JSON:Katha/Vyakhya/VedeshatirthaVivarana: Difference between revisions

"schema": 3,

"docId": "KKN-VST",

"parent": "Katha",

"nextId": 47,

"category": "टीका"

"id": "Katha_Vyakhya_VedeshatirthaVivarana-1",

"oldKey": "Katha_Vyakhya_VedeshatirthaVivarana-1",

],

"id": "Katha_Vyakhya_VedeshatirthaVivarana-2",

"oldKey": "Katha_Vyakhya_VedeshatirthaVivarana-2",

"parent": "Katha-5",

"प्रणम्य वामनं देवं श्रियं मध्वं गुरूंस्तथा । काठकोपनिषद्भाष्यव्याख्यानं क्रियते मया ॥ इह हि विषयविरक्तस्य शमदमादिमतो मुमुक्षोरधिकारिण आत्यन्तिकानिष्टनिवृत्तीष्टप्राप्तिहेतुभगवत्स्वरूपज्ञापनाय प्रवृत्ताऽपि काठकोपनिषद् अन्यथाव्याख्यानावरुद्धत्वेन न तज्ज्ञापनसमर्थेति मन्यमानो भगवान् आनन्दतीर्थमुनिस्तां यथावत् व्याचिख्यासुः प्रारिप्सितपरिसमाप्त्यादिप्रयोजनतया शिष्टाचारावगताम् एतदुपनिषत्प्रतिपाद्यदेवताप्रणतिं शिष्यशिक्षणार्थम् आदौ निबध्नाति– नम इति ॥ भगवते ऐश्वर्यादिषड्गुणसम्पन्नाय तस्मै वेदादिप्रसिद्धाय वामनाय नम इति परोक्षतो नमस्कृत्य, अपरोक्षतोऽपि नमस्करोति- ते वामनाय नमो नम इति। अपरोक्षीकृते भगवद्रूपे भक्त्यतिशयद्योतनाय नमो नम इति द्विरुक्तिः । नम्यत्वोपपादकविशिष्टत्वोपपादनाय <span class=\"gr-prateeka\">सर्वतः परमाय</span> इत्युक्तम् । सर्वतः इन्द्रियादेरव्यक्तान्तात् सर्वतः । परमत्वं च न राजादिवन्मन्तव्यमित्याह– सर्वेति ॥ सर्वतःपरमस्योपासनार्थं न दूरे गन्तव्यमिति वाऽऽह– सर्वेति ॥ उपनिषत्प्रतिपाद्यभगवन्मूर्तिकथनम्–वामनायेति ॥ वक्ष्यते च <span class=\"gr-prateeka\">ईशानो भूतभव्यस्य</span> इत्यादिना ऐश्वर्यादिरूपं भगवत्त्वम् । <span class=\"gr-prateeka\">ब्रह्मजज्ञम्</span> इत्यत्र <span class=\"gr-prateeka\">ब्रह्मज</span>इत्यनेन वेदादिप्रसिद्धत्वम् । <span class=\"gr-prateeka\">इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्थाः</span> इत्यादिना सर्वतः परमत्वम् । <span class=\"gr-prateeka\">विद्धि त्वमेतं निहितं गुहायाम्</span> इत्यादिना सर्वप्राणिहृदिस्थत्वम् । <span class=\"gr-prateeka\">मध्ये वामनमासीनम्</span> इत्यनेन वामनत्वं च ज्ञातव्यम् । ननु ऋषिदेवताच्छन्दोब्राह्मणपरिज्ञान एव विद्या फलति। अन्यथाऽनर्थोक्तेः। तथा हि श्रुतिः - <span class=\"gr-prateeka\">यो ह वा अविदितार्षच्छन्दो-दैवतब्राह्मणेन</span> इत्यादि। ततः तद् अत्र वक्तव्यम् इति चेत्, सत्यम्। <span class=\"gr-prateeka\">वामनाय</span> इत्यनेन देवतोक्तैव। यमादेः स्पष्टं ऋषित्वावगमाद्, अक्षरपरिगणनया छन्दःपरिज्ञानसम्भवात् । विनियोजकवाक्यपर-ब्राह्मणपदोपलक्षितार्थज्ञानस्य व्याख्यानादेव सम्भवात् तदनुक्तिरिति । अत्र वामनस्य विषयत्वोक्त्यैव यत् परैरुक्तम् - 'अस्या विद्यायाः परब्रह्म प्रत्यगात्मभूतं विषयः<span class=\"gr-prateeka\"> इति तद् अपि परास्तम् । यथा चैतत् तथा वक्ष्यत्याचार्यः स्वयमेव । अत्र </span>उशन् ह वै वाजश्रवसः<span class=\"gr-prateeka\"> इत्याख्यायिका विद्याप्रशंसया श्रोतॄणां श्रद्धाऽतिशयजननार्थम् । स्मर्यते हि श्रद्धादीनां तत्त्वज्ञानहेतुत्वम्- </span>श्रद्धावान् लभते ज्ञानम्' इति ॥ ननु <span class=\"gr-prateeka\">स्वर्गे लोके न भयं किञ्चनास्ति</span> इत्यादिना स्वर्गलोकं प्रशस्य <span class=\"gr-prateeka\">स त्वमग्निं स्वर्ग्यमध्येषि मृत्यो</span> इत्यत्राग्नेः स्वर्गसाधनत्वमुच्यते तदयुक्तम्। अग्निमात्रस्य स्वर्गसाधनत्वेऽकृताग्निचयनस्यापि स्वर्गप्राप्त्यापत्तेः। न च <span class=\"gr-prateeka\">योऽग्निं नाचिकेतं चिनुते</span> इति यजुर्वेदोक्तिबलाद् अत्राप्यग्निचयनस्यैव स्वर्ग्यत्वं विवक्षितमिति वाच्यम् । अग्निचयनस्यापि स्वर्गमात्रं प्रति हेतुत्वसम्भवेऽपि <span class=\"gr-prateeka\">स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते</span> इत्युक्तस्य स्वर्गप्राप्त्यनन्तरं मोक्षं प्रति हेतुत्वस्यानुपपत्तेः । <span class=\"gr-prateeka\">तमेवं विद्वान्</span> इत्यादिश्रुतिविरोधाद्, इत्यतः प्रमाणेन तद् व्याचष्टे – अग्नाविति ॥ अत एव नाग्निचयनमात्रेण पूर्यत इति भावेन <span class=\"gr-prateeka\">य एवं विद्वांश्चिनुते नाचिकेतम्</span> इत्युत्तरत्र, <span class=\"gr-prateeka\">य उ चैनमेवं वेद</span> इति शाखान्तरेऽप्युक्तमिति भावः । <span class=\"gr-prateeka\">त्रिशश्चयीत</span> इति सम्बन्धः। <span class=\"gr-prateeka\">त्रिनाचिकेतः</span> इत्यादिप्रयोगात् <span class=\"gr-prateeka\">त्रिशः</span> इत्युक्तम् । तत्र <span class=\"gr-prateeka\">भयातिगः</span> इत्यनेन <span class=\"gr-prateeka\">स्वर्गे लोके न भयं किञ्चनास्ति</span> इत्यस्य तात्पर्यमुक्तम्। न तत्र त्वम् इति स्वर्गलोके मृत्योरभाव उक्तः, स न युक्तः? पुनरावृत्तिसद्भावेन सर्वथा मरणाभावायोगाद् इत्यत उक्तम्– उष्य मन्वन्तरं कालमिति ॥ तथा च <span class=\"gr-prateeka\">मन्वन्तरकालपर्यन्तं न तत्र त्वम्</span> इति व्याख्येयमिति भावः । <span class=\"gr-prateeka\">स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते</span> इत्यस्यार्थमाह– अमृतत्वमिति॥ मोक्षमित्यर्थः । ब्रह्मणा सहैव मोक्षप्राप्तेः स्वर्गप्राप्त्यनन्तरमेव तदभावात् क्रमाद् इत्युक्तम् । एतेन- <span class=\"gr-prateeka\">स्वर्गलोका अमृतत्वम्= अमरणतां= देवत्वं भजन्ते</span> इत्येतद् अपव्याख्यानम् इत्युक्तं भवति। प्राप्तस्वर्गलोकानां सर्वथा मरणाभावस्य बाधात् । मन्वन्तरादिकालमात्रवासित्वं चेन्न <span class=\"gr-prateeka\">तत्र त्वम्</span> इत्यनेनैव गतार्थत्वात् । <span class=\"gr-prateeka\">अमरणतां= देवत्वं भजन्ते</span> इत्यर्थ इति चेद्, न। तस्य योग्यतामात्रसाध्यत्वेन कर्ममात्रस्य तदभावात् । मोक्षोऽपि योग्यमात्रसाध्य एवेति चेत्; सत्यम् । <span class=\"gr-prateeka\">अग्नौ विष्णुं सदा ध्यायन्</span> इति समाख्याबलान्मोक्षयोग्यपरत्वस्य कल्पनात्। न च तथा त्वत्पक्षे किञ्चिज्ज्ञापकमस्ति, इति ॥ ननु <span class=\"gr-prateeka\">उशन् ह वै वाजश्रवसः</span> इत्यादि प्रथमत एवाव्याख्याय, मध्यमवाक्यं किमर्थम् आदौ व्याख्यायते ? न च स्पष्टत्वात् तद् उपेक्ष्येदं वाक्यं व्याकृतम् इति वाच्यम् । उत्तरत्राऽदितोऽपि व्याख्यानात् । उच्यते- शङ्करेण हि स्वभाष्ये <span class=\"gr-prateeka\">अथ काठकोपनिषद्वल्लीनां सुखार्थप्रतिबोधनार्थम् अल्पग्रन्थावृत्तिरारभ्यते</span> इति प्रतिज्ञाय, उपनिषच्छब्दार्थविचारः कृतः । <span class=\"gr-prateeka\">उपनिषद्</span> इति उप-निपूर्वस्य सदेर्विशरण-गत्यवसादनार्थकस्य क्विप्प्रत्ययान्तस्य रूपम् । <span class=\"gr-prateeka\">उपनिषद्</span> इति व्याचिख्यासितग्रन्थप्रतिपादितवेद्यवस्तुविषया विद्या उच्यते । कस्मात्? ये मुमुक्षवोऽपि दृष्टानुश्राविकविषयवितृष्णाः सन्त उपनिषच्छब्देन वाच्यां वक्ष्यमाणलक्षणां विद्यामुपगम्य तन्निष्ठतया निश्चयेन शीलयन्ति तेषाम् अविद्यादेः संसारबीजस्य विशरणाद्= विनाशाद् ब्रह्मविद्या <span class=\"gr-prateeka\">उपनिषद्</span> इत्युच्यते । तथा च वक्ष्यते- <span class=\"gr-prateeka\">निचाय्य तं मृत्युमुखात् प्रमुच्यते</span> इति। 'पूर्वोक्तविशेषणान् मुमुक्षून् एतद् ब्रह्म गमयति<span class=\"gr-prateeka\"> इति गमयितृत्वेन योगेन वा ब्रह्मविद्या </span>उपनिषद्<span class=\"gr-prateeka\">इत्युच्यते । तथा च वक्ष्यति– </span>ब्रह्मप्राप्तो विरजोऽभूद् विमृत्युः<span class=\"gr-prateeka\"> इति । लोकादिर्ब्रह्मजो योऽग्निस्तद्विषयाया विद्याया द्वितीयेन वरेण प्रार्थ्यमानायाः स्वर्गलोकफलप्राप्तिहेतुत्वेन गर्भवासजन्मजराद्युपद्रवसम्बन्धस्य लोकान्तरे पौनःपुन्येन प्रवृत्तस्यावसादयितृत्वेन शैथिल्यापादनेन योगेन साऽपि विद्योपनिषद् इत्युच्यते । तथा च वक्ष्यति– </span>स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते' इत्यादीनि ॥ तदेतद् दूषयितुं <span class=\"gr-prateeka\">स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते</span> इति वाक्यतात्पर्यम् आदावेवोक्तम् । तथा हि- यद् उक्तं <span class=\"gr-prateeka\">लोकादिर्ब्रह्मजो योऽग्निः</span> इत्यादि तद् अयुक्तम् । स्मृतिसमाख्यया द्वितीयवरेण प्रार्थ्यमानाया अपि विद्याया अग्निस्थविष्णुविषयतया तस्या अपि मोक्षहेतुत्वेन स्वर्गमात्रहेतुत्वाभावात्। किञ्च <span class=\"gr-prateeka\">उपनिषद् इति ग्रन्थप्रतिपादितवेद्यवस्तुविषया विद्या उच्यते</span> इत्यसत्। विद्यायाम् उपनिषच्छब्दप्रयोगादर्शनात् । <span class=\"gr-prateeka\">सर्वासु शाखास्वारणमावर्तयेद् आरणमावर्तयेद्, उपनिषदमावर्तयेद्, उपनिषदमावर्तयेद्</span> इत्यादिश्रुतौ <span class=\"gr-prateeka\">उपनिषदमधीमहे अध्यापयामः</span> इति लौकिकव्यवहारे उपनिषच्छब्दस्य ग्रन्थ एव प्रयोगाच्च । न च संसारहेत्वविद्यादि-विशरणादेर्धात्वर्थस्य ग्रन्थमात्रेऽसम्भवाद्, विद्यायां च सम्भवाद् विद्यायामेवोपनिषच्छब्दो मुख्यः; ग्रन्थस्य तु तादर्थ्येन तच्छब्द इति वाच्यम्। ग्रन्थस्यापि ज्ञानद्वाराऽविद्यानिवृत्त्यादिहेतुत्वसद्भावात् । न हि <span class=\"gr-prateeka\">यत्र प्रयोगो वर्तते तत्र शब्दोऽमुख्यः, यत्र तु स नास्ति तत्र मुख्यः</span> इति दृष्टचरम् इति । एवं परकीयादिभाष्यनिरासाय <span class=\"gr-prateeka\">स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते</span> इति वाक्यमादौ व्याख्याय, इदानीम् अप्रतिपत्ति-विप्रतिपत्तिनिरासायाऽदित एव व्याचक्षाणस्तावद् <span class=\"gr-prateeka\">उशन् ह वै</span> इति प्रथमवाक्यं प्रमाणेनैव व्याचष्टे– इच्छन्निति ॥ उशन् इत्यस्यार्थः– इच्छन्निति ॥ <span class=\"gr-prateeka\">वश=इच्छायाम्</span> इति धातोः, वकारस्योकारः । <span class=\"gr-prateeka\">उश= इच्छायाम्</span> इत्येव वा धातुः। उक्तं च– <span class=\"gr-prateeka\">उश इच्छा प्रकीर्तिता</span> इति । <span class=\"gr-prateeka\">वश= कान्तौ</span>, कान्तिरिच्छा इति वा । <span class=\"gr-prateeka\">स्वर्गलोकमिच्छन्</span> इत्यन्वयः । <span class=\"gr-prateeka\">स्वर्गलोकम्</span> इति श्रुतौ शेषोक्तिः । वाजश्रवोनप्ता इत्यनेन '<span class=\"gr-prateeka\"> </span>वाजश्रवा<span class=\"gr-prateeka\"> इति कश्चिदृषिः, तस्यापत्यं वाजश्रवसः</span><span class=\"gr-prateeka\"> इति व्याख्यानमसद् इत्युक्तं भवति । सर्ववेदसम् इत्यस्यार्थः– सर्वस्वदक्षिणामिति ॥ उद्दालको नामतः । कथं तर्हि </span>औद्दालकिः<span class=\"gr-prateeka\"> इत्युत्तरत्र प्रयोगः ? </span>उद्दालक एवौद्दालकिः<span class=\"gr-prateeka\"> इति व्याख्यानात् । यद्वा- एतत्पितुरपि उद्दालक इति नाम । अतो नानुपपत्तिः। </span>सर्ववेदसं ददौ<span class=\"gr-prateeka\"> इत्येतदनन्तरम् अध्याहार्यमाह– ददाविति॥ </span>निरिन्द्रियाः' इति वक्ष्यमाणविशेषणोपलक्षणम् । अन्यथा दक्षिणासु नीयमानासु कुमारस्य श्रद्धाप्रवेशे कारणाभावप्रसङ्गः । पीतोदका इत्याद्यनुवादासम्भवश्चेति भावः ॥ ननु सर्वस्वदक्षिणादानावसरे देयकोटौ प्रवेशाभावात् <span class=\"gr-prateeka\">तात कस्मै मां दास्यसि</span> इति वचने किं निमित्तम्? इत्यतस्तदभिप्रायमाह– मामिति॥ ते त्वया ईदृशा ईदृश्यो गावो न दातव्याः । न चैवं गोदानप्रतिज्ञाभङ्गः। मां दत्त्वाऽपि तस्याः पूरणीयत्वादित्यर्थः । <span class=\"gr-prateeka\">स होवाच पितरम्</span> इत्यस्यार्थः – उवाचेति ॥ <span class=\"gr-prateeka\">तं होवाच मृत्यवे त्वा ददानि</span> इति वाक्यस्य यथाश्रुतमात्रार्थप्रतीतिनिरासायाभिप्रेतमर्थमाह– तमिति ॥ <span class=\"gr-prateeka\">त्वं म्रियस्व । मृत्वा मृत्योर्गृहान् गच्छ । तदपि प्रवसन्तं मृत्युं प्रति गन्ताऽसि । तस्य गृहे तिस्रो रात्रीरनश्नन्नेव वसताद्</span> इत्यादि शशाप इत्यर्थः । तथा चोक्तं यजुर्वेदकाठके – 'स होवाच । तात कस्मै मां दास्यसीति। द्वितीयं तृतीयम् । तं ह परीत उवाच मृत्यवे त्वा ददानीति । परेहि मृत्योर्गृहान् मृत्यवे त्वाऽदामिति । तं वै प्रवसन्तं गन्ताऽसीति होवाच। तस्य स्म तिस्रो रात्रीरनश्नन् गृहे प्रवसतात् । स यदि त्वा पृच्छेत् कुमार कति रात्रीरवात्सीरिति तिस्र इति प्रतिब्रूतात् । किं प्रथमां रात्रिमाश्ना इति प्रजां त इति । किं द्वितीयामिति पशूंस्त इति । किं तृतीयामिति साधुकृत्यां त इति<span class=\"gr-prateeka\"> इति । एवं चात्र श्रुतौ </span>मृत्यवे त्वा ददानि<span class=\"gr-prateeka\"> इति उपलक्षणम् । अत एव शाखान्तरोक्तस्यापि संग्रहाभिप्रायेणैव </span>तं शशाप' इति सामान्येनोक्तम् ॥"

