Anandamakaranda

Bhagavadgitabhashya: Difference between revisions

← Older edit
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Edited via QuickEdit (flattens templates to raw HTML — see extension README)
 
(21 intermediate revisions by 3 users not shown)
Line 1: Line 1:
<div class="gr-doc-title">श्रीमद्भगवद्गीताप्रस्थानम्</div>
<div class="gr-doc-title" data-has-moola="1" data-has-ullekha="1"><span data-deva="श्रीमद्भगवद्गीताप्रस्थानम्">श्रीमद्भगवद्गीताप्रस्थानम्</span></div><div id="gr-toc-doc-nav" class="toc-main-links"><a href="/Bhagavadgitabhashya/Moola" class="toc-main-link-item"><span data-deva="मूलम्">मूलम्</span></a><a href="/Bhagavadgitabhashya/Ullekha" class="toc-main-link-item"><span data-deva="उल्लेख">उल्लेख</span></a></div>
__TOC__


== प्रथमोऽध्यायः ==
<p><span id="gr-C1" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="प्रथमोऽध्यायः"></span>
{{Adhyaya
</p>
| document_id  = BGB
<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="प्रथमोऽध्यायः" data-block-id="Bhagavadgitabhashya-1179"><span id=".E0.A4.AA.E0.A5.8D.E0.A4.B0.E0.A4.A5.E0.A4.AE.E0.A5.8B.E0.A4.BD.E0.A4.A7.E0.A5.8D.E0.A4.AF.E0.A4.BE.E0.A4.AF.E0.A4.83"></span><span data-deva="प्रथमोऽध्यायः">प्रथमोऽध्यायः</span></h2></div>
| chapter_num  = 1
<div class="introduction" id="BGB_C01_I01" data-block-id="BGB_C01_I01" data-verse="BGB_C01" style="position: relative;">
| title        = प्रथमोऽध्यायः
<div class="introduction-line"><span data-deva="श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितम्">श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितम्</span></div>
}}
</div>
{{Bhashyam
<div class="introduction" id="BGB_C01_I02" data-block-id="BGB_C01_I02" data-verse="BGB_C01" style="position: relative;">
| verse_id = BGB_C01
<div class="introduction-line"><span data-deva="
| id = BGB_C01_intro
| text =
 
श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितम्
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C01
| id = BGB_C01_intro
| text =
 
श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम्
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C01
| id = BGB_C01_gadya
| text =
 
उपोद्घातः
| extra_class = gr-verse-text gr-gadya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C01
| id = BGB_C01_intro
| text =
 
देवं नारायणं नत्वा सर्वदोषविवर्जितम् ।
परिपूर्णं गुरूंश्चाऽन् गीतार्थं वक्ष्यामि लेशतः ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C01
| id = BGB_C01_gadya
| text =
 
वेदव्यासावतारे बीजम्
| extra_class = gr-verse-text gr-gadya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C01
| id = BGB_C01_intro
| text =
 
नष्टधर्मज्ञानलोककृपालुभिर्ब्रह्मरुद्रेन्द्रादिभिरर्थितो ज्ञानप्रदर्शनाय भगवान् व्यासोऽवततार ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C01
| id = BGB_C01_gadya
| text =
 
महाभारतरचनावतरणिका
| extra_class = gr-verse-text gr-gadya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C01
| id = BGB_C01_intro
| text =
 
ततश्चेष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारसाधनादर्शनाद् वेदार्थाज्ञानाच्च संसारे क्लिश्यमानानां वेदानधिकारिणां स्त्रीशूद्रादीनां च धर्मज्ञानद्वारा मोक्षो भवेदिति कृपालुः सर्ववेदार्थोपबृंहितां तदनुक्तकेवलेश्वरज्ञानदृष्टार्थयुक्तां च सर्वप्राणिनाम् अवगाह्यानवगाह्यरूपां केवलभगवत्स्वरूपपरां परोक्षार्थां महाभारतसंहिताम् अचीक्लृपत् ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C01
| id = BGB_C01_gadya
| text =
 
महाभारतस्य सर्वशास्त्रोत्तमत्वे प्रमाणानि
| extra_class = gr-verse-text gr-gadya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C01
| id = BGB_C01_intro
| text =
 
तच्चोक्तम् -
        <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narayanashtaksharakalpa-id">‘लोकेशा ब्रह्मरुद्राद्याः संसारे क्लेशिनं जनम् ।
 
        वेदार्थाज्ञमधीकारवर्जितं च स्त्रियादिकम् ॥
अवेक्ष्य प्रार्थयामासुर्देवेशं पुरुषोत्तमम् ।
ततः प्रसन्नो भगवान् व्यासो भूत्वा च तेन च ॥
अन्यावताररूपैश्च वेदानुक्तार्थभूषितम् ।
केवलेनात्मबोधेन दृष्टं वेदार्थसंयुतम् ॥
वेदादपि परं चक्रे पञ्चमं वेदमुत्तमम् ।
भारतं पञ्चरात्रं च मूलरामायणं तथा ॥
पुराणं भागवतं चेति सम्भिन्नः शास्त्रपुङ्गवः॥’इति नारायणाष्टाक्षरकल्पे ।</span></span>
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C01
| id = BGB_C01_gadya
| text =
 
महाभारतं दशार्थकम्
| extra_class = gr-verse-text gr-gadya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C01
| id = BGB_C01_intro
| text =
 
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Upanarada-id">‘ब्रह्माऽपि तन्न जानाति ईषत् सर्वोऽपि जानति(ते)।
बह्वर्थमृषयस्तत्तु भारतं प्रवदन्ति हि ॥’ इत्युपनारदीये।</span></span>
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narada-id">‘ब्रह्माद्यैः प्रार्थितो विष्णुर्भारतं स चकार ह ।
यस्मिन् दशार्थाः सर्वत्र न ज्ञेयाः सर्वजन्तुभिः ॥’</span></span>इति नारदीये ।
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘भारतं चापि कृतवान् पञ्चमं वेदमुत्तमम् ।
दशावरार्थं सर्वत्र केवलं विष्णुबोधकम् ॥</span></span>
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C01
| id = BGB_C01_intro
| text =
 
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">परोक्षार्थं तु सर्वत्र वेदादप्युत्तमं तु यत् ॥’</span></span> इति स्कान्दे ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C01
| id = BGB_C01_intro
| text =
 
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘यदि विद्याच्चतुर्वेदान् साङ्गोपनिषदान् द्विजः ।
न चेत् पुराणं संविद्यान्नैव स स्याद् विचक्षणः ॥’(म.भा.१.१.२६८)’</span></span>
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C01
| id = BGB_C01_intro
| text =
 
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत् ।
‘बिभेत्यल्पश्रुताद् वेदो मामयं प्रचलिष्यति ।’( म.भा.आदि.१.२९३)</span></span>
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C01
| id = BGB_C01_gadya
| text =
 
महाभारतार्थस्य त्रैविध्यम्
| extra_class = gr-verse-text gr-gadya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C01
| id = BGB_C01_intro
| text =
 
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">मन्वादि केचिद् ब्रुवते ह्यास्तीकादि तथाऽपरे ।
तथोपरिचराद्यन्ये भारतं परिचक्षते ॥(म.भा.आदि.१.६६)</span></span>
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C01
| id = BGB_C01_gadya
| text =
 
महाभारतस्य निर्णेयता निर्णायकता च
| extra_class = gr-verse-text gr-gadya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C01
| id = BGB_C01_intro
| text =
 
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmanda-id">भारतं सर्ववेदाश्च तुलामारोपिताः पुरा ।
देवैर्ब्रह्मादिभिः सर्वैः ऋषिभिश्च समन्वितैः ।
व्यासस्यैवाज्ञया तत्र त्वत्यरिच्यत भारतम् ॥(ब्रह्माण्डपुराणे)</span></span>
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C01
| id = BGB_C01_intro
| text =
 
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘महत्त्वाद् भारवत्त्वाच्च महाभारतमुच्यते ।
निरुक्तमस्य यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥’ (म.भा.१.३००)</span></span>
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C01
| id = BGB_C01_intro
| text =
 
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘यदिहास्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति न कुत्रचित् ’( म.भा.आदि ५.५०)</span></span>,<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘विराटोद्योगसारवान्’ ( म भा.१.८९)</span></span> इत्यादितद्वाक्यपर्यालोचनया, ऋषिसम्प्रदायात्, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘को ह्यन्यः पुण्डरीकाक्षान्महाभारतकृद् भवेत्’ ( वायुप्रोक्तवचनम्)</span></span> इत्यादिपुराणग्रन्थान्तरगतवाक्यान्यथानुपपत्त्या, नारदाध्ययनादिलिङ्गैश्चावसीयते ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C01
| id = BGB_C01_gadya
| text =
 
(युक्त्या भारतस्य सर्वोत्तमत्वसमर्थनम् )
| extra_class = gr-verse-text gr-gadya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C01
| id = BGB_C01_intro
| text =
 
