Katha/Vyakhya/VyasatirthaVivarana

श्रीव्यासतीर्थविरचितविवरणम्

← मूलम्

श्रीव्यासतीर्थविरचितविवरणम्

यत्पदं मुनिभिर्ध्यातं वेदान्तश्रान्तमानसैः ।वन्दे तं परमात्मानं विष्णुं श्रीमध्ववल्लभम् ॥यो देवः परमत्वेन सर्वदेवैरुपास्यते ।हृदये वामनाख्यं तं वन्दे श्रीमध्ववल्लभम् ॥इहामुत्र भोगविरक्तस्य शमदमादिमतो मुमुक्षोरधिकारिणोऽनिष्टनिवृत्तीष्टावाप्तिसाधनप्रतिपादिकां काठकोपनिषदं यथावत् व्याचिख्यासुर्भगवान् आनन्दतीर्थमुनिः आदौ मङ्गलाचरणं चिकीर्षितपरिसमाप्त्यादिकारणम् इत्याशयवांस्तदुक्तगुणवत्तया भगवन्तं स्तुवन् प्रणमति– नम इति॥ सर्वतः परमत्वम् इन्द्रियेभ्यः पराः इत्यारभ्य अव्यक्तात् पुरुषः परः इत्यन्तेनोक्तम् । अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति इत्यत्र सर्वप्राणिहृदिस्थत्वम्, मध्ये वामनमासीनम् इति वामनत्वं चोक्तम् । भक्त्याद्याधिक्यद्योतकेन नमनाभ्यासेन तद्युक्तमेव मङ्गलाचरणं चिकीर्षितसमाप्त्यादिकारणमिति सूचयति । यमादेर्ऋषित्वावगमात्, छन्दसोऽक्षरगणनयाऽवगतिसम्भवान्न तदुक्तिः । न केवलं ब्रह्मविद्या मोक्षैकफला; किन्तु? पुष्पनिभस्वर्गफलाऽपि भवतीत्याशयवान् श्रोतुः श्रद्धाजननाय ब्रह्मविद्याम् आख्यायिकयाऽऽह वेदपुरुषः– उशन्नित्यादिकया ॥ उशन् स्वर्गादीच्छन् ॥पीतमेवोदकं याभिः, न तु पातव्यमस्ति । जग्धमेव तृणम्, न तु जग्धव्यम् अस्ति । दुह्यत इति दोहः= क्षीरम्, दुग्ध एव दोहः, न तु दोग्धव्यमस्ति यासां तास्तथोक्ताः । न विद्यते नन्दः= सुखं येषु ते अनन्दाः, तान् स गच्छति ता ददद् इति मन्वानः स पितरमुवाच। द्वितीयं तृतीयं द्विवारं त्रिवारं चोवाच ॥ १-३ ॥

व्यासतीर्थीयम्

मृत्यवे त्वा ददानि इति म्रियस्व इति शप्तश्चाऽह– बहूनामित्यादि॥ बहूनां मृतानां मध्येऽहं प्रथमो यमम् एमि तदा यमस्य मया कर्तव्यं किमासीद् यत्करिष्यति इत्यादियोजना ॥४॥विद्यमानस्यैव मरणस्य दत्तत्वान्न तत्र मम क्लेश इत्याह– अनुपश्येति॥ पूर्वे यथा मृतास्तद् अनुपश्य तथाऽपरे भविष्यन्तीति प्रतिपश्य । देहिनो मरणं नियतम् इत्युक्तमर्थं दृष्टान्तेनाऽह–सस्यमिति॥ स मृतो यमनसदनं गतः ॥ ५ ॥काठकोप.अ.१.व.१.मं.४–७ तदा यमो लोकान्तरादागतः । आगतं यमं भार्योवाच इति वैश्वानर इत्यस्य प्राग् ग्राह्यम् । अतिथिर्ब्राह्मणो वैश्वानरः सन् गृहान् प्रविशति इति योजना । एतां श्रुत्याद्युक्ताम् ॥६॥अतिथिपूजाऽकरणेऽनिष्टमाह– आशेति ॥ आशा प्राप्तेच्छा । अप्राप्तेच्छा प्रतीक्षा । सङ्गतं सुहृत्सङ्गतिम् ॥ ४–७ ॥

व्यासतीर्थीयम्

भार्योक्तो यमोऽर्घ्यादिपूजां कृत्वा वक्ति– तिस्र इति ॥ तस्मात् प्रति तस्य प्रतीकाराय त्रीन् वरान् वृणीष्व ॥ ८ ॥वरान् वृणोति– शान्तेत्यादिना ॥ मदनिष्ठे शान्तसङ्कल्पः माऽभि मां प्रति वीतमन्युः अपगतकोपः । त्वत्प्रसृष्टं प्रेषितं प्रतीतः प्रत्यभिज्ञावान्, यथा इति सर्वत्रानुवर्तनीयम् ॥ ९ ॥प्रत्यभिज्ञापूर्वं तं वरं ददाति– यथेति ॥ पुरस्ताद् ग्रामान्तराद् आगते त्वयि यथा प्रतीतो भवति तथा मत्प्रसृष्टः मया प्रेरित उद्दालकस्यापत्यम् औद्दालकिः अरुणाया अपत्यम् आरुणिः प्रतीतो भवति ॥ १० ॥स्वर्ग्याग्निस्वरूपज्ञानलक्षणं द्वितीयं वरं याचितुं हेतुतया तत्फलस्वर्गस्वरूपं निरूपयति– स्वर्ग इति ॥ ११ ॥स्वर्ग्यं स्वर्गसाधनम् अध्येषि जानासि । ज्योतिष्टोमादावप्रवृत्तस्य रोचकफलं स्वर्गः, प्रधानफलं तु मोक्ष इत्याशयवानाह– स्वर्गेति ॥ एतद् द्वितीयेन वरेण वृणे द्वितीयं वरं वृणे ॥ १२ ॥

स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते इति ज्योतिष्टोममात्रान्मोक्षः प्रतीयते।सा तमेवं विद्वान् इत्यादिश्रुतिविरुद्धा । अतस्तत् प्रमाणेन घटयन्नाह– अग्नाविति ॥ स त्वमग्निम् इत्यत्र स्वर्ग्याग्निज्ञानमात्रस्य याचितत्वात् प्र ते ब्रवीमि इत्यादौ तावन्मात्रस्यैव ज्ञापितत्वाच्च कथमेवं व्याख्या? इत्याशङ्कां अग्नौ इति प्रमाणेन निवृत्तामपि दार्ढ्याय निवारयन् आदित एव प्रमाणेन व्याचष्टे– इच्छन्निति ॥ ' ते ईदृश्यो गावो न दातव्याः, सर्वस्वदक्षिणा- प्रतिज्ञाऽपि मां दत्त्वा पूरयितव्या इति बालः पुत्रस्तमुवाच' इति योजना । तमग्निं तस्मै उवाच । कथम्भूतमग्निम् ? अनन्तलोकाप्तिम् इत्यादियोजना । तत्प्रसिद्धाग्न्यादिमात्रपरत्वप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– अग्र्यत्वादिति ॥ अनन्तस्य लोकः आप्यते येन, अनन्तलोक आप्यते येनेति सोऽनन्त-लोकाप्तिरिति द्वावप्यर्थाविति तत्पदं व्याचष्टे– लोक इति ॥ १३ ॥

व्यासतीर्थीयम्

इष्टकासङ्ख्यापरिमाणयोर्व्यक्तत्वात् तयोश्च ‘यावतीर्वा यथा वा’ इत्युक्तत्वाद् या इति व्यर्थम्? इत्यतस्तद् व्याचष्टे– या इति ॥ तेनोक्तेष्टकादेवता का? इष्टकासङ्ख्या च का? इत्यत आह– इष्टकेति ॥ प्रत्यवदद् अनूदितवान् ॥१४॥अस्य तुष्टः मृत्युः पुनराह यदाह तत्तुष्ट्यावसर एवाऽह, न तुकालान्तर इत्याह– तमब्रवीदिति ॥ ‘अयमग्निस्तव नाम्नैव भवितेति वरमदात्’ ॥१५॥स्वयं यमस्तथा प्रायुङ्क्त चेत्याह– त्रिनाचिकेत इति ॥ नचिकेतसोऽयं नाचिकेतः, त्रिवारं नाचिकेतो यस्यासौ त्रिनाचिकेतः । ‘त्रिभिरेत्य सन्धिम्’ इत्येतद् अनुवदन्, अप्रतीतेर्व्याचष्टे– त्रिभिरिति ॥ वेदाविरुद्धत्वं च केन प्रकारेण? इत्यतस्तात्पर्यार्थमाह– वेदेति ॥ ‘यजन-अध्ययन-दानाख्यत्रिकर्मकृद्’ इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय अनुवदन् व्याचष्टे– त्रिकर्मकृदिति ॥ कुतोऽत्र यज्ञादयोऽर्थः? इत्यतः, तेषाम् आवश्यकत्वेन उक्तत्वादित्याह– यज्ञेति ॥ यजनादेरपि षट्कर्मत्वेनाऽवश्यकतयोक्तत्वात् कथमेवम्? इत्यतो यजनादेर्यज्ञादिष्वन्तर्भावादिति द्रष्टव्यमित्यर्थः ।त्रिकर्मकृत्त्वमात्रेण जन्ममृत्यू तरति किम् ? इत्यतः ‘त्रिभिरेत्य सन्धिम्’ इत्युक्तवेदोक्तभगवत्तत्वादिकं जानंश्च इत्याह– ब्रह्मजज्ञमिति ॥ निचाय्य विचार्य इमां वक्ष्यमाणां यो विद्वानेतत् त्रयं विदित्वा एवं ज्ञातप्रकारेण चिनुते स इत्यादियोजना । तत्र त्रयमित्येतदप्रतीतेः व्याचष्टे– त्रयमिति ॥ सिंहावलोकनन्यायेन ब्रह्मजज्ञपदम् अप्रतीतेर्व्याचष्टे– ब्रह्मेति ॥ नन्वेवं तर्हि ‘अनेकरूप’पदम् अप्रतीयमानार्थम् उर्वरितम् इत्यतस्तद् व्याचष्टे– अनेकरूपामिति ॥ भवत्वेवं व्याख्या यदि बहुरूपशब्दस्य सुवर्णवाचित्वं सिध्येत् । तदेव कुतः ? इत्यतोऽभिधानेन समर्थयते– बहुरूपमिति ॥ अस्तु ‘अनेकरूपा सुवर्णमयी’ इति । अत्र सेति कुतः? इत्यत आह– यम इति ॥‘स त्वमग्निं स्वर्ग्यम्’ इति ‘स्वर्ग्यमग्निं नचिकेतः’ इति पृष्टम्, उक्तं च अग्निर्हरिस्वरूपम् इति व्याख्यानरूपागमैः सिद्धमेव । आन्तरोपपत्तिभिश्च तत् साधयति- लोकादिरित्यादिना । लोकादि...रित्यादिविशेषणैश्च विशेषणानाम् अन्यत्रासम्भवात् पृष्टोऽग्निरुक्तश्च भगवानेव इत्यर्थः । इतोऽपि नाग्निमात्रं पृष्टम्, उक्तं चेत्याह– स्तोममहदिति ॥ उत्तरत्र परामर्शाच । उरुगायनाम्नो भगवति प्रसिद्धौ खलु प्रश्नपरिहारयोर्भगवत्परत्वम् ? इत्यत आह– भगवत इति ॥ ‘हि’शब्देन ‘श्रीर्यत्र रूपिण्युरुगायपादयोः करोति मानं बहुधा विभूतिभिः’ इति, ‘विचक्रमाणस्त्रेधोरुगायः’ इति स्मृतिश्रुतिभिः प्रसिद्धिं स्फुटयति ।प्रकृतमर्थं लिङ्गान्तरेण च समर्थयते– गुहानिहितत्वं चेति ॥ ‘विद्धि त्वमेतं निहितं गुहायाम्’ इत्युक्तं गुहानिहितत्वं च तस्यैव भगवत एव। ‘तस्याः शिखाया मध्ये परमात्मा व्यवस्थितः’ इत्यादौ, अत्र च ‘मध्ये वामनमासीनम्’ इत्यादौ विशेषतःप्रसिद्धम् इत्यतोऽप्यग्निर्हरिस्वरूपमेव पृष्टमुक्तं चेत्यर्थः । अनन्तलोका-प्तित्वादिविशेषणानाम् अन्यत्रापि घटमानत्वे कथं प्रश्नपरिहारयोर्विष्णुस्वरूप-विषयत्वनिश्चयः? इत्यतो मैवम् । अग्निपरिज्ञानाद् अनन्तलोकाप्तिश्रवणाद् इत्याशयवान्, तस्य अग्नावसम्भवं समर्थयितुं प्रतिजानीते– न च अग्नीति ॥ कुतोऽग्निपरिज्ञानादेरनन्तलोकाप्त्यभावोऽवगत? इत्यत आह– तद्वा इति ॥ ‘जुहोति ददाति । बहूनि वर्षसहस्राणि तपस्तप्यते तत् सर्वम् अन्तवदेव अन्तवत्फलं भवति’ इति योजना । ननु स्वर्गो बहुकालिनत्वाद् ‘अनन्त’ इत्युच्यते, अतः तत्प्रापकोऽग्निरप्यनन्तलोकाप्तिरि-त्युच्यते, अतः काऽत्र युक्तिः? इत्यत आह– न चेति ॥ बाधकाभावेन मुख्यार्थे सति युक्ते सति। प्रीत्या स्वदत्तं वरमवधारयति– एतम् इति ॥ तवैव नाम्ना प्रवक्ष्यन्ति जनाः ॥