"text": "प्रणम्य वामनं देवं श्रियं मध्वं गुरूंस्तथा । काठकोपनिषद्भाष्यव्याख्यानं क्रियते मया ॥ इह हि विषयविरक्तस्य शमदमादिमतो मुमुक्षोरधिकारिण आत्यन्तिकानिष्टनिवृत्तीष्टप्राप्तिहेतुभगवत्स्वरूपज्ञापनाय प्रवृत्ताऽपि काठकोपनिषद् अन्यथाव्याख्यानावरुद्धत्वेन न तज्ज्ञापनसमर्थेति मन्यमानो भगवान् आनन्दतीर्थमुनिस्तां यथावत् व्याचिख्यासुः प्रारिप्सितपरिसमाप्त्यादिप्रयोजनतया शिष्टाचारावगताम् एतदुपनिषत्प्रतिपाद्यदेवताप्रणतिं शिष्यशिक्षणार्थम् आदौ निबध्नाति– नम इति ॥ भगवते ऐश्वर्यादिषड्गुणसम्पन्नाय तस्मै वेदादिप्रसिद्धाय वामनाय नम इति परोक्षतो नमस्कृत्य, अपरोक्षतोऽपि नमस्करोति- ते वामनाय नमो नम इति। अपरोक्षीकृते भगवद्रूपे भक्त्यतिशयद्योतनाय नमो नम इति द्विरुक्तिः । नम्यत्वोपपादकविशिष्टत्वोपपादनाय <span class=\"gr-prateeka\">सर्वतः परमाय</span> इत्युक्तम् । सर्वतः इन्द्रियादेरव्यक्तान्तात् सर्वतः । परमत्वं च न राजादिवन्मन्तव्यमित्याह– सर्वेति ॥ सर्वतःपरमस्योपासनार्थं न दूरे गन्तव्यमिति वाऽऽह– सर्वेति ॥ उपनिषत्प्रतिपाद्यभगवन्मूर्तिकथनम्–वामनायेति ॥ वक्ष्यते च <span class=\"gr-prateeka\">ईशानो भूतभव्यस्य</span> इत्यादिना ऐश्वर्यादिरूपं भगवत्त्वम् । <span class=\"gr-prateeka\">ब्रह्मजज्ञम्</span> इत्यत्र <span class=\"gr-prateeka\">ब्रह्मज</span>इत्यनेन वेदादिप्रसिद्धत्वम् । <span class=\"gr-prateeka\">इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्थाः</span> इत्यादिना सर्वतः परमत्वम् । <span class=\"gr-prateeka\">विद्धि त्वमेतं निहितं गुहायाम्</span> इत्यादिना सर्वप्राणिहृदिस्थत्वम् । <span class=\"gr-prateeka\">मध्ये वामनमासीनम्</span> इत्यनेन वामनत्वं च ज्ञातव्यम् । ननु ऋषिदेवताच्छन्दोब्राह्मणपरिज्ञान एव विद्या फलति। अन्यथाऽनर्थोक्तेः। तथा हि श्रुतिः - <span class=\"gr-prateeka\">यो ह वा अविदितार्षच्छन्दो-दैवतब्राह्मणेन</span> इत्यादि। ततः तद् अत्र वक्तव्यम् इति चेत्, सत्यम्। <span class=\"gr-prateeka\">वामनाय</span> इत्यनेन देवतोक्तैव। यमादेः स्पष्टं ऋषित्वावगमाद्, अक्षरपरिगणनया छन्दःपरिज्ञानसम्भवात् । विनियोजकवाक्यपर-ब्राह्मणपदोपलक्षितार्थज्ञानस्य व्याख्यानादेव सम्भवात् तदनुक्तिरिति । अत्र वामनस्य विषयत्वोक्त्यैव यत् परैरुक्तम् - 'अस्या विद्यायाः परब्रह्म प्रत्यगात्मभूतं विषयः<span class=\"gr-prateeka\"> इति तद् अपि परास्तम् । यथा चैतत् तथा वक्ष्यत्याचार्यः स्वयमेव । अत्र </span>उशन् ह वै वाजश्रवसः<span class=\"gr-prateeka\"> इत्याख्यायिका विद्याप्रशंसया श्रोतॄणां श्रद्धाऽतिशयजननार्थम् । स्मर्यते हि श्रद्धादीनां तत्त्वज्ञानहेतुत्वम्- </span>श्रद्धावान् लभते ज्ञानम्' इति ॥ ननु <span class=\"gr-prateeka\">स्वर्गे लोके न भयं किञ्चनास्ति</span> इत्यादिना स्वर्गलोकं प्रशस्य <span class=\"gr-prateeka\">स त्वमग्निं स्वर्ग्यमध्येषि मृत्यो</span> इत्यत्राग्नेः स्वर्गसाधनत्वमुच्यते तदयुक्तम्। अग्निमात्रस्य स्वर्गसाधनत्वेऽकृताग्निचयनस्यापि स्वर्गप्राप्त्यापत्तेः। न च <span class=\"gr-prateeka\">योऽग्निं नाचिकेतं चिनुते</span> इति यजुर्वेदोक्तिबलाद् अत्राप्यग्निचयनस्यैव स्वर्ग्यत्वं विवक्षितमिति वाच्यम् । अग्निचयनस्यापि स्वर्गमात्रं प्रति हेतुत्वसम्भवेऽपि <span class=\"gr-prateeka\">स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते</span> इत्युक्तस्य स्वर्गप्राप्त्यनन्तरं मोक्षं प्रति हेतुत्वस्यानुपपत्तेः । <span class=\"gr-prateeka\">तमेवं विद्वान्</span> इत्यादिश्रुतिविरोधाद्, इत्यतः प्रमाणेन तद् व्याचष्टे – अग्नाविति ॥ अत एव नाग्निचयनमात्रेण पूर्यत इति भावेन <span class=\"gr-prateeka\">य एवं विद्वांश्चिनुते नाचिकेतम्</span> इत्युत्तरत्र, <span class=\"gr-prateeka\">य उ चैनमेवं वेद</span> इति शाखान्तरेऽप्युक्तमिति भावः । <span class=\"gr-prateeka\">त्रिशश्चयीत</span> इति सम्बन्धः। <span class=\"gr-prateeka\">त्रिनाचिकेतः</span> इत्यादिप्रयोगात् <span class=\"gr-prateeka\">त्रिशः</span> इत्युक्तम् । तत्र <span class=\"gr-prateeka\">भयातिगः</span> इत्यनेन <span class=\"gr-prateeka\">स्वर्गे लोके न भयं किञ्चनास्ति</span> इत्यस्य तात्पर्यमुक्तम्। न तत्र त्वम् इति स्वर्गलोके मृत्योरभाव उक्तः, स न युक्तः? पुनरावृत्तिसद्भावेन सर्वथा मरणाभावायोगाद् इत्यत उक्तम्– उष्य मन्वन्तरं कालमिति ॥ तथा च <span class=\"gr-prateeka\">मन्वन्तरकालपर्यन्तं न तत्र त्वम्</span> इति व्याख्येयमिति भावः । <span class=\"gr-prateeka\">स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते</span> इत्यस्यार्थमाह– अमृतत्वमिति॥ मोक्षमित्यर्थः । ब्रह्मणा सहैव मोक्षप्राप्तेः स्वर्गप्राप्त्यनन्तरमेव तदभावात् क्रमाद् इत्युक्तम् । एतेन- <span class=\"gr-prateeka\">स्वर्गलोका अमृतत्वम्= अमरणतां= देवत्वं भजन्ते</span> इत्येतद् अपव्याख्यानम् इत्युक्तं भवति। प्राप्तस्वर्गलोकानां सर्वथा मरणाभावस्य बाधात् । मन्वन्तरादिकालमात्रवासित्वं चेन्न <span class=\"gr-prateeka\">तत्र त्वम्</span> इत्यनेनैव गतार्थत्वात् । <span class=\"gr-prateeka\">अमरणतां= देवत्वं भजन्ते</span> इत्यर्थ इति चेद्, न। तस्य योग्यतामात्रसाध्यत्वेन कर्ममात्रस्य तदभावात् । मोक्षोऽपि योग्यमात्रसाध्य एवेति चेत्; सत्यम् । <span class=\"gr-prateeka\">अग्नौ विष्णुं सदा ध्यायन्</span> इति समाख्याबलान्मोक्षयोग्यपरत्वस्य कल्पनात्। न च तथा त्वत्पक्षे किञ्चिज्ज्ञापकमस्ति, इति ॥ ननु <span class=\"gr-prateeka\">उशन् ह वै वाजश्रवसः</span> इत्यादि प्रथमत एवाव्याख्याय, मध्यमवाक्यं किमर्थम् आदौ व्याख्यायते ? न च स्पष्टत्वात् तद् उपेक्ष्येदं वाक्यं व्याकृतम् इति वाच्यम् । उत्तरत्राऽदितोऽपि व्याख्यानात् । उच्यते- शङ्करेण हि स्वभाष्ये <span class=\"gr-prateeka\">अथ काठकोपनिषद्वल्लीनां सुखार्थप्रतिबोधनार्थम् अल्पग्रन्थावृत्तिरारभ्यते</span> इति प्रतिज्ञाय, उपनिषच्छब्दार्थविचारः कृतः । <span class=\"gr-prateeka\">उपनिषद्</span> इति उप-निपूर्वस्य सदेर्विशरण-गत्यवसादनार्थकस्य क्विप्प्रत्ययान्तस्य रूपम् । <span class=\"gr-prateeka\">उपनिषद्</span> इति व्याचिख्यासितग्रन्थप्रतिपादितवेद्यवस्तुविषया विद्या उच्यते । कस्मात्? ये मुमुक्षवोऽपि दृष्टानुश्राविकविषयवितृष्णाः सन्त उपनिषच्छब्देन वाच्यां वक्ष्यमाणलक्षणां विद्यामुपगम्य तन्निष्ठतया निश्चयेन शीलयन्ति तेषाम् अविद्यादेः संसारबीजस्य विशरणाद्= विनाशाद् ब्रह्मविद्या <span class=\"gr-prateeka\">उपनिषद्</span> इत्युच्यते । तथा च वक्ष्यते- <span class=\"gr-prateeka\">निचाय्य तं मृत्युमुखात् प्रमुच्यते</span> इति। 'पूर्वोक्तविशेषणान् मुमुक्षून् एतद् ब्रह्म गमयति<span class=\"gr-prateeka\"> इति गमयितृत्वेन योगेन वा ब्रह्मविद्या </span>उपनिषद्<span class=\"gr-prateeka\">इत्युच्यते । तथा च वक्ष्यति– </span>ब्रह्मप्राप्तो विरजोऽभूद् विमृत्युः<span class=\"gr-prateeka\"> इति । लोकादिर्ब्रह्मजो योऽग्निस्तद्विषयाया विद्याया द्वितीयेन वरेण प्रार्थ्यमानायाः स्वर्गलोकफलप्राप्तिहेतुत्वेन गर्भवासजन्मजराद्युपद्रवसम्बन्धस्य लोकान्तरे पौनःपुन्येन प्रवृत्तस्यावसादयितृत्वेन शैथिल्यापादनेन योगेन साऽपि विद्योपनिषद् इत्युच्यते । तथा च वक्ष्यति– </span>स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते' इत्यादीनि ॥ तदेतद् दूषयितुं <span class=\"gr-prateeka\">स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते</span> इति वाक्यतात्पर्यम् आदावेवोक्तम् । तथा हि- यद् उक्तं <span class=\"gr-prateeka\">लोकादिर्ब्रह्मजो योऽग्निः</span> इत्यादि तद् अयुक्तम् । स्मृतिसमाख्यया द्वितीयवरेण प्रार्थ्यमानाया अपि विद्याया अग्निस्थविष्णुविषयतया तस्या अपि मोक्षहेतुत्वेन स्वर्गमात्रहेतुत्वाभावात्। किञ्च <span class=\"gr-prateeka\">उपनिषद् इति ग्रन्थप्रतिपादितवेद्यवस्तुविषया विद्या उच्यते</span> इत्यसत्। विद्यायाम् उपनिषच्छब्दप्रयोगादर्शनात् । <span class=\"gr-prateeka\">सर्वासु शाखास्वारणमावर्तयेद् आरणमावर्तयेद्, उपनिषदमावर्तयेद्, उपनिषदमावर्तयेद्</span> इत्यादिश्रुतौ <span class=\"gr-prateeka\">उपनिषदमधीमहे अध्यापयामः</span> इति लौकिकव्यवहारे उपनिषच्छब्दस्य ग्रन्थ एव प्रयोगाच्च । न च संसारहेत्वविद्यादि-विशरणादेर्धात्वर्थस्य ग्रन्थमात्रेऽसम्भवाद्, विद्यायां च सम्भवाद् विद्यायामेवोपनिषच्छब्दो मुख्यः; ग्रन्थस्य तु तादर्थ्येन तच्छब्द इति वाच्यम्। ग्रन्थस्यापि ज्ञानद्वाराऽविद्यानिवृत्त्यादिहेतुत्वसद्भावात् । न हि <span class=\"gr-prateeka\">यत्र प्रयोगो वर्तते तत्र शब्दोऽमुख्यः, यत्र तु स नास्ति तत्र मुख्यः</span> इति दृष्टचरम् इति । एवं परकीयादिभाष्यनिरासाय <span class=\"gr-prateeka\">स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते</span> इति वाक्यमादौ व्याख्याय, इदानीम् अप्रतिपत्ति-विप्रतिपत्तिनिरासायाऽदित एव व्याचक्षाणस्तावद् <span class=\"gr-prateeka\">उशन् ह वै</span> इति प्रथमवाक्यं प्रमाणेनैव व्याचष्टे– इच्छन्निति ॥ उशन् इत्यस्यार्थः– इच्छन्निति ॥ <span class=\"gr-prateeka\">वश=इच्छायाम्</span> इति धातोः, वकारस्योकारः । <span class=\"gr-prateeka\">उश= इच्छायाम्</span> इत्येव वा धातुः। उक्तं च– <span class=\"gr-prateeka\">उश इच्छा प्रकीर्तिता</span> इति । <span class=\"gr-prateeka\">वश= कान्तौ</span>, कान्तिरिच्छा इति वा । <span class=\"gr-prateeka\">स्वर्गलोकमिच्छन्</span> इत्यन्वयः । <span class=\"gr-prateeka\">स्वर्गलोकम्</span> इति श्रुतौ शेषोक्तिः । वाजश्रवोनप्ता इत्यनेन '<span class=\"gr-prateeka\"> </span>वाजश्रवा<span class=\"gr-prateeka\"> इति कश्चिदृषिः, तस्यापत्यं वाजश्रवसः</span><span class=\"gr-prateeka\"> इति व्याख्यानमसद् इत्युक्तं भवति । सर्ववेदसम् इत्यस्यार्थः– सर्वस्वदक्षिणामिति ॥ उद्दालको नामतः । कथं तर्हि </span>औद्दालकिः<span class=\"gr-prateeka\"> इत्युत्तरत्र प्रयोगः ? </span>उद्दालक एवौद्दालकिः<span class=\"gr-prateeka\"> इति व्याख्यानात् । यद्वा- एतत्पितुरपि उद्दालक इति नाम । अतो नानुपपत्तिः। </span>सर्ववेदसं ददौ<span class=\"gr-prateeka\"> इत्येतदनन्तरम् अध्याहार्यमाह– ददाविति॥ </span>निरिन्द्रियाः' इति वक्ष्यमाणविशेषणोपलक्षणम् । अन्यथा दक्षिणासु नीयमानासु कुमारस्य श्रद्धाप्रवेशे कारणाभावप्रसङ्गः । पीतोदका इत्याद्यनुवादासम्भवश्चेति भावः ॥ ननु सर्वस्वदक्षिणादानावसरे देयकोटौ प्रवेशाभावात् <span class=\"gr-prateeka\">तात कस्मै मां दास्यसि</span> इति वचने किं निमित्तम्? इत्यतस्तदभिप्रायमाह– मामिति॥ ते त्वया ईदृशा ईदृश्यो गावो न दातव्याः । न चैवं गोदानप्रतिज्ञाभङ्गः। मां दत्त्वाऽपि तस्याः पूरणीयत्वादित्यर्थः । <span class=\"gr-prateeka\">स होवाच पितरम्</span> इत्यस्यार्थः – उवाचेति ॥ <span class=\"gr-prateeka\">तं होवाच मृत्यवे त्वा ददानि</span> इति वाक्यस्य यथाश्रुतमात्रार्थप्रतीतिनिरासायाभिप्रेतमर्थमाह– तमिति ॥ <span class=\"gr-prateeka\">त्वं म्रियस्व । मृत्वा मृत्योर्गृहान् गच्छ । तदपि प्रवसन्तं मृत्युं प्रति गन्ताऽसि । तस्य गृहे तिस्रो रात्रीरनश्नन्नेव वसताद्</span> इत्यादि शशाप इत्यर्थः । तथा चोक्तं यजुर्वेदकाठके – 'स होवाच । तात कस्मै मां दास्यसीति। द्वितीयं तृतीयम् । तं ह परीत उवाच मृत्यवे त्वा ददानीति । परेहि मृत्योर्गृहान् मृत्यवे त्वाऽदामिति । तं वै प्रवसन्तं गन्ताऽसीति होवाच। तस्य स्म तिस्रो रात्रीरनश्नन् गृहे प्रवसतात् । स यदि त्वा पृच्छेत् कुमार कति रात्रीरवात्सीरिति तिस्र इति प्रतिब्रूतात् । किं प्रथमां रात्रिमाश्ना इति प्रजां त इति । किं द्वितीयामिति पशूंस्त इति । किं तृतीयामिति साधुकृत्यां त इति<span class=\"gr-prateeka\"> इति । एवं चात्र श्रुतौ </span>मृत्यवे त्वा ददानि<span class=\"gr-prateeka\"> इति उपलक्षणम् । अत एव शाखान्तरोक्तस्यापि संग्रहाभिप्रायेणैव </span>तं शशाप' इति सामान्येनोक्तम् ॥",

"_verified": true

"id": "Katha_Vyakhya_VedeshatirthaVivarana-3",

"oldKey": "Katha_Vyakhya_VedeshatirthaVivarana-3",

],

"id": "Katha_Vyakhya_VedeshatirthaVivarana-4",

"oldKey": "Katha_Vyakhya_VedeshatirthaVivarana-4",

"parent": "Katha-5",

"ततश्च उशन् ह वा इत्यादेरेवमक्षरयोजना – उशन् स्वर्गलोकमिच्छन् वाजश्रवसो नप्ता वाजश्रवोनप्ता सर्ववेदसं सर्वस्वदक्षिणां ददौ । ह वा इति निपातौ वृत्तार्थस्मरणार्थौ । निरिन्द्रिया गाश्च <span class=\"gr-prateeka\">ददौ</span> इति शेषः । तस्य ऋषेर्नचिकेता नाम पुत्र आस ह किल । तं सन्तं कुमारं तासु गोषु दक्षिणासु नीयमानासु दक्षिणात्वेन दीयमानासु सतीषु श्रद्धा पितुर्हितकामप्रयुक्तास्तिक्यबुद्धिः आविवेश । ह इत्याश्चर्ये । कुमारस्यापि श्रद्धा जातेति ॥ १ ॥ स आविष्टश्रद्धो नचिकेता एवम् अमन्यत, कथम्? <span class=\"gr-prateeka\">पीतमेव, न तु पातव्यम् उदकं याभिस्ताः पीतोदकाः, जग्धं= भक्षितमेव, न तु भक्षणीयं तृणं यासां ता जग्धतृणाः, दुह्यत इति दोहः= क्षीरं, दुग्धमेव दोहः, न तु दोह्यमस्ति यासां तास्तथोक्ताः, निरिन्द्रियाः चक्षुःपादादीन्द्रियशून्याः, अप्रजननसमर्था वा या गावः ता ददत् प्रयच्छन् यः पुरुषः स ये ते प्रसिद्धा अनन्दा नाम लोकास्तान् गच्छति इति। अत्र प्रामादिकैकगोदानव्यावृत्त्यर्थं पीतोदका इत्यादि बहुवचनम् । नन्वन्यत्र अनन्दशब्दस्तमःपरतया व्याख्यातः । यथोक्तम्– </span>नित्यदुःखस्वरूपत्वाद् अनन्दं तत् तमो मतम्' इति । तत् कथम् एतादृग्गोदानमात्रेण तमःप्राप्तिः? इति । सत्यम्, अत्रापि गोदानकर्तुस्तमोयोग्यत्वेऽनन्दशब्दस्य तमःपरत्वम्, अन्यथा तादृगनित्यनरकपरत्वम् इत्यङ्गीकाराद् इति ॥ २ ॥ एतादृशगोदानकर्तुरेवमनर्थः । अयं च तादृशीरेव गाः प्रयच्छति। अतोऽस्यानर्थो भविष्यति । पुत्रेण च सता मया स परिहर्तव्य इति मन्यमानः स कुमारो <span class=\"gr-prateeka\">मां दत्त्वाऽपि ते न गावो दातव्या ईदृश्य</span> इति भावेन पितरमुवाच । किमिति ? हे तात मां कस्मै दास्यसीति । एवमुक्ते <span class=\"gr-prateeka\">बालकत्वाद् यत्किञ्चिद् वदति</span>इति मन्यमानेन पित्रोपेक्ष्यमाणः स द्वितीयं तृतीयं द्विवारं त्रिवारमप्येवमेवोवाच । नायं बालकस्वभाव इति मत्वा क्रुद्धः सन् तं कुमारं प्रति उवाच। किमिति? त्वा त्वां मृत्यवे यमाय दास्यामीति त्वं म्रियस्वेति शशाप। उपलक्षणमेतद्- '<span class=\"gr-prateeka\">मृत्वा मृत्योर्गृहान् गच्छ । तदाऽपि प्रवसन्तं मृत्युं प्रति गन्ताऽसि । तस्य गृहे तिस्रो रात्रीरनश्नन्नेव वसतात् । स देशान्तराद् आगतो यमो यदि त्वां पृच्छेत्- </span>कुमार! कति रात्रीरवात्सीः ?<span class=\"gr-prateeka\"> इति । तदा </span>तिस्रः<span class=\"gr-prateeka\"> इति प्रतिब्रूयात् । </span>किं प्रथमरात्रावाश्नाः ?<span class=\"gr-prateeka\"> इति यदि पृच्छेत्, तदा </span>ते प्रजाम्<span class=\"gr-prateeka\"> इति प्रतिब्रूतात् । </span>किं द्वितीयरात्रावाश्नाः ?<span class=\"gr-prateeka\"> इति पृच्छेत् तदा </span>पशूंस्ते<span class=\"gr-prateeka\"> इति प्रतिब्रूयात् । </span>किं तृतीयरात्रावाश्नाः ?<span class=\"gr-prateeka\"> इति पृच्छेत् </span>साधुकृत्यां ते<span class=\"gr-prateeka\"> इति प्रतिब्रूताद्</span>' इति शशाप इति ग्राह्यम् । एतादृशं पुत्रं प्रत्यपि साक्षात् पिताऽप्येवमुक्तवान् इति आश्चर्यद्योतनाय ह इत्युक्तम् ॥ ३ ॥"

"text": "ततश्च उशन् ह वा इत्यादेरेवमक्षरयोजना – उशन् स्वर्गलोकमिच्छन् वाजश्रवसो नप्ता वाजश्रवोनप्ता सर्ववेदसं सर्वस्वदक्षिणां ददौ । ह वा इति निपातौ वृत्तार्थस्मरणार्थौ । निरिन्द्रिया गाश्च <span class=\"gr-prateeka\">ददौ</span> इति शेषः । तस्य ऋषेर्नचिकेता नाम पुत्र आस ह किल । तं सन्तं कुमारं तासु गोषु दक्षिणासु नीयमानासु दक्षिणात्वेन दीयमानासु सतीषु श्रद्धा पितुर्हितकामप्रयुक्तास्तिक्यबुद्धिः आविवेश । ह इत्याश्चर्ये । कुमारस्यापि श्रद्धा जातेति ॥ १ ॥ स आविष्टश्रद्धो नचिकेता एवम् अमन्यत, कथम्? <span class=\"gr-prateeka\">पीतमेव, न तु पातव्यम् उदकं याभिस्ताः पीतोदकाः, जग्धं= भक्षितमेव, न तु भक्षणीयं तृणं यासां ता जग्धतृणाः, दुह्यत इति दोहः= क्षीरं, दुग्धमेव दोहः, न तु दोह्यमस्ति यासां तास्तथोक्ताः, निरिन्द्रियाः चक्षुःपादादीन्द्रियशून्याः, अप्रजननसमर्था वा या गावः ता ददत् प्रयच्छन् यः पुरुषः स ये ते प्रसिद्धा अनन्दा नाम लोकास्तान् गच्छति इति। अत्र प्रामादिकैकगोदानव्यावृत्त्यर्थं पीतोदका इत्यादि बहुवचनम् । नन्वन्यत्र अनन्दशब्दस्तमःपरतया व्याख्यातः । यथोक्तम्– </span>नित्यदुःखस्वरूपत्वाद् अनन्दं तत् तमो मतम्' इति । तत् कथम् एतादृग्गोदानमात्रेण तमःप्राप्तिः? इति । सत्यम्, अत्रापि गोदानकर्तुस्तमोयोग्यत्वेऽनन्दशब्दस्य तमःपरत्वम्, अन्यथा तादृगनित्यनरकपरत्वम् इत्यङ्गीकाराद् इति ॥ २ ॥ एतादृशगोदानकर्तुरेवमनर्थः । अयं च तादृशीरेव गाः प्रयच्छति। अतोऽस्यानर्थो भविष्यति । पुत्रेण च सता मया स परिहर्तव्य इति मन्यमानः स कुमारो <span class=\"gr-prateeka\">मां दत्त्वाऽपि ते न गावो दातव्या ईदृश्य</span> इति भावेन पितरमुवाच । किमिति ? हे तात मां कस्मै दास्यसीति । एवमुक्ते <span class=\"gr-prateeka\">बालकत्वाद् यत्किञ्चिद् वदति</span>इति मन्यमानेन पित्रोपेक्ष्यमाणः स द्वितीयं तृतीयं द्विवारं त्रिवारमप्येवमेवोवाच । नायं बालकस्वभाव इति मत्वा क्रुद्धः सन् तं कुमारं प्रति उवाच। किमिति? त्वा त्वां मृत्यवे यमाय दास्यामीति त्वं म्रियस्वेति शशाप। उपलक्षणमेतद्- '<span class=\"gr-prateeka\">मृत्वा मृत्योर्गृहान् गच्छ । तदाऽपि प्रवसन्तं मृत्युं प्रति गन्ताऽसि । तस्य गृहे तिस्रो रात्रीरनश्नन्नेव वसतात् । स देशान्तराद् आगतो यमो यदि त्वां पृच्छेत्- </span>कुमार! कति रात्रीरवात्सीः ?<span class=\"gr-prateeka\"> इति । तदा </span>तिस्रः<span class=\"gr-prateeka\"> इति प्रतिब्रूयात् । </span>किं प्रथमरात्रावाश्नाः ?<span class=\"gr-prateeka\"> इति यदि पृच्छेत्, तदा </span>ते प्रजाम्<span class=\"gr-prateeka\"> इति प्रतिब्रूतात् । </span>किं द्वितीयरात्रावाश्नाः ?<span class=\"gr-prateeka\"> इति पृच्छेत् तदा </span>पशूंस्ते<span class=\"gr-prateeka\"> इति प्रतिब्रूयात् । </span>किं तृतीयरात्रावाश्नाः ?<span class=\"gr-prateeka\"> इति पृच्छेत् </span>साधुकृत्यां ते<span class=\"gr-prateeka\"> इति प्रतिब्रूताद्</span>' इति शशाप इति ग्राह्यम् । एतादृशं पुत्रं प्रत्यपि साक्षात् पिताऽप्येवमुक्तवान् इति आश्चर्यद्योतनाय ह इत्युक्तम् ॥ ३ ॥",

