Aitareya: Difference between revisions

<div class="gr-doc-title" data-has-moola="1" data-has-ullekha="1" data-grantha-id="UP.08.01" data-doc-title="ऐतरेयोपनिषद्भाष्यम्" data-doc-title-iast="Aitareyopaniṣadbhāṣya" data-author="श्रीमदानन्दतीर्थः (मध्वाचार्यः)" data-author-iast="Śrīman Madhvācārya (Ānandatīrtha)"><span data-deva="ऐतरेयोपनिषद्भाष्यम्">ऐतरेयोपनिषद्भाष्यम्</span></div><div id="gr-toc-doc-nav" class="toc-main-links"><a href="/Aitareya/Moola" class="toc-main-link-item"><span data-deva="मूलम्">मूलम्</span></a><a href="/Aitareya/Ullekha" class="toc-main-link-item"><span data-deva="उल्लेख">उल्लेख</span></a></div>

<p><span id="gr-C1" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="प्रथमारण्यके"></span>

<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="प्रथमारण्यके" data-block-id="Aitareya-520"><span id=".E0.A4.AA.E0.A5.8D.E0.A4.B0.E0.A4.A5.E0.A4.AE.E0.A4.BE.E0.A4.B0.E0.A4.A3.E0.A5.8D.E0.A4.AF.E0.A4.95.E0.A5.87"></span><span data-deva="प्रथमारण्यके">प्रथमारण्यके</span></h2></div>

<p><span id="gr-C2" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="द्वितीयारण्यके"></span>

<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="द्वितीयारण्यके" data-block-id="Aitareya-521"><span id=".E0.A4.A6.E0.A5.8D.E0.A4.B5.E0.A4.BF.E0.A4.A4.E0.A5.80.E0.A4.AF.E0.A4.BE.E0.A4.B0.E0.A4.A3.E0.A5.8D.E0.A4.AF.E0.A4.95.E0.A5.87"></span><span data-deva="द्वितीयारण्यके">द्वितीयारण्यके</span></h2></div>

<p><span id="gr-C2-S1" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="प्रथमाध्यायः"></span>

<div class="mw-heading mw-heading3"><h3 id="प्रथमाध्यायः" data-block-id="Aitareya-522"><span id=".E0.A4.AA.E0.A5.8D.E0.A4.B0.E0.A4.A5.E0.A4.AE.E0.A4.BE.E0.A4.A7.E0.A5.8D.E0.A4.AF.E0.A4.BE.E0.A4.AF.E0.A4.83"></span><span data-deva="प्रथमाध्यायः">प्रथमाध्यायः</span></h3></div>

<div class="gr-author-note" data-block-id="Aitareya-523" id="Aitareya-523"><span data-deva="॥ ऐतरेयोपनिषद्भाष्यम्">॥ ऐतरेयोपनिषद्भाष्यम्</span></div>

<div class="introduction" id="AIT_C02_S01_V01_I01" data-block-id="AIT_C02_S01_V01_I01" data-verse="AIT_C02_S01" style="position: relative;">

<div class="introduction-line"><span data-deva="नारायणं निखिलपूर्णगुणैकदेहं सर्वज्ञमच्युतमपेतसमस्तदोषम् ।">नारायणं निखिलपूर्णगुणैकदेहं सर्वज्ञमच्युतमपेतसमस्तदोषम् ।</span></div>

<div class="introduction-line"><span data-deva="प्राणस्य सर्वचिदचित्परमेश्वरस्य साक्षादधीश्वरमियां शरणं रमेशम् ॥">प्राणस्य सर्वचिदचित्परमेश्वरस्य साक्षादधीश्वरमियां शरणं रमेशम् ॥</span></div>

<div class="introduction" id="AIT_C02_S01_V01_I02" data-block-id="AIT_C02_S01_V01_I02" data-verse="AIT_C02_S01" style="position: relative;">

<div class="introduction-line"><span data-deva="प्रादुबर्भूव भगवांस्तपसेतराया नारायणोऽब्जजसुतस्य विशालनाम्नः ।">प्रादुबर्भूव भगवांस्तपसेतराया नारायणोऽब्जजसुतस्य विशालनाम्नः ।</span></div>

<div class="introduction-line"><span data-deva="तस्मिन् गतेऽध्वरमभूत् सुरविप्रसङ्घो निश्चेतनस्तदनु पद्मभवोऽमुमस्तौत् ॥">तस्मिन् गतेऽध्वरमभूत् सुरविप्रसङ्घो निश्चेतनस्तदनु पद्मभवोऽमुमस्तौत् ॥</span></div>

<div class="introduction-line"><span data-deva="तेन स्तुतः(तैः संस्तुतः .हृ) स भगवान् गिरिशेन्द्रमुख्यान् सर्वानबोधयदजेन सहैव तेऽथ ।">तेन स्तुतः(तैः संस्तुतः .हृ) स भगवान् गिरिशेन्द्रमुख्यान् सर्वानबोधयदजेन सहैव तेऽथ ।</span></div>

<div class="introduction-line"><span data-deva="दासत्वमापुरत एव महत्सुराणां दासत्वतः स महिदास इति प्रसिद्धः ॥">दासत्वमापुरत एव महत्सुराणां दासत्वतः स महिदास इति प्रसिद्धः ॥</span></div>

<div class="introduction-line"><span data-deva="शृण्वत्सु तेषु भगवानवदद्रमायै दिव्यां श्रुतिं स परमोऽतिमुदैतरेयीम् ।">शृण्वत्सु तेषु भगवानवदद्रमायै दिव्यां श्रुतिं स परमोऽतिमुदैतरेयीम् ।</span></div>

<div class="introduction-line"><span data-deva="सा बह्वृचैः प्रपठिता चतुराननास्याद् यस्यां रहस्यमुदितं परमं हि विष्णोः ॥">सा बह्वृचैः प्रपठिता चतुराननास्याद् यस्यां रहस्यमुदितं परमं हि विष्णोः ॥</span></div>

