JSON:Aitareya: Difference between revisions

"nextId": 600

"id": "Aitareya-520",

"oldKey": "प्रथमारण्यके",

"oldKey": "प्रथमाध्यायः",

"chapter": null,

]

"parent": null,

"chapter": null,

"lines": [

"॥ ऐतरेयोपनिषद्भाष्यम्"

"id": "Aitareya-524",

"मङ्गलाचरणम्"

]

"id": "Aitareya-525",

"oldKey": "उपनिषद_इतिहासः",

]

"id": "Aitareya-526",

"oldKey": "हरावनन्यविश्वासिनो_नैव_दुर्गतिः",

]

"एष एव सदा पन्था भगवान् पुरुषोत्तमः ।\nनित्यं स्वप्राप्तिहेतुत्वात्, कर्तृत्वात् कर्म मातृतः ॥\nब्रह्मैव गुणपूर्णत्वात्, सत्यं साधुस्वरूपतः ।\nक्‍वापि तं विस्मरेन्नैव त्यक्त्वा तं नेतरं व्रजेत् ॥\nपूर्वे नैनं तत्यजुर्हि ब्रह्माद्यास्तेन संसृतेः ।\n\nमुक्ताः श्रीश्च तदत्यागान्नित्यमुक्ता गुणाधिका ॥"

]

},

"id": "Aitareya-527",

"parent": "AIT_C02_S01",

"chapter": "AIT_C02",

"भगवदतिक्रमः पराभवहेतुः"

]

]

"parent": "AIT_C02_S01",

"chapter": "AIT_C02",

"\nतमोयोग्याः त्रिविधाः\n"

"विहायस्ययनात् प्रोक्ता वयांसीति पिशाचकाः ।\nवर्तितज्ञानतो वङ्गा नरास्तैरवनं सदा ।\nअन्नरूपैर्गृध्नवो हि वङ्गावगधनामकाः ॥\nराक्षसा असुरा ईरपादा इति समीरिताः ।\nधर्मो ज्ञानं च वैराग्यमैश्वर्यं चतुरात्मकः ॥\nवायुर्देवोऽत्रासुराणामैश्वर्य गुण एव हि ।\nईरपादास्ततः प्रोक्तास्ते त्रयो विष्णुमत्यजन् ॥\n\nपराभूतास्ततस्ते तु तमस्यन्धे निपातिताः ।"

]

"id": "AIT_C02_S01_V04_gadya_2",

"oldKey": "AIT_C02_S01_V04_gadya_2",

"\nमुक्तियोग्यास्त्रिविधाः\n"

]

"id": "Aitareya-11",

"oldKey": "AIT_C02_S01_V05",

"type": "verse",

]

]

]

]

]

},

"id": "AIT_C02_S01_V07c_gadya_3",

"\nजगदुत्पादनाद् विष्णुरुक्थनामा\n"

"उत्थापनादुक्थनामा स एव पृथिवीस्थितः ।\nप्रथितः पृथिवीनामा, सोऽन्तरिक्षाभिधोऽत्रगः ॥\nअन्तरीक्ष्यो यतो, द्युस्थो द्युनामाऽऽतिप्रकाशनात् ।\nअध्यात्मे च निविष्टोऽसौ पुरुषाख्यो जनार्दनः ॥\nपूर्षु स्थितत्वात्, स महान् प्रजानां पतिरेव च ।\nअहमुक्थमिति ह्येतां विद्यामनुभवत्यसौ ॥\nपृथक्पृथक्च तस्याङ्गान्युक्थानि जगदीशितुः ।\nअग्निवातदिनेशानाम् उत्थानानि पृथक् पृथक् ॥\n\nवदनं नासिका नेत्रमित्येतानि परात्मनः ।"

]

"oldKey": "AIT_C02_S01_V07c_gadya_4",

"type": "bhashya",

"parent": "AIT_C02_S01",

"chapter": "AIT_C02",

"\nशस्त्रमन्त्रवदन्नं तृप्तिकरम्\n"