"_verified": true

"id": "Katha_Vyakhya_VedeshatirthaVivarana-5",

"oldKey": "Katha_Vyakhya_VedeshatirthaVivarana-5",

],

"id": "Katha_Vyakhya_VedeshatirthaVivarana-6",

"oldKey": "Katha_Vyakhya_VedeshatirthaVivarana-6",

"parent": "Katha-11",

"यथाश्रुते सङ्गत्यदर्शनाद् <span class=\"gr-prateeka\">वैश्वानरः प्रविशति</span> इत्यतः प्रागध्याहार्यमाह– <span class=\"gr-prateeka\">स जगाम</span> इत्यादिना <span class=\"gr-prateeka\">यमं सा</span> इत्यन्तेन ॥ यमं <span class=\"gr-prateeka\">प्रवसन्तम्</span> इति शेषः। <span class=\"gr-prateeka\">तं वै प्रवसन्तं जगाम</span> इति शाखान्तरोक्तेः । अत एव <span class=\"gr-prateeka\">यमस्य पत्न्या सम्पूज्यमानोऽपि</span> इत्युक्तम् । अर्घ्यादिकं न जग्राह । पित्रा <span class=\"gr-prateeka\">यमलोकं प्रति गत्वाऽपि तस्य गृहे त्रिरात्रं न भोक्तव्यम्</span> इत्युक्तत्वात्। तथा चोक्तम्– <span class=\"gr-prateeka\">तस्य स्म तिस्रो रात्रीः</span> इत्यादि । <span class=\"gr-prateeka\">हर अपहर</span> इति प्रतीतिनिवारणाय <span class=\"gr-prateeka\">हर वैवस्वतोदकम्</span> इत्यस्यार्थमाह– उदकमाहरेति॥ <span class=\"gr-prateeka\">इत्युक्तः</span> <span class=\"gr-prateeka\">इति</span> इतिशब्दस्य पूर्वोत्तराभ्यां सम्बन्धः। अनेन- '<span class=\"gr-prateeka\"> </span>वैश्वानरः<span class=\"gr-prateeka\"> इत्यादिकं यम-अमात्यादिकानां वचनम्</span>' इत्येतद् अपव्याख्यानमित्युक्तं भवति ॥ (वे.खं ) एवं शप्तः पुत्र आह– बहूनामिति ॥ यद्यप्यहमद्य बहूनां पुरुषाणां मध्ये प्रथमो मुख्यःसन् यमम् एमि वर्तमानसामीप्याद् वर्तमानव्यपदेशः । एवं बहूनां पुरुषाणां मध्यमः सन् वा यमम् एमि। तथाऽपि यमो मया यत् करिष्यति तत् कर्तव्यं यमस्य किंस्वित् किमेव? न किमपि । तथा च व्यर्थमेव त्वदीयं दानमिति भावः । अप्रयोजकतया गमने त्वया न तस्य प्रयोजनम् ? इत्यत उक्तम्– प्रथमः सन् एमीति ॥ मुख्यत्वेनाऽगतस्य शुश्रूषाद्यनङ्गतया न तस्य त्वया प्रयोजनम्? इत्यत उक्तम्– मध्यमः सन्निति ॥ तच्छुश्रूषकाणां नियतत्वेन तन्मध्ये मम प्रवेशायोगादिति भावः ॥ ४ ॥ <span class=\"gr-prateeka\">त्वदीयं दानं व्यर्थं भवति</span> इत्येव मम क्लेशः; न तु मम मरणं दत्तमिति । देहिनां मरणस्य नियतत्वाद् इति भावेनाऽह– अनुपश्येति ॥ हे पितः! त्वं यथा पूर्वे देहिनः सर्वे मृता अभवन् तद् अनुपश्य विजानीहि । पूर्वेषां मृतत्वेऽप्यपरेषां मरणं कुतः? इति चेद्, यथा पूर्वे मृताः तथाऽपरे मरिष्यन्तीति प्रतिपश्य विजानीहि, देहित्वाविशेषादिति भावः । <span class=\"gr-prateeka\">देहिनां मरणं नियतम्</span> इत्येतमर्थं दृष्टान्तेन साधयति– सस्यमिवेति ॥ यथा सस्यं पच्यते परिपक्वं भवति, ततश्च जीर्यते । एवं मर्त्योऽपि जराऽऽदिना परिपक्वस्सन् नश्यतीत्यर्थः । न घटादिवत् देहिनः सर्वथा नाश इति लभ्यते सस्य दृष्टान्तकथनेन । यद्वा- देहिनां मरणस्य नियतत्वेऽपि बाल्यावस्थायामेवेति नियमाभावाद् बालकस्य मम त्वया मरणं दत्तमित्यपि न क्लेश इति भावेनाऽह– सस्यमिवेति ॥ अवश्यम्भाविन्यर्थे का व्यथा! इति भावः । <span class=\"gr-prateeka\">स बाल एवं पितृसन्निधावुक्त्वा तं प्रवसन्तं यमं प्रति जगाम । यमे प्रवासाय गते तद्गृहं प्रति जगामेति यावत् । अतस्तस्य पत्न्या सम्पूज्यमानोऽप्यर्घ्यादिकं न जग्राह । स च यमागमनमेवावेक्षमाणस्तस्य गृहे तिस्रो रात्रीरनश्नन्नेवोवास । ततो यमो लोकान्तरादागतः</span> इति मध्ये वक्तव्यम् ॥५॥ आगते तु यमे यमभार्या यमं प्रत्याह– वैश्वानर इति ॥ हे वैवस्वत! सूर्यस्य पुत्र! अतिथिर्ब्राह्मणः गृहिणां गृहान् वैश्वानरो अग्निः सन् प्रविशति । अतः तस्य अतिथिरूपवैश्वानरस्य एतां श्रुत्याद्युक्ताम् अर्घ्यादिरूपां शान्तिं शान्तिकारणं कुर्वन्ति । अन्यथा वैश्वानरेणेवातिथिना दाहः स्यात् । अतो अर्घ्यार्थम् उदकं हर आहर ॥ ६ ॥ किञ्च- अनश्नन् ब्राह्मणो यस्य अल्पमेधसः पुरुषस्य गृहे वसति एतद् एतस्य आशाप्रतीक्षे अप्राप्तस्य प्राप्त्यर्थमिच्छा आशा, इदम् एतस्मिन् काले सिध्यति इति निश्चित्य तत्कालप्रतीक्षणं प्रतीक्षा, ते आशाप्रतीक्षे सङ्गतं सुहृत्सङ्गतं सूनृतां च साध्वीं वाणीम् इष्टापूर्ते इष्टापूर्तजन्यं फलं सर्वान् पुत्रपशूंश्च वृङ्क्ते छेदयति । अयं च मत्कृतां पूजाम् अगृह्णन्नेवाऽस्त इति ॥ ७ ॥"

"text": "यथाश्रुते सङ्गत्यदर्शनाद् <span class=\"gr-prateeka\">वैश्वानरः प्रविशति</span> इत्यतः प्रागध्याहार्यमाह– <span class=\"gr-prateeka\">स जगाम</span> इत्यादिना <span class=\"gr-prateeka\">यमं सा</span> इत्यन्तेन ॥ यमं <span class=\"gr-prateeka\">प्रवसन्तम्</span> इति शेषः। <span class=\"gr-prateeka\">तं वै प्रवसन्तं जगाम</span> इति शाखान्तरोक्तेः । अत एव <span class=\"gr-prateeka\">यमस्य पत्न्या सम्पूज्यमानोऽपि</span> इत्युक्तम् । अर्घ्यादिकं न जग्राह । पित्रा <span class=\"gr-prateeka\">यमलोकं प्रति गत्वाऽपि तस्य गृहे त्रिरात्रं न भोक्तव्यम्</span> इत्युक्तत्वात्। तथा चोक्तम्– <span class=\"gr-prateeka\">तस्य स्म तिस्रो रात्रीः</span> इत्यादि । <span class=\"gr-prateeka\">हर अपहर</span> इति प्रतीतिनिवारणाय <span class=\"gr-prateeka\">हर वैवस्वतोदकम्</span> इत्यस्यार्थमाह– उदकमाहरेति॥ <span class=\"gr-prateeka\">इत्युक्तः</span> <span class=\"gr-prateeka\">इति</span> इतिशब्दस्य पूर्वोत्तराभ्यां सम्बन्धः। अनेन- '<span class=\"gr-prateeka\"> </span>वैश्वानरः<span class=\"gr-prateeka\"> इत्यादिकं यम-अमात्यादिकानां वचनम्</span>' इत्येतद् अपव्याख्यानमित्युक्तं भवति ॥ (वे.खं ) एवं शप्तः पुत्र आह– बहूनामिति ॥ यद्यप्यहमद्य बहूनां पुरुषाणां मध्ये प्रथमो मुख्यःसन् यमम् एमि वर्तमानसामीप्याद् वर्तमानव्यपदेशः । एवं बहूनां पुरुषाणां मध्यमः सन् वा यमम् एमि। तथाऽपि यमो मया यत् करिष्यति तत् कर्तव्यं यमस्य किंस्वित् किमेव? न किमपि । तथा च व्यर्थमेव त्वदीयं दानमिति भावः । अप्रयोजकतया गमने त्वया न तस्य प्रयोजनम् ? इत्यत उक्तम्– प्रथमः सन् एमीति ॥ मुख्यत्वेनाऽगतस्य शुश्रूषाद्यनङ्गतया न तस्य त्वया प्रयोजनम्? इत्यत उक्तम्– मध्यमः सन्निति ॥ तच्छुश्रूषकाणां नियतत्वेन तन्मध्ये मम प्रवेशायोगादिति भावः ॥ ४ ॥ <span class=\"gr-prateeka\">त्वदीयं दानं व्यर्थं भवति</span> इत्येव मम क्लेशः; न तु मम मरणं दत्तमिति । देहिनां मरणस्य नियतत्वाद् इति भावेनाऽह– अनुपश्येति ॥ हे पितः! त्वं यथा पूर्वे देहिनः सर्वे मृता अभवन् तद् अनुपश्य विजानीहि । पूर्वेषां मृतत्वेऽप्यपरेषां मरणं कुतः? इति चेद्, यथा पूर्वे मृताः तथाऽपरे मरिष्यन्तीति प्रतिपश्य विजानीहि, देहित्वाविशेषादिति भावः । <span class=\"gr-prateeka\">देहिनां मरणं नियतम्</span> इत्येतमर्थं दृष्टान्तेन साधयति– सस्यमिवेति ॥ यथा सस्यं पच्यते परिपक्वं भवति, ततश्च जीर्यते । एवं मर्त्योऽपि जराऽऽदिना परिपक्वस्सन् नश्यतीत्यर्थः । न घटादिवत् देहिनः सर्वथा नाश इति लभ्यते सस्य दृष्टान्तकथनेन । यद्वा- देहिनां मरणस्य नियतत्वेऽपि बाल्यावस्थायामेवेति नियमाभावाद् बालकस्य मम त्वया मरणं दत्तमित्यपि न क्लेश इति भावेनाऽह– सस्यमिवेति ॥ अवश्यम्भाविन्यर्थे का व्यथा! इति भावः । <span class=\"gr-prateeka\">स बाल एवं पितृसन्निधावुक्त्वा तं प्रवसन्तं यमं प्रति जगाम । यमे प्रवासाय गते तद्गृहं प्रति जगामेति यावत् । अतस्तस्य पत्न्या सम्पूज्यमानोऽप्यर्घ्यादिकं न जग्राह । स च यमागमनमेवावेक्षमाणस्तस्य गृहे तिस्रो रात्रीरनश्नन्नेवोवास । ततो यमो लोकान्तरादागतः</span> इति मध्ये वक्तव्यम् ॥५॥ आगते तु यमे यमभार्या यमं प्रत्याह– वैश्वानर इति ॥ हे वैवस्वत! सूर्यस्य पुत्र! अतिथिर्ब्राह्मणः गृहिणां गृहान् वैश्वानरो अग्निः सन् प्रविशति । अतः तस्य अतिथिरूपवैश्वानरस्य एतां श्रुत्याद्युक्ताम् अर्घ्यादिरूपां शान्तिं शान्तिकारणं कुर्वन्ति । अन्यथा वैश्वानरेणेवातिथिना दाहः स्यात् । अतो अर्घ्यार्थम् उदकं हर आहर ॥ ६ ॥ किञ्च- अनश्नन् ब्राह्मणो यस्य अल्पमेधसः पुरुषस्य गृहे वसति एतद् एतस्य आशाप्रतीक्षे अप्राप्तस्य प्राप्त्यर्थमिच्छा आशा, इदम् एतस्मिन् काले सिध्यति इति निश्चित्य तत्कालप्रतीक्षणं प्रतीक्षा, ते आशाप्रतीक्षे सङ्गतं सुहृत्सङ्गतं सूनृतां च साध्वीं वाणीम् इष्टापूर्ते इष्टापूर्तजन्यं फलं सर्वान् पुत्रपशूंश्च वृङ्क्ते छेदयति । अयं च मत्कृतां पूजाम् अगृह्णन्नेवाऽस्त इति ॥ ७ ॥",

"_verified": true

"id": "Katha_Vyakhya_VedeshatirthaVivarana-7",

"oldKey": "Katha_Vyakhya_VedeshatirthaVivarana-7",

"text": "वेदेशीयम्"

"id": "Katha_Vyakhya_VedeshatirthaVivarana-8",

"oldKey": "Katha_Vyakhya_VedeshatirthaVivarana-8",

"parent": "Katha-20",

"<span class=\"gr-prateeka\">नमस्तेऽस्तु ब्रह्मन्</span> इत्यादिकं कस्य वचनम् इति न ज्ञायते। विशेषानुक्तेर्यमभार्यावचनम् इति च प्रतीयते । अत आह– इत्युक्त इति ॥ तथा चोक्तम्– <span class=\"gr-prateeka\">नमस्ते अस्तु भवत इति होवाच</span> इति । <span class=\"gr-prateeka\">तमागत्य पप्रच्छ</span> इति पूर्वं यमस्य प्रस्तुतत्वेन यमवाक्यमिदम् । किं तद्वरत्रयम् ? इत्यत आह– सौमनस्यमिति ॥ एवशब्दः <span class=\"gr-prateeka\">च</span>शब्दार्थो <span class=\"gr-prateeka\">हरिम्</span> इत्यनेन सम्बन्धः। <span class=\"gr-prateeka\">इति तेन याचितम्</span> इति शेषः । <span class=\"gr-prateeka\">सौमनस्यं पितुः</span> इत्यनेन <span class=\"gr-prateeka\">शान्तसङ्कल्पः</span> इत्यादिप्रथमप्रश्नवाक्यम्, <span class=\"gr-prateeka\">यथा पुरस्ताद् भविता प्रतीतः</span> इति परिहारवाक्यं चोक्ततात्पर्यकम्। <span class=\"gr-prateeka\">नाचिकेताग्निं हरिम्</span> इत्यनेन <span class=\"gr-prateeka\">द्वितीयप्रश्न-प्रतिवचनयोरग्निमात्रविषयत्वम् असद्</span> इत्युक्तं भवति । हरिं हरिज्ञानमित्यर्थः । एवमुत्तरत्रापि । <span class=\"gr-prateeka\">येयं प्रेते विचिकित्सा</span> इत्यादिप्रश्न-परिहारवाक्यतात्पर्यम् अन्यथाप्रतीतिनिरासायाऽह – मुक्ते स्थितमिति ॥ <span class=\"gr-prateeka\">मृते स्थितम्</span> इति क्वचित् पाठः ॥ स त्वमग्निं स्वर्ग्यम् इत्यादिद्वितीयप्रश्नपरिहारयोः श्रूयमाणः अग्निशब्दस्तदन्तर्गतभगवत्पर इत्युक्तम् । तत् केन निमित्तेन? इत्याशङ्कां परिहरन्, <span class=\"gr-prateeka\">अनन्तलोकाप्तिम् इति वाक्यं प्रसिद्धाग्निपरम्</span> इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय स्मृत्यैव व्याचष्टे– अग्र्यत्वादिति ॥ अग्र्यत्वाद् अग्रे भवत्वाद्= उत्तमत्वादिति यावत् । <span class=\"gr-prateeka\">अग्र</span>शब्दात् सप्तमीसमर्थाद् भवार्थे <span class=\"gr-prateeka\">नि</span>प्रत्यये <span class=\"gr-prateeka\">र</span>शब्दलोपश्चेति भावः । अनन्तलोकाप्तिम् इत्यस्यार्थमाह– लोक इति ॥ अनन्तस्य इत्यनुवादेन विष्णोः इति व्याख्यानम् । अनेन- <span class=\"gr-prateeka\">अनन्तस्य लोक आप्यते येन सोऽनन्तलोकाप्तिः</span> इति विग्रह इत्युक्तं भवति । <span class=\"gr-prateeka\">अनन्तो लोक आप्यते येन सोऽनन्तलोकाप्तिः</span> इत्यपि विग्रहं दर्शयति– नित्य इति ॥ <span class=\"gr-prateeka\">नित्यो लोकः</span> इत्यन्वयः । स्वरूपसतस्तस्य अनन्तलोकाप्तिसाधनत्वेऽपि प्रसङ्गात् तज्ज्ञानाद् इत्युक्तम्।एतेन- <span class=\"gr-prateeka\">अनन्तलोकाप्तिम्=स्वर्गलोकफलप्राप्तिसाधनम्</span> इति व्याख्यानम् अपास्तम्। स्वर्गलोकस्य अनन्तलोकत्वाभावात् । स्वर्गलोकोऽपि अनन्तस्य देशतोऽपरिच्छिन्नस्य लोको भवत्येव? इति चेद्, अथाप्यसाधारण्येनैव व्यपदेशाद्, अनन्तत्वाभावाच्चार्थान्तराङ्गीकारो युक्तः । प्रतिष्ठाशब्देन धारकत्वमुक्तम् । <span class=\"gr-prateeka\">प्रतिष्ठा धारकः पुमान्</span> इति वचनात्। तत् कस्य धारकः? इत्यत आह– प्रतिष्ठेति ॥ <span class=\"gr-prateeka\">निहितं गुहायाम्</span> इत्यस्यार्थमाह– स विष्णुरिति ॥ एतेन <span class=\"gr-prateeka\">निहितं गुहायाम्</span> इत्यस्य <span class=\"gr-prateeka\">विदुषां बुद्धौ प्रविष्टम्</span> इति व्याख्यानमपास्तम् । किञ्च आत्माऽस्य जन्तोर्निहितो गुहायाम् इत्यादावुत्तरत्र आत्मनो जीवहृद्गुहानिहितत्वमेवोच्यते, त्वयाऽपि तथैव व्याख्यानात् । एवं च <span class=\"gr-prateeka\">अत्रापि हृद्गुहानिहितत्वमेवोच्यते</span> इति किं न व्याक्रियते ? न च अग्नौ तस्यासम्भवाद् एवं व्याख्यानमिति वाच्यम् । तत एव विष्णुपरत्वाङ्गीकारौचित्यात् । अन्यथा प्रायपाठविरोधादिति ॥ लोकादिम् इत्यस्य <span class=\"gr-prateeka\">लोकानाम् आदिं प्रथमशरीरत्वाद्</span> इति व्याख्यानमसत् । अग्नेः प्रथमशरीरत्वे मानाभावात् । <span class=\"gr-prateeka\">तत्तेजोऽसृजत</span> इति श्रुतिरस्तीति चेद्, न । <span class=\"gr-prateeka\">आत्मन आकाशः सम्भूतः</span> इत्यपि विद्यमानत्वादिति भावेन व्याचष्टे– स एवेति ॥ त्रिभिरेत्य सन्धिम्, तरति जन्ममृत्यू, निचाय्येमां शान्तिमत्यन्तमेति इत्यादेस्तात्पर्यमाह– तं ज्ञात्वेति ॥ (वे.खं) एवमुक्तो यमस्तं कुमारं पप्रच्छ- <span class=\"gr-prateeka\">कुमार! कति रात्रीरवात्सीः</span> इति । <span class=\"gr-prateeka\">तिस्रः</span> इति प्रत्युवाच । <span class=\"gr-prateeka\">किं प्रथमां रात्रिम् आश्नाः? इति, प्रजां त इति; किं द्वितीयाम्? इति, पशूंस्त इति; किं तृतीयाम्? इति, साधुकृत्यां त इति</span> इति शाखान्तरोक्तं ग्राह्यम् । एवं कुमारोक्तो यम आह– तिस्र इति ॥ हे ब्रह्मन्! नमस्यो नमस्कारार्हः अतिथिः त्वं यद् यस्माद् मे मम <span class=\"gr-prateeka\">गृहे तिस्रो रात्रीरनश्नन्नेवावात्सीः</span> वासम् अकार्षीः तस्माद् हे ब्रह्मन्! ते तुभ्यं नमोऽस्तु, मे मह्यं स्वस्त्यस्तु मङ्गलमस्तु प्रति तस्य प्रतीकाराय त्रीन् वरान् वृणीष्व ॥ ८ ॥ एवमुक्तो नचिकेताः प्रथमं वरं वृणोति– शान्तसङ्कल्प इति ॥ मृत्यो! गौतमो गोतमगोत्रापत्यं मम पिता माऽभि मां प्रति वीतमन्युः विगत- कोपः, अत एव मदनिष्ठे शान्तसङ्कल्पः सुमनाः प्रसन्नमनाश्च यथा स्यात् । किञ्च त्वत्प्रसृष्टं त्वया प्रेषितं मां प्रतीतः <span class=\"gr-prateeka\">स एवायं पुत्रः</span> इति प्रत्यभिजानन् यथा अभिवदेत् सम्यग् वदेत् । एतत् पूर्वोक्तत्रयाणां वराणां मध्ये प्रथमं वरं वृणे ॥ ९ ॥ एवमुक्तो यमस्तथा भवत्वित्याह– यथेति ॥ औद्दालकिः उद्दालक एव औद्दालकिः, उद्दालकस्यापत्यं पुमानिति वा । औद्दालकिः आरुणिः अरुणाया अपत्यं पुमान् आरुणिः, तव पिता <span class=\"gr-prateeka\">मृत्युमुखात् प्रमुक्तं त्वां ददृशिवान्</span> पश्यन् मत्प्रसृष्टो मत्प्रेरितो वीतमन्युः सन् पुरस्तात् पूर्वं त्वां प्रति यथा येन प्रकारेणावर्तत तथा भविता । प्रतीतः प्रत्यभिज्ञावांश्च भविता । रात्रीः सुखं शयिता । अत्र <span class=\"gr-prateeka\">यथा पुरस्ताद् भविता</span> इत्यनेन <span class=\"gr-prateeka\">सुखं रात्रीः शयिता</span> इत्यनेन च शान्तसङ्कल्पत्वं सुमनस्कत्वं चोक्तं भवति ॥ १० ॥ नचिकेता द्वितीयं वरं प्रार्थयितुमाह– स्वर्ग इति ॥ हे मृत्यो! स्वर्गे लोके भयं किञ्चन किमपि नास्ति । क्षुद्रभयाभावेऽपि मरणं स्याद्? इत्यत उक्तम्– न तत्र त्वमिति ॥ न तत्र मन्वन्तरकालपर्यन्तं मृत्युरस्तीत्यर्थः । जरया न बिभेति । अशितुमिच्छा अशनाया, पातुमिच्छा पिपासा ते उभे तीर्त्वा शोकमतिक्रम्य गच्छतीति शोकातिगः स्वर्गलोके मोदते ॥ ११ ॥ किं ततः? इत्यत आह– स त्वमिति ॥ हे मृत्यो! स त्वं मम वरदाता त्वं स्वर्ग्यं पूर्वोक्तमाहात्म्यवत्-स्वर्गसाधनीभूतम् अग्निम् अग्निस्थम्, अग्र्यत्वाद् अग्निनामानं विष्णुम् अध्येषि अधिकं जानासि। तं श्रद्दधानाय मह्यं प्रब्रूहि सम्यक् कथय, इत्येतद् द्वितीयेन वरेण वृणे । न केवलं ज्योतिष्टोमाग्निस्थविष्णुज्ञानिनः स्वर्ग एव फलम् ; किन्तु? स्वर्गप्राप्त्यनन्तरं मोक्षोऽपीत्याह– स्वर्गलोका इति ॥ स्वर्गो लोको येषां ते स्वर्गलोकाः स्वर्गे विद्यमाना जना वा अमृतत्वं मोक्षं क्रमाद् भजन्ते ॥ १२ ॥ एवमुक्तो यम आह– प्र ते ब्रवीमीति ॥ हे नचिकेतः! स्वर्ग्यं स्वर्गसाधनीभूतम् अग्निम् अग्निस्थम् अग्निनामकं भगवन्तं प्रकर्षेण जानन्नहं ते तं ब्रवीमि । त्वं तु मे मम सकाशात् तत् त्वदीप्सितं वस्तु निबोध विजानीहि। एवं प्रतिज्ञायाग्निस्थभगवत्स्वरूपमाह– अनन्तेति ॥ हे नचिकेतः! त्वम् एतं त्वया पृष्टम् अग्निस्थम् अग्निनामकं भगवन्तम् अनन्तलोकाप्तिम् अनन्तस्य लोक आप्यते येनेति, अनन्तलोक आप्यते येनेति वा अनन्तलोकाप्तिः, तम् । अथो इति विशेषणान्तरसमुच्चयार्थः । प्रतिष्ठां सर्वलोकस्य धारकं गुहायां सर्वेषां हृद्गुहायां निहितं विद्धि जानीहि ॥ १३ ॥"

