Anandamakaranda

Bhagavadgitabhashya: Difference between revisions

← Older edit
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Edited via QuickEdit (flattens templates to raw HTML — see extension README)
 
(29 intermediate revisions by 3 users not shown)
Line 1: Line 1:
__NOTOC__
<div class="gr-doc-title" data-has-moola="1" data-has-ullekha="1"><span data-deva="श्रीमद्भगवद्गीताप्रस्थानम्">श्रीमद्भगवद्गीताप्रस्थानम्</span></div><div id="gr-toc-doc-nav" class="toc-main-links"><a href="/Bhagavadgitabhashya/Moola" class="toc-main-link-item"><span data-deva="मूलम्">मूलम्</span></a><a href="/Bhagavadgitabhashya/Ullekha" class="toc-main-link-item"><span data-deva="उल्लेख">उल्लेख</span></a></div>


<div class="gr-chapter-nav" id="gr-chapter-nav">
<p><span id="gr-C1" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="प्रथमोऽध्यायः"></span>
<div class="gr-chapter-nav-title">अनुक्रमणिका</div>
</p>
<ul id="gr-chapter-nav-list">
<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="प्रथमोऽध्यायः" data-block-id="Bhagavadgitabhashya-1179"><span id=".E0.A4.AA.E0.A5.8D.E0.A4.B0.E0.A4.A5.E0.A4.AE.E0.A5.8B.E0.A4.BD.E0.A4.A7.E0.A5.8D.E0.A4.AF.E0.A4.BE.E0.A4.AF.E0.A4.83"></span><span data-deva="प्रथमोऽध्यायः">प्रथमोऽध्यायः</span></h2></div>
<li><a href="#BGB_C1" data-target="BGB_C1">प्रथमोऽध्यायः</a></li>
<div class="introduction" id="BGB_C01_I01" data-block-id="BGB_C01_I01" data-verse="BGB_C01" style="position: relative;">
<li><a href="#BGB_C2" data-target="BGB_C2">द्वितीयोऽध्यायः</a></li>
<div class="introduction-line"><span data-deva="श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितम्">श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितम्</span></div>
<li><a href="#BGB_C3" data-target="BGB_C3">तृतीयोऽध्यायः</a></li>
<li><a href="#BGB_C4" data-target="BGB_C4">चतुर्थोऽध्यायः</a></li>
<li><a href="#BGB_C5" data-target="BGB_C5">पञ्चमोऽध्यायः</a></li>
<li><a href="#BGB_C6" data-target="BGB_C6">षष्ठोऽध्यायः</a></li>
<li><a href="#BGB_C7" data-target="BGB_C7">सप्तमोऽध्यायः</a></li>
<li><a href="#BGB_C8" data-target="BGB_C8">अष्टमोऽध्यायः</a></li>
<li><a href="#BGB_C9" data-target="BGB_C9">नवमोऽध्यायः</a></li>
<li><a href="#BGB_C10" data-target="BGB_C10">दशमोऽध्यायः</a></li>
<li><a href="#BGB_C11" data-target="BGB_C11">एकादशोऽध्यायः</a></li>
<li><a href="#BGB_C12" data-target="BGB_C12">द्वादशोऽध्यायः</a></li>
<li><a href="#BGB_C13" data-target="BGB_C13">त्रयोदशोऽध्यायः</a></li>
<li><a href="#BGB_C14" data-target="BGB_C14">चतुर्दशोऽध्यायः</a></li>
<li><a href="#BGB_C15" data-target="BGB_C15">पञ्चदशोऽध्यायः</a></li>
<li><a href="#BGB_C16" data-target="BGB_C16">षोडशोऽध्यायः</a></li>
<li><a href="#BGB_C17" data-target="BGB_C17">सप्तदशोऽध्यायः</a></li>
<li><a href="#BGB_C18" data-target="BGB_C18">अष्टादशोऽध्यायः</a></li>
</ul>
</div>
</div>
<script>document.addEventListener("DOMContentLoaded",function(){var links=document.querySelectorAll("#gr-chapter-nav-list a");var targets=Array.from(links).map(function(a){return document.getElementById(a.dataset.target);});function update(){var scrollY=window.scrollY+120;var active=0;for(var i=0;i<targets.length;i++){if(targets[i]&&targets[i].getBoundingClientRect().top+window.scrollY<=scrollY)active=i;}links.forEach(function(a,i){a.classList.toggle("gr-nav-active",i===active);});}window.addEventListener("scroll",update,{passive:true});update();});</script>
<div class="introduction" id="BGB_C01_I02" data-block-id="BGB_C01_I02" data-verse="BGB_C01" style="position: relative;">
 
<div class="introduction-line"><span data-deva="श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम्">श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम्</span></div>
<div class="gr-doc-title">श्रीमद्भगवद्गीताप्रस्थानम्</div>
</div>
 