कथमन्यथा भारतनिरुक्तिज्ञानमात्रेण सर्वपापक्षयः ? प्रसिद्धश्च सोऽर्थः ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C01
| id = BGB_C01_intro
| text =
 
कथं चान्यस्य न कर्तुं शक्यते? ग्रन्थान्तरगतत्वाच्च नाविद्यमानस्तुतिः । न च कर्तुरेव । इतरत्रापि साम्यात् ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C01
| id = BGB_C01_intro
| text =
 
तत्र च सर्वभारतार्थसंग्रहां वासुदेवार्जुनसंवादरूपां भारतपारिजातमधुभूतां गीताम् उपनिबबन्ध ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C01
| id = BGB_C01_gadya
| text =
 
गीता महाभारतादप्यधिका
| extra_class = gr-verse-text gr-gadya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C01
| id = BGB_C01_intro
| text =
 
तच्चोक्तम्–
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C01
| id = BGB_C01_intro
| text =
 
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahakaurma-id">‘भारतं सर्वशास्त्रेषु भारते गीतिका वरा ।
विष्णोः सहस्रनामापि ज्ञेयं पाठ्यं च तद् द्वयम् ॥’</span></span> इति महाकौर्मे ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C01
| id = BGB_C01_gadya
| text =
 
गीतोक्तधर्मानुष्ठानं मुक्तिहेतुः
| extra_class = gr-verse-text gr-gadya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C01
| id = BGB_C01_intro
| text =
 
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘स हि धर्मः सुपर्याप्तो ब्रह्मणः पदवेदने।’(म.भा.१३.१६.१२.)</span></span>  इत्यादि च ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C01
| id = BGB_C01_intro
| text =
 
तत्र सेनयोर्मध्ये बान्धवादिमोहजालसंवृतं विषीदन्तम् अर्जुनं भगवानुवाच ।
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C01_V01
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः ।
| verse_line2 = मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय ॥ १ ॥
}}
 
{{Uvacha|धृतराष्ट्र उवाच}}
 
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C01_V02
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा ।
| verse_line2 = आचार्यमुपसंगम्य राजा वचनमब्रवीत्॥२ ॥
}}
 
{{Uvacha|सञ्जय उवाच}}
 
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C01
| id = BGB_C01_gadya
| text =
 
( द्रोणाचार्यं प्रति दुर्योधनवचनम् )
| extra_class = gr-verse-text gr-gadya
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C01_V03
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = पश्यैतां पाण्डुपुत्राणाम् आचार्य महतीं चमूम् ।
| verse_line2 = व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता॥३ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C01_V04
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि ।
| verse_line2 = युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः॥४ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C01_V05
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् ।
| verse_line2 = पुरुजित् कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः॥ ५ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C01_V06
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान्
अनुष्ठानाच्च शुकादीनाम् । न च तेषां (फलं) सुखं नास्ति । तस्यैव महत्सुखत्वात् तेषाम्-
अनुष्ठानाच्च शुकादीनाम् । न च तेषां (फलं) सुखं नास्ति । तस्यैव महत्सुखत्वात् तेषाम्-
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘या निर्वृतिस्तनुभृतां तव पादपद्मध्यानाद् भवज्जनकथाश्रवणेन वा स्यात् ।
</span><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id"><span data-deva="‘या निर्वृतिस्तनुभृतां तव पादपद्मध्यानाद् भवज्जनकथाश्रवणेन वा स्यात् ।">‘या निर्वृतिस्तनुभृतां तव पादपद्मध्यानाद् भवज्जनकथाश्रवणेन वा स्यात् ।</span><br><span data-deva="सा ब्रह्मणि स्वमहिमन्यपि नाथ मा भूत् किम्वन्तकासिलुलितात् पततां विमानात् ॥’(भाग.४.९.१०)">सा ब्रह्मणि स्वमहिमन्यपि नाथ मा भूत् किम्वन्तकासिलुलितात् पततां विमानात् ॥’(भाग.४.९.१०)</span></span><span data-deva=" इत्यादिवचनात् ।
सा ब्रह्मणि स्वमहिमन्यपि नाथ मा भूत् किम्वन्तकासिलुलितात् पततां विमानात् ॥’(भाग.४.९.१०)</span></span> इत्यादिवचनात् ।
"> इत्यादिवचनात् ।
तेषामप्युपासनादिफलस्य साधितत्वात् ।
</span></p><span data-deva="
}}
तेषामप्युपासनादिफलस्य साधितत्वात् ।">
 
तेषामप्युपासनादिफलस्य साधितत्वात् ।</span></div>
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V52_B02" data-verse="BGB_C02_V52" data-block-id="BGB_C02_V52_B02" style="position: relative;"><span data-deva="तारतम्याधिगतेश्च । तथा हि- यदि तारतम्यं न स्यात्, ">तारतम्याधिगतेश्च । तथा हि- यदि तारतम्यं न स्यात्, </span><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id"><span data-deva="‘नाऽत्यन्तिकं विगणयन्त्यपि ते प्रसादम्’(भाग.३.१६.४८)">‘नाऽत्यन्तिकं विगणयन्त्यपि ते प्रसादम्’(भाग.३.१६.४८)</span></span><span data-deva=" , "> , </span><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id"><span data-deva="‘नैकात्मतां मे स्पृहयन्ति केचित्’(भाग.३.२६.३४)">‘नैकात्मतां मे स्पृहयन्ति केचित्’(भाग.३.२६.३४)</span></span><span data-deva=" , "> , </span><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id"><span data-deva="‘एकत्व(मित्युत)मप्युत । दीयमानं न गृह्णन्ति’(भाग.३.३०.१३)">‘एकत्व(मित्युत)मप्युत । दीयमानं न गृह्णन्ति’(भाग.३.३०.१३)</span></span><span data-deva=" इति मुक्तिमप्यनिच्छतामपि मोक्ष एव फलम्, तमिच्छतामपि स (एव) भवति सुप्रतीकादीनामिति कथम् अनिच्छतां स्तुतिरुपपन्ना स्यात्&nbsp;? वचनाच्च
| verse_id = BGB_C02_V52
"> इति मुक्तिमप्यनिच्छतामपि मोक्ष एव फलम्, तमिच्छतामपि स (एव) भवति सुप्रतीकादीनामिति कथम् अनिच्छतां स्तुतिरुपपन्ना स्यात्&nbsp;? वचनाच्च
| id = BGB_C02_V52_B02
</span><p><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘यथा भक्तिविशेषोऽत्र दृश्यते पुरुषोत्तमे ।">‘यथा भक्तिविशेषोऽत्र दृश्यते पुरुषोत्तमे ।</span><br><span data-deva="तथा मुक्तिविशेषोऽपि ज्ञानिनां लिङ्गभेदने ॥">तथा मुक्तिविशेषोऽपि ज्ञानिनां लिङ्गभेदने ॥</span><br><span data-deva="योगिनां भिन्नलिङ्गानाम् आविर्भूतस्वरूपिणाम् ।">योगिनां भिन्नलिङ्गानाम् आविर्भूतस्वरूपिणाम् ।</span><br><span data-deva="प्राप्तानां परमानन्दं तारतम्यं सदैव हि ॥’">प्राप्तानां परमानन्दं तारतम्यं सदैव हि ॥’</span></span><span data-deva=" इति (इत्याद्युक्तेः )।
| text =
"> इति (इत्याद्युक्तेः )।
 
