JSON:Vishnutattvavinirnaya: Difference between revisions

"schema": 1,

"nextId": 162

"text": "सदागमैकविज्ञेयं समतीतक्षराक्षरम् ।\nनारायणं सदा वन्दे निर्दोषाशेषसद्गुणम् ॥"

"text": "विशेषणाणि यानीह कथितानि सदुक्तिभिः ।\nसाधयिष्यामि तान्येव क्रमात् सज्जनसंविदे ॥"

"text": "\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Brahmanda-id\"\u003E‘ऋगाद्या भारतं चैव पञ्चरात्रमथाखलिम् ।\nमूलरामायणं चैव पुराणं चैतदात्मकम् ॥\nये चानुयायिनस्त्वेषां सर्वे ते च सदागमाः ।\nदुरागमास्तदन्ये ये तैर्न ज्ञेयो जनार्दनः ॥\nज्ञेय एतैः सदायुक्तैः भक्तिमद्भिः सुनिष्ठितैः ।\nन च केवलतर्केण नाक्षजेन न केनचित् ॥\nकेवलागमविज्ञेयो भक्तैरेव न चान्यथा ॥’\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति ब्रह्माण्डे ।\n\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Taittariyabrahmana-id\"\u003E‘नावेदविन्मनुते तं बृहन्तं सर्वानुभूमात्मानं साम्पराये’(तै.ब्रा.३.१२.९.७)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति तैत्तिरीयश्रुतिः ।\n\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Kathakopanishat-id\"\u003E‘नैषा तर्केण मतिरापनेया प्रोक्तान्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्ठ’(कठ.१.२.९)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति च कठश्रुतिः ।\n\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\"\u003E‘नेन्द्रियाणि नानुमानं वेदा ह्येवैनं वेदयन्ति तस्मादाहुर्वेदाः’\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति च पिप्पलादश्रुतिः ।"

"text": "न चैतेषां वचनानामेवाप्रामाण्यम् ।"

"text": "अपौरुषेयत्वात् वेदस्य ।"

"text": "\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\"\u003E‘इतिहासपुराणः पञ्चमो वेदानां वेदः’(छां.उ.७.१.४)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति तद्गृहीतत्वाच्च ।"

"text": "न चापौरुषेयं वाक्यमेव नास्तीति वाच्यम् । तदभावे सर्वसमयाभिमतधर्माद्यसिद्धेः ।"

"text": "यस्य तौ नाभिमतौ नासौ समयी, समयप्रयोजनाभावात् ।"

"text": "न च तेन लोकोपकारः । धर्माद्यभावज्ञाने परस्परहिंसादिना अपकारस्यैव प्राप्तेः ।"

"text": "न चोपकारेण तस्य प्रयोजनम्, अदृष्टाभावात् । अतो धर्माद्यभावं वदता स्वसमयस्याऽनर्थक्यमङ्गीकृतमेवेति नासौ समयी ।"

"text": "न च पौरुषेयेण वाक्येन तत्सिद्धिः । अज्ञानविप्रलम्भयोः प्राप्तेः । न च तदर्थत्वेन सर्वज्ञः कल्प्येत । अन्यत्राऽदृष्टस्य सर्वज्ञत्वस्य कल्पनम्, तस्याविप्रलम्भकत्वकल्पनम् , तस्य तत्कृतत्वकल्पनं चेति कल्पनागौरवप्राप्तेः ।"

"text": "अपौरुषेयवाक्याङ्गीकारे न किञ्चित् कल्प्यम् ।"

"text": "अपौरुषेयत्वं च स्वत एव सिद्धम् । वेदकर्तृरप्रसिद्धेः । अप्रसिद्धौ च (तत्) कर्तुस्तत्कल्पने कल्पनागौरवम् । अकल्पने चाकर्तृत्वं सिद्धमेव ।"

"text": "न च लौकिकवाक्यवत् सकर्तृकत्वम् । तस्य अकर्तृकत्वप्रसिद्ध्यभावात् ।"

"text": "न च केनचित् कृत्वा वेद इत्युक्तं वेदसमम्, परम्पराभावात् ।"

"text": "न च स्वयम्प्रतिभातवेदैः दृष्टमवेदवाक्यं भवति । परम्परासिद्धवेदवाक्यनुसारित्वात् । वेदद्रष्टॄणामुक्तगुणवत्वाच्च तेषाम् । उक्तं च ब्रह्माण्डे -\n\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Brahmanda-id\"\u003E‘विंशल्लक्षणतोनूनः तपस्वी बहुवेदवित् ।\nवेद इत्येव यं पश्येत् स वेदो ज्ञानदर्शनात् ’\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E ॥इति ॥"

"text": "प्रामाण्यं च स्वतः एव । अन्यथाऽनवस्थानात् ।"

"text": "न चोक्तयुक्त्यधीनत्वं प्रामाण्यस्य । बुद्धिदोषनिरासमात्रकारणत्वाद् युक्तीनाम् । अदुष्टबुद्धीनां स्वत एव सिद्धत्वातच्च प्रामाण्यस्य ।"

"text": "न चाऽकाङ्क्षायामेव प्रमाणान्तरापेक्षत्वादनवस्थाभाव इति वाच्यम् । आकाङ्क्षाया एव बुद्धिदोषात्मकत्वात् ।"

"text": "दुष्टबुद्धीनामेवाप्रामाण्यशङ्केति परतोऽप्रामाण्यम् । प्रामाण्यं च स्वत एव सिद्धम् ।\n॥ इति प्रामाण्यस्वतस्त्ववादः ॥"

"text": "न चोच्चारणकाल एव वर्णानामुत्पत्तिरिति वाच्यम् ; तदेवेदं वचनमिति प्रत्यभिज्ञाविरोधात् ।"

"text": "न च सादृश्यात् प्रत्यभिज्ञा भ्रान्तिरिति वाच्यम् । ‘सोऽयं देवदत्तः’ इत्यादेरपि तथात्वप्राप्तेः ।"

"text": "सर्वक्षणिकत्वं वदताऽपि बौद्धेन ‘सेयं दिक्’ इत्यादिप्रत्यभिज्ञायाः न भ्रान्तित्वं वाच्यम् ; पञ्चस्कन्धेभ्योऽन्यत्वात् ।"

"text": "न च दिश एव भ्रान्तिकल्पिताः ; विज्ञानशून्ययोरपि साम्यात् । न च आदित्योदयादिनैव दिक्कल्पना ; अन्धकारेऽपि दिङ्मात्रप्रतीतेः ।"

"text": "कादाचित्कभ्रान्तिरेवाऽदित्योदयादिदर्शनान्निवर्तते । सा च विज्ञानशून्ययोरपि भवतीति तेषां मतम् ; वादिविप्रतिपत्तेः । अतो दिशः स्थिरा एवेति सिद्ध्यति शून्यवदेव ।"

"text": "अतस्तद्वद्वेदस्यापि स्थैर्यं सिद्धम् ; तदेवेदं वाक्यमिति प्रत्यभिज्ञानात् ।"

"text": "न चानुमानादीनामागमं विना प्रामाण्यं धर्मादिषु ; तदगोचरत्वात् । अतोऽपौरुषेयवाक्येनैव धर्मादिसिद्धेः सर्ववादिनामपि तदङ्गीकार्यम् ।"

"text": "तत्प्रामाण्यं च स्वत एव सिद्धम् ।"

"text": "अप्रामाण्यस्य च परतस्त्वानङ्गीकारे दुष्टेन्द्रियादेरप्यप्रामाण्यहेतुत्वं न स्यात् । तदनङ्गीकारे चानुभवविरोधः । अतः प्रामाण्यं स्वतः परतोऽप्रामाण्यमिति (च) सिद्धम् ।"