<div class="introduction" id="BGB_C01_I03" data-block-id="BGB_C01_I03" data-verse="BGB_C01" style="position: relative;">
<span id="BGB_C1"></span>
<div class="introduction-line"><span data-deva="देवं नारायणं नत्वा सर्वदोषविवर्जितम् ।">देवं नारायणं नत्वा सर्वदोषविवर्जितम् ।</span></div>
{{Adhyaya
<div class="introduction-line"><span data-deva="परिपूर्णं गुरूंश्चाऽन् गीतार्थं वक्ष्यामि लेशतः ॥">परिपूर्णं गुरूंश्चाऽन् गीतार्थं वक्ष्यामि लेशतः ॥</span></div>
| document_id  = BGB
</div>
| chapter_num  = 1
<div class="introduction" id="BGB_C01_I04" data-block-id="BGB_C01_I04" data-verse="BGB_C01" style="position: relative;">
| title        = प्रथमोऽध्यायः
<div class="introduction-line"><span data-deva="नष्टधर्मज्ञानलोककृपालुभिर्ब्रह्मरुद्रेन्द्रादिभिरर्थितो ज्ञानप्रदर्शनाय भगवान् व्यासोऽवततार ।">नष्टधर्मज्ञानलोककृपालुभिर्ब्रह्मरुद्रेन्द्रादिभिरर्थितो ज्ञानप्रदर्शनाय भगवान् व्यासोऽवततार ।</span></div>
}}
</div>
श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितम्
<div class="introduction" id="BGB_C01_I05" data-block-id="BGB_C01_I05" data-verse="BGB_C01" style="position: relative;">
श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम्
<div class="introduction-line"><span data-deva="ततश्चेष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारसाधनादर्शनाद् वेदार्थाज्ञानाच्च संसारे क्लिश्यमानानां वेदानधिकारिणां स्त्रीशूद्रादीनां च धर्मज्ञानद्वारा मोक्षो भवेदिति कृपालुः सर्ववेदार्थोपबृंहितां तदनुक्तकेवलेश्वरज्ञानदृष्टार्थयुक्तां च सर्वप्राणिनाम् अवगाह्यानवगाह्यरूपां केवलभगवत्स्वरूपपरां परोक्षार्थां महाभारतसंहिताम् अचीक्लृपत् ॥">ततश्चेष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारसाधनादर्शनाद् वेदार्थाज्ञानाच्च संसारे क्लिश्यमानानां वेदानधिकारिणां स्त्रीशूद्रादीनां च धर्मज्ञानद्वारा मोक्षो भवेदिति कृपालुः सर्ववेदार्थोपबृंहितां तदनुक्तकेवलेश्वरज्ञानदृष्टार्थयुक्तां च सर्वप्राणिनाम् अवगाह्यानवगाह्यरूपां केवलभगवत्स्वरूपपरां परोक्षार्थां महाभारतसंहिताम् अचीक्लृपत् ॥</span></div>
{{Bhashyam
</div>
| verse_id = BGB_C01
<div class="introduction" id="BGB_C01_I06" data-block-id="BGB_C01_I06" data-verse="BGB_C01" style="position: relative;">
| id      = BGB_C01_gadya
<div class="introduction-line"><span data-deva="तच्चोक्तम् -">तच्चोक्तम् -</span></div>
| text    =
<div class="introduction-line"><span class="gr-reference gr-ref-Narayanashtaksharakalpa-id"><span data-deva="‘लोकेशा ब्रह्मरुद्राद्याः संसारे क्लेशिनं जनम् ।">‘लोकेशा ब्रह्मरुद्राद्याः संसारे क्लेशिनं जनम् ।</span><br></span></div>
उपोद्घातः
<div class="introduction-line"><span data-deva="वेदार्थाज्ञमधीकारवर्जितं च स्त्रियादिकम् ॥">वेदार्थाज्ञमधीकारवर्जितं च स्त्रियादिकम् ॥</span><br><span data-deva="अवेक्ष्य प्रार्थयामासुर्देवेशं पुरुषोत्तमम् ।">अवेक्ष्य प्रार्थयामासुर्देवेशं पुरुषोत्तमम् ।</span><br><span data-deva="ततः प्रसन्नो भगवान् व्यासो भूत्वा च तेन च ॥">ततः प्रसन्नो भगवान् व्यासो भूत्वा च तेन च ॥</span><br><span data-deva="अन्यावताररूपैश्च वेदानुक्तार्थभूषितम् ।">अन्यावताररूपैश्च वेदानुक्तार्थभूषितम् ।</span><br><span data-deva="केवलेनात्मबोधेन दृष्टं वेदार्थसंयुतम् ॥">केवलेनात्मबोधेन दृष्टं वेदार्थसंयुतम् ॥</span><br><span data-deva="वेदादपि परं चक्रे पञ्चमं वेदमुत्तमम् ।">वेदादपि परं चक्रे पञ्चमं वेदमुत्तमम् ।</span><br><span data-deva="भारतं पञ्चरात्रं च मूलरामायणं तथा ॥">भारतं पञ्चरात्रं च मूलरामायणं तथा ॥</span><br><span data-deva="पुराणं भागवतं चेति सम्भिन्नः शास्त्रपुङ्गवः॥’इति नारायणाष्टाक्षरकल्पे ।">पुराणं भागवतं चेति सम्भिन्नः शास्त्रपुङ्गवः॥’इति नारायणाष्टाक्षरकल्पे ।</span></div>
}}
</div>
देवं नारायणं नत्वा सर्वदोषविवर्जितम् ।
<div class="introduction" id="BGB_C01_I07" data-block-id="BGB_C01_I07" data-verse="BGB_C01" style="position: relative;">
परिपूर्णं गुरूंश्चाऽन् गीतार्थं वक्ष्यामि लेशतः ॥
<div class="introduction-line"><span class="gr-reference gr-ref-Upanarada-id"><span data-deva="‘ब्रह्माऽपि तन्न जानाति ईषत् सर्वोऽपि जानति(ते)।">‘ब्रह्माऽपि तन्न जानाति ईषत् सर्वोऽपि जानति(ते)।</span><br><span data-deva="बह्वर्थमृषयस्तत्तु भारतं प्रवदन्ति हि ॥’ इत्युपनारदीये।">बह्वर्थमृषयस्तत्तु भारतं प्रवदन्ति हि ॥’ इत्युपनारदीये।</span></span></div>
{{Bhashyam
<div class="introduction-line"><span class="gr-reference gr-ref-Narada-id"><span data-deva="‘ब्रह्माद्यैः प्रार्थितो विष्णुर्भारतं स चकार ह ।">‘ब्रह्माद्यैः प्रार्थितो विष्णुर्भारतं स चकार ह ।</span><br><span data-deva="यस्मिन् दशार्थाः सर्वत्र न ज्ञेयाः सर्वजन्तुभिः ॥’">यस्मिन् दशार्थाः सर्वत्र न ज्ञेयाः सर्वजन्तुभिः ॥’</span></span><span data-deva=" इति नारदीये ।"> इति नारदीये ।</span></div>
| verse_id = BGB_C01
<div class="introduction-line"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘भारतं चापि कृतवान् पञ्चमं वेदमुत्तमम् ।">‘भारतं चापि कृतवान् पञ्चमं वेदमुत्तमम् ।</span><br><span data-deva="दशावरार्थं सर्वत्र केवलं विष्णुबोधकम् ॥">दशावरार्थं सर्वत्र केवलं विष्णुबोधकम् ॥</span></span></div>
| id      = BGB_C01_gadya
</div>
| text    =
<div class="introduction" id="BGB_C01_I14" data-block-id="BGB_C01_I14" data-verse="BGB_C01" style="position: relative;">
वेदव्यासावतारे बीजम्
<div class="introduction-line"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id"><span data-deva="परोक्षार्थं तु सर्वत्र वेदादप्युत्तमं तु यत् ॥’">परोक्षार्थं तु सर्वत्र वेदादप्युत्तमं तु यत् ॥’</span></span><span data-deva=" इति स्कान्दे ।"> इति स्कान्दे ।</span></div>
}}
</div>
नष्टधर्मज्ञानलोककृपालुभिर्ब्रह्मरुद्रेन्द्रादिभिरर्थितो ज्ञानप्रदर्शनाय भगवान् व्यासोऽवततार ।
<div class="introduction" id="BGB_C01_I15" data-block-id="BGB_C01_I15" data-verse="BGB_C01" style="position: relative;">
{{Bhashyam
<div class="introduction-line"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id"><span data-deva="‘यदि विद्याच्चतुर्वेदान् साङ्गोपनिषदान् द्विजः ।">‘यदि विद्याच्चतुर्वेदान् साङ्गोपनिषदान् द्विजः ।</span><br><span data-deva=" न चेत् पुराणं संविद्यान्नैव स स्याद् विचक्षणः ॥’(म.भा.१.१.२६८)’"> न चेत् पुराणं संविद्यान्नैव स स्याद् विचक्षणः ॥’(म.भा.१.१.२६८)’</span></span></div>
| verse_id = BGB_C01
</div>
| id      = BGB_C01_gadya
<div class="introduction" id="BGB_C01_I16" data-block-id="BGB_C01_I16" data-verse="BGB_C01" style="position: relative;">
| text    =
<div class="introduction-line"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id"><span data-deva="‘इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत् ।">‘इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत् ।</span><br><span data-deva="‘बिभेत्यल्पश्रुताद् वेदो मामयं प्रचलिष्यति ।’( म.भा.आदि.१.२९३)">‘बिभेत्यल्पश्रुताद् वेदो मामयं प्रचलिष्यति ।’( म.भा.आदि.१.२९३)</span></span></div>
महाभारतरचनावतरणिका
</div>
}}
<div class="introduction" id="BGB_C01_I17" data-block-id="BGB_C01_I17" data-verse="BGB_C01" style="position: relative;">