व्यासतीर्थीयम्

तृतीयं वरं वरयते– येयमिति ॥ “ ‘प्रेते मनुष्ये प्रेरकोऽस्ति’ इत्येके, ‘नायमस्ति’ इति चैके, अतो विप्रतिपत्तेर्मम विचिकित्सा संशयो जायत इति विचिकित्सा” या यद्विषया एतद् एतस्य स्वरूपं त्वयाऽनुशिष्टोऽहं विद्याम् इति योजना ।तद्वाक्यं विदुषां विप्रतिपत्तिरिति प्रतीतिं निवारयन् योजयति – प्रेत इति ॥ ‘मरणानन्तरमपि जीवोऽस्तीत्येके तदनन्तरं नास्तीति चैके, अतो ममैवं विचिकित्सा जाता, एतद्विद्याम्’ इति केषाञ्चिद् व्याख्या, तां दूषयति– अस्येति ॥ ‘यन्नियामकं पृष्टं तदेतद्वै’ इति योजना।ननु नात्र वाक्ये मोक्षः प्रतीयते; येन ‘मोक्षे नियामकोऽस्ति किम्?, अस्ति नियामकः’ इति प्रश्न-परिहारौ प्रतीमः, इत्यतो ज्ञापकयुक्तिमाह– देहादिति ॥ ननु मरणं माऽनुप्राक्षीः इति वचनाद् ‘मरणानन्तरमपि जीवोऽस्ति किम्?’ इति पृष्टम् इत्यवगम्यते, इत्यतो युक्तिः सावकाशा? इत्यत आह– मुक्तेरपीति ॥ ननु देहाद् विमुच्यमानस्य स्थूलदेहपरित्याग एवार्थः किं न स्याद् ? इत्यतो विस्रंसमानस्य इत्यनेन पुनरुक्तिप्रसङ्गान्नैषोऽर्थ इत्याह– स्थूलेति ॥ द्वितीयप्रश्नस्येव तृतीयप्रश्नस्यापि ईश्वरपरत्वे अक्लेशेनाग्निस्थपरमात्मस्वरूपमुक्त्वा, मा मोपरोत्सीः इति संक्लिश्य शतायुष इत्यादिप्रलोभेन सर्वे वेदा इत्याद्युक्तिरयुक्ता । द्वयोरपि प्रश्नयोरेकविषयत्वाद्, इत्यतो द्वयोरपीश्वरविषयत्वेऽपि संक्लिश्योक्तिं घटयति– अग्निस्थमित्यादिना ॥ ‘जीवान्तःस्थितत्वं च नाऽकाशस्य इव’ इत्युक्तम्- नियामकमिति ॥ तथा ‘इन्द्रियेभ्यः पराः’ इत्यादिनोक्तान् सर्वोत्तमत्वादिगुणान् अविज्ञाय वर्तमानस्य मुक्तनियामकत्व-सर्वोत्तमत्वादिगुणज्ञानान्मोक्षसिद्धेः द्वितीयप्रश्नपरिहारौ अयुक्तौ ? इति शङ्कां प्रयोजनकथनेन वारयति– तथाऽपीति ॥ ईश्वरविषय एव तृतीयोऽपि प्रश्न इत्यत्र ज्ञापकान्तरं चाऽह– स्थाणुमिति ॥ननु मुक्तजीवविषयश्चेत् प्रश्नः कृतः, तर्हि मुक्तानां योन्यादिप्राप्त्यभावाद् योनिमन्ये इत्याद्युक्त्वा, य एषु सुप्तेषु जागर्ति इत्यत्र तन्नियामकत्वोक्तिर्विरुद्धा? इत्यतो विरोधं प्रश्नविवक्षोक्त्या परिहरति– मृतेति ॥ येयं प्रेते इत्यत्र मृत-मुक्तस्थितोभयरूपो भगवान् विवक्षितः । तत्र मृत-नियामकत्वमत्रोच्यत इत्येतस्मान्न विरोध इत्यर्थः । य एषु सुप्तेषु इत्यत्र ‘जाग्रद् वर्तते ब्रह्म’ इत्युक्तम्; तत् कुतः? इत्यतः समाख्यां तत्र पठति– गुह्यमिति ॥ तृतीयप्रश्नविषयस्यातिदुर्ज्ञेयत्वमाह– देवैरिति ॥ विचिकित्सितं सन्दिग्धम् । तत्र ‘अणुः सूक्ष्मः एष धर्मः’ इत्युक्तिः कथम्? भगवत्स्वरूपस्य प्रकृतत्वाद् इत्यतः तद् घटयन्नाह– धारकत्वादिति ॥ ‘एतस्य वरस्य तुल्योऽन्यो वरो नास्ति’, ‘अस्य वक्ता च त्वादृगन्यो न लभ्यः, अतस्त्वं ब्रूहि’ इति योजना ॥ २१ ॥नानाप्रलोभैर्लुब्ध एवास्यां विद्यायामधिकारीति भावेन यमो गुह्यं वरं याचमानं प्रलोभयति– शतायुष इत्यादिना ॥ हस्तिहिरण्यं हस्तिनो हिरण्यं च द्वन्द्वैकवद्भावः । यावद् जीवितुम् इच्छसि तावतीः शरदो जीव ॥ २२ ॥त्वदीयं वरमेतत्तुल्यं यदि मन्यसे तर्हि एतद् वृणीष्व । नो चेद् अन्यच्च वित्तं वृणीष्व । चिरजीविकां क्षेत्रं च वृणीष्व । एधि एधस्व, शाधि इति यावत् ॥ २३ ॥कामानां मध्ये कामभाजं करोमि इत्युक्तमेव विशदमाह– ये य इति॥ छन्दत इच्छानुसारतः । इमा रूपादिगुणवतीः लोकस्था इति वा । परिचारयस्व सेव्यो भव ॥ २४ ॥एवं प्रलोभितो नचिकेताः शतायुष इत्यादेरुत्तरमाह– श्व इति ॥ अन्तक! मर्त्यस्य यदेतद् य एते पुत्रादयः ते श्वोऽभावाः श्वोऽसन्तः। स्वरक्षणप्रयासेन सर्वेन्द्रियाणां तेजश्च जरयन्ति । स्वयं च जीव इत्यस्योत्तरमाह– अपीति ॥ ‘सर्वमपि’ इत्यपिशब्दसम्बन्धः । इमा रामाः इत्यस्योत्तरमाह– तवैवेति ॥२५॥वृणीष्व वित्तम् इत्यस्य उत्तरमाह– न वित्तेनेति ॥ देवे दृष्टे पृथग् वित्तायुःप्रार्थनं न कार्यमेव, तयोरनुषङ्गसिद्धत्वाद् इत्याह–लप्स्यामह इति॥ आयुषः स्वयमीश्वरत्वाच्च न तत् पृथग् वरणीयमित्याह– जीविष्याम इति ॥ २६ ॥अजीर्यताममृतानां देवानां सकाशमेत्य मर्त्यो जीर्यन् क्वाधःस्थः अपकृष्टश्च क्वेति लप्स्यामहे इत्यादि विवृण्वतोक्तम् । दीर्घजीवनस्योक्त दुःखहेतुत्वाच्च नैतद् वरणीयमित्याह– अभिध्यायन्निति॥ निवृत्तान् वर्णरतिप्रमोदान् ॥२७॥इदं ‘प्रेते मनुष्ये प्रेरकोऽस्तीति, नास्तीत्युक्तप्रकारेण यस्मिन् विचिकित्सन्ति सन्दिग्धा भवन्ति, वरो वरविषयो गूढं गूढत्वम् । मरणस्याप्रकृतत्वाद् मरणं माऽनुप्राक्षीः इत्युक्तिः कथम् ? इत्यतस्तद् घटयन्नाह– मरण इति ॥ अप्रतीतेः साम्परायशब्दार्थमाह– साम्पराय इति ॥ साम्परायशब्दस्य श्रेयोवाचित्वात् कथं मुक्त्यर्थो व्याख्यातः? इत्यत उक्तम्– महतीति ॥ महत्त्वविशेषणान्मुक्त्यर्थो व्याख्यात इत्यर्थः ॥ २८ ॥॥ इति श्रीमत्काठकव्यासतीर्थीये प्रथमाध्यायस्य प्रथमा वल्ली ॥