"text": "<span class=\"gr-prateeka\">नमस्तेऽस्तु ब्रह्मन्</span> इत्यादिकं कस्य वचनम् इति न ज्ञायते। विशेषानुक्तेर्यमभार्यावचनम् इति च प्रतीयते । अत आह– इत्युक्त इति ॥ तथा चोक्तम्– <span class=\"gr-prateeka\">नमस्ते अस्तु भवत इति होवाच</span> इति । <span class=\"gr-prateeka\">तमागत्य पप्रच्छ</span> इति पूर्वं यमस्य प्रस्तुतत्वेन यमवाक्यमिदम् । किं तद्वरत्रयम् ? इत्यत आह– सौमनस्यमिति ॥ एवशब्दः <span class=\"gr-prateeka\">च</span>शब्दार्थो <span class=\"gr-prateeka\">हरिम्</span> इत्यनेन सम्बन्धः। <span class=\"gr-prateeka\">इति तेन याचितम्</span> इति शेषः । <span class=\"gr-prateeka\">सौमनस्यं पितुः</span> इत्यनेन <span class=\"gr-prateeka\">शान्तसङ्कल्पः</span> इत्यादिप्रथमप्रश्नवाक्यम्, <span class=\"gr-prateeka\">यथा पुरस्ताद् भविता प्रतीतः</span> इति परिहारवाक्यं चोक्ततात्पर्यकम्। <span class=\"gr-prateeka\">नाचिकेताग्निं हरिम्</span> इत्यनेन <span class=\"gr-prateeka\">द्वितीयप्रश्न-प्रतिवचनयोरग्निमात्रविषयत्वम् असद्</span> इत्युक्तं भवति । हरिं हरिज्ञानमित्यर्थः । एवमुत्तरत्रापि । <span class=\"gr-prateeka\">येयं प्रेते विचिकित्सा</span> इत्यादिप्रश्न-परिहारवाक्यतात्पर्यम् अन्यथाप्रतीतिनिरासायाऽह – मुक्ते स्थितमिति ॥ <span class=\"gr-prateeka\">मृते स्थितम्</span> इति क्वचित् पाठः ॥ स त्वमग्निं स्वर्ग्यम् इत्यादिद्वितीयप्रश्नपरिहारयोः श्रूयमाणः अग्निशब्दस्तदन्तर्गतभगवत्पर इत्युक्तम् । तत् केन निमित्तेन? इत्याशङ्कां परिहरन्, <span class=\"gr-prateeka\">अनन्तलोकाप्तिम् इति वाक्यं प्रसिद्धाग्निपरम्</span> इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय स्मृत्यैव व्याचष्टे– अग्र्यत्वादिति ॥ अग्र्यत्वाद् अग्रे भवत्वाद्= उत्तमत्वादिति यावत् । <span class=\"gr-prateeka\">अग्र</span>शब्दात् सप्तमीसमर्थाद् भवार्थे <span class=\"gr-prateeka\">नि</span>प्रत्यये <span class=\"gr-prateeka\">र</span>शब्दलोपश्चेति भावः । अनन्तलोकाप्तिम् इत्यस्यार्थमाह– लोक इति ॥ अनन्तस्य इत्यनुवादेन विष्णोः इति व्याख्यानम् । अनेन- <span class=\"gr-prateeka\">अनन्तस्य लोक आप्यते येन सोऽनन्तलोकाप्तिः</span> इति विग्रह इत्युक्तं भवति । <span class=\"gr-prateeka\">अनन्तो लोक आप्यते येन सोऽनन्तलोकाप्तिः</span> इत्यपि विग्रहं दर्शयति– नित्य इति ॥ <span class=\"gr-prateeka\">नित्यो लोकः</span> इत्यन्वयः । स्वरूपसतस्तस्य अनन्तलोकाप्तिसाधनत्वेऽपि प्रसङ्गात् तज्ज्ञानाद् इत्युक्तम्।एतेन- <span class=\"gr-prateeka\">अनन्तलोकाप्तिम्=स्वर्गलोकफलप्राप्तिसाधनम्</span> इति व्याख्यानम् अपास्तम्। स्वर्गलोकस्य अनन्तलोकत्वाभावात् । स्वर्गलोकोऽपि अनन्तस्य देशतोऽपरिच्छिन्नस्य लोको भवत्येव? इति चेद्, अथाप्यसाधारण्येनैव व्यपदेशाद्, अनन्तत्वाभावाच्चार्थान्तराङ्गीकारो युक्तः । प्रतिष्ठाशब्देन धारकत्वमुक्तम् । <span class=\"gr-prateeka\">प्रतिष्ठा धारकः पुमान्</span> इति वचनात्। तत् कस्य धारकः? इत्यत आह– प्रतिष्ठेति ॥ <span class=\"gr-prateeka\">निहितं गुहायाम्</span> इत्यस्यार्थमाह– स विष्णुरिति ॥ एतेन <span class=\"gr-prateeka\">निहितं गुहायाम्</span> इत्यस्य <span class=\"gr-prateeka\">विदुषां बुद्धौ प्रविष्टम्</span> इति व्याख्यानमपास्तम् । किञ्च आत्माऽस्य जन्तोर्निहितो गुहायाम् इत्यादावुत्तरत्र आत्मनो जीवहृद्गुहानिहितत्वमेवोच्यते, त्वयाऽपि तथैव व्याख्यानात् । एवं च <span class=\"gr-prateeka\">अत्रापि हृद्गुहानिहितत्वमेवोच्यते</span> इति किं न व्याक्रियते ? न च अग्नौ तस्यासम्भवाद् एवं व्याख्यानमिति वाच्यम् । तत एव विष्णुपरत्वाङ्गीकारौचित्यात् । अन्यथा प्रायपाठविरोधादिति ॥ लोकादिम् इत्यस्य <span class=\"gr-prateeka\">लोकानाम् आदिं प्रथमशरीरत्वाद्</span> इति व्याख्यानमसत् । अग्नेः प्रथमशरीरत्वे मानाभावात् । <span class=\"gr-prateeka\">तत्तेजोऽसृजत</span> इति श्रुतिरस्तीति चेद्, न । <span class=\"gr-prateeka\">आत्मन आकाशः सम्भूतः</span> इत्यपि विद्यमानत्वादिति भावेन व्याचष्टे– स एवेति ॥ त्रिभिरेत्य सन्धिम्, तरति जन्ममृत्यू, निचाय्येमां शान्तिमत्यन्तमेति इत्यादेस्तात्पर्यमाह– तं ज्ञात्वेति ॥ (वे.खं) एवमुक्तो यमस्तं कुमारं पप्रच्छ- <span class=\"gr-prateeka\">कुमार! कति रात्रीरवात्सीः</span> इति । <span class=\"gr-prateeka\">तिस्रः</span> इति प्रत्युवाच । <span class=\"gr-prateeka\">किं प्रथमां रात्रिम् आश्नाः? इति, प्रजां त इति; किं द्वितीयाम्? इति, पशूंस्त इति; किं तृतीयाम्? इति, साधुकृत्यां त इति</span> इति शाखान्तरोक्तं ग्राह्यम् । एवं कुमारोक्तो यम आह– तिस्र इति ॥ हे ब्रह्मन्! नमस्यो नमस्कारार्हः अतिथिः त्वं यद् यस्माद् मे मम <span class=\"gr-prateeka\">गृहे तिस्रो रात्रीरनश्नन्नेवावात्सीः</span> वासम् अकार्षीः तस्माद् हे ब्रह्मन्! ते तुभ्यं नमोऽस्तु, मे मह्यं स्वस्त्यस्तु मङ्गलमस्तु प्रति तस्य प्रतीकाराय त्रीन् वरान् वृणीष्व ॥ ८ ॥ एवमुक्तो नचिकेताः प्रथमं वरं वृणोति– शान्तसङ्कल्प इति ॥ मृत्यो! गौतमो गोतमगोत्रापत्यं मम पिता माऽभि मां प्रति वीतमन्युः विगत- कोपः, अत एव मदनिष्ठे शान्तसङ्कल्पः सुमनाः प्रसन्नमनाश्च यथा स्यात् । किञ्च त्वत्प्रसृष्टं त्वया प्रेषितं मां प्रतीतः <span class=\"gr-prateeka\">स एवायं पुत्रः</span> इति प्रत्यभिजानन् यथा अभिवदेत् सम्यग् वदेत् । एतत् पूर्वोक्तत्रयाणां वराणां मध्ये प्रथमं वरं वृणे ॥ ९ ॥ एवमुक्तो यमस्तथा भवत्वित्याह– यथेति ॥ औद्दालकिः उद्दालक एव औद्दालकिः, उद्दालकस्यापत्यं पुमानिति वा । औद्दालकिः आरुणिः अरुणाया अपत्यं पुमान् आरुणिः, तव पिता <span class=\"gr-prateeka\">मृत्युमुखात् प्रमुक्तं त्वां ददृशिवान्</span> पश्यन् मत्प्रसृष्टो मत्प्रेरितो वीतमन्युः सन् पुरस्तात् पूर्वं त्वां प्रति यथा येन प्रकारेणावर्तत तथा भविता । प्रतीतः प्रत्यभिज्ञावांश्च भविता । रात्रीः सुखं शयिता । अत्र <span class=\"gr-prateeka\">यथा पुरस्ताद् भविता</span> इत्यनेन <span class=\"gr-prateeka\">सुखं रात्रीः शयिता</span> इत्यनेन च शान्तसङ्कल्पत्वं सुमनस्कत्वं चोक्तं भवति ॥ १० ॥ नचिकेता द्वितीयं वरं प्रार्थयितुमाह– स्वर्ग इति ॥ हे मृत्यो! स्वर्गे लोके भयं किञ्चन किमपि नास्ति । क्षुद्रभयाभावेऽपि मरणं स्याद्? इत्यत उक्तम्– न तत्र त्वमिति ॥ न तत्र मन्वन्तरकालपर्यन्तं मृत्युरस्तीत्यर्थः । जरया न बिभेति । अशितुमिच्छा अशनाया, पातुमिच्छा पिपासा ते उभे तीर्त्वा शोकमतिक्रम्य गच्छतीति शोकातिगः स्वर्गलोके मोदते ॥ ११ ॥ किं ततः? इत्यत आह– स त्वमिति ॥ हे मृत्यो! स त्वं मम वरदाता त्वं स्वर्ग्यं पूर्वोक्तमाहात्म्यवत्-स्वर्गसाधनीभूतम् अग्निम् अग्निस्थम्, अग्र्यत्वाद् अग्निनामानं विष्णुम् अध्येषि अधिकं जानासि। तं श्रद्दधानाय मह्यं प्रब्रूहि सम्यक् कथय, इत्येतद् द्वितीयेन वरेण वृणे । न केवलं ज्योतिष्टोमाग्निस्थविष्णुज्ञानिनः स्वर्ग एव फलम् ; किन्तु? स्वर्गप्राप्त्यनन्तरं मोक्षोऽपीत्याह– स्वर्गलोका इति ॥ स्वर्गो लोको येषां ते स्वर्गलोकाः स्वर्गे विद्यमाना जना वा अमृतत्वं मोक्षं क्रमाद् भजन्ते ॥ १२ ॥ एवमुक्तो यम आह– प्र ते ब्रवीमीति ॥ हे नचिकेतः! स्वर्ग्यं स्वर्गसाधनीभूतम् अग्निम् अग्निस्थम् अग्निनामकं भगवन्तं प्रकर्षेण जानन्नहं ते तं ब्रवीमि । त्वं तु मे मम सकाशात् तत् त्वदीप्सितं वस्तु निबोध विजानीहि। एवं प्रतिज्ञायाग्निस्थभगवत्स्वरूपमाह– अनन्तेति ॥ हे नचिकेतः! त्वम् एतं त्वया पृष्टम् अग्निस्थम् अग्निनामकं भगवन्तम् अनन्तलोकाप्तिम् अनन्तस्य लोक आप्यते येनेति, अनन्तलोक आप्यते येनेति वा अनन्तलोकाप्तिः, तम् । अथो इति विशेषणान्तरसमुच्चयार्थः । प्रतिष्ठां सर्वलोकस्य धारकं गुहायां सर्वेषां हृद्गुहायां निहितं विद्धि जानीहि ॥ १३ ॥",

"_verified": true

"id": "Katha_Vyakhya_VedeshatirthaVivarana-9",

"oldKey": "Katha_Vyakhya_VedeshatirthaVivarana-9",

"text": "वेदेशीयम्"