ततश्चेष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारसाधनादर्शनाद् वेदार्थाज्ञानाच्च संसारे क्लिश्यमानानां वेदानधिकारिणां स्त्रीशूद्रादीनां च धर्मज्ञानद्वारा मोक्षो भवेदिति कृपालुः सर्ववेदार्थोपबृंहितां तदनुक्तकेवलेश्वरज्ञानदृष्टार्थयुक्तां च सर्वप्राणिनाम् अवगाह्यानवगाह्यरूपां केवलभगवत्स्वरूपपरां परोक्षार्थां महाभारतसंहिताम् अचीक्लृपत् ॥
<div class="introduction-line"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id"><span data-deva="मन्वादि केचिद् ब्रुवते ह्यास्तीकादि तथाऽपरे ।">मन्वादि केचिद् ब्रुवते ह्यास्तीकादि तथाऽपरे ।</span><br><span data-deva="तथोपरिचराद्यन्ये भारतं परिचक्षते ॥(म.भा.आदि.१.६६)">तथोपरिचराद्यन्ये भारतं परिचक्षते ॥(म.भा.आदि.१.६६)</span></span></div>
{{Bhashyam
</div>
| verse_id = BGB_C01
<div class="introduction" id="BGB_C01_I18" data-block-id="BGB_C01_I18" data-verse="BGB_C01" style="position: relative;">
| id      = BGB_C01_gadya
<div class="introduction-line"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmanda-id"><span data-deva="भारतं सर्ववेदाश्च तुलामारोपिताः पुरा ।">भारतं सर्ववेदाश्च तुलामारोपिताः पुरा ।</span><br><span data-deva="देवैर्ब्रह्मादिभिः सर्वैः ऋषिभिश्च समन्वितैः ।">देवैर्ब्रह्मादिभिः सर्वैः ऋषिभिश्च समन्वितैः ।</span><br><span data-deva="व्यासस्यैवाज्ञया तत्र त्वत्यरिच्यत भारतम् ॥(ब्रह्माण्डपुराणे)">व्यासस्यैवाज्ञया तत्र त्वत्यरिच्यत भारतम् ॥(ब्रह्माण्डपुराणे)</span></span></div>
| text    =
</div>
महाभारतस्य सर्वशास्त्रोत्तमत्वे प्रमाणानि
<div class="introduction" id="BGB_C01_I19" data-block-id="BGB_C01_I19" data-verse="BGB_C01" style="position: relative;">
}}
<div class="introduction-line"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id"><span data-deva="‘महत्त्वाद् भारवत्त्वाच्च महाभारतमुच्यते ।">‘महत्त्वाद् भारवत्त्वाच्च महाभारतमुच्यते ।</span><br><span data-deva="निरुक्तमस्य यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥’ (म.भा.१.३००)">निरुक्तमस्य यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥’ (म.भा.१.३००)</span></span></div>
तच्चोक्तम् -
</div>
        ‘लोकेशा ब्रह्मरुद्राद्याः संसारे क्लेशिनं जनम् ।
<div class="introduction" id="BGB_C01_I20" data-block-id="BGB_C01_I20" data-verse="BGB_C01" style="position: relative;">
        वेदार्थाज्ञमधीकारवर्जितं च स्त्रियादिकम् ॥अवेक्ष्य प्रार्थयामासुर्देवेशं पुरुषोत्तमम् ।ततः प्रसन्नो भगवान् व्यासो भूत्वा च तेन च ॥अन्यावताररूपैश्च वेदानुक्तार्थभूषितम् ।केवलेनात्मबोधेन दृष्टं वेदार्थसंयुतम् ॥वेदादपि परं चक्रे पञ्चमं वेदमुत्तमम् ।भारतं पञ्चरात्रं च मूलरामायणं तथा ॥पुराणं भागवतं चेति सम्भिन्नः शास्त्रपुङ्गवः॥’इति नारायणाष्टाक्षरकल्पे ।
<div class="introduction-line"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id"><span data-deva="‘यदिहास्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति न कुत्रचित् ’( म.भा.आदि ५.५०)">‘यदिहास्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति न कुत्रचित् ’( म.भा.आदि ५.५०)</span></span><span data-deva=" , "> , </span><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id"><span data-deva="‘विराटोद्योगसारवान्’ ( म भा.१.८९)">‘विराटोद्योगसारवान्’ ( म भा.१.८९)</span></span><span data-deva=" इत्यादितद्वाक्यपर्यालोचनया, ऋषिसम्प्रदायात्, "> इत्यादितद्वाक्यपर्यालोचनया, ऋषिसम्प्रदायात्, </span><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘को ह्यन्यः पुण्डरीकाक्षान्महाभारतकृद् भवेत्’ ( वायुप्रोक्तवचनम्)">‘को ह्यन्यः पुण्डरीकाक्षान्महाभारतकृद् भवेत्’ ( वायुप्रोक्तवचनम्)</span></span><span data-deva=" इत्यादिपुराणग्रन्थान्तरगतवाक्यान्यथानुपपत्त्या, नारदाध्ययनादिलिङ्गैश्चावसीयते ।"> इत्यादिपुराणग्रन्थान्तरगतवाक्यान्यथानुपपत्त्या, नारदाध्ययनादिलिङ्गैश्चावसीयते ।</span></div>
{{Bhashyam
</div>
| verse_id = BGB_C01
<div class="introduction" id="BGB_C01_I21" data-block-id="BGB_C01_I21" data-verse="BGB_C01" style="position: relative;">
| id      = BGB_C01_gadya
<div class="introduction-line"><span data-deva="कथमन्यथा भारतनिरुक्तिज्ञानमात्रेण सर्वपापक्षयः&nbsp;? प्रसिद्धश्च सोऽर्थः ।">कथमन्यथा भारतनिरुक्तिज्ञानमात्रेण सर्वपापक्षयः&nbsp;? प्रसिद्धश्च सोऽर्थः ।</span></div>
| text    =
</div>
महाभारतं दशार्थकम्
<div class="introduction" id="BGB_C01_I22" data-block-id="BGB_C01_I22" data-verse="BGB_C01
}}
‘ब्रह्माऽपि तन्न जानाति ईषत् सर्वोऽपि जानति(ते)।बह्वर्थमृषयस्तत्तु भारतं प्रवदन्ति हि ॥’ इत्युपनारदीये।  ‘ब्रह्माद्यैः प्रार्थितो विष्णुर्भारतं स चकार ह ।यस्मिन् दशार्थाः सर्वत्र न ज्ञेयाः सर्वजन्तुभिः ॥’इति नारदीये ।‘भारतं चापि कृतवान् पञ्चमं वेदमुत्तमम् ।दशावरार्थं सर्वत्र केवलं विष्णुबोधकम् ॥
परोक्षार्थं तु सर्वत्र वेदादप्युत्तमं तु यत् ॥’ इति स्कान्दे ।
‘यदि विद्याच्चतुर्वेदान् साङ्गोपनिषदान् द्विजः । न चेत् पुराणं संविद्यान्नैव स स्याद् विचक्षणः ॥’(म.भा.१.१.२६८)’
‘इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत् ।‘बिभेत्यल्पश्रुताद् वेदो मामयं प्रचलिष्यति ।’( म.भा.आदि.१.२९३)
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C01
| id      = BGB_C01_gadya
| text    =
महाभारतार्थस्य त्रैविध्यम्
}}
मन्वादि केचिद् ब्रुवते ह्यास्तीकादि तथाऽपरे ।तथोपरिचराद्यन्ये भारतं परिचक्षते ॥(म.भा.आदि.१.६६)
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C01
| id      = BGB_C01_gadya
| text    =
महाभारतस्य निर्णेयता निर्णायकता च
}}
भारतं सर्ववेदाश्च तुलामारोपिताः पुरा ।देवैर्ब्रह्मादिभिः सर्वैः ऋषिभिश्च समन्वितैः ।व्यासस्यैवाज्ञया तत्र त्वत्यरिच्यत भारतम् ॥(ब्रह्माण्डपुराणे)
‘महत्त्वाद् भारवत्त्वाच्च महाभारतमुच्यते ।निरुक्तमस्य यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥’ (म.भा.१.३००)
‘यदिहास्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति न कुत्रचित् ’( म.भा.आदि ५.५०),‘विराटोद्योगसारवान्’ ( म भा.१.८९) इत्यादितद्वाक्यपर्यालोचनया, ऋषिसम्प्रदायात्, ‘को ह्यन्यः पुण्डरीकाक्षान्महाभारतकृद् भवेत्’ ( वायुप्रोक्तवचनम्) इत्यादिपुराणग्रन्थान्तरगतवाक्यान्यथानुपपत्त्या, नारदाध्ययनादिलिङ्गैश्चावसीयते ।
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C01
| id      = BGB_C01_gadya
| text    =
(युक्त्या भारतस्य सर्वोत्तमत्वसमर्थनम् )
}}
कथमन्यथा भारतनिरुक्तिज्ञानमात्रेण सर्वपापक्षयः ? प्रसिद्धश्च सोऽर्थः ।
कथं चान्यस्य न कर्तुं शक्यते? ग्रन्थान्तरगतत्वाच्च नाविद्यमानस्तुतिः । न च कर्तुरेव । इतरत्रापि साम्यात् ।
तत्र च सर्वभारतार्थसंग्रहां वासुदेवार्जुनसंवादरूपां भारतपारिजातमधुभूतां गीताम् उपनिबबन्ध ।
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C01
| id      = BGB_C01_gadya
| text    =
गीता महाभारतादप्यधिका
}}
तच्चोक्तम्–
‘भारतं सर्वशास्त्रेषु भारते गीतिका वरा ।विष्णोः सहस्रनामापि ज्ञेयं पाठ्यं च तद् द्वयम् ॥’ इति महाकौर्मे ।
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C01
| id      = BGB_C01_gadya
| text    =
गीतोक्तधर्मानुष्ठानं मुक्तिहेतुः
}}
‘स हि धर्मः सुपर्याप्तो ब्रह्मणः पदवेदने।’(म.भा.१३.१६.१२.)  इत्यादि च ।
तत्र सेनयोर्मध्ये बान्धवादिमोहजालसंवृतं विषीदन्तम् अर्जुनं भगवानुवाच ।
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C01_V01
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C01
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः ।
| verse_line2  = मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय ॥ १ ॥
}}
 