व्यासतीर्थीयम्

दीयमानमपि पुत्रादिकं प्रेयोऽपरनामानं परित्यज्य श्रेयोऽपरनाम्नीं ब्रह्मविद्याम् अभ्यर्थयमानं प्रशंसितुं श्रेयसः प्रेयसः सकाशात् को विशेषः? येन तद् अभ्यर्थयमानः प्रशस्यते, इत्यतः मोचकत्वाद्, प्रेयसो बन्धकत्वात् इत्याह– अन्यदित्यादिना ॥ इवशब्देन जानतां श्रेयःप्रेयसोरेकत्वं सूचयति । अन्यत्वमेव दर्शयति- ते उभे नानार्थे भिन्नप्रयोजने इति। सिनीतः बध्नीतः । षिञ्= बन्धने इति धातोः । प्रेय एव बन्धकत्वेन निरूपितम् अर्थादिति ॥ १ ॥तयोः इत्युक्तप्रकारेण श्रेयसः साधुहेतुत्वात् प्रेयसो बन्धकत्वाद् धीरो विवेकतः श्रेयो वृणीयाद् इत्याह– श्रेयश्चेति ॥ मनुष्यम् आ इत एतो मनुष्यं बन्धकत्वेन प्राप्य तिष्ठतः । धीरस्तौ सम्परीत्य ज्ञात्वा विविनक्ति विवेचयति । विवेकं कृत्वा धीरः प्रेयसः प्रेयोऽभितोऽवज्ञाय श्रेयो वृणीते । प्रेय एव दर्शयितुमुक्तम्- योगक्षेमान् कुशलानिति ॥ २ ॥यत्प्रशंसार्थं श्रेयःप्रेयसोः स्वरूपं निरूपितं तम् इदानीं प्रशंसति– स त्वमिति ॥ मया प्रलोभितोऽपि त्वं कामानां दोषान् अभिध्यायन् वित्तमयीं सुवर्णमयीम् । तस्या रम्यत्वाभावान्नावाप्तः? इत्यत उक्तम्- यस्यामिति ॥३॥

योगक्षेमान् इति, स त्वं प्रियान् इति च प्रेयसः स्वरूपं निरूपितम्। साम्प्रतमुभयस्वरूपं स्पष्टं निरूपयति– दूरमिति ॥ विपरीते विरुद्धे इत्युक्तं विरुद्धत्वमेव विवरीतुमुक्तम्- विषूची विरुद्धगतिहेतू इति ॥ लोलुपन्तो लोलुपयन्तः प्रलोभयन्तीति यावत् ॥ ४ ॥श्रेयःकामः श्रेयान् इति भावेन प्रेयःकामान् निन्दयति– अविद्यायामिति॥ स्वयं धीरा आत्मानं स्वयमेव धीरान् वदन्तो दन्द्रम्यमाणा वक्रगतयः ॥५॥नित्यं मोक्षाख्यं पुरुषार्थं श्रेयो विहाय कस्माद् अनित्यकामकामा? इत्यतः श्रेयःसाधनादर्शनादित्याह– न साम्पराय इति ॥ साम्परायः श्रेयःसाधनं भगवान् । तस्य कुतो न प्रतिभाति? इत्यत आह– प्रमाद्यन्तमिति ॥ तं प्रमादमेव दर्शयति– अयमिति ॥ ६ ॥न केवलं प्रमादात् साम्परायप्रतिभानाभावः ; कारणान्तरं चाऽह– श्रवणायापीति ॥ यः साम्परायः श्रवणायापि बहुभिर्न लभ्यः ।

शृण्वन्तोऽपि बहवो यं न विद्युः अतोऽपि न साम्परायः प्रतिभातीत्यर्थः। श्रवणाय कस्मान्न लभ्यः? इत्यतस्तद्विषयशास्त्रव्याख्यातुः, श्रोतुश्च दुर्लभत्वाद् इत्याह– आश्चर्य इति ॥ कुशलो वक्ता आश्चर्यो दुर्लभः। कुशलानुशिष्टोऽस्य व्याख्यातुः लब्धा ज्ञाता श्रोता चाऽश्चर्य इति योजना ॥ ७ ॥

अथ भाष्यार्थः

शृङ्काशब्दार्थमाह– शृङ्कामिति ॥ कण्ठभूषामिति यावत् ।

व्यासतीर्थीयम्

ननूपनिषदादिभिर्ब्रह्म केचन जानन्त्येव, अतः कथं वक्ता दुर्लभः? इत्यतः, ते सम्यग्ज्ञानरहिता इत्याह– न नरेणेति ।। अज्ञानिना अवरः प्रोक्त एष सुज्ञेयो न भवतीत्यर्थः । कस्मान्नरेणावरत्वेनोच्यते? इत्यत उक्तम्– बहुधेति ।। अष्टगुणकत्वादिरूपेण बहुधा चिन्त्यमानत्वात् । अद्वैतिना प्रोक्ते ज्ञानमेव न जायते इत्याह– अनन्येति।। अत्र ब्रह्मणि अनन्यप्रोक्ते गतिः ज्ञानं न अस्ति । व्याख्यातुरभावाद् मा भूद् आगमेन तज्ज्ञानम् । प्रत्यक्षतर्काभ्यां भविष्यति? इत्यत आह– अणीयानिति।। अणुप्रमाणाद् अणुपरिमाणतः अणीयान् अतिसूक्ष्मम्, महत्त्वेऽपि अतीन्द्रियम्, अतः प्रत्यक्षं न भवति । अतर्क्यं च ब्रह्म पक्षीकर्तुमशक्यत्वात् । क्षित्यादिपक्षीकरणे कार्यत्वादिहेतोः सत्प्रतिपक्षत्वात् ।। ८ ।।न तर्हि ब्रह्मज्ञानोपायः ? इत्यतः अतर्क्यम् इत्युक्तं विवृण्वन् उपायमाह– नैषेति ।। आपनेया सम्पादयितुं शक्या । अन्येन भेदज्ञानिना । सत्यधृतिः अचाल्यधैर्यवान् ।। ९ ।।

अथ भाष्यार्थः

अनन्यप्रोक्ते गुरुणा विना आत्मनैव दृष्टे सति शास्त्रे गतिर्नास्ति इति अन्यथाप्रतीतेस्तद् व्याचष्टे– अन्य इति ।। तथा कस्मान्न स्याद् इत्यत आह– प्रोक्तेति ।। समाख्यया च स्वव्याख्यां समर्थयते–जीवानामिति ।।

व्यासतीर्थीयम्

अहं त्वया पृष्टं जानामि । कथम् ? इत्यत आह– शेवधिरिति ॥ अनित्यं शेवधिरिति । भक्तिपूर्वकम् अग्निश्चितः ॥ १० ॥न केवलम् अहं ब्रह्म जानामि इति ; किन्तु? मत्प्रसादात् त्वमपि जानासीत्याह– कामस्येति ॥ जगतः प्रतिष्ठां क्रतोरानन्त्यम् इति अनन्तलोकाप्तिमथो प्रतिष्ठाम् इत्युक्तस्यानुवादः । अभयस्य पारम् इति स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते इत्युक्तस्य । स्तोम महद् इति ब्रह्मजज्ञम् इत्युक्तस्य । प्रतिष्ठां मुक्ताश्रयम् ॥ ११ ॥न केवलं त्वम्, अन्योऽपि तं दृष्ट्वा हर्षशोकौ जहातीत्याह–तमिति ॥ अध्यात्मयोगो ध्यानयोगः । मत्वा ज्ञात्वा ॥ १२ ॥ज्ञानं च केन भवति? इति जिज्ञासायामाह– एतदिति ॥ ब्रह्म लब्ध्वा वर्तमानं नचिकेतसं प्रति सद्म वैकुण्ठद्वारं विवृतं मन्ये ॥ १३ ॥

अथ भाष्यार्थः

जानाम्यहं शेवधिरित्यनित्यम् इत्यन्यथाप्रतीतेर्व्याचष्टे– आख्यमिति ॥ अनित्यैर्द्रव्यैः इत्येतद् अध्रुवैः इति प्रतीतेर्व्याचष्टे– नित्यमिति ॥ नित्यम्= सर्वदा आख्यो= विषयो येषां तानि अनित्यानि, तैः नित्यमाख्यविष्णुविषयैः इत्यर्थः । द्रव्याणि कानि ? इत्यत आह– द्रव्यैरिति ॥ अनित्यैः इति पदं प्रकारान्तरेण व्याकुर्वन् वाक्यं योजयति– आख्येति ॥ आख्यो नित्यो विषयो येषां तानि अनित्यानि, तैः अनित्यैः । स्वपदमेव विवरीतुमुक्तम्– विष्ण्वाख्यनित्य-विषयैरिति ॥ अध्रुवैः अनित्यैः पुरुषैः तद् ध्रुवं न प्राप्यते हि इति प्रतीयते । तद् अस्मदादिभिः अध्रुवैः प्राप्यत्वाद् ब्रह्मणोऽयुक्तम्? अतोऽन्तरितं यत्पदम् । न विद्यते ध्रुवो येषां तेऽध्रुवाः, तैः अध्रुवैः' इति विग्रहमभिप्रयन् तात्पर्येण व्याचष्टे– ध्रुव इति ॥१०॥अप्रतीतेः क्रतोरानन्त्य पदं व्याचष्टे– क्रतोरिति ॥ अप्रतीतेः स्तोम महद् इति पदं तात्पर्यपूर्वं व्याचष्टे– स्तोमैरिति ॥ नित्यम् उरुभिः मुमुक्षुभिर्गीयत इति उरुगायः । क्रतोः इत्यादेः प्रकृतोपयोगं दर्शयति– इत्युक्तत्वादिति ॥ नन्वेतानि विशेषणानि जीवेऽपि घटन्ते? तस्य ब्रह्मात्मकत्वाद् इत्यतस्तयोर्भेदं समर्थयते– शर इत्यादिना ॥ जीवाभेदः जीवस्य परमात्मना अभेदः ।तृतीयप्रश्नस्येश्वरविषयत्वं ज्ञापकान्तरेण समर्थयते– नाचिकेतमिति ॥ द्वितीयप्रश्ने नाचिकेताग्निस्थितो भगवान् पृष्ट इति समर्थितम् । अत्रापि नाचिकेतं शकेमसि इत्युक्तत्वान्नाचिकेताग्निस्थितो भगवान् पृष्टः, स एवोच्यत इति सिद्धमित्यर्थः । कामस्याऽप्तिम् इत्यस्य जगतः प्रतिष्ठाम् इत्यनेन सामानाधिकरण्यप्रतीतिं निवारयन्नन्वयं दर्शयति– उरुगायमिति ॥ तृतीयप्रश्नस्येश्वरविषयत्वे सर्वथाऽपरिहार्यामुपपत्तिमाह– न चेति ॥ येन तद्विषयः स्यात् प्रश्न इति वाक्यशेषः ॥११॥अतिविपिने स्थितम् इत्यन्यथाप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– गह्वर इति ॥ मुक्तस्य संसार्यगम्यत्वाद् गह्वरत्वम् ॥१२॥