</span><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘न त्वाम् अतिशयिष्यन्ति मुक्तावपि कथञ्चन ।">‘न त्वाम् अतिशयिष्यन्ति मुक्तावपि कथञ्चन ।</span><br><span data-deva="मद्भक्तियोगाज्ज्ञानाच्च सर्वान् अतिशयिष्यसि ॥’">मद्भक्तियोगाज्ज्ञानाच्च सर्वान् अतिशयिष्यसि ॥’</span></span><span data-deva=" इति च ।
तारतम्याधिगतेश्च । तथा हि- यदि तारतम्यं न स्यात्, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘नाऽत्यन्तिकं विगणयन्त्यपि ते प्रसादम्’(भाग.३.१६.४८)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘नैकात्मतां मे स्पृहयन्ति केचित्’(भाग.३.२६.३४)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘एकत्व(मित्युत)मप्युत । दीयमानं न गृह्णन्ति’(भाग.३.३०.१३)</span></span> इति मुक्तिमप्यनिच्छतामपि मोक्ष एव फलम्, तमिच्छतामपि स (एव) भवति सुप्रतीकादीनामिति कथम् अनिच्छतां स्तुतिरुपपन्ना स्यात् ? वचनाच्च
साम्यवचनं तु प्राचुर्यविषयम्, दुःखाभावविषयं च । तच्चोक्तम्- "> इति च ।
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘यथा भक्तिविशेषोऽत्र दृश्यते पुरुषोत्तमे ।
साम्यवचनं तु प्राचुर्यविषयम्, दुःखाभावविषयं च । तच्चोक्तम्- </span><span class="gr-reference gr-ref-Narayanashtaksharakalpa-id"><span data-deva="‘दुःखाभावः परानन्दो लिङ्गभेदः समा(मो) मताः(तः) ।">‘दुःखाभावः परानन्दो लिङ्गभेदः समा(मो) मताः(तः) ।</span><br><span data-deva="तथाऽपि परमानन्दो ज्ञानभेदात्तु भिद्यते ॥’">तथाऽपि परमानन्दो ज्ञानभेदात्तु भिद्यते ॥’</span></span><span data-deva=" इति नारायणाष्टाक्षरकल्पे ।
तथा मुक्तिविशेषोऽपि ज्ञानिनां लिङ्गभेदने ॥
"> इति नारायणाष्टाक्षरकल्पे ।
योगिनां भिन्नलिङ्गानाम् आविर्भूतस्वरूपिणाम् ।
</span></p><span data-deva="
प्राप्तानां परमानन्दं तारतम्यं सदैव हि ॥’</span></span> इति (इत्याद्युक्तेः )।
अतो न वैराग्यं श्रुतादौ अत्र विवक्षितम् । न च सङ्कोचे मानं किञ्चिद् विद्यमान इतरत्र प्रयोगे । महद्भिः श्रवणीयस्य श्रुतस्य च वेदादेः फलं प्राप्स्यसीत्यर्थः ॥५२ ॥">
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘न त्वाम् अतिशयिष्यन्ति मुक्तावपि कथञ्चन ।
अतो न वैराग्यं श्रुतादौ अत्र विवक्षितम् । न च सङ्कोचे मानं किञ्चिद् विद्यमान इतरत्र प्रयोगे । महद्भिः श्रवणीयस्य श्रुतस्य च वेदादेः फलं प्राप्स्यसीत्यर्थः ॥५२ ॥</span></div>
मद्भक्तियोगाज्ज्ञानाच्च सर्वान् अतिशयिष्यसि ॥’</span></span> इति च ।
</div>
साम्यवचनं तु प्राचुर्यविषयम्, दुःखाभावविषयं च । तच्चोक्तम्-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narayanashtaksharakalpa-id">‘दुःखाभावः परानन्दो लिङ्गभेदः समा(मो) मताः(तः) ।
<div class="verse-block" id="BGB_C02_V53" data-block-id="BGB_C02_V53" data-doc="BGB" data-chapter="BGB_C02" data-verse-type="shloka" style="position: relative;"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span data-deva="श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला ॥">श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला ॥</span>
तथाऽपि परमानन्दो ज्ञानभेदात्तु भिद्यते ॥’</span></span>इति नारायणाष्टाक्षरकल्पे ।
अतो न वैराग्यं श्रुतादौ अत्र विवक्षितम् । न च सङ्कोचे मानं किञ्चिद् विद्यमान इतरत्र प्रयोगे । महद्भिः श्रवणीयस्य श्रुतस्य च वेदादेः फलं प्राप्स्यसीत्यर्थः ॥५२ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C02_V53
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C02
| verse_type = shloka
| verse_line1 = श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला ॥
| verse_line2 = समाधावचला बुद्धिस्तदा योगम् अवाप्स्यसि॥ ५३ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V53
| id = BGB_C02_V53_B01
| text =
 
तदेव स्पष्टयति - <span class="gr-prateeka">श्रुतिविप्रतिपन्नेति ॥</span> पूर्वं श्रुतिभिः= वेदैर्विप्रतिपन्ना= विरुद्धा सती यदा वेदार्थानुकूलेन तत्त्वनिश्चयेन विपरीतवाग्भिरपि <span class="gr-moola">निश्चला</span> भवति; ततश्च <span class="gr-moola">समाधावचला</span>, ब्रह्मप्रत्यक्षदर्शनेन भेरीताडनादावपि परमानन्दमग्नत्वात्; <span class="gr-moola">तदा योगमवाप्स्यसि</span> उपायसिद्धो भवसीत्यर्थः ॥ ५३ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C02_V54
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C02
| verse_type = shloka
| verse_line1 = अर्जुन उवाच
| verse_line2 = स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव ।
| verse_line3 = स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम्॥५४ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V54
| id = BGB_C02_V54_B01
| text =
 
स्थिता प्रज्ञा= ज्ञानं यस्य स स्थितप्रज्ञः । भाष्यतेऽनयेति <span class="gr-moola">भाषा</span>, लक्षणमित्यर्थः । उक्तं लक्षणम् अनुवदति लक्षणान्तरं पृच्छामीति ज्ञापयितुम् - <span class="gr-prateeka">समाधिस्थस्येति ॥</span> कम्= ब्रह्माणम्, ईशम्= रुद्रं च वर्तयतीति केशवः । तथाहि निरुक्तिः कृता हरिवंशेषु रुद्रेण कैलासयात्रायाम् ।
  <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Harivamsha-id">‘हिरण्यगर्भः कः प्रोक्त ईशः शङ्कर एव च ।
सृष्ट्यादिना वर्तयति तौ यतः केशवो भवान् ॥’</span></span> इति वचनान्तराच्च ।
<span class="gr-moola">किमासीत ?</span> किं प्रत्यासीत ? न चार्जुनो न जानाति तल्लक्षणादिकम् -
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘जानन्ति पूर्वराजानो देवर्षयस्तथैव हि ।
तथाऽपि धर्मान् पृच्छन्ति वार्तायै गुह्यवित्तये ।
न ते गुह्याः प्रतीयन्ते पुराणेष्वल्पबुद्धिनाम् ॥’</span></span>  इति वचनात् ॥५४ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C02_V55
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C02
| verse_type = shloka
| verse_line1 = प्रजहाति यदा कामान् सर्वान् पार्थ मनोगतान् ।
| verse_line2 = आत्मन्येवाऽत्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते॥५५ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Uvacha|श्रीभगवानुवाच}}
 
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V55
| id = BGB_C02_V55_B01
| text =
 
गमनादिप्रवृत्तिर्नात्यभिसन्धिपूर्विका मत्तादिप्रवृत्तिवत् इति <span class="gr-moola">‘या निशा’</span> इत्यादिना दर्शयिष्यन्, तल्लक्षणं प्रथमत आह - <span class="gr-prateeka">प्रजहातीति ॥</span> एवं परमानन्दतृप्तः किमर्थं प्रवृत्तिं करोति? इति प्रश्नाभिप्रायः । ‘प्रारब्धकर्मणा ईषत्तिरोहितब्रह्मणो वासनया प्रायोऽल्पाभिसन्धिप्रवृत्तयः सम्भवन्ति’ इत्याशयवान् परिहरति । प्रायः सर्वान् <span class="gr-moola">कामान् प्रजहाति</span> । शुकादीनामपि ईषद्दर्शनात् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘त्वत्पादभक्तिमिच्छन्ति ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः’</span></span> इत्युक्तेः ताम् इच्छन्ति । यदा तु इन्द्रादीनाम् अग्रहो दृश्यते तदाऽभिभूतं तेषां ज्ञानम् । तच्चोक्तम्-
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘आधिकारिकपुंसां तु बृहत्कर्मत्वकारणात् ।
उद्भवाभिभवौ ज्ञाने ततोऽन्येभ्यो विलक्षणाः ॥’</span></span> इति ।
अत एव वैलक्षण्याद् अनधिकारिणाम् आग्रहादि चेद् अस्ति न ते ज्ञानिन इत्यवगन्तव्यम् ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V55
| id = BGB_C02_V55_B02
| text =
 
न चात्र समाधिं कुर्वतो लक्षणमुच्यते । ‘यः सर्वत्रानभिस्नेहः’(२.५७) इति स्नेहनिषेधात् । न हि समाधिं कुर्वतस्तस्य शुभाशुभप्राप्तिरस्ति । असम्प्रज्ञातसमाधेः । सम्प्रज्ञाते त्वविरोधः । तथाऽपि न तत्रैवेति नियमः ।
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Smruthi-id">‘कामादयो न जायन्ते ह्यपि विक्षिप्तचेतसाम् ।
  ज्ञानिनां ज्ञाननिर्धूतमलानां देवसंश्रयात् ॥’</span></span> इति स्मृतेः ।
मनोगता हि कामाः । अतस्तत्रैव तद्विरुद्धज्ञानोत्पत्तौ युक्तं हानं तेषामिति दर्शयति -<span class="gr-prateeka">मनोगतानिति ॥</span> विरोधश्चोच्यते - ‘रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते’ (भ.गी.२.५९) इति । न चैतददृष्ट्याऽपलपनीयम् । पुरुषवैशेष्यात् । <span class="gr-moola">आत्मना</span> परमात्मना । परमात्मन्येव स्थितः सन् । आत्माख्ये तस्मिन् स्थितस्य तत्प्रसादादेव तुष्टिर्भवति ।
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narayanashtaksharakalpa-id">‘विषयांस्तु परित्यज्य रामे स्थितिमतस्ततः ।
देवाद् भवति वै तुष्टिर्नान्यथा तु कदाचन ॥’</span></span> इत्युक्तं हि नारायणाष्टाक्षरकल्पे । अतो नाऽत्मा जीवः ॥५५ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C02_V56
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C02
| verse_type = shloka
| verse_line1 = दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः ।
| verse_line2 = वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते॥५६ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V56
| id = BGB_C02_V56_B01
| text =
 