"तृचाशीतिविभिन्नस्य शस्त्रस्यान्नत्वहेतुतः ॥\nविष्णोस्तृचाशीतिवत् स्यात् प्रसिद्धान्नमिति स्फुटम् ।\nअन्नाभिमानिदेवश्च तृचाशीत्याश्च देवता ॥\nसोम एव ततश्चान्नमशीतय इतरितम् ।\nअदनाऽघ्राणदृष्ट्याख्यभोगत्रयविभागतः ॥\n\nमुखनासाचक्षुषां तद्भोग्यमन्नं हरेः श्रुतम् ।"

},

"id": "AIT_C02_S01_V07c_gadya_5",

"oldKey": "AIT_C02_S01_V07c_gadya_5",

"type": "bhashya",

"parent": "AIT_C02_S01",

"chapter": "AIT_C02",

"lines": [

"\nश्येनाकारचितिगगरुडारूढो विष्णुरर्कः\n"

"अरणं गमनं यस्माद् अर्कः शीघ्रगतित्वतः ॥\nश्येन एव, तदाकारा चितिरर्कपदोदिता ।\nसुपर्णप्रतिमा सा, यत् तदारूढो जनार्दनः ॥\nतस्मात् तस्यार्क इति सा प्रोच्यते वैदिकैः पदैः ।\nयोऽसौ चितिगतो वीन्द्रः सोऽग्निवातरविष्वपि ॥\nतथा वाक्प्राणचक्षुष्षु तस्मात् तेऽर्काः प्रकीर्तिताः।\nतेषु स्थिते सुपर्णे च रूपभेदैः पृथक् पृथक् ॥\n\nस्थितो विष्णुस्तदर्कास्ते तस्मादेव प्रकीर्तिताः ।"

]

"type": "bhashya",

"parent": "AIT_C02_S01",

"chapter": "AIT_C02",

"\nजीवदेहे विष्णुर्व्याप्तः\n"

"व्याप्तत्वाज्जीवदेहेषु मुखे विष्णोर्मुखं स्मृतम् ॥\nनासयोर्नासिका विष्णोरक्ष्णोरेव तदक्षिणी ।\nजीववाक्प्राणचक्षुष्षु तद्वागाद्यास्ततः स्थिताः ॥\nविष्णोर्वाग्भार्गवो रामो प्राणोऽस्य नरकेसरी ।\nचक्षुस्तु कपिलो विष्णुरग्न्यादीनां च कारणम् ॥\nजीववागादिसंस्थं च सुपर्णमधिसंस्थिताः ।\nअविशेषोऽपि भगवान् पूर्णैश्वर्यस्वरूपतः ॥\nअङ्गाङ्गित्वेनैक एव स्वानन्दानुभवे स्थितः ।\nस एव व्यूह्य चात्मानं पृथग्रूप इव स्थितः ॥\nसुपर्णनामा भगवान् सुपर्णे च व्यवस्थितः ।\nअग्न्यादिषु च तन्नामा वासुदेवः स संस्थितः ॥\nअन्ननामा स एवान्ने चेष्टयन् सर्वमास्थितः ।\n\nअन्ने स्थितः स एवेशो ह्यन्नदातृगतिप्रदः ॥"

"तस्यान्तरिक्षगस्यैव नियमादनुपक्षिणः ।\nपतन्ति धावयन्त्यश्वान् नरादींश्च नरादयः ॥\nपरस्य विष्णोर्धामत्वात् सूर्यो ब्रध्न इतीरितः ।\nनिहितश्चैव तल्लोको नासिकायां नतस्थले ॥\nपृथिव्यां संस्थितो विष्णुः स्त्रीरूपेण द्युलोकतः ।\nपतितं सर्वमेवात्ति तथा दिवि च संस्थितः ॥\nइतो गतं सर्वमत्ति द्युनामा भगवान् परः ।\nभोग्यत्वादाद्य इत्युक्तः एवमाद्यात्तृरूपवान् ॥\nएक एव परो विष्णुरत्ताऽन्यैरुपजीव्यतः ।\nआद्यो भवति चान्येषाम्, नोपजीव्यो भवेद् यथा ॥\nहरिः स सर्वजीवानाम्, न भुज्यन्ते यथाऽमुना ।\n\nसर्वे लोकास्तथा कर्तुं नैवेष्टे कश्चन क्वचित् ॥ २ ॥"

]