"id": "Katha_Vyakhya_VedeshatirthaVivarana-10",

"oldKey": "Katha_Vyakhya_VedeshatirthaVivarana-10",

"parent": "Katha-29",

"‘या इष्टकाः श्रोतव्याः स्वरूपेण ताश्चोवाच’ इति व्याख्यानमसत्। इष्टकास्वरूपस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वेनावक्तव्यत्वाद् इति भावेन तद् अनूद्य व्याचष्टे– या इति ॥ किञ्च ‘त्रिनाचिकेतस्त्रयमेतद् विदित्वा’, ‘शान्तिम् अत्यन्तमेति’ इत्युत्तरत्र ‘त्रयमेतद् विदित्वा’ इत्यनेन ‘या इष्टका’ इत्याद्युक्तत्रयपरिज्ञानिनो मोक्षःफलत्वेनोच्यते । न च प्रसिद्धेष्टकाग्रहणे तद् उपपद्यते । ननु इष्टकादेवताग्रहणेऽपि कथं तदुपपत्तिः ? अन्यदेवताज्ञानेन मोक्षासम्भवाद्, इत्यतः स्मृत्यैवेष्टकादेवतास्वरूपं निरूपयन्, ‘यावतीर्वा’ इत्युक्तेष्टकादेवतासङ्ख्यां च दर्शयन्, ‘यथा वा’ इत्युक्तं विवृणोति– इष्टकादेवतामिति ॥ यद्यप्यन्यत्र ‘अशीत्युत्तरसहस्ररूपम् इष्टकासु संस्थितम्’ इत्युक्तम्। ‘अशीत्युत्तरसहस्ररूपं वर्णेषु संस्थितम्’ इत्युपक्रम्य, ‘रूपाणि विष्णोस्तावन्ति चेष्टकासु पृथक् पृथक्’ इति ऐतरेयभाष्ये उक्तत्वाद् ‘अशीतिसहस्रं वाऽर्कलिन’ इति श्रुतेश्च । तथाऽपि तत् कौण्ठरव्यमतमाश्रित्योक्तम् । ‘अथ कौण्ठरव्य’ इत्युपक्रम्य ‘अशीतिसहस्रं वा अर्कलिन’ इत्युक्तत्वात् । ऋषिमतान्तरमाश्रित्य इदमुक्तम् इत्यविरोधः। यद्वा- प्रत्येकम् एकैकेष्टकायाम् अशीत्युत्तरसहस्ररूपपरं तद्वचनम् । अत एव ‘पृथक् पृथग्’ इत्युक्तम् । अत्र तु इष्टकानां षष्ट्युत्तरशतत्रयसङ्ख्याकत्वात् तत्तद्गतैकैकरूपविवक्षया षष्ट्युत्तरशतत्रिकम् इत्युक्तम् इत्यविरोधः । ‘त्रिभिरेत्य सन्धिम्’ इत्येतद् अप्रतीतेरनूद्य तात्पर्यमाह– त्रिभिरिति॥ ‘त्रिभिः ऋग्यजुःसामाथर्वाख्यैः वेदैः सन्धिं सम्बन्धम् एत्य प्राप्य’ इत्यक्षरार्थमभिप्रेत्य तत्तात्पर्यमुक्तम्– वेदैरविरुद्ध इति ॥ वेदविरुद्धत्वे वेदैः सह सम्बन्धायोगादिति भावः । ननु वेदाविरुद्धत्वं वेदाध्ययनवत्त्वम्, तदुक्तकर्मानुष्ठानवत्त्वं वा वाच्यम् । अन्यस्यासम्भवात् । न च तद्युक्तम्। अज्ञानामपि वेदाध्ययनादिसत्त्वेन जन्ममृत्यूत्तरणप्रसङ्गाद् इत्यत आह– वेदेति ॥ तथा च ‘त्रिनाचिकेतस्त्रिकर्मकृज्जन्ममृत्यू तरति’ इत्युक्ते भगवज्ज्ञानेनैव मोक्षश्रवणात् कथमेतद्? इत्याशङ्कायां ज्ञानद्वारैव कर्मणो मोक्षसाधनत्वम् अभिप्रेतम्, न साक्षाद् इति भावेन ‘त्रिभिरेत्य सन्धिम्’ इत्युक्तम् इति भावः । एतेन- ‘त्रिभिः= मातापित्राचार्यैः सन्धिम्= सम्बन्धम् एत्य, मात्राद्यनुशासनं यथावत् प्राप्य’ इत्यर्थ इत्येतद् अपव्याख्यानम् इत्युक्तं भवति । तस्यापि कर्ममात्रत्वेन साक्षाज्जन्ममृत्यूत्तरणहेतुत्वासम्भवात् । ‘त्रिकर्मकृत्= इज्याध्ययनदानानां कर्ता’ इति व्याख्यानम् असद् इति भावेन तद् व्याचष्टे– त्रिकर्मकृदिति ॥ परोक्त एवार्थः किं न स्याद्? इत्यतो यज्ञ-दान-तपसाम् आवश्यकत्वस्मरणाद् इति भावेनाऽह– यज्ञेति॥ अध्ययनमपि न त्याज्यम् इति चेद्, न । अत्र ‘तपः’शब्दस्य ‘देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम् । ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते ॥ अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् । स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते ॥ मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः । भावसंशुद्धिरित्येतत् तपो मानसमुच्यते ॥’ इत्युक्तत्रिविधतपःपरत्वेनाध्ययनस्यापि तदन्तर्गतत्वादिति भावः ॥ त्रयमेतद् इत्यत्रोक्तं त्रयं किम्? इति न ज्ञायते, अत आह– त्रयमेतदिति ॥ ‘ब्रह्मजज्ञम्’ इत्येतस्य ‘ब्रह्मणः= हिरण्यगर्भाज्जायत इति ब्रह्मजः, स चासौ ज्ञश्च’ इति तथोक्त इति व्याख्यानम् असदिति भावेन ब्रह्मजज्ञपदं स्मृत्यैव व्याचष्टे– ब्रह्मेतीति ॥ ‘अनेकरूपाम्= विचित्राम्’ इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय तदनूद्य व्याचष्टे– अनेकरूपामिति ॥ ‘अनेकरूप’शब्दस्य सुवर्णवाचित्वेऽभिधानमाह– बहुरूपमिति ॥ ‘बहु’शब्दोऽनेकपरः । अस्त्वनेकरूपशब्दः सुवर्णवाची, तथाऽपि प्रकृते सुवर्णपर इति कुतः? इत्याशङ्कां परिहरन्, ‘स चापि तत्प्रत्यवदद् यथोक्तम्’ इत्यारभ्य ‘सृङ्कां चेमामनेकरूपां गृहाण’ इत्यन्तवाक्यव्याख्यानरूपां स्मृतिं पठति– यम इति ॥ सृङ्काम् इत्यनुवादेन कण्ठमालाम् इति व्याख्यानम् । अनेन- ‘सृङ्काम्= शब्दवतीम्’ इत्येतद् अपव्याख्यानमित्युक्तं भवति । एवं स्वर्ग्याग्निप्रकरणं तदन्तर्गतभगवत्परम् इत्यागमेन साधितम् । इदानीम् आन्तरोपपत्तिभिश्च तत् साधयति– लोकादिरित्यादिना ॥ यद्वा- नन्वस्त्वेतत् प्रकरणं विष्णुपरम् । प्रसिद्धाग्निपरमपि किं न स्यात्? उभयपरत्वे बाधकाभावात् । न च सर्वेषां शब्दानां भगवन्नामत्वेन अग्निशब्दस्यापि भगवद्वाचकत्वाद् अन्यत्र अवृत्तिः । समाकर्षन्यायेन अन्यत्रापि शब्दस्य वृत्त्यङ्गीकाराद्, इत्यत आह– लोकादिरिति ॥ आदिपदेन गुहानिहितत्व-जन्ममृत्यूत्तरणादिमोक्षहेतुज्ञानविषयत्वादीनां ग्रहणम् । ‘च’शब्देनोक्तागमसमुच्चयः । भगवानेव ‘एतत्प्रकरणप्रतिपाद्यः’ इति शेषः । ‘एव’शब्देनाग्निव्यावृत्तिः । सत्यम् ‘अन्यत्रापि शब्दप्रवृत्तिरङ्गीक्रियते’ इति। तथाऽपि यत्र अन्यग्रहणे बाधकाभावस्तत्रैव । यथा ‘अव्यक्तात् पुरुषः परः’ इत्यादौ अव्यक्तादिशब्दानां प्रकृत्यादिपरत्वम् । यत्र बाधकसद्भावस्तत्र भगवन्मात्रपरत्वम् । यथा ‘जीवाद् भवन्ति भूतानि’ इत्यादौ जीवादि- शब्दानाम् । ततश्च प्रकृतेऽपि एतत्प्रकरणस्य अग्निपरत्वाङ्गीकारे बाधकसद्भावाद् भगवानेवात्र प्रतिपाद्यः । लोकादित्वादीनां भगवत्येव सम्भावाद् अग्नावसम्भवादिति भावः । नन्वेतेषां विशेषणानां भगवत्परत्वमेव कुतः? इति चेद्, न । उदाहृतवचनैस्तथा व्याख्यातत्वात् । किञ्च- ‘कामस्याऽग्निं जगतः प्रतिष्ठां क्रतोरानन्त्यमभयस्य पारम्। स्तोम महदुरुगायं प्रतिष्ठां दृष्ट्वा ॥’ इत्युत्तरमन्त्रे ‘अनन्तलोकाप्तिमथो प्रतिष्ठाम्’ इत्यादि अत्रोक्तमेव परामृश्यते । ‘जगतः प्रतिष्ठाम्’ इत्यनेन ‘अथो प्रतिष्ठाम्’ इत्यस्य, ‘क्रतोरानन्त्यम्’ इत्यनेन ‘अनन्तलोकाप्तिम्’ इत्यस्य ‘अम्भस्य पारम्’ इत्यनेन ‘तरति जन्ममृत्यू’, ‘शान्तिम् अत्यन्तमेति’ इत्यादेः, ‘स्तोममहद्’ इत्यनेन ‘ब्रह्मजं’ इत्यस्य, ‘प्रतिष्ठाम्’ इत्यनेन ‘मोदते स्वर्गलोकम्’ इत्यस्य परामर्शात् । तत्र चैतानि हि ‘उरुगाय’विशेषणानि कथ्यन्ते । अतोऽत्रापि अनन्तलोकाप्तिम् इत्यादीनि भगवत एव विशेषणानि; नाग्नेरित्याह– स्तोमेति ॥ इति ‘वाक्ये प्रतिष्ठात्व-अनन्तलोकाप्तित्वादीनाम्’ इति शेषः। यद्यप्यादित एव उदाहर्तव्या । तथाऽपि ‘कामस्याऽग्निम्’ इत्यनेन कस्याप्यपरामर्शात् पूर्वार्धे उरुगायपदाभावात् सर्वोदाहरणे गौरवप्रसङ्गाच्चैतदेवोदाहृतम् । ननु ‘जगतः प्रतिष्ठाम्’ इत्यादीनां उरुगायविशेषणत्वेऽपि भगवद्विशेषणत्वं कुतः? इति चेद्, न । ‘...........................विचक्रमाणस्त्रेधोरुगायः ।’ ‘अत्राऽह तदुरुगायस्य वृष्णः परमं पदमवभाति भूरि ।’ ‘यः पार्थिवानि त्रिभिरिद्विगामभिरुरुक्रमिष्ठोरुगायाय जीवसे ।’ इति विष्णुसूक्ते, ‘ऊर्जं पृथिव्या भक्तवायोरुगायमुपासते ।’ ‘त्वं विष्णुरुरुगायो नमस्य’ इति श्रुत्यन्तरे, ‘श्रीर्यत्र रूपिण्युरुगायपादयोः करोति मानं बहुधा विभूतिभिः’ इति भागवते चोरुगायशब्दस्य भगवत्येव प्रसिद्धत्वेन तेषामुरुगायविशेषणत्वे भगवद्विशेषणत्वस्यैव प्राप्तेरित्याह– भगवत इति ॥ हिशब्दो हेतौ । यद् उक्तम्- इत्यादिविशेषणैः इत्यनेन ‘गुहानिहितत्वविशेषणेन भगवानेव’ इति तद् अयुक्तम् । जाठराग्निरूपेणाग्नेरपि गुहानिहितत्वसम्भवात्। अग्नेरपि देवत्वेन शरीरत्वाच्च तत्सम्भवः । तत् किं भगवतः? इत्यत आह– गुहेति ॥ तस्यैव भगवत एव । प्रसिद्धं- ‘यो वेद निहितं गुहायाम्’ इत्यादिषु । ‘हृदि ह्येष आत्मा’ इति जीवेऽपि हृद्गुहानिहितत्वप्रसिद्धेः विशेषतः इत्युक्तम् । सत्यम् ‘अग्नेरपि हृद्गुहानिहितत्वं प्रसिद्धम्’ इति । तथाऽपि विशेषतः श्रुत्यादौ भगवत एव प्रसिद्धम्। विशेषतः प्रसिद्धमेव हि ग्राह्यम् । न हि ‘मैथिलः’, ‘पाञ्चालः’ इत्युक्ते यः कोऽपि मिथिलायाम्, पञ्चालेषु वा भवो गृह्यते; किन्तु? प्रसिद्धस्तदधिपतिरेवेति भावः । एवं प्रतिष्ठा-ब्रह्मजज्ञ-अनन्तलोकाप्तिः इत्यादिविशेषणानां भगवत्परत्वम् उपपाद्य, अन्यत्रासम्भवप्रदर्शनायोपलक्षणत्वेन अनन्तलोकाप्तिः इति विशेषणस्य अग्नावसम्भवं दर्शयति– न चेति ॥ भगवदधिष्ठानत्वादिना अग्निपरिज्ञानस्यापि मोक्षहेतुत्वाद् <span class=\"gr-prateeka\">मात्र</span>पदम् । तद्व्यवच्छेद्यमाह– भगवज्ज्ञानं विनेति ॥ ननु भगवज्ज्ञानाभावेऽपि अग्निपरिज्ञानपूर्वकं यज्ञादिकरणेनानन्तलोकाप्त्युपपत्तेः अग्नावप्यनन्तलोकाप्तित्वं सावकाशम्? इत्यतस्तदभावे श्रुतिमाह – तद्वा इति ॥ हे गार्गि! तदेतदक्षरम् अविदित्वा यद् अस्मिन् लोके जुहोति वैश्वदेवादिकान् होमान् करोति यजते अश्वमेधादियज्ञांश्च करोति बहूनि वर्षसहस्राणि तपस्तप्यते अस्य भगवदज्ञानिनः तद् होमादिकं सर्वम् अन्तवदेव अन्तवत्फलमेव भवतीत्यर्थः । जुहोति ददाति । यजते यज्ञादिकं करोतीति वा । जुहोति यज्ञादिकं करोति, यजति ददातीति वाऽर्थः ॥ नन्वग्निपरिज्ञानमात्रेणापि अनन्तलोकाप्तिरस्त्येव? मोक्षप्राप्तेरभावेऽपि स्वर्गप्राप्तेः सत्त्वात् । न चास्यानन्तभावः । बहुकालावस्थानमात्रेण तथा व्यवहारोपपत्तेः इत्यत आह– न चेति ॥ सति सम्भवतीत्यर्थः । <span class=\"gr-prateeka\">अनन्तलोक</span>शब्दस्य मोक्षो हि मुख्यार्थः, स्वर्गस्त्वमुख्यार्थः । न हि बाधकाभावेन मुख्यार्थे सम्भवत्यमुख्यार्थो युज्यत इत्यर्थः । नन्वस्तु <span class=\"gr-prateeka\">अनन्तलोक</span>शब्दो मोक्षपर एव । तथाऽपि अग्निपरिज्ञानस्य अनन्तलोकाप्तिसाधनत्वम् अस्त्येव? साक्षान्मोक्षसाधनत्वाभावेऽपि परम्परया तत्साधनत्वाद्, इत्यत आह– न चेति ॥ मुख्ये साक्षात् साधनत्वे। ननु <span class=\"gr-prateeka\">अनन्तलोकाप्तिः</span> इति विशेषणस्य अग्नावसम्भवेऽपि <span class=\"gr-prateeka\">लोकादिः</span> इत्यादिविशेषणानि सम्भवन्त्येव । तथाहि- <span class=\"gr-prateeka\">लोकानामादिः, प्रथमशरीरत्वात्। प्रतिष्ठा= जगत आश्रयः । ब्रह्मजो= हिरण्यगर्भजः, ज्ञः= सर्वज्ञश्च इति ब्रह्मजज्ञः, गुहानिहितः= विदुषां बुद्धौ प्रविष्टः</span> इति। तत् कथम् <span class=\"gr-prateeka\">एतैर्विशेषणैर्भगवानेव अत्र प्रतिपाद्यः</span> इति निश्चयः? इति चेद्, न । अग्नेरपि मुख्यतो लोकादित्वविशेषणासम्भवात् । यथाकथञ्चित् सम्भवति? इति चेत्, तत्राऽह– न चेति ॥ (वे.खं ) श्रुतिः स्वयमाह– लोकादिमिति ॥ तं नचिकेतसा पृष्टं लोकादिं सर्वलोकादिम् अग्निम् अग्निस्थं भगवन्तं तस्मै नचिकेतसे यम उवाच । न केवलमेतावत्; किन्तु? इष्टका इष्टकादेवता या यत्स्वरूपाः, यावतीः यावत्यः = यावत्सङ्ख्याकाः, यथा वा येनैव प्रकारेण ज्ञातव्याः, यत्परिमाणका वा तत्सर्वमप्युवाचेत्यर्थः । एवम् उपदिष्टः स बालो नचिकेताः तद् मृत्युप्रोक्तं भगवत्स्वरूपं मृत्युना यथोक्तं तथैव प्रत्यवदद् अनूदितवांश्च । अथ अनुवादानन्तरम् अस्य नचिकेतसः तुष्टः प्रसन्नो मृत्युः पुनराह ॥ १४ ॥ किमाह ? इत्यत उक्तमनुवदन्नाह– तमिति ॥ यद्वा- यद् आह तत् प्रीत्यनन्तरमेवाऽह, न तु कालान्तर इत्याह– तमिति ॥ प्रीयमाणो महात्मा यमः तं नचिकेतसं प्रति अब्रवीत् । किम् ? तवाद्येह प्रीतिनिमित्तं वरं भूयो ददामि । तं वरं दर्शयति– तवैवेति ॥ अयं मदुपदिष्टः अग्निस्तवैव नाम्ना प्रसिद्धो भविता । इमाम् अनेकरूपां स्वर्णमयीं सृङ्कां कण्ठमालां च गृहाण इति वरमदात् ॥१५ ॥ अनन्तलोकाप्तिम् इत्यनेन <span class=\"gr-prateeka\">अग्निस्थभगवज्ज्ञानम् अनन्तलोकाप्तिसाधनम्</span> इत्युक्तम् । तत्र तज्ज्ञानमेव कथं स्याद्? इत्याशङ्कां परिहरन्, अनन्तलोकाप्तिम् इत्युक्तं विवृणोति– त्रिनाचिकेत इति ॥ नचिकेतसोऽयं नाचिकेतः, त्रिशः चितो नाचिकेतोऽग्निर्येन सः त्रिनाचिकेतः त्रिकर्मकृद् यज्ञदानतपःकर्ता त्रिभिः ऋग्यजुःसामाख्यैर्वेदैः सन्धिं सन्धानम् एत्य वेदैरविरुद्धो भूत्वा, वेदोक्तप्रकारेण भगवत्तत्त्वादिकं ज्ञात्वेति यावद्, जन्ममृत्यू तरति । न वेदोक्तप्रकारेण भगवज्ज्ञानमपि साक्षान्मोक्षसाधनम्; किन्तु? मननादिद्वारैव । मोक्षोऽपि न जन्ममृत्यूत्तरणरूप एव; किन्तु? सुखरूपश्च इति भावेन प्रकारान्तरेणापि अग्निस्थभगवज्ज्ञानं मोक्षसाधनम् इत्याह– ब्रह्मजज्ञमिति ॥ ब्रह्मणः= वेदाद् जायते= अभिव्यज्यत इति ब्रह्मजः, सर्वं जानातीति ज्ञः, ब्रह्मजश्चासौ ज्ञश्चेति ब्रह्मजज्ञः, तं देवं क्रीडादिगुणसम्पन्नम् ईड्यं स्तुत्यं तं विदित्वा निचाय्य विचार्य तथाऽपरोक्षतो निश्चित्य इमाम् अत्यन्तशान्तिम् आत्यन्तिकसुखरूपां शान्तिं मुक्तिम् एति । <span class=\"gr-prateeka\">मोक्षश्शान्तिश्च शरणं निर्वाणं चाभिधीयते</span> इति वचनात् ॥ १६ ॥ न केवलम् अग्निस्थभगवज्ज्ञानमेव मोक्षसाधनम्; किन्तु? <span class=\"gr-prateeka\">या इष्टकाः</span> इत्याद्युक्तेष्टकादेवताज्ञानमपीत्याह– त्रिनाचिकेत इति ॥ त्रिवारकृतनाचिकेतः त्रयमेतद् <span class=\"gr-prateeka\">या इष्टका यावतीर्वा यथा वा</span> इत्युक्तेष्टकादेवतां विष्णुं तत्सङ्ख्यां षष्ट्युत्तरशतत्रयलक्षणां तत्परिमाणं च विदित्वा <span class=\"gr-prateeka\">शान्तिम् अत्यन्तमेति</span> इति पूर्वेण सम्बन्धः । इदानीमुक्तरीत्या जानन् कर्मकर्ता योग्यश्चेद् भवति सायुज्यं च तस्य फलमित्याह– य एवमिति ॥ यः अधिकारी एवम् उक्तप्रकारेणाग्निस्थविष्णुं विद्वान् नाचिकेतम् अग्निं चिनुते <span class=\"gr-prateeka\">त्रिशः</span> इति शेषः, स पुरतः प्रथमतो मृत्युपाशान् संसारमिति यावत्, प्रणोद्य शोकातिगः सन् स्वर्गलोके आनन्दज्ञानप्रकाशरूपे विष्णौ प्रविष्टः सन् मोदते । <span class=\"gr-prateeka\">स्तोममहदुरुगायं प्रतिष्ठाम्</span> इत्युत्तरत्र मोक्षे प्रवेशार्थक<span class=\"gr-prateeka\">प्रतिष्ठा</span>शब्दस्य पूर्वोक्तपरामर्शरूपत्वस्य भाष्ये उक्तत्वाद् अन्यस्य तत्परामृश्यस्य पूर्वम् अभावात् स्वर्गलोके इत्येतदेव तत्परामृश्यमिति एवं व्याख्यातम् । यद्वा- यः अधिकारी उक्तरीत्या विद्वान् कर्म करोति तस्य सर्वस्याप्युक्तं फलं भवतीत्याह– एवमिति ॥ स्वर्गलोके प्रसिद्धे मोदते । तदनन्तरं क्रमात् स्वर्गलोके विष्णुलोके मोदत इति व्याख्येयम् । न चायं स्वर्गलोकः प्रसिद्ध एव। <span class=\"gr-prateeka\">स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते</span> इत्युपक्रमात् ॥१७॥ प्रीत्या स्वदत्तं वरमवधारयति– एष इति ॥ त्वं यं द्वितीयवरेणावृणीथा एष स्वर्ग्योऽग्निर्नाचिकेत इति ते तव नाम्ना प्रसिद्धो भविता । कथम् ? एतमग्निं तवैव नाम्ना जनासो जनाः प्रवक्ष्यन्ति । एवं द्वितीयं वरं दत्त्वा प्रीत्या स्वदत्तं वरं चावधार्य, इदानीं तृतीयं वरं प्रार्थयेत्याह– तृतीयमिति ॥ १८ ॥"

