Katha/Vyakhya/VedeshatirthaVivarana: Difference between revisions

(3 intermediate revisions by the same user not shown)

Line 4:

=== श्रीवेदेशतीर्थविरचितविवरणम् ===

<div class="teeka-block" data-block-id="VedeshatirthaVivarana-2" id="VedeshatirthaVivarana-2" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V03"><div class="teeka-body">प्रणम्य वामनं देवं श्रियं मध्वं गुरूंस्तथा । ~~काठकोपनिषद्भाष्यव्याख्यानं~~ क्रियते मया ॥ ~~इह हि विषयविरक्तस्य शमदमादिमतो~~ मुमुक्षोरधिकारिण आत्यन्तिकानिष्टनिवृत्तीष्टप्राप्तिहेतुभगवत्स्वरूपज्ञापनाय प्रवृत्ताऽपि काठकोपनिषद् अन्यथाव्याख्यानावरुद्धत्वेन न तज्ज्ञापनसमर्थेति मन्यमानो भगवान् आनन्दतीर्थमुनिस्तां यथावत् व्याचिख्यासुः प्रारिप्सितपरिसमाप्त्यादिप्रयोजनतया शिष्टाचारावगताम् एतदुपनिषत्प्रतिपाद्यदेवताप्रणतिं शिष्यशिक्षणार्थम् आदौ निबध्नाति– नम इति ॥ भगवते ऐश्वर्यादिषड्गुणसम्पन्नाय तस्मै वेदादिप्रसिद्धाय वामनाय नम इति परोक्षतो नमस्कृत्य, अपरोक्षतोऽपि नमस्करोति- ते वामनाय नमो नम इति। अपरोक्षीकृते भगवद्रूपे भक्त्यतिशयद्योतनाय नमो नम इति द्विरुक्तिः । नम्यत्वोपपादकविशिष्टत्वोपपादनाय ~~सर्वतः परमाय~~ इत्युक्तम् । सर्वतः इन्द्रियादेरव्यक्तान्तात् सर्वतः । परमत्वं च न राजादिवन्मन्तव्यमित्याह– सर्वेति ॥ सर्वतःपरमस्योपासनार्थं न दूरे गन्तव्यमिति वाऽऽह– सर्वेति ॥ उपनिषत्प्रतिपाद्यभगवन्मूर्तिकथनम्–वामनायेति ॥ वक्ष्यते च ~~ईशानो भूतभव्यस्य~~ ~~इत्यादिना ऐश्वर्यादिरूपं भगवत्त्वम् ।~~ ~~ब्रह्मजज्ञम्~~ ~~इत्यत्र~~ ~~ब्रह्मज~~~~इत्यनेन वेदादिप्रसिद्धत्वम् ।~~ ~~इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्थाः~~ ~~इत्यादिना सर्वतः परमत्वम्~~ । ~~विद्धि त्वमेतं निहितं गुहायाम्~~ ~~इत्यादिना सर्वप्राणिहृदिस्थत्वम्~~ । ~~मध्ये वामनमासीनम्~~ इत्यनेन वामनत्वं च ज्ञातव्यम् । ननु ऋषिदेवताच्छन्दोब्राह्मणपरिज्ञान एव विद्या फलति। अन्यथाऽनर्थोक्तेः। तथा हि श्रुतिः - ~~यो ह वा अविदितार्षच्छन्दो-दैवतब्राह्मणेन~~ ~~इत्यादि। ततः तद् अत्र वक्तव्यम् इति चेत्, सत्यम्।~~ ~~वामनाय~~ इत्यनेन देवतोक्तैव। यमादेः स्पष्टं ऋषित्वावगमाद्, अक्षरपरिगणनया छन्दःपरिज्ञानसम्भवात् । विनियोजकवाक्यपर-ब्राह्मणपदोपलक्षितार्थज्ञानस्य व्याख्यानादेव सम्भवात् तदनुक्तिरिति । अत्र वामनस्य विषयत्वोक्त्यैव यत् परैरुक्तम् - ~~'अस्या विद्यायाः परब्रह्म प्रत्यगात्मभूतं विषयः ~~इति तद् अपि परास्तम् । यथा चैतत् तथा वक्ष्यत्याचार्यः स्वयमेव । अत्र~~ ~~उशन् ह वै वाजश्रवसः~~ इत्याख्यायिका विद्याप्रशंसया श्रोतॄणां श्रद्धाऽतिशयजननार्थम् । स्मर्यते हि श्रद्धादीनां तत्त्वज्ञानहेतुत्वम्- ~~</span~~>~~श्रद्धावान् लभते ज्ञानम्' इति ॥ ननु~~ ~~स्वर्गे लोके न भयं किञ्चनास्ति~~ ~~इत्यादिना स्वर्गलोकं प्रशस्य~~ ~~स त्वमग्निं स्वर्ग्यमध्येषि मृत्यो~~ इत्यत्राग्नेः स्वर्गसाधनत्वमुच्यते तदयुक्तम्। अग्निमात्रस्य स्वर्गसाधनत्वेऽकृताग्निचयनस्यापि स्वर्गप्राप्त्यापत्तेः। न च योऽग्निं नाचिकेतं चिनुते इति यजुर्वेदोक्तिबलाद् अत्राप्यग्निचयनस्यैव स्वर्ग्यत्वं विवक्षितमिति वाच्यम् । अग्निचयनस्यापि स्वर्गमात्रं प्रति हेतुत्वसम्भवेऽपि ~~स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते~~</span~~> इत्युक्तस्य स्वर्गप्राप्त्यनन्तरं मोक्षं प्रति हेतुत्वस्यानुपपत्तेः~~ । ~~तमेवं विद्वान्~~ इत्यादिश्रुतिविरोधाद्, इत्यतः प्रमाणेन तद् व्याचष्टे – अग्नाविति ॥ अत एव नाग्निचयनमात्रेण पूर्यत इति भावेन ~~य एवं विद्वांश्चिनुते नाचिकेतम् इत्युत्तरत्र,~~ ~~य उ चैनमेवं वेद~~ ~~इति शाखान्तरेऽप्युक्तमिति भावः ।~~ ~~त्रिशश्चयीत~~ ~~इति सम्बन्धः।~~ ~~त्रिनाचिकेतः इत्यादिप्रयोगात्~~ ~~त्रिशः इत्युक्तम् । तत्र~~ ~~भयातिगः~~ ~~इत्यनेन~~ ~~स्वर्गे लोके न भयं किञ्चनास्ति~~ इत्यस्य तात्पर्यमुक्तम्। न तत्र त्वम् इति स्वर्गलोके मृत्योरभाव उक्तः, स न युक्तः? पुनरावृत्तिसद्भावेन सर्वथा मरणाभावायोगाद् इत्यत उक्तम्– उष्य मन्वन्तरं कालमिति ॥ तथा च ~~मन्वन्तरकालपर्यन्तं न तत्र त्वम् इति व्याख्येयमिति भावः ।~~ ~~स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते~~ इत्यस्यार्थमाह– अमृतत्वमिति॥ मोक्षमित्यर्थः । ब्रह्मणा सहैव मोक्षप्राप्तेः स्वर्गप्राप्त्यनन्तरमेव तदभावात् क्रमाद् इत्युक्तम् । एतेन- ~~स्वर्गलोका अमृतत्वम्= अमरणतां= देवत्वं भजन्ते~~ इत्येतद् अपव्याख्यानम् इत्युक्तं भवति। प्राप्तस्वर्गलोकानां सर्वथा मरणाभावस्य बाधात् । ~~मन्वन्तरादिकालमात्रवासित्वं चेन्न~~ ~~तत्र त्वम् इत्यनेनैव गतार्थत्वात् ।~~ ~~अमरणतां= देवत्वं भजन्ते इत्यर्थ~~ इति ~~चेद्, न। तस्य योग्यतामात्रसाध्यत्वेन कर्ममात्रस्य तदभावात्~~ । ~~मोक्षोऽपि योग्यमात्रसाध्य एवेति चेत्; सत्यम्~~ । ~~अग्नौ विष्णुं सदा ध्यायन्~~ इति समाख्याबलान्मोक्षयोग्यपरत्वस्य कल्पनात्। न च तथा त्वत्पक्षे किञ्चिज्ज्ञापकमस्ति, इति ॥ ननु ~~उशन् ह वै वाजश्रवसः~~ इत्यादि प्रथमत एवाव्याख्याय, मध्यमवाक्यं किमर्थम् आदौ व्याख्यायते ? न च स्पष्टत्वात् तद् उपेक्ष्येदं वाक्यं व्याकृतम् इति वाच्यम् । उत्तरत्राऽदितोऽपि व्याख्यानात् । उच्यते- शङ्करेण हि स्वभाष्ये अथ काठकोपनिषद्वल्लीनां सुखार्थप्रतिबोधनार्थम् अल्पग्रन्थावृत्तिरारभ्यते इति ~~प्रतिज्ञाय, उपनिषच्छब्दार्थविचारः कृतः ।~~ ~~उपनिषद्~~ ~~इति उप~~-~~निपूर्वस्य सदेर्विशरण~~-~~गत्यवसादनार्थकस्य क्विप्प्रत्ययान्तस्य रूपम् ।~~ ~~उपनिषद्~~ इति व्याचिख्यासितग्रन्थप्रतिपादितवेद्यवस्तुविषया विद्या उच्यते । कस्मात्? ये मुमुक्षवोऽपि दृष्टानुश्राविकविषयवितृष्णाः सन्त उपनिषच्छब्देन वाच्यां वक्ष्यमाणलक्षणां विद्यामुपगम्य तन्निष्ठतया निश्चयेन शीलयन्ति तेषाम् अविद्यादेः संसारबीजस्य विशरणाद्= विनाशाद् ब्रह्मविद्या ~~उपनिषद् इत्युच्यते । तथा च वक्ष्यते-~~ निचाय्य तं मृत्युमुखात् प्रमुच्यते इति। 'पूर्वोक्तविशेषणान् मुमुक्षून् एतद् ब्रह्म गमयति ~~इति गमयितृत्वेन योगेन वा ब्रह्मविद्या~~ ~~उपनिषद्~~~~इत्युच्यते । तथा च वक्ष्यति–~~ ~~ब्रह्मप्राप्तो विरजोऽभूद् विमृत्युः~~ इति । लोकादिर्ब्रह्मजो योऽग्निस्तद्विषयाया विद्याया द्वितीयेन वरेण प्रार्थ्यमानायाः स्वर्गलोकफलप्राप्तिहेतुत्वेन गर्भवासजन्मजराद्युपद्रवसम्बन्धस्य लोकान्तरे पौनःपुन्येन प्रवृत्तस्यावसादयितृत्वेन शैथिल्यापादनेन योगेन साऽपि विद्योपनिषद् इत्युच्यते । तथा च वक्ष्यति– ~~स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते' इत्यादीनि ॥ तदेतद् दूषयितुं <~~span class="gr-~~prateeka~~">स्वर्गलोका अमृतत्वं ~~भजन्ते~~</span~~> इति वाक्यतात्पर्यम् आदावेवोक्तम् । तथा हि~~- ~~यद् उक्तं ~~लोकादिर्ब्रह्मजो योऽग्निः~~ ~~इत्यादि तद् अयुक्तम्~~ । स्मृतिसमाख्यया द्वितीयवरेण प्रार्थ्यमानाया अपि विद्याया अग्निस्थविष्णुविषयतया तस्या अपि मोक्षहेतुत्वेन स्वर्गमात्रहेतुत्वाभावात्। किञ्च ~~उपनिषद् इति ग्रन्थप्रतिपादितवेद्यवस्तुविषया विद्या उच्यते~~ ~~इत्यसत्। विद्यायाम् उपनिषच्छब्दप्रयोगादर्शनात् ।~~ सर्वासु शाखास्वारणमावर्तयेद् आरणमावर्तयेद्, उपनिषदमावर्तयेद्, उपनिषदमावर्तयेद् ~~इत्यादिश्रुतौ~~ ~~उपनिषदमधीमहे अध्यापयामः~~ इति लौकिकव्यवहारे उपनिषच्छब्दस्य ग्रन्थ एव प्रयोगाच्च । न च संसारहेत्वविद्यादि-विशरणादेर्धात्वर्थस्य ग्रन्थमात्रेऽसम्भवाद्, विद्यायां च सम्भवाद् विद्यायामेवोपनिषच्छब्दो मुख्यः; ग्रन्थस्य तु तादर्थ्येन तच्छब्द इति वाच्यम्। ग्रन्थस्यापि ज्ञानद्वाराऽविद्यानिवृत्त्यादिहेतुत्वसद्भावात् । न हि यत्र प्रयोगो वर्तते तत्र शब्दोऽमुख्यः, यत्र तु स नास्ति तत्र मुख्यः इति दृष्टचरम् इति । एवं परकीयादिभाष्यनिरासाय ~~स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते~~ इति वाक्यमादौ व्याख्याय, इदानीम् अप्रतिपत्ति-विप्रतिपत्तिनिरासायाऽदित एव व्याचक्षाणस्तावद् ~~उशन् ह वै~~ इति प्रथमवाक्यं प्रमाणेनैव व्याचष्टे– इच्छन्निति ॥ उशन् इत्यस्यार्थः– इच्छन्निति ॥ वश=~~इच्छायाम्~~ इति ~~धातोः, वकारस्योकारः~~ । ~~उश= इच्छायाम्~~ ~~इत्येव वा धातुः। उक्तं च–~~ ~~उश इच्छा प्रकीर्तिता इति ।~~ ~~वश= कान्तौ, कान्तिरिच्छा इति वा ।~~ ~~स्वर्गलोकमिच्छन्~~ ~~इत्यन्वयः ।~~ ~~स्वर्गलोकम्~~ ~~इति श्रुतौ शेषोक्तिः~~ । ~~वाजश्रवोनप्ता इत्यनेन '~~ ~~वाजश्रवा~~ ~~इति कश्चिदृषिः, तस्यापत्यं वाजश्रवसः~~ इति व्याख्यानमसद् इत्युक्तं भवति । सर्ववेदसम् इत्यस्यार्थः– सर्वस्वदक्षिणामिति ॥ उद्दालको नामतः । कथं तर्हि औद्दालकिः ~~इत्युत्तरत्र प्रयोगः ? उद्दालक एवौद्दालकिः~~ ~~इति व्याख्यानात् । यद्वा- एतत्पितुरपि उद्दालक इति नाम । अतो नानुपपत्तिः।~~ ~~सर्ववेदसं ददौ~~ ~~इत्येतदनन्तरम् अध्याहार्यमाह– ददाविति॥~~ निरिन्द्रियाः' इति वक्ष्यमाणविशेषणोपलक्षणम् । अन्यथा दक्षिणासु नीयमानासु कुमारस्य श्रद्धाप्रवेशे कारणाभावप्रसङ्गः । पीतोदका इत्याद्यनुवादासम्भवश्चेति भावः ॥ ननु सर्वस्वदक्षिणादानावसरे देयकोटौ प्रवेशाभावात् ~~तात कस्मै मां दास्यसि~~ इति ~~वचने किं निमित्तम्~~? इत्यतस्तदभिप्रायमाह– मामिति॥ ते त्वया ईदृशा ईदृश्यो गावो न दातव्याः । न चैवं गोदानप्रतिज्ञाभङ्गः। मां दत्त्वाऽपि तस्याः पूरणीयत्वादित्यर्थः । ~~स होवाच पितरम्~~ ~~इत्यस्यार्थः – उवाचेति~~ ॥ ~~तं होवाच मृत्यवे त्वा ददानि~~ इति ~~वाक्यस्य यथाश्रुतमात्रार्थप्रतीतिनिरासायाभिप्रेतमर्थमाह– तमिति ॥~~ त्वं म्रियस्व । मृत्वा मृत्योर्गृहान् गच्छ । तदपि प्रवसन्तं मृत्युं प्रति गन्ताऽसि । तस्य गृहे तिस्रो रात्रीरनश्नन्नेव वसताद् इत्यादि शशाप इत्यर्थः । तथा चोक्तं यजुर्वेदकाठके – 'स होवाच । तात कस्मै मां दास्यसीति। द्वितीयं तृतीयम् । तं ह परीत उवाच मृत्यवे त्वा ददानीति । ~~परेहि मृत्योर्गृहान् मृत्यवे त्वाऽदामिति~~ । तं वै प्रवसन्तं गन्ताऽसीति होवाच। तस्य स्म तिस्रो रात्रीरनश्नन् गृहे प्रवसतात् । स यदि त्वा पृच्छेत् कुमार कति रात्रीरवात्सीरिति तिस्र इति प्रतिब्रूतात् । किं प्रथमां रात्रिमाश्ना इति प्रजां त इति । किं द्वितीयामिति पशूंस्त इति । किं तृतीयामिति साधुकृत्यां त इति इति । एवं चात्र श्रुतौ~~ मृत्यवे त्वा ददानि इति उपलक्षणम् । अत एव शाखान्तरोक्तस्यापि संग्रहाभिप्रायेणैव ~~तं शशाप' इति सामान्येनोक्तम् ॥</div></div>

<div class="teeka-block" data-block-id="VedeshatirthaVivarana-2" id="VedeshatirthaVivarana-2" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V01" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V01 KKN_C01_S01_V02 KKN_C01_S01_V03"><div class="teeka-body">प्रणम्य वामनं देवं श्रियं मध्वं गुरूंस्तथा ।काठकोपनिषद्भाष्यव्याख्यानं क्रियते मया ॥इह हि विषयविरक्तस्य शमदमादिमतो मुमुक्षोरधिकारिण आत्यन्तिकानिष्टनिवृत्तीष्टप्राप्तिहेतुभगवत्स्वरूपज्ञापनाय प्रवृत्ताऽपि काठकोपनिषद् अन्यथाव्याख्यानावरुद्धत्वेन न तज्ज्ञापनसमर्थेति मन्यमानो भगवान् आनन्दतीर्थमुनिस्तां यथावत् व्याचिख्यासुः प्रारिप्सितपरिसमाप्त्यादिप्रयोजनतया शिष्टाचारावगताम् एतदुपनिषत्प्रतिपाद्यदेवताप्रणतिं शिष्यशिक्षणार्थम् आदौ निबध्नाति– नम इति ॥ भगवते ऐश्वर्यादिषड्गुणसम्पन्नाय तस्मै वेदादिप्रसिद्धाय वामनाय नम इति परोक्षतो नमस्कृत्य, अपरोक्षतोऽपि नमस्करोति- ते वामनाय नमो नम इति। अपरोक्षीकृते भगवद्रूपे भक्त्यतिशयद्योतनाय नमो नम इति द्विरुक्तिः । नम्यत्वोपपादकविशिष्टत्वोपपादनाय सर्वतः परमाय इत्युक्तम् । सर्वतः इन्द्रियादेरव्यक्तान्तात् सर्वतः । परमत्वं च न राजादिवन्मन्तव्यमित्याह– सर्वेति ॥ सर्वतःपरमस्योपासनार्थं न दूरे गन्तव्यमिति वाऽऽह– सर्वेति ॥ उपनिषत्प्रतिपाद्यभगवन्मूर्तिकथनम्–वामनायेति ॥ वक्ष्यते च ईशानो भूतभव्यस्य इत्यादिना ऐश्वर्यादिरूपं भगवत्त्वम् । ब्रह्मजज्ञम् इत्यत्र ब्रह्मजइत्यनेन वेदादिप्रसिद्धत्वम् । इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्थाः इत्यादिना सर्वतः परमत्वम् । विद्धि त्वमेतं निहितं गुहायाम् इत्यादिना सर्वप्राणिहृदिस्थत्वम् । मध्ये वामनमासीनम् इत्यनेन वामनत्वं च ज्ञातव्यम् ।ननु ऋषिदेवताच्छन्दोब्राह्मणपरिज्ञान एव विद्या फलति। अन्यथाऽनर्थोक्तेः। तथा हि श्रुतिः - यो ह वा अविदितार्षच्छन्दो-दैवतब्राह्मणेन इत्यादि। ततः तद् अत्र वक्तव्यम् इति चेत्, सत्यम्। वामनाय इत्यनेन देवतोक्तैव। यमादेः स्पष्टं ऋषित्वावगमाद्, अक्षरपरिगणनया छन्दःपरिज्ञानसम्भवात् । विनियोजकवाक्यपर-ब्राह्मणपदोपलक्षितार्थज्ञानस्य व्याख्यानादेव सम्भवात् तदनुक्तिरिति ।अत्र वामनस्य विषयत्वोक्त्यैव यत् परैरुक्तम् - 'अस्या विद्यायाः परब्रह्म प्रत्यगात्मभूतं विषयः इति तद् अपि परास्तम् । यथा चैतत् तथा वक्ष्यत्याचार्यः स्वयमेव । अत्र उशन् ह वै वाजश्रवसः इत्याख्यायिका विद्याप्रशंसया श्रोतॄणां श्रद्धाऽतिशयजननार्थम् । स्मर्यते हि श्रद्धादीनां तत्त्वज्ञानहेतुत्वम्- श्रद्धावान् लभते ज्ञानम्' इति ॥