<div class="introduction-line"><span data-deva="महाभूतिः श्रुतिः सैषा महाभूतिर्यतो हरिः ।">महाभूतिः श्रुतिः सैषा महाभूतिर्यतो हरिः ।</span></div>

<div class="introduction-line"><span data-deva="विशेषेणात्र कथितः सर्वज्ञः शाश्वतः प्रभुः ॥ इति ऋक्संहितायाम् ।">विशेषेणात्र कथितः सर्वज्ञः शाश्वतः प्रभुः ॥ इति ऋक्संहितायाम् ।</span></div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S01_V01" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S01_V01" style="position: relative;">

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S01_V01_B03" data-verse="AIT_C02_S01_V01" data-block-id="AIT_C02_S01_V01_B03" style="position: relative;"><span data-deva="एष एव सदा पन्था भगवान् पुरुषोत्तमः ।

">एष एव सदा पन्था भगवान् पुरुषोत्तमः ।

">नित्यं स्वप्राप्तिहेतुत्वात्, कर्तृत्वात् कर्म मातृतः ॥

ब्रह्मैव गुणपूर्णत्वात्, सत्यं साधुस्वरूपतः ।

क्‍वापि तं विस्मरेन्नैव त्यक्त्वा तं नेतरं व्रजेत् ॥

मुक्ताः श्रीश्च तदत्यागान्नित्यमुक्ता गुणाधिका ॥">

<div class="verse-block" id="AIT_C02_S01_V02" data-block-id="AIT_C02_S01_V02" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C02" data-verse-type="mantra" style="position: relative;"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span data-deva="तदुक्तमृषिणा-">तदुक्तमृषिणा-</span></span><span class="shloka-line"><span data-deva="‘प्रजा ह तिस्रो अत्यायमीयुर्न्यन्या अर्कमभितो विविश्रे ।">‘प्रजा ह तिस्रो अत्यायमीयुर्न्यन्या अर्कमभितो विविश्रे ।</span></span><span class="shloka-line"><span data-deva="बृहद्ध तस्थौ भुवनेष्वन्तः पवमानो हरित आ विवेशेति ।’(ऋ.सं.८.१०१.१४)इति ।">बृहद्ध तस्थौ भुवनेष्वन्तः पवमानो हरित आ विवेशेति ।’(ऋ.सं.८.१०१.१४)इति ।</span></span></span></div>

<div class="verse-block" id="AIT_C02_S01_V03" data-block-id="AIT_C02_S01_V03" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C02" data-verse-type="mantra" style="position: relative;"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span data-deva="‘प्रजा ह तिस्रो अत्यायमीयुः’इति या वै ता इमाः प्रजास्तिस्रो अत्यायमायंस्तानीमानि वयांसि वङ्गावगधाश्चेरपादाः। ‘न्यन्या अर्कमभितो विविश्रे’ इति ।">‘प्रजा ह तिस्रो अत्यायमीयुः’इति या वै ता इमाः प्रजास्तिस्रो अत्यायमायंस्तानीमानि वयांसि वङ्गावगधाश्चेरपादाः। ‘न्यन्या अर्कमभितो विविश्रे’ इति ।</span></span></span></div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S01_V03" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S01_V03" style="position: relative;">

<div class="gr-verse-text gr-gadya" id="AIT_C02_S01_V03_gadya_1" data-block-id="AIT_C02_S01_V03_gadya_1" data-verse="AIT_C02_S01_V03" style="position: relative;">

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S01_V03_B01" data-verse="AIT_C02_S01_V03" data-block-id="AIT_C02_S01_V03_B01" style="position: relative;"><span data-deva="विहायस्ययनात् प्रोक्ता वयांसीति पिशाचकाः ।

">विहायस्ययनात् प्रोक्ता वयांसीति पिशाचकाः ।

</span><p><span data-deva="वर्तितज्ञानतो वङ्गा नरास्तैरवनं सदा ।

अन्नरूपैर्गृध्नवो हि वङ्गावगधनामकाः ॥

अन्नरूपैर्गृध्नवो हि वङ्गावगधनामकाः ॥

राक्षसा असुरा ईरपादा इति समीरिताः ।

धर्मो ज्ञानं च वैराग्यमैश्वर्यं चतुरात्मकः ॥

वायुर्देवोऽत्रासुराणामैश्वर्य गुण एव हि ।

ईरपादास्ततः प्रोक्तास्ते त्रयो विष्णुमत्यजन् ॥

पराभूतास्ततस्ते तु तमस्यन्धे निपातिताः ।">

पराभूतास्ततस्ते तु तमस्यन्धे निपातिताः ।</span></div>

<div class="verse-block" id="AIT_C02_S01_V04" data-block-id="AIT_C02_S01_V04" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C02" data-verse-type="mantra" style="position: relative;"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span data-deva="ता इमाः प्रजा अर्कमभितो निविष्टा इममेवाग्निम् । बृहद्ध तस्थौ भुवनेष्वन्तरित्यद उ एव बृहद्भुवनेष्वन्तरसावादित्यः । पवमानो हरित आ विविशेति । वायुरेव पवमानो दिशो हरित आविष्टः ॥">ता इमाः प्रजा अर्कमभितो निविष्टा इममेवाग्निम् । बृहद्ध तस्थौ भुवनेष्वन्तरित्यद उ एव बृहद्भुवनेष्वन्तरसावादित्यः । पवमानो हरित आ विविशेति । वायुरेव पवमानो दिशो हरित आविष्टः ॥</span></span></span></div>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S01_V04_B01" data-verse="AIT_C02_S01_V04" data-block-id="AIT_C02_S01_V04_B01" style="position: relative;"><span data-deva="देवाश्च ऋषयो मर्त्यसत्तमा इति च त्रयः ॥