"text": "‘या इष्टकाः श्रोतव्याः स्वरूपेण ताश्चोवाच’ इति व्याख्यानमसत्। इष्टकास्वरूपस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वेनावक्तव्यत्वाद् इति भावेन तद् अनूद्य व्याचष्टे– या इति ॥ किञ्च ‘त्रिनाचिकेतस्त्रयमेतद् विदित्वा’, ‘शान्तिम् अत्यन्तमेति’ इत्युत्तरत्र ‘त्रयमेतद् विदित्वा’ इत्यनेन ‘या इष्टका’ इत्याद्युक्तत्रयपरिज्ञानिनो मोक्षःफलत्वेनोच्यते । न च प्रसिद्धेष्टकाग्रहणे तद् उपपद्यते । ननु इष्टकादेवताग्रहणेऽपि कथं तदुपपत्तिः ? अन्यदेवताज्ञानेन मोक्षासम्भवाद्, इत्यतः स्मृत्यैवेष्टकादेवतास्वरूपं निरूपयन्, ‘यावतीर्वा’ इत्युक्तेष्टकादेवतासङ्ख्यां च दर्शयन्, ‘यथा वा’ इत्युक्तं विवृणोति– इष्टकादेवतामिति ॥ यद्यप्यन्यत्र ‘अशीत्युत्तरसहस्ररूपम् इष्टकासु संस्थितम्’ इत्युक्तम्। ‘अशीत्युत्तरसहस्ररूपं वर्णेषु संस्थितम्’ इत्युपक्रम्य, ‘रूपाणि विष्णोस्तावन्ति चेष्टकासु पृथक् पृथक्’ इति ऐतरेयभाष्ये उक्तत्वाद् ‘अशीतिसहस्रं वाऽर्कलिन’ इति श्रुतेश्च । तथाऽपि तत् कौण्ठरव्यमतमाश्रित्योक्तम् । ‘अथ कौण्ठरव्य’ इत्युपक्रम्य ‘अशीतिसहस्रं वा अर्कलिन’ इत्युक्तत्वात् । ऋषिमतान्तरमाश्रित्य इदमुक्तम् इत्यविरोधः। यद्वा- प्रत्येकम् एकैकेष्टकायाम् अशीत्युत्तरसहस्ररूपपरं तद्वचनम् । अत एव ‘पृथक् पृथग्’ इत्युक्तम् । अत्र तु इष्टकानां षष्ट्युत्तरशतत्रयसङ्ख्याकत्वात् तत्तद्गतैकैकरूपविवक्षया षष्ट्युत्तरशतत्रिकम् इत्युक्तम् इत्यविरोधः । ‘त्रिभिरेत्य सन्धिम्’ इत्येतद् अप्रतीतेरनूद्य तात्पर्यमाह– त्रिभिरिति॥ ‘त्रिभिः ऋग्यजुःसामाथर्वाख्यैः वेदैः सन्धिं सम्बन्धम् एत्य प्राप्य’ इत्यक्षरार्थमभिप्रेत्य तत्तात्पर्यमुक्तम्– वेदैरविरुद्ध इति ॥ वेदविरुद्धत्वे वेदैः सह सम्बन्धायोगादिति भावः । ननु वेदाविरुद्धत्वं वेदाध्ययनवत्त्वम्, तदुक्तकर्मानुष्ठानवत्त्वं वा वाच्यम् । अन्यस्यासम्भवात् । न च तद्युक्तम्। अज्ञानामपि वेदाध्ययनादिसत्त्वेन जन्ममृत्यूत्तरणप्रसङ्गाद् इत्यत आह– वेदेति ॥ तथा च ‘त्रिनाचिकेतस्त्रिकर्मकृज्जन्ममृत्यू तरति’ इत्युक्ते भगवज्ज्ञानेनैव मोक्षश्रवणात् कथमेतद्? इत्याशङ्कायां ज्ञानद्वारैव कर्मणो मोक्षसाधनत्वम् अभिप्रेतम्, न साक्षाद् इति भावेन ‘त्रिभिरेत्य सन्धिम्’ इत्युक्तम् इति भावः । एतेन- ‘त्रिभिः= मातापित्राचार्यैः सन्धिम्= सम्बन्धम् एत्य, मात्राद्यनुशासनं यथावत् प्राप्य’ इत्यर्थ इत्येतद् अपव्याख्यानम् इत्युक्तं भवति । तस्यापि कर्ममात्रत्वेन साक्षाज्जन्ममृत्यूत्तरणहेतुत्वासम्भवात् । ‘त्रिकर्मकृत्= इज्याध्ययनदानानां कर्ता’ इति व्याख्यानम् असद् इति भावेन तद् व्याचष्टे– त्रिकर्मकृदिति ॥ परोक्त एवार्थः किं न स्याद्? इत्यतो यज्ञ-दान-तपसाम् आवश्यकत्वस्मरणाद् इति भावेनाऽह– यज्ञेति॥ अध्ययनमपि न त्याज्यम् इति चेद्, न । अत्र ‘तपः’शब्दस्य ‘देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम् । ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते ॥ अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् । स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते ॥ मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः । भावसंशुद्धिरित्येतत् तपो मानसमुच्यते ॥’ इत्युक्तत्रिविधतपःपरत्वेनाध्ययनस्यापि तदन्तर्गतत्वादिति भावः ॥ त्रयमेतद् इत्यत्रोक्तं त्रयं किम्? इति न ज्ञायते, अत आह– त्रयमेतदिति ॥ ‘ब्रह्मजज्ञम्’ इत्येतस्य ‘ब्रह्मणः= हिरण्यगर्भाज्जायत इति ब्रह्मजः, स चासौ ज्ञश्च’ इति तथोक्त इति व्याख्यानम् असदिति भावेन ब्रह्मजज्ञपदं स्मृत्यैव व्याचष्टे– ब्रह्मेतीति ॥ ‘अनेकरूपाम्= विचित्राम्’ इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय तदनूद्य व्याचष्टे– अनेकरूपामिति ॥ ‘अनेकरूप’शब्दस्य सुवर्णवाचित्वेऽभिधानमाह– बहुरूपमिति ॥ ‘बहु’शब्दोऽनेकपरः । अस्त्वनेकरूपशब्दः सुवर्णवाची, तथाऽपि प्रकृते सुवर्णपर इति कुतः? इत्याशङ्कां परिहरन्, ‘स चापि तत्प्रत्यवदद् यथोक्तम्’ इत्यारभ्य ‘सृङ्कां चेमामनेकरूपां गृहाण’ इत्यन्तवाक्यव्याख्यानरूपां स्मृतिं पठति– यम इति ॥ सृङ्काम् इत्यनुवादेन कण्ठमालाम् इति व्याख्यानम् । अनेन- ‘सृङ्काम्= शब्दवतीम्’ इत्येतद् अपव्याख्यानमित्युक्तं भवति । एवं स्वर्ग्याग्निप्रकरणं तदन्तर्गतभगवत्परम् इत्यागमेन साधितम् । इदानीम् आन्तरोपपत्तिभिश्च तत् साधयति– लोकादिरित्यादिना ॥ यद्वा- नन्वस्त्वेतत् प्रकरणं विष्णुपरम् । प्रसिद्धाग्निपरमपि किं न स्यात्? उभयपरत्वे बाधकाभावात् । न च सर्वेषां शब्दानां भगवन्नामत्वेन अग्निशब्दस्यापि भगवद्वाचकत्वाद् अन्यत्र अवृत्तिः । समाकर्षन्यायेन अन्यत्रापि शब्दस्य वृत्त्यङ्गीकाराद्, इत्यत आह– लोकादिरिति ॥ आदिपदेन गुहानिहितत्व-जन्ममृत्यूत्तरणादिमोक्षहेतुज्ञानविषयत्वादीनां ग्रहणम् । ‘च’शब्देनोक्तागमसमुच्चयः । भगवानेव ‘एतत्प्रकरणप्रतिपाद्यः’ इति शेषः । ‘एव’शब्देनाग्निव्यावृत्तिः । सत्यम् ‘अन्यत्रापि शब्दप्रवृत्तिरङ्गीक्रियते’ इति। तथाऽपि यत्र अन्यग्रहणे बाधकाभावस्तत्रैव । यथा ‘अव्यक्तात् पुरुषः परः’ इत्यादौ अव्यक्तादिशब्दानां प्रकृत्यादिपरत्वम् । यत्र बाधकसद्भावस्तत्र भगवन्मात्रपरत्वम् । यथा ‘जीवाद् भवन्ति भूतानि’ इत्यादौ जीवादि- शब्दानाम् । ततश्च प्रकृतेऽपि एतत्प्रकरणस्य अग्निपरत्वाङ्गीकारे बाधकसद्भावाद् भगवानेवात्र प्रतिपाद्यः । लोकादित्वादीनां भगवत्येव सम्भावाद् अग्नावसम्भवादिति भावः । नन्वेतेषां विशेषणानां भगवत्परत्वमेव कुतः? इति चेद्, न । उदाहृतवचनैस्तथा व्याख्यातत्वात् । किञ्च- ‘कामस्याऽग्निं जगतः प्रतिष्ठां क्रतोरानन्त्यमभयस्य पारम्। स्तोम महदुरुगायं प्रतिष्ठां दृष्ट्वा ॥’ इत्युत्तरमन्त्रे ‘अनन्तलोकाप्तिमथो प्रतिष्ठाम्’ इत्यादि अत्रोक्तमेव परामृश्यते । ‘जगतः प्रतिष्ठाम्’ इत्यनेन ‘अथो प्रतिष्ठाम्’ इत्यस्य, ‘क्रतोरानन्त्यम्’ इत्यनेन ‘अनन्तलोकाप्तिम्’ इत्यस्य ‘अम्भस्य पारम्’ इत्यनेन ‘तरति जन्ममृत्यू’, ‘शान्तिम् अत्यन्तमेति’ इत्यादेः, ‘स्तोममहद्’ इत्यनेन ‘ब्रह्मजं’ इत्यस्य, ‘प्रतिष्ठाम्’ इत्यनेन ‘मोदते स्वर्गलोकम्’ इत्यस्य परामर्शात् । तत्र चैतानि हि ‘उरुगाय’विशेषणानि कथ्यन्ते । अतोऽत्रापि अनन्तलोकाप्तिम् इत्यादीनि भगवत एव विशेषणानि; नाग्नेरित्याह– स्तोमेति ॥ इति ‘वाक्ये प्रतिष्ठात्व-अनन्तलोकाप्तित्वादीनाम्’ इति शेषः। यद्यप्यादित एव उदाहर्तव्या । तथाऽपि ‘कामस्याऽग्निम्’ इत्यनेन कस्याप्यपरामर्शात् पूर्वार्धे उरुगायपदाभावात् सर्वोदाहरणे गौरवप्रसङ्गाच्चैतदेवोदाहृतम् । ननु ‘जगतः प्रतिष्ठाम्’ इत्यादीनां उरुगायविशेषणत्वेऽपि भगवद्विशेषणत्वं कुतः? इति चेद्, न । ‘...........................विचक्रमाणस्त्रेधोरुगायः ।’ ‘अत्राऽह तदुरुगायस्य वृष्णः परमं पदमवभाति भूरि ।’ ‘यः पार्थिवानि त्रिभिरिद्विगामभिरुरुक्रमिष्ठोरुगायाय जीवसे ।’ इति विष्णुसूक्ते, ‘ऊर्जं पृथिव्या भक्तवायोरुगायमुपासते ।’ ‘त्वं विष्णुरुरुगायो नमस्य’ इति श्रुत्यन्तरे, ‘श्रीर्यत्र रूपिण्युरुगायपादयोः करोति मानं बहुधा विभूतिभिः’ इति भागवते चोरुगायशब्दस्य भगवत्येव प्रसिद्धत्वेन तेषामुरुगायविशेषणत्वे भगवद्विशेषणत्वस्यैव प्राप्तेरित्याह– भगवत इति ॥ हिशब्दो हेतौ । यद् उक्तम्- इत्यादिविशेषणैः इत्यनेन ‘गुहानिहितत्वविशेषणेन भगवानेव’ इति तद् अयुक्तम् । जाठराग्निरूपेणाग्नेरपि गुहानिहितत्वसम्भवात्। अग्नेरपि देवत्वेन शरीरत्वाच्च तत्सम्भवः । तत् किं भगवतः? इत्यत आह– गुहेति ॥ तस्यैव भगवत एव । प्रसिद्धं- ‘यो वेद निहितं गुहायाम्’ इत्यादिषु । ‘हृदि ह्येष आत्मा’ इति जीवेऽपि हृद्गुहानिहितत्वप्रसिद्धेः विशेषतः इत्युक्तम् । सत्यम् ‘अग्नेरपि हृद्गुहानिहितत्वं प्रसिद्धम्’ इति । तथाऽपि विशेषतः श्रुत्यादौ भगवत एव प्रसिद्धम्। विशेषतः प्रसिद्धमेव हि ग्राह्यम् । न हि ‘मैथिलः’, ‘पाञ्चालः’ इत्युक्ते यः कोऽपि मिथिलायाम्, पञ्चालेषु वा भवो गृह्यते; किन्तु? प्रसिद्धस्तदधिपतिरेवेति भावः । एवं प्रतिष्ठा-ब्रह्मजज्ञ-अनन्तलोकाप्तिः इत्यादिविशेषणानां भगवत्परत्वम् उपपाद्य, अन्यत्रासम्भवप्रदर्शनायोपलक्षणत्वेन अनन्तलोकाप्तिः इति विशेषणस्य अग्नावसम्भवं दर्शयति– न चेति ॥ भगवदधिष्ठानत्वादिना अग्निपरिज्ञानस्यापि मोक्षहेतुत्वाद् <span class=\"gr-prateeka\">मात्र</span>पदम् । तद्व्यवच्छेद्यमाह– भगवज्ज्ञानं विनेति ॥ ननु भगवज्ज्ञानाभावेऽपि अग्निपरिज्ञानपूर्वकं यज्ञादिकरणेनानन्तलोकाप्त्युपपत्तेः अग्नावप्यनन्तलोकाप्तित्वं सावकाशम्? इत्यतस्तदभावे श्रुतिमाह – तद्वा इति ॥ हे गार्गि! तदेतदक्षरम् अविदित्वा यद् अस्मिन् लोके जुहोति वैश्वदेवादिकान् होमान् करोति यजते अश्वमेधादियज्ञांश्च करोति बहूनि वर्षसहस्राणि तपस्तप्यते अस्य भगवदज्ञानिनः तद् होमादिकं सर्वम् अन्तवदेव अन्तवत्फलमेव भवतीत्यर्थः । जुहोति ददाति । यजते यज्ञादिकं करोतीति वा । जुहोति यज्ञादिकं करोति, यजति ददातीति वाऽर्थः ॥ नन्वग्निपरिज्ञानमात्रेणापि अनन्तलोकाप्तिरस्त्येव? मोक्षप्राप्तेरभावेऽपि स्वर्गप्राप्तेः सत्त्वात् । न चास्यानन्तभावः । बहुकालावस्थानमात्रेण तथा व्यवहारोपपत्तेः इत्यत आह– न चेति ॥ सति सम्भवतीत्यर्थः । <span class=\"gr-prateeka\">अनन्तलोक</span>शब्दस्य मोक्षो हि मुख्यार्थः, स्वर्गस्त्वमुख्यार्थः । न हि बाधकाभावेन मुख्यार्थे सम्भवत्यमुख्यार्थो युज्यत इत्यर्थः । नन्वस्तु <span class=\"gr-prateeka\">अनन्तलोक</span>शब्दो मोक्षपर एव । तथाऽपि अग्निपरिज्ञानस्य अनन्तलोकाप्तिसाधनत्वम् अस्त्येव? साक्षान्मोक्षसाधनत्वाभावेऽपि परम्परया तत्साधनत्वाद्, इत्यत आह– न चेति ॥ मुख्ये साक्षात् साधनत्वे। ननु <span class=\"gr-prateeka\">अनन्तलोकाप्तिः</span> इति विशेषणस्य अग्नावसम्भवेऽपि <span class=\"gr-prateeka\">लोकादिः</span> इत्यादिविशेषणानि सम्भवन्त्येव । तथाहि- <span class=\"gr-prateeka\">लोकानामादिः, प्रथमशरीरत्वात्। प्रतिष्ठा= जगत आश्रयः । ब्रह्मजो= हिरण्यगर्भजः, ज्ञः= सर्वज्ञश्च इति ब्रह्मजज्ञः, गुहानिहितः= विदुषां बुद्धौ प्रविष्टः</span> इति। तत् कथम् <span class=\"gr-prateeka\">एतैर्विशेषणैर्भगवानेव अत्र प्रतिपाद्यः</span> इति निश्चयः? इति चेद्, न । अग्नेरपि मुख्यतो लोकादित्वविशेषणासम्भवात् । यथाकथञ्चित् सम्भवति? इति चेत्, तत्राऽह– न चेति ॥ (वे.खं ) श्रुतिः स्वयमाह– लोकादिमिति ॥ तं नचिकेतसा पृष्टं लोकादिं सर्वलोकादिम् अग्निम् अग्निस्थं भगवन्तं तस्मै नचिकेतसे यम उवाच । न केवलमेतावत्; किन्तु? इष्टका इष्टकादेवता या यत्स्वरूपाः, यावतीः यावत्यः = यावत्सङ्ख्याकाः, यथा वा येनैव प्रकारेण ज्ञातव्याः, यत्परिमाणका वा तत्सर्वमप्युवाचेत्यर्थः । एवम् उपदिष्टः स बालो नचिकेताः तद् मृत्युप्रोक्तं भगवत्स्वरूपं मृत्युना यथोक्तं तथैव प्रत्यवदद् अनूदितवांश्च । अथ अनुवादानन्तरम् अस्य नचिकेतसः तुष्टः प्रसन्नो मृत्युः पुनराह ॥ १४ ॥ किमाह ? इत्यत उक्तमनुवदन्नाह– तमिति ॥ यद्वा- यद् आह तत् प्रीत्यनन्तरमेवाऽह, न तु कालान्तर इत्याह– तमिति ॥ प्रीयमाणो महात्मा यमः तं नचिकेतसं प्रति अब्रवीत् । किम् ? तवाद्येह प्रीतिनिमित्तं वरं भूयो ददामि । तं वरं दर्शयति– तवैवेति ॥ अयं मदुपदिष्टः अग्निस्तवैव नाम्ना प्रसिद्धो भविता । इमाम् अनेकरूपां स्वर्णमयीं सृङ्कां कण्ठमालां च गृहाण इति वरमदात् ॥१५ ॥ अनन्तलोकाप्तिम् इत्यनेन <span class=\"gr-prateeka\">अग्निस्थभगवज्ज्ञानम् अनन्तलोकाप्तिसाधनम्</span> इत्युक्तम् । तत्र तज्ज्ञानमेव कथं स्याद्? इत्याशङ्कां परिहरन्, अनन्तलोकाप्तिम् इत्युक्तं विवृणोति– त्रिनाचिकेत इति ॥ नचिकेतसोऽयं नाचिकेतः, त्रिशः चितो नाचिकेतोऽग्निर्येन सः त्रिनाचिकेतः त्रिकर्मकृद् यज्ञदानतपःकर्ता त्रिभिः ऋग्यजुःसामाख्यैर्वेदैः सन्धिं सन्धानम् एत्य वेदैरविरुद्धो भूत्वा, वेदोक्तप्रकारेण भगवत्तत्त्वादिकं ज्ञात्वेति यावद्, जन्ममृत्यू तरति । न वेदोक्तप्रकारेण भगवज्ज्ञानमपि साक्षान्मोक्षसाधनम्; किन्तु? मननादिद्वारैव । मोक्षोऽपि न जन्ममृत्यूत्तरणरूप एव; किन्तु? सुखरूपश्च इति भावेन प्रकारान्तरेणापि अग्निस्थभगवज्ज्ञानं मोक्षसाधनम् इत्याह– ब्रह्मजज्ञमिति ॥ ब्रह्मणः= वेदाद् जायते= अभिव्यज्यत इति ब्रह्मजः, सर्वं जानातीति ज्ञः, ब्रह्मजश्चासौ ज्ञश्चेति ब्रह्मजज्ञः, तं देवं क्रीडादिगुणसम्पन्नम् ईड्यं स्तुत्यं तं विदित्वा निचाय्य विचार्य तथाऽपरोक्षतो निश्चित्य इमाम् अत्यन्तशान्तिम् आत्यन्तिकसुखरूपां शान्तिं मुक्तिम् एति । <span class=\"gr-prateeka\">मोक्षश्शान्तिश्च शरणं निर्वाणं चाभिधीयते</span> इति वचनात् ॥ १६ ॥ न केवलम् अग्निस्थभगवज्ज्ञानमेव मोक्षसाधनम्; किन्तु? <span class=\"gr-prateeka\">या इष्टकाः</span> इत्याद्युक्तेष्टकादेवताज्ञानमपीत्याह– त्रिनाचिकेत इति ॥ त्रिवारकृतनाचिकेतः त्रयमेतद् <span class=\"gr-prateeka\">या इष्टका यावतीर्वा यथा वा</span> इत्युक्तेष्टकादेवतां विष्णुं तत्सङ्ख्यां षष्ट्युत्तरशतत्रयलक्षणां तत्परिमाणं च विदित्वा <span class=\"gr-prateeka\">शान्तिम् अत्यन्तमेति</span> इति पूर्वेण सम्बन्धः । इदानीमुक्तरीत्या जानन् कर्मकर्ता योग्यश्चेद् भवति सायुज्यं च तस्य फलमित्याह– य एवमिति ॥ यः अधिकारी एवम् उक्तप्रकारेणाग्निस्थविष्णुं विद्वान् नाचिकेतम् अग्निं चिनुते <span class=\"gr-prateeka\">त्रिशः</span> इति शेषः, स पुरतः प्रथमतो मृत्युपाशान् संसारमिति यावत्, प्रणोद्य शोकातिगः सन् स्वर्गलोके आनन्दज्ञानप्रकाशरूपे विष्णौ प्रविष्टः सन् मोदते । <span class=\"gr-prateeka\">स्तोममहदुरुगायं प्रतिष्ठाम्</span> इत्युत्तरत्र मोक्षे प्रवेशार्थक<span class=\"gr-prateeka\">प्रतिष्ठा</span>शब्दस्य पूर्वोक्तपरामर्शरूपत्वस्य भाष्ये उक्तत्वाद् अन्यस्य तत्परामृश्यस्य पूर्वम् अभावात् स्वर्गलोके इत्येतदेव तत्परामृश्यमिति एवं व्याख्यातम् । यद्वा- यः अधिकारी उक्तरीत्या विद्वान् कर्म करोति तस्य सर्वस्याप्युक्तं फलं भवतीत्याह– एवमिति ॥ स्वर्गलोके प्रसिद्धे मोदते । तदनन्तरं क्रमात् स्वर्गलोके विष्णुलोके मोदत इति व्याख्येयम् । न चायं स्वर्गलोकः प्रसिद्ध एव। <span class=\"gr-prateeka\">स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते</span> इत्युपक्रमात् ॥१७॥ प्रीत्या स्वदत्तं वरमवधारयति– एष इति ॥ त्वं यं द्वितीयवरेणावृणीथा एष स्वर्ग्योऽग्निर्नाचिकेत इति ते तव नाम्ना प्रसिद्धो भविता । कथम् ? एतमग्निं तवैव नाम्ना जनासो जनाः प्रवक्ष्यन्ति । एवं द्वितीयं वरं दत्त्वा प्रीत्या स्वदत्तं वरं चावधार्य, इदानीं तृतीयं वरं प्रार्थयेत्याह– तृतीयमिति ॥ १८ ॥",