{{Uvacha|धृतराष्ट्र उवाच}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C01_V02
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C01
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा ।
| verse_line2  = आचार्यमुपसंगम्य राजा वचनमब्रवीत्॥२ ॥
}}
 
{{Uvacha|सञ्जय उवाच}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C01
| id      = BGB_C01_gadya
| text    =
( द्रोणाचार्यं प्रति दुर्योधनवचनम् )
}}
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C01_V03
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C01
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = पश्यैतां पाण्डुपुत्राणाम् आचार्य महतीं चमूम् ।
| verse_line2  = व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता॥३ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C01_V04
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C01
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि ।
| verse_line2  = युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः॥४ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C01_V05
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C01
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् ।
| verse_line2  = पुरुजित् कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः॥ ५ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C01_V06
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C01
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् ।
| verse_line2  = सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः॥ ६ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C01_V07
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C01
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = अस्माकं तु विशिष्टा ये तान् निबोध द्विजोत्तम ।
| verse_line2  = नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान् ब्रवीमि ते ॥ ७ ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C01
| id      = BGB_C01_gadya
| text    =
( दुर्योधनपक्षीया महारथाः )
}}
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C01_V08
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C01
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = भवान् भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिंजयः ।
| verse_line2  = अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च ॥ ८ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C01_V09
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C01
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः ।
| verse_line2  = नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ॥ ९ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C01_V10
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C01
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् ।
| verse_line2  = पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ॥ १० ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C01_V11
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C01
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः ।
| verse_line2  = भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ॥ ११ ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C01
| id      = BGB_C01_gadya
| text    =
( भीष्मादिभिः शङ्खनादः )
}}
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C01_V12
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C01
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = तस्य संजनयन् हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः ।
| verse_line2  = सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान्॥ १२ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C01_V13
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C01
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः ।
| verse_line2  = सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत्॥१३ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C01_V14
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C01
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ ।
| verse_line2  = माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः  ॥१४ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C01_V15
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C01
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनञ्जयः ।
| verse_line2  = पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः ॥१५ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C01_V16
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C01
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
| verse_line2  = नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ॥ १६ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C01_V17
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C01
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः ।
| verse_line2  = धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः॥ १७ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C01_V18
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C01
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते ।
| verse_line2  = सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान् दध्मुः पृथक् पृथक्॥ १८ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C01_V19
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C01
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् ।
| verse_line2  = नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन्॥१९ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C01_V20
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C01
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः ।
| verse_line2  = प्रवृत्ते शस्त्रसम्पाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः ॥ २०॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C01_V21
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C01
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = हृषीकेशं तदा वाक्यम् इदमाह महीपते ।
}}
 