तदेव स्पष्टयत्युत्तरैस्त्रिभिः श्लोकैः । एतान्येव ज्ञानोपायानि च । तच्चोक्तम् - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘तद्वै जिज्ञासुभिः साध्यं ज्ञानिनां यत्तु लक्षणम् ।’</span></span> इति । शोभनाध्यासो रागः ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘रसो रागस्तथा रक्तिः शोभनाध्यास उच्यते ।’</span></span> इत्यभिधानम् ॥५६ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C02_V57
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C02
| verse_type = shloka
| verse_line1 = यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत् प्राप्य शुभाशुभम् ।
| verse_line2 = नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥५७ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C02_V58
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C02
| verse_type = shloka
| verse_line1 = यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः ।
| verse_line2 = इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥५८ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V58
| id = BGB_C02_V58_B01
| text =
 
सर्वत्रानभिस्नेहत्वात् शुभाशुभं प्राप्य <span class="gr-moola">नाभिनन्दति न द्वेष्टि</span> ॥५७, ५८॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C02_V59
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C02
| verse_type = shloka
| verse_line1 = विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः ।
| verse_line2 = रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते॥५९ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V59
| id = BGB_C02_V59_B01
| text =
 
न चैतल्लक्षणं ज्ञानम् अयत्नतोऽपि भवतीत्याहोत्तर(त्तरैः)श्लोकैः । निराहारत्वेन विषयभोगसामर्थ्याभाव एव भवति । इतरविषयाकाङ्क्षाभावो वा । रसाकाङ्क्षादिर्न निवर्तते । स त्वपरोक्षज्ञानादेव निवर्तत इत्याह - <span class="gr-prateeka">विषया इति ॥</span>
 
  <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘इन्द्रियाणि जयन्त्याशु निराहारा मनीषिणः ।
वर्जयित्वा तु रसनाम् असौ रस्ये च वर्धते’॥(भाग.११.८.१९)</span></span> इति वचनाद् भागवते । रसशब्दस्य रागवाचकत्वाच्च ॥५९ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C02_V60
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C02
| verse_type = shloka
| verse_line1 = यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः ।
| verse_line2 = इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः॥६० ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V60
| id = BGB_C02_V60_B01
| text =
 
अपरोक्षज्ञानरहितज्ञानिनोऽपि साधारणयत्नवतोऽपि मनो हरन्ति इन्द्रियाणि । <span class="gr-moola">पुरुषस्य</span> शरीराभिमानिनः । को दोषस्ततः ? <span class="gr-moola">प्रमाथीनि</span> प्रमथनशीलानि पुरुषस्य ॥ ६० ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C02_V61
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C02
| verse_type = shloka
| verse_line1 = तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः ।
| verse_line2 = वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥६१ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V61
| id = BGB_C02_V61_B01
| text =
 
तर्ह्यशक्यान्येवेत्यत आह - <span class="gr-prateeka">तानीति ॥</span> बहुयत्नवतः शक्यानि । अतो यत्नं कुर्यादित्याशयः । <span class="gr-moola">युक्तो</span> मयि मनोयुक्तः । अहमेव परः= सर्वस्माद् उत्कृष्टो यस्य स <span class="gr-moola">मत्परः</span> । फलमाह - <span class="gr-prateeka">वशे हीति ॥६१॥</span>
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02
| id = BGB_C02_intro
| text =
 
रागादिदोषकारणमाह परिहाराय श्लोकद्वयेन
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C02_V62
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C02
| verse_type = shloka
| verse_line1 = ध्यायतो विषयान् पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते ।
| verse_line2 = सङ्गात् सञ्जायते कामः कामात् क्रोधोऽभिजायते ॥ ६२ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C02_V63
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C02
| verse_type = shloka
| verse_line1 = क्रोधाद् भवति सम्मोहः सम्मोहात् स्मृतिविभ्रमः ।
| verse_line2 = स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशाद् विन(प्रण)श्यति ॥६३ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V63
| id = BGB_C02_V63_B01
| text =
 
<span class="gr-moola">सम्मोहः</span> अकार्येच्छा । तथाहि मोहशब्दार्थ उक्त उपगीतासु - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘मोहसंज्ञितम् । अधर्मलक्षणं चैव नियतं पापकर्मसु’</span></span> इति । तथा चान्यत्र -  <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सम्मोहोऽधर्मकामिता’</span></span> इति । <span class="gr-moola">स्मृतिविभ्रमः</span> प्रतिषेधादिबुद्धि(स्मृति)नाशः । <span class="gr-moola">बुद्धिनाशः</span> सर्वात्मना दोषबुद्धिनाशः । <span class="gr-moola">विनश्यति</span> नरकाद्यनर्थं प्राप्नोति । तथा ह्युक्तम् -
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अधर्मकामिनः शास्त्रे विस्मृतिर्जायते यदा ।
दोषादृष्टेस्तत्कृतेश्च नरकं प्रतिपद्यते ॥’</span></span> इति ॥ ६२, ६३ ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02
| id = BGB_C02_intro
| text =
 
इन्द्रियजयफलमाहोत्तराभ्यां श्लोकाभ्याम् ।
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C02_V64
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C02
| verse_type = shloka
| verse_line1 = रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयान् इन्द्रियैश्चरन् ।
| verse_line2 = आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति॥६४ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V64
| id = BGB_C02_V64_B02
| text =
 
विषयान् अनुभवन्नपि विधेय आत्मा= मनो यस्य सः, जितात्मेत्यर्थः । <span class="gr-moola">प्रसादं</span> मनःप्रसादम् ॥ ६४ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C02_V65
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C02
| verse_type = shloka
| verse_line1 = प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते ।
| verse_line2 = प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठति॥६५ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V65
| id = BGB_C02_V65_B01
| text =
 
कथं प्रसादमात्रेण सर्वदुःखहानिः ? <span class="gr-moola">प्रसन्नचेतसो हि बुद्धिः पर्यवतिष्ठति</span> । ब्रह्मापरोक्ष्येण सम्यक् स्थितिं करोति । प्रसादो नाम स्वतोऽपि प्रायो विषय-अगतिः ॥ ६५ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C02_V66
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C02
| verse_type = shloka
| verse_line1 = नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना ।
| verse_line2 = न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम्॥६६ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V66
| id = BGB_C02_V66_intro
| text =
 
प्रसादाभावे दोषमाहोत्तरश्लोकाभ्याम् ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V66
| id = BGB_C02_V66_B01
| text =
 
न हि प्रसादाभावे युक्तिः = चित्तनिरोधः । <span class="gr-moola">अयुक्तस्य च बुद्धिः</span> सम्यग्ज्ञानं <span class="gr-moola">नास्ति</span> । तदेवोपपादयति - <span class="gr-prateeka">न चायुक्तस्येति ॥</span> <span class="gr-moola">शान्तिः</span> मुक्तिः । ‘शान्तिर्मोक्षोऽथ निर्वाणम्’ इत्यभिधानात् ॥ ६६ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C02_V67
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C02
| verse_type = shloka
| verse_line1 = इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते ।
| verse_line2 = तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि॥६७ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V67
| id = BGB_C02_V67_B01
| text =
 
कथम् अयुक्तस्य भावना न भवति ? आह - <span class="gr-prateeka">इन्द्रियाणामिति ॥</span> <span class="gr-moola">अनुविधीयते</span> क्रियते ननु ; ईश्वरेण इन्द्रियाणाम् अनु ! ‘बुद्धिर्ज्ञानम्’ इत्यादि वक्ष्यमाणत्वात् । <span class="gr-moola">प्रज्ञां</span> प्रज्ञानम् । उत्पत्स्यदपि निवारयतीत्यर्थः । उत्पन्नस्याऽप्यभिभवो भवति ॥ ६७ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C02_V68
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C02
| verse_type = shloka
| verse_line1 = तस्माद् यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः ।
| verse_line2 = इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥६८ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V68
| id = BGB_C02_V68_B01
| text =
 
तस्मात् सर्वात्मना निगृहीतेन्द्रिय एव ज्ञानीति निगमयति - <span class="gr-prateeka">तस्मादिति ॥ ६८ ॥</span>
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C02_V69
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C02
| verse_type = shloka
| verse_line1 = या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी ।
| verse_line2 = यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः॥६९ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V69
| id = BGB_C02_V69_B01
| text =
 