"स एष भगवान् विष्णुः प्रजापतिरितीरितः ।\nतस्माज्जाताः सर्वदेवा ब्रह्माद्यास्तेभ्य एव च ॥\nवृष्टिः सञ्जायते, तस्याः सर्वा ओषधयोऽभवन् ।\nओषधीभ्योऽन्नमन्नाच्च रेतो, रेतस एव च ।\nसर्वाः प्रजाः प्रजायन्ते, सङ्कल्पो हृदयाभिधः ॥\nप्रजाभ्यो जायते, तस्माद् विकल्पाख्यं मनस्तथा ।\nविकल्पाद् वाक्प्रचारश्च वाचा नामादिवेदनात् ॥\n\nकर्म सञ्जायते, तस्मात् कर्मणश्च जगत्पुनः ।"

]

},

"id": "Aitareya-530",

"oldKey": null,

"॥इति तृतीयः खण्डः॥"

"कर्माभिमान्ययं जीवः परस्य ब्रह्मणो हरेः ॥\nआवासस्थानमुद्दिष्टो विशेषात्, स इरामयः ।\nइच्छानुरूपं तु सुखम् इरेत्येव प्रकीर्तितम् ॥\nइच्छानन्दप्रभूतत्वात्, स एव च हिरण्मयः ।\nहिरुक् सुखं हिरण्यं स्याद् बाह्यानन्दात् पृथग् यतः ॥\nआधिक्यार्थे मयड् यस्माद् अधिकानन्दरूपकः ।\nउत्सृज्य कर्मजं रूपं निजानन्दैकरूपकः ॥\nएवं नारायणं जानन् सर्वलोकैककारणम् ।\n\nतल्लोके दृश्यते भूतैर्मुक्तैरानन्दरूपकः ॥ ३ ॥"

]

"तमिमं प्रथमज्ञानिपुरुषं चतुराननम् ।\nवासुदेवाभिधं ब्रह्म प्राप प्रपदयोः पुरा ॥\nयस्मात् प्रपेदे भगवान् प्रपदाच्चतुराननम् ।\nतस्मात् प्रपदनादेव प्रपदं नाम कीर्तितम् ॥\nचतुर्मुखाकारवतां नृणां पादतलोपरि ।\nप्रपदाख्या वर्ततेऽतो, न तु पश्वादिनां क्वचित्॥\nअयादूर्ध्वं ततो विष्णुः प्रपदाद् ऊरुमत्र च ।\n\nस्थित ऊरू च तावास्ताम् ऊरूर्ध्वगमनाद्धरेः ॥"

"ककिञ्चिदूर्ध्वं ततो गत्वा वायुना सह केशवः ।\nवायुमाहोरुगरणं कुर्वत्र स्थित इत्यपि ॥\nउर्वेव गरणं चक्रे वायुर्यत्र स्थितः सदा ।\nतत्स्थानमुदरं नाम, पुनराह जनार्दनः ॥\nउरु स्थानं निवासं मे कुरु विस्तारसंयुतम् ।\nतथाऽकरोत् स वायुश्च तदुरोऽभूद् उरुत्वतः ॥\nउरोमध्ये च हृदयम्, तत्रवासो (तत्राऽवासो) हरेः सदा ।\nसूक्ष्मदृष्टियुता ये तु मुनयः शार्कराक्ष्यकाः ॥\nउदरे ते परं ब्रह्म वासुदेवमुपासते ।\nहृत्स्थमेव परं विष्णुं ध्यायन्त्यारुणयः सदा ॥\nउदरस्थं च हृद्गं च ते उभे ब्रह्म तत्परम् ।\n\nएकमेव यतस्तस्माद उभये ह्यपि तद्विदः ॥"

"तत ऊर्ध्वं गतो विष्णुर्वायुना सह दैवतैः ।\nस्थितो मूर्धनि देवेशः श्रितोऽसाविति तच्छिरः ॥\nतत्र प्राणात्मना वायुर्मनोरूपेण शङ्करः ।\nशेषः सुपर्ण इन्द्रश्च मनांस्येव पृथक् पृथक् ॥\nअहम्भावमनो रुद्रः, शेषोऽसौ पाञ्चरात्रकम् ।\nवैदिकं गरुडश्चेन्द्रो यज्ञादिविषयं मनः ॥\nश्रोत्रं चन्द्रो, रविश्चक्षुर्वागग्निः परिकीर्तितः ।\nएते देवास्तदन्ये च सर्वप्राणिषु संस्थितः ॥\n\nउपासते महाविष्णुं परमात्मानमच्युतम् ।"