प्रवृह्य प्रपूर्य इत्यन्यथाप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– प्रवृह्येति ॥ गह्वरेष्ठम् इत्यादेरुक्तोऽर्थः कुतः ? इत्यतस्तं समर्थयन्, जीवाद् भेदेनेश्वरज्ञानी मोदनीयं लब्ध्वा मोदते इत्युक्तमोदनीयस्वरूपं च निरूपयन् प्रमाणान्तरं पठति– मुक्तेति ॥१३॥

व्यासतीर्थीयम्

अलं प्रशंसया, तत्त्वं ब्रूहीत्याह– अन्यत्रेति ॥ धर्मादेरन्यत्र तद्बहिर्भूतं तद्रहितं यत् तत्पृष्टं पश्यसि तच्च । कृताकृतात् इत्युक्तं विशदयितुमुक्तं भूताच्च भव्याच्चान्यत्र विलक्षणम् इति ॥ १४ ॥पृष्टं ब्रह्मस्वरूपं निरूपयितुं प्रतिजानीते– सर्व इति ॥ सर्वाणि तपांसि च यत् प्रति वदन्ति ॥ १५ ॥ब्रह्मस्वरूपं निरूपयन् तज्ज्ञातुः फलमाह– एतदित्यादिना ॥ एतत् त्वया पृष्टं ब्रह्मैव परम् अक्षरम् । एतच्छ्रेष्ठम् आलम्बनम् आश्रयं परं विलक्षणम् ॥१६-१७॥ननु ब्रह्मलोकं प्राप्तोऽपि कदाचिज्जन्मादिमांश्चेत् तर्हि न तद् अतिशयितं फलम् ? इत्यत आह– न जायत इति ॥ कुतो न जायते? इत्यतो बिम्बस्य जननादिरहितत्वाद् इत्युक्तम्– नायं कुतश्चिदिति॥ बन्धदशायामपि न जायते जीवः; किमु तदपगमे! इत्युक्तम्– न बभूव कश्चिदिति ॥ हेतुमुक्त्वा निगमयति– अजो नित्य इति ॥ १८ ॥ननु कथं जीवो देहे हन्यमानेऽपि न हन्यते? इति यज्ञदत्तस्य अहं हन्ता, तेन अहं हतः इति तत्प्रतीतिसिद्धत्वाद् हननस्य, इत्यतः तौ भ्रान्तावित्याह– हन्तेति ॥ हन्ता आत्मानं हन्तुं हन्तारं मन्यते चेद् हतः चाऽत्मानम् अनेन अहं हतः इति मन्यते चेत् तावुभौ न विजानीत इत्यादियोजना ॥ १९ ॥उपदेशप्रकारमेवाऽह– अणोरणीयानिति ॥ एतदालम्बनं ज्ञात्वा इत्युक्तब्रह्मज्ञानस्य प्रथमभाविसाधनमाह– तमिति ॥ २० ॥

अथ भाष्यार्थः

एतद्ध्येवाक्षरम् इत्यादि तत्ते पदं संग्रहेण ब्रवीम्योमित्येतद् इत्युक्तभगवद्वाचकप्रणवमाहात्म्यमुच्यते इत्यन्यथाप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– एतद्ध्येवेति ॥१६॥

न जायते म्रियते वा विपश्चिद् इत्येतद् व्याचष्टे– देहेति ॥ नइत्युत्तरत्रापि सम्बध्यते । न कुतश्चिद् इत्येतत् प्रकृते हेतुत्वाप्रतीतेर्व्याचष्टे– न कुतश्चिदिति ॥ भावाभावौ जनिमृती । न बभूव कश्चिद् इत्येतत् प्रकृते हेत्वन्तरार्थत्वाप्रतीतेर्व्याचष्टे– यस्मादिति ॥ अजो नित्यः इति निगमनवाक्यं व्याचष्टे– अत इति॥ अतः स्वरूपेण जननाभावाद् । अजो नित्यश्च शाश्वतोऽयं पुराणः इत्येतदप्रतीतेर्व्याचष्टे– अविकारश्चेति ॥ नायं कुतश्चिन्न बभूव कश्चिद् इति वाक्यद्वयं प्रमाणवचनेऽपि प्रकृतहेत्वर्थतया स्फुटमप्रतीतेः, स्ववचनेन स्पष्टं व्याचष्टे– अयमित्यादिना ॥ उभौ तौ न विजानीतः इत्येतद्युक्तेरनुक्तत्वाद् युक्तिपूर्वं व्याचष्टे– जीवस्यापीति ॥१८॥अपिशब्देनेश्वरं समुच्चिनोति । स्वतः स्वरूपेण ॥१९॥

अणोरणीयान् इत्यस्य प्रकृतजीवपरत्वप्रतीतिं निवारयता ईश्वरस्य अप्रकृतत्वशङ्का निवारिता । आत्माऽस्य जन्तोर्निहितो गुहायाम् इत्येतद् व्याचष्टे– एवमिति ॥ एवम् उक्तप्रकारेण नित्यस्येति । अक्रतुः क्रतूपलक्षितकर्मरहितः, तं पश्यति इति प्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– अ इति ॥ एवं तर्हि कथं क्रतोः कर्मात्मकत्वात् तेन तं पश्यति इत्यत आह– तन्निश्चय इति ॥ तन्निश्चयः सम्यक् तत्परोक्षज्ञानम् । आत्मनः= स्वस्य महिमानं पश्यति इत्यन्यथाप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– आत्मन इति ॥ आत्मनः सकाशान्महिमानम्= महामानम् । उक्तमर्थं द्रढीकुर्वन्नात्मनो जीवाद् विष्णुः कस्मान्महिमा इत्युक्तः? इति शङ्कां च परिहरति– जीवादिति ॥२०॥

व्यासतीर्थीयम्

पुनश्च महिमानमेवाऽह– आसीन इत्यादिना ॥ मदश्चामदश्च यस्माद् भवतोऽसौ मदामदः, तं मदामदम् ॥ २१ ॥अनवस्थेषु नश्वरेषु ॥ २२ ॥श्रवणादिना तज्ज्ञानोत्पत्तेस्तत्प्रसादात् तमक्रतुः पश्यति इत्युक्तिः कथम् ? इत्यत आह– नायमात्मेति ॥ २३ ॥तत्प्रसादात् तज्ज्ञानं चेत् श्रवणादि वैयर्थ्यम्? इत्यत आह– नाविरत इति ॥ अशान्तो भगवन्निष्ठारहितः । असमाहितो स्थिरमनाः ॥ २४ ॥पुनश्च महिमानमेवाऽह– यस्येत्यादिना ॥ उपसेचनं शाकम्, उपरि सेचनं घृतं वा । इत्था एवं गुणविशिष्टत्वेन । यत्र स प्रतितिष्ठति तच्च को वेद इति ॥ २५ ॥

अथ भाष्यार्थः

‘विरोधाद् आसीनत्वं तत्त्वम्, दूरव्रजनं तु भ्रान्तम्’ इत्यन्यथाप्रतीतिं निवारयन् तद्घटकमाह– ऐश्वर्यादिति ॥ ‘युज्यते’ इति शेषः । आसीनस्य दूरव्रजनं व्याहतेरयुक्तम्? इत्यतो घटकमुक्तम् । तत् कुतः? इत्यतस्तत्प्रमाणं पठति– आसीन इति ॥२१॥॥ प्रथमाध्यायस्य द्वितीया वल्ली ॥ १ ॥ २ ॥

व्यासतीर्थीयम्

अध्यात्मयोगेन इति भगवतो ध्यानमुक्तम् । स कुत्र ध्येयः? इत्यत आह– ऋतमिति ॥ सुकृतस्य पुण्यस्य कार्ये शरीरे । पञ्च अग्नयः= देवयजनादयो येषां ते तथोक्ताः ॥ १ ॥भगवद्ध्यानस्याऽहत्य साधनं किम् ? इत्यतो भगवन्तं स्तुवन् तद् वक्तुं शक्नुम इत्याह– यः सेतुरिति ॥ सेतुत्वादिगुणकं ध्यातुं साधनं वक्तुं शक्नुम इत्यर्थः ॥ २ ॥ऋतं पिबन्तौ इत्येतत् कैश्चिद् बुद्धि-जीवपरत्वेन, अन्यैर्जीवेश्वरविषयत्वेन व्याख्यातम्; तन्न । सुखभोक्तृत्वानुपपत्तेः, सुखस्यैव भोक्तृत्वानुपपत्तेश्च इत्याशयवान् यथावद् व्याचष्टे– आत्मेति ॥ आत्मा देहहृदये स्थितः। अन्तरात्मा जीवहृदये स्थितः । आ ऋद्धः अर्द्धः, परेभ्योऽप्यर्द्धः परार्द्धः, तस्मिन्= परेभ्योऽप्यृद्धरूपके परमे गुहां प्रविष्टे वायौ विभुः विष्णुः स एक एव आत्मा, अन्तरात्मा इति द्विधा स्थितः ।असौ, भुज्यन्त इति भोगाः= विषयाः, शुभानेव भोगान् पिबति= अनुभवति । ऋतं पिबन्तावुभावपि परमात्मानौ चेत् कथं छायातपत्वम्? इत्यतस्तद् व्याचष्टे– छायेति ॥ यः सेतुरीजानानाम् इत्येतद् व्याचष्टे– मर्यादेति ॥

व्यासतीर्थीयम्

अभ्यर्हितं प्रत्याहारं निरूपयति– आत्मानमित्यादिना ।। प्रग्रहं दाम। अश्वादीनां ग्रामादीनिव तेषु तेषां गोचरान् विषयान् आहुः। आत्मा आत्मानम् । सन्त्वात्मादयो रथ्यादिरूपाः । तथा च किम् इत्यत आह– य इति ।। विज्ञानवान् बुद्धियुतः । ध्यानस्य प्रत्याहारोऽभ्यर्हितं साधनं कुतः ? इत्यतस्तद्रहितस्य तद्वतश्च क्रमेणानर्थफले आह– यस्त्वित्यादिना ।। स तु तत्पदम् इति तच्छब्देनोक्तं किम्? इत्यत आह– विज्ञानेति ।। भगवद्ध्यानं च तारतम्यान्तर्गततत्वेन कार्यमित्याह– इन्द्रियेभ्य इत्यादिना।। सर्वगः कश्चिदस्ति चेत् कस्मात् स न दृश्यते? इत्यत आह– एष इति ।। न दृश्यते चेद् अलं तद्दर्शनार्थं प्रयासेन इत्यत आह– दृश्यत इति ।।१२।।

