ह्येवैभ्यो ज्यायानाकाशः परायणं स एष परोवरीयानुद्गीथः स एषोऽनन्तः ॥ १ ॥"

"text": "‘........ ..... विष्णुराकाशनामकः ।\nआदीप्तत्वाद् वरीयांश्च परमो हरिरेव हि ॥’ इति सत्तत्त्वे ।\n‘शुभाशुभानां दाहादौ साम्यात् सामाग्निरीरितः ।\nस्वो विष्णुः सागरे रन्ता वरुणोऽतः स्वरः स्मृतः ॥\nउदयाज्जगत्प्रणेतृत्वात् सूर्यः प्राण उदाहृतः ।\nअत्ता रुद्रस्तद्विरोधाद् दक्षः स्यादन्ननामकः ॥\nस्वो विष्णुस्तद्रतिर्वायुस्तद्गो मुक्तौ सदाशिवः ।\nअतः स्वर्गोऽसुसंस्थत्वाद् असाविति च कीर्तितः ॥\nसर्वदेवान्तरत्वात् तु ब्रह्मायं समुदाहृतः ।\nलोको ज्ञानस्वरूपत्वादेतेषां परमो हरिः ॥’ इति ब्रह्मतर्के ।\nआ पालनादाप इन्द्रः ।\nअधिकं वरीयान् परोवरीयान् । तत्परोवरीयोऽस्य रक्षकं भवति । यावत्तः द्वापरादिपर्यन्तम् ॥ ८ ॥ ९ ॥"

"id": "Chandogya-92",

"text": "दशमः खण्डः"

"id": "Chandogya-93",

"text": "मटचीहतेषु कुरुष्वाटक्या(आटिक्य) सह जाययोषस्तिर्ह चाक्रायण इभ्यग्रामे प्रद्राणक उवास। स हेभ्यं कुल्माषान् खादन्तं बिभिक्षे ॥ १ ॥"

"id": "Chandogya-94",

"text": "‘उपला इष्टकाः स्थूला मटचीति प्रकीर्तिताः।’ इति शब्दनिर्णये । ‘आसन्नयौवना योषिद् (आटिकी .हृ)आटकीत्यभिधीयते।’ इति च । ‘प्रद्रवन्नन्नपानार्थं प्रद्राणक इतीरितः।’ इति च ॥ १० ॥"

"id": "Chandogya-95",

"text": "तं होवाच नेतोऽन्ये विद्यन्ते यच्च ये म इम उपनिहिता(ये मे उपनिहिताः) इत्येतेषां मे देहीति होवाच। तानस्मै प्रददौ। हन्तानुपानमित्युच्छिष्टं वै मे पीतं स्यादिति होवाच। न स्विदेतेऽप्युच्छिष्टा इति ॥ २ ॥"

"id": "Chandogya-96",

"text": "न वा अजीविष्यमिमान् अखादन्निति होवाच। कामो म उदपानमिति। स ह खादित्वाऽतिशेषान् जायाय आजहार। साऽग्र एव सुभिक्षा बभूव। तान् प्रतिगृह्य निदधौ स ह प्रातः सञ्जिहान उवाच यद् बतान्नस्य लभेमहि। लभेमहि धनमात्रां राजासौ यक्ष्यते। स मा सर्वैरार्त्विज्यैर्वृणीतेति ॥ ३ ॥"

"id": "Chandogya-97",

"text": "तं जायोवाच हन्त पत इम एव कुल्माषा इति। तान् खादित्वाऽमुं यज्ञं विततमेयाय। तत्रोद्गातॄनास्तावे स्तोष्यमाणानुपोप विवेश। स ह प्रस्तोतारमुवाच। प्रस्तोतर्या(तः या) देवता प्रस्तावमन्वायत्ता तां चेदविद्वान् प्रस्तोष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीत्येवमेवोद्गातारमुवाचोद्गातर्या(तः या) देवतोद्गीथमन्वायत्ता तां चेदविद्वानुद्गास्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीत्येवमेव प्रतिहर्तारमुवाच प्रतिहर्तर्या(तः या) देवता प्रतिहारमन्वायत्ता तां चेदविद्वान् प्रतिहरिष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति ते ह समारतास्तूष्णीमासाञ्चक्रिरे ॥ ४ ॥ १० ॥"