]

"वाचा हिंसामकुर्वंस्ते विनिन्दन्तः परस्परम् ॥\nते विष्णोराज्ञयाऽवोचन् ‘उत्क्रमाम पृथक् पृथक् ।\nदेहाद् अब्जभवस्यास्माद्, यस्मिन्नुत्क्रान्त एव हि ॥\nशरीरं पद्यते श्रेयान् स न इत्यवधार्यताम् ’।\nततः क्रमेण चाग्न्याद्या निष्क्रान्तास्तेषु सर्वशः ॥\nनिष्क्रान्तेषु न वै पातः शरीरस्याभवत् क्‍वचित् ।\nवायावुत्क्रान्त एवैतच्छरीरमपतत् क्षितौ ।\nउदासीनवदास्तां तौ केशवश्चाब्जसम्भवः॥\n\nतेषां बलपरीक्षार्थं वाय्वादीनां च सर्वशः ।"

]

"पुनस्ते प्राविशन् सर्वे वह्निसूर्यौ शशी शिवः ॥\nनोत्थानमभवत् तेषु प्रविष्टेष्वपि सर्वशः ।\nवायौ प्रविष्टे तूत्थानं कायस्यासीत् तदैव च ॥\nउच्चैः स्थितत्वादुक्थोऽभूद् वायुरेव ततः प्रभुः ।\nउच्चत्वं च गुणाधिक्यम्, त्वमुच्चोऽसीति तेऽब्रुवन् ॥\nभृत्या वयं तवैव स्मः त्वमस्माकं पतिः सदा ।\nस्पर्धामहे त्वद्बलेन त्वया, नान्येन केनचित्॥\nइत्यूचुर्वीन्द्रशेषेशशक्रचन्द्रादिकाः पृथक् ।\n\nवायुः स संस्तुतस्तैश्च प्रसन्नोभूद् दिवौकसाम् ॥ ४ ॥"

]

"तस्माच्छ्रुत्वा परं ब्रह्म देवा नारायणाभिधम् ॥\nशिष्यप्रशिष्यादिषु च तेऽनयन् वायुनोदितम् ।\nवायुमप्यनयन् सर्वे यशसा तद्गुणोक्तितः ॥\nये ये गुणान् विजानन्ति वायोस्तान् आविशन् मरुत् ।\nतत्र तत्र प्रविष्टत्वात् प्रततोऽसौ बभूव ह ॥\nप्रततत्वात् प्रातरिति तस्य नामाऽभवद्विभोः ।\nसङ्गतश्चाभवज्जीवचिता रूपान्तरेण सः ।\nसङ्गतत्वात् सायमिति तद् रूपं नामतोऽभवत् ॥\n\nवायोस्तत्पुनरध्यात्मं प्राणापानाभिधं द्वयम् ।"

]

"अध्यात्ममग्निर्वागाख्यश्चक्षुः सूर्यः प्रकीर्तितः ॥\nयज्ञादिसाधने यत्तु मनश्चन्द्रः प्रकीर्तितः ।\nमित्रो(मनो) यमश्च वरुणः कुबेरश्च दिगीश्वराः ॥\nश्रोत्राभिमानिनः सर्वे, वैदिकश्रवणोचितम् ।\nश्रोत्रं चन्द्रस्तथा स्मार्ततान्त्रिकश्रवणोचितम् ॥\nयम एव, षडङ्गानां विषयश्रवणोचितम् ।\nश्रोत्रं तु वरुणः, काम्यशास्त्रार्थं (मन)मित्र एव च ॥\nश्रोत्रं यन्नीतिशास्त्रार्थं कुबेरस्तत्(श्च) प्रकीर्तितः ।\nविष्णुना प्रहितानां हि संयोगोऽध्यात्ममेष हि ॥\nशिवादीनां च सर्वेषां मनस्त्वं कथितं पुरः(रा) ।\nएताः सर्वा देवता हि ब्रह्मवायुसुपर्णकाः ॥\nशेषशङ्करशक्राश्च चन्द्रसूर्ययमा अपि ।\nअग्निश्च मित्रावरुणौ कुबेराद्याश्च सर्वशः ॥\nअधिदैवं स एवैक आधिक्यात् पुरुषोत्तमः ।\nदेवमात्रास्तदन्ये तु स आविः पुरुषोत्तमः ॥\nपूर्णज्ञानस्वरूपत्वाद्, एतावत् कथितं भवेत् ।\n\nतात्पर्यात् सर्ववेदैश्च ..."