ननु स्वर्गे लोके न भयं किञ्चनास्ति इत्यादिना स्वर्गलोकं प्रशस्य स त्वमग्निं स्वर्ग्यमध्येषि मृत्यो इत्यत्राग्नेः स्वर्गसाधनत्वमुच्यते तदयुक्तम्। अग्निमात्रस्य स्वर्गसाधनत्वेऽकृताग्निचयनस्यापि स्वर्गप्राप्त्यापत्तेः। न च योऽग्निं नाचिकेतं चिनुते इति यजुर्वेदोक्तिबलाद् अत्राप्यग्निचयनस्यैव स्वर्ग्यत्वं विवक्षितमिति वाच्यम् । अग्निचयनस्यापि स्वर्गमात्रं प्रति हेतुत्वसम्भवेऽपि स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते इत्युक्तस्य स्वर्गप्राप्त्यनन्तरं मोक्षं प्रति हेतुत्वस्यानुपपत्तेः । तमेवं विद्वान् इत्यादिश्रुतिविरोधाद्, इत्यतः प्रमाणेन तद् व्याचष्टे – अग्नाविति ॥ अत एव नाग्निचयनमात्रेण पूर्यत इति भावेन य एवं विद्वांश्चिनुते नाचिकेतम् इत्युत्तरत्र, य उ चैनमेवं वेद इति शाखान्तरेऽप्युक्तमिति भावः । त्रिशश्चयीत इति सम्बन्धः। त्रिनाचिकेतः इत्यादिप्रयोगात् त्रिशः इत्युक्तम् । तत्र भयातिगः इत्यनेन स्वर्गे लोके न भयं किञ्चनास्ति इत्यस्य तात्पर्यमुक्तम्।न तत्र त्वम् इति स्वर्गलोके मृत्योरभाव उक्तः, स न युक्तः? पुनरावृत्तिसद्भावेन सर्वथा मरणाभावायोगाद् इत्यत उक्तम्– उष्य मन्वन्तरं कालमिति ॥ तथा च मन्वन्तरकालपर्यन्तं न तत्र त्वम् इति व्याख्येयमिति भावः । स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते इत्यस्यार्थमाह– अमृतत्वमिति॥ मोक्षमित्यर्थः । ब्रह्मणा सहैव मोक्षप्राप्तेः स्वर्गप्राप्त्यनन्तरमेव तदभावात् क्रमाद् इत्युक्तम् । एतेन- स्वर्गलोका अमृतत्वम्= अमरणतां= देवत्वं भजन्ते इत्येतद् अपव्याख्यानम् इत्युक्तं भवति। प्राप्तस्वर्गलोकानां सर्वथा मरणाभावस्य बाधात् । मन्वन्तरादिकालमात्रवासित्वं चेन्न तत्र त्वम् इत्यनेनैव गतार्थत्वात् । अमरणतां= देवत्वं भजन्ते इत्यर्थ इति चेद्, न। तस्य योग्यतामात्रसाध्यत्वेन कर्ममात्रस्य तदभावात् । मोक्षोऽपि योग्यमात्रसाध्य एवेति चेत्; सत्यम् । अग्नौ विष्णुं सदा ध्यायन् इति समाख्याबलान्मोक्षयोग्यपरत्वस्य कल्पनात्। न च तथा त्वत्पक्षे किञ्चिज्ज्ञापकमस्ति, इति ॥ननु उशन् ह वै वाजश्रवसः इत्यादि प्रथमत एवाव्याख्याय, मध्यमवाक्यं किमर्थम् आदौ व्याख्यायते ? न च स्पष्टत्वात् तद् उपेक्ष्येदं वाक्यं व्याकृतम् इति वाच्यम् । उत्तरत्राऽदितोऽपि व्याख्यानात् । उच्यते- शङ्करेण हि स्वभाष्ये अथ काठकोपनिषद्वल्लीनां सुखार्थप्रतिबोधनार्थम् अल्पग्रन्थावृत्तिरारभ्यते इति प्रतिज्ञाय, उपनिषच्छब्दार्थविचारः कृतः । उपनिषद् इति उप-निपूर्वस्य सदेर्विशरण-गत्यवसादनार्थकस्य क्विप्प्रत्ययान्तस्य रूपम् । उपनिषद् इति व्याचिख्यासितग्रन्थप्रतिपादितवेद्यवस्तुविषया विद्या उच्यते । कस्मात्? ये मुमुक्षवोऽपि दृष्टानुश्राविकविषयवितृष्णाः सन्त उपनिषच्छब्देन वाच्यां वक्ष्यमाणलक्षणां विद्यामुपगम्य तन्निष्ठतया निश्चयेन शीलयन्ति तेषाम् अविद्यादेः संसारबीजस्य विशरणाद्= विनाशाद् ब्रह्मविद्या उपनिषद् इत्युच्यते । तथा च वक्ष्यते- निचाय्य तं मृत्युमुखात् प्रमुच्यते इति। 'पूर्वोक्तविशेषणान् मुमुक्षून् एतद् ब्रह्म गमयति इति गमयितृत्वेन योगेन वा ब्रह्मविद्या उपनिषद्इत्युच्यते । तथा च वक्ष्यति– ब्रह्मप्राप्तो विरजोऽभूद् विमृत्युः इति । लोकादिर्ब्रह्मजो योऽग्निस्तद्विषयाया विद्याया द्वितीयेन वरेण प्रार्थ्यमानायाः स्वर्गलोकफलप्राप्तिहेतुत्वेन गर्भवासजन्मजराद्युपद्रवसम्बन्धस्य लोकान्तरे पौनःपुन्येन प्रवृत्तस्यावसादयितृत्वेन शैथिल्यापादनेन योगेन साऽपि विद्योपनिषद् इत्युच्यते । तथा च वक्ष्यति– स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते' इत्यादीनि ॥तदेतद् दूषयितुं स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते इति वाक्यतात्पर्यम् आदावेवोक्तम् । तथा हि- यद् उक्तं लोकादिर्ब्रह्मजो योऽग्निः इत्यादि तद् अयुक्तम् । स्मृतिसमाख्यया द्वितीयवरेण प्रार्थ्यमानाया अपि विद्याया अग्निस्थविष्णुविषयतया तस्या अपि मोक्षहेतुत्वेन स्वर्गमात्रहेतुत्वाभावात्। किञ्च उपनिषद् इति ग्रन्थप्रतिपादितवेद्यवस्तुविषया विद्या उच्यते इत्यसत्। विद्यायाम् उपनिषच्छब्दप्रयोगादर्शनात् । सर्वासु शाखास्वारणमावर्तयेद् आरणमावर्तयेद्, उपनिषदमावर्तयेद्, उपनिषदमावर्तयेद् इत्यादिश्रुतौ उपनिषदमधीमहे अध्यापयामः इति लौकिकव्यवहारे उपनिषच्छब्दस्य ग्रन्थ एव प्रयोगाच्च । न च संसारहेत्वविद्यादि-विशरणादेर्धात्वर्थस्य ग्रन्थमात्रेऽसम्भवाद्, विद्यायां च सम्भवाद् विद्यायामेवोपनिषच्छब्दो मुख्यः; ग्रन्थस्य तु तादर्थ्येन तच्छब्द इति वाच्यम्। ग्रन्थस्यापि ज्ञानद्वाराऽविद्यानिवृत्त्यादिहेतुत्वसद्भावात् । न हि यत्र प्रयोगो वर्तते तत्र शब्दोऽमुख्यः, यत्र तु स नास्ति तत्र मुख्यः इति दृष्टचरम् इति ।एवं परकीयादिभाष्यनिरासाय स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते इति वाक्यमादौ व्याख्याय, इदानीम् अप्रतिपत्ति-विप्रतिपत्तिनिरासायाऽदित एव व्याचक्षाणस्तावद् उशन् ह वै इति प्रथमवाक्यं प्रमाणेनैव व्याचष्टे– इच्छन्निति ॥ उशन् इत्यस्यार्थः– इच्छन्निति ॥ वश=इच्छायाम् इति धातोः, वकारस्योकारः । उश= इच्छायाम् इत्येव वा धातुः। उक्तं च– उश इच्छा प्रकीर्तिता इति । वश= कान्तौ, कान्तिरिच्छा इति वा । स्वर्गलोकमिच्छन् इत्यन्वयः । स्वर्गलोकम् इति श्रुतौ शेषोक्तिः ।वाजश्रवोनप्ता इत्यनेन ' वाजश्रवा इति कश्चिदृषिः, तस्यापत्यं वाजश्रवसः इति व्याख्यानमसद् इत्युक्तं भवति । सर्ववेदसम् इत्यस्यार्थः– सर्वस्वदक्षिणामिति ॥ उद्दालको नामतः । कथं तर्हि औद्दालकिः इत्युत्तरत्र प्रयोगः ? उद्दालक एवौद्दालकिः इति व्याख्यानात् । यद्वा- एतत्पितुरपि उद्दालक इति नाम । अतो नानुपपत्तिः। सर्ववेदसं ददौ इत्येतदनन्तरम् अध्याहार्यमाह– ददाविति॥ निरिन्द्रियाः' इति वक्ष्यमाणविशेषणोपलक्षणम् । अन्यथा दक्षिणासु नीयमानासु कुमारस्य श्रद्धाप्रवेशे कारणाभावप्रसङ्गः । पीतोदका इत्याद्यनुवादासम्भवश्चेति भावः ॥ननु सर्वस्वदक्षिणादानावसरे देयकोटौ प्रवेशाभावात् तात कस्मै मां दास्यसि इति वचने किं निमित्तम्? इत्यतस्तदभिप्रायमाह– मामिति॥ ते त्वया ईदृशा ईदृश्यो गावो न दातव्याः । न चैवं गोदानप्रतिज्ञाभङ्गः। मां दत्त्वाऽपि तस्याः पूरणीयत्वादित्यर्थः । स होवाच पितरम् इत्यस्यार्थः – उवाचेति ॥ तं होवाच मृत्यवे त्वा ददानि इति वाक्यस्य यथाश्रुतमात्रार्थप्रतीतिनिरासायाभिप्रेतमर्थमाह– तमिति ॥ त्वं म्रियस्व । मृत्वा मृत्योर्गृहान् गच्छ । तदपि प्रवसन्तं मृत्युं प्रति गन्ताऽसि । तस्य गृहे तिस्रो रात्रीरनश्नन्नेव वसताद् इत्यादि शशाप इत्यर्थः ।तथा चोक्तं यजुर्वेदकाठके – 'स होवाच । तात कस्मै मां दास्यसीति। द्वितीयं तृतीयम् । तं ह परीत उवाच मृत्यवे त्वा ददानीति । परेहि मृत्योर्गृहान् मृत्यवे त्वाऽदामिति । तं वै प्रवसन्तं गन्ताऽसीति होवाच।तस्य स्म तिस्रो रात्रीरनश्नन् गृहे प्रवसतात् । स यदि त्वा पृच्छेत् कुमार कति रात्रीरवात्सीरिति तिस्र इति प्रतिब्रूतात् । किं प्रथमां रात्रिमाश्ना इति प्रजां त इति । किं द्वितीयामिति पशूंस्त इति । किं तृतीयामिति साधुकृत्यां त इति इति । एवं चात्र श्रुतौ मृत्यवे त्वा ददानि इति उपलक्षणम् । अत एव शाखान्तरोक्तस्यापि संग्रहाभिप्रायेणैव तं शशाप' इति सामान्येनोक्तम् ॥</div></div>