</span><p><span data-deva="आश्रिता विष्णुमेवैकं त्रिस्थानस्थितमच्युतम् ।

">आश्रिता विष्णुमेवैकं त्रिस्थानस्थितमच्युतम् ।

अग्निस्थमाश्रिता मर्त्या विष्णुमर्काभिधं परम् ॥

आ जनैरर्चितत्वात् स ह्यर्क इत्युच्यते हरिः ।

अग्नौ कर्माणि कृत्वैव मानुषा मुक्तिभागिनः ॥

कर्मभिः शुद्धसत्त्वानां कर्मत्यागोऽपि नान्यथा ।

आश्रिताः सूर्यगं विष्णुम् ऋषयो बृहदित्यसौ ॥

तेजसा बृंहणादुक्तो, विष्णुरादित्य इत्यपि ।

आदानात् सर्ववस्तूनाम्, स्वाध्यायेनामुमाश्रिताः ॥

मुच्यन्ते ऋषयो नित्यं नान्यथा तु कथञ्चन ।

पवमानस्ततो विष्णुः व्याप्तः सर्वासु दिक्षु च ।

आश्रितो भगवान् सर्वैः सर्वत्रापि, विशेषतः ॥

आश्रयात् पृथगुक्तोऽयं नित्यानन्दो रमापतिः ॥ १ ॥">

<div class="verse-block" id="AIT_C02_S01_V05" data-block-id="AIT_C02_S01_V05" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C02" data-verse-type="mantra" style="position: relative;"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span data-deva="उक्थमुक्थमिति वै प्रजा वदन्ति, तदिदमेवोक्थमियमेव पृथिवी । इतो हीदं सर्वमुत्तिष्ठति यदिदं किञ्च । तस्याग्निरर्कः। अन्नमशीतयः, अन्नेन हीदं सर्वमश्नुते । अन्तरिक्षमेवोक्थम् । अन्तरिक्षं वा अनु पतन्त्यन्तरिक्षमनु धावयन्ति॥">उक्थमुक्थमिति वै प्रजा वदन्ति, तदिदमेवोक्थमियमेव पृथिवी । इतो हीदं सर्वमुत्तिष्ठति यदिदं किञ्च । तस्याग्निरर्कः। अन्नमशीतयः, अन्नेन हीदं सर्वमश्नुते । अन्तरिक्षमेवोक्थम् । अन्तरिक्षं वा अनु पतन्त्यन्तरिक्षमनु धावयन्ति॥</span></span></span></div>

<div class="verse-block" id="AIT_C02_S01_V06" data-block-id="AIT_C02_S01_V06" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C02" data-verse-type="mantra" style="position: relative;"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span data-deva="तस्य वायुरर्कः। अन्नमशीतयः। अन्नेन हीदं सर्वमश्नुते । असावेव द्यौरुक्थम् । अमुतः प्रदानाद्धीदं सर्वमुत्तिष्ठति यदिदं किञ्च । तस्यासावादित्योऽर्कः। अन्नमशीतयः, अन्नेन हीदं सर्वमश्नुते- इत्यधिदैवतम् ।">तस्य वायुरर्कः। अन्नमशीतयः। अन्नेन हीदं सर्वमश्नुते । असावेव द्यौरुक्थम् । अमुतः प्रदानाद्धीदं सर्वमुत्तिष्ठति यदिदं किञ्च । तस्यासावादित्योऽर्कः। अन्नमशीतयः, अन्नेन हीदं सर्वमश्नुते- इत्यधिदैवतम् ।</span></span></span></div>

<div class="verse-block" id="AIT_C02_S01_V07" data-block-id="AIT_C02_S01_V07" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C02" data-verse-type="mantra" style="position: relative;"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span data-deva="अथाध्यात्मम्">अथाध्यात्मम्</span></span><span class="shloka-line"><span data-deva="- पुरुष एवोक्थम्। अयमेव महान् प्रजापतिरहमुक्थमस्मीति विद्यात् ।">- पुरुष एवोक्थम्। अयमेव महान् प्रजापतिरहमुक्थमस्मीति विद्यात् ।</span></span><span class="shloka-line"><span data-deva="तस्य मुखमेवोक्थम्। यथा पृथिवी तथा । तस्य वागर्कः। अन्नमशीतयः, अन्नेन हीदं सर्वमश्नुते। नासिके एवोक्थं यथाऽन्तरिक्षं तथा । तस्य प्राणोऽर्कः। अन्नमशीतयः, अन्नेन हीदं सर्वमश्नुते । तदेतद् ब्रध्नस्य विष्टपं यदेतन्नासिकायै विनतमिव । ललाटमेवोक्थम्॥">तस्य मुखमेवोक्थम्। यथा पृथिवी तथा । तस्य वागर्कः। अन्नमशीतयः, अन्नेन हीदं सर्वमश्नुते। नासिके एवोक्थं यथाऽन्तरिक्षं तथा । तस्य प्राणोऽर्कः। अन्नमशीतयः, अन्नेन हीदं सर्वमश्नुते । तदेतद् ब्रध्नस्य विष्टपं यदेतन्नासिकायै विनतमिव । ललाटमेवोक्थम्॥</span></span><span class="shloka-line"><span data-deva="यथा द्यौस्तथा तस्य चक्षुरर्कोऽन्नमशीतयोऽन्नेन हीदं सर्वमश्नुते ॥">यथा द्यौस्तथा तस्य चक्षुरर्कोऽन्नमशीतयोऽन्नेन हीदं सर्वमश्नुते ॥</span></span></span></div>