"text": "\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\"\u003E‘वाचा विरूप नित्यया’(ऋ.सं.८.७५.६)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E,\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\"\u003E‘नित्ययानित्यया स्तौमि ब्रह्म तत्परमं पदम्’\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति । \u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\"\u003E‘श्रुतिर्वाव नित्या अनित्या वाव स्मृतयो याश्चान्याः वाचः’\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति पैङ्गिश्रुतिः ।\n\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\"\u003E‘विज्ञेयं परमं ब्रह्म ज्ञापिका परमा श्रुतिः ।\nअनादिनित्या सा तच्च विना तां न स गम्यते ॥’\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति कात्यायनश्रुतिः ।\n\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\"\u003E‘सहस्रधा महिमानः सहस्रं यावद् ब्रह्म विष्टितं तावती वाक् ॥\nकश्छन्दसां योगमावेद धीरः को धिष्ण्यां प्रतिवाचं पपाद।’(ऋ.सं.१०.११४.९-१०)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति च ।"

"text": "\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\"\u003E‘नित्या वेदाः समस्ताश्च शाश्वता विष्णुबुद्धिगाः ।\nसर्गे सर्गेऽमुनेवैत उद्गीर्यन्ते तथैव च ॥\nतत्क्रमेणैव तैर्वर्णैस्तैः स्वरैरेव नान्यथा ॥’\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E"

"text": "\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\"\u003E‘अतः श्रुतित्वमेतासां श्रुता एव यतोऽखिलैः ।\nजन्मान्तरे श्रुतास्तास्तु वासुदेवप्रसादतः ॥\nमुनीनां प्रतिभास्यन्ति भागेनैव न सर्वशः ।\nयतस्ता हरिणा दृष्टाः श्रुता एवापरैः जनैः ।\nश्रुतयो दृष्टयश्चेति तेनोच्यन्ते पुरातनैः ॥’\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E"

"text": "\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\"\u003E‘तदुत्पत्तिवचश्चैव भवेत् व्यक्तिमपेक्ष्य तु ।\nचेतनस्य जनिर्यद्वदुच्यते सर्वलौकिकैः ॥\nपुराणानि तदर्थानि सर्गे सर्गेन्यथैव तु ।\nक्रियन्तेतस्त्वनित्यानि तदर्थाः पूर्वसर्गवत् ॥’\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\n\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Brahmandapurana-id\"\u003E‘वेदानां सृष्टिवाक्यानि भवेयुर्व्यक्त्यपेक्षया ।\nअवान्तराभिमानानां देवानां वा व्यपेक्षया ॥\nनानित्यत्वात् कुतस्तेषामनित्यत्वं स्थिरात्मनाम् ॥’\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति ब्रह्माण्डे ।"

"text": "न चानित्यत्वे श्रुतिर्वेद इत्यादि विशेषशब्दो उपपद्यते(युज्यते) ।\n\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Mahavarahapurana-id\"\u003E‘वेदास्ते नित्यविन्नत्वात् श्रुतयश्चाखिलैः श्रुतेः ।\nआम्नायोऽनन्यथापाठादीशबुद्धिस्थिताः सदा ॥’\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति महावाराहे ।\nन च नित्यत्वं विना वेदानां दर्शनव्यवहारो युज्यते ।"

"text": "न च वर्णपदानामनित्यत्वं वक्तुं युक्तम् । सर्वज्ञत्वादीश्वरस्य तद्बुद्धौ सर्वदा प्रतीयमानत्वात् । न च घटादिवत् संस्कारमात्रत्वं वक्तुं युक्तम् । प्रत्यभिज्ञाविरोधस्योक्तत्वात् । पुराणानामप्यन्यथा शब्दरचनमेवानित्यत्वम् ।"

"text": "अत आकाशगुणे शब्दे व्यज्यमाना वर्णादयस्तत्क्रमात्मको वेदश्च नित्य एवेति सिद्धम् ।\n॥ इति वर्णनित्यत्ववादः ॥"

"text": "न केवलसिद्धेऽर्थे व्युत्पत्त्यभावादप्रामाण्यम् । सिद्धान्वित एव व्युत्पत्तिगृहीतेः ।"

"text": "‘इयं माता’, ‘अयं पिता’ इत्यादौ अङ्गुलिप्रसारणादिपूर्वकनिर्देशेनैव हि तज्जानाति । ‘कार्यान्विते एव व्युत्पत्तिः’इति वदतः कार्यस्य कार्यान्वयाभावात् कल्पनागौरवम् ।"

"text": "‘इयं माता’, ‘अयं पिता’, ‘सुरूपोऽसि’ इत्यादौ सिद्धमात्रज्ञापनेन पर्यवसितत्वात् वाक्यस्य ।"

"text": "तस्य तत्र प्रामाण्यानुभवाच्च । न च कुत्रचित् सिद्धज्ञापनादन्यत् वाक्यस्य प्रयोजनं दृष्टम्। ज्ञात्वैव हीष्टसाधनतां प्रवर्तते; निवर्तते च विपर्ययेण । अतः सिद्ध एव सर्ववाक्यानां प्रामाण्यं सिद्धम् । प्रसिद्धं च व्याकरणनिरुक्त्यादीनां सिद्धमात्रे प्रामाण्यं सर्ववादिनाम् । तदनङ्गीकारे च सर्वशाब्दव्यवहारासिद्धिः ।"

"text": "उक्तं च नारदीये-\n\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Mahavarahapurana-id\"\u003E‘सर्वज्ञं सर्वकर्तारं नारायणमनामयम् ।\nसर्वोत्तमं ज्ञापयन्ति महातात्पर्यमत्र हि ॥\nसर्वेषामपि वेदानाम् इतिहासपुराणयोः ।\nप्रमाणानां च सर्वेषां तदर्थं चान्यदुच्यते ॥’\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति ॥"

"text": "न च जीवेश्वराभेद एव तात्पर्यमागमस्य ; तत्र प्रमाणाभावात् । न च जीवेश्वरभेदः सिद्ध इत्यनुवादकत्वं भेदवाक्यानाम् ; आगमं विना ईश्वरस्यैव असिद्धेः । न च अनुमानात् तत्सिद्धिः ; विपर्ययेणापि अनुमातुं शक्यत्वात् ।"

"text": "‘विमतं सकर्तृकं कार्यत्वात्, घटवत्’ इत्युक्ते ‘विमतं विकर्तृकं अस्मत्संमतकर्तृरहितत्वात्, आत्मवत्’ इत्यनुमानविरोधात् ।"

"text": "‘अकार्यत्वम्’ उपाधिरित्युक्ते ‘शरीरिजन्यत्वम्’ इतरत्रापि उपाधिः इत्युत्तरम् ।"

"text": "प्रत्यक्षानुमानसिद्धत्वे च भेदस्य तद्विरोधादेवाप्रामाण्यमभेदागमस्य । तेनाभेदागमस्याप्रामाण्याभावे (तेनाभेदवाक्यास्याप्रामाण्याभावे च) नानुवादकत्वं भेदवाक्यानाम् । न हि बलवतोऽनुवादकत्वम् ; दार्ढ्यहेतुत्वात् ।"

"text": "प्रत्यक्षादेरागमस्य प्राबल्येऽपि नोपजीव्यप्रमाणविरोधे प्रामाण्यम् । विषयाभावे स्वस्यैवाप्रामाण्यप्राप्तेः । तेनैव ह्यनुमानादिनाऽऽगमस्य विषयः सिद्ध्यति तत्पक्षेऽपि । अनुमानेन ह्यनुवादित्वपक्ष ईश्वरो बोद्धव्यः, प्रत्यक्षेण च आगमः । अतस्तयोर्विरोधे प्रामाण्यं न स्यात् । अनुमानसिद्धेश्वराच्च भेदोऽनुभवतः एव सिद्धो जीवस्य ; असर्वकर्तृत्वेनानुभवात् ।"