{{Uvacha|अर्जुन उवाच}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C01_V22
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C01
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = यावदेतान् निरीक्षेऽहं योद्धुकामान् अवस्थितान् ।
| verse_line2  = कैर्मया सह योद्धव्यम् अस्मिन् रणसमुद्यमे ॥२२ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C01_V23
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C01
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = योत्स्यमानान् अवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः ।
| verse_line2  = धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः ॥ २३॥
}}
 
{{Uvacha|सञ्जय उवाच}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C01_V24
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C01
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत ।
| verse_line2  = सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ॥ २४ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C01_V25
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C01
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् ।
| verse_line2  = उवाच पार्थ पश्यैतान् समवेतान् कुरूनिति॥२५ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C01_V26
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C01
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = तत्रापश्यत् स्थितान् पार्थः पितॄन् अथ पितामहान् ।
| verse_line2  = आचार्यान् मातुलान् भ्रातॄन् पुत्रान् पौत्रान् सखींस्तथा॥ २६ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C01_V27
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C01
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = श्वशुरान् सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि ।
| verse_line2  = तान् समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान् बन्धून् अवस्थितान्॥ २७ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C01_V28
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C01
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = कृपया परयाऽऽविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् ।
| verse_line2  = दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम्॥ २८ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C01_V29
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C01
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति ।
| verse_line2  = वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते॥२९ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C01_V30
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C01
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = गाण्डीवं स्रंसते हस्तात् त्वक् चैव परिदह्यते ।
| verse_line2  = न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः॥३० ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C01_V31
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C01
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव ।
| verse_line2  = नच श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे॥ ३१ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C01_V32
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C01
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = न काङ्‍क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च ।
| verse_line2  = किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा॥३२ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C01_V33
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C01
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = येषामर्थे काङ्‍‍क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च ।
| verse_line2  = त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च॥३३ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C01_V34
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C01
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः ।
| verse_line2  = मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः सम्बन्धिनस्तथा ॥३४ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C01_V35
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C01
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = एतान् न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन ।
| verse_line2  = अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते॥३५ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C01_V36
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C01
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = निहत्य धार्तराष्ट्रान् नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन ।
| verse_line2  = पापमेवाश्रयेद् अस्मान् हत्वैतान् आततायिनः॥३६ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C01_V37
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C01
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान् स्वबान्धवान् ।
| verse_line2  = स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव॥३७ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C01_V38
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C01
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः ।
| verse_line2  = कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम्॥३८ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C01_V39
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C01
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापाद् अस्मान्निवर्तितुम् ।
| verse_line2  = कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन॥३९ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C01_V40
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C01
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः ।
| verse_line2  = धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नम् अधर्मोऽभिभवत्युत॥४० ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C01_V41
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C01
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = अधर्माभिभवात् कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः ।
| verse_line2  = स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसंकरः॥४१ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C01_V42
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C01
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = संकरो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च ।
| verse_line2  = पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः॥४२ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C01_V43
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C01
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसंकरकारकैः ।
| verse_line2  = उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः॥ ४३ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C01_V44
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C01
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन ।
| verse_line2  = नरके नियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम॥ ४४ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C01_V45
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C01
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = अहो बत महत् पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् ।
| verse_line2  = यद् राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः॥ ४५ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C01_V46
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C01
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = यदि मामप्रतीकारम् अशस्त्रं शस्त्रपाणयः ।
| verse_line2  = धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत्॥४६ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C01_V47
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C01
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = एवमुक्त्वाऽर्जुनः सङ्ख्ये रथोपस्थ उपाविशत् ।
| verse_line2  = विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः॥४७ ॥
}}
 
{{Uvacha|सञ्जय उवाच}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C01
| id      = BGB_C01_author-note
| text    =
॥ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे अर्जुनविषादयोगो नाम प्रथमोऽध्यायः ॥
}}
<span id="BGB_C2"></span>
{{Adhyaya
| document_id  = BGB
| chapter_num  = 2
| title        = द्वितीयोऽध्यायः
}}
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C02_V01
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C02
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = तं तथा कृपयाऽऽविष्टम् अश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् ।
| verse_line2  = विषीदन्तमिदं वाक्यम् उवाच मधुसूदनः॥१ ॥
}}
 
{{Uvacha|सञ्जय उवाच}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C02_V02
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C02
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् ।
| verse_line2  = अनार्यजुष्टम् अस्वर्ग्यम् अकीर्तिकरमर्जुन॥२ ॥
}}
 
{{Uvacha|श्री भगवानुवाच}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C02_V03
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C02
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत् त्वय्युपपद्यते ।
| verse_line2  = क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप॥३ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C02_V04
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C02
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = कथं भीष्ममहं सङ्ख्ये द्रोणं च मधुसूदन ।
| verse_line2  = इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन॥४ ॥
}}
 
{{Uvacha|अजुर्न उवाच}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C02_V05
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C02
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = गुरूनहत्वा हि महानुभावान् श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके ।
| verse_line2  = हत्वाऽर्थकामांस्तु गुरूनिहैव भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान् ॥५ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C02_V06
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C02
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः ।
| verse_line2  = यानेव हत्वा न जिजीविषामस्तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ॥ ६ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C02_V07
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C02
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः पृच्छामि त्वां धर्मसम्मूढचेताः ।
| verse_line2  = यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम्॥७ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C02_V08
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C02
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद् यच्छोकम् उच्छोषणम् इन्द्रियाणाम् ।
| verse_line2  = अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥८ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C02_V09
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C02
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तपः ।
| verse_line2  = न योत्स्य इति गोविन्दम् उक्त्वा तूष्णीं बभूव ह॥९ ॥
}}
 
{{Uvacha|सञ्जय उवाच}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C02_V10
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C02
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत ।
| verse_line2  = सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः॥१० ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C02_V11
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C02
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = अशोच्यान् अन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे ।
| verse_line2  = गतासून् अगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः॥११ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V11
| id      = BGB_C02_V11_gadya
| text    =
( भगवता गीतोपदेशारम्भः )
}}
 