अथ भाष्यार्थः

इन्द्रियेभ्य पराः इत्यादि वाक्यं प्रसिद्धेन्द्रियपरत्वप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– देवेभ्य इति ।। के ते इन्द्रियदेवाः? इति जिज्ञासायामाह– सोमेति।। श्रोत्र-त्वक्-चक्षू-रसन-घ्राण-वाग्-हस्त-पाद-पायु-उपस्थानाम् इन्द्रियाणां क्रमात् सोमादयो देवा ईशा इत्यर्थः । अर्थदेवता आह– सुपर्णीति।। ननु रूपादयः पञ्चार्थाः, सौपर्ण्याद्यास्तु तिस्रः । अतः कथं तासामर्थविभागः? इत्यत उक्तम्– द्विद्व्येकदेवता इति ।। द्वौ च द्वौ च एकश्च द्विद्व्येके, तेषां देवताः द्विद्व्येकदेवताः । सुपर्णीवारुण्यौ द्वयोर्द्वयोरभिमानिन्यौ, उमा त्वेकस्येत्यर्थः । काष्ठा अवसानं परा गतिः परमप्राप्यम् । पुरुषान्न परम् इत्यादेस्तात्पर्यार्थमाह– नैवेति।।

व्यासतीर्थीयम्

इन्द्रियेभ्योऽर्थादय उत्तमत्वेन ध्येयाः इत्युक्तम् । न केवलमुत्तमत्वेन; किन्तु? पूर्वपूर्वेषाम् उत्तरोत्तरनियतत्वं च ध्येयमित्याह– यच्छेदिति॥ इन्द्रियाणि वाचि नियच्छेद्, वाचं मनसि, मनश्च ज्ञाने बुद्धौ शान्ते अतिशयितसुखरूपे ।वेदपुरुषः स्वयं साधूनां हितमुपदिशति– उत्तिष्ठतेति ॥ किमर्थं बोधः सम्पादनीयः? संसृतिनिवृत्त्यर्थमिति चेन्न । तस्याः कारणान्तरेणानायासेन निवृत्तौ प्रयाससाध्यबोधवैयर्थ्याद्, इत्यत आह– क्षुरस्येति ॥ संसृतिः क्षुरस्य धारा इव निशिता । निशितत्वमेव विवरीतुमुक्तम्– दुरत्ययेति॥ तन्निवर्तकं पथः च अर्चिरादिमार्गाद् गम्यं दुर्गम् इति कवयो वदन्ति।दुर्गमत्वं ब्रह्मणः कथम्? इत्यतः शब्दाद्यनात्मकत्वेन श्रोत्राद्यविषयत्वाद् इत्याह– अशब्दमिति ॥ संसारनिवृत्तिसाधनं तज्ज्ञानं केन साधनीयम् इत्यत आह– अनादीति ॥ श्रोत्राद्यगोचरमपि महतः परत्वादिरूपेण शास्त्रतो निचाय्य ज्ञात्वा मृत्युमुखात् प्रमुच्यते ।अत्राध्यायस्य समाप्तत्वाद् उक्तविद्यां श्रुत्वा वक्तुः फलमाह– नाचिकेतमिति ॥ स्थानविशेषे कालविशेषे वा स्तोत्रवत् एतद्विद्यापठितुरानन्त्यं किल फलम् । किमु श्रुत्वा व्याख्यातुरुक्तं फलम्! इत्याह– य इति ॥भाष्यार्थः यच्छेद् इत्यादि व्याचष्टे– तस्मादिति ॥ तस्माद् उक्तप्रकारेण तारतम्यभावात् इति । वागात्मिका वागभिमानिनीः । इन्द्रियाणि वाचि नियच्छेद् इति आदौ ग्राह्यम् । इन्द्रियादीनाम् अर्थादिषु नियमनं नाम किम्? इत्यत आह– तद्वशत्वेनेति ॥ नापरो नियमनरूपः । प्रसिद्धनियमनार्थत्वे बाधकमाह– कुत इति ॥ अनाद्यनन्तमव्यक्तात् परम् इति वक्तव्ये, महतः परम् इत्युक्तेः कारणमाह– स्वेति ॥॥प्रथमाध्यायस्य तृतीयावल्ली ॥ ३ ॥॥ प्रथमाध्यायः सम्पूर्णः॥ १ ॥

व्यासतीर्थीयम्

पुनरपि ब्रह्मविद्यां वक्तुम् अध्यायान्तरत्वेनाधिकारार्थं दुःसम्पाद्यमपि वैराग्यमवश्यं सम्पाद्यमित्याह– पराञ्चीति ॥ खानि इन्द्रियाणि । आत्मनो अन्तर्न पश्यति । प्रत्यग् अन्तः ॥भाष्यार्थः केवलनिर्माणार्थप्रतीतिं निवारयन् व्यतृणाद् इत्येतद् धातुव्याख्यानेन व्याचष्टे– तृण्विति ॥ तृणुधातुः कात्करणे कुत्सितकरणे वर्तते इति धातुः धातुव्याख्यानमित्यर्थः ।

व्यासतीर्थीयम्

विषयव्यावृत्तचक्षुरादिमान्न सर्वथा मुमुक्षुर्विषयादिप्रमादी स्याद् इति भावेन पूर्वश्लोकोक्तमेव विशदमाह– पराच इति ॥ बाला इव बाला अविवेकिनः । पाशं जनिमृती । अमृतत्वं मोक्षम् ॥२॥अविलम्बेन तत्त्वं निरूपय इति पुनः पृच्छति– येनेति ॥ येनैवैतेन संसारे रूपादीन् विजानाति । तदेतदत्र मोक्षेऽपि नियामकं परिशिष्यते किम् ? इति प्रश्नवाक्यार्थः । तदेतन्नियामकं मोक्षेऽपि परिशिष्यते किम्? इति पृष्टं यद् एतद् मोक्षेऽपि परिशिष्यते वै इति परिहारमाह– एतद्वै तदिति ॥३॥नियामकं विस्तार्य ब्रूहि इत्याकाङ्क्षायां स्वप्नान्तम् इत्यादिना नियामकं ब्रह्म विस्तरेणाऽह । स्वप्नान्तम् इत्यतः पूर्वं हन्त त इदं प्रवक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्म सनातनम् इति प्रतिज्ञावाक्यं द्रष्टव्यम् । स्वप्नान्तं स्वप्नाख्यम् अन्तम्, स्वप्नसुषुप्ती इति यावत् ॥४॥

मध्वदं देहे स्थित्वा सारभोक्तारम् । जीवमन्तिकाद् जीवस्य समीपे। तत आत्मन ज्ञातत्वात् स्वात्मानं गोप्तुं नेच्छति ॥५॥भाष्यार्थः हन्त त इदं प्रवक्ष्यामि इत्येतत् पूर्वत्र सम्बध्यत इत्याशयवान्, आत्मा= जीवो मरणं प्राप्य यथा= यद्भवति तद्ब्रह्म इत्यन्यथाप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– इदमिति ॥ जीवस्य मरणानन्तरं यद्भवति तच्च वक्ष्यामि इति किमर्थम् अपृष्टार्थप्रतिज्ञा क्रियते? इत्यत आह– जीव इति ॥ मुमुक्षोर्जीवेश्वरवैलक्षण्यज्ञानम् आवश्यकम् । तज्ज्ञापनाय अपृष्टार्थप्रतिज्ञा कृतेत्यर्थः । जीवेश्वरभेदज्ञापनाय प्रतिज्ञा चेद् उत्तरत्र तयोर्वैधर्म्योक्तिः स्याद्? इति वदतः तटस्थस्य उक्तं वैधर्म्यम् इत्याह– य इति ॥ यः कर्मफलभोक्ता इति, योनिमन्ये प्रपद्यन्ते इत्यस्यार्थः। य एषु सुप्तेषु इत्यस्यार्थः– यः प्रलयादिष्विति ॥आत्मा मरणं प्राप्य यथा= यद् भवति तद् ब्रह्म इति कस्मान्न स्याद्? इत्यत आह– न हीति ॥ ननु जीवेश्वरभेदज्ञापनं च किमर्थम्? येन तत्प्रतिज्ञा सार्थका? इत्यत आह– जीवादिति ॥ त्वया यथावत् ब्रह्म ज्ञातव्यम् इति आदौ उपस्कर्तव्यम् । अतः प्रतिज्ञा सार्थका इति वाक्यशेषः । आत्मानम्= जीवम् इति सामानाधिकरण्यप्रतीत्या जीवस्याऽत्माभेदः प्रतीयते । स प्रकृतप्रतिज्ञाविरुद्धः, अतस्तां निवारयन् जीवम् इति द्वितीयां षष्ठ्यर्थत्वेन व्याकुर्वन् तस्यान्वयं च दर्शयति– जीवस्येति ॥ जीवम् इति द्वितीयायाः षष्ठ्यर्थत्वानङ्गीकारे बाधकमाह– न हीति ॥ हि इति सूचितामुपपत्तिं स्फोरयन्नाह– वस्त्वन्तरस्येति॥

यः पूर्वम् इति वाक्यं दुर्गमार्थत्वाद् व्याचष्टे– अम्भ्रामभ्य इति॥ गुहां प्रविश्य इति वाक्यं योजनाप्रतीतेर्व्याचष्टे– स्वात्मानमिति ॥ कस्मादपि पूर्वम् अजातं पूर्वाजातम् इति सूचितमर्थं स्ववाक्येन विशदयति– यथेत्यादिना ॥ यथेन्द्रादिजनकस्य कश्यपस्य न तेभ्य उत्तमत्वम् , न तथा विष्णोर्ब्रह्मणः । तस्य पूर्वाजाततज्जनकत्वाद् उत्तमत्वमेवेति भावार्थः । अजायत इत्यस्य स्वयमुत्पन्नः इत्यर्थत्वात् कथं जनयामास इति णिजर्थतया व्याख्या? इत्यतः प्रयोगदर्शनेनोपपादयति– अजायतेति ॥ या प्राणेन इत्येतत् स्त्रीलिङ्गत्वात्, प्रसिद्धेश्च कश्यपभार्यादितिपरत्वप्रतीतेः प्रमाणमुदाहृत्य स्ववाक्येन व्याचष्टे– अदनादिति॥ उत्तमो देवताभ्यश्च इति व्याख्यातमपि देवतामयी इति पदं देवतात्मिका इति प्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– देवतेति ॥ या प्राणेन इति व्याख्यातमपि प्राणेन= प्राणरूपेण संविशन्ति इत्यन्यथाप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– प्राणेनेति ॥ गुहां प्रविश्य तिष्ठन्तीम् इत्यादि-विशेष्याप्रतीतेर्व्याचष्टे– गुहामिति ॥