"text": "न चानुभवविरोधे आगमस्य प्रामाण्यम् ; आगमप्रामाण्यानुभवस्याप्यप्रामाण्यप्राप्तेः । बहुप्रमाणसंवादश्च दार्ढ्यहेतुरेव ; बहूनां वचने तस्यैव दर्शने च दार्ढ्यस्यैव दृष्टेः ।"

"text": "सर्वाविवादस्थल एव कथञ्चिदनुवादकत्वम् । न चात्र सर्वाविवादः, एकत्ववादिनामेव विवाददर्शनात् । बहुप्रमाणविरोधे च एकस्याप्रामाण्यं दृष्टं शुक्तिरजतादौ । न च दोषजन्यत्वादेव दुर्बलत्वमिति विरोधः । बहुप्रमाणविरुद्धानां दोषजन्यत्वनियमात् । दोषजन्यत्वं च बलवत्प्रमाणविरोधादेव ज्ञायते ।"

"text": "‘अदुष्टमिन्द्रियं त्वक्षं तर्कोऽदुष्टस्तथाऽनुमा ।\nआगमोऽदुष्टवाक्यं च स्वदृक् चानुभवः स्मृतः ॥\nबलवत्प्रमाणतश्चैव ज्ञेया दोषा न चान्यथा ।\nद्विविधं बलवत्त्वं च बहुत्वाच्च स्वभावतः ।\nतयोः स्वभावो बलवानुपजीव्यादिकश्च सः ॥"

"text": "याथार्थ्यमेव प्रामाण्यं तन्मुख्यं ज्ञानशब्दयोः ।\nज्ञानं च द्विविधं बाह्यं तथाऽनुभवरूपकम् ॥\nबल्येवानुभवस्तत्र निर्दोषं त्वक्षजादिकम् ।\nअनुप्रमाणतां याति तथाऽक्षादित्रयं ततः ॥\nप्राबल्यमागमस्यैव जात्या तेषु त्रिषु स्मृतम् ।\nउपजीव्यविरोधे तु न प्रामाण्यममुष्य च ॥"

"text": "यामाहुरनुमां केचित् (त्र्या)त्रियाद्यवयवात्मिकाम् ।\nसा व्यर्था, नोपपत्त्या हि विना साऽपि प्रमाणताम् ॥\nयात्यतो युक्तिरेवैका प्रमाणमनुमात्मकम् ।\nयुक्तिः प्रतिज्ञारूपा च हेतुदृष्टान्तरूपिका ॥\nतथोपनयरूपा च परा निगमनात्मिका ।\nपृथक् पृथक् प्रमाणत्वं याति युक्तितयैव तु ॥"

"text": "प्रतिज्ञा हेतुगर्भैव पृथक् प्रामाण्यमेष्यति ।\nसिद्धत्वेन प्रतिज्ञाया हेतुर्मानं पृथग् भवेत् ॥\nप्रतिज्ञावयवत्वात्तु स्वातन्त्र्येणैव मानताम् ।\nदृष्टान्तो यात्युपनयो व्याप्तिमाश्रित्य केवलम् ॥\nव्याप्तिस्तु केवलाऽपि स्यात् प्रमाणं नियमाश्रयात् ।\nतथा निगमनं चोपसंहारैकस्वरूपतः ॥\nप्रामाण्यं यात्यनुभवो ज्ञापयत्युपपत्तिताम् ॥"

"text": "विरोधश्च तथाऽधिक्यं न्यूनताऽसङ्गतिस्तथा ।\nउपपत्तिदोषा विज्ञेया विरोधश्च स्वतोऽन्यतः ॥\nजनकस्यात्ययो जातिः स्वस्य वाऽन्यस्य वा भवेत् ।\nजनकं प्रमाणमुद्दिष्टं स्वस्यार्थस्य प्रकाशनात् ।\nनिग्रहा एत एव स्युः संवादानुक्तिसंयुताः ॥"

"text": "अर्थतः प्राप्तिरेवार्थापत्तिरित्यभिधीयते ।\nदृष्ट्वा सदृशमेवान्यं पूर्वदृष्टे तु वस्तुनि ॥\nएतत्सदृशताज्ञानमुमानं प्रकीर्तितम् ।\nअभावस्य परिज्ञानं द्विविधं समुदाहृतम् ॥\nएकं तत्रानुभवतो योग्यस्यानुपलब्धितः ।\nद्वितीयमपि विज्ञेयमं सुखाद्ये च घटादिके ॥"

"text": "आगमो द्विविधो ज्ञेयो नित्योनित्यस्तथैव च ।"

"id": "Vishnutattvavinirnaya-56",

"text": "प्रत्यक्षं त्रिविधं ज्ञेयमैश्वरं यौगिकं तथा ।\nअयोगिकं चेति तथा सर्वमक्षात्मकं मतम् ॥\nअक्षाणि च स्वरूपाणि नित्यज्ञानात्मकानि च ।\nविष्णोः श्रियस्तथैवोक्तान्यन्येषां द्विविधानि तु ॥\nस्वरूपाणि च भिन्नानि भिन्नानि त्रिविधानि च ।\nदैवासुराणि मध्यानीत्येतत्प्रत्यक्षमीरितम् ।\nविषयान् प्रति स्थितं ह्यक्षं प्रत्यक्षमिति कीर्तितम् ।\nअक्षयं पुरुषस्याक्षं स्वरूपे मुख्यमेव तु (तत्)।\nउपचारस्तदन्यत्र सृष्टावुपचयो यतः ।\nउपपत्तिस्वरूपत्वादनुमा सम्भवादिकम् ॥\nप्रत्यक्षागममाहात्म्यादनुमानं प्रमाणताम् ।\nयाति, नैवान्यथा, तस्य नियतत्वं क्वचिद्भवेत् ॥’ इति ब्रह्मतर्के ।\n॥ इति ब्रह्मतर्कव्याख्या ॥"

"id": "Vishnutattvavinirnaya-57",

"text": "अत्र चोपजीव्यत्वेन प्रमाणप्राबल्याद्भेद एव तात्पर्यं युक्तम् । कथञ्चानुवादकत्वं भेदस्य प्रमाणेनासिद्धौ । सिद्धौ च कथमभेदवाक्यस्याबाधः । न चाप्रमाणसिद्धेनानुवादकत्वं प्रमाणस्य भवति । दुर्बलत्वे च भेदप्रमाणस्याभासत्वात् । न भेदवाक्यानामनुवादित्वम् । अतश्च भेदवाक्यानामेव प्राबल्यम् ।"

"id": "Vishnutattvavinirnaya-58",

"text": "सर्वप्रमाणविरुद्धवचनानामेव प्राबल्याङ्गीकारे ‘इदं वाऽग्रे नैव किञ्चनाऽसीत् । असतः सदजायत’ इत्यादीनामेवाविचारेण प्रतीयमानस्यार्थस्य सर्वप्रमाणविरुद्धत्वात् तत्र सर्वागमानां महातात्पर्यं प्रसज्येत । न च तत्र युक्तिविरोध इति वाच्यम् । तस्मिन् पक्षे युक्तिविरुद्धत्वेनाननुवादित्वमिति गुण एव स्यात् । युक्तिसिद्धत्वे ह्यनुवादित्वं स्यात् । अतः प्रमाणसिद्धत्वे तदपलापायुक्तेः, अप्रमाणसिद्धत्वे च प्रमाणस्य अनुवादित्वाभावाच्च न भेदवाक्यानां दौर्बल्यम् ।"