<div class="verse-block" id="AIT_C02_S01_V07b" data-block-id="AIT_C02_S01_V07b" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C02" data-verse-type="mantra" style="position: relative;"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span data-deva="समानमशीतयोऽध्यात्मं चैवाधिदैवतं चान्नमेव । अन्नेन हीमानि सर्वाणि भूतानि समनन्ती३ । अन्नेनेमं लोकं जयत्यन्नेनामुम् । तस्मात् समानमशीतयोऽध्यात्मं चाधिदैवतं चान्नमेव।">समानमशीतयोऽध्यात्मं चैवाधिदैवतं चान्नमेव । अन्नेन हीमानि सर्वाणि भूतानि समनन्ती३ । अन्नेनेमं लोकं जयत्यन्नेनामुम् । तस्मात् समानमशीतयोऽध्यात्मं चाधिदैवतं चान्नमेव।</span></span></span></div>

<div class="verse-block" id="AIT_C02_S01_V07c" data-block-id="AIT_C02_S01_V07c" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C02" data-verse-type="mantra" style="position: relative;"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span data-deva="तदिदम् अन्नम् अन्नादम् इयमेव पृथिवी । ततो हीदं सर्वमुत्तिष्ठति यदिदं किञ्च । यद्ध किञ्चेदं प्रेर्ता३(प्रेता३ इ) इ तदसौ सर्वमत्ति । यदु किञ्चातः प्रैती३ तदियं सर्वमत्ति । सेयमित्याद्याऽत्त्री । अत्ता ह वा आद्यो भवति । न तस्येशेऽयं नाद्याद् यद्वैनं नाद्युः ॥२ ॥">तदिदम् अन्नम् अन्नादम् इयमेव पृथिवी । ततो हीदं सर्वमुत्तिष्ठति यदिदं किञ्च । यद्ध किञ्चेदं प्रेर्ता३(प्रेता३ इ) इ तदसौ सर्वमत्ति । यदु किञ्चातः प्रैती३ तदियं सर्वमत्ति । सेयमित्याद्याऽत्त्री । अत्ता ह वा आद्यो भवति । न तस्येशेऽयं नाद्याद् यद्वैनं नाद्युः ॥२ ॥</span></span></span></div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S01_V07c" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S01_V07c" style="position: relative;">

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S01_V07c_B01" data-verse="AIT_C02_S01_V07c" data-block-id="AIT_C02_S01_V07c_B01" style="position: relative;"><span data-deva="उत्थापनादुक्थनामा स एव पृथिवीस्थितः ।

">उत्थापनादुक्थनामा स एव पृथिवीस्थितः ।

">प्रथितः पृथिवीनामा, सोऽन्तरिक्षाभिधोऽत्रगः ॥

अन्तरीक्ष्यो यतो, द्युस्थो द्युनामाऽऽतिप्रकाशनात् ।

पूर्षु स्थितत्वात्, स महान् प्रजानां पतिरेव च ।

अग्निवातदिनेशानाम् उत्थानानि पृथक् पृथक् ॥

वदनं नासिका नेत्रमित्येतानि परात्मनः ।">

">तृचाशीतिविभिन्नस्य शस्त्रस्यान्नत्वहेतुतः ॥

</span><p><span data-deva="विष्णोस्तृचाशीतिवत् स्यात् प्रसिद्धान्नमिति स्फुटम् ।

मुखनासाचक्षुषां तद्भोग्यमन्नं हरेः श्रुतम् ।</span></div>

">अरणं गमनं यस्माद् अर्कः शीघ्रगतित्वतः ॥

</span><p><span data-deva="श्येन एव, तदाकारा चितिरर्कपदोदिता ।

सुपर्णप्रतिमा सा, यत् तदारूढो जनार्दनः ॥

योऽसौ चितिगतो वीन्द्रः सोऽग्निवातरविष्वपि ॥

तथा वाक्प्राणचक्षुष्षु तस्मात् तेऽर्काः प्रकीर्तिताः।

स्थितो विष्णुस्तदर्कास्ते तस्मादेव प्रकीर्तिताः ।">

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S01_V07c_B04" data-verse="AIT_C02_S01_V07c" data-block-id="AIT_C02_S01_V07c_B04" style="position: relative;"><span data-deva="व्याप्तत्वाज्जीवदेहेषु मुखे विष्णोर्मुखं स्मृतम् ॥

">नासयोर्नासिका विष्णोरक्ष्णोरेव तदक्षिणी ।

अन्ने स्थितः स एवेशो ह्यन्नदातृगतिप्रदः ॥</span></div>

">तस्यान्तरिक्षगस्यैव नियमादनुपक्षिणः ।

</span><p><span data-deva="पतन्ति धावयन्त्यश्वान् नरादींश्च नरादयः ॥

आद्यो भवति चान्येषाम्, नोपजीव्यो भवेद् यथा ॥

हरिः स सर्वजीवानाम्, न भुज्यन्ते यथाऽमुना ।

सर्वे लोकास्तथा कर्तुं नैवेष्टे कश्चन क्वचित् ॥ २ ॥">

<div class="verse-block" id="AIT_C02_S01_V04b" data-block-id="AIT_C02_S01_V04b" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C02" data-verse-type="mantra" style="position: relative;"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span data-deva="अथातो रेतसः सृष्टिः । प्रजापते रेतो देवाः, देवानां रेतो वर्षम्, वर्षस्य रेत ओषधयः, ओषधीनां रेतोऽन्नं अन्नस्य रेतो रेतः, रेतसो रेतः प्रजाः, प्रजानां रेतो हृदयम्, हृदयस्य रेतो मनः, मनसो रेतो वाक्, वाचो रेतः कर्म । तदिदं कर्म कृतम् ।">अथातो रेतसः सृष्टिः । प्रजापते रेतो देवाः, देवानां रेतो वर्षम्, वर्षस्य रेत ओषधयः, ओषधीनां रेतोऽन्नं अन्नस्य रेतो रेतः, रेतसो रेतः प्रजाः, प्रजानां रेतो हृदयम्, हृदयस्य रेतो मनः, मनसो रेतो वाक्, वाचो रेतः कर्म । तदिदं कर्म कृतम् ।</span></span></span></div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S01_V04b" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S01_V04b" style="position: relative;">