उक्तलक्षणं पिण्डीकृत्याऽह - <span class="gr-prateeka">या निशेति ॥</span> <span class="gr-moola">या सर्वभूतानां निशा</span> परमेश्वरस्वरूपलक्षणा, यस्यां सुप्तानीव न किञ्चिज्जानन्ति, <span class="gr-moola">तस्याम्</span> इन्द्रियसंयमयुक्तो ज्ञानी <span class="gr-moola">जागर्ति</span> । सम्यग्= आपरोक्ष्येण पश्यति परमात्मानमित्यर्थः । <span class="gr-moola">यस्यां</span> विषयलक्षणायां <span class="gr-moola">भूतानि जाग्रति</span> तस्यां निशायामिव सुप्तः प्रायो न जानाति । मत्तादिवत् गमनादिप्रवृत्तिः । तदुक्तम् - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘देहं तु तं न चरमम्’</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘देहोऽपि दैववशगः’(भाग.३.२९.३७)</span></span> इति श्लोकाभ्याम् । मननयुक्तो मुनिः । ‘पश्यत’ इति अस्य साधनमाह ॥ ६९ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C02_V70
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C02
| verse_type = shloka
| verse_line1 = आपूर्यमाणम् अचलप्रतिष्ठं समुद्रम् आपः प्रविशन्ति यद्वत् ।
| verse_line2 = तद्वत् कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी॥ ७० ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V70
| id = BGB_C02_V70_B01
| text =
 
तेन विषयानुभवप्रकारमाह - <span class="gr-prateeka">आपूर्यमाणमिति ॥</span> यो विषयैरापूर्यमाणोऽपि अचलप्रतिष्ठो भवति= नोत्सेकं प्राप्नोति, न च प्रयत्नं करोति, न चाभावे शुष्यति ।  न हि समुद्रः सरित्प्रवेश-अप्रवेशनिमित्तवृद्धि-शोषौ बहुतरौ प्राप्नोति, प्रयत्नं वा करोति, स मुक्तिम् <span class="gr-moola">आप्नोति</span> इत्यर्थः ॥ ७० ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C02_V71
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C02
| verse_type = shloka
| verse_line1 = विहाय कामान् यः सर्वान् पुमांश्चरति निःस्पृहः ।
| verse_line2 = निर्ममो निरहङ्कारः स शान्तिमधिगच्छति॥७१ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V71
| id = BGB_C02_V71_B01
| text =
 
एतदेव प्रपञ्चयति - <span class="gr-prateeka">विहायेति ॥</span> <span class="gr-moola">कामान्</span> विषयान् निःस्पृहतया <span class="gr-moola">विहाय</span> <span class="gr-moola">यश्चरति</span> भक्षयति । ‘भक्षयामि’इत्य(त्याद्य)हङ्कारममकारवर्जितश्च । स हि पुमान् । स एव च मुक्तिम् <span class="gr-moola">अधिगच्छति</span> इत्यर्थः ॥ ७१ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C02_V72
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C02
| verse_type = shloka
| verse_line1 = एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति ।
| verse_line2 = स्थित्वाऽस्याम् अन्तकालेऽपि ब्रह्म निर्बाणम् ऋच्छति॥७२ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V72
| id = BGB_C02_V72_author_note
| text =
 
॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे साङ्ख्ययोगो नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥
| extra_class = gr-author-note
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V72
| id = BGB_C02_V72_B01
| text =
 
उपसंहरति - <span class="gr-prateeka">एषेति ॥</span> <span class="gr-moola">ब्राह्मी स्थितिः</span> ब्रह्मविषया स्थितिः = लक्षणम् । <span class="gr-moola">अन्तकालेऽपि अस्यां स्थित्वा</span> एव <span class="gr-moola">ब्रह्म</span> गच्छति । अन्यथा जन्मान्तरं प्राप्नोति । ‘यं यं वाऽपि’(भ.गी.८.६) इति वक्ष्यमाणत्वात् । ज्ञानिनामपि सति प्रारब्धकर्मणि शरीरान्तरं युक्तम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘भोगेन त्वितरे’(ब्र.सू.४.१.१९)</span></span> इति ह्युक्तम् । सन्ति हि बहुशरीरफलानि कर्माणि कानिचित् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सप्तजन्मनि विप्रः स्याद्’</span></span> इत्यादेः । दृष्टेश्च ज्ञानिनामपि बहुशरीरप्राप्तेः । तथा ह्युक्तम् -
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">‘स्थितप्रज्ञोऽपि यस्तूर्ध्वः प्राप्य रुद्रपदं ततः ।
साङ्कर्षणं ततो मुक्तिम् अगाद् विष्णुप्रसादतः‍॥’</span></span> इति गारुडे ।
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">‘महादेव परे जन्मंस्तव मुक्तिर्निरूप्यते’।</span></span> इति नारदीये ।
निश्चितफलं च ज्ञानम् - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘तस्य तावदेव चिरम्’(छां.उ.६.१४.२)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘यदु(दि) च नार्चिषमेवाभिसम्भवति’(छां.उ.४.१५.५)</span></span> इत्यादिश्रुतिभ्यः ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V72
| id = BGB_C02_V72_B02
| text =
 
न च कायव्यूहापेक्षा । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘तद्यथैषीकातूलम्’(छां.उ.५.२४.३)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘तद्यथा(तद्वक्ष्यामि यथा) पुष्करपलाशे’(छां.उ.४.१४.३)</span></span>, ‘ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि’(४.३७) इत्यादिवचनेभ्यः । प्रारब्धे त्वविरोधः । प्रमाणाभावाच्च । न च तत् शास्त्रं प्रमाणम्-
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अक्षपादकणादानां साङ्ख्ययोगजटाभृताम् ।
मतमालम्ब्य ये वेदं दूषयन्त्यल्पचेतसः ॥’</span></span> इति निन्दनात् ।
यत्र तु स्तुतिस्तत्र शिवभक्तानां स्तुतिपरत्वमेव ; न सत्यत्वम् । न हि तेषामपि इतरग्रन्थविरुद्धार्थे प्रामाण्यम् । तथा ह्युक्तम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Varaha-id">‘एष मोहं सृजाम्याशु यो जनान् मोहयिष्यति ।
  त्वं च रुद्र महाबाहो मोहशास्त्राणि कारय ।
अतथ्यानि वितथ्यानि दर्शयस्व महाभुज ।
प्रकाशं कुरु चात्मानम् अप्रकाशं च मां कुरु ॥’</span></span> इति वाराहे ।
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">‘कुत्सितानि च मिश्राणि रुद्रो विष्णुप्रचोदितः ।
चकार शास्त्राणि विभुर्ऋषयस्तत्प्रचोदिताः ।
  दधीच्याद्याः पुराणानि तच्छास्त्रसमयेन तु ।
चक्रुर्वेदैस्तु ब्राह्माणि
प्रकृतेर्वशादवशम् ।
प्रकृतेर्वशादवशम् ।
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘त्वमेवैतत्सर्जने सर्वकर्मण्यनन्तशक्तोऽपि स्वमाययैव ।
</span></p>
मायावशं चावशं लोकमेतत् तस्मात् स्रक्ष्यस्यत्सि पासीश विष्णो ॥’</span></span> इति गौतमखिलेषु ॥ ८ ॥
<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id"><span data-deva="‘त्वमेवैतत्सर्जने सर्वकर्मण्यनन्तशक्तोऽपि स्वमाययैव ।">‘त्वमेवैतत्सर्जने सर्वकर्मण्यनन्तशक्तोऽपि स्वमाययैव ।</span><br><span data-deva="मायावशं चावशं लोकमेतत् तस्मात् स्रक्ष्यस्यत्सि पासीश विष्णो ॥’">मायावशं चावशं लोकमेतत् तस्मात् स्रक्ष्यस्यत्सि पासीश विष्णो ॥’</span></span><span data-deva=" इति गौतमखिलेषु ॥ ८ ॥"> इति गौतमखिलेषु ॥ ८ ॥</span></div>
}}
</div>
 
<div class="verse-block" id="BGB_C09_V09" data-block-id="BGB_C09_V09" data-doc="BGB" data-chapter="BGB_C09" data-verse-type="shloka" style="position: relative;"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span data-deva="न च(तु) मां तानि कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय ।">न च(तु) मां तानि कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय ।</span></span><span class="shloka-line"><span data-deva="उदासीनवदासीनम् असक्तं तेषु कर्मसु॥९ ॥">उदासीनवदासीनम् असक्तं तेषु कर्मसु॥९ ॥</span></span></span></div>
{{VerseBlock
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C09_V09" data-block-id="bhashya-BGB_C09_V09" style="position: relative;">
| verse_id = BGB_C09_V09
<div class="bhashyam-block" id="BGB_C09_V09_B01" data-verse="BGB_C09_V09" data-block-id="BGB_C09_V09_B01" style="position: relative;"><span data-deva="उदासीनवत्, न तु उदासीनः । तदर्थमाह- ">उदासीनवत्, न तु उदासीनः । तदर्थमाह- </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="असक्तमिति ॥">असक्तमिति ॥</span></span> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogya-id"><span data-deva="‘अवाक्यनादरः’(छा.३.३४.२)">‘अवाक्यनादरः’(छा.३.३४.२)</span></span></span><span data-deva=" इति (हि) श्रुतिः ।
| document_id = BGB
"> इति (हि) श्रुतिः ।
| chapter_id = BGB_C09
</span><pre>          <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id"><span data-deva="‘द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च ।">‘द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च ।</span><br><span data-deva="यदनुग्रहतः सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया॥’(भाग.२.१०.११)">यदनुग्रहतः सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया॥’(भाग.२.१०.११)</span></span></span><span data-deva=" इति भागवते ।"> इति भागवते ।</span><br><span data-deva="यस्य असक्त्यैव सर्वकर्मशक्तिः कुतस्तस्य सर्वकर्मबन्ध इति भावः ।">यस्य असक्त्यैव सर्वकर्मशक्तिः कुतस्तस्य सर्वकर्मबन्ध इति भावः ।</span><br>  <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruthi-id"><span data-deva="‘न कर्मणा वर्धते नो कनीयान्’">‘न कर्मणा वर्धते नो कनीयान्’</span></span></span><span data-deva="इति श्रुतिः।
| verse_type = shloka
">इति श्रुतिः।
| verse_line1 = न च(तु) मां तानि कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय ।
</span></pre><span data-deva="
| verse_line2 = उदासीनवदासीनम् असक्तं तेषु कर्मसु॥९ ॥
            यः कर्माणि(पि) निया(य)मयति कथं च (तत्) तं कर्म बध्नाति  ॥९ ॥">
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
            यः कर्माणि(पि) निया(य)मयति कथं च (तत्) तं कर्म बध्नाति  ॥९ ॥</span></div>
}}
</div>
 