"id": "Vishnutattvavinirnaya-59",

"text": "न च प्रमाणबहुत्वे दौर्बल्यम् । दार्ढ्यमेव हि बहुवाक्यसंवादे दृष्टम् । तथा सति अभ्यासादेरप्यप्रामाण्यहेतुत्वं स्यात् । अभ्यासस्य च तात्पर्यलिङ्गत्वं सर्वेषां सिद्धम् । तदनङ्गीकारे तत्पक्षेऽपि नवकृत्वः ‘तत्त्वमसि’ इत्यभ्यासस्यानुवादकत्वेनाप्रामाण्यं स्यात् । प्रथमवाक्येनैव यस्यासिद्धं तदर्थमपरमित्युक्ते प्रत्यक्षादिना भेदो येनानिश्चितस्तदर्थमपरं वाक्यमित्युत्तरम् । तस्मात् बहुप्रमाणसंवादित्वे प्राबल्यमेव ।\nअतः सर्वप्रमाणविरुद्धत्वान्नाभेदे तात्पर्यं वाक्यस्य । किन्तु विष्णोः सर्वोत्तमत्व एव महातात्पर्यं सर्वागमानाम् ।"

"id": "Vishnutattvavinirnaya-60",

"text": "तथा चोक्तं भगवता-\n\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id\"\u003E‘द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।\nक्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\n\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id\"\u003E‘उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।\nयो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\n\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id\"\u003E‘यस्मात् क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः ।\nअतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\n\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id\"\u003E‘यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।\nस सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ॥\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\n\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id\"\u003E‘इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ ।\nएतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारत ॥’(भा.गी.१५.१६-२०)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति ।\n\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\"\u003E‘सर्वोत्कर्षे देवदेवस्य विष्णोर्महातात्पर्यं नैव चान्यत्र सत्यम् ।\nअवान्तरं तत्परत्वं तदन्यत् सर्वागमानां पुरुषार्थस्ततोतः ॥’\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति पैङ्गिश्रुतिः ।\n\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Mahavaraha-id\"\u003E‘मुख्यं च सर्ववेदानां तात्पर्यं श्रीपतेः परम् ।\nउत्कर्षे तु तदन्यत्र तात्पर्यं स्यादवान्तरम् ॥’\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति महावाराहे ।"

"id": "Vishnutattvavinirnaya-61",

"text": "युक्तं च विष्णोः सर्वोत्तमत्त्व(त्कर्षे) एव महातात्पर्यं सर्वागमानाम् । मोक्षो हि सर्वपुरुषार्थोत्तमः ।\n\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\"\u003E‘धर्मार्थकामाः सर्वेऽपि न नित्या मोक्ष एव हि ।\nनित्यस्तस्मात् तदर्थाय यतेत मतिमान् नरः ॥’\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति भाल्लवेयश्रुतिः ।\n\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Mahabaharata-id\"\u003E‘अनित्यत्वात् सदुःखत्वान्न धर्माद्याः परं सुखम् ।\nमोक्ष एव परानन्दः संसारे परिवर्तताम् ॥’\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति च भारते ।\nमोक्षश्च विष्णुप्रसादेन विना न लभ्यते ।\n\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\"\u003E‘यस्य प्रसादात् परमार्तिरूपादस्मात् संसारान्मुच्यते नापरेण ।\nनारायणोऽसौ परमो विचिन्त्यो मुमुक्षुभिः कर्मपाशादमुष्मात् ॥’\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति नारायणश्रुतिः ।\n\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id\"\u003E‘नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुधा श्रुतेन ।\nयमेवैष वृणुते तेन लभ्यः तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम् ॥’(कठ.१.२.२३)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति कठश्रुतिः ।\n\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id\"\u003E‘तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् ।\nभवामि नचिरात् पार्थ मय्यावेशितचेतसाम् ॥’(भ.गी.१२.७)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति भगवद्वचनम् ।\n\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Skanda-id\"\u003E‘उत्पत्तिस्थितिसंहारा नियतिज्ञानमावृतिः ।\nबन्धमोक्षौ च पुरुषाद्यस्मात् स हरिरेकराट् ॥’\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति स्कान्दे ।\n\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\"\u003E‘अज्ञानां ज्ञानदो विष्णुः ज्ञानिनां मोक्षदश्च सः ।\nआनन्दश्च मुक्तानां स एवैको जनार्दनः ॥’\u003C/span\u003E\u003C/span\u003Eइति च ।\n\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\"\u003E‘बन्धको भवपाशेन भवपाशाच्च मोचकः ।\nकैवल्यदः परं ब्रह्म विष्णुरेव न संशयः ॥’\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति च ।"

"id": "Vishnutattvavinirnaya-62",

"text": "प्रीतिश्च गुणोत्कर्षज्ञानादेव विशेषतो दृष्टा ; नाभेदज्ञानात् । अभेदज्ञानादप्रीतिरेवोत्तमानां भवति । घातयन्ति हि राजानो राजाऽहमिति वदन्तम् । ददाति च सर्वमभिप्रेतं गुणोत्कर्षं वदतः ।\n\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\"\u003E‘न तादृशी प्रीतिरीड्यस्य विष्णोर्गुणोत्कर्षज्ञातरि यादृशी स्यात् ।\nतत्प्रीणनान्मोक्षमाप्नोति सर्वस्ततो वेदास्तत्पराः सर्व एव ॥’\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति सौपर्णश्रुतिः ।\n\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id\"\u003Eयो मामेवमसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।\nस सर्वविद् भजति मां सर्वभावेन भारत ॥(भ.गी.१५.१९)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\nइति गुणोत्कर्षज्ञानादेव परमा प्रीतिर्भगवता स्वयमेवाभिहिता । अतो विष्णोः गुणोत्कर्ष एव सर्वश्रुतिस्मृतीनां महातात्पर्यम् । न चाभेदे तात्पर्यमित्यत्र किञ्चिन्मानम् ।"

"id": "Vishnutattvavinirnaya-63",

"text": "न च विशेषणविशेष्यतया भेदसिद्धिः । विशेषणविशेष्यभावश्च भेदापेक्षः ; धर्मिप्रतियोग्यपेक्षया भेदसिद्धिः, भेदापेक्षं च धर्मिप्रतियोगित्वमित्यन्योन्याऽश्रयतया भेदस्यायुक्तिः, पदार्थस्वरूपत्वात् भेदस्य । न च धर्मिप्रतियोग्यपेक्षया भेदस्यास्वरूपत्वम् ; ऐक्यवत् स्वरूपस्यैव तथात्वम् ।"

"id": "Vishnutattvavinirnaya-64",

"text": "स्वरूपसिद्धावपि तदसिद्धिश्च जीवेश्वरैक्यं वदतः सिद्धैव । भेदस्तु स्वरूपदर्शन एव सिद्धः । प्रायः सर्वतो विलक्षणं हि पदार्थस्वरूपं दृश्यते । ‘अस्य भेदः’ इति तु ‘पदार्थस्य स्वरूपम्’ इतिवत् ।"

"id": "Vishnutattvavinirnaya-65",

"text": "यदि न स्वरूपं भेदः, तदा पदार्थे दृष्टे प्रायः सर्वतो वैलक्ष्ण्यं तस्य न ज्ञायेत । अज्ञाते च वैलक्षण्ये आत्मनि घट इत्यपि संशयः(यादिः) स्यात् । न हि कश्चित् तथा संशयं करोति । ज्ञात्वैव प्रायः सर्वतो वैलक्षण्यं कस्मिश्चिदेव सदृशे संशयं करोति । न ह्यात्मनि ‘अहं देवदत्तो न वा’ इति कस्यचित् संशयो भवति । सामान्यतः सर्ववैलक्षण्ये ज्ञात एव घटत्वादिज्ञानम् । अतो नान्योन्याश्रयता ।"