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S01_V04b_B01" data-verse="AIT_C02_S01_V04b" data-block-id="AIT_C02_S01_V04b_B01" style="position: relative;"><span data-deva="स एष भगवान् विष्णुः प्रजापतिरितीरितः ।

">स एष भगवान् विष्णुः प्रजापतिरितीरितः ।

</span><p><span data-deva="तस्माज्जाताः सर्वदेवा ब्रह्माद्यास्तेभ्य एव च ॥

वृष्टिः सञ्जायते, तस्याः सर्वा ओषधयोऽभवन् ।

ओषधीभ्योऽन्नमन्नाच्च रेतो, रेतस एव च ।

सर्वाः प्रजाः प्रजायन्ते, सङ्कल्पो हृदयाभिधः ॥

सर्वाः प्रजाः प्रजायन्ते, सङ्कल्पो हृदयाभिधः ॥

प्रजाभ्यो जायते, तस्माद् विकल्पाख्यं मनस्तथा ।

विकल्पाद् वाक्प्रचारश्च वाचा नामादिवेदनात् ॥

कर्म सञ्जायते, तस्मात् कर्मणश्च जगत्पुनः ।">

कर्म सञ्जायते, तस्मात् कर्मणश्च जगत्पुनः ।</span></div>

<div class="verse-block" id="AIT_C02_S01_V05b" data-block-id="AIT_C02_S01_V05b" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C02" data-verse-type="mantra" style="position: relative;"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span data-deva="अयं पुरुषो ब्रह्मणो लोकः । स इरामयः। यद्धीरामयास्तस्मात् हिरण्मयः। हिरण्मयो ह वा अमुष्मिंल्लोके सम्भवति, हिरण्मयः सर्वेभ्यो भूतेभ्यो ददृशे, य एवं वेद ॥३ ॥">अयं पुरुषो ब्रह्मणो लोकः । स इरामयः। यद्धीरामयास्तस्मात् हिरण्मयः। हिरण्मयो ह वा अमुष्मिंल्लोके सम्भवति, हिरण्मयः सर्वेभ्यो भूतेभ्यो ददृशे, य एवं वेद ॥३ ॥</span></span></span></div>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S01_V05b_B01" data-verse="AIT_C02_S01_V05b" data-block-id="AIT_C02_S01_V05b_B01" style="position: relative;"><span data-deva="कर्माभिमान्ययं जीवः परस्य ब्रह्मणो हरेः ॥

एवं नारायणं जानन् सर्वलोकैककारणम् ।

">आवासस्थानमुद्दिष्टो विशेषात्, स इरामयः ।

इच्छानुरूपं तु सुखम् इरेत्येव प्रकीर्तितम् ॥

इच्छानन्दप्रभूतत्वात्, स एव च हिरण्मयः ।

हिरुक् सुखं हिरण्यं स्याद् बाह्यानन्दात् पृथग् यतः ॥

आधिक्यार्थे मयड् यस्माद् अधिकानन्दरूपकः ।

उत्सृज्य कर्मजं रूपं निजानन्दैकरूपकः ॥

एवं नारायणं जानन् सर्वलोकैककारणम् ।

तल्लोके दृश्यते भूतैर्मुक्तैरानन्दरूपकः ॥ ३ ॥">

तल्लोके दृश्यते भूतैर्मुक्तैरानन्दरूपकः ॥ ३ ॥</span></div>

<div class="verse-block" id="AIT_C02_S01_V05c" data-block-id="AIT_C02_S01_V05c" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C02" data-verse-type="mantra" style="position: relative;"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span data-deva="तं प्रपदाभ्यां प्रापद्यत ब्रह्मेमं पुरुषम् । यत्प्रपदाभ्यां प्रापद्यत ब्रह्मेमं पुरुषं तस्मात् प्रपदे तस्मात् प्रपदे इत्याचक्षते ।">तं प्रपदाभ्यां प्रापद्यत ब्रह्मेमं पुरुषम् । यत्प्रपदाभ्यां प्रापद्यत ब्रह्मेमं पुरुषं तस्मात् प्रपदे तस्मात् प्रपदे इत्याचक्षते ।</span></span><span class="shloka-line"><span data-deva="शफाः खुरा इत्यन्येषां पशूनाम् । तद् ऊर्ध्वमुदसर्पत् तावूरू अभवताम् । उरु गृणीहीत्यब्रवीत् । तदुदरमभवद् । उर्वेव मे कुर्वित्यब्रवीत् । तदुरोऽभवत् । उदरं ब्रह्मेति शार्कराक्ष्या उपासते, हृदयं ब्रह्मेत्यारुणयो ब्रह्मा हैव ता३ ई ।">शफाः खुरा इत्यन्येषां पशूनाम् । तद् ऊर्ध्वमुदसर्पत् तावूरू अभवताम् । उरु गृणीहीत्यब्रवीत् । तदुदरमभवद् । उर्वेव मे कुर्वित्यब्रवीत् । तदुरोऽभवत् । उदरं ब्रह्मेति शार्कराक्ष्या उपासते, हृदयं ब्रह्मेत्यारुणयो ब्रह्मा हैव ता३ ई ।</span></span><span class="shloka-line"><span data-deva="ऊर्ध्वं त्वेवोदसर्पत् । तच्छिरोऽश्रयत । यच्छिरोऽश्रयत तच्छिरोऽभवत् । तच्छिरसः शिरस्त्वम् ।">ऊर्ध्वं त्वेवोदसर्पत् । तच्छिरोऽश्रयत । यच्छिरोऽश्रयत तच्छिरोऽभवत् । तच्छिरसः शिरस्त्वम् ।</span></span><span class="shloka-line"><span data-deva="ता एताः शीर्षच्छ्रियः श्रिताः, चक्षुः श्रोत्रं मनो वाक्प्राणः, श्रयन्तेऽस्मिञ्च्छ्रियो य एवमेतच्छिरसः शिरस्त्वं वेद ।">ता एताः शीर्षच्छ्रियः श्रिताः, चक्षुः श्रोत्रं मनो वाक्प्राणः, श्रयन्तेऽस्मिञ्च्छ्रियो य एवमेतच्छिरसः शिरस्त्वं वेद ।</span></span></span></div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S01_V05c" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S01_V05c" style="position: relative;">