"id": "Chandogya-98",

"text": "एकादशः खण्डः"

"id": "Chandogya-99",

"text": "अथ हैनं यजमान उवाच- भगवन्तं वा अहं विविदिषाणीत्युषस्तिरस्मि चाक्रायण इति होवाच स होवाच भगवन्तं वा अहमेभिः सर्वैरार्त्विज्यैः पर्यैशिषं भगवतो वा अहमवित्त्याऽन्यानवृषि भगवांस्त्वेव मे सर्वैरार्त्विज्यैरिति ॥ १ ॥"

"id": "Chandogya-100",

"text": "तथेत्यथ तर्ह्येत एव समतिसृष्टास्तुवन्तां (मदतिसृष्टास्तुवन्तां) यावत्तेभ्यो(यावत्त्वेभ्यो) धनं दद्यास्तावन्मम दद्या इति तथेति ह यजमान उवाच ॥ २ ॥"

"id": "Chandogya-101",

"text": "अथ हैनं प्रस्तोतोपससाद प्रस्तोतर्या देवता प्रस्तावमन्वायत्ता तां चेदविद्वान् प्रस्तोष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति मा भगवानवोचत् कतमा सा देवतेति ॥ ३ ॥"

"id": "Chandogya-102",

"text": "प्राण इति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि प्राणमेवाभिसंविशन्ति प्राणमभ्युज्जिहते सैषा देवता प्रस्तावमन्वायत्ता तां चेदविद्वान् प्रस्तोष्यो मूर्धा ते व्यपतिष्यत् तथोक्तस्य मयेति ॥ ४ ॥"

"id": "Chandogya-103",

"text": "अथ हैनमुद्गातोपससादोद्गातर्या देवतोद्गीथमन्वायत्ता तां चेदविद्वान् उद्गास्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति मा भगवानवोचत् कतमा सा देवतेत्यादित्य इति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्यादित्यमुच्चैः सन्तं गायन्ति॥ ५॥"

"id": "Chandogya-104",

"text": "सैषा देवतोद्गीथमन्वायत्ता तां चेदविद्वानुदगास्यो मूर्धा ते व्यपतिष्यत् तथोक्तस्य मयेति अथ हैनं प्रतिहर्तोपससाद प्रतिहर्तर्या देवता प्रतिहारमन्वायत्ता तां चेदविद्वान् प्रतिहरिष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति मा भगवानवोचत् कतमा सा देवतेत्यन्नमिति होवाच । सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्यन्नमेव प्रतिहरमाणानि जीवन्ति सैषा देवता प्रतिहारमन्वायत्ता तां चेदविद्वान् प्रतिहरिष्यो मूर्धा ते व्यपतिष्यत् तथोक्तस्य मयेति तथोक्तस्य मयेति ॥ ६ ॥ ११ ॥"

"id": "Chandogya-105",

"text": "‘प्राणस्थविष्णुना सर्वे प्रसूयन्ते यतस्ततः ।\nप्रस्तावदेवता स स्यात् प्रस्तावस्तु जनिर्यतः ॥\nआदित्यसंस्थितो विष्णुर्यत्सदा सर्वगीतभुक् ।\nराजादौ गीतमप्यज्ञैर्भुङ्क्ते गानस्य देवता ॥\nउद्गीथदेवता तस्मात् स एव पुरुषोत्तमः ।\nअन्नस्थेनैव जीवन्ति भूतान्येतानि विष्णुना ॥\nप्रतिहारदेवताऽतः स प्रतिहारो हि भोजनम् ॥’ इति च ।\n\u003Cspan class=\"gr-moola\"\u003Eउच्चैः सन्तम्\u003C/span\u003E उत्तमं सन्तम् ॥ ११ ॥"

"id": "Chandogya-106",

"text": "द्वादशः खण्डः"

"id": "Chandogya-107",

"text": "अथातः शौव उद्गीथस्तद्ध बको दाल्भ्यो ग्लावो वा मैत्रेयः स्वाध्यायमुद्वव्राज तस्मै (ह) श्वा श्वेतः प्रादुर्बभूव तमन्ये श्वान उपसमेत्योचुरन्नं नो भगवानागायत्वशनायाम वा इति ॥ १ ॥"

"id": "Chandogya-108",