]

"-... तज्जानन्नवदन् मुनिः ॥\nहिरण्यदन्नाम (वै)बैदो, ‘भूतेषु हि सुरानृते ।\nमदभीष्टं ममादातुं नैवेष्टे कश्चनाञ्जसा ॥\nविष्णुना प्रहितानां हि देवानाम् अहमुत्तमम् ।\nवेद संयोगमाध्यात्मम्, ततो मुक्तो यथेष्टभुक् ॥\nस्यान्नैवात्रास्ति सन्देहः, स्वेच्छाविहृतिरेव च ।\nमन्निषेधे न शक्तोऽस्ति प्रीता देवा हि मे सदा ॥\nअधिदैवेन सहिता विष्णुना प्रभविष्णुना’ ।\nएतद्धि तेन कथितं मुनिना तत्त्ववेदिना ॥\nविष्णुप्रहितदेवानां योगमध्यात्ममञ्जसा ।\nवेद तं च नियोक्तारम् उपास्ते विष्णुमव्ययम् ॥\nएतादृशोपासनाया योग्यः सन् सततं सुधीः ।\nस्वस्वाम्यन्यानि भूतानि हरेयुर्बलिमस्य हि ॥\nमुक्तस्य वैष्णवे लोके मुक्तानि च न संशयः ।\nइत्येतद्ध्यानयोगाश्च मुनयो देवतास्तथा ॥\nमानुषा ज्ञानमात्रेण स्वावरैः पूज्यतामियुः ।\n\nमुक्तामुक्तैर्मुक्तियोग्या इति शास्त्रस्य निर्णयः ॥"

"id": "Aitareya-538",

"oldKey": "सत्यनामा_हरिः",

"type": "adhikarana",

"सत्यनामा हरिः"

"oldKey": "AIT_C02_S01_V11",

"type": "verse",

"parent": "AIT_C02_S01",

"chapter": "AIT_C02",

"lines": [

"तत्सत्यम्। सदिति प्राणस्तीत्यन्नं यमित्यसावादित्यः। तदेतत् त्रिवृत्। त्रिवृदिव वै चक्षुः, शुक्लं कृष्णं कनीनिकेति स यदि ह वा अपि मृषा वदति सत्यं हैवास्योदितं भवति, य एवमेतत् सत्यस्य सत्यत्वं वेद ॥ ५ ॥"

"स एष भगवान् विष्णुः सत्यमित्यभिधीयते ।\nसर्वोत्तमत्वात् पूर्णत्वात् सर्वज्ञत्वात् तथैव च ॥\nदेवतात्रयमन्यच्च पृथक् सत्यमितीर्यते ।\nशेषवीन्द्रशिवादिभ्य उत्तमत्वात् सदैव हि ॥\nवायुः सदिति सम्प्रोक्तः, जीवेषु तु सुपूर्णतः ।\nतीति ब्रह्मा समुद्धिष्टः स एवान्नाभिमानवान् ॥\nअन्नं प्रजापतिरिति श्रुतिरन्या ह्यभाषत ।\nअतिनादात् सदा वेदैरप्यन्नं स चतुर्मुखः ॥\nयमयेत्यदिति य उद्दिष्टो यमयेद् यत्प्रकाशयन्(नात्) ।\nदेवतात्त्रयमेतत्तु सहितं सत्यमुच्यते ॥\nशुक्लकृष्णकनीनासु चक्षुषोऽप्येत आस्थिताः ।\nएवं सत्यपदार्थं यो(हि) विज्ञायोपास्त आदरात् ॥\nयोग्यस्तस्या उपासाया नैवासत्येन दुष्यति ।\nदेवता मुनयश्चैव योग्या अस्या अपि स्फुटम् ।\n\nमानुषाणां(मनुष्याणां) ज्ञानमात्राद् दोषो नातितरां भवेत् ॥ ५ ॥"

]