"id": "Vishnutattvavinirnaya-66",

"text": "न च युगपज्ज्ञानानुपत्तिर्दोषः । यथा युगपदेव दीपसहस्रदर्शने सामान्यतः सर्वे ज्ञायन्त एव, तथा स्यात् । एकस्मिन्नेव वस्तुनि विशेषस्तैरप्यङ्गीकृत एव । ‘नेति नेति’ इत्यत्र सर्ववैलक्षण्याङ्गीकारात् । विशेषानङ्गीकारे च पुनरुक्तेः । न च घटाद् वैलक्षण्यमेव पटाद् वैलक्षण्यम् ; अनुभवविरोधात् । तस्मात् भेददर्शनं युक्तमेव ।\n॥ इति भेदवादप्रकरणम् ॥"

"id": "Vishnutattvavinirnaya-67",

"text": "यच्च प्रमाणदृष्टानामपि पदार्थानां मिथ्यात्वकल्पनं तच्च प्रमाणविरुद्धत्वादेव प्रकाशतस्करत्वम् । न हि प्रमाणदृष्टस्य तर्कबाध्यत्वम्, प्रत्यक्षादिविरुद्धानां तर्काभासत्वनियमात् । शुक्त्यादेः रजतादिप्रतीतेरपि बलवत्प्रत्यक्षविरुद्धत्वादेव भ्रमत्वं न तर्कमात्रात् । तर्कमात्रतः(त्रेण) प्रत्यक्षबाधने भूतचतुष्टयस्याबादेः पृथिवीत्वादृष्टेः पृथिव्या अपि पृथिवीत्वं न स्यात् । अतो न तर्कमात्रत एव दृष्टस्य भ्रान्तित्वं कल्प्यम् । अतः सर्वभेदनिरासकतर्कस्य सर्वश्रुतिस्मृतिप्रत्यक्षानुमानविरुद्धत्वात् नितरामाभासत्वम् (एव) ।"

"id": "Vishnutattvavinirnaya-68",

"text": "न च परमार्थतो भेदाभावः व्यावहारिकः सोऽस्तीति वाच्यम् । सदसद्वैलक्षण्ये प्रमाणाभावात् । ‘असतः ख्यात्ययोगात्’इति वदतः असतः ख्यातिरभूत्, न वा । यदि नाभूत् न तत्ख्यातिनिराकरणम् । यद्यभूत् न तथाऽपि । न चासतो वैलक्षण्यं तत्प्रतीतिं विना ज्ञायते । न च शुक्ते रजतत्वं सद्वलिक्षणम् । ‘असदेव रजतं प्रत्यभात्' इत्यनुभवात् । न च प्रतीतत्वादसत्त्वाभावः । असतः सत्त्वप्रतीतिः सतोऽसत्त्वप्रतीतिरित्यन्यथाप्रतीतेरेव भ्रान्तित्वात् ।"

"id": "Vishnutattvavinirnaya-69",

"text": "न च असतो भ्रान्तावपि प्रतीतिर्नास्तीति वाच्यम् । अनिर्वचनीयपरमार्थत्वस्य असत एव दृष्ट्यङ्गीकारात् । न च तदपि अनिर्वाच्यम्, अनवस्थितेः । प्रथमानिर्वचनीयासिद्ध्या सर्वासिद्धिरिति मूलक्षतिः ।"

"id": "Vishnutattvavinirnaya-70",

"text": "कथञ्च जीवपरमात्मैक्ये सर्वश्रुतीनां तात्पर्यं युज्यते, सर्वप्रमाणविरुद्धत्वात् । तथा हि- अनुभवविरोधः । न हि ‘अहं सर्वज्ञः, सर्वेश्वरः, निर्दुःखः, निर्दोषः’ इति वा कस्यचिदनुभवः । अस्ति च तद्विपर्ययेणानुभवः । न च मिथ्यानुभवोऽयम् । तद्विपरीतप्रमाणाभावात् ।"

"id": "Vishnutattvavinirnaya-71",

"text": "न चाभेदे कश्चिदागमः । सन्ति च भेदे सर्वागमाः । तथाहि - ‘अतत्त्वमसि’ इति नवकृत्व उपदेशः सदृष्टान्तकः । न चायमम् अभेदोपदेशः । \u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\"\u003E‘स यथा शकुनिः सूत्रेण प्रबद्धः दिशं दिशं पतित्वान्यत्रायतनमलब्ध्वा बन्धनमेवोपाश्रयते ।’(छां.उ.६.८.२)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\"\u003E‘सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वा प्रजा सदायतनाः सत्प्रतिष्ठाः’ (छां.उ.६.८.४)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E ॥1॥"

"id": "Vishnutattvavinirnaya-72",

"text": "\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\"\u003E‘यथा सोम्य मधु मधुकृतो निस्तिष्ठन्ति नानात्ययानां वृक्षाणां रसानां समवहारमेकतां गमयन्ति । ते यथा तत्र न विवेकं लभन्तेऽमुष्याहं वृक्षस्य रसोऽस्म्यमुष्याहं वृक्षस्य रसोऽस्मीत्येवमेव खलु सोम्येमाः सर्वा प्रजाः सति सम्पद्य न विदुः सति सम्पत्स्यामह इति । त इह व्याघ्रो वा सिंहो वा वृको वा वराहो वा कीटो वा पतङ्गो वा दंशो वा मशको वा यद्यत् भवन्ति तत्तदा भवन्ति।’(छां.उ.६.९.१-३)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E ॥2॥"

"id": "Vishnutattvavinirnaya-73",

"text": "\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\"\u003E‘इमाः सोम्य नद्यः पुरस्तात् प्राच्यः स्यन्दन्ते पश्चात् प्रतीच्यस्ताः समुद्रात् समुद्रमेवापियन्ति । स समुद्र एव भवति । ता यथा तत्र (न विवेकं  लभन्ते) न विदुरियमहमस्मीयमहमस्मीति । एवमेव खलु सोम्येमाः सर्वाः प्रजा सत आगम्य न विदुः सत आगच्छामहे इति । त इह व्याघ्रो वा सिंहो वा वृको वा वराहो वा कीटो वा दंशो वा मशको वा यद्यद्भवन्ति तत्तदा भवन्ति।’ (छां.उ.६.१०.१-२)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E॥3॥"

"id": "Vishnutattvavinirnaya-74",

"text": "\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\"\u003E‘...स एष जीवेनात्मनानुप्रभूतः पेपीयमानो मोदमानस्तिष्ठति । अस्य यदैकां शाखां जीवो जहाति अथ सा शुष्यति...’ (छां.उ.६.११.१-२)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E ॥4॥\n\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\"\u003E‘न्यग्रोधफलमत आहरेति इदं भगव इति भिन्धीति भिन्नं भगव इति किमत्र पश्यसीति अण्व्य इवेमा धाना भगव इत्यासामङ्गैकां भिन्धीति भिन्ना भगव इति किमत्र पश्यसीति न किञ्चन भगव इति । तं होवाच यं वै सोम्यैतमणिमानं न निभालयसे एतस्य वै सोम्यैषोऽणिम्न एवं महान् न्यग्रोधस्तिष्ठति..’ (छां.उ.६.१२.१-२)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E ॥5॥"