=== खण्डार्थः ===

~~<div class="teeka-block" data-block-id="VedeshatirthaVivarana-4"~~

<div class="teeka-block" data-block-id="VedeshatirthaVivarana-4" id="VedeshatirthaVivarana-4" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V01" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V01 KKN_C01_S01_V02 KKN_C01_S01_V03"><div class="teeka-body"><

=== वेदशीयम् ===

~~<div class~~

<div class="teeka-block" data-block-id="VedeshatirthaVivarana-55" id="VedeshatirthaVivarana-55" data-parent-verse="KKN_C02_S03_V01" data-covers-verses="KKN_C02_S03_V01 KKN_C02_S03_V02 KKN_C02_S03_V03 KKN_C02_S03_V04 KKN_C02_S03_V05"><div class="teeka-body">पुनरपि भगवन्माहात्म्यमाह– ऊर्ध्वमूल इत्यादिना ॥ तद् अन्यथाप्रतीति-निरासाय प्रमाणेनैव व्याचक्षाणस्तावद् ऊर्ध्वमूल इत्येतद् व्याचष्टे– सर्वोच्च इति ॥ <span class="gr-prateeka

[[Category:Sanskrit Documents]]

[[Category:Katha]]

@@ Line 4: / Line 4: @@
 <span id="VedeshatirthaVivarana-1-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="श्रीवेदेशतीर्थविरचितविवरणम्"></span>
 === श्रीवेदेशतीर्थविरचितविवरणम् ===
-<div class="teeka-block" data-block-id="VedeshatirthaVivarana-2" id="VedeshatirthaVivarana-2" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V03"><div class="teeka-body">प्रणम्य वामनं देवं श्रियं मध्वं गुरूंस्तथा । काठकोपनिषद्भाष्यव्याख्यानं क्रियते मया ॥ इह हि विषयविरक्तस्य शमदमादिमतो मुमुक्षोरधिकारिण आत्यन्तिकानिष्टनिवृत्तीष्टप्राप्तिहेतुभगवत्स्वरूपज्ञापनाय प्रवृत्ताऽपि काठकोपनिषद् अन्यथाव्याख्यानावरुद्धत्वेन न तज्ज्ञापनसमर्थेति मन्यमानो भगवान् आनन्दतीर्थमुनिस्तां यथावत् व्याचिख्यासुः प्रारिप्सितपरिसमाप्त्यादिप्रयोजनतया शिष्टाचारावगताम् एतदुपनिषत्प्रतिपाद्यदेवताप्रणतिं शिष्यशिक्षणार्थम् आदौ निबध्नाति– नम इति ॥ भगवते ऐश्वर्यादिषड्गुणसम्पन्नाय तस्मै वेदादिप्रसिद्धाय वामनाय नम इति परोक्षतो नमस्कृत्य, अपरोक्षतोऽपि नमस्करोति- ते वामनाय नमो नम इति। अपरोक्षीकृते भगवद्रूपे भक्त्यतिशयद्योतनाय नमो नम इति द्विरुक्तिः । नम्यत्वोपपादकविशिष्टत्वोपपादनाय <span class="gr-prateeka">सर्वतः परमाय</span> इत्युक्तम् । सर्वतः इन्द्रियादेरव्यक्तान्तात् सर्वतः । परमत्वं च न राजादिवन्मन्तव्यमित्याह– सर्वेति ॥ सर्वतःपरमस्योपासनार्थं न दूरे गन्तव्यमिति वाऽऽह– सर्वेति ॥ उपनिषत्प्रतिपाद्यभगवन्मूर्तिकथनम्–वामनायेति ॥ वक्ष्यते च <span class="gr-prateeka">ईशानो भूतभव्यस्य</span> इत्यादिना ऐश्वर्यादिरूपं भगवत्त्वम् । <span class="gr-prateeka">ब्रह्मजज्ञम्</span> इत्यत्र <span class="gr-prateeka">ब्रह्मज</span>इत्यनेन वेदादिप्रसिद्धत्वम् । <span class="gr-prateeka">इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्थाः</span> इत्यादिना सर्वतः परमत्वम् । <span class="gr-prateeka">विद्धि त्वमेतं निहितं गुहायाम्</span> इत्यादिना सर्वप्राणिहृदिस्थत्वम् । <span class="gr-prateeka">मध्ये वामनमासीनम्</span> इत्यनेन वामनत्वं च ज्ञातव्यम् । ननु ऋषिदेवताच्छन्दोब्राह्मणपरिज्ञान एव विद्या फलति। अन्यथाऽनर्थोक्तेः। तथा हि श्रुतिः - <span class="gr-prateeka">यो ह वा अविदितार्षच्छन्दो-दैवतब्राह्मणेन</span> इत्यादि। ततः तद् अत्र वक्तव्यम् इति चेत्, सत्यम्। <span class="gr-prateeka">वामनाय</span> इत्यनेन देवतोक्तैव। यमादेः स्पष्टं ऋषित्वावगमाद्, अक्षरपरिगणनया छन्दःपरिज्ञानसम्भवात् । विनियोजकवाक्यपर-ब्राह्मणपदोपलक्षितार्थज्ञानस्य व्याख्यानादेव सम्भवात् तदनुक्तिरिति । अत्र वामनस्य विषयत्वोक्त्यैव यत् परैरुक्तम् - 'अस्या विद्यायाः परब्रह्म प्रत्यगात्मभूतं विषयः<span class="gr-prateeka"> इति तद् अपि परास्तम् । यथा चैतत् तथा वक्ष्यत्याचार्यः स्वयमेव । अत्र </span>उशन् ह वै वाजश्रवसः<span class="gr-prateeka"> इत्याख्यायिका विद्याप्रशंसया श्रोतॄणां श्रद्धाऽतिशयजननार्थम् । स्मर्यते हि श्रद्धादीनां तत्त्वज्ञानहेतुत्वम्- </span>श्रद्धावान् लभते ज्ञानम्' इति ॥ ननु <span class="gr-prateeka">स्वर्गे लोके न भयं किञ्चनास्ति</span> इत्यादिना स्वर्गलोकं प्रशस्य <span class="gr-prateeka">स त्वमग्निं स्वर्ग्यमध्येषि मृत्यो</span> इत्यत्राग्नेः स्वर्गसाधनत्वमुच्यते तदयुक्तम्। अग्निमात्रस्य स्वर्गसाधनत्वेऽकृताग्निचयनस्यापि स्वर्गप्राप्त्यापत्तेः। न च <span class="gr-prateeka">योऽग्निं नाचिकेतं चिनुते</span> इति यजुर्वेदोक्तिबलाद् अत्राप्यग्निचयनस्यैव स्वर्ग्यत्वं विवक्षितमिति वाच्यम् । अग्निचयनस्यापि स्वर्गमात्रं प्रति हेतुत्वसम्भवेऽपि <span class="gr-prateeka">स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते</span> इत्युक्तस्य स्वर्गप्राप्त्यनन्तरं मोक्षं प्रति हेतुत्वस्यानुपपत्तेः । <span class="gr-prateeka">तमेवं विद्वान्</span> इत्यादिश्रुतिविरोधाद्, इत्यतः प्रमाणेन तद् व्याचष्टे – अग्नाविति ॥ अत एव नाग्निचयनमात्रेण पूर्यत इति भावेन <span class="gr-prateeka">य एवं विद्वांश्चिनुते नाचिकेतम्</span> इत्युत्तरत्र, <span class="gr-prateeka">य उ चैनमेवं वेद</span> इति शाखान्तरेऽप्युक्तमिति भावः । <span class="gr-prateeka">त्रिशश्चयीत</span> इति सम्बन्धः। <span class="gr-prateeka">त्रिनाचिकेतः</span> इत्यादिप्रयोगात् <span class="gr-prateeka">त्रिशः</span> इत्युक्तम् । तत्र <span class="gr-prateeka">भयातिगः</span> इत्यनेन <span class="gr-prateeka">स्वर्गे लोके न भयं किञ्चनास्ति</span> इत्यस्य तात्पर्यमुक्तम्। न तत्र त्वम् इति स्वर्गलोके मृत्योरभाव उक्तः, स न युक्तः? पुनरावृत्तिसद्भावेन सर्वथा मरणाभावायोगाद् इत्यत उक्तम्– उष्य मन्वन्तरं कालमिति ॥ तथा च <span class="gr-prateeka">मन्वन्तरकालपर्यन्तं न तत्र त्वम्</span> इति व्याख्येयमिति भावः । <span class="gr-prateeka">स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते</span> इत्यस्यार्थमाह– अमृतत्वमिति॥ मोक्षमित्यर्थः । ब्रह्मणा सहैव मोक्षप्राप्तेः स्वर्गप्राप्त्यनन्तरमेव तदभावात् क्रमाद् इत्युक्तम् । एतेन- <span class="gr-prateeka">स्वर्गलोका अमृतत्वम्= अमरणतां= देवत्वं भजन्ते</span> इत्येतद् अपव्याख्यानम् इत्युक्तं भवति। प्राप्तस्वर्गलोकानां सर्वथा मरणाभावस्य बाधात् । मन्वन्तरादिकालमात्रवासित्वं चेन्न <span class="gr-prateeka">तत्र त्वम्</span> इत्यनेनैव गतार्थत्वात् । <span class="gr-prateeka">अमरणतां= देवत्वं भजन्ते</span> इत्यर्थ इति चेद्, न। तस्य योग्यतामात्रसाध्यत्वेन कर्ममात्रस्य तदभावात् । मोक्षोऽपि योग्यमात्रसाध्य एवेति चेत्; सत्यम् । <span class="gr-prateeka">अग्नौ विष्णुं सदा ध्यायन्</span> इति समाख्याबलान्मोक्षयोग्यपरत्वस्य कल्पनात्। न च तथा त्वत्पक्षे किञ्चिज्ज्ञापकमस्ति, इति ॥ ननु <span class="gr-prateeka">उशन् ह वै वाजश्रवसः</span> इत्यादि प्रथमत एवाव्याख्याय, मध्यमवाक्यं किमर्थम् आदौ व्याख्यायते ? न च स्पष्टत्वात् तद् उपेक्ष्येदं वाक्यं व्याकृतम् इति वाच्यम् । उत्तरत्राऽदितोऽपि व्याख्यानात् । उच्यते- शङ्करेण हि स्वभाष्ये <span class="gr-prateeka">अथ काठकोपनिषद्वल्लीनां सुखार्थप्रतिबोधनार्थम् अल्पग्रन्थावृत्तिरारभ्यते</span> इति प्रतिज्ञाय, उपनिषच्छब्दार्थविचारः कृतः । <span class="gr-prateeka">उपनिषद्</span> इति उप-निपूर्वस्य सदेर्विशरण-गत्यवसादनार्थकस्य क्विप्प्रत्ययान्तस्य रूपम् । <span class="gr-prateeka">उपनिषद्</span> इति व्याचिख्यासितग्रन्थप्रतिपादितवेद्यवस्तुविषया विद्या उच्यते । कस्मात्? ये मुमुक्षवोऽपि दृष्टानुश्राविकविषयवितृष्णाः सन्त उपनिषच्छब्देन वाच्यां वक्ष्यमाणलक्षणां विद्यामुपगम्य तन्निष्ठतया निश्चयेन शीलयन्ति तेषाम् अविद्यादेः संसारबीजस्य विशरणाद्= विनाशाद् ब्रह्मविद्या <span class="gr-prateeka">उपनिषद्</span> इत्युच्यते । तथा च वक्ष्यते- <span class="gr-prateeka">निचाय्य तं मृत्युमुखात् प्रमुच्यते</span> इति। 'पूर्वोक्तविशेषणान् मुमुक्षून् एतद् ब्रह्म गमयति<span class="gr-prateeka"> इति गमयितृत्वेन योगेन वा ब्रह्मविद्या </span>उपनिषद्<span class="gr-prateeka">इत्युच्यते । तथा च वक्ष्यति– </span>ब्रह्मप्राप्तो विरजोऽभूद् विमृत्युः<span class="gr-prateeka"> इति । लोकादिर्ब्रह्मजो योऽग्निस्तद्विषयाया विद्याया द्वितीयेन वरेण प्रार्थ्यमानायाः स्वर्गलोकफलप्राप्तिहेतुत्वेन गर्भवासजन्मजराद्युपद्रवसम्बन्धस्य लोकान्तरे पौनःपुन्येन प्रवृत्तस्यावसादयितृत्वेन शैथिल्यापादनेन योगेन साऽपि विद्योपनिषद् इत्युच्यते । तथा च वक्ष्यति– </span>स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते' इत्यादीनि ॥ तदेतद् दूषयितुं <span class="gr-prateeka">स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते</span> इति वाक्यतात्पर्यम् आदावेवोक्तम् । तथा हि- यद् उक्तं <span class="gr-prateeka">लोकादिर्ब्रह्मजो योऽग्निः</span> इत्यादि तद् अयुक्तम् । स्मृतिसमाख्यया द्वितीयवरेण प्रार्थ्यमानाया अपि विद्याया अग्निस्थविष्णुविषयतया तस्या अपि मोक्षहेतुत्वेन स्वर्गमात्रहेतुत्वाभावात्। किञ्च <span class="gr-prateeka">उपनिषद् इति ग्रन्थप्रतिपादितवेद्यवस्तुविषया विद्या उच्यते</span> इत्यसत्। विद्यायाम् उपनिषच्छब्दप्रयोगादर्शनात् । <span class="gr-prateeka">सर्वासु शाखास्वारणमावर्तयेद् आरणमावर्तयेद्, उपनिषदमावर्तयेद्, उपनिषदमावर्तयेद्</span> इत्यादिश्रुतौ <span class="gr-prateeka">उपनिषदमधीमहे अध्यापयामः</span> इति लौकिकव्यवहारे उपनिषच्छब्दस्य ग्रन्थ एव प्रयोगाच्च । न च संसारहेत्वविद्यादि-विशरणादेर्धात्वर्थस्य ग्रन्थमात्रेऽसम्भवाद्, विद्यायां च सम्भवाद् विद्यायामेवोपनिषच्छब्दो मुख्यः; ग्रन्थस्य तु तादर्थ्येन तच्छब्द इति वाच्यम्। ग्रन्थस्यापि ज्ञानद्वाराऽविद्यानिवृत्त्यादिहेतुत्वसद्भावात् । न हि <span class="gr-prateeka">यत्र प्रयोगो वर्तते तत्र शब्दोऽमुख्यः, यत्र तु स नास्ति तत्र मुख्यः</span> इति दृष्टचरम् इति । एवं परकीयादिभाष्यनिरासाय <span class="gr-prateeka">स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते</span> इति वाक्यमादौ व्याख्याय, इदानीम् अप्रतिपत्ति-विप्रतिपत्तिनिरासायाऽदित एव व्याचक्षाणस्तावद् <span class="gr-prateeka">उशन् ह वै</span> इति प्रथमवाक्यं प्रमाणेनैव व्याचष्टे– इच्छन्निति ॥ उशन् इत्यस्यार्थः– इच्छन्निति ॥ <span class="gr-prateeka">वश=इच्छायाम्</span> इति धातोः, वकारस्योकारः । <span class="gr-prateeka">उश= इच्छायाम्</span> इत्येव वा धातुः। उक्तं च– <span class="gr-prateeka">उश इच्छा प्रकीर्तिता</span> इति । <span class="gr-prateeka">वश= कान्तौ</span>, कान्तिरिच्छा इति वा । <span class="gr-prateeka">स्वर्गलोकमिच्छन्</span> इत्यन्वयः । <span class="gr-prateeka">स्वर्गलोकम्</span> इति श्रुतौ शेषोक्तिः । वाजश्रवोनप्ता इत्यनेन '<span class="gr-prateeka"> </span>वाजश्रवा<span class="gr-prateeka"> इति कश्चिदृषिः, तस्यापत्यं वाजश्रवसः</span><span class="gr-prateeka"> इति व्याख्यानमसद् इत्युक्तं भवति । सर्ववेदसम् इत्यस्यार्थः– सर्वस्वदक्षिणामिति ॥ उद्दालको नामतः । कथं तर्हि </span>औद्दालकिः<span class="gr-prateeka"> इत्युत्तरत्र प्रयोगः ? </span>उद्दालक एवौद्दालकिः<span class="gr-prateeka"> इति व्याख्यानात् । यद्वा- एतत्पितुरपि उद्दालक इति नाम । अतो नानुपपत्तिः। </span>सर्ववेदसं ददौ<span class="gr-prateeka"> इत्येतदनन्तरम् अध्याहार्यमाह– ददाविति॥ </span>निरिन्द्रियाः' इति वक्ष्यमाणविशेषणोपलक्षणम् । अन्यथा दक्षिणासु नीयमानासु कुमारस्य श्रद्धाप्रवेशे कारणाभावप्रसङ्गः । पीतोदका इत्याद्यनुवादासम्भवश्चेति भावः ॥ ननु सर्वस्वदक्षिणादानावसरे देयकोटौ प्रवेशाभावात् <span class="gr-prateeka">तात कस्मै मां दास्यसि</span> इति वचने किं निमित्तम्? इत्यतस्तदभिप्रायमाह– मामिति॥ ते त्वया ईदृशा ईदृश्यो गावो न दातव्याः । न चैवं गोदानप्रतिज्ञाभङ्गः। मां दत्त्वाऽपि तस्याः पूरणीयत्वादित्यर्थः । <span class="gr-prateeka">स होवाच पितरम्</span> इत्यस्यार्थः – उवाचेति ॥ <span class="gr-prateeka">तं होवाच मृत्यवे त्वा ददानि</span> इति वाक्यस्य यथाश्रुतमात्रार्थप्रतीतिनिरासायाभिप्रेतमर्थमाह– तमिति ॥ <span class="gr-prateeka">त्वं म्रियस्व । मृत्वा मृत्योर्गृहान् गच्छ । तदपि प्रवसन्तं मृत्युं प्रति गन्ताऽसि । तस्य गृहे तिस्रो रात्रीरनश्नन्नेव वसताद्</span> इत्यादि शशाप इत्यर्थः । तथा चोक्तं यजुर्वेदकाठके – 'स होवाच । तात कस्मै मां दास्यसीति। द्वितीयं तृतीयम् । तं ह परीत उवाच मृत्यवे त्वा ददानीति । परेहि मृत्योर्गृहान् मृत्यवे त्वाऽदामिति । तं वै प्रवसन्तं गन्ताऽसीति होवाच। तस्य स्म तिस्रो रात्रीरनश्नन् गृहे प्रवसतात् । स यदि त्वा पृच्छेत् कुमार कति रात्रीरवात्सीरिति तिस्र इति प्रतिब्रूतात् । किं प्रथमां रात्रिमाश्ना इति प्रजां त इति । किं द्वितीयामिति पशूंस्त इति । किं तृतीयामिति साधुकृत्यां त इति<span class="gr-prateeka"> इति । एवं चात्र श्रुतौ </span>मृत्यवे त्वा ददानि<span class="gr-prateeka"> इति उपलक्षणम् । अत एव शाखान्तरोक्तस्यापि संग्रहाभिप्रायेणैव </span>तं शशाप' इति सामान्येनोक्तम् ॥</div></div>