"तस्य नारायणस्यैव सर्ववेदात्मिका हि वाक् ।\nतन्तिरूपा जगद्बन्धे, नाम ब्रह्मादिकं च यत् ।\nविप्रक्षत्रियवैश्यादिरूपं चाखिलमेव तु ॥\nदाम, तेनैव बध्नाति सकलं जगदच्युतः ।\nसर्वे हि नामवन्तोऽत्र सर्वे वेदोदिता अपि ॥\nवेदात्मिक्या यतो वाचा विष्णुर्वदति सोऽखिलम् ।\nय एतद्विष्णुवाचैव बद्धं नामाख्यदामभिः ॥\nज्ञात्वा जगदुपास्ते तु योग्यः संस्तदुपासने ।\nतं प्रत्येवाखिलान्येव भूतानि सह दैवतैः ॥\nबलिं हरन्ति, पञ्चाथ भूतान्येनं वहन्ति च ।\nयोग्यश्चास्या उपासाया योग्यो ब्रह्मपदस्य यः ॥\nभूतयुक्ते रथे तस्मात् स तिष्ठति सुरार्चितः ।\nमुक्तः संश्च तदन्येषां ज्ञानमात्राद् विमुक्तिगैः ॥\nस्वावरैः सेव्यतैव स्यात् कैश्चिदेव क्‍वचित्क्‍वचित्।\nतथैव वायुना बद्धं जगदेतत् ततोऽवरम् ॥\n\nसुपर्णशेषगिरिशशक्रसूर्याद्यमञ्जसा ।"

]

"विष्णोर्वायोश्च लोमादौ छन्दांस्येवाऽश्रितानि च ।\nविष्णोर्विमुक्तवायोश्च लोमाद्यं तु चिदात्मकम् ॥\nलोमप्राणादिभेदश्च नैव कश्चिच्चिदात्मनि ।\nन्नश्छन्दोभिरेवं स केशवस्तेन चाभिधा ॥\nछन्दांसीत्येव तेषां हि, य एवंविदुपासकः ।\nनिवारयन्ति पापेभ्यश्छन्दांसि किमु केशवः ॥\nयोग्या अस्याश्च विद्यायाः भृग्वाद्या देवतास्तथा ।\n\nछन्दस्सु संस्थितो विष्णुर्गोपायत्येव तद्विदम् ॥"

]

"मन्त्रोऽप्यर्थमिमं प्राहापश्यं गोपामिति स्म ह ।\nएष गोप्ता हि सर्वस्य वायुस्थः पुरुषोत्तमः ॥\nछन्दस्सु संस्थितो वायुर्वायौ च स जनार्दनः ।\nवायुश्च वायुसंस्थश्च कदाचिन्न हि (नैव) तिष्ठतः ॥\nवायुर्हि नित्यसञ्चारी सदा सर्वप्रवृत्तिमान् ।\nचोदितः केशवेनैव तत्स्थेनामितशक्तिना ॥\nआसमन्तात् पराक्चापि पञ्चभूतेभ्य ईश्वरः ।\nवायुस्तत्स्थो हरिश्चैव चरत्यमितपौरुषः ॥\nसध्रीचीनासु पूर्वादिदिक्ष्वेतौ चतसृष्वपि ।\nनित्यदा वसतः कोणदिक्ष्वथाऽसु विषूचिषु ॥\n\nअन्तश्च सर्वलोकेषु चरतो लोकसाक्षिणौ ।"

]

"हस्तयोरेतयोरेव नित्याक्षीणं वसु स्थितम् ॥\nतद्ध्यसह्यं बलं वायोरनन्तं, किमु तद्धरेः ।\nवायोराधारभूतस्य, ताभ्यां हि क्रतुनामकाः ॥\nआवृताः सर्वजीवा हि यथैव कनकावटाः ।\nआच्छाद्यन्ते वित्तवद्भिस्ताभ्यामेवं च चेतनाः ॥\n\nआवृता महदाद्यै(द्या)स्तु देहे तिष्ठन्ति चैतयोः ।"

"विष्टब्धाश्चैव सर्वेऽपि जीवा आकाश एव च ॥\nस वायुः प्रकृतिश्चैव विष्टब्धौ केशवेन हि ।\nबृहत्वाद् बृहतीत्येव तयोर्नाम प्रकीर्तितम् ॥\nवायुकेशवयोः प्राणनाम सर्वप्रणायनात् ।\nविशेषतो(विशेषेण) बृहत्प्राणो भगवांस्तत्र केशवः ॥\n\nइति विद्यात् ... ॥ ६ ॥"