"_verified": true

"id": "Katha_Vyakhya_VedeshatirthaVivarana-11",

"oldKey": "Katha_Vyakhya_VedeshatirthaVivarana-11",

],

"id": "Katha_Vyakhya_VedeshatirthaVivarana-12",

"oldKey": "Katha_Vyakhya_VedeshatirthaVivarana-12",

"parent": "Katha-42",

"“येयं प्रेते इति तृतीयप्रश्नवाक्यस्य इयं विचिकित्सा= संशयः प्रेते मनुष्ये अस्ति ‘शरीर- इन्द्रिय-मनो-बुद्धिव्यतिरिक्तो देहान्तरसम्बन्ध्यात्मा’ इति एके, नायम् एवंविधः अस्तीत्येके । अत्र चास्माकं न प्रत्यक्षेण, नाप्यनुमानेन निर्णयो युज्यते” इति व्याख्यानम् असदिति भावेन स्वयं तद्वाक्यं व्याचष्टे– प्रेत इति ॥ ‘प्रेत’शब्दस्य मृतसामान्यवाचकत्वेऽपि तद्विशेषो मुक्तोऽत्र ग्राह्य इति भावेन मुक्ते इत्युक्तम् । मनुष्यशब्दश्चेतनपरः। अज्ञानामपि केषाञ्चिन्मते भगवतो व्याप्तत्वाङ्गीकारेण मुक्ते मनुष्ये आकाशादिवत् सत्त्वमात्रमङ्गीक्रियत इत्यतो नियामकत्वेन इत्युक्तम् । नास्तीत्यज्ञा इत्यनेन ‘ज्ञानिनामेवायं विवाद उच्यते’ इति यथाश्रुतप्रतीतिरपि परास्ता । एवं वदतां ज्ञानित्वाभावात् । ननु ‘मुक्तनियामकत्वेन भगवान् अस्ति इति ज्ञानिनो वदन्ति नास्तीत्यज्ञाः’ इति जानतो नचिकेतसः संशयो निवृत्त एव । ज्ञानिमतस्यैव ग्राह्यत्वेन मुक्ते नियामकतया भगवानस्तीत्येव सिद्धत्वात्। अत एतद्विद्याम् इति किं प्रार्थ्यते ? इत्यतस्तद् व्याचष्टे– तस्येति ॥ एतच्छब्दार्थः– तस्य नियामकस्य स्वरूपमिति ॥ तस्य संशयविषयीभूतस्येत्यर्थः । नात्र नचिकेतसा मुक्ते नियामकतया भगवानस्ति न वेति संशयसत्त्वात् तन्निर्णयः कथम् ? इति प्रार्थ्यते; किन्तु? मुक्ते नियामकत्वेन भगवानस्तीति सिद्धमेव। तस्य नियामकस्य स्वरूपं यथावद् विद्याम् इत्येव प्रार्थ्यते, अतो नानुपपत्तिरित्यर्थः ॥ ननु कुत एवं व्याख्येयम्, परोक्त एवार्थः किं न स्याद् ? इत्यतस्तज्ज्ञापकमाह– अस्येति ॥ किमत्र परिशिष्यते इत्यतः परम् १. एतद्विद्याम् इत्यत्र <span class=\"gr-prateeka\">एतत्प्रश्नविषयस्यैवानुवादात्</span> इति शेषः । तेन चशब्दोपपत्तिः । येयं प्रेते विचिकित्सा इत्युक्तोक्तस्यैव उत्तरत्र अस्य विस्रंसमानस्य इत्यनेनानुवादे सति, एतद् इत्यनेन यत् पृष्टं तद् एतद् इति प्रतिज्ञाय न प्राणेन नापानेन इत्यादिना जीवनहेतुत्वादिना भगवत्स्वरूपस्यैवोक्तत्वाद् अत्रापि मुक्तस्थो भगवान् पृच्छ्यत इति सिद्धमित्यर्थः। स्यादेतद् यदि अस्य विस्रंसमानास्य इत्येतदेव मुक्तपरं स्यात्, तदेव कुतः? इत्यत आह– देहादिति ।। अन्यथा <span class=\"gr-prateeka\">वि</span>शब्दस्य वैयर्थ्यादिति भावः । नन्वथापि अस्य प्रश्नवाक्यस्य मुक्तविषयत्वं नोपपद्यते ? <span class=\"gr-prateeka\">नचिकेतः! मरणं माऽनुप्राक्षीः इति मरणविषये प्रश्नो न कर्तव्यः</span> इत्युक्त्या प्रश्नवाक्यस्य मरणविषयत्वप्रतीतेः, इत्यत आह– मुक्तेरपीति ।। भवति उपपद्यते । यद् उक्तम्- <span class=\"gr-prateeka\">देहाद् विशेषेण मोचनं नाम मुक्तिरेव</span> इति तद् अयुक्तम् । देहाद् विमुच्यमानस्य इत्यस्य <span class=\"gr-prateeka\">स्थूलशरीरं त्यजतः</span> इत्यर्थोपपत्तेः इति चेद्, न । विस्रंसमानस्य इत्यनेनैव अस्यार्थस्योक्तत्वेन पौनरुक्त्यापाताद् इति भावेनाऽऽह– स्थूलेति ।। व्याख्यानव्याख्येयभावस्त्व-गतिका गतिरिति भावः ।। यद् उक्त- <span class=\"gr-prateeka\">द्वितीय-तृतीययोरुभयोरपि प्रश्नयोर्भगवद्विषयत्वम्</span> इति तद् अयुक्तम् । तथा सति <span class=\"gr-prateeka\">द्वितीयप्रश्नस्य झटिति परिहाराभिधानम्, तृतीयप्रश्नस्य त्वतिकृच्छ्रेण परिहाराभिधानम्</span> इति विशेषासम्भवात् । न च उभयोरपि प्रश्नयोर्भगवद्विषयत्वे एकस्य झटिति परिहाराभिधानेऽपरस्य कृच्छ्रेण तदभिधाने कारणमस्ति, इत्यतस्तत्र कारणविशेषं प्रमाणेनाऽऽह– अग्निस्थमिति ।। अग्निस्थस्यैव परमात्मनो वक्ष्यमाणविशेषणप्रकारकज्ञानं भवत्येव मोक्षहेतुः, अत उक्तम्– सामान्यादिति ।। <span class=\"gr-prateeka\">तु</span>शब्दोऽवधारणार्थः, सामान्यादेवेति सम्बन्धः । <span class=\"gr-prateeka\">च</span>शब्दात् संसारे च जीवान्तःस्थत्वं नाऽऽकाशसाधारण्येनेत्याह– नियामकं चेति ।। तथा हरेः सर्वोत्तमत्वादीन् गुणान् इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था इत्यादिनोक्तान् अविज्ञाय स्थितस्य नैव मुक्तिर्भवेद् इत्यर्थः। अत एव यमेन तं दुर्दर्शं गूढमनुप्रविष्टम् इत्यादिना वक्ष्यमाणविद्याप्रशंसा क्रियते । मुक्तजीवनियामकहरिज्ञानम् अन्तरेण मोक्षप्राप्त्यभावेऽपि तद्रूपं किम् ? इति कृच्छ्रेण वक्तव्यम् इत्यत आह– तस्येति ।। तर्ह्यग्निस्थ-भगवन्निरूपणं पृथङ् न कार्यं स्यात् ? तज्ज्ञानस्य मुक्तिसाधनत्वाभावेन व्यर्थत्वाद्, इत्यत आह– तथाऽपीति ।। संसारनिवृत्तिलक्षण-मोक्षहेतुत्वाभावेऽपीत्यर्थः । एवं च अमृतत्वं भजेत् क्रमाद् इति पूर्वत्र '<span class=\"gr-prateeka\"> </span>अमृतत्व<span class=\"gr-prateeka\">शब्दो मौक्तसुखाधिक्यपरतया व्याख्येय</span><span class=\"gr-prateeka\"> इति न तद्विरोध इति मन्तव्यम् । अनेन- </span>परव्याख्याने जीवस्यातिगोप्यत्वाभावात् कृच्छ्रेण परिहारोक्तिर्न स्याद्' इति बाधकं सूचितम् । <span class=\"gr-prateeka\">ईश्वरविषय एव तृतीयप्रश्न</span> इत्यत्र ज्ञापकान्तरमाह– स्थाणुमिति।। य एषु सुप्तेषु इत्युत्तरवाक्ये जीवेषु स्थितस्य भगवत एव कथनात् प्रश्नवाक्येऽपि जीवेषु स्थितो भगवानेव विषय इति वक्तव्यम् । अन्यथा प्रश्नोत्तरयोरनानुगुण्यापातात् । न च एषु सुप्तेषु इत्यस्य जीवपरत्वं कुत इति वाच्यम् । स्थाणुमन्येऽनुसंयन्ति इत्यव्यवहितपूर्ववाक्ये जीवानां प्रस्तुतत्वेन तेषामेव एषु इत्यनेन परामर्शादित्यर्थः। य एषु सुप्तेषु इत्यत्र संसारिजीवस्थब्रह्मस्वरूपं निरूप्यते; प्रश्नवाक्ये तु मुक्तस्य नियामको हरिर्विषयः, तथा च प्रश्न-परिहारयोरनानुगुण्यमेव? इत्यतो जीवेषु इति सामान्येनोक्तम् । मुक्तामुक्त-जीवमात्रस्थितभगवतः प्रश्नविषयत्वाद् अत्र अमुक्तजीवस्थभगवन्निरूपणं न प्रश्नाननुगुणमिति भावः ।। नन्वेतत् पूर्वोत्तरविरुद्धम् ? <span class=\"gr-prateeka\">मुक्ते स्थितो भगवान् पृच्छ्यते</span> इति प्राग् उक्तम् ; इदानीं <span class=\"gr-prateeka\">जीवेषु स्थितो भगवान् पृच्छ्यते</span> इत्युच्यते, इत्यतस्तं विरोधं प्रश्नवाक्याभिप्रायकथनेन परिहरति– मृतेति ।। विवक्षितः <span class=\"gr-prateeka\">येयं प्रेते इति प्रश्नवाक्ये</span> इति शेषः । <span class=\"gr-prateeka\">प्रेत</span>शब्दस्योभयसाधारणत्वादिति भावः । न केवलं प्रश्नानानुगुण्याभावः; किन्तु? विरोधश्च नास्तीति <span class=\"gr-prateeka\">च</span>शब्दार्थः । यद्वा- यदि येयं प्रेते इत्यत्र मुक्तनियामकभगवत्स्वरूपं प्रश्नविषयः स्यात्, तर्हि हन्त त इदं प्रवक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्म सनातनम् । यथा च मरणं प्राप्य आत्मा भवति गोतम ।। इति म्रियमाणजीवस्थभगवत्स्वरूपवचने प्रतिज्ञा विरुद्धा स्यात् ? पृष्टस्यैव वक्तव्यत्वाद्, इति चेद्, न । मुक्तेरपि मरणात्मकत्वाद् इत्युक्तन्यायेन मरणं प्राप्य इति मरणशब्दस्यापि मुक्तिपरत्वोपपत्तेर्विरोधाभावात् । प्रकारान्तरेणापि अविरोधमाह– मृतजीव इति ।। पूर्वोक्तपरिहारसमुच्चयार्थः <span class=\"gr-prateeka\">च</span>शब्दः । अविरोधो <span class=\"gr-prateeka\">मरणं प्राप्य इति वचनस्य प्रश्नवाक्येन</span> इति शेषः ।। ननु यद् उक्तम्- <span class=\"gr-prateeka\">य एषु सुप्तेषु इति वचनात् प्रश्नवाक्यस्य भगवद्विषयत्वम्</span> इति ; तद् असत् । तस्यैव वाक्यस्येश्वरविषयत्वाभावात्। न हि तत्रेश्वरज्ञापकं किञ्चिदस्तीति चेत्? न । सुप्तेषु जागर्ति इतीश्वरलिङ्गश्रवणात्, स्वाप्नपदार्थनिर्मातृत्वश्रवणाच्च । न च तत्र निर्मातृत्वमात्रश्रवणेऽपि स्वाप्नपदार्थनिर्मातृत्वं न श्रूयत इति वाच्यम्। <span class=\"gr-prateeka\">भुञ्जानो नोत्सृजेद् वाचम्</span> इत्यादाविव प्रकरणप्राप्तत्वात् । हन्त त इदं प्रवक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्म सनातनम् इति प्रतिज्ञातस्यैवात्र कथनाच्च । तदेव शुक्रं तद् ब्रह्म इति वाक्यशेषाच्च । ननु वाक्यशेषे <span class=\"gr-prateeka\">यः= जीवः, एषु= प्राणेषु सुप्तेषु कामं कामं= तं तमभिप्रेतं स्त्र्याद्यर्थम् अविद्यया निर्ममाणो जागर्ति= न स्वपिति, तदेव शुक्रं= शुद्धं ब्रह्म, नान्यद् गुह्यं ब्रह्मास्ति</span> इति ब्रह्मैक्यमेव जीवस्योच्यत इति कथं तत्साधकम्? इति चेद्, न । तस्य दूष्यत्वात्। तस्मिन् लोकाः श्रिताः सर्वे इत्युक्तविशिष्टे जीवैक्यानङ्गीकाराच्च । लक्षणा चागतिका गतिः। किञ्च एषु सुप्तेषु इत्यत्र इदंशब्देन स्थाणुमन्ये इत्यव्यवहितपूर्ववाक्यप्रकृतजीवपरामर्श इत्येव युक्तम् ; न तु सर्वात्मनाऽप्रकृतप्राणपरामर्श इति । न च ग्रन्थप्रकृतपरामर्शे सम्भवति बुद्धिस्थपरामर्शो युक्तः । अत एवोक्तं स्थाणुमन्येऽनुसंयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम् इत्युक्त्वा इति।। ननु हन्त त इदं प्रवक्ष्यामि इति प्रतिज्ञावाक्ये <span class=\"gr-prateeka\">गुह्यं सनातनं ब्रह्म स्वाविद्यया मरणं प्राप्याऽत्मा संसारी यथा भवति तथा प्रवक्ष्यामि</span>इत्युक्तत्वेन, अत्रापि तदेव बोध्यत इति व्याख्येयम् ? इति चेद्, न । मरणं प्राप्य इत्यस्य <span class=\"gr-prateeka\">म्रियमाणं जीवं प्राप्य</span> इत्यर्थोपपत्तेरिति भावेन श्रुत्यर्थनिश्चायकं प्रमाणमाह–गुह्यमिति ।। अपिशब्दौ चशब्दार्थौ वाक्यद्वयार्थसमुच्चयार्थौ । यद्वा- <span class=\"gr-prateeka\">म्रियमाणमपि</span> इत्यन्वयः । तेन <span class=\"gr-prateeka\">जायमानम्</span> इत्यस्य समुच्चयः । एतेन- गुह्यं तत्परमं ब्रह्म इत्यारभ्य योनिमन्ये इत्यादेस्तात्पर्यमुक्तम् । <span class=\"gr-prateeka\">स्वपितेष्वपि जीवेषु जागर्ति</span> इत्यनेन य एषु सुप्तेषु इति वाक्यार्थ उक्तो भवति । सुप्तेषु जीवेषु<span class=\"gr-prateeka\"> इत्युक्त्या </span>एषु= प्राणेषु<span class=\"gr-prateeka\"> इत्येतद् अपव्याख्यानम् इत्युक्तं भवति । न केवलं जागरितेषु; सुप्तेष्वपि इति </span>अपि'शब्दः। ननु एतद् विद्यामनुशिष्टस्त्वयाऽहम् इति नचिकेतसा जीवगतभगवत्स्वरूपे पृष्टे, न हि सुज्ञेयोऽणुरेष धर्म इति यमेन धर्मस्याणुत्वेन सुज्ञेयत्वाभावकथनम् असङ्गतम् ? न हि धर्मस्वरूपं नचिकेतसा पृष्टम्? इत्यतो <span class=\"gr-prateeka\">धर्म</span>शब्दं व्याचष्टे– धारकत्वादिति ।। 'सर्वं पृथिवीधर्मः= भूधरः = पर्वतः, तस्य मूर्धनि = शिखरे इत्यर्थः जगद् धत्ते<span class=\"gr-prateeka\"> इति </span>धर्मः<span class=\"gr-prateeka\"> । </span>पृथिवीधर्ममूर्धनि<span class=\"gr-prateeka\">१ इति प्रयोगान्मोक्षधर्मे । </span>धर्मो वा इदमग्र असीत्' इत्यादिश्रुतेश्चेति भावः । ननु नचिकेतो मरणं माऽनुप्राक्षीः इति यमेन मरणं न प्रष्टव्यम् इति कथमुच्यते ? न हि नचिकेतसा मरणं पृष्टम्; किन्तु? मृतस्थो मुक्तस्थो वा भगवानेव, इत्यतस्तदपि यथावत् व्याचष्टे– मरण इति।। म्रियमाण इत्यर्थः । एतेन- '<span class=\"gr-prateeka\">मरणं मरणसम्बन्धिप्रश्नम् </span>अस्ति नास्ति<span class=\"gr-prateeka\"> इत्येवंरूपं माऽनुप्राक्षीः</span><span class=\"gr-prateeka\"> इति व्याख्यानम् असदित्युक्तं भवति । </span>मरण<span class=\"gr-prateeka\">शब्दस्य लाक्षणिकत्वापातात्। अस्मत्पक्षे तु </span>मरण<span class=\"gr-prateeka\">शब्दस्य तदन्तर्गतभगवद्वाचकत्वात् । प्रश्नस्य प्रश्नविषयत्वाभावेन </span>प्रश्नं माऽनुप्राक्षीः' इत्यस्यायोगाच्चेति । किञ्च एतद् विद्यामनुशिष्टस्त्वयाऽहम् इत्यत्र मुक्तस्थो भगवानेव विषय इत्यङ्गीकर्तव्यम् । यस्मिन्निदं विचिकित्सन्ति मृत्यो साम्पराये महति ब्रूहि नस्तद् इत्युत्तरवाक्ये '<span class=\"gr-prateeka\">यस्मिन् महति साम्पराये </span>इदं ब्रह्मास्ति न वा<span class=\"gr-prateeka\"> इति विचिकित्सन्ति तद् ब्रूहि</span><span class=\"gr-prateeka\"> इति प्रार्थनाद् इति भावेन महति साम्पराये इत्यस्यार्थमाह– महतीति ।। </span>साम्पराय'शब्दस्य श्रेयोमात्रवाचकत्वेऽपि महच्छब्दसमानाधिकृतस्य मुक्तिवाचकत्वोपपत्तेरित्यर्थः।। इति प्रथमाध्यायस्य प्रथमा वल्ली ।। १ ।। १ ।। (वे.खं ) एवमुक्तो नचिकेताः तृतीयं वरं वृणोति– येयमिति ।। प्रेते मुक्ते मृते वा मनुष्ये अयं भगवान् नियामकत्वेन अस्तीत्येके <span class=\"gr-prateeka\">ज्ञानिनो वदन्ति</span> इति शेषः । नास्ति इत्यज्ञा वदन्ति । अतो विप्रतिपत्तेः विचिकित्सा संशयोऽस्ति । किमिति ? <span class=\"gr-prateeka\">प्रेते मनुष्येऽयं भगवान्नियामकत्वेनास्ति न वा?</span> इति । किं ततः ? इयं विचिकित्सा या यद्विषया एतत् संशयविषयीभूतस्य मुक्तामुक्तनियामकस्य स्वरूपं त्वयाऽनुशिष्टो यथावत् विद्यां जानीयाम् । एष एव त्वद्दत्तानां वराणां मध्ये तृतीयो वरो वृतो मया प्रार्थितः ।। १९ ।। एवमुक्तो यमो 'मुक्तामुक्तजीवनियामकभगवज्ज्ञानमेव मोक्षसाधनम्, तच्चातिगोप्यम् । अतः श्रोतुर्बुद्धिदार्ढ्याभावे न वक्तव्यम् इति भावेन तद्बुद्धिपरीक्षणाय तस्य दुर्ज्ञेयत्वमाह– देवैरिति ।। हे नचिकेतः! पुरा पूर्वम् अत्र मुक्तामुक्तजीवनियामकभगवद्विषये देवैरपि विचिकित्सितम्। कुतः ? हि यस्माद् एष धर्मो धारकत्वाद्धर्मनामा भगवान् सुज्ञेयो न । कुतः ? यतः अणुः सूक्ष्मः तस्माद् अन्यं वरं वृणीष्व । मा मां मोपरोत्सीः इदं वक्तव्यमेव इत्युपरोधं मा कार्षीः । मा मां प्रति एनं वरम् अतिसृज विमुञ्चेत्यर्थः ।। २० ।। एवमुक्तो नचिकेता आह– देवैरिति ।। हे मृत्यो! त्वम् एव यद् यस्माद् <span class=\"gr-prateeka\">देवैरपि अत्र विचिकित्सितं किल</span> इति पुरावृत्तद्योतनार्थः। अत एव भगवत्स्वरूपं सुज्ञेयं न भवतीति आत्थ । तस्मात् स एव वरो मयाऽर्थितः; नान्यः । कुतः? इत्यत एतत्सदृशस्याभावाद् इत्याह– नान्य इति ।। अयमेव वरोऽन्यस्मात् सम्पाद्यताम् ? इत्यत आह– वक्ता चेति ।। २१ ।। एवमुक्तो यमः <span class=\"gr-prateeka\">सर्वात्मना विषयविरक्तस्यैव मोक्षशास्त्रेऽधिकार</span> इति ज्ञापनाय, नचिकेतसः स्थैर्यनिरीक्षणाय नानाविषयैस्तं प्रलोभयति– शतायुष इत्यादिना ।। <span class=\"gr-prateeka\">शतं वर्षाण्यायूंषि येषां ते</span> शतायुषस्तान् पुत्रपौत्रान् वृणीष्व । बहून् पशून् गोमहिष्यादिरूपान् हस्ती हिरण्यं च हस्तिहिरण्यम् इति द्वन्द्वैकवद्भावः, अश्वान्, भूमेर्महदायतनं च, भूमेरिति पञ्चमी सप्तम्यर्थे, महद्= विस्तीर्णम् आयतनम्= आश्रयं महाराज्याधिपत्यम् इति यावद्, वृणीष्व । न केवलं पुत्रपौत्राणामेव शतायुष्ट्वम्; किन्तु? स्वयं च यावद् जीवितुम् इच्छसि तावतीः शरदो जीव । सर्वमेतद् अनर्थकम्, स्वयं चेद् अल्पायुः? इत्यतो वाऽऽह– स्वयं चेति ।। २२ ।। नन्वेवं त्वद्दत्तो वरो मृषैव जातः? मत्प्रार्थितस्य त्वयाऽदानाद् इत्यत आह– एतत्तुल्यमिति ।। त्वदीयं वरम् एतत्तुल्यम् एतस्य= मया दीयमानस्य समं यदि मन्यसे तर्हि दीयमानं वित्तं चिरजीविकां च दीर्घजीवनहेतुक्षेत्रं दीर्घजीवनं वा उक्तोपलक्षणमेतद् वृणीष्व । न चेद् अन्यदपि दास्यामीत्याह– महाभूमाविति ।। हे नचिकेतः! त्वं महाभूमौ निमित्तसप्तमीयम्, महाराज्याधिपत्ये सतीति यावत्, एधि अभिवृद्धो भव । त्वां कामानां काम्यानां मध्ये कामितभाजं करोमि इत्यर्थः ।। २३ ।। एतदेव विवृणोति– ये य इति ।। कामाः काम्याः छन्दत इच्छानुसारेण। तानेव विशिष्याऽह– इमा इति ।। रथेन सह वर्तन्त इति सरथाः सतूर्याः सवादित्रा इमा रूपादिगुणवतीः मल्लोकस्था वा रामा रमणीयाः स्त्रियः प्रार्थयस्व । तासु विशेषमाह– न हीदृशा इति ।। तर्ह्येतादृशीभिः किं मे प्रयोजनम्? इत्यत आह– आभिरिति ।। मत्प्रत्ताभिः मद्दत्ताभिः आभिः स्त्रीभिः परिचारयस्व नृत्तगानादिनाऽऽत्मनः परिचर्यां कारय । हे नचिकेतः! मरणं मरणे स्थितं म्रियमाणजीवस्थितं भगवन्तं माऽनुप्राक्षीः ।। २४ ।। एवं प्रलोभितो नचिकेताः शतायुष इत्यादेरुत्तरमाह– श्वोऽभावा इति।। हे अन्तक! मर्त्यस्य मरणशीलस्य पुरुषस्य यदेतद् य एते पुत्रपौत्रपश्वादयस्ते श्वोऽभावाः श्वोऽपि न विद्यते भावः= सत्ता येषां ते श्वोऽभावाः= क्षिप्रविनाशा इति यावत् । न केवलमेतावत् ; किन्तु? स्वसद्भावदशायां च सर्वेन्द्रियाणां तेजः सामर्थ्यं स्ववृद्धिक्षयचिन्तया जरयन्ति च । तस्मान्न ते मया प्रार्थ्याः। <span class=\"gr-prateeka\">स्वयं च जीव शरदो यावदिच्छसि</span> इत्यस्योत्तरमाह– अपि सर्वमिति।। सर्वमपि जीवितं ब्रह्मकल्पपर्यन्तं जीवनम् अपि अल्पमेव, तस्यापि पर्यवसानात् । निरवधिकजीवनस्य मोक्षादन्यत्राभावात् । तस्मात् तदपि न प्रार्थये । <span class=\"gr-prateeka\">इमा रामाः सरथाः सतूर्याः</span> इत्यादेरुत्तरमाह– तवैवेति ।। वाहा रथाः तवैव तिष्ठन्तु ।। २५ ।। वृणीष्व वित्तम् इत्यस्योत्तरमाह– न वित्तेनेति ।। महावित्तलाभेऽपि मनुष्यस्य तृप्त्यदर्शनादित्यर्थः । किञ्च त्वद्विधेभ्यो वित्तादिप्रार्थनं च न कार्यम्। तस्य नान्तरीयकतया सिद्धत्वादित्याह– लप्स्यामह इति ।। चेद् यदि त्वामद्राक्ष्म तर्हि वित्तं लप्स्यामहे प्राप्स्यामह एव । त्वद्दर्शनमात्रेण वित्तलाभो भविष्यतीति न पृथक् प्रार्थनीयमिति भावः। जीवनमपि न पृथक् प्रार्थनीयम् । तस्य त्वदधीनत्वादित्याह– जीविष्याम इति ।। त्वं यावदीशिष्यसि रक्षयिष्यसि तावद् जीविष्यामः अतो नायं वरो वरणीयः; किन्तु? मे मया वरणीयस्तु वरः स एव यः प्राक् प्रार्थित इत्यर्थः ।। २६ ।। कुत एवं निर्बन्धः? इति चेद्, यतस्त्वादृशगुरुप्राप्तावपि भगवत्स्वरूपम् अविज्ञाय पुत्रपौत्रादिकं वृण्वतो मे तम एव भविष्यति । तथाहि श्रुतिः– <span class=\"gr-prateeka\">इह चेदवेदीदथ सत्यमस्ति</span> इत्यादिका । तस्मादेवं जानता मया न तत्प्रार्थ्यत इति भावेनाऽह– अजीर्यतामिति ।। प्रजानन् मर्त्यः अजीर्यतां जराशून्यानाम् अमृतानां मरणशून्यानां त्वद्विधानां देवानाम् उप समीपम् एत्य भगवदुपदेशमप्राप्यैव जीर्यन् विनश्यमानः क्व? न क्वापीत्यर्थः । जीवस्य स्वरूपतो नाशाभावात् । देहवियोगस्य भगवज्ज्ञानिनोऽपि सत्त्वाद् जीर्यन् इत्युक्तं विवृणोति– क्वाधस्थः इति।। अन्धन्तमसादि-अधोगतिस्थः क्व? न क्वापीत्यर्थः । प्रजानन्! इति यमस्य सम्बोधनं वा । दुःखहेतुत्वाच्च न दीर्घजीवनं वरणीयमित्याह– अभिध्यायन्निति ।। वर्ण इत्यतः पूर्वं <span class=\"gr-prateeka\">स्त्रीपुत्रादीनाम्</span> इति शेषः । वर्णः= स्त्रीपुत्रादिरूप-विशेषः, रतिः= क्रीडा, प्रमोदः= तदुत्थः सुखविशेषः, वर्णरतिप्रमोदान् <span class=\"gr-prateeka\">निवृत्तान्</span> इति शेषः । अतिदीर्घकालजीवने हि स्वजीवनमध्य एवान्येषां विनाशःस्यात् । तेषामतिदीर्घकालजीवननियमाभावात् । ततश्च तन्नाशे तेषां स्मरणेन तु दुःखं स्यात् । अतो न दीर्घजीवनं पुरुषार्थः, प्रत्युत अनर्थहेतुरिति भावः ॥ २७ ॥ पूर्वोक्तमेव निर्धारयति– यस्मिन्निति ॥ हे मृत्यो! महति साम्पराये मुक्तौ <span class=\"gr-prateeka\">नियामकतयेदं ब्रह्मास्ति न वा?</span> इति यस्मिन् विचिकित्सन्ति तद् मुक्तनियामकभगवत्स्वरूपमेव नो ब्रूहि इति योजना। श्रुतिः स्वयमाह– य इति ॥ योऽयं वरो गूढं गूढत्वम् अनुप्रविष्टः प्राप्तस्तमेव नचिकेता वृणीते, न तस्मादन्यमित्यर्थः ॥ २८ ॥ ॥ इति प्रथमाध्यायस्य प्रथमवल्ली ॥"