+<div class="teeka-block" data-block-id="VedeshatirthaVivarana-2" id="VedeshatirthaVivarana-2" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V01" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V01 KKN_C01_S01_V02 KKN_C01_S01_V03"><div class="teeka-body"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">प्रणम्य वामनं देवं श्रियं मध्वं गुरूंस्तथा ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">काठकोपनिषद्भाष्यव्याख्यानं क्रियते मया ॥</span></span><span class="shloka-line gr-align-justify">इह हि विषयविरक्तस्य शमदमादिमतो मुमुक्षोरधिकारिण आत्यन्तिकानिष्टनिवृत्तीष्टप्राप्तिहेतुभगवत्स्वरूपज्ञापनाय प्रवृत्ताऽपि काठकोपनिषद् अन्यथाव्याख्यानावरुद्धत्वेन न तज्ज्ञापनसमर्थेति मन्यमानो भगवान् आनन्दतीर्थमुनिस्तां यथावत् व्याचिख्यासुः प्रारिप्सितपरिसमाप्त्यादिप्रयोजनतया शिष्टाचारावगताम् एतदुपनिषत्प्रतिपाद्यदेवताप्रणतिं शिष्यशिक्षणार्थम् आदौ निबध्नाति– <span class="gr-prateeka">नम इति</span> ॥ <span class="gr-prateeka">भगवते</span> ऐश्वर्यादिषड्गुणसम्पन्नाय <span class="gr-prateeka">तस्मै</span> वेदादिप्रसिद्धाय <span class="gr-prateeka">वामनाय नम</span> इति परोक्षतो नमस्कृत्य, अपरोक्षतोऽपि नमस्करोति- <span class="gr-prateeka">ते वामनाय नमो नम इति।</span> अपरोक्षीकृते भगवद्रूपे भक्त्यतिशयद्योतनाय <span class="gr-prateeka">नमो नम</span> इति द्विरुक्तिः । नम्यत्वोपपादकविशिष्टत्वोपपादनाय <span class="gr-prateeka"><span class="gr-prateeka">सर्वतः परमाय</span></span> इत्युक्तम् । सर्वतः इन्द्रियादेरव्यक्तान्तात् सर्वतः । परमत्वं च न राजादिवन्मन्तव्यमित्याह– <span class="gr-prateeka">सर्वेति</span> ॥ सर्वतःपरमस्योपासनार्थं न दूरे गन्तव्यमिति वाऽऽह– <span class="gr-prateeka">सर्वेति</span> ॥ उपनिषत्प्रतिपाद्यभगवन्मूर्तिकथनम्–<span class="gr-prateeka">वामनायेति</span> ॥ वक्ष्यते च <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">ईशानो <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-7">भूतभव्यस्य</span></span></span> इत्यादिना ऐश्वर्यादिरूपं भगवत्त्वम् । <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block"><span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-8">ब्रह्मजज्ञम्</span></span></span> इत्यत्र <span class="gr-prateeka">ब्रह्मज</span>इत्यनेन वेदादिप्रसिद्धत्वम् । <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">इन्द्रियेभ्यः परा <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-9">ह्यर्थाः</span></span></span> इत्यादिना सर्वतः परमत्वम् । <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">विद्धि त्वमेतं निहितं <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-10">गुहायाम्</span></span></span> इत्यादिना सर्वप्राणिहृदिस्थत्वम् । <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">मध्ये <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-11">वामनमासीनम्</span></span></span> इत्यनेन वामनत्वं च ज्ञातव्यम् ।</span><span class="shloka-line gr-align-justify">ननु ऋषिदेवताच्छन्दोब्राह्मणपरिज्ञान एव विद्या फलति। अन्यथाऽनर्थोक्तेः। तथा हि श्रुतिः - <span class="gr-prateeka">यो ह वा <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-12">अविदितार्षच्छन्दो-दैवतब्राह्मणेन</span></span> इत्यादि। ततः तद् अत्र वक्तव्यम् इति चेत्, सत्यम्। <span class="gr-prateeka"><span class="gr-prateeka">वामनाय</span></span> इत्यनेन देवतोक्तैव। यमादेः स्पष्टं ऋषित्वावगमाद्, अक्षरपरिगणनया छन्दःपरिज्ञानसम्भवात् । विनियोजकवाक्यपर-ब्राह्मणपदोपलक्षितार्थज्ञानस्य व्याख्यानादेव सम्भवात् तदनुक्तिरिति ।</span><span class="shloka-line gr-align-justify">अत्र वामनस्य विषयत्वोक्त्यैव यत् परैरुक्तम् - 'अस्या विद्यायाः परब्रह्म प्रत्यगात्मभूतं विषयः<span class="gr-prateeka"> इति तद् अपि परास्तम् । यथा चैतत् तथा वक्ष्यत्याचार्यः स्वयमेव । अत्र </span><span class="gr-mulaprateeka-block">उशन् ह वै वाजश्रवसः</span><span class="gr-prateeka"> इत्याख्यायिका विद्याप्रशंसया श्रोतॄणां श्रद्धाऽतिशयजननार्थम् । स्मर्यते हि श्रद्धादीनां तत्त्वज्ञानहेतुत्वम्- </span>श्रद्धावान् लभते <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-13">ज्ञानम्</span>' इति ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify">ननु <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">स्वर्गे लोके न भयं <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-14">किञ्चनास्ति</span></span></span> इत्यादिना स्वर्गलोकं प्रशस्य <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">स त्वमग्निं स्वर्ग्यमध्येषि <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-15">मृत्यो</span></span></span> इत्यत्राग्नेः स्वर्गसाधनत्वमुच्यते तदयुक्तम्। अग्निमात्रस्य स्वर्गसाधनत्वेऽकृताग्निचयनस्यापि स्वर्गप्राप्त्यापत्तेः। न च <span class="gr-prateeka">योऽग्निं नाचिकेतं <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-16">चिनुते</span></span> इति यजुर्वेदोक्तिबलाद् अत्राप्यग्निचयनस्यैव स्वर्ग्यत्वं विवक्षितमिति वाच्यम् । अग्निचयनस्यापि स्वर्गमात्रं प्रति हेतुत्वसम्भवेऽपि <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">स्वर्गलोका अमृतत्वं <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-17">भजन्ते</span></span></span> इत्युक्तस्य स्वर्गप्राप्त्यनन्तरं मोक्षं प्रति हेतुत्वस्यानुपपत्तेः । <span class="gr-prateeka">तमेवं <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-18">विद्वान्</span></span> इत्यादिश्रुतिविरोधाद्, इत्यतः प्रमाणेन तद् व्याचष्टे – <span class="gr-prateeka">अग्नाविति</span> ॥ अत एव नाग्निचयनमात्रेण पूर्यत इति भावेन <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">य एवं विद्वांश्चिनुते <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-19">नाचिकेतम्</span></span></span> इत्युत्तरत्र, <span class="gr-prateeka">य उ चैनमेवं <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-20">वेद</span></span> इति शाखान्तरेऽप्युक्तमिति भावः । <span class="gr-prateeka">त्रिशश्चयीत</span> इति सम्बन्धः। <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block"><span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-21">त्रिनाचिकेतः</span></span></span> इत्यादिप्रयोगात् <span class="gr-prateeka">त्रिशः</span> इत्युक्तम् । तत्र <span class="gr-prateeka"><span class="gr-prateeka">भयातिगः</span></span> इत्यनेन <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">स्वर्गे लोके न भयं <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-22">किञ्चनास्ति</span></span></span> इत्यस्य तात्पर्यमुक्तम्।</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-mulaprateeka-block">न तत्र <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-23">त्वम्</span></span> इति स्वर्गलोके मृत्योरभाव उक्तः, स न युक्तः? पुनरावृत्तिसद्भावेन सर्वथा मरणाभावायोगाद् इत्यत उक्तम्– <span class="gr-prateeka">उष्य मन्वन्तरं कालमिति</span> ॥ तथा च <span class="gr-prateeka">मन्वन्तरकालपर्यन्तं न तत्र त्वम्</span> इति व्याख्येयमिति भावः । <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">स्वर्गलोका अमृतत्वं <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-24">भजन्ते</span></span></span> इत्यस्यार्थमाह– <span class="gr-prateeka">अमृतत्वमिति</span>॥ मोक्षमित्यर्थः । ब्रह्मणा सहैव मोक्षप्राप्तेः स्वर्गप्राप्त्यनन्तरमेव तदभावात् <span class="gr-prateeka">क्रमाद्</span> इत्युक्तम् । एतेन- <span class="gr-prateeka">स्वर्गलोका अमृतत्वम्= अमरणतां= देवत्वं भजन्ते</span> इत्येतद् अपव्याख्यानम् इत्युक्तं भवति। प्राप्तस्वर्गलोकानां सर्वथा मरणाभावस्य बाधात् । मन्वन्तरादिकालमात्रवासित्वं चेन्न <span class="gr-prateeka">तत्र त्वम्</span> इत्यनेनैव गतार्थत्वात् । <span class="gr-prateeka">अमरणतां= देवत्वं भजन्ते</span> इत्यर्थ इति चेद्, न। तस्य योग्यतामात्रसाध्यत्वेन कर्ममात्रस्य तदभावात् । मोक्षोऽपि योग्यमात्रसाध्य एवेति चेत्; सत्यम् । <span class="gr-prateeka"><span class="gr-prateeka">अग्नौ विष्णुं सदा <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-25">ध्यायन्</span></span></span> इति समाख्याबलान्मोक्षयोग्यपरत्वस्य कल्पनात्। न च तथा त्वत्पक्षे किञ्चिज्ज्ञापकमस्ति, इति ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify">ननु <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">उशन् ह वै वाजश्रवसः</span></span> इत्यादि प्रथमत एवाव्याख्याय, मध्यमवाक्यं किमर्थम् आदौ व्याख्यायते ? न च स्पष्टत्वात् तद् उपेक्ष्येदं वाक्यं व्याकृतम् इति वाच्यम् । उत्तरत्राऽदितोऽपि व्याख्यानात् । उच्यते- शङ्करेण हि स्वभाष्ये <span class="gr-prateeka">अथ काठकोपनिषद्वल्लीनां सुखार्थप्रतिबोधनार्थम् अल्पग्रन्थावृत्तिरारभ्यते</span> इति प्रतिज्ञाय, उपनिषच्छब्दार्थविचारः कृतः । <span class="gr-prateeka">उपनिषद्</span> इति उप-निपूर्वस्य सदेर्विशरण-गत्यवसादनार्थकस्य क्विप्प्रत्ययान्तस्य रूपम् । <span class="gr-prateeka">उपनिषद्</span> इति व्याचिख्यासितग्रन्थप्रतिपादितवेद्यवस्तुविषया विद्या उच्यते । कस्मात्? ये मुमुक्षवोऽपि दृष्टानुश्राविकविषयवितृष्णाः सन्त उपनिषच्छब्देन वाच्यां वक्ष्यमाणलक्षणां विद्यामुपगम्य तन्निष्ठतया निश्चयेन शीलयन्ति तेषाम् अविद्यादेः संसारबीजस्य विशरणाद्= विनाशाद् ब्रह्मविद्या <span class="gr-prateeka">उपनिषद्</span> इत्युच्यते । तथा च वक्ष्यते- <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">निचाय्य तं मृत्युमुखात् <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-26">प्रमुच्यते</span></span></span> इति। 'पूर्वोक्तविशेषणान् मुमुक्षून् एतद् ब्रह्म गमयति<span class="gr-prateeka"> इति गमयितृत्वेन योगेन वा ब्रह्मविद्या </span>उपनिषद्<span class="gr-prateeka">इत्युच्यते । तथा च वक्ष्यति– </span><span class="gr-mulaprateeka-block">ब्रह्मप्राप्तो विरजोऽभूद् <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-27">विमृत्युः</span></span><span class="gr-prateeka"> इति । लोकादिर्ब्रह्मजो योऽग्निस्तद्विषयाया विद्याया द्वितीयेन वरेण प्रार्थ्यमानायाः स्वर्गलोकफलप्राप्तिहेतुत्वेन गर्भवासजन्मजराद्युपद्रवसम्बन्धस्य लोकान्तरे पौनःपुन्येन प्रवृत्तस्यावसादयितृत्वेन शैथिल्यापादनेन योगेन साऽपि विद्योपनिषद् इत्युच्यते । तथा च वक्ष्यति– </span>स्वर्गलोका अमृतत्वं <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-28">भजन्ते</span>' इत्यादीनि ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify">तदेतद् दूषयितुं <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते</span></span> इति वाक्यतात्पर्यम् आदावेवोक्तम् । तथा हि- यद् उक्तं <span class="gr-prateeka">लोकादिर्ब्रह्मजो योऽग्निः</span> इत्यादि तद् अयुक्तम् । स्मृतिसमाख्यया द्वितीयवरेण प्रार्थ्यमानाया अपि विद्याया अग्निस्थविष्णुविषयतया तस्या अपि मोक्षहेतुत्वेन स्वर्गमात्रहेतुत्वाभावात्। किञ्च <span class="gr-prateeka">उपनिषद् इति ग्रन्थप्रतिपादितवेद्यवस्तुविषया विद्या उच्यते</span> इत्यसत्। विद्यायाम् उपनिषच्छब्दप्रयोगादर्शनात् । <span class="gr-prateeka">सर्वासु शाखास्वारणमावर्तयेद् आरणमावर्तयेद्, उपनिषदमावर्तयेद्, <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-29">उपनिषदमावर्तयेद्</span></span> इत्यादिश्रुतौ <span class="gr-prateeka">उपनिषदमधीमहे अध्यापयामः</span> इति लौकिकव्यवहारे उपनिषच्छब्दस्य ग्रन्थ एव प्रयोगाच्च । न च संसारहेत्वविद्यादि-विशरणादेर्धात्वर्थस्य ग्रन्थमात्रेऽसम्भवाद्, विद्यायां च सम्भवाद् विद्यायामेवोपनिषच्छब्दो मुख्यः; ग्रन्थस्य तु तादर्थ्येन तच्छब्द इति वाच्यम्। ग्रन्थस्यापि ज्ञानद्वाराऽविद्यानिवृत्त्यादिहेतुत्वसद्भावात् । न हि <span class="gr-prateeka">यत्र प्रयोगो वर्तते तत्र शब्दोऽमुख्यः, यत्र तु स नास्ति तत्र मुख्यः</span> इति दृष्टचरम् इति ।