{{Uvacha|श्रीभगवानुवाच}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V11
| id      = BGB_C02_V11_gadya
| text    =
ज्ञानिनो अर्जुनस्येषन्मोहप्रकारनिरूपणम्
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V11
| id      = BGB_C02_V11_B01
| text    =
प्रज्ञावादान् स्वमनीषोत्थवचनानि । कथमशोच्याः? गतासून्॥११ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C02_V12
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C02
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः ।
| verse_line2  = न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम्॥१२ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V12
| id      = BGB_C02_V12_gadya
| text    =
( ईश्वरनित्यत्वसमर्थनम् )
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V12
| id      = BGB_C02_V12_B01
| text    =
किमिति? न त्वेवाहम् ॥ ईश्वरनित्यत्वस्याप्रस्तुतत्वाद् दृष्टान्तत्वेनाह –न त्वेति ॥ यथाऽहं नित्यः सर्ववेदान्तेषु प्रसिद्धः; एवं त्वमेते जनाधिपाश्च नित्याः  ॥ १२ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C02_V13
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C02
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = देहिनोऽस्मिन् यथा देहे कौमारं यौवनं जरा ।
| verse_line2  = तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति॥१३ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V13
| id      = BGB_C02_V13_gadya
| text    =
( देहानित्यत्वे दृष्टान्तः )
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V13
| id      = BGB_C02_V13_gadya
| text    =
(देहातिरिक्तात्मसाधनम् )
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V13
| id      = BGB_C02_V13_gadya
| text    =
( देहातिरिक्तात्मसद्भावे अनुभवप्रमाणम् )
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V13
| id      = BGB_C02_V13_gadya
| text    =
( जडस्य, सङ्गात-प्राणादिचैतन्ययोश्च  ईक्षितृत्वनिषेधः )
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V13
| id      = BGB_C02_V13_gadya
| text    =
(मनो न ज्ञाता, किन्त्वात्मैव )
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V13
| id      = BGB_C02_V13_gadya
| text    =
(बौद्ध-चार्वाकौ प्रति वेदप्रामाण्यसमर्थनम् )
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V13
| id      = BGB_C02_V13_gadya
| text    =
( धर्मादिसिद्धावपौरुषेयवाक्यमेव मानम् )
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V13
| id      = BGB_C02_V13_gadya
| text    =
(धर्मादौ सर्वाभिमतिरेव प्रमाणम् )
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V13
| id      = BGB_C02_V13_gadya
| text    =
(अनुमानस्याप्रामाणिकत्वे वाचनिकव्यवहारासिद्धिः )
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V13
| id      = BGB_C02_V13_gadya
| text    =
( चार्वाकशास्त्रस्य प्रयोजनादिनिराकरणम् )
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V13
| id      = BGB_C02_V13_gadya
| text    =
(न पौरुषेयवाक्येण धर्मादिसिद्धिः )
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V13
| id      = BGB_C02_V13_gadya
| text    =
(मरणे शोकः न कार्यः )
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V13
| id      = BGB_C02_V13_B01
| text    =
देहिनो भाव एतद्भवति; तदेवासिद्धमिति चेद्, न- देहिनोऽस्मिन् ॥ यथा कौमारादिशरीरभेदेऽपि देही तदीक्षिता सिद्धः; एवं देहान्तरप्राप्तावपि, ईक्षितृत्वात् ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V13
| id      = BGB_C02_V13_B02
| text    =
न हि जडस्य शरीरस्य कौमाराद्यनुभवः सम्भवति, मृतस्यादर्शनात् । मृतस्य वाय्वाद्यपगमाद् अनुभवाभावः,  ‘अहं मनुष्यः’ इत्याद्यनुभवाच्चैतत् सिद्धमिति चेद्, न । सत्येवाविशेषे देहे सुप्त्यादौ ज्ञानादिविशेषादर्शनात् ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V13
| id      = BGB_C02_V13_B03
| text    =
समश्चाभिमानो मनसि । काष्ठादिवच्च ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V13
| id      = BGB_C02_V13_B04
| text    =
श्रुतेश्च ।  प्रामाण्यं च प्रत्यक्षादिवत् । न च बौद्धादिवत् । अपौरुषेयत्वात्। न ह्यपौरुषेये पौरुषेयाज्ञानादयः कल्पयितुं शक्याः । विना च कस्यचिद् वाक्यस्यापौरुषेयत्वं सर्वसमयाभिमतधर्माद्यसिद्धिः । यश्च तौ नाङ्गीकुरुते नासौ समयी, अप्रयोजकत्वात् ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V13
| id      = BGB_C02_V13_B05
| text    =
माऽस्तु धर्मोऽनिरूप्यत्वाद् इति चेद्, न । सर्वाभिमतस्य प्रमाणं विना निषेद्धुमशक्यत्वात् । न च सिद्धिरप्रामाणिकस्येति चेत् - न । सर्वाभिमतेरेव प्रमाणत्वात् ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V13
| id      = BGB_C02_V13_B06
| text    =
अन्यथा सर्ववाचिकव्यवहारासिद्धेश्च । न च ‍‘मया श्रुतम्’ इति तव ज्ञातुं शक्यम् । अन्यथा वा प्रत्युत्तरं स्यात् । भ्रान्तिर्वा तव स्यात् ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V13
| id      = BGB_C02_V13_B07
| text    =
सर्वदुःखकारणत्वं वा स्यात् । एको वाऽन्यथा स्यात् ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V13
| id      = BGB_C02_V13_B08
| text    =
रचितत्वे च धर्मप्रमाणस्य कर्तुरज्ञानादिदोषशङ्का स्यात् । न चादोषत्वं स्ववाक्येनैव सिध्यति ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V13
| id      = BGB_C02_V13_B09
| text    =
न च येन केनचिद् अपौरुषेयम् इत्युक्तमआ उक्तवाक्यसमम् । अनादिकालपरिग्रहसिद्धत्वात् । अतः प्रामाण्यं श्रुतेः । अतः कुतर्कैः धीरस्तत्र न मुह्यति ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V13
| id      = BGB_C02_V13_B10
| text    =
अथवा- जीवनाशं देहनाशं वाऽपेक्ष्य शोकः? न तावज्जीवनाशम् , नित्यत्वाद् इत्याह –न त्वेवेति ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V13
| id      = BGB_C02_V13_B11
| text    =
नापि देहनाशमित्याह – देहिन इति ॥ यथा कौमारादिदेहहानेन जरादिप्राप्तावशोकः, एवं जीर्णादिदेहहानेन देहान्तरप्राप्तावपि ॥ १३ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C02_V14
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C02
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः ।
| verse_line2  = आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत ॥ १४ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V14
| id      = BGB_C02_V14_gadya
| text    =
( सुखदुःखादौ मनसो विषयसम्बन्ध एव कारणम् )
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V14
| id      = BGB_C02_V14_gadya
| text    =
( आत्मनो विषयेन्द्रियसन्निकर्षमात्रेण दुःखादिर्नास्ति )
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V14
| id      = BGB_C02_V14_gadya
| text    =
( अभिमान एव सुखदुःखादिकारणम् )
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V14
| id      = BGB_C02_V14_gadya
| text    =
(आत्मनः सुखादीनां च विषयविषयिभावसम्बन्धः )
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V14
| id      = BGB_C02_V14_gadya
| text    =
( द्विविधम् आगमापायित्वम् )
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V14
| id      = BGB_C02_V14_gadya
| text    =
( देहाद्यात्मभ्रम एव दुःखकारणम् )
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V14
| id      = BGB_C02_V14_B01
| text    =
तथाऽपि तद्दर्शनाभावादिना शोक इति चेद्?  नेत्याह – मात्रास्पर्शा इति ॥ मीयन्त इति मात्राः = विषयाः, तेषां स्पर्शाः = सम्बन्धाः । त एव शीतोष्णसुखदुःखदाः।  देहे शीतोष्णादिसम्बन्धाद्धि शीतोष्णाद्यनुभव आत्मनः। ततश्च सुखदुःखे । नह्यात्मनः स्वतो दुःखादिः सम्भवति । कुतः? आगमापायित्वात् । यद्यात्मनः स्वतः स्युः सुप्तावपि स्युः ।  अतो ‘यतो मात्रास्पर्शा जाग्रदादावेव ते सन्ति; नान्यदा’ इति तदन्वयव्यतिरेकित्वात् तन्निमित्ता एव, नात्मनः स्वतः ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V14
| id      = BGB_C02_V14_B02
| text    =
आत्मनश्च  तैर्विषयविषयिभावसम्बन्धाद् अन्यः सम्बन्धो नास्ति । न चाऽगमापायित्वेऽपि प्रवाहरूपेणापि नित्यत्वमस्ति । सुप्तिप्रलयादावभावाद् इत्याह – अनित्या इति ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V14
| id      = BGB_C02_V14_B03
| text    =
अत आत्मनो देहाद्यात्मभ्रम एव सुखदुःखकारणम् । अतस्तद्विमुक्तस्य बन्धुमरणादिदुःखं न संभवति । अतोऽभिमानं परित्यज्य तान् शीतोष्णादीन् तितिक्षस्व ॥ १४ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C02_V15
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C02
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ ।
| verse_line2  = समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते॥१५ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V15
| id      = BGB_C02_V15_B01
| text    =
अतः प्रयोजनमाह – यं हीति ॥  यम् एते मात्रास्पर्शा न व्यथयन्ति। पुरि शयमेव सन्तम् । शरीरसम्बन्धाभावे सर्वेषामपि व्यथाभावात् पुरुषम् इति विशेषणम् । कथं न व्यथयन्ति? समदुःखसुखत्वात् । तत् कथम् ? धैर्येण ॥ १५ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C02_V16
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C02
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः ।
| verse_line2  = उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥१६ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V16
| id      = BGB_C02_V16_B01
| text    =
‘नित्य आत्मा’ इत्युक्तम् । किम् आत्मैव नित्यः, आहोस्विद् अन्यदपि ? अन्यदपि । तत् किम् इति ? आह – नासत इति ॥ असतः कारणस्य सतः ब्रह्मणश्च अभावो न विद्यते।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V16
| id      = BGB_C02_V16_B02
| text    =
‘प्रकृतिः पुरुषश्चैव नित्यौ कालश्च सत्तम।’  इति वचनात्  श्रीविष्णुपुराणे । पृथग् ‘विद्यते’ इत्यादरार्थः ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V16
| id      = BGB_C02_V16_B03
| text    =
असतः कारणत्वं च – ‘सदसद्रूपया चासौ गुणमय्याऽगुणो विभुः’ (भाग.१.२.३१) इति भागवते । ‘असतः सदजायत’ (ऋ.१०.७२.२) इति च । अव्यक्तेश्च । सम्प्रदायतश्चैतत् सिद्धम् इत्याह – उभयोरपीति ॥ अन्तो  निर्णयः॥१६ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C02_V17
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C02
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = अविनाशि तु तद् विद्धि येन सर्वमिदं ततम् ।
| verse_line2  = विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित् कर्तुमर्हति॥१७ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V17
| id      = BGB_C02_V17_B01
| text    =
किं बहुना ! यद् देशतोऽनन्तं तन्नित्यमेव, वेदाद्यन्यदपीत्याह – अविनाशीति ॥ नापि शापादिना विनाश इत्याह – विनाशमिति ॥ अव्ययं च तद् ॥ १७ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C02_V18
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C02
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः ।
| verse_line2  = अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद् युध्यस्व भारत॥१८ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V18
| id      = BGB_C02_V18_gadya
| text    =
( देहः अनित्यः )
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V18
| id      = BGB_C02_V18_gadya
| text    =
( द्विविधोपाधिविचारः )
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V18
| id      = BGB_C02_V18_B01
| text    =
भवतु देहस्यापि कस्यचिन्नित्यत्वम् इति । नेत्याह – अन्तवन्त इति ॥अस्तु तर्हि दर्पणनाशात् प्रतिबिम्बनाशवत् आत्मनाशः ? इत्यत आह – नित्यस्येति ॥  ‘शरीरिणः’ इति ईश्वरव्यावृत्तये । न च नैमित्तिकनाश इत्याह – अनाशिन इति ॥ कुतः ? अप्रमेयेश्वरसरूपत्वात् । न ह्युपाधिबिम्बसन्निध्यनाशे प्रतिबिम्बनाशः, सति च प्रदर्शके । स्वयमेवात्र प्रदर्शकः, चित्त्वात् । नित्यश्चोपाधिः कश्चिदस्ति ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V18