व्यासतीर्थीयम्

अरण्योः गुरुशिष्ययोः । अदनाद् अग्निः । जातं वेत्तीति जातवेदाः भगवान् निहितः ॥८॥सृष्टिप्रलययोः सूर्यो यत उदेति अस्तम् अदर्शनं च यत्र गच्छति तं देवा अर्पिताः प्राप्ताः ॥९॥“ ‘गुहां प्रविश्य तिष्ठन्तीम्’ इत्यत्र ब्रह्मादिभूतनियामकत्वेनाऽत्मानं भूतेभिः भूतैः सह व्यजायत जनयामास” इत्युक्तम् । तत्र मूलरूपाद् अवताररूपाणां भेदो नास्तीत्याह– यदेवेहेति ॥ उक्तं भेदाभावं भेददर्शिनो भेदाभेददर्शिनश्चानर्थोक्त्या समर्थयते– मृत्योरिति ॥१०॥करचरणाद्यवयवादिभेदोऽपि नास्तीत्याह– मनसेति ॥ इदं तेषां भेदराहित्यं मनसैव आप्तव्यम् । गुणानां भगवता भेदाभावं भेददर्शिनो भेदाभेददर्शिनश्चानर्थोक्त्या समर्थयते– मृत्योरिति ॥११॥भाष्यार्थः ‘अरण्योर्निहितः’ इति वाक्यं प्रसिद्धाग्निपरत्वप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– सर्वज्ञ इति ॥ सर्वज्ञ इति जातवेदा इत्यस्यार्थः । जागृवद्भिः इत्येतस्य प्रतिपदम्- जानद्भिरिति । गुरुशिष्ययोररणीत्वं कथम्? इत्यतः तद् व्युत्पाद्य दर्शयति– अर्यत इति ॥ ‘अर्यते ज्ञायते णः सुखरूपो भगवान् आभ्यां गुरुशिष्याभ्याम् इत्यरणी= गुरुशिष्यावित्यर्थः’ ।

यदेवेह इत्येतद् ‘यद् अस्मिंश्छरीरे चैतन्यं तदेवामुत्र= परदेहेऽपि’ इति अन्यथाप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– य इत्यादिना ॥ ‘मृत्योः स मृत्युम्’ इत्यादि ‘पुनः पुनर्जायते म्रियते च’ इति प्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– गुणत इति ॥ अनेन ‘नेह नाना’ इति व्याख्यातं भवति। इवशब्दार्थमाह- अत्यल्पमपीति ॥ इवशब्दस्यार्थान्तरमाह– भेदाभेदेति॥ अत्र भगवति तद्रूपेषु च ।करचरणाद्यवयवादीनां भेद-भेदाभेददर्शिनोऽनर्थकथनम्– मृत्योः स मृत्युं गच्छतीति ॥ तद्व्याचष्टे– तथैवेति ॥ इवशब्दोऽल्पार्थः, भेदाभेदार्थश्च व्याख्यातः । तत् कुतः? इत्यतः प्रमाणम् उदाहृत्य समर्थयते– भवेदिति ॥ ‘य इह नानेव पश्यति’, ‘नेह नानाऽस्ति किञ्चन’, ‘एवं धर्मान् पृथक् पश्यन्’ इति त्रयाणां वाक्यानामेकार्थत्वप्रतीतिनिरासायाऽह– प्रथममिति ॥ ‘भेदाभेद एव निषिध्यते; न तु भेदः, भगवद्धर्माणां भगवता भेददर्शनेन अनर्थानुक्तेः इत्याशङ्कां निवर्तयितुम्’ इति शेषः ॥

व्यासतीर्थीयम्

गुहास्थितिप्रकारमेव विवृण्वन् गुणान्तरमाह– अङ्गुष्ठेति ॥१२॥उक्तमनुवदन् गुणान्तरमाह– अङ्गुष्ठेति ॥ श्वोऽपि स उ स एव नित्य इत्यर्थः ॥१३॥भगवद्गुणानां भगवता भेदाभेददर्शिनोऽनर्थमाह– यथोदकमिति।।१४।।मुक्तस्येश्वरो नियामकः इत्ययुक्तम्- तस्य ब्रह्मणि प्रवेशेन ऐक्याद्, इत्यतः कैमुत्यमाह– यथोदकं शुद्ध इति ॥ १५॥भाष्यार्थः यथोदकम् इति वाक्यम् अन्वयाप्रतीतेर्व्याचष्टे– पर्वतेष्विति ॥ शिखरे वृष्टम् उदकं यथा इति पूरणीयम् । एवं विष्णोर्धर्मान् ततः पृथक् पश्यन् तान् एव पृथग् दृष्टांस्तान् अन्वेव= अनन्तरमेव अधः इति च पूरणीयम् ।विजानतो मुनेरात्मा स्वामी कः? इति न ज्ञायते, अतो व्याकरोति– विजानत इति ॥ अवधारणार्थं व्यनक्ति– न त्विति ॥ वायुः सर्वेषां ज्ञानिनां स्वामी, विमुक्तोऽपि स भगवत्सादृश्यमेव याति, इति च कुतः? इत्यत आह– सर्वेषामिति ॥ वायोर्भगवदैक्याभावेऽन्येषां भगवदैक्याभावः कस्माद्? इत्यतः परम्परया तदधीनप्रतिबिम्बत्वाद् इत्याह– आभासाभासरूपा इति ॥॥ इति द्वितीये द्वितीया वल्ली ॥

व्यासतीर्थीयम्

मुमुक्षुर्देहादिषु ममत्वं जह्यात्, तेषां भगवदधीनत्वाद् इत्याह– पुरमिति ॥भाष्यार्थः एकादशद्वारं पुरम् अधिष्ठाय न शोचति चेद् अस्माकमपि तदधिष्ठितत्वात् शोकाभावः स्याद्? इति शङ्कानिरासायापेक्षितं योजयति– इदमिति ॥ ननु तत्र भगवद्वाचकपदाभावात् कथमेवं व्याख्या? इति शङ्कां ज्ञापकोक्त्या परिहरन् अधिष्ठाय इत्यस्यार्थमाह– अजस्येति ॥ स्थितिं निश्चयम् । एवं निश्चयेऽपि कथं शोकाभावः? इत्यत आह– विमुक्तश्च विमुच्यत इति ॥ 'बन्धस्य अपरमार्थत्वात् पूर्वमपि विमुक्त एव विद्यया तत्प्रतिभासनिवृत्तौ विमुच्यते' इति प्रतीतिनिरासाय तद्वाचष्टे– विमुक्त इति ॥ अपरोक्षविद् देहादौ निरभिमानात् पूर्वम् अपि विमुक्तः पश्चान्मुच्यते इत्यादि योज्यम् ॥