"id": "Vishnutattvavinirnaya-75",

"text": "\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\"\u003Eलवणमेतदुदकेऽवधाय मा प्रातरुपसीदथा इति । तद्ध तथा चकार । तं होवाच यद्दोषा लवणमेतदुदकेऽवधा अङ्ग तदाहरेति । तद्धावमृश्य न विवेद ।\nयथा विलीनमेवाङ्ग अस्यान्तादाचामेति । कथमिति । लवणमिति । मध्यादाचामेति । कथमिति । लवणमिति । अन्त्यादाचामेति । कथमिति । लवणमिति । अभिप्रास्यैतदथ मोपसीदथा इति । तद्ध तथा चकार । तच्छश्वत् संवर्तते । तं होवाच अत्र वाव किल (त)सत्सोम्य न निभालयसेऽत्रैव किलेति’ (छां.उ.६.१३.१-२)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E  ॥6॥\n\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\"\u003E‘यथा सोम्य पुरुषं गन्धारेभ्योभिनद्धाक्षमानीय तं ततोतिजने विसृजेत्....’ (छां.उ.६.१४.१)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E  ॥7॥"

"id": "Vishnutattvavinirnaya-76",

"text": "\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\"\u003E‘अथ यदाऽस्य वाङ् मनसि सम्पद्यते मनः प्राणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायां तावन्न विजानाति’ (छां.उ.६.१५.२)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E॥8॥\n\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\"\u003E‘पुरुषं सोम्योतं हस्तगृहीतमानयन्ति अपहार्षीत् स्तेयमकार्षीत् परशुमस्मै तपतेति । स यदि तस्य कर्ता भवति तत एवानृतमात्मानं कुरुते सोनृताभिसन्धोनृतेनात्मानमन्तर्धाय परशुं तप्तं प्रतिगृह्णाति स दह्यते अथ हन्यते अथ स यदि तस्याकर्ता भवति तत एव सत्यमात्मानं कुरुते । स सत्यभिसन्धः सत्येनात्मानमन्तर्धाय परशुं तप्तं प्रतिगृह्णाति स न दह्यते अथ मुच्यते’ (छां.उ.६.१६.१-२)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E ॥\n\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\"\u003E‘ एवमेव खलु सोम्य आचार्यवान् पुरुषो वेद’\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E ॥9॥ इति स्थाननवकेऽपि भेद एव दृष्टान्ताभिधानात् ।"

"id": "Vishnutattvavinirnaya-77",

"text": "नहि शकुनिसूत्रयोः, नानावृक्षरसानां, नदीसमुद्रयोः, जीववृक्षयोः, अणिम-धानयोः, लवणोदकयोः, गन्धारपुरुषयोः, अज्ञप्राणादिनियामकयोः स्तेनापहार्ययोश्चैक्यम् । \u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\"\u003E‘सति सम्पद्य न विदुः सति सम्पत्स्यामह इति । त इह व्याघ्रो वा सिंहो वा’(छां.उ.६.९.२)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति \u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\"\u003E‘सत आगम्य न विदुः सत आगच्छाम इहे इति । त इह व्याघ्रो वा सिंहो वा’(छां.उ.६.१०.२)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति भेदापरिज्ञानेनानर्थवचनाच्च । न हि गृहादागतस्य गृहे प्रविष्टस्य च तदैक्यम् ।"

"id": "Vishnutattvavinirnaya-78",

"text": "\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\"\u003E‘ताः समुद्रात् समुद्रमेवापियन्ति स समुद्र एव भवति’(छां.उ.६.१०.१)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यत्रापि भेद एव उच्यते । अन्यथा ‘तास्समुद्र एव भवन्ति’ इति व्यपदेशः स्यात् । अतो नद्यः समुद्रादागच्छन्ति तं प्रविशन्ति च । समुद्रस्तु स एव, नैतासां समुद्रत्वं भवतीत्यर्थः । न हि भिन्नानां नदीजलपरमाणूनां समुद्राणुभिरैक्यं युज्यते । तथासति महाजनसमितौ प्रविष्टानां द्वित्राणां तदैक्यं स्यात् । न च तद्युज्यते भेदेनानुभवात् ।"

"id": "Vishnutattvavinirnaya-79",

"text": "\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\"\u003E‘स्वं ह्यपीतो भवति’(छां.उ.६.८.१)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यत्रापि ‘स्व’ इति परमात्मनोऽभिधानम् । \u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id\"\u003E‘स्वात्मना चोत्तरयोः’(ब्र.सू.२.३.२१)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति सूत्रात् ।\n\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\"\u003E‘स्वातन्त्र्यात् स्व इति प्रोक्तः आत्मायं चाततत्वतः ।\nब्रह्मायं गुणपूर्णत्वात् भगवान् विष्णुरव्ययः ॥’\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\nइति परमोपनिषदि । ‘अपीत’ इत्यत्रापि प्रवेशमात्रम् । ‘स्वम्’इति द्वितीयानिर्देशात् । एकीभावविवक्षायां ‘स्वेन’ इति निर्देशः स्यात् ।\n\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\"\u003Eस्वं कुलायं यथापीतः पक्षी स्यादेवमीश्वरम् ।\nअप्येति जीवः प्रस्वापे मुक्तो चान्योपि सन् सदा ॥’\n\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति च । ‘एवमेव खलु सोम्य एतन्मनो दिशं दिशं पतित्वा अन्यत्रायतनमलब्ध्वा प्राणमेवोपाश्रयते’ इत्यत्रापि मन इति जीवः, प्राण इति परमात्मा । \u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\"\u003E‘यत्रायं पुरुषः स्वपिति नाम’\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति तयोरेव प्रस्तुतत्वात् ।\n\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\"\u003E‘मननात् मन उद्दिष्टः पुद्गलो निरयं गिरन् ।\nकर्मानुशयनाच्चैव संसार्यनुशयी स्मृतः ॥’\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\nइति च (परमोपनिषदि) । \u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\"\u003E‘प्राणः प्रणयनादेषः साधुत्वात् सन् हरिः स्मृतः ।’\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति च।\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\"\u003E‘ सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वा प्रजाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठाः’(छां.उ.६.८.४)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यत्रापि भेद एव प्रतीयते ।\n\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\"\u003E‘स्रष्टृत्वादाश्रयात्वाच्च मुक्तानां च प्रति प्रति ।\nस्थापनाच्च विभुर्विष्णुरन्यः संसारिणो मतः ॥’\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति च ॥"

"id": "Vishnutattvavinirnaya-80",

"text": "\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\"\u003E‘अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि’(छां.उ.६.३.२)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति \u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\"\u003E‘स एष जीवेनात्मनानुप्रभूतः पेपीयमानो मोदमानस्तिष्ठति’(छां.उ.६.११.१)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यत्रापि ‘जीव’शब्देन परमात्माभिहितः । \u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\"\u003E‘जीव इति भगवतोऽनिरुद्धस्याख्या’\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति श्रुतेः ।"

"id": "Vishnutattvavinirnaya-81",

"text": "\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\"\u003E‘विष्णुर्जीव इति प्रोक्तः सततं प्राणधारणात् ।\nस प्रविश्य शरीरं च स्थावरं जङ्गमं तथा ॥\nमहाभूतानि च विभुस्त्रिवृत्करणपूर्वकम् ।\nसंसारिणं भ्रामयति सदैवान्यत्वलक्षणम् ॥\nतेनायं मोदते नित्यं वृक्षावस्थां गतोऽपि सन् ॥’\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति च ।"

"id": "Vishnutattvavinirnaya-82",

"text": "\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\"\u003E‘तत्तेज ऐक्षत’(छां.उ.६.२.३)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\"\u003E‘ता आप ऐक्षन्त’ (छां.उ.६.२.४)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\"\u003E‘इमास्तिस्रो देवता’ (छां.उ.६.३.२)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति पूर्वमेव चेतनत्वसिद्धेः  \u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\"\u003E‘अनेन जीवेनात्मना’ (छां.उ.६.३.२)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति संसारिणः पुनः प्रवेशो न युक्तः । अतस्तत्र जीवशब्देन परमात्मैवाभिहितः ।"