| id      = BGB_C02_V18_B02
| text    =
‘प्रतिपत्तौ विमोक्षस्य नित्योपाध्या स्वरूपया । चिद्रूपया युतो जीवः केशवप्रतिबिम्बकः ॥’ इति भगवद्वचनात् ॥१८ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C02_V19
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C02
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् ।
| verse_line2  = उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति  न हन्यते॥१९ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V19
| id      = BGB_C02_V19_gadya
| text    =
( आत्मनाशव्यवहारः भ्रान्तिमूलः )
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V19
| id      = BGB_C02_V19_gadya
| text    =
( प्रतिबिम्बस्य न स्वतः क्रिया )
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V19
| id      = BGB_C02_V19_B01
| text    =
व्यवहारस्तु भ्रान्त इत्याह – य एनमिति ॥ कुतः? उक्तहेतुभ्यो नायं हन्ति, न हन्यते ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V19
| id      = BGB_C02_V19_B02
| text    =
न हि प्रतिबिम्बस्य क्रिया । स हि बिम्बक्रिययैव क्रियावान् ।‘ध्यायतीव’ (बृ.उ.६.३.७) इति श्रुतेश्च ॥ १९ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C02_V20
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C02
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = न जायते म्रियते वा कदाचिन्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः ।
| verse_line2  = अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे॥२०॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V20
| id      = BGB_C02_V20_gadya
| text    =
( जीवनित्यत्वे मन्त्रवर्णः )
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V20
| id      = BGB_C02_V20_B01
| text    =
अत्र मन्त्रवर्णोऽप्यस्तीत्याह – न जायत इति ॥ न चेश्वरज्ञानवत् भूत्वा भविता । तद्धि – ‘तदैक्षत’ (छां.उ.६.२.३) । ‘देशतः कालतो योऽसाववस्थातः स्वतोऽन्यतः ।अविलुप्तावबोधात्मा.........’॥ (भाग.३.७.५) इत्यादिश्रुतिस्मृतिसिद्धम् ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V20
| id      = BGB_C02_V20_B02
| text    =
कुतः? अजादिलक्षणेश्वरसरूपत्वात् । शाश्वतः सदैकरूपः । पुरं = देहम् अणतीति पुराणः। तथाऽपि न हन्यते हन्यमानेऽपि देहे ॥२० ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C02_V21
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C02
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् ।
| verse_line2  = कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम् ॥२१ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V21
| id      = BGB_C02_V21_B01
| text    =
अतो य एवं वेद स कथं कं घातयति, हन्ति वा ? अविनाशिनं  नैमित्तिकनाशरहितम् । नित्यं स्वाभाविकनाशरहितम् । अथवा-  अविनाशिनं दोषयोगरहितम्, नित्यं सदा भाविनम् इति सर्वत्र विवेकः । दोषयुक्तपुरुषादिषु नष्टशब्दप्रयोगात् ॥ २१ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C02_V22
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C02
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि ।
| verse_line2  = तथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥ २२ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V22
| id      = BGB_C02_V22_B01
| text    =
देहात्मविवेकानुभवार्थं दृष्टान्तमाह – वासांसीति ॥ २२ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C02_V23
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C02
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।
| verse_line2  = नचैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥२३ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V23
| id      = BGB_C02_V23_gadya
| text    =
( विशेषनिमित्तैरपि जीवो न विनश्यति )
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V23
| id      = BGB_C02_V23_B01
| text    =
स्वतः प्रायो निमित्तैश्चाविनाशिनोऽपि केनचिद् निमित्तविशेषेण स्यात् ककच्छेदवत्, इत्यतो विशेषनिमित्तानि निषेधति – नैनमिति ॥२३ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C02_V24
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C02
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = अच्छेद्योऽयम् अदाह्योऽयम् अक्लेद्योऽशोष्य एव च ।
| verse_line2  = नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥२४ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V24
| id      = BGB_C02_V24_gadya
| text    =
( आत्मनो छेदादियोग्यतैव नास्ति )
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V24
| id      = BGB_C02_V24_gadya
| text    =
(अंशशब्दप्रवृत्तिनिमित्तविचारः )
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V24
| id      = BGB_C02_V24_gadya
| text    =
(भगवति कर्तृत्वस्थाणुत्वयोरविरोधसमर्थनम्)
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V24
| id      = BGB_C02_V24_gadya
| text    =
( मोक्षो महापुरुषार्थः )
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V24
| id      = BGB_C02_V24_gadya
| text    =
( मोक्षो विष्णुप्रसादैकसाध्यः )
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V24
| id      = BGB_C02_V24_gadya
| text    =
(सर्वागमानां भगवद्गुणोत्कर्षे महातात्पर्यम् )
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V24
| id      = BGB_C02_V24_gadya
| text    =
( भगवत इन्द्रादीनां च विद्यमानाऽन्तर्यवर्णनम्)
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V24
| id      = BGB_C02_V24_gadya
| text    =
( वेदव्याख्या इतिहासानुरोधेन कर्तव्या )
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V24
| id      = BGB_C02_V24_gadya
| text    =
(ईश्वरधर्मा न मायामयाः )
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V24
| id      = BGB_C02_V24_B01
| text    =
वर्तमाननिषेधात् स्याद् उत्तरत्र? इत्यत आह – अच्छेद्य इति ॥ वर्तमानादर्शनाद् युक्तम् अयोग्यत्वम् इति सूचयति वर्तमानापदेशेन । कुतोऽयोग्यता? नित्यसर्वगतादिविशेषणेश्वरसरूपत्वात् । ‘शाश्वतः’ इत्येकरूपत्वमात्रम् उक्तम् । ‘स्थाणु’शब्देन नैमित्तिकम् अन्यथात्वं निवारयति । नित्यत्वं सर्वगतत्वविशेषणम् । अन्यथा पुनरुक्तेः । ऐक्योक्तावपि अनुक्तविशेषणोपादानाद् नेश्वरैक्ये पुनरुक्तिः । युक्ताश्च बिम्बधर्माः प्रतिबिम्बेऽविरोधे ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V24
| id      = BGB_C02_V24_B02
| text    =
तत्ता च -‘रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव’(ऋ.६.४७.१८), ‘आभास एव च’ ( ब्र.सू.२.३.५०) इत्यादिश्रुतिस्मृतिसिद्धा । न चांशत्वविरोधः । तस्यैवांशत्वात् । न चैकरूपैवांशता । प्रमाणं चोभयविधवचनमेव । न चांशस्य प्रतिबिम्बत्वं कल्प्यम्, गाध्यादिष्वपि अंशबाहुरूप्यदृष्टेः, इतरत्रादृष्टेः ।
स्थाणुत्वेऽपि ‘ऐक्षत’(छां.उ.६.२.३) इत्याद्यविरुद्धम् ईश्वरस्य । उभयविधवाक्याद् , अचिन्त्यशक्तेश्च । न च माययैकम् । ‘त्वयीश्वरे ब्रह्मणि नो विरुध्यते’ (भाग.१०.४.१९), ‘न योगित्वाद् ईश्वरत्वाद्’ (बृ.उ.भा.५.८.१२.उ. वाराहवचनम् ), ‘चित्रं न चैतत् त्वयि कार्यकारणे’ (भाग. ५.१८.५.) इत्याद्यैश्वर्येणैव विरुद्धधर्माविरोधोक्तेः ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V24
| id      = BGB_C02_V24_B03
| text    =
महातात्पर्याच्च ।  मोक्षो हि महापुरुषार्थः। ‘तत्रापि मोक्ष एवार्थः’ । ‘अन्तेषु रेमिरे धीरा न ते मध्येषु रेमिरे ।अन्तप्राप्तिं सुखं प्राहुर्दुःखमन्तरमन्तयोः ॥’(म.भा.१२.३१७.३४) ‘पुण्यचितो लोकः क्षीयते’"(छा.उ. ८.१.६)  इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः ।  स च विष्णुप्रसादादेव सिध्यति ।‘वासुदेवमनाराध्य को मोक्षं समवाप्नुयात्।’(विष्णु.१.४.१८), ‘तुष्टे तु तत्र किमलभ्यमनन्त ईशे’  (भाग.७.६.२५),‘तत्प्रसादाद् अवाप्नोति परां सिद्धिं न संशयः।’,  ‘येषां स एव भगवान् दययेद् अनन्तः सर्वात्मना श्रितपदो यदि निर्व्यलीकम् ।ते वै विदन्त्यतितरन्ति च देवमायां नैषां ममाहमिति धीः श्वसृगालभक्ष्ये ॥’ (भाग.२. ७ .४२),‘तस्मिन् प्रसन्ने किमिहास्त्यलभ्यं धर्मार्थकामैरलमल्पकास्ते’‘ऋते यदस्मिन् भव ईश जीवाः तापत्रयेणोपहता न शर्म ।आत्मन् लभन्ते भगवन् तवाङ्घ्रिच्छायांशविद्यामत आश्रयेम॥’ (भाग.३.६.१८), ‘ऋते भवत्प्रसादाद्धि कस्य मोक्षो भवेदिह ।’‘तमेवं विद्वान्.....’ इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः । स चोत्कर्षज्ञानादेव भवति । लोकप्रसिद्धेः । लोकसिद्धमविरुद्धम् अत्राप्यङ्गीकार्यम् ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V24
| id      = BGB_C02_V24_B04
| text    =
‘अहल्याजारत्वाद्यपि दोषकृतोऽपि ते बहुतरो लेपो नासीद्’ इत्युत्कर्षमेव वक्ति । बहुनरकफलो ह्यसौ ।  ‘तस्य न लोम च न क्षीयते(मीयते)’(कौ.उ.३.२) इति श्रुत्यन्तराच्च ।  ‘यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम्’ (१५.१९) इति तदुक्तेश्च ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V24
| id      = BGB_C02_V24_B05
| text    =
‘सत्यं सत्यं पुनस्सत्यं शपथैश्चापि कोटिभिः ।  विष्णुमाहात्म्यलेशस्य विभक्तस्य च कोटिधा ॥  पुनश्चानन्तधा तस्य पुनश्चापि ह्यनन्तधा ।नैकांशसममाहात्म्याः श्रीशेषब्रह्मशङ्कराः ॥’ इति नारदीये ।  अन्योत्कर्ष ऐक्यं च -‘तथैव सर्वशास्त्रेषु महाभारतमुत्तमम् । को ह्यन्यः पुण्डरीकाक्षान्महाभारतकृद् भवेत् ॥’(वि.पु.३.४.५) इत्यादिग्रन्थान्तरसिद्धोत्कर्षमहाभारतविरुद्धम् । तत्र हि -‘नास्ति नारायणसमं न भूतं न भविष्यति । एतेन सत्यवाक्येन सर्वार्थान् साधयाम्यहम् ॥’(म.भा.१.१.१८),‘यस्य प्रसादजो ब्रह्मा रुद्रश्च क्रोधसम्भवः ।’ (म.भा.१२.३४१.१२),‘न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः’ (११.४३)  इत्यादिषु साधारणप्रश्नावसर एव महान्तम् उत्कर्षं विष्णोर्वक्ति । अन्यत्र यत्किञ्चिदुक्तावप्यसाधारण एवावसरे । तद्धि अग्न्यादेरपि वेदादावस्ति- ‘त्वमग्न इन्द्रो वृषभः सतामसि त्वं विष्णुरुरुगायो नमस्यः’ (ऋ.२.१.३), ‘विश्वस्माद् इन्द्र उत्तरः’(ऋ.१०.८६.१) इत्यादिषु ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V24
| id      = BGB_C02_V24_B06
| text    =
तद्ग्रन्थविरोधाच्च । तथा हि स्कान्दे शैवे -‘यदन्तरं व्याघ्रहरीन्द्रयोर्वने यदन्तरं मेरुगिरीन्द्रविन्ध्ययोः ।यदन्तरं सूर्यसुरेड्यबिम्बयोस्तदन्तरं रुद्रमहेन्द्रयोरपि ॥यदन्तरं सिंहगजेन्द्रयोर्वने यदन्तरं सूर्यशशाङ्कयोर्दिवि ।यदन्तरं जाह्नविसूर्यकन्ययोः तदन्तरं ब्रह्मगिरीशयोरपि ॥यदन्तरं प्रलयजवारिविप्लुषोः यदन्तरं स्तम्बहिरण्यगर्भयोः ।स्फुलिङ्गसंवर्तकयोर्यदन्तरं तदन्तरं विष्णुहिरण्यगर्भयोः ॥अनन्तत्वान्महाविष्णोस्तदन्तरमनन्तकम् ।माहात्म्यसूचनार्थाय ह्युदारणमीरितम् ॥तत्समो ह्यधिको वाऽपि नास्ति कश्चित् कदाचन ।एतेन सत्यवाक्येन तमेव प्रविशाम्यहम् ॥’ इत्याद्याह ।  तत्रैव शिवं प्रति मार्कण्डेयवचनम् - ‘संसारार्णवनिर्मग्न इदानीं मुक्तिमेष्यसि।’ इत्यादि ।पाद्मे शैवे मार्कण्डेयकथाप्रबन्धे शिवान्निषिध्य विष्णोरेव मुक्तिमाह - ‘अहं भोगप्रदो वत्स मोक्षदस्तु जनार्दनः’ इत्यादि । समब्राह्मविरोधाच्च ।वेदश्च इतिहासाद्यविरोधेन योज्यः । ‘यदि विद्याद्’ इति वचनात् ।  अनिर्णयाच्चेन्द्रादिशङ्कयाऽन्यथा । तत्रापीष्टसिद्धिः । नामवैशेष्यात् । अतो भगवदुत्कर्ष एव सर्वागमानां महातात्पर्यम् ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V24
| id      = BGB_C02_V24_B07
| text    =
तथाऽपि स्वतः प्रामाण्यात् सन्नेवोच्यते । अविरोधात् । न च प्रमाणसिद्ध(दृष्ट)स्यान्यत्रादृष्ट्याऽपह्नवो युक्तः । धर्मवैचित्र्याद् अर्थानाम् । स्वतः प्रामाण्यानङ्गीकारे मानोक्तावप्यदोषत्वं च साधयेद् इत्यतिप्रसङ्गः ।अनन्यापेक्षया च तत्परत्वं सिद्धमागमानाम् ।  ‘नारायणपरा वेदाः’ (भाग.२.५.१५),  ‘सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति’ (कठ.२.१५), ‘वासुदेवपरा वेदाः’ (भाग.१.२.२९)इति । न चैतद् विरुद्धम् । ईश्वरनियमात् । अनादौ च तत् सिद्धं  ‘द्रव्यं कर्म च कालश्च’ ( भाग.२.१०.१२)इत्यादौ । प्रयोजकत्वं तु पूर्वोक्तन्यायेन । अतः सिद्धमेतत् ।तच्चानन्यापेक्षा अचिन्त्यशक्तित्व एव युक्तम् । अतो न मायामयमेकम् ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V24