व्यासतीर्थीयम्

हंस इत्यादि भगवन्महिमप्रतिपादकं दुर्गमार्थत्वाद् व्याचष्टे– नित्यमित्यादिना ॥ अनेन- जहातीति हम्, स एव सारत्वात् स इति हंसः इति विग्रहः सूचितो भवति । शुचौ सीदतीति शुचिषत्। तस्य प्रतिपदम्– वायुस्थ इति ॥ वरसुः श्रेष्ठसुखः । जुहोतीति होता । वेद्यां मुख्यपूज्यः सन् तिष्ठतीति वेदिषद् । अत्यन्नः अतिशयेनान्नवान् । प्रकृतिः व्योम इति कस्मादुक्ता? इत्यत उक्तम्– व्योतमिति ॥ यस्माद् अस्याम् इदं जगद् व्योतं तस्मात्सा व्योम इति योज्यम् । तथैव ऋतेषु मुक्तेषु जातेषु तज्ज्ञानादिष्वास्ते तत ऋतजा इति योज्यम् । मुक्ताः केन निमित्तेन ऋताः ? इत्यत उक्तम्– गता इति ॥२॥अङ्गुष्ठमात्रः पुरुष आत्मनि मध्ये तिष्ठति इत्युक्तस्य व्यापारमाह– ऊर्ध्वमिति ॥ अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषः= जीवः इति प्रतीतिनिरासायोक्तम् ईशान इत्यादि पूर्वत्र । निरासकान्तरमाह– मध्य इति ॥३॥कांश्चिद् भगवद्गुणान् उक्त्वा तूर्णीं स्थितं पुनस्तद्गुणान् वक्तुं पृच्छति– अस्येति ॥ विस्रंसमानस्य स्थूलदेहं परित्यजतः । एतद् एवंगुणकं तत् परिशिष्यते वै ॥४॥गुणान् ब्रवीति – न प्राणेनेति॥ तत्र प्राणापानयोः सर्वथा जीवजीवनदत्वं नास्तीति प्रतीयते । तत् प्रमाणविरुद्धम् । अतस्तस्य तात्पर्यमाह– न केवलमिति ॥५॥आत्मा मरणं प्राप्य यथा भवति इति प्रतिज्ञातमाह– योनिमिति॥ शरीरत्वाय शरीरवत्त्वाय ॥७॥अन्तःस्थस्य प्राणादिनियन्तृत्वमुक्तम् । व्यापारान्तरमाह– य एष्विति॥ कामं कामं स्वेच्छानुसारेण स्वाप्नपदार्थान् निर्मिमाणः ॥८॥न प्राणेन इत्यत्रोक्तं सर्वजीवनियन्तृत्वं बुद्ध्यारोहार्थं दृष्टान्ताभ्यामाह– अग्निरिति ॥ भुवनं प्रविष्टः चेतनाग्निः यथैकः । यथा च तस्य रूपं रूपं प्रति जडाग्निः प्रतिरूपो बभूव । भुवनं प्रविष्टः चेतनवायुः यथैको यथा च अचेतनवायुः तस्य रूपं रूपं प्रति प्रतिरूपो बभूव। तथा सर्वभूतान्तरात्मा एकः । तथा जीवोऽपि अस्य अन्तरात्मनो रूपं रूपं प्रति प्रतिरूपो बभूव ।वाक्यद्वयम् ऐक्यार्थत्वप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– अग्निरित्यादिना॥ एते बुद्धिस्थाः प्रसिद्धा वा स्पर्शगम्यः स्पर्शगुणानुमेयः । अरूपिद्रव्यत्वेन बाह्यप्रत्यक्षागोचरत्वस्य स्थितत्वात् । प्रतिबिम्बो बिम्बान्न भिद्यते इति केचित् । तन्निरासायोक्तम्– बहिश्चेति ॥ तद्व्याचष्टे– बाह्याश्च ते तत इति ॥ननु विष्णोर्विभुत्वात् कथं जीवानां तद्बाह्यत्वम्? इत्यतस्तद्वाक्यं विशदयति– नास्येति ॥ ननु अनादित्वाज्जीवस्य कथं प्रतिबिम्बो बभूव इत्युक्तिः? इति शङ्कां निवारयन्, एकवचनाद् एकत्वप्रतीतिं च निवारयन्नाह– अनादीति ॥ ननु क्लिश्यमानजगदन्तर्गतत्वे भगवतः क्लेशः स्याद् इति शङ्कां सूर्यदृष्टान्तेन परिहरति– सूर्यो यथेति ॥ तद्वाक्यं व्याचष्टे– सूर्यो यथेति ॥ लेपालेपयोर्हेतुत्वेन उभयचक्षुःस्वरूपं निरूपितम्– अन्तश्चक्षुरिति ॥९-११॥जीवदोषलेपाभावे हेतुरुक्तः– एको वशीति ॥ तस्यार्थः– स्वतन्त्रत्वादिति । नन्वेकस्य कथं बहुजीवेषु स्थित्वा नियामकत्वम्? इत्यतः स्वयमपि बहुरूपो भवतीत्याह– एकं रूपमिति ॥ भगवतो जीवदोषलेपाभावे हेत्वन्तरमाह– तमिति ॥ ये आत्मस्थं तं पश्यन्ति तेषां सर्वदोषविधूननेन शाश्वतं सुखं किल, तस्य कथं दोषलेपः इत्यर्थः ॥१२॥दोषलेपाभावे एको वशी इत्युक्तं स्वातन्त्र्यहेतुं समर्थयते– नित्यो नित्यानामिति ॥ तद्व्याचष्टे– चेतन इति ॥ परमचेतनत्वात् स्वतन्त्रः, स्वतन्त्रत्वाद्धि दोषेण नैव लिप्यत इत्यर्थः । एक एव सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रति शरीरं प्रतिरूपाख्यो जीवो बभूव इति अन्यथाप्रतीतिं प्रमाणेन निवारितामपि, कर्हिचिद् अत्र न प्रमा-चेद् इत्याशयवान्, निवारयन् स्ववाक्येनापि तद्व्याकरोति– स एक एवेति। बहिः इत्यस्य प्रतिपदम्– भिन्न इति ॥ भेदाभेदौ च निवारयितुमुक्तम्– नितरामिति ॥ जीवः परमात्मनो भिन्न इति कुतः? इत्यत उक्तम्– परतन्त्रत्वादिति ।प्रतिरूपो बभूव इत्येतद् अनादितः प्रतिबिम्बा बभूवुः इति व्याख्यातम् । तत् प्रयोगेणापि समर्थयते– आत्मेति ॥ इदमग्रे अस्य= जगतः अग्रे= प्रलयकाले आत्मैवाऽसीद् अभूद् इत्यादिवत् अनादित्वापेक्षया प्रतिरूपो बभूव इति प्रयोग इत्यर्थः । सर्वभूतान्तरात्मैव प्रतिशरीरं प्रतिरूपो बभूव इत्यर्थः किं न स्याद् ? इत्यतो व्याख्यातं प्रमाणं बाधकम् । बाधकान्तरमप्याह– आत्मनीति ॥१३॥तदेतद् इत्यादिनाऽपि भगवन्महिमानमाह । एतद् एवम् इति निर्देष्टुम् अशक्यम् अनिर्देश्यम् । तत्र ' तदेतद् इति तेषां सुखं शाश्वतम् इति प्रकृतज्ञानिसुखं परामृश्यते इत्यन्यथाप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– एतदिति॥ एतदेव तमात्मस्थम् इति प्रकृतं भगवद्रूपमेव । ज्ञानिसुखमेव परामृश्यत इति कुतो न स्यात् ? न स्यात् । परमत्वविशेषणात् । तस्य च एतस्यैवाऽनन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति इत्यादीनां जीवसुखेऽयोगादित्याह– ज्ञानीति ॥ विष्णोरेव सुखं परमम्, ज्ञानिसुखं तु विष्लुट्कम् इति कुतः? इत्यत आह– ब्रह्मादीनामिति ॥ कथं नु तद्विजानीयाम्= केनोपायेन विजानीयाम्' इत्यन्यथाप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– सम्यगिति ॥ तद् अनिर्देश्यं परमं सुखं तत्प्रसादमृते सम्यग् भाति न भाति वा इत्यस्य निश्चयं कथं न्वहं विजानीयाम् ? न केनापीत्यर्थः ॥१४॥॥ इति द्वितीयाध्यायस्य द्वितीया वल्ली ॥ २ ॥ २ ॥

व्यासतीर्थीयम्

अतृप्तत्वाद् भूयोऽपि भगवतोऽन्यानपि जगदाश्रयत्वादीन् गुणानाह– ऊर्ध्वमूल इति ॥ तदर्थाप्रतीतेर्व्याचष्टे– सर्वोर्ध्व इत्यादिना ॥ भूमिवत् भूमिर्यथा वृक्षस्याऽश्रयः तथा जगतो भगवानपि मूलाऽश्रयः । जगद्वृक्षोऽश्वत्थः इति कस्मादुक्तः? इत्यत आह– सोऽश्व इति ॥ अश्वः अस्मिंस्तिष्ठतीति अश्वत्थः, अश्वस्य थम्=अन्नम् अश्वत्थः इत्यर्थद्वयमभिप्रेत्योक्तम्– तद्व्याप्तत्वात्तदन्तत्वादिति ॥ व्यक्तित एवानादिनित्यत्वप्रतीतिं निवारयन्, सनातनपदं व्याचष्टे– प्रवाहत इति ॥ चशब्दाद् नित्य इत्यपि ग्राह्यम्। व्यक्तित एव सनातनत्वं कुतो न स्याद्? इत्यत आह– मुख्यत इति ॥ मुख्यतस्त्वमृतो हरिः इत्यनेन तदेवामृतम् इति व्याख्यातं भवति । उक्तमेवावधारयितुमाह– मुख्यामृत इत्यादिना ॥ जगतोऽमुख्यामृतत्वे श्रुत्यादौ स एवैको मुख्यामृतः इत्युक्तेः जगत्प्रवाहत एव नित्यम् इत्यर्थः ॥१॥

यदिदं किञ्च इत्यत्र तत्प्रसिद्धप्राणवज्रार्थत्वप्रतीतेर्व्याचष्टे– प्राणाख्य इति ॥ निमित्तसप्तमीयम् । प्राणानिमित्ताद् एजति चेष्टत इत्यर्थः॥२॥उद्यतवज्रवद् भयप्रदत्वं कुतः? इत्यत आह– भयादिति ॥ इन्द्रादयो वर्षादिस्वकार्ये धावन्ति ॥३॥बाल्येऽविलम्बेन ज्ञानम् आपादितवन्तं नचिकेतसं दृष्ट्वा विस्मितोऽन्योऽपि एवमेव कुर्याद् इत्याशयवांस्तथाकर्तुः फलमाह– इह चेदिति ॥ विस्रसः विस्रंसनात्= शरीरस्य पतनात् प्राग् इत्यर्थः ॥४॥स्वर्गे वैकुण्ठादिषु चिन्मयशरीरित्वाय प्रकृतो बोधोपदेशः पुरुषापेक्षयाऽनेकप्रकार इत्याह– यथाऽऽदर्श इत्यादिना ॥ परीव सम्यगिव। सम्यगर्थाप्रतीतेस्तद्वाक्यजातं व्याचष्टे– जीवे स्थित इत्यादिना ॥ पितृलोकगोऽपि यथा स्वप्ने तथा दृश्यते ॥५॥

व्यासतीर्थीयम्

खण्डार्थः किं बोद्धुमशकच्चेत् तत्र स्वर्गलोके महीयते? इत्यतो बोद्धव्यमाह– इन्द्रियाणामित्यादिना ॥ इन्द्रियाणां पृथग्भावं वैचित्र्यम्= तारतम्यमित्यर्थः । उदयास्तमयौ उत्पत्तिविनाशौ । पृथगुत्पद्यमानानां सत्तादि ज्ञात्वा ॥६॥ननु कथमिन्द्रियादीनां पृथग्भावादिज्ञानाच्छोकत्यागः? तस्या भगवज्ज्ञानत्वाद्, इत्यतस्तद्वाक्याभिप्रायं विशदमाह– इन्द्रियेभ्य इत्यादिना॥ सत्त्वं बुद्धिः । अलिङ्गः प्राकृतभौतिकशरीररहितः । इन्द्रियादितारतम्यज्ञानपूर्वकं जगदुत्पत्तिनाशादिकर्तृत्वेन तं ज्ञात्वा मुच्यते, अतो नोक्तदोषः ॥७-८॥भाष्यार्थः ननु इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्थाः इत्यादिना तारतम्यपूर्वं भगवदाधिक्यस्य ज्ञापितत्वाद् ,गुहां प्रविश्य तिष्ठन्तं यो भूतेभिर्व्यजायत इत्यादिना जगत्सृष्ट्यादेर्भगवदधीनत्वस्य च ज्ञापितत्वात् पुनः इन्द्रियेभ्यः परं मनः इत्यादिना भगवदाधिक्यज्ञापनं व्यर्थम्? इति शङ्काम् अभ्यासस्य प्रयोजनोक्त्या वारयति– पुनरिति ॥ ज्ञानपूर्वं ज्ञापनपूर्वम् । ज्ञाने ज्ञापने। तारतम्यज्ञापनपूर्वकं भगवतः सर्वाधिक्यज्ञापने सर्वागमानां तात्पर्यम् इत्यस्य प्रमितत्वे भवेदिदं तात्पर्यकल्पनम्, तदेव कुतः? इत्यतस्तत्र प्रमणमाह– तारतम्येति ॥८॥खण्डार्थः

तं ज्ञात्वा मुच्यते इत्युक्तं मोक्षसाधनं भगवज्ज्ञानं न चक्षुरादिनाऽनायाससाध्यम् , किन्तु? श्रवणाद्युपोद्बलितमनसैव इत्याह– न सन्दृश इति ॥ सन्दृशे सम्यग् ज्ञानाय अस्य रूपं न तिष्ठति। तदेव विशदयति– न चक्षुषेति॥ अन्यैरपीन्द्रियैरेनं न गोचरयति इति शेषः । चक्षुराद्यगोचरश्चेत् कस्य गोचरः? इत्यत आह– हृदेति ॥ हृदा भक्तियुक्तेन मनसा । मनीषा मनीषया । ज्ञानरूपो वा भगवान् अभिक्लृप्तो विषयीकृतो भवतीत्यर्थः ॥९॥भाष्यार्थः चक्षुराद्यगोचरं भगवद्रूपम् इत्ययुक्तम् ? मत्स्यादेश्चक्षुरादिगोचरत्वाद्, इत्यतस्तद् व्याचष्टे– प्रादुर्भावानिति ॥ ननु मा भून्मूलरूपज्ञानम्, चक्षुरादिजन्यावतारज्ञानेन मुक्तिर्भविष्यति । तथा च श्रवणादिवैयर्थ्यम्? इत्यत आह– प्रादुर्भावानपीति ॥ इन्द्रियैर्दृष्ट्वा इति शेषः ॥९॥खण्डार्थः