<div class="verse-block" id="BGB_C09_V10" data-block-id="BGB_C09_V10" data-doc="BGB" data-chapter="BGB_C09" data-verse-type="shloka" style="position: relative;"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span data-deva="मयाऽध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम् ।">मयाऽध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम् ।</span></span><span class="shloka-line"><span data-deva="हेतुनाऽनेन कौन्तेय जगद्विपरिवर्तते॥१० ॥">हेतुनाऽनेन कौन्तेय जगद्विपरिवर्तते॥१० ॥</span></span></span></div>
{{Bhashyam
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C09_V10" data-block-id="bhashya-BGB_C09_V10" style="position: relative;">
| verse_id = BGB_C09_V09
<div class
| id = BGB_C09_V09_B01
| text =
 
उदासीनवत्, न तु उदासीनः । तदर्थमाह- <span class="gr-prateeka">असक्तमिति ॥</span> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogya-id">‘अवाक्यनादरः’(छा.३.३४.२)</span></span> इति (हि) श्रुतिः ।
            <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">‘द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च ।
यदनुग्रहतः सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया॥’(भाग.२.१०.११)</span></span> इति भागवते ।
यस्य असक्त्यैव सर्वकर्मशक्तिः कुतस्तस्य सर्वकर्मबन्ध इति भावः ।
  <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruthi-id">‘न कर्मणा वर्धते नो कनीयान्’</span></span>इति श्रुतिः।
            यः कर्माणि(पि) निया(य)मयति कथं च (तत्) तं कर्म बध्नाति  ॥९ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C09_V10
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C09
| verse_type = shloka
| verse_line1 = मयाऽध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम् ।
| verse_line2 = हेतुनाऽनेन कौन्तेय जगद्विपरिवर्तते॥१० ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C09_V10
| id = BGB_C09_V10_B01
| text =
 
उदासीनवदिति चेत् स्वयमेव प्रकृतिः सूयते? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">मयेति ॥</span>  प्रकृतिसूतिद्रष्टा कर्ता (च) अहमेवेत्यर्थः । तथा च श्रुतिः- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruthi-id">‘यतः प्रसूता जगतः प्रसूती तोयेन जीवान् व्यससर्ज भूम्याम्।’(म.ना.१.४)</span></span>इति ॥१० ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C09_V11
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C09
| verse_type = shloka
| verse_line1 = अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् ।
| verse_line2 = परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम्॥११ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C09_V11
| id = BGB_C09_V11_B01
| text =
 
तर्हि कथं केचित् त्वामवजानन्ति ? का च तेषां गतिः ? इत्यत आह -<span class="gr-prateeka">अवजानन्तीत्यादिना ॥</span> <span class="gr-moola">मानुषीं तनुं</span>  मूढानां मानुषवत् प्रतीताम् तनुं, न तु मनुष्यरूपाम् । उक्तं च मोक्षधर्मे-
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mokshadharma-id">‘यत्किञ्चिदिह लोकेऽस्मिन् देहबद्धं विशाम्पते ।
सर्वं पञ्चभिराविष्टं भूतैरीश्वरबुद्धिजैः ॥
ईश्वरो हि जगत्स्रष्टा प्रभुर्नारायणो विराट् ।
भूतान्तरात्मा विज्ञेयः सगुणो निर्गुणोऽपि च ।
भूतप्रलयमव्यक्तं शुश्रूषुर्नृपसत्तम’।(कुम्भ-म.भा.१२.३५७.११-१३)</span></span> इति ।
अवतारप्रसङ्गे चैतदुक्तम् । अतो नावताराः (च) पृथक् शङ्क्याः ।
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mokshadharma-id">‘रूपाण्यनेकान्यसृजत् प्रादुर्भावभवाय सः ।
वाराहं नारसिंहं च वामनं मानुषं तथा ॥’(कुम्भ-म.भा.१२.३५९.३६-३७)</span></span>
इति तत्रैव प्रथमसर्गकाल एवावताररूपविभक्त्युक्तेश्च । अतो न तेषां मानुषत्वादिर्विना भ्रान्तिम् । ‘भूतं महद् ईश्वरं च’ इति <span class="gr-moola">भूतमहेश्वरम्</span> । तथा हि (सामवेदे)बाभ्रव्यशाखायाम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘अनाद्यनन्तं परिपूर्णरूपम् ईशं वराणामपि देववीर्यम्।’</span></span> इति ।
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyaka-id">‘अस्य महतो भूतस्य निःश्वसितम्।’(बृ.४.४.१०)</span></span> इति च ।
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘ब्रह्म पुरोहित ब्रह्म कायिक महाराजिक।’(गी.प्रे-म.भा.१२.३३८.४)</span></span> इति च मोक्षधर्मे ॥११ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C09_V12
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C09
| verse_type = shloka
| verse_line1 = मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः ।
| verse_line2 = राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहिनीं श्रिताः॥१२ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C09_V12
| id = BGB_C09_V12_B01
| text =
 
तेषां फलमाह - <span class="gr-prateeka">मोघाशा इति ॥</span> वृथाशाः । भगवद्द्वेषिभिः आशासितं(आमुष्मिकम्) न किञ्चिदाप्यते । यज्ञादिकर्माणि च वृथैव तेषां, ज्ञानं च । केनापि ब्रह्मरुद्रादिभक्त्याद्युपायेन न कश्चित् पुरुषार्थ आमुष्मिकः तैराप्यत इत्यर्थः । वक्ष्यति च - ‘तानहं द्विषतः क्रूरान्’(१६.१९) इत्यादि । मोक्षधर्मे च -
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘कर्मणा मनसा वाचा यो द्विष्याद् विष्णुमव्ययम् ।
मज्जन्ति पितरस्तस्य नरके शाश्वतीस्समाः ।
यो द्विष्याद् विबुधश्रेष्ठं देवं नारायणं हरिम् (प्रभुम्) ।
कथं स न भवेद् द्वेष्य आलोकान्तस्य कस्यचित् ॥(कथं नाम भवेद् द्वेष्य आात्मा लोकस्य कस्यचित्)’(गी.प्रे-म.भा.१२.३४६.६-७)</span></span> इति ।
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘सर्वोत्कृष्टो(ष्टे) ज्ञानभक्ती ह(हि) यस्य नारायणे पुष्करविष्टराद्ये ।
सर्वावमो(मे) द्वेषयुतश्च तस्मिन् भ्रूणानन्तघ्नोऽ(प्य)स्य समो न चैव ॥’</span></span> इति च सामवेदे शाण्डिल्यशाखायाम् ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C09_V12
| id = BGB_C09_V12_B02
| text =
 
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘द्वेषाच्चेद्यादयो नृपाः’(भाग.७.१.३२)</span></span>,
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘वैरेण यन्नृपतयः शिशुपालपौण्ड्रसाल्वादयो गतिविलासविलोकनाद्यैः ।
ध्यायन्त आकृतधियः शयनासनादौ तत्साम्यमीयु(मापु)रनुरक्तधियः पुनः किम्॥’(भाग.११.५.४९)</span></span>
इत्यादि तु भगवतो भक्तप्रियत्वज्ञापनार्थम्, (नित्यध्यानस्तुत्यर्थं च ।) स्वभक्तस्य कदाचिच्छापबलाद् द्वेषिणोऽपि भक्तिफलमेव भगवान् ददातीति ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C09_V12
| id = BGB_C09_V12_B03
| text =
 