"id": "Vishnutattvavinirnaya-83",

"text": "\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\"\u003E‘जीवेनात्मनानुप्रभूतः पेपीयमानो मोदमानस्तिष्ठति’(छां.उ.६.११.१)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यत्रापि जीवशब्दोदितः स एव । पेपीयमानो मोदमानस्तु संसारी । न हि चेतनादन्यस्य मोदभोगादिकं युज्यते ।\n\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\"\u003E(शरीरमेवायतनं सुखस्य दुःखस्य चाप्यायतनं शरीरम् ॥म.भा.१२.१९४.१८)‘सुखस्य चाप्यायतनं शरीरं दुःखस्य चाप्यायतनं शरीरम् ।\nअचेतनं प्राकृतमेतदाहुर्भोक्ता तयोश्चेतनकः शरीरी ॥’\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति च भारते ।\n\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\"\u003E‘जीवापेतं वाव किलेदं म्रियते न जीवो म्रियते’(छां.उ.६.११.३)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यत्रापि जीवशब्दः परे । न हि संसारिणो मुख्यतः प्राणधारकत्वं युज्यते ।\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\"\u003E‘ब्रह्मणा त्यक्तदेहस्तु मृत इत्युच्यते नरः’\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति च ।"

"id": "Vishnutattvavinirnaya-84",

"text": "\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\"\u003E‘यं वै सोम्य एतमणिमानं न निभालयस एतस्य वै सोम्यैषोऽणिम्न (अस्य सोम्यैषोणिम्न) एवं महान् न्यग्रोधस्तिष्ठति’(छां.उ.६.१२.२)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\t इत्यत्रापि अणिमशब्देन पर एवाभिहितः । \u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\"\u003E‘स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदं सर्वं तत्सत्यं स आत्माऽतत्त्वमसि श्वेतकेतो’(छां.उ.६.१२.३)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्युक्तत्वात् । धानासु तु \u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\"\u003E‘अण्व्य इवेमा धाना’(छां.उ.६.१२.१)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति स्त्रीलिङ्गप्रयोगात् इवशब्दाच्च नाणिमात्वम् । न च ता ‘न निभालयसे’ । ‘ऐतदात्म्यम्’ इत्येतदीयम् । ‘स आत्मा’ इत्यात्मशब्दश्च पर एव । \u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id\"\u003E‘द्युभ्वाद्यायतनं स्वशब्दात्’(ब्र.सू.१.३.१)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E, \u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id\"\u003E‘नानुमानमतच्छब्दात्’(ब्र.सू.१.३.३)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id\"\u003E‘प्राणभृच्च’(ब्र.सू.१.३.४)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E  इत्यत्र \u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id\"\u003E‘तमेवैकं जानथ आत्मानम्’(मु.उ.२.२.५)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति स्वशब्दपर्यायात्मशब्दात् न प्रकृतिजीवावभिधीयेते । किन्तु पर एवेति भगवता व्यासेनाभिहितम् । अत आत्मशब्दस्तस्मिन्नेव मुख्यः ।\n\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\"\u003E‘आततत्वाच्च मातृत्वादात्मेति परमो हरिः ।\nआत्माभासास्तदन्ये ये न ह्येतेषां तता गुणाः ॥’\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति परमोपनिषदि ।"

"id": "Vishnutattvavinirnaya-85",

"text": "\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\"\u003E‘तेजः परस्यां देवतायां तावन्न जानाति’\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यत्र च \u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\"\u003E‘यदास्य प्राणादीन् परो ग्रसति तदा न जानाति, यदा ददाति तदा जानाति’\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति तद्वशत्वमेवोक्तम् ।\n‘यदा प्राणान् ददतीशस्तदा चेतनकोखलिम् ।\nजानाति ग्रस्तकरणस्तेन वेत्ति न किञ्चन ॥’ इति ।\n‘अपहार्षीत् स्तेयमकार्षीत्’ इत्यत्र च अन्याभिमतस्यैव वस्तुनोऽपहार्यत्वात् भेद एवायं दृष्टान्तः । अन्यं सन्तं परमात्मानं स्वयमिति मन्यमानः स्तेन एवेति । न हि स्वकीयं परित्यजन् स्तेनो भवति ।"

"id": "Vishnutattvavinirnaya-86",

"text": "\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\"\u003E‘ऐकात्म्यं नाम यदिदं केचिद् ब्रूयुरनैपुणाः ।\nशास्त्रतत्त्वमविज्ञाय तथा वादबलाज्जनाः ॥\nकामक्रोधाभिभूतत्वादहङ्कारवशं गताः ।\nयाथातथ्यमविज्ञाय शास्त्राणां शास्त्रदस्यवः ॥\nब्रह्मस्तेना निरानन्दा अपक्वमनसोशिवाः ।\nवैगुण्यमेव पश्यन्ति न गुणानि नियुञ्जते ॥\nतेषां तमःशरीराणां तम एव परायणम् ।\nयतः स्वरूपतश्चान्यो जातितः श्रुतितोर्थतः ॥\nकथमस्मि स इत्येव सम्बन्धः स्यादसंहितः ॥’\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति मोक्षधर्मे ।"

"id": "Vishnutattvavinirnaya-87",

"text": "\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\"\u003E‘यथा पक्षी च सूत्रं च नानावृक्षरसा यथा ।\nयथा नद्यः समुद्रश्च शुद्धोदलवणे यथा ॥\nयथा चोरापहार्यौ च यथा पुंविषयावपि ।\nतथा जीवेश्वरौ भिन्नौ सर्वदैव वलिक्षणौ ॥\nतथापि सूक्ष्मरूपत्वान्न जीवात् परमो हरिः ।\nभेदेन मन्ददृष्टीनां दृश्यते प्रेरकोपि सन् ॥\nवैलक्षण्यं तयोर्ज्ञात्वा मुच्यते बद्ध्यतेन्यथा ॥’\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति च परमोपनिषदि ।"

"id": "Vishnutattvavinirnaya-88",

"text": "\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\"\u003E‘प्रेरकः सर्व(भूतानां)जीवानां प्राणधीचोदिता च सः ।\nविष्णुः संसारिणोऽन्यो यस्तमविज्ञाय मूढधीः ॥\nदेहेन्द्रियप्राणबुद्धिनेतृत्वं मन्यतेत्मनः ।\nअतः संसारपदवीं याति जीवेशयोः सदा ॥\nवैलक्षण्यं परं ज्ञात्वा मुच्यते बद्ध्यतेऽन्यथा ॥’\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति च ।"

"id": "Vishnutattvavinirnaya-89",

"text": "\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\"\u003E‘सर्वान् वेदानधीत्य महामना अनूचानमानी स्तब्ध एयाय’(छां.६.१.२)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति, आत्मनोऽन्यमनूचानत्वादिगुणप्रदं परमविज्ञाय स्तब्धस्य पराधीनत्वज्ञापनेन स्तब्धतां निरस्य तन्निष्ठा ह्यत्रोपदिश्यते ।\n\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\"\u003E‘तद्धैक आहुरसदेवेदमग्र आसीत्’(छां.उ.६.२.१)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिवादिप्रसिद्धमपि निराक्रियते ।\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id\"\u003E‘इष्टापूर्तं मन्यमाना वरिष्ठं नान्यच्छ्रेयो वेदयन्ते प्रमूढाः’(मु.उ.१.२.१०)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिवत् श्रुतितात्पर्यापरिज्ञानप्राप्तं च ।"