हृदा मनीषी मनसा हरिं पश्यति इत्युक्तम् । तत्र अभ्यर्हितं साधनं किम्? इत्यतः प्रत्याहारसिद्धं धारणादिरूपं ध्यानमेवेत्याह– यदेति॥ ज्ञानानि ज्ञानकारणानि । परमां गतिं परमज्ञानसाधनम् ॥१०॥ननु कथं धारणायाः परमगतिसाधनत्वम् ? ध्यानसमाधिलक्षणयोगस्यैव तत्त्वाद्, इयतः स्थिरधारणायाः ततोऽतिविशेषाभावाद् इत्याह– तामिति॥ अनतिविशेषत्वमेव विशदमाह– अप्रमत्त इति ॥ योगस्य विषयमाह–योग इति ॥११॥भाष्यार्थः योगः प्रभवाप्ययौ हि इति सामानाधिकरण्यप्रतीतिमपेक्षितप्रक्षेपेण वारयति– प्रभवेति ॥ ननु जगतः प्रभवाप्ययध्यानं कथं योगः ? तस्येश्वरासम्बन्धित्वाद्, इति शङ्काम् अपेक्षितपूरणेन वारयति– भगवत इति ॥ सकाशाद् भवन्तौ पूरणीयम् । प्रति हि योग इति सम्बन्धः॥११॥खण्डार्थः न चक्षुषा पश्यति इत्युपलक्षणत्वेनोक्तं विशदयति– नैव वाचेति॥ तर्हि केनोपलभ्यते तद्? इत्यतो व्यतिरेकेणाऽह– अस्तीति ॥ अस्तीति ब्रुवतो गुरोः अन्यत्र तेन विना इत्यर्थः॥१२॥गुरूपलभ्योऽपि भगवान् प्रसन्नेन स्वेनैव इत्याह– अस्तीत्येवेति॥उभयोस्तत्त्वभावेन तत्त्वभावनकर्त्रा प्रसन्नेन भगवतेति यावत् । अस्तीत्येवोपलब्धव्यो ज्ञातव्यः ॥१३॥भाष्यार्थः परमात्मा अस्ति इत्यनेन सन्मात्रम् इत्येव बोद्धव्यः इत्यन्यथाप्रतीतिं निवारयन्नस्तीत्यादि व्याचष्टे– अधिक इत्यादिना ॥ अनाधिक्यं जानतां सकाशात् ॥ ननु तत्प्रसादादेवाऽधिक्यज्ञानम्, प्रसादश्च आधिक्यज्ञानाद् इत्यन्योन्याश्रयता? इत्यतो व्यक्तिभेदान्न दोष इत्याह– अनादीति ॥ ननु अनादिकालादाधिक्यं जानतस्तज्ज्ञानं भवे भवे पुनर्वृद्धिमेति इत्ययुक्तम् ? अनादितस्तद्रहितानामपि पश्चाज्जायमानत्वाद्, इत्यत आह– येषामिति ॥ ननु कथमेतत् ? अस्मासु पश्चाद्भाविनस्तज्ज्ञानस्यानुभवसिद्धत्वाद्, इत्यत आह– अभिभूतमिति ॥१२-१३॥खण्डार्थः ननु आधिक्यज्ञानाद् भवन् भगवत्प्रसादो न फलम्; किन्तु? फलहेतुः, अतस्तत्फलं किम् ? इत्यतो मोक्ष इत्याह– यदेति ॥१४॥भाष्यार्थः तत्सर्वकामप्रहाणप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– अन्तःकरणेति ॥१४॥खण्डार्थः हार्दकामत्यागश्च कदा भवति? इत्याकाङ्क्षायां तत्कारणाविद्या-अहङ्कारकर्मणाम्, हृदयग्रन्थीनां यदा प्रहाणिर्भवति तद् इत्याह– यदेति ॥१५॥भाष्यार्थः तद्व्याचष्टे– मिथ्येति ॥ अनुशासनं निष्कामकर्म-श्रवण-मनन-ध्यान-कर्तव्यप्रतिपादकं शास्त्रम् ॥१५॥एवं मोक्षबोधिकां ब्रह्मविद्यां निरूप्य ज्ञानिनश्चरमदेहान्निष्क्रमणेऽवश्यं पूर्वं ध्येयं मार्गमाह– शतमित्यादिना ॥१६॥

व्यासतीर्थीयम्

‘अनन्यप्रोक्ते गतिरत्र नास्ति’ इत्यादौ निरूपितं भेदज्ञानमेव अपवर्गसाधनमित्याह– अङ्गुष्ठेति ।। ‘तं जीवं देहाद् भेदेन विजानीयाद्’ इत्यन्यथाप्रतीतिं निवारयन् व्याचष्टे– शरीरभूत इति ।। जीवस्य शरीरतया भगवदधिष्ठितत्वं तद्वशत्वं च कुतः ? येन तयोर्भेदं प्रतीमः, इत्यत आह– यस्येति ।। नन्वथापि शरीराज्जीवस्यैव भेद उच्यते; न जीवाद् भगवतः? तज्ज्ञापकाभावाद्, इत्यत आह– जनानामिति ।। ‘च’शब्देन ‘यस्याऽत्मा शरीरम्’ इत्युक्तं बाह्यं च ज्ञापकं समुच्चिनोति।नन्वत्र जीवस्यैव शरीराद् भेद उच्यते? भगवतोऽङ्गुष्ठमात्रत्वाभावाद्, इत्यत आह– देहेति ।। अस्तु अत्रोच्यमानो भगवान् । तस्य शरीरादेव भेदोऽत्रोच्यते? इत्यत आह– संसारीति ।। अभेदो ‘भगवतः’ इति शेषः । येन ‘संसारिशरीराद् भगवतो भेद उच्येत’ इति वाक्यशेषः। ‘सत्यं भगवतः संसारिशरीरादभेदः केनापि वादिना नाङ्गीकृत इति’, लोकसिद्धोऽभेदः स्वाच्छरीराद् इति निषिध्यते? इत्यत आह– न चेति।। ‘भगवतः संसारिशरीरादभेद’ इति शेषः । भगवतो जीवाद् भेदे जनानां हृदये निविष्ट इत्युक्तामुपपत्तिं स्फुटयति– जनानामिति ।। जनानां हृदये निविष्ट इति षष्ठ्या ‘निविष्टस्य भगवतो जीवाद् भेदप्रतीतेः’इत्यर्थः। ‘इतोऽप्यत्र जीवो देहात् पृथगुच्यत इति न’ इत्याह– न जीव इति।।‘बालाग्रशतभागस्य शतधा भेदितस्य च ।भागो जीव इति ज्ञेयः स चाऽनन्त्याय कल्पते।।’ इति श्रुतेर्न जीवोऽङ्गुष्ठमात्रः ।।अवान्तरप्रमेयमुपसंहरति– अत इति ।। अतो जनानां हृदय इत्याद्युक्तोपपत्तेः । उक्तः ‘अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा’ इत्यत्र ।मुमुक्षुश्चेद् भगवत उक्तान् शोकरहितत्वाद्यभावगुणान् मुक्तामुक्तप्रेरकत्वादि-भावगुणांश्च जानीयाद् इत्युक्तम् अर्थम् उपलक्षणत्वेनावधारयन्नुपसंहरति– तं विद्यादिति ।। आदरार्थोऽभ्यासः ।।१७।।एवं वेदपुरुषो नचिकेतसे मृत्युप्रोक्तां ब्रह्मविद्यामनूद्य तन्निष्ठावतस्तस्य फलमाह– मृत्युप्रोक्तामिति ।। एवम् अन्यस्यापि तन्निष्ठस्य तत्फलमतिदिशति– अन्योऽपीति ।। अन्योऽपि अध्यात्मवित् सोऽप्येवमेव इति योज्यम् । उपनिषत्प्रतिपादितमर्थमुपसंहरति– अतः सर्वोत्तम इति ।। अतः प्राधान्येनाग्निष्टोमपूज्यत्वाद्, मुक्तामुक्तनियामकत्वाद्, जगत्सृष्ट्यादिकर्तृत्वात्, शोकादिसकलदोषराहित्याद् विष्णुः एव सर्वोत्तमः इति सिद्धम् इत्यर्थः ।।१८।।मङ्गलावसानस्य प्रचयादिहेतुत्वाद् अवसानेऽपि तद् आचरणीयम् इति द्योतयन्, यत्प्रसादाद् यत्प्रीत्यै भाष्यमुपक्रम्य समापितवान् तमेवान्तेऽप्युपश्लोकयन् प्रणमति– नम इति ।। प्रभविष्णवे प्रभवनशीलाय । इत्यशेषमतिमङ्गलम् ।।इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य काठकोपनिषद्भाष्यस्य टीका जयतीर्थपूज्यचरणशिष्यव्यासतीर्थविरचिता सम्पूर्णा ।।

1. 1पराःअ.१,व.३,श्लो.१०
2. 2परःअ.१,व.३,श्लो.१२
3. 3तिष्ठतिअ.२,व.१,श्लो.१२
4. 4वामनमासीनम्अ.२,व.२,श्लो.०३
5. 5जग्धव्यम्'जग्धव्यम्'इत्यार्षः प्रयोगः । पाणिनीयव्याकरणरीत्या 'अद'धातोः 'क्त'प्रत्यये परतः 'जग्धम्' इति भवति । 'तव्य'प्रत्यये तु 'अत्तव्यम्' इत्येव रूपम् ।
6. 6विद्वान्तै.आ.३.१.३
7. 7उवाच१.१.१४
8. 8विभूतिभिःभाग.२.९.१३
9. 9विचक्रमाणस्त्रेधोरुगायःऋ.सं.१.१५४.१.
10. 10व्यवस्थितःमहानारायण.९.१२
11. 11वामनमासीनम्२.२.३
12. 12पराः१.३.१०
13. 13योनिमन्ये२.२.७
14. 14मरणस्याप्रकृतत्वाद्‘अनुपक्रान्तत्वाद्’ पा.।
15. 15अध्यात्मयोगेन१.२.१२
16. 16प्रवक्ष्यामि२.२.६
17. 17प्रपद्यन्ते२.२.७
18. 18सुप्तेषु२.२.८
19. 19जीवम्२.१.५
20. 20मात्रामुपजीवन्तिबृ.६.३.३२(ज्योतिर्ब्राह्मणम्)
21. 21ह्यर्थाः१.३.१०
22. 22भूतेभिर्व्यजायत२.१.६