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S01_V05c_B01" data-verse="AIT_C02_S01_V05c" data-block-id="AIT_C02_S01_V05c_B01" style="position: relative;"><span data-deva="तमिमं प्रथमज्ञानिपुरुषं चतुराननम् ।

">तमिमं प्रथमज्ञानिपुरुषं चतुराननम् ।

">वासुदेवाभिधं ब्रह्म प्राप प्रपदयोः पुरा ॥

प्रपदाख्या वर्ततेऽतो, न तु पश्वादिनां क्वचित्॥

अयादूर्ध्वं ततो विष्णुः प्रपदाद् ऊरुमत्र च ।

स्थित ऊरू च तावास्ताम् ऊरूर्ध्वगमनाद्धरेः ॥</span></div>

">ककिञ्चिदूर्ध्वं ततो गत्वा वायुना सह केशवः ।

">वायुमाहोरुगरणं कुर्वत्र स्थित इत्यपि ॥

तत्स्थानमुदरं नाम, पुनराह जनार्दनः ॥

तथाऽकरोत् स वायुश्च तदुरोऽभूद् उरुत्वतः ॥

उरोमध्ये च हृदयम्, तत्रवासो (तत्राऽवासो) हरेः सदा ।

एकमेव यतस्तस्माद उभये ह्यपि तद्विदः ॥">

">तत ऊर्ध्वं गतो विष्णुर्वायुना सह दैवतैः ।

">स्थितो मूर्धनि देवेशः श्रितोऽसाविति तच्छिरः ॥

अहम्भावमनो रुद्रः, शेषोऽसौ पाञ्चरात्रकम् ।

श्रोत्रं चन्द्रो, रविश्चक्षुर्वागग्निः परिकीर्तितः ।

उपासते महाविष्णुं परमात्मानमच्युतम् ।">

<div class="verse-block" id="AIT_C02_S01_V06b" data-block-id="AIT_C02_S01_V06b" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C02" data-verse-type="mantra" style="position: relative;"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span data-deva="ता अहिंसन्ताहमुक्थमस्म्यहमुक्थमस्मीति । ता अब्रुवन् । हन्तास्माच्छरीरादुत्क्रामाम तद् यस्मिन् न उत्क्रान्त इदं शरीरं पत्स्यति तदुक्थं भविष्यतीति ॥">ता अहिंसन्ताहमुक्थमस्म्यहमुक्थमस्मीति । ता अब्रुवन् । हन्तास्माच्छरीरादुत्क्रामाम तद् यस्मिन् न उत्क्रान्त इदं शरीरं पत्स्यति तदुक्थं भविष्यतीति ॥</span></span><span class="shloka-line"><span data-deva="वागुदक्रामद् अवदन्नन् अश्नन् पिबन्नास्तैव चक्षुरुदक्रामद् अपश्यन्नश्नन् पिबन्नास्तैव श्रोत्रमुदक्रामदशृण्वन् अश्नन् पिबन्नास्तैव ।">वागुदक्रामद् अवदन्नन् अश्नन् पिबन्नास्तैव चक्षुरुदक्रामद् अपश्यन्नश्नन् पिबन्नास्तैव श्रोत्रमुदक्रामदशृण्वन् अश्नन् पिबन्नास्तैव ।</span></span><span class="shloka-line"><span data-deva="मन उदक्रामन्मीलित इवाश्नन् पिबन्नास्तैव ।">मन उदक्रामन्मीलित इवाश्नन् पिबन्नास्तैव ।</span></span><span class="shloka-line"><span data-deva="प्राण उदक्रामत् प्राण उत्क्रान्तेऽपद्यत तदशीर्यताशारीती३ ।">प्राण उदक्रामत् प्राण उत्क्रान्तेऽपद्यत तदशीर्यताशारीती३ ।</span></span><span class="shloka-line"><span data-deva="तच्छरीरमभवत् । तच्छरीरस्य शरीरत्वम् शीर्यते ह वा अस्य द्विषन् पाप्मा भ्रातृव्यः पराऽस्य द्विषन् पाप्मा भ्रातृव्यो भवति य एवं वेद ।">तच्छरीरमभवत् । तच्छरीरस्य शरीरत्वम् शीर्यते ह वा अस्य द्विषन् पाप्मा भ्रातृव्यः पराऽस्य द्विषन् पाप्मा भ्रातृव्यो भवति य एवं वेद ।</span></span></span></div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S01_V06b" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S01_V06b" style="position: relative;">

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S01_V06b_B01" data-verse="AIT_C02_S01_V06b" data-block-id="AIT_C02_S01_V06b_B01" style="position: relative;"><span data-deva="वाचा हिंसामकुर्वंस्ते विनिन्दन्तः परस्परम् ॥