]

"parent": "AIT_C02_S01",

"chapter": "AIT_C02",

"पृथिव्यग्न्योः परमपुरुषमुखेन सृष्टिः"

]

"... तस्य विष्णोरङ्गानामथ वैभवम् ।\nउच्यते तस्य वाचा हि सृष्टावग्निः क्षितिस्तथा ॥\nशुश्रूषार्थं(षार्थे) तस्य पृथ्वी जनयत्योषधीः प्रभोः ।\nताः पचत्यग्निरुद्युक्त आहृता आहृताः पुनः ॥\nआहरेति वचोऽस्यापि शृण्वन्त्येव महर्षयः ।\nमुखजत्वात् तयोर्विष्णोर्मुखं जनकमिष्यते ॥\nआस्यभोग्यं ततो विष्णोरन्नं तौ कुरुतः सदा ।\nसर्वैर्यद्भुज्यते चान्नं तत्र तत्र स्थितो हरिः ॥\nतद्भुङ्क्तेऽतस्तदर्थं हि तावन्नं कुरुतस्सदा ।\nविष्णोर्वाग्विभवं वेद य उपास्ते च सर्वदा ॥\nयोग्यः संस्तदुपासायाः स भूम्यग्निसमन्वितः ।\nसमं तयोर्व्याप्तिमांश्च तद्वन्मुक्तश्च नित्यदा ॥\n\nअनष्टलोको वसति समीपे केशवस्य च ।"

"योग्या अस्या उपासायाः पृथिव्यग्निपदस्य ये ॥\nयोग्यास्ते वै मुख्यतया, तदन्ये तत्र तौ स्थितौ ।\nतत्र चर्तुं समर्था स्युर्मुक्तिं प्राप्य यथेच्छया(यदृचछया .प्र.पा) ॥\n\nकादाचित्कोपासने तु, तावत् तेषां च योग्यता ।"

]

},

"id": "AIT_C02_S01_V16_gadya_9",

"chapter": "AIT_C02",

"\nआपरोक्ष्येण महिमवेत्तुः महाफलम्\n"

"वेदनं ह्यापरोक्ष्येण मुख्यं भवति नान्यथा ॥\nएकदेशविदो यस्मात् परोक्षज्ञानिनोऽखिलाः ।\nआपरोक्ष्यं भवेद् यस्मान्नैवोपासामृते क्‍वचित्॥\nतस्मादुपासापूर्वं तु योऽपरोक्षं प्रपश्यति ।\nस एव वेद, नान्यस्तु, योग्यस्यैवापरोक्षदृक् ॥\n\nतस्माद्योग्यस्योक्तफलम् अन्येषां किञ्चिदेव हि ।"

]

"oldKey": "विष्णुना_विघ्नेश्वरभूतवाय्वोः_सृष्टिः",

"type": "adhikarana",

"parent": "AIT_C02_S01",

"chapter": "AIT_C02",

"विष्णुना विघ्नेश्वरभूतवाय्वोः सृष्टिः"

]

},

"id": "AIT_C02_S01_V17_gadya_10",

"oldKey": "AIT_C02_S01_V17_gadya_10",

"type": "bhashya",

"parent": "AIT_C02_S01",

"chapter": "AIT_C02",

"\nविष्णुजातानाम् अप्शब्दवाच्यानां देवोत्तमानां जीवेऽनुग्रहनिरूपणम्\n"