"text": "“येयं प्रेते इति तृतीयप्रश्नवाक्यस्य इयं विचिकित्सा= संशयः प्रेते मनुष्ये अस्ति ‘शरीर- इन्द्रिय-मनो-बुद्धिव्यतिरिक्तो देहान्तरसम्बन्ध्यात्मा’ इति एके, नायम् एवंविधः अस्तीत्येके । अत्र चास्माकं न प्रत्यक्षेण, नाप्यनुमानेन निर्णयो युज्यते” इति व्याख्यानम् असदिति भावेन स्वयं तद्वाक्यं व्याचष्टे– प्रेत इति ॥ ‘प्रेत’शब्दस्य मृतसामान्यवाचकत्वेऽपि तद्विशेषो मुक्तोऽत्र ग्राह्य इति भावेन मुक्ते इत्युक्तम् । मनुष्यशब्दश्चेतनपरः। अज्ञानामपि केषाञ्चिन्मते भगवतो व्याप्तत्वाङ्गीकारेण मुक्ते मनुष्ये आकाशादिवत् सत्त्वमात्रमङ्गीक्रियत इत्यतो नियामकत्वेन इत्युक्तम् । नास्तीत्यज्ञा इत्यनेन ‘ज्ञानिनामेवायं विवाद उच्यते’ इति यथाश्रुतप्रतीतिरपि परास्ता । एवं वदतां ज्ञानित्वाभावात् । ननु ‘मुक्तनियामकत्वेन भगवान् अस्ति इति ज्ञानिनो वदन्ति नास्तीत्यज्ञाः’ इति जानतो नचिकेतसः संशयो निवृत्त एव । ज्ञानिमतस्यैव ग्राह्यत्वेन मुक्ते नियामकतया भगवानस्तीत्येव सिद्धत्वात्। अत एतद्विद्याम् इति किं प्रार्थ्यते ? इत्यतस्तद् व्याचष्टे– तस्येति ॥ एतच्छब्दार्थः– तस्य नियामकस्य स्वरूपमिति ॥ तस्य संशयविषयीभूतस्येत्यर्थः । नात्र नचिकेतसा मुक्ते नियामकतया भगवानस्ति न वेति संशयसत्त्वात् तन्निर्णयः कथम् ? इति प्रार्थ्यते; किन्तु? मुक्ते नियामकत्वेन भगवानस्तीति सिद्धमेव। तस्य नियामकस्य स्वरूपं यथावद् विद्याम् इत्येव प्रार्थ्यते, अतो नानुपपत्तिरित्यर्थः ॥ ननु कुत एवं व्याख्येयम्, परोक्त एवार्थः किं न स्याद् ? इत्यतस्तज्ज्ञापकमाह– अस्येति ॥ किमत्र परिशिष्यते इत्यतः परम् १. एतद्विद्याम् इत्यत्र <span class=\"gr-prateeka\">एतत्प्रश्नविषयस्यैवानुवादात्</span> इति शेषः । तेन चशब्दोपपत्तिः । येयं प्रेते विचिकित्सा इत्युक्तोक्तस्यैव उत्तरत्र अस्य विस्रंसमानस्य इत्यनेनानुवादे सति, एतद् इत्यनेन यत् पृष्टं तद् एतद् इति प्रतिज्ञाय न प्राणेन नापानेन इत्यादिना जीवनहेतुत्वादिना भगवत्स्वरूपस्यैवोक्तत्वाद् अत्रापि मुक्तस्थो भगवान् पृच्छ्यत इति सिद्धमित्यर्थः। स्यादेतद् यदि अस्य विस्रंसमानास्य इत्येतदेव मुक्तपरं स्यात्, तदेव कुतः? इत्यत आह– देहादिति ।। अन्यथा <span class=\"gr-prateeka\">वि</span>शब्दस्य वैयर्थ्यादिति भावः । नन्वथापि अस्य प्रश्नवाक्यस्य मुक्तविषयत्वं नोपपद्यते ? <span class=\"gr-prateeka\">नचिकेतः! मरणं माऽनुप्राक्षीः इति मरणविषये प्रश्नो न कर्तव्यः</span> इत्युक्त्या प्रश्नवाक्यस्य मरणविषयत्वप्रतीतेः, इत्यत आह– मुक्तेरपीति ।। भवति उपपद्यते । यद् उक्तम्- <span class=\"gr-prateeka\">देहाद् विशेषेण मोचनं नाम मुक्तिरेव</span> इति तद् अयुक्तम् । देहाद् विमुच्यमानस्य इत्यस्य <span class=\"gr-prateeka\">स्थूलशरीरं त्यजतः</span> इत्यर्थोपपत्तेः इति चेद्, न । विस्रंसमानस्य इत्यनेनैव अस्यार्थस्योक्तत्वेन पौनरुक्त्यापाताद् इति भावेनाऽऽह– स्थूलेति ।। व्याख्यानव्याख्येयभावस्त्व-गतिका गतिरिति भावः ।। यद् उक्त- <span class=\"gr-prateeka\">द्वितीय-तृतीययोरुभयोरपि प्रश्नयोर्भगवद्विषयत्वम्</span> इति तद् अयुक्तम् । तथा सति <span class=\"gr-prateeka\">द्वितीयप्रश्नस्य झटिति परिहाराभिधानम्, तृतीयप्रश्नस्य त्वतिकृच्छ्रेण परिहाराभिधानम्</span> इति विशेषासम्भवात् । न च उभयोरपि प्रश्नयोर्भगवद्विषयत्वे एकस्य झटिति परिहाराभिधानेऽपरस्य कृच्छ्रेण तदभिधाने कारणमस्ति, इत्यतस्तत्र कारणविशेषं प्रमाणेनाऽऽह– अग्निस्थमिति ।। अग्निस्थस्यैव परमात्मनो वक्ष्यमाणविशेषणप्रकारकज्ञानं भवत्येव मोक्षहेतुः, अत उक्तम्– सामान्यादिति ।। <span class=\"gr-prateeka\">तु</span>शब्दोऽवधारणार्थः, सामान्यादेवेति सम्बन्धः । <span class=\"gr-prateeka\">च</span>शब्दात् संसारे च जीवान्तःस्थत्वं नाऽऽकाशसाधारण्येनेत्याह– नियामकं चेति ।। तथा हरेः सर्वोत्तमत्वादीन् गुणान् इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था इत्यादिनोक्तान् अविज्ञाय स्थितस्य नैव मुक्तिर्भवेद् इत्यर्थः। अत एव यमेन तं दुर्दर्शं गूढमनुप्रविष्टम् इत्यादिना वक्ष्यमाणविद्याप्रशंसा क्रियते । मुक्तजीवनियामकहरिज्ञानम् अन्तरेण मोक्षप्राप्त्यभावेऽपि तद्रूपं किम् ? इति कृच्छ्रेण वक्तव्यम् इत्यत आह– तस्येति ।। तर्ह्यग्निस्थ-भगवन्निरूपणं पृथङ् न कार्यं स्यात् ? तज्ज्ञानस्य मुक्तिसाधनत्वाभावेन व्यर्थत्वाद्, इत्यत आह– तथाऽपीति ।। संसारनिवृत्तिलक्षण-मोक्षहेतुत्वाभावेऽपीत्यर्थः । एवं च अमृतत्वं भजेत् क्रमाद् इति पूर्वत्र '<span class=\"gr-prateeka\"> </span>अमृतत्व<span class=\"gr-prateeka\">शब्दो मौक्तसुखाधिक्यपरतया व्याख्येय</span><span class=\"gr-prateeka\"> इति न तद्विरोध इति मन्तव्यम् । अनेन- </span>परव्याख्याने जीवस्यातिगोप्यत्वाभावात् कृच्छ्रेण परिहारोक्तिर्न स्याद्' इति बाधकं सूचितम् । <span class=\"gr-prateeka\">ईश्वरविषय एव तृतीयप्रश्न</span> इत्यत्र ज्ञापकान्तरमाह– स्थाणुमिति।। य एषु सुप्तेषु इत्युत्तरवाक्ये जीवेषु स्थितस्य भगवत एव कथनात् प्रश्नवाक्येऽपि जीवेषु स्थितो भगवानेव विषय इति वक्तव्यम् । अन्यथा प्रश्नोत्तरयोरनानुगुण्यापातात् । न च एषु सुप्तेषु इत्यस्य जीवपरत्वं कुत इति वाच्यम् । स्थाणुमन्येऽनुसंयन्ति इत्यव्यवहितपूर्ववाक्ये जीवानां प्रस्तुतत्वेन तेषामेव एषु इत्यनेन परामर्शादित्यर्थः। य एषु सुप्तेषु इत्यत्र संसारिजीवस्थब्रह्मस्वरूपं निरूप्यते; प्रश्नवाक्ये तु मुक्तस्य नियामको हरिर्विषयः, तथा च प्रश्न-परिहारयोरनानुगुण्यमेव? इत्यतो जीवेषु इति सामान्येनोक्तम् । मुक्तामुक्त-जीवमात्रस्थितभगवतः प्रश्नविषयत्वाद् अत्र अमुक्तजीवस्थभगवन्निरूपणं न प्रश्नाननुगुणमिति भावः ।। नन्वेतत् पूर्वोत्तरविरुद्धम् ? <span class=\"gr-prateeka\">मुक्ते स्थितो भगवान् पृच्छ्यते</span> इति प्राग् उक्तम् ; इदानीं <span class=\"gr-prateeka\">जीवेषु स्थितो भगवान् पृच्छ्यते</span> इत्युच्यते, इत्यतस्तं विरोधं प्रश्नवाक्याभिप्रायकथनेन परिहरति– मृतेति ।। विवक्षितः <span class=\"gr-prateeka\">येयं प्रेते इति प्रश्नवाक्ये</span> इति शेषः । <span class=\"gr-prateeka\">प्रेत</span>शब्दस्योभयसाधारणत्वादिति भावः । न केवलं प्रश्नानानुगुण्याभावः; किन्तु? विरोधश्च नास्तीति <span class=\"gr-prateeka\">च</span>शब्दार्थः । यद्वा- यदि येयं प्रेते इत्यत्र मुक्तनियामकभगवत्स्वरूपं प्रश्नविषयः स्यात्, तर्हि हन्त त इदं प्रवक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्म सनातनम् । यथा च मरणं प्राप्य आत्मा भवति गोतम ।। इति म्रियमाणजीवस्थभगवत्स्वरूपवचने प्रतिज्ञा विरुद्धा स्यात् ? पृष्टस्यैव वक्तव्यत्वाद्, इति चेद्, न । मुक्तेरपि मरणात्मकत्वाद् इत्युक्तन्यायेन मरणं प्राप्य इति मरणशब्दस्यापि मुक्तिपरत्वोपपत्तेर्विरोधाभावात् । प्रकारान्तरेणापि अविरोधमाह– मृतजीव इति ।। पूर्वोक्तपरिहारसमुच्चयार्थः <span class=\"gr-prateeka\">च</span>शब्दः । अविरोधो <span class=\"gr-prateeka\">मरणं प्राप्य इति वचनस्य प्रश्नवाक्येन</span> इति शेषः ।। ननु यद् उक्तम्- <span class=\"gr-prateeka\">य एषु सुप्तेषु इति वचनात् प्रश्नवाक्यस्य भगवद्विषयत्वम्</span> इति ; तद् असत् । तस्यैव वाक्यस्येश्वरविषयत्वाभावात्। न हि तत्रेश्वरज्ञापकं किञ्चिदस्तीति चेत्? न । सुप्तेषु जागर्ति इतीश्वरलिङ्गश्रवणात्, स्वाप्नपदार्थनिर्मातृत्वश्रवणाच्च । न च तत्र निर्मातृत्वमात्रश्रवणेऽपि स्वाप्नपदार्थनिर्मातृत्वं न श्रूयत इति वाच्यम्। <span class=\"gr-prateeka\">भुञ्जानो नोत्सृजेद् वाचम्</span> इत्यादाविव प्रकरणप्राप्तत्वात् । हन्त त इदं प्रवक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्म सनातनम् इति प्रतिज्ञातस्यैवात्र कथनाच्च । तदेव शुक्रं तद् ब्रह्म इति वाक्यशेषाच्च । ननु वाक्यशेषे <span class=\"gr-prateeka\">यः= जीवः, एषु= प्राणेषु सुप्तेषु कामं कामं= तं तमभिप्रेतं स्त्र्याद्यर्थम् अविद्यया निर्ममाणो जागर्ति= न स्वपिति, तदेव शुक्रं= शुद्धं ब्रह्म, नान्यद् गुह्यं ब्रह्मास्ति</span> इति ब्रह्मैक्यमेव जीवस्योच्यत इति कथं तत्साधकम्? इति चेद्, न । तस्य दूष्यत्वात्। तस्मिन् लोकाः श्रिताः सर्वे इत्युक्तविशिष्टे जीवैक्यानङ्गीकाराच्च । लक्षणा चागतिका गतिः। किञ्च एषु सुप्तेषु इत्यत्र इदंशब्देन स्थाणुमन्ये इत्यव्यवहितपूर्ववाक्यप्रकृतजीवपरामर्श इत्येव युक्तम् ; न तु सर्वात्मनाऽप्रकृतप्राणपरामर्श इति । न च ग्रन्थप्रकृतपरामर्शे सम्भवति बुद्धिस्थपरामर्शो युक्तः । अत एवोक्तं स्थाणुमन्येऽनुसंयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम् इत्युक्त्वा इति।। ननु हन्त त इदं प्रवक्ष्यामि इति प्रतिज्ञावाक्ये <span class=\"gr-prateeka\">गुह्यं सनातनं ब्रह्म स्वाविद्यया मरणं प्राप्याऽत्मा संसारी यथा भवति तथा प्रवक्ष्यामि</span>इत्युक्तत्वेन, अत्रापि तदेव बोध्यत इति व्याख्येयम् ? इति चेद्, न । मरणं प्राप्य इत्यस्य <span class=\"gr-prateeka\">म्रियमाणं जीवं प्राप्य</span> इत्यर्थोपपत्तेरिति भावेन श्रुत्यर्थनिश्चायकं प्रमाणमाह–गुह्यमिति ।। अपिशब्दौ चशब्दार्थौ वाक्यद्वयार्थसमुच्चयार्थौ । यद्वा- <span class=\"gr-prateeka\">म्रियमाणमपि</span> इत्यन्वयः । तेन <span class=\"gr-prateeka\">जायमानम्</span> इत्यस्य समुच्चयः । एतेन- गुह्यं तत्परमं ब्रह्म इत्यारभ्य योनिमन्ये इत्यादेस्तात्पर्यमुक्तम् । <span class=\"gr-prateeka\">स्वपितेष्वपि जीवेषु जागर्ति</span> इत्यनेन य एषु सुप्तेषु इति वाक्यार्थ उक्तो भवति । सुप्तेषु जीवेषु<span class=\"gr-prateeka\"> इत्युक्त्या </span>एषु= प्राणेषु<span class=\"gr-prateeka\"> इत्येतद् अपव्याख्यानम् इत्युक्तं भवति । न केवलं जागरितेषु; सुप्तेष्वपि इति </span>अपि'शब्दः। ननु एतद् विद्यामनुशिष्टस्त्वयाऽहम् इति नचिकेतसा जीवगतभगवत्स्वरूपे पृष्टे, न हि सुज्ञेयोऽणुरेष धर्म इति यमेन धर्मस्याणुत्वेन सुज्ञेयत्वाभावकथनम् असङ्गतम् ? न हि धर्मस्वरूपं नचिकेतसा पृष्टम्? इत्यतो <span class=\"gr-prateeka\">धर्म</span>शब्दं व्याचष्टे– धारकत्वादिति ।। 'सर्वं पृथिवीधर्मः= भूधरः = पर्वतः, तस्य मूर्धनि = शिखरे इत्यर्थः जगद् धत्ते<span class=\"gr-prateeka\"> इति </span>धर्मः<span class=\"gr-prateeka\"> । </span>पृथिवीधर्ममूर्धनि<span class=\"gr-prateeka\">१ इति प्रयोगान्मोक्षधर्मे । </span>धर्मो वा इदमग्र असीत्' इत्यादिश्रुतेश्चेति भावः । ननु नचिकेतो मरणं माऽनुप्राक्षीः इति यमेन मरणं न प्रष्टव्यम् इति कथमुच्यते ? न हि नचिकेतसा मरणं पृष्टम्; किन्तु? मृतस्थो मुक्तस्थो वा भगवानेव, इत्यतस्तदपि यथावत् व्याचष्टे– मरण इति।। म्रियमाण इत्यर्थः । एतेन- '<span class=\"gr-prateeka\">मरणं मरणसम्बन्धिप्रश्नम् </span>अस्ति नास्ति<span class=\"gr-prateeka\"> इत्येवंरूपं माऽनुप्राक्षीः</span><span class=\"gr-prateeka\"> इति व्याख्यानम् असदित्युक्तं भवति । </span>मरण<span class=\"gr-prateeka\">शब्दस्य लाक्षणिकत्वापातात्। अस्मत्पक्षे तु </span>मरण<span class=\"gr-prateeka\">शब्दस्य तदन्तर्गतभगवद्वाचकत्वात् । प्रश्नस्य प्रश्नविषयत्वाभावेन </span>प्रश्नं माऽनुप्राक्षीः' इत्यस्यायोगाच्चेति । किञ्च एतद् विद्यामनुशिष्टस्त्वयाऽहम् इत्यत्र मुक्तस्थो भगवानेव विषय इत्यङ्गीकर्तव्यम् । यस्मिन्निदं विचिकित्सन्ति मृत्यो साम्पराये महति ब्रूहि नस्तद् इत्युत्तरवाक्ये '<span class=\"gr-prateeka\">यस्मिन् महति साम्पराये </span>इदं ब्रह्मास्ति न वा<span class=\"gr-prateeka\"> इति विचिकित्सन्ति तद् ब्रूहि</span><span class=\"gr-prateeka\"> इति प्रार्थनाद् इति भावेन महति साम्पराये इत्यस्यार्थमाह– महतीति ।। </span>साम्पराय'शब्दस्य श्रेयोमात्रवाचकत्वेऽपि महच्छब्दसमानाधिकृतस्य मुक्तिवाचकत्वोपपत्तेरित्यर्थः।। इति प्रथमाध्यायस्य प्रथमा वल्ली ।। १ ।। १ ।। (वे.खं ) एवमुक्तो नचिकेताः तृतीयं वरं वृणोति– येयमिति ।। प्रेते मुक्ते मृते वा मनुष्ये अयं भगवान् नियामकत्वेन अस्तीत्येके <span class=\"gr-prateeka\">ज्ञानिनो वदन्ति</span> इति शेषः । नास्ति इत्यज्ञा वदन्ति । अतो विप्रतिपत्तेः विचिकित्सा संशयोऽस्ति । किमिति ? <span class=\"gr-prateeka\">प्रेते मनुष्येऽयं भगवान्नियामकत्वेनास्ति न वा?</span> इति । किं ततः ? इयं विचिकित्सा या यद्विषया एतत् संशयविषयीभूतस्य मुक्तामुक्तनियामकस्य स्वरूपं त्वयाऽनुशिष्टो यथावत् विद्यां जानीयाम् । एष एव त्वद्दत्तानां वराणां मध्ये तृतीयो वरो वृतो मया प्रार्थितः ।। १९ ।। एवमुक्तो यमो 'मुक्तामुक्तजीवनियामकभगवज्ज्ञानमेव मोक्षसाधनम्, तच्चातिगोप्यम् । अतः श्रोतुर्बुद्धिदार्ढ्याभावे न वक्तव्यम् इति भावेन तद्बुद्धिपरीक्षणाय तस्य दुर्ज्ञेयत्वमाह– देवैरिति ।। हे नचिकेतः! पुरा पूर्वम् अत्र मुक्तामुक्तजीवनियामकभगवद्विषये देवैरपि विचिकित्सितम्। कुतः ? हि यस्माद् एष धर्मो धारकत्वाद्धर्मनामा भगवान् सुज्ञेयो न । कुतः ? यतः अणुः सूक्ष्मः तस्माद् अन्यं वरं वृणीष्व । मा मां मोपरोत्सीः इदं वक्तव्यमेव इत्युपरोधं मा कार्षीः । मा मां प्रति एनं वरम् अतिसृज विमुञ्चेत्यर्थः ।। २० ।। एवमुक्तो नचिकेता आह– देवैरिति ।। हे मृत्यो! त्वम् एव यद् यस्माद् <span class=\"gr-prateeka\">देवैरपि अत्र विचिकित्सितं किल</span> इति पुरावृत्तद्योतनार्थः। अत एव भगवत्स्वरूपं सुज्ञेयं न भवतीति आत्थ । तस्मात् स एव वरो मयाऽर्थितः; नान्यः । कुतः? इत्यत एतत्सदृशस्याभावाद् इत्याह– नान्य इति ।। अयमेव वरोऽन्यस्मात् सम्पाद्यताम् ? इत्यत आह– वक्ता चेति ।। २१ ।। एवमुक्तो यमः <span class=\"gr-prateeka\">सर्वात्मना विषयविरक्तस्यैव मोक्षशास्त्रेऽधिकार</span> इति ज्ञापनाय, नचिकेतसः स्थैर्यनिरीक्षणाय नानाविषयैस्तं प्रलोभयति– शतायुष इत्यादिना ।। <span class=\"gr-prateeka\">शतं वर्षाण्यायूंषि येषां ते</span> शतायुषस्तान् पुत्रपौत्रान् वृणीष्व । बहून् पशून् गोमहिष्यादिरूपान् हस्ती हिरण्यं च हस्तिहिरण्यम् इति द्वन्द्वैकवद्भावः, अश्वान्, भूमेर्महदायतनं च, भूमेरिति पञ्चमी सप्तम्यर्थे, महद्= विस्तीर्णम् आयतनम्= आश्रयं महाराज्याधिपत्यम् इति यावद्, वृणीष्व । न केवलं पुत्रपौत्राणामेव शतायुष्ट्वम्; किन्तु? स्वयं च यावद् जीवितुम् इच्छसि तावतीः शरदो जीव । सर्वमेतद् अनर्थकम्, स्वयं चेद् अल्पायुः? इत्यतो वाऽऽह– स्वयं चेति ।। २२ ।। नन्वेवं त्वद्दत्तो वरो मृषैव जातः? मत्प्रार्थितस्य त्वयाऽदानाद् इत्यत आह– एतत्तुल्यमिति ।। त्वदीयं वरम् एतत्तुल्यम् एतस्य= मया दीयमानस्य समं यदि मन्यसे तर्हि दीयमानं वित्तं चिरजीविकां च दीर्घजीवनहेतुक्षेत्रं दीर्घजीवनं वा उक्तोपलक्षणमेतद् वृणीष्व । न चेद् अन्यदपि दास्यामीत्याह– महाभूमाविति ।। हे नचिकेतः! त्वं महाभूमौ निमित्तसप्तमीयम्, महाराज्याधिपत्ये सतीति यावत्, एधि अभिवृद्धो भव । त्वां कामानां काम्यानां मध्ये कामितभाजं करोमि इत्यर्थः ।। २३ ।। एतदेव विवृणोति– ये य इति ।। कामाः काम्याः छन्दत इच्छानुसारेण। तानेव विशिष्याऽह– इमा इति ।। रथेन सह वर्तन्त इति सरथाः सतूर्याः सवादित्रा इमा रूपादिगुणवतीः मल्लोकस्था वा रामा रमणीयाः स्त्रियः प्रार्थयस्व । तासु विशेषमाह– न हीदृशा इति ।। तर्ह्येतादृशीभिः किं मे प्रयोजनम्? इत्यत आह– आभिरिति ।। मत्प्रत्ताभिः मद्दत्ताभिः आभिः स्त्रीभिः परिचारयस्व नृत्तगानादिनाऽऽत्मनः परिचर्यां कारय । हे नचिकेतः! मरणं मरणे स्थितं म्रियमाणजीवस्थितं भगवन्तं माऽनुप्राक्षीः ।। २४ ।। एवं प्रलोभितो नचिकेताः शतायुष इत्यादेरुत्तरमाह– श्वोऽभावा इति।। हे अन्तक! मर्त्यस्य मरणशीलस्य पुरुषस्य यदेतद् य एते पुत्रपौत्रपश्वादयस्ते श्वोऽभावाः श्वोऽपि न विद्यते भावः= सत्ता येषां ते श्वोऽभावाः= क्षिप्रविनाशा इति यावत् । न केवलमेतावत् ; किन्तु? स्वसद्भावदशायां च सर्वेन्द्रियाणां तेजः सामर्थ्यं स्ववृद्धिक्षयचिन्तया जरयन्ति च । तस्मान्न ते मया प्रार्थ्याः। <span class=\"gr-prateeka\">स्वयं च जीव शरदो यावदिच्छसि</span> इत्यस्योत्तरमाह– अपि सर्वमिति।। सर्वमपि जीवितं ब्रह्मकल्पपर्यन्तं जीवनम् अपि अल्पमेव, तस्यापि पर्यवसानात् । निरवधिकजीवनस्य मोक्षादन्यत्राभावात् । तस्मात् तदपि न प्रार्थये । <span class=\"gr-prateeka\">इमा रामाः सरथाः सतूर्याः</span> इत्यादेरुत्तरमाह– तवैवेति ।। वाहा रथाः तवैव तिष्ठन्तु ।। २५ ।। वृणीष्व वित्तम् इत्यस्योत्तरमाह– न वित्तेनेति ।। महावित्तलाभेऽपि मनुष्यस्य तृप्त्यदर्शनादित्यर्थः । किञ्च त्वद्विधेभ्यो वित्तादिप्रार्थनं च न कार्यम्। तस्य नान्तरीयकतया सिद्धत्वादित्याह– लप्स्यामह इति ।। चेद् यदि त्वामद्राक्ष्म तर्हि वित्तं लप्स्यामहे प्राप्स्यामह एव । त्वद्दर्शनमात्रेण वित्तलाभो भविष्यतीति न पृथक् प्रार्थनीयमिति भावः। जीवनमपि न पृथक् प्रार्थनीयम् । तस्य त्वदधीनत्वादित्याह– जीविष्याम इति ।। त्वं यावदीशिष्यसि रक्षयिष्यसि तावद् जीविष्यामः अतो नायं वरो वरणीयः; किन्तु? मे मया वरणीयस्तु वरः स एव यः प्राक् प्रार्थित इत्यर्थः ।। २६ ।। कुत एवं निर्बन्धः? इति चेद्, यतस्त्वादृशगुरुप्राप्तावपि भगवत्स्वरूपम् अविज्ञाय पुत्रपौत्रादिकं वृण्वतो मे तम एव भविष्यति । तथाहि श्रुतिः– <span class=\"gr-prateeka\">इह चेदवेदीदथ सत्यमस्ति</span> इत्यादिका । तस्मादेवं जानता मया न तत्प्रार्थ्यत इति भावेनाऽह– अजीर्यतामिति ।। प्रजानन् मर्त्यः अजीर्यतां जराशून्यानाम् अमृतानां मरणशून्यानां त्वद्विधानां देवानाम् उप समीपम् एत्य भगवदुपदेशमप्राप्यैव जीर्यन् विनश्यमानः क्व? न क्वापीत्यर्थः । जीवस्य स्वरूपतो नाशाभावात् । देहवियोगस्य भगवज्ज्ञानिनोऽपि सत्त्वाद् जीर्यन् इत्युक्तं विवृणोति– क्वाधस्थः इति।। अन्धन्तमसादि-अधोगतिस्थः क्व? न क्वापीत्यर्थः । प्रजानन्! इति यमस्य सम्बोधनं वा । दुःखहेतुत्वाच्च न दीर्घजीवनं वरणीयमित्याह– अभिध्यायन्निति ।। वर्ण इत्यतः पूर्वं <span class=\"gr-prateeka\">स्त्रीपुत्रादीनाम्</span> इति शेषः । वर्णः= स्त्रीपुत्रादिरूप-विशेषः, रतिः= क्रीडा, प्रमोदः= तदुत्थः सुखविशेषः, वर्णरतिप्रमोदान् <span class=\"gr-prateeka\">निवृत्तान्</span> इति शेषः । अतिदीर्घकालजीवने हि स्वजीवनमध्य एवान्येषां विनाशःस्यात् । तेषामतिदीर्घकालजीवननियमाभावात् । ततश्च तन्नाशे तेषां स्मरणेन तु दुःखं स्यात् । अतो न दीर्घजीवनं पुरुषार्थः, प्रत्युत अनर्थहेतुरिति भावः ॥ २७ ॥ पूर्वोक्तमेव निर्धारयति– यस्मिन्निति ॥ हे मृत्यो! महति साम्पराये मुक्तौ <span class=\"gr-prateeka\">नियामकतयेदं ब्रह्मास्ति न वा?</span> इति यस्मिन् विचिकित्सन्ति तद् मुक्तनियामकभगवत्स्वरूपमेव नो ब्रूहि इति योजना। श्रुतिः स्वयमाह– य इति ॥ योऽयं वरो गूढं गूढत्वम् अनुप्रविष्टः प्राप्तस्तमेव नचिकेता वृणीते, न तस्मादन्यमित्यर्थः ॥ २८ ॥ ॥ इति प्रथमाध्यायस्य प्रथमवल्ली ॥",

"_verified": true

"id": "Katha_Vyakhya_VedeshatirthaVivarana-13",

"oldKey": "Katha_Vyakhya_VedeshatirthaVivarana-13",