">वाचा हिंसामकुर्वंस्ते विनिन्दन्तः परस्परम् ॥

</span><p><span data-deva="ते विष्णोराज्ञयाऽवोचन् ‘उत्क्रमाम पृथक् पृथक् ।

देहाद् अब्जभवस्यास्माद्, यस्मिन्नुत्क्रान्त एव हि ॥

शरीरं पद्यते श्रेयान् स न इत्यवधार्यताम् ’।

">ते विष्णोराज्ञयाऽवोचन् ‘उत्क्रमाम पृथक् पृथक् ।

निष्क्रान्तेषु न वै पातः शरीरस्याभवत् क्‍वचित् ।

वायावुत्क्रान्त एवैतच्छरीरमपतत् क्षितौ ।

उदासीनवदास्तां तौ केशवश्चाब्जसम्भवः॥

तेषां बलपरीक्षार्थं वाय्वादीनां च सर्वशः ।">

<div class="verse-block" id="AIT_C02_S01_V07d" data-block-id="AIT_C02_S01_V07d" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C02" data-verse-type="mantra" style="position: relative;"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span data-deva="ता अहिंसन्तैव-‘अहमुक्थमस्महमुक्थमस्मि’ इति । ता अब्रुवन्- ‘हन्तेदं पुनः शरीरं प्रविशाम, तद् यस्मिन्नः प्रपन्न इदं शरीरमुत्थास्यति तदुक्थं भविष्यति ’ इति ।">ता अहिंसन्तैव-‘अहमुक्थमस्महमुक्थमस्मि’ इति । ता अब्रुवन्- ‘हन्तेदं पुनः शरीरं प्रविशाम, तद् यस्मिन्नः प्रपन्न इदं शरीरमुत्थास्यति तदुक्थं भविष्यति ’ इति ।</span></span><span class="shloka-line"><span data-deva="वाक्प्राविशद्, अशयदेव । चक्षुः प्राविशद्, अशयदेव । श्रोत्रं प्राविशद्, अशयदेव । मनः प्राविशद्, अशयदेव ॥">वाक्प्राविशद्, अशयदेव । चक्षुः प्राविशद्, अशयदेव । श्रोत्रं प्राविशद्, अशयदेव । मनः प्राविशद्, अशयदेव ॥</span></span><span class="shloka-line"><span data-deva="प्राणः प्राविशत्, तत् प्राणे प्रपन्न उदतिष्ठत् । तदुक्थमभवत् । तदेतदुक्थं प्राण एव। प्राण उक्थमित्येव विद्यात्।">प्राणः प्राविशत्, तत् प्राणे प्रपन्न उदतिष्ठत् । तदुक्थमभवत् । तदेतदुक्थं प्राण एव। प्राण उक्थमित्येव विद्यात्।</span></span><span class="shloka-line"><span data-deva="तं देवा अब्रुवन्- ‘त्वमुक्थमसि, त्वमिदं सर्वमसि, तव वयं स्मः, त्वमस्माकमसि’ इति ।">तं देवा अब्रुवन्- ‘त्वमुक्थमसि, त्वमिदं सर्वमसि, तव वयं स्मः, त्वमस्माकमसि’ इति ।</span></span><span class="shloka-line"><span data-deva="तदप्येतदृषिणोक्तम्- ‘त्वमस्माकं तव स्मसि’ इति ॥४ ॥">तदप्येतदृषिणोक्तम्- ‘त्वमस्माकं तव स्मसि’ इति ॥४ ॥</span></span></span></div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S01_V07d" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S01_V07d" style="position: relative;">

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S01_V07d_B01" data-verse="AIT_C02_S01_V07d" data-block-id="AIT_C02_S01_V07d_B01" style="position: relative;"><span data-deva="पुनस्ते प्राविशन् सर्वे वह्निसूर्यौ शशी शिवः ॥

">पुनस्ते प्राविशन् सर्वे वह्निसूर्यौ शशी शिवः ॥

</span><p><span data-deva="नोत्थानमभवत् तेषु प्रविष्टेष्वपि सर्वशः ।

">नोत्थानमभवत् तेषु प्रविष्टेष्वपि सर्वशः ।

उच्चैः स्थितत्वादुक्थोऽभूद् वायुरेव ततः प्रभुः ।

उच्चत्वं च गुणाधिक्यम्, त्वमुच्चोऽसीति तेऽब्रुवन् ॥

भृत्या वयं तवैव स्मः त्वमस्माकं पतिः सदा ।

स्पर्धामहे त्वद्बलेन त्वया, नान्येन केनचित्॥

वायुः स संस्तुतस्तैश्च प्रसन्नोभूद् दिवौकसाम् ॥ ४ ॥">

<div class="verse-block" id="AIT_C02_S01_V08" data-block-id="AIT_C02_S01_V08" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C02" data-verse-type="mantra" style="position: relative;"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span data-deva="तं देवाः प्राणयन्त । स प्रणीतः प्रातायत । प्रातायीती३ तत्प्रातरभवत् । समागादिती३ तत्सायमभवत् । अहरेव प्राणो, रात्रिरपानः ।">तं देवाः प्राणयन्त । स प्रणीतः प्रातायत । प्रातायीती३ तत्प्रातरभवत् । समागादिती३ तत्सायमभवत् । अहरेव प्राणो, रात्रिरपानः ।</span></span></span></div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S01_V08" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S01_V08" style="position: relative;">

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S01_V08_B01" data-verse="AIT_C02_S01_V08" data-block-id="AIT_C02_S01_V08_B01" style="position: relative;"><span data-deva="तस्माच्छ्रुत्वा परं ब्रह्म देवा नारायणाभिधम् ॥