"प्राणादिभ्यश्च वाय्वाद्या एवं विष्णोः प्रजज्ञिरे ॥\nब्रह्मशेषसुपर्णेन्द्रशिवाद्या आप ईरिताः ।\nते विष्णोर्मनसा जाताः सर्वे चाबभिमानिनः ॥\nवैश्वदेव्यस्ततो ह्यापो, वरुणश्च मनोभवः ।\nप्राणिनां पूर्तपुण्येषु श्रद्धारूपमनोऽधिपः ॥\nएवं (हि) सर्वा देवता हि विष्ण्वङ्गेभ्यः प्रजज्ञिरे ।\nस्वोत्पत्त्यङ्गं च ते विष्णोः शुश्रूषन्ते पृथक् पृथक् ॥\nविष्णोः विषयधर्मेषु ज्ञानादिषु चतुर्मुखः ।\nश्रद्धां ददाति भूतानाम्, वैदिकश्रवणे विपः ॥\nतान्त्रिके शेषरुद्रौ च शक्रो यज्ञादिकर्मणि ।\nवायुर्गन्धवहश्चास्य भक्तिज्ञानप्रदस्तथा ॥\nभूतानां तस्य विषये, त्वन्तरिक्षं च कर्मणः ।\nतदीयस्यैव भोगार्थं जीवानाम्, श्रुतिचारदम् ॥\nअन्तरिक्षं च विघ्नेशः, सूर्यस्तत्कर्मसिद्धये ।\n\nभूतानां ज्योतिषो दाता द्यौरप्यन्नाद्यदायिनी ॥७ ॥"

]

"आप इत्येव देवानां ब्रह्मादीनां कथं भवेत् ।\nनामेत्यपृच्छल्लक्ष्मीस्तं महिदासं जनार्दनम् ॥\nआप इत्येव नामैषां भवतीत्याह स प्रभुः ।\nइदं मदाख्यं यद् ब्रह्म ह्याप इत्यभिधीयते ॥\nआ पूर्णत्वाद् गुणैः सर्वैस्तन्मूलमखिलस्य च ।\nतूलभूतं तदन्यत् तु, पिता ह्येष जनार्दनः ॥\nपुत्रा ब्रह्मादयः सर्वे, नैवायं वृक्षमूलवत् ।\nस्वतन्त्रत्वाज्जगन्नाथः, पितृत्वात् परमेशितुः ॥\nतन्नामाऽप इति ह्येतद् ब्रह्मरुद्रादिनां भवेत् ।\nयथा यदव इत्येव रघवः कुरवस्तथा ॥\nपुत्रनाम पितुश्च स्यात् तत्तन्त्रत्वात् सुतस्य हि ।\nयथा पितामहाद्याश्च पितरो नाम कीर्तिताः ॥\nतथापि मुख्यया वृत्त्या व्यवहारव्यवस्थितिः ।\nआप इत्येव देवानां सर्वेषां प्रददौ हरिः ॥\nस्वकीयमेवमन्यानि पृथक् पृथगदात् प्रभुः ।\n\nनारायणादिनामानि ददौ नान्यस्य केशवः ॥"

"एवं स भगवान् विष्णुर्महिदासाभिधः प्रभुः ।\nजानन्नित्योदितज्ञानादाह देवीमिदं वचः ॥\nदेवपर्यन्तम् आ व्याप्तिं वेदाहं मम सर्वदा ।\nमत्पर्यन्तं (य)तथा व्याप्तिं देवानामपि सर्वशः ॥\nमयि देवास्तेषु चाहमिति विद्धिवरानने ।\nमयैतानि प्रदत्तानि पदानि ब्रह्मपूर्वकाः ॥\nअधितिष्ठन्ति, सत्ताद्या अप्येतेषां मदाज्ञया ।\nज्ञानकर्मबलेहाद्या मद्दत्ता इति किं वदे ॥\n\nसम्भृता मत्त एवैते,......।"

]

". ... स एष भगवान् गिरिः ।\n(गि)गरणात् सर्वभूतानाम्, चक्षुर्नामास्य दर्शनात् ॥\nसर्वश्रोतृत्वतः श्रोत्रम्, मनो मन्तृत्वहेतुतः ।\nप्राणनामा प्रणेतृत्वात्, तमेनं गुणपूर्तितः ॥\nगिरणाच्चाखिलस्यास्य प्राहुर्ब्रह्मगिरिं प्रभुम् ।\nय एवं वेद तं विष्णुम् आपरोक्ष्येण शाश्वतम् ॥\nगिरत्येवाखिलं पापं भ्रातृवत् सह संस्थितम्म् ।\n\nपराभवति पाप्माऽस्य द्वेष्टा निरयगः सदा ॥"

]

"oldKey": "उपासनावैविध्येनैव_तत्तद्योग्यफलप्राप्तिः",

"type": "adhikarana",

"parent": "AIT_C02_S01",

"chapter": "AIT_C02",

"उपासनावैविध्येनैव तत्तद्योग्यफलप्राप्तिः"