भक्ता एव हि ते पूर्वं शिशुपालादयः । शापबलादेव च द्वेषिणः । तत्प्रश्नपूर्वं पार्षदत्वादिकथनाच्च(तत्प्रश्ने पूर्वपार्षदत्वशापादिकथनाच्च) एतज्ज्ञायते । अन्यथा किमिति तदप्रस्तुतमुच्यते । भगवतः साम्यकथनं तु द्वेषिणामपि द्वेषमनिरूप्य पूर्वतनभक्तिफलमेव ददातीति ज्ञापयितुम् । ‘न मे भक्तः प्रणश्यति’(९.३१) इति च वक्ष्यति । न च<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘भावो (हि) भव(भाव)कारणम्’ (भाग.१०.८४.४७)</span></span> इत्यादिविरोधः । द्वेषभाविनां द्वेष एव भवतीति हि युक्तम् । अन्यथा गुरुद्वेषिणामपि गुरुत्वं भवतीत्याद्यनिष्टम् आपद्येत । न च आकृतधीत्वेऽविशेषः । तेषामेव हिरण्यकशिप्वादीनां पापप्रतीतेः-
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘हिरण्यकशिपुश्चापि भगवन्निन्दया तमः ।
विविक्षुरत्यगात् सूनोः प्रह्लादस्यानुभावतः ॥’(भाग.४.२१.४६)</span></span> इति ।
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘यदनिन्दत् पिता मह्यम्’(भाग.७.१०.१६)</span></span> इत्यारभ्य<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘तस्मात् पिता मे पूयेत दुरन्ताद् दुस्तरादघात्’ (भाग.७.१०.१८)</span></span> इति प्रह्लादेन भगवतो वरयाचनाच्च । बहुषु ग्रन्थेषु च निषेधः, कुत्रचिदेव तदुक्तिरिति विशेषः । यस्मिन् तदुच्यते तत्रैव निषेध उक्तः । महातात्पर्यविरोधश्चोक्तः पुरस्तात् । अयुक्तिमद्भ्यो युक्त्तिमन्त्येव बलवन्ति वाक्यानि । युक्तयश्चोक्ता अन्येषाम् । न चैषां काचिद् गतिः । साम्येऽपि वाक्ययोर्लोकानुकूलाननुकूलयोर्लोकानुकूलमेव बलवत् । लोकानुकूलं च भक्तप्रियत्वम्, नेतरत् । उक्तं च तेषां पूर्वभक्तत्वम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘मन्येसुरान् भागवतान् त्र्यधीशे संरम्भमार्गाभिनिविष्टचित्तान् ।’(भाग.३.२.२४)</span></span>  इत्यादि  । अतो न भगवद्द्वेषिणां काचिद् गतिरिति सिद्धम् । द्वेषकारणमाह-<span class="gr-prateeka">राक्षसीमिति ॥</span> १२ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C09_V13
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C09
| verse_type = shloka
| verse_line1 = महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः ।
| verse_line2 = भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम्॥१३ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C09_V14
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C09
| verse_type = shloka
| verse_line1 = सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः ।
| verse_line2 = नमस्यन्तश्च मां भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते॥१४ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C09_V14
| id = BGB_C09_V14_B01
| text =
 
नेतरे द्विषन्तीति दर्शयितुं देवानाह - <span class="gr-prateeka">महात्मान इति ॥</span> १३, १४ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C09_V15
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C09
| verse_type = shloka
| verse_line1 = ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते ।
| verse_line2 = एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतो मुखम्॥१५ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C09_V15
| id = BGB_C09_V15_B01
| text =
 
सर्वत्रैक एव नारायणः स्थित इति <span class="gr-moola">एकत्वेन । पृथक्त्वेन</span> सर्वतो वैलक्षण्येन । <span class="gr-moola">बहुधा</span> तस्य रूपम् ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘आभाति शुक्लमिव लोहितमिवाथो नीलमथार्जुनम्’(आभाति शुक्लमिव लोहितमिव अथो कृष्णमायसमर्कवर्णम् इति कुम्भ-म.भा.५.४४.२६)</span></span>इति हि सनत्सुजा(तीये)ते । ‘दैवमेवापरे’(४.२५) इत्युक्तप्रकारेण बहवो वा बहुधा ॥१५ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C09_V16
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C09
| verse_type = shloka
| verse_line1 = अहं क्रतुरहं यज्ञः स्वधाऽहमहमौषधम् ।
| verse_line2 = मन्त्रोऽहमहमेवाज्यम् अहमग्निरहं हुतम्॥१६ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C09_V16
| id = BGB_C09_V16_B01
| text =
 
प्रतिज्ञातं विज्ञानमाह - <span class="gr-prateeka">अहं क्रतुरित्यादिना ॥</span> क्रतवोऽग्निष्टोमादयः । <span class="gr-moola">यज्ञो</span> देवतामुद्दिश्य द्रव्यपरित्यागः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘उद्दिश्य देवान् द्रव्याणां त्यागो यज्ञ इतीरितः’</span></span> इत्यभिधानात् ॥ १६ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C09_V17
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C09
| verse_type = shloka
| verse_line1 = पिताऽहमस्य जगतो माता धाता पितामहः ।
| verse_line2 = वेद्यं पवित्रमोङ्कार ऋक्साम यजुरेव च॥१७ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C09_V18
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C09
| verse_type = shloka
| verse_line1 = गतिर्भर्ता प्रभुः साक्षी निवासः शरणं सुहृत् ।
| verse_line2 = प्रभवः प्रलयः स्थानं निधानं बीजमव्ययम्॥१८ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C09_V18
| id = BGB_C09_V18_B01
| text =
 
गम्यते मुमुक्षुभिरिति <span class="gr-moola">गतिः</span> । तथाहि सामवेदेषु वसिष्ठशाखायाम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘अथ कस्मादुच्यते गतिरिति । ब्रह्मैव गतिः, तद्धि गम्यते पापविमुक्तैः’</span></span> इति । साक्षादीक्षत इति <span class="gr-moola">साक्षी</span> । तथाहि बाष्कलशाखायाम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘स साक्षादिदमद्राक्षीद् यदद्राक्षीत् तत् साक्षिणः साक्षित्वम्’</span></span> इति ।
शरणम् आश्रयः संसारभीतस्य । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘परमं यः परायणम्’</span></span> इति ह्युक्तम् ।
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahanarayanopanishat-id">‘नारायणं महाज्ञेयं विश्वात्मानं परायणम्’</span></span> इति च ।
संहारकाले प्रकृत्या जगदत्र निधीयत इति <span class="gr-moola">निधानम्</span> ।
तथाहि ऋग्वेदखिलेषु- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘अपश्यमप्यये मायया विश्वकर्मण्यदो जगन्निहितं शुभ्रचक्षुः’</span></span> इति ॥१८ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C09_V19
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C09
| verse_type = shloka
| verse_line1 = तपाम्यहमहं वर्षं निगृह्णाम्युत्सृजामि च ।
| verse_line2 = अमृतं चैव मृत्युश्च सदसच्चाहमर्जुन॥१९ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C09_V19
| id = BGB_C09_V19_B01
| text =
 
<span class="gr-moola">सत्</span> कार्यम् । <span class="gr-moola">असत्</span> कारणम् ।
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सदभिव्यक्तरूपत्वात् कार्यमित्युच्यते बुधैः ।
असदव्यक्तरूपत्वात् कारणं चापि शब्दितम्॥’</span></span> ॥ इति ह्यभिधानम् ।
 
          <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharatha-id">‘असच्च सच्चैव यद् विश्वं सदसतः परम्’(गी.प्रे.म.भा.१.१.२३)</span></span> इति च भारते ॥१९ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C09_V20
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C09
| verse_type = shloka
| verse_line1 = त्रैविद्या मां सोमपा पूतपापाः
| verse_line2 = यज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते ।
| verse_line3 = ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोकं
| verse_line4 = अश्नन्तिदिव्यान् दिवि देवभोगान् ॥२०॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C09_V21
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C09
| verse_type = shloka
| verse_line1 = ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं
| verse_line2 = क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति ।
| verse_line3 = एवं त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना
| verse_line4 = गतागतं कामकामा लभन्ते॥ २१ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C09_V21
| id = BGB_C09_V20_B01
| text =
 
तथाऽपि मद्भजनमेवान्यदेवताभजनाद् वरमिति दर्शयति- <span class="gr-prateeka">त्रैविद्या इत्यादिना ॥</span> २०-२१ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C09_V21
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C09
| verse_type = shloka
| verse_line1 = अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते ।
| verse_line2 = तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम्॥२२ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C09_V21
| id = BGB_C09_V21_B01
| text =
 
<span class="gr-moola">अनन्याः</span> अन्यदचिन्तयित्वा । तथाहि गौतमखिलेषु-
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘सर्वं परित्यज्य मनोगतं यद् विना देवं केवलं शुद्धमाद्यम् ।
ये चिन्तयन्तीह तमेव धीरा अनन्यास्ते देवमेवाविशन्ति ॥’</span></span> इति ।
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mokshadharma-id">‘कामं कालेन महता एकान्तित्वात् समाहितैः ।
शक्यो द्रष्टुं स भगवान् प्रभासन्दृश्यमण्डलः॥’</span></span> ॥ इति मोक्षधर्मे ।
नित्यमभितः= सर्वतो युक्तानाम् ॥२२ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C09_V22
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C09
| verse_type = shloka
| verse_line1 = येऽप्यन्यदेवता भक्ता यजन्ते श्रद्धयाऽन्विताः ।
| verse_line2 = तेऽपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकम्॥२३ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C09_V22
| id = BGB_C09_V22_B01
| text =
 