</span><span class="shloka-line gr-align-justify">एवं परकीयादिभाष्यनिरासाय <span class="gr-prateeka">स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते</span> इति वाक्यमादौ व्याख्याय, इदानीम् अप्रतिपत्ति-विप्रतिपत्तिनिरासायाऽदित एव व्याचक्षाणस्तावद् <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">उशन् ह वै</span></span> इति प्रथमवाक्यं प्रमाणेनैव व्याचष्टे– <span class="gr-prateeka">इच्छन्निति</span> ॥ उशन् इत्यस्यार्थः– <span class="gr-prateeka">इच्छन्निति</span> ॥ <span class="gr-prateeka">वश=इच्छायाम्</span> इति धातोः, वकारस्योकारः । <span class="gr-prateeka">उश= इच्छायाम्</span> इत्येव वा धातुः। उक्तं च– <span class="gr-prateeka">उश इच्छा <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-30">प्रकीर्तिता</span></span> इति । <span class="gr-prateeka">वश= कान्तौ</span>, <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-31">कान्तिरिच्छा</span> इति वा । <span class="gr-prateeka">स्वर्गलोकमिच्छन्</span> इत्यन्वयः । <span class="gr-prateeka">स्वर्गलोकम्</span> इति श्रुतौ शेषोक्तिः ।</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">वाजश्रवोनप्ता</span> इत्यनेन '<span class="gr-prateeka"> </span>वाजश्रवा<span class="gr-prateeka"> इति कश्चिदृषिः, तस्यापत्यं वाजश्रवसः</span><span class="gr-prateeka"> इति व्याख्यानमसद् इत्युक्तं भवति । <span class="gr-mulaprateeka-block">सर्ववेदसम्</span> इत्यस्यार्थः– <span class="gr-prateeka">सर्वस्वदक्षिणामिति</span> ॥ <span class="gr-prateeka">उद्दालको</span> नामतः । कथं तर्हि </span>औद्दालकिः<span class="gr-prateeka"> इत्युत्तरत्र प्रयोगः ? </span>उद्दालक एवौद्दालकिः<span class="gr-prateeka"> इति व्याख्यानात् । यद्वा- एतत्पितुरपि उद्दालक इति नाम । अतो नानुपपत्तिः। </span><span class="gr-mulaprateeka-block">सर्ववेदसं ददौ</span><span class="gr-prateeka"> इत्येतदनन्तरम् अध्याहार्यमाह– <span class="gr-prateeka">ददाविति</span>॥ </span><span class="gr-mulaprateeka-block">निरिन्द्रियाः</span>' इति वक्ष्यमाणविशेषणोपलक्षणम् । अन्यथा दक्षिणासु नीयमानासु कुमारस्य श्रद्धाप्रवेशे कारणाभावप्रसङ्गः । <span class="gr-prateeka">पीतोदका</span> इत्याद्यनुवादासम्भवश्चेति भावः ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify">ननु सर्वस्वदक्षिणादानावसरे देयकोटौ प्रवेशाभावात् <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">तात कस्मै मां दास्यसि</span></span> इति वचने किं निमित्तम्? इत्यतस्तदभिप्रायमाह– <span class="gr-prateeka">मामिति</span>॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">ते</span> त्वया <span class="gr-mulaprateeka-block">ईदृशा</span> ईदृश्यो गावो न दातव्याः । न चैवं गोदानप्रतिज्ञाभङ्गः। मां दत्त्वाऽपि तस्याः पूरणीयत्वादित्यर्थः । <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">स होवाच पितरम्</span></span> इत्यस्यार्थः – <span class="gr-prateeka">उवाचेति</span> ॥ <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">तं होवाच मृत्यवे त्वा ददानि</span></span> इति वाक्यस्य यथाश्रुतमात्रार्थप्रतीतिनिरासायाभिप्रेतमर्थमाह– <span class="gr-prateeka">तमिति</span> ॥ <span class="gr-prateeka">त्वं म्रियस्व । मृत्वा मृत्योर्गृहान् गच्छ । तदपि प्रवसन्तं मृत्युं प्रति गन्ताऽसि । तस्य गृहे तिस्रो रात्रीरनश्नन्नेव वसताद्</span> इत्यादि <span class="gr-mulaprateeka-block">शशाप</span> इत्यर्थः ।</span><span class="shloka-line gr-align-justify">तथा चोक्तं <span class="gr-prateeka">यजुर्वेदकाठके</span> – 'स होवाच । तात कस्मै मां दास्यसीति। द्वितीयं तृतीयम् । तं ह परीत उवाच मृत्यवे त्वा ददानीति । परेहि मृत्योर्गृहान् मृत्यवे त्वाऽदामिति । तं वै प्रवसन्तं गन्ताऽसीति होवाच।</span><span class="shloka-line gr-align-justify">तस्य स्म तिस्रो रात्रीरनश्नन् गृहे प्रवसतात् । स यदि त्वा पृच्छेत् कुमार कति रात्रीरवात्सीरिति तिस्र इति प्रतिब्रूतात् । किं प्रथमां रात्रिमाश्ना इति प्रजां त इति । किं द्वितीयामिति पशूंस्त इति । किं तृतीयामिति साधुकृत्यां त <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-32">इति</span><span class="gr-prateeka"> इति । एवं चात्र श्रुतौ </span><span class="gr-mulaprateeka-block">मृत्यवे त्वा ददानि</span><span class="gr-prateeka"> इति उपलक्षणम् । अत एव शाखान्तरोक्तस्यापि संग्रहाभिप्रायेणैव </span><span class="gr-prateeka">तं शशाप</span>' इति सामान्येनोक्तम् ॥</span></span></div></div>
 <span id="VedeshatirthaVivarana-3-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="खण्डार्थः"></span>
 === खण्डार्थः ===
-<div class="teeka-block" data-block-id="VedeshatirthaVivarana-4"
+<div class="teeka-block" data-block-id="VedeshatirthaVivarana-4" id="VedeshatirthaVivarana-4" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V01" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V01 KKN_C01_S01_V02 KKN_C01_S01_V03"><div class="teeka-body"><span class="shloka-block"><
 === वेदशीयम् ===
-<div class
+<div class="teeka-block" data-block-id="VedeshatirthaVivarana-55" id="VedeshatirthaVivarana-55" data-parent-verse="KKN_C02_S03_V01" data-covers-verses="KKN_C02_S03_V01 KKN_C02_S03_V02 KKN_C02_S03_V03 KKN_C02_S03_V04 KKN_C02_S03_V05"><div class="teeka-body"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify">पुनरपि भगवन्माहात्म्यमाह– <span class="gr-mulaprateeka-block">ऊर्ध्वमूल इत्यादिना</span> ॥ तद् अन्यथाप्रतीति-निरासाय प्रमाणेनैव व्याचक्षाणस्तावद् <span class="gr-mulaprateeka-block">ऊर्ध्वमूल</span> इत्येतद् व्याचष्टे– <span class="gr-prateeka">सर्वोच्च इति</span> ॥ <span class="gr-prateeka
 [[Category:Sanskrit Documents]]
 [[Category:Katha]]