"id": "Vishnutattvavinirnaya-90",

"text": "दर्शितं च ‘ऐकात्म्यं नाम यदिदं केचित् ब्रूयुरनैपुणाः’ इति । तद्वशत्वज्ञापनार्थं च \u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\"\u003E‘सदेव सोम्येदमग्र आसीत्’(छां.उ.६.२.१)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिसृष्टिकथनम् ।  एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं च प्राधान्यात् किञ्चित् सादृश्यात् कारणत्वाच्च । न तु तदन्यस्य मिथ्यात्वात् । न हि सत्यज्ञानेन मिथ्याज्ञानं भवति ।"

"id": "Vishnutattvavinirnaya-91",

"text": "न हि शुक्तिज्ञो रजतज्ञ इत्युच्यते । विरोधात् तयोः ज्ञानयोः । नेदं रजतमित्यरजतज्ञो हि शुक्तिज्ञो भवति । रजतज्ञश्चेन्न शुक्तिज्ञः । न हि तज्ज्ञस्तदभावज्ञो भवति । तदभावस्य तज्ज्ञानपूर्वकत्वं चान्यत्र तस्य सत्त्वादेव दृष्टम् । तदनङ्गीकारे तदेव न युज्यते ।"

"id": "Vishnutattvavinirnaya-92",

"text": "प्रधानज्ञानादप्रधानस्य ज्ञातवद्व्यपदेशोऽस्त्येव । यथा प्रधानपुरुषाणां ज्ञानाह्वाननाशनैः ‘ग्रामो ज्ञातः, आहूतो, नाशितः’ इति व्यपदेशः । कारणे च पितरि ज्ञाते ‘पुत्रो ज्ञातः’ इति । ‘जानाम्येनमस्य पुत्रोऽयम्’ इति व्यपदेश इति । एवमत्राप्येतत्सृष्टं सर्वमित्यादि । सादृश्याच्चैकस्त्रीज्ञानादन्यस्त्रीज्ञानमिति ।"

"id": "Vishnutattvavinirnaya-93",

"text": "तदेव सादृश्यमत्रापि विवक्षितं \u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\"\u003E‘यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्वं मृण्मयं विज्ञातं स्यात्’ (छां.उ.६.१.४)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E  इत्यादिना । अन्यथा ‘एक’शब्दः ‘पिण्ड’शब्दश्च व्यर्थः स्यात् । ‘मृदा विज्ञातया’ इत्येतावता पूर्णत्वात् । न हि एकमृत्पिण्डात्मकान्यन्यमृण्मयानि । सादृश्यमेव हि तेषाम् । \u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\"\u003E‘यथा सोम्यैकेन लोहमणिना सर्वं लोहमयं विज्ञातं स्यात्’(छां.उ.६.१.५)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E, \u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\"\u003E‘यथा सोम्यैकेन नखनिकृन्तनेन सर्वं कार्ष्णायसं विज्ञातं स्यात्’(छां.उ.६.१.६)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिकमपि व्यर्थं स्यात् । न हि एकमण्यात्मकमन्यल्लोहमयम् । न चैकनखनिकृन्तनात्मकं सर्वं कार्ष्णायसम् ।"

"id": "Vishnutattvavinirnaya-94",

"text": "\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\"\u003E‘वाचाऽऽरम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्’(छां.उ.६.१.४)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यत्र च, वाच नाम्नामारम्भणं विकारः, अविकृतं नित्यं नामधेयं मृत्तिकेत्येवेत्येतद्वचनं(त्यादिवैदिकमेव एतद्वचनं) सत्यमिति श्रुत्यर्थः । न च वाचारम्भणशब्दोऽपि मिथ्यात्वे प्रसिद्धः । वाचारम्भणमात्रमिति चाश्रुतकल्पना । तस्मिन् पक्षे ‘नामधेय’शब्द ‘इतिशब्दश्च व्यर्थः स्यात् । अतो न कुत्रापि जगतो मिथ्यात्वमुच्यते ।"

"id": "Vishnutattvavinirnaya-95",

"text": "\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\"\u003E‘कविर्मनीषी परिभूः स्वयम्भूः याथातथ्यतोऽर्थान् व्यदधात् शाश्वतीभ्यः समाभ्यः’(ई.उ.८),\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\n\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\"\u003E‘यच्चिकेत सत्यमित् तन्न मोघं वसुस्पार्हमुत जेतोत दाता ।’(ऋ.सं.१०.५५.६),\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\n\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\"\u003E‘विश्वं सत्यं मघवाना युवोरिदापश्चन प्रमिनन्ति व्रतं वाम् ।’(ऋ.सं.०२.२४.१२),\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\n\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\"\u003E‘प्र घान्वस्य महतो महानि सत्या सत्यस्य करणानि वोचम्’,(ऋ.सं.२.१५.१)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\n\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\"\u003E‘अनाद्यनन्तं जगदेतदीदृक् प्रवर्तते नात्र विचार्यमस्ति ।\nन चान्यथा क्वापि च कस्य चेदमभूत् पुरा नापि तथाभविष्यत् ॥’,\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\n\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\"\u003E‘असत्यमाहुर्जगदेतदज्ञः शक्तिं हरेर्ये न विदुः परां हि ।\nयः सत्यरूपं जगदेतदीदृक् सृष्ट्वा त्वभूत् सत्यकर्मा महात्मा ॥’,\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\n\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id\"\u003E‘असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् ।\nअपरस्परसम्भूतं किमन्यत् कामहैतुकम् ॥(भ.गी.१६.८)\n\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E\n\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id\"\u003Eएतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पबुद्धयः ।\nप्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोऽहिताः ॥’(भ.गी.१६.९)\n\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादेश्च ।"

"id": "Vishnutattvavinirnaya-96",

"text": "\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\"\u003E‘अनित्यत्वविकारित्वपारतन्त्र्यादिरूपतः ।\nस्वप्नादिसाम्यं जगतो न तु बोधनिवर्त्यता ॥\nसर्वज्ञस्य यतो विष्णोः सर्वदैतत् प्रतीयते ।\nबोधासहं ततो नैतत् किन्त्वाज्ञावशमस्य हि ॥’\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति परमोपनिषदि ।\n\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\"\u003E‘प्रज्ञाविनिर्मितं यस्मादतो मायामयं जगत् ।\nअनेनानुगतं यस्मादनृतं तेन कथ्यते ॥\nबोधानिवर्त्यमपि तु नित्यमेव प्रवाहतः ।\n‘अ’ इत्युक्तः परो देवस्तेन सत्यमिदं जगत् ॥\nतदधीनस्वरूपत्वादसत्यं तेन कथ्यते ।\nसत्यस्य सत्यं स विभुरिन्द्रचापस्य सूर्यवत् ॥’\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति च ।\n\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id\"\u003E‘तस्योपनिषत् सत्यस्य सत्यमिति । प्राणा वै सत्यं तेषामेष सत्यम् ।’(बृ.उ.४.१.२० )\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति च ।"

"id": "Vishnutattvavinirnaya-97",

"text": "\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\"\u003E‘महामायेत्यविद्येति नियतिर्मोहिनीति च ।\nप्रकृतिर्वासनेत्येवं तवेच्छाऽनन्त कथ्यते ॥\nप्रकृतिः प्रकृष्टकरणात् वासना वासयेत् यतः ।\n‘अ’ इत्युक्तो हरिस्तस्य विद्याऽविद्येति सञ्ज्ञिता ॥\nमायेत्युक्त्वा प्रकृष्टत्वात् प्रकृष्टं हि मयाभिधम् ।\nविष्णोः प्रज्ञप्तिरेवेका शब्दैरेतैरुदीर्यते ॥\nप्रज्ञप्तिरूपो हि हरिः सा च स्वानन्दलक्षणा ॥’ इति च ।\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E"