| id      = BGB_C02_V24_B08
| text    =
अचलत्वं तु ‘अप्रहर्षमनानन्दम्’(म.भा.१२.१९१.८),  ‘अदुःखमसुखम्’(म.भा.१२.२५६.२१),  ‘(न)अप्रज्ञम्’ (माण्डूक-२.१), ‘असद्वा’ (तै.उ.२.७) इत्यादिवत्  । क्रियादृष्टेः ।‘तपो मे हृदयं ब्रह्म तनुर्विद्या क्रियाऽऽकृतिः’ (भाग.६.४.४६) इत्याद्युक्तेः । अतश्च न मायामयं सर्वम् । ऐश्वर्यादिवाचिभगशब्देनैव सम्बोधनाच्च ‘तं त्वा भग’( तै. उ.१.४)  इत्यादौ । स्वरूपत्वान्न मायामयत्वं युक्तम् ।  ‘विज्ञानशक्तिरहमासम् अनन्तशक्तेः’ ( भाग.३.१०.२४),  ‘मय्यनन्तगुणेऽनन्ते गुणतोऽनन्तविग्रहे’ (भाग.६.४.४८),  ‘पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च’ ( श्वे.उ.६.८) इत्यादिवचनात् ॥२४ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C02_V25
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C02
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयम् अविकार्योऽयमुच्यते ।
| verse_line2  = तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि॥२५ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V25
| id      = BGB_C02_V25_B01
| text    =
अत एवाव्यक्तादिरूपः ॥ २५ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C02_V26
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C02
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् ।
| verse_line2  = तथाऽपि त्वं महाबाहो नैनं शोचितुमर्हसि॥२६ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V26
| id      = BGB_C02_V26_B01
| text    =
अस्त्वेवम् आत्मनो नित्यत्वम्; तथाऽपि देहसंयोगवियोगात्मक-जनिमृती स्त एव? इत्यत आह – अथ चेति ॥२६ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C02_V27
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C02
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।
| verse_line2  = तस्माद् अपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि॥२७ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V27
| id      = BGB_C02_V27_B01
| text    =
कुतोऽशोकः ? नियतत्वादित्याह – जातस्येति ॥२७ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C02_V28
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C02
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत ।
| verse_line2  = अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना॥२८ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V28
| id      = BGB_C02_V28_B01
| text    =
तदेव स्पष्टयति – अव्यक्तादीनीति ॥ २८ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C02_V29
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C02
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = आश्चर्यवत् पश्यति कश्चिदेनम्-
| verse_line2  = आश्चर्यवद् वदति तथैव चान्यः ।
| verse_line3  = आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति
| verse_line4  = श्रुत्वाऽप्येनं वेद न चैव कश्चित्॥ २९ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C02_V30
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C02
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = देही नित्यम् अवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत ।
| verse_line2  = तस्मात् सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुम् अर्हसि॥३० ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V30
| id      = BGB_C02_V29_B01
| text    =
‘देहयोगवियोगस्य नियतत्वाद्, आत्मनश्चेश्वरसरूपत्वात्, सर्वथाऽनाशाद् न शोकः कार्यः’ इत्युपसंहर्तुम् ऐश्वरं सामर्थ्यं पुनर्दर्शयति – आश्चर्यवदिति ॥ दुर्लभत्वेनेत्यर्थः । तद्धि आश्चर्यं लोके । दुर्लभोऽपीश्वरसरूपत्वात् सूक्ष्मत्वाच्चाऽऽत्मनस्तद्द्रष्टा॥२९-३० ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C02_V31
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C02
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = स्वधर्ममपि चाऽवेक्ष्य न विकम्पितुम् अर्हसि ।
| verse_line2  = धर्म्याद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत् क्षत्रियस्य न विद्यते॥३१ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C02_V32
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C02
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारम् अपावृतम् ।
| verse_line2  = सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम्॥३२ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C02_V33
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C02
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = अथ चेत् त्वमिमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसि ।
| verse_line2  = ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापम् अवाप्स्यसि॥३३ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C02_V34
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C02
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम् ।
| verse_line2  = सम्भावितस्य चाकीर्तिर्मरणाद् अतिरिच्यते॥३४ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C02_V35
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C02
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = भयाद् रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः ।
| verse_line2  = येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम्॥३५ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C02_V36
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C02
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = अवाच्यवादांश्च बहून् वदिष्यन्ति तवाहिताः ।
| verse_line2  = निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम् ॥३६ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C02_V37
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C02
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् ।
| verse_line2  = तस्माद् उत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः॥३७ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C02_V38
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C02
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ ।
| verse_line2  = ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापम् अवाप्स्यसि॥३८ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C02_V39
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C02
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = एषा तेऽभिहिता साङ्ख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु ।
| verse_line2  = बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि॥३९ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C02_V40
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C02
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते ।
| verse_line2  = स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥४० ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V40
| id      = BGB_C02_V39_B01
| text    =
साङ्ख्यम् ज्ञानम् । ‘शुद्धात्मतत्त्वविज्ञानं साङ्ख्यमित्यभिधीयते॥’ इति भगवद्वचनाद् व्यासस्मृतौ ।  योग उपायः ।  ‘दृष्टा योगाः प्रयुक्ताश्च पुंसां श्रेयःप्रसिद्धये’ (भाग.४.१८.३)इति प्रयोगाद् भागवते । नेतरौ साङ्ख्ययोगौ उपादेयत्वेन विवक्षितौ कुत्रचित् सामस्त्येन, ‘कर्मयोग’ इत्यादिप्रयोगाच्च । निन्दितत्वाच्च इतरयोः मोक्षधर्मेषु भिन्नमतत्वमुक्त्वा पञ्चरात्रस्तुत्या । वेदानां त्वेकार्थत्वान्न विरोधः । पार्थक्यं तु साङ्ख्याद्यपेक्षया युक्तम् । तत्रैव चित्रशिखण्डिशास्त्रे पञ्चरात्रमूले वेदैक्योक्तेश्च । एवमेव सर्वत्र साङ्ख्ययोगशब्दार्थ उपादेयो वर्णनीयः । युक्तेश्च । ज्ञानं हि जैवमुक्तम् । उपायश्च वक्ष्यते । ‘बुध्यतेऽनया’ इति बुद्धिः । साङ्ख्यविषयो यया वाचा बुध्यते सा वाग् अभिहिता इत्यर्थः ॥ ३९-४० ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C02_V41
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C02
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन ।
| verse_line2  = बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम्॥४१ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V41
| id      = BGB_C02_V41_B01
| text    =
‘योग इमां बुद्धिं शृणु’ इत्युक्तम्; बह्व्यो हि बुद्धयो मतभेदात्; तत् कथम् एकत्र निष्ठां करोमि ? इत्यत आह – व्यवसायात्मिकेति ॥ सम्यग् युक्तिनिर्णीतानां मतानाम् ऐक्यमेव इत्यर्थः ॥ ४१ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C02_V42
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C02
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः ।
| verse_line2  = वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः॥४२ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C02_V43
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C02
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् ।
| verse_line2  = क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति॥४३ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C02_V44
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C02
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयाऽपहृतचेतसाम् ।
| verse_line2  = व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते॥४४ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V44
| id      = BGB_C02_V44_B01
| text    =
स्युरवैदिकानि मतानि अव्यवसायात्मकानि; न तु वैदिकानि । तेऽपि हि केचित् कर्माणि स्वर्गादिफलान्येवाऽऽहुः इत्यत आह – यामिमामिति ॥ ‘यामाहुस्तया’ इत्यन्वयः । मोक्षफलम् अपेक्ष्य स्वर्गादिपुष्पयुक्तां वाचं प्रवदन्ति। वेदवादरताः  कर्मादिवाचकवेदवादरताः; वेदैर्यन्मुखत उच्यते तत्रैव रताः । नान्यदस्तीति वादिनः । >,‘परोक्षविषया वेदाः’,‘परोक्षप्रिया इव हि देवाः’(ऐ.उ.३.१४), ‘मां विधत्तेऽभिधत्ते’(भाग.११.२१.४३) इत्यादिभिः पारोक्ष्येण हि प्रायो भगवन्तं वदन्ति । भोगैश्वर्यगतिं प्रति तत्प्राप्तिं प्रति । तत्प्राप्तिफला एव वेदा इति वदन्तीत्यर्थः । तेषां सम्यग् युक्तिनिर्णयात्मिका बुद्धिः समाधौ समाध्यर्थे न विधीयते । सम्यङ् निर्णीतार्थानां हीश्वरे मनःसमाधानं सम्यग् भवति । तद्धि मोक्षसाधनम् । उक्तं चैतदन्यत्र– >, ‘न तस्य तत्त्वग्रहणाय साक्षाद् वरीयसीरपि वाचः समासन् ।  स्वप्ने निरुक्त्या गृहमेधिसौख्यं न यस्य हेयानुमितं स्वयं स्यात् ॥’(भाग.५.११.३) इति ॥ ४२-४४ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id      = BGB_C02_V45
| document_id  = BGB
| chapter_id    = BGB_C02
| verse_type    = shloka
| verse_line1  = त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन ।
| verse_line2  = निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान्॥४५ ॥
| commentary1  = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V45
| id      = BGB_C02_V45_B01
| text    =
तां योगबुद्धिमाह - त्रैगुण्यविषया इत्यादिना इतरद् अपोद्य । वेदानां परोक्षार्थत्वात् त्रिगुणसम्बन्धि स्वर्गादि प्रतीतितोऽर्थ इव भाति (भवति) ।  ‘परोक्षवादी वेदोऽयम्’ इति ह्युक्तम् । अतः प्रातीतिकेऽर्थे भ्रान्तिं मा कुरु इत्यर्थः । ‘वादो विषयकत्वं (विषयकृत्त्वं) च मुखतो वचनं स्मृतम् ।’ इत्यभिधानम् । न तु वेदपक्षो निषिध्यते ।  ‘वेदे रामायणे चैव पुराणे भारते तथा । आदावन्ते च मध्ये च विष्णुः सर्वत्र गीयते॥’(कल्कि.३५.३२),  ‘सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति.......।’(कठ.१.२.१५)


[[Category:Sanskrit Documents]]
<!-- Saved in parser cache with key grantha_wiki-v68m_:pcache:705:|#|:idhash:canonical and timestamp 20260930054938 and revision id 7447. Rendering was triggered because: page-view
[[Category:Bhagavadgitabhashya]]
-->
Retrieved from "https://dev.anandamakaranda.in/Bhagavadgitabhashya"