तर्हि ‘अहं क्रतुः’(९.१६) इत्याद्यसत्यमित्यत आह - <span class="gr-prateeka">येऽपीति ॥</span> २३ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C09_V23
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C09
| verse_type = shloka
| verse_line1 = अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च ।
| verse_line2 = न तु मामभिजानन्ति तत्त्वेनातश्च्यवन्ति ते॥२४ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C09_V23
| id = BGB_C09_V23_B01
| text =
 
कारणमाहाविधिपूर्वकत्वे - <span class="gr-prateeka">अहं हीति ॥</span> २४ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C09_V24
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C09
| verse_type = shloka
| verse_line1 = यान्ति देवव्रता देवान् पितॄन् यान्ति पितॄव्रताः ।
| verse_line2 = भूतानि यान्ति भूतेज्या यान्ति मद्याजिनोऽपि माम् ॥॥ २५ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C09_V24
| id = BGB_C09_V24_B01
| text =
 
फलं विविच्याह - <span class="gr-prateeka">यान्तीति ॥</span> २५ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C09_V25
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C09
| verse_type = shloka
| verse_line1 = पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति ।
| verse_line2 = तदहं भक्त्युपहृतम् अश्नामि प्रयतात्मनः॥२६ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C09_V25
| id = BGB_C09_V25_B01
| text =
 
दुर्बलैस्त्वं पूजयितुमशक्यः ? महत्त्वाद्, इत्याशङ्क्याह - <span class="gr-prateeka">पत्रमिति ॥</span> न त्वविहितपत्रादि । तस्यापराधत्वोक्तेर्वाराहादौ । भक्त्यैवाहं (तुष्ट) तृप्य इति भावः ।
 
            <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharatha-id">‘भक्तप्रियं सकललोकनमस्कृतं च’(म.भा.१११)</span></span> इति च भारते
 
            <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">‘एतावानेव लोकेऽस्मिन् पुंसः स्वार्थः परः स्मृतः ।
एकान्तभक्तिर्गोविन्दे यत् सर्वत्रात्मदर्शनम्॥’(एतावानेव लोकेऽस्मिन् पुंसां धर्मः परः स्मृतः। भक्तियोगो भगवति तन्नामग्रहणादिभिः ॥भाग.६.३.२२ )</span></span> (इति भागवते) ॥२६ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C09_V26
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C09
| verse_type = shloka
| verse_line1 = यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत् ।
| verse_line2 = यत्तपस्यसि कौन्तेय तत् कुरुष्व मदर्पणम्॥२७ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C09_V27
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C09
| verse_type = shloka
| verse_line1 = शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैः ।
| verse_line2 = संन्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तो मामुपैष्यसि॥२८ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C09_V27
| id = BGB_C09_V27_B01
| text =
 
अतो यत् करोषि ॥ २७, २८ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C09_V28
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C09
| verse_type = shloka
| verse_line1 = समोऽहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रियः ।
| verse_line2 = ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्यहम् ॥२९ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C09_V28
| id = BGB_C09_V28_B01
| text =
 
तर्हि स्नेहादिमत्त्वाद् अल्पभक्तस्यापि कस्यचित् बहु फलं ददासि । विपरीतस्यापि कस्यचित् विपरीतम् ? इत्यत आह - <span class="gr-prateeka">समोऽहमिति ॥</span> तर्हि न भक्तिप्रयोजनम् ? इत्यत आह - <span class="gr-prateeka">ये भजन्तीति ॥</span> <span class="gr-moola">मयि ते तेषु चाप्यहम्</span> इति । मम ते वशाः, तेषामहं वश इति । उक्तं च पैङ्गिखिलेषु- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘ये वै भजन्ते परमं पुमांसं तेषां वशः स तु ते तद्वशाश्च ।’</span></span> इति । तद्वशा एव ते सर्वदा । तथाऽपि बुद्धिपूर्वकत्वाबुद्धिपूर्वकत्वेन भेदः । उद्धवादिवत्, शिशुपालादिवच्च । तच्चोक्तं तत्रैव-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘अबुद्धिपूर्वाद् यो वशस्तस्य ध्यानात् पुनर्वशो भवते बुद्धिपूर्वम्’</span></span> इति ॥ २९ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C09_V29
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C09
| verse_type = shloka
| verse_line1 = अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् ।
| verse_line2 = साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः॥३० ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C09_V29
| id = BGB_C09_V29_B01
| text =
 
न भवत्येव प्रायशस्तद्भक्तो सुदुराचारः । तथाऽपि बहुपुण्येन यदि कथञ्चित् भवति तर्हि साधुरेव स मन्तव्यः ॥ ३० ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C09_V30
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C09
| verse_type = shloka
| verse_line1 = क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छति ।
| verse_line2 = कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति॥३१ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C09_V31
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C09
| verse_type = shloka
| verse_line1 = मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि स्युः पापयोनयः ।
| verse_line2 = स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपि यान्ति परां गतिम्॥३२ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C09_V32
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C09
| verse_type = shloka
| verse_line1 = किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्या भक्ता राजर्षयस्तथा ।
| verse_line2 = अनित्यमसुखं लोकमिमं प्राप्य भजस्व माम्॥३३ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C09_V33
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C09
| verse_type = shloka
| verse_line1 = मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।
| verse_line2 = मामेवैष्यसि युक्त्वैवम् आत्मानं मत्परायणः॥३४ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C09_V33
| id = BGB_C09_V33_author_note
| text =
 
॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे राजविद्याराज्यगुह्ययोगो नाम नवमोऽध्यायः ॥
| extra_class = gr-author-note
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C09_V33
| id = BGB_C09_V33_B01
| text =
 
कुतः ? <span class="gr-moola">क्षिप्रं भवति धर्मात्मा</span> । देवदेवांशादिष्वेव च (ए)तद् भवति । उक्तं च (सामवेदे)शाण्डिल्यशाखायाम्-
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘नाविरतो दुश्चरितान्नाभक्तो नासमाहितः ।
सम्यग् भक्तो भवेत् कश्चिद् वासुदेवेऽमलाशयः ।
देवर्षयस्तदंशाश्च भवन्ति क्व च ज्ञानतः ॥’</span></span> इति ।
अतोन्यः कश्चिद् भवति चेत्, डाम्भिकत्वेन सोऽनुमेयः । साधारणपापानां तु सत्सङ्गात् महत्यपि कथञ्चिद् भक्तिर्भवति । साधारणभक्तिर्वेतरेषाम् ।
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vishupurana-id">‘शठमतिरुपयाति योऽर्थतृष्णां तमधमचेष्टमवैहि नास्य(भक्तम्)भक्तिः’।</span></span> इति हि श्रीविष्णुपुराणे ।
 
          <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vishupurana-id">‘सा श्रद्दधानस्य विवर्धमाना विरक्तिमन्यत्र करोति पुंसाम्’</span></span> इति च ।
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘वेदाः स्वधीता मम लोकनाथ तप्तं तपो नानृतमुक्तपूर्वम् ।
पूजां गुरूणां सततं करोमि परस्य गुह्यं न च भिन्नपूर्वम् ।
गुप्तानि चत्वारि यथागमं मे शत्रौ च मित्रे च समोऽस्मि नित्यम् ।
तं चापि देवं शरणं प्रपन्नः एकान्तभावेन भजाम्यजस्रम् ।
एतैरुपायैः परिशुद्धसत्त्वः कस्मान्न पश्येयमनन्तमेनम् ॥’</span></span> इति मोक्षधर्मे। आचारस्य ज्ञानसाधनत्वोक्तेश्च । ज्ञानाभावे च सम्यग्भक्त्यभावात् । तथाहि गौतमखिलेषु-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘विना ज्ञानं कुतो भक्तिः कुतो भक्तिं विना च तत्।’</span></span> इति ।
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘भक्तिः परे स्वेऽनुभवो विरक्तिरन्यत्र चैतत् त्रिक एककालम्’(भाग.११.२.४२)</span></span> इति च भागवते ॥ ३१-३४ ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C09
| id = BGB_C09_author_note
| text =
 
॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीताभाष्ये नवमोऽध्यायः ॥
| extra_class = gr-author-note
}}
 
== दशमोऽध्यायः ==
{{Adhyaya
| document_id  = BGB
| chapter_num  = 10
| title        = दशमोऽध्यायः
}}
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C10
| id = BGB_C10_intro
| text =
 
उपासनार्थं विभूतीर्विशेषकारणत्वं च केषाञ्चिदनेन अध्यायेनाह-
}}
 
{{Uvacha|श्री भगवानुवाच}}
 
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C10_V01
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C10
 


[[Category:Sanskrit Documents]]
<!-- Saved in parser cache with key grantha_wiki-v68m_:pcache:705:|#|:idhash:canonical and timestamp 20260930054938 and revision id 7447. Rendering was triggered because: page-view
[[Category:Bhagavadgitabhashya]]
-->
Retrieved from "https://dev.anandamakaranda.in/Bhagavadgitabhashya"