">तस्माच्छ्रुत्वा परं ब्रह्म देवा नारायणाभिधम् ॥

</span><p><span data-deva="शिष्यप्रशिष्यादिषु च तेऽनयन् वायुनोदितम् ।

">शिष्यप्रशिष्यादिषु च तेऽनयन् वायुनोदितम् ।

वायुमप्यनयन् सर्वे यशसा तद्गुणोक्तितः ॥

ये ये गुणान् विजानन्ति वायोस्तान् आविशन् मरुत् ।

तत्र तत्र प्रविष्टत्वात् प्रततोऽसौ बभूव ह ॥

प्रततत्वात् प्रातरिति तस्य नामाऽभवद्विभोः ।

सङ्गतश्चाभवज्जीवचिता रूपान्तरेण सः ।

सङ्गतत्वात् सायमिति तद् रूपं नामतोऽभवत् ॥

वायोस्तत्पुनरध्यात्मं प्राणापानाभिधं द्वयम् ।">

<div class="verse-block" id="AIT_C02_S01_V09" data-block-id="AIT_C02_S01_V09" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C02" data-verse-type="mantra" style="position: relative;"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span data-deva="वागग्निश्चक्षुरसावादित्यश्चन्द्रमा मनः, दिशः श्रोत्रं स एष प्रहितां संयोगोऽध्यात्मम्। इमा देवताः। अद उ आविरधिदैवतम् । इत्येतत् तदुक्तं भवति ।">वागग्निश्चक्षुरसावादित्यश्चन्द्रमा मनः, दिशः श्रोत्रं स एष प्रहितां संयोगोऽध्यात्मम्। इमा देवताः। अद उ आविरधिदैवतम् । इत्येतत् तदुक्तं भवति ।</span></span></span></div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S01_V09" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S01_V09" style="position: relative;">

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S01_V09_B01" data-verse="AIT_C02_S01_V09" data-block-id="AIT_C02_S01_V09_B01" style="position: relative;"><span data-deva="अध्यात्ममग्निर्वागाख्यश्चक्षुः सूर्यः प्रकीर्तितः ॥

">अध्यात्ममग्निर्वागाख्यश्चक्षुः सूर्यः प्रकीर्तितः ॥

">यज्ञादिसाधने यत्तु मनश्चन्द्रः प्रकीर्तितः ।

मित्रो(मनो) यमश्च वरुणः कुबेरश्च दिगीश्वराः ॥

श्रोत्राभिमानिनः सर्वे, वैदिकश्रवणोचितम् ।

यम एव, षडङ्गानां विषयश्रवणोचितम् ।

श्रोत्रं तु वरुणः, काम्यशास्त्रार्थं (मन)मित्र एव च ॥

श्रोत्रं यन्नीतिशास्त्रार्थं कुबेरस्तत्(श्च) प्रकीर्तितः ।

शिवादीनां च सर्वेषां मनस्त्वं कथितं पुरः(रा) ।

एताः सर्वा देवता हि ब्रह्मवायुसुपर्णकाः ॥

पूर्णज्ञानस्वरूपत्वाद्, एतावत् कथितं भवेत् ।

तात्पर्यात् सर्ववेदैश्च ...">

<div class="verse-block" id="AIT_C02_S01_V10" data-block-id="AIT_C02_S01_V10" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C02" data-verse-type="mantra" style="position: relative;"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span data-deva="एतद्ध स्म वै तद् । विद्वानाह हिरण्यदन् (वै)बैदः, न तस्येशेऽयं मह्यं न दद्युरिति ॥">एतद्ध स्म वै तद् । विद्वानाह हिरण्यदन् (वै)बैदः, न तस्येशेऽयं मह्यं न दद्युरिति ॥</span></span><span class="shloka-line"><span data-deva="प्रहितां वा अहमध्यात्मं संयोगं निविष्टं वेदैतद्ध । तदनीशानानि ह वा अस्मै भूतानि बलिं हरन्ति य एवं वेद ॥">प्रहितां वा अहमध्यात्मं संयोगं निविष्टं वेदैतद्ध । तदनीशानानि ह वा अस्मै भूतानि बलिं हरन्ति य एवं वेद ॥</span></span></span></div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S01_V10" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S01_V10" style="position: relative;">

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S01_V10_B01" data-verse="AIT_C02_S01_V10" data-block-id="AIT_C02_S01_V10_B01" style="position: relative;"><span data-deva="-... तज्जानन्नवदन् मुनिः ॥

">-... तज्जानन्नवदन् मुनिः ॥

</span><p><span data-deva="हिरण्यदन्नाम (वै)बैदो, ‘भूतेषु हि सुरानृते ।

">हिरण्यदन्नाम (वै)बैदो, ‘भूतेषु हि सुरानृते ।

विष्णुना प्रहितानां हि देवानाम् अहमुत्तमम् ।

वेद संयोगमाध्यात्मम्, ततो मुक्तो यथेष्टभुक् ॥

स्यान्नैवात्रास्ति सन्देहः, स्वेच्छाविहृतिरेव च ।

अधिदैवेन सहिता विष्णुना प्रभविष्णुना’ ।

वेद तं च नियोक्तारम् उपास्ते विष्णुमव्ययम् ॥

मुक्तामुक्तैर्मुक्तियोग्या इति शास्त्रस्य निर्णयः ॥">

<div class="verse-block" id="AIT_C02_S01_V11" data-block-id="AIT_C02_S01_V11" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C02" data-verse-type="mantra" style="position: relative;"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span data-deva="तत्सत्यम्। सदिति प्राणस्तीत्यन्नं यमित्यसावादित्यः। तदेतत् त्रिवृत्। त्रिवृदिव वै चक्षुः, शुक्लं कृष्णं कनीनिकेति स यदि ह वा अपि मृषा वदति सत्यं हैवास्योदितं भवति, य एवमेतत् सत्यस्य सत्यत्वं वेद ॥ ५ ॥">तत्सत्यम्। सदिति प्राणस्तीत्यन्नं यमित्यसावादित्यः। तदेतत् त्रिवृत्। त्रिवृदिव वै चक्षुः, शुक्लं कृष्णं कनीनिकेति स यदि ह वा अपि मृषा वदति सत्यं हैवास्योदितं भवति, य एवमेतत् सत्यस्य सत्यत्वं वेद ॥ ५ ॥</span></span></span></div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S01_V11" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S01_V11" style="position: relative;">

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S01_V11_B01" data-verse="AIT_C02_S01_V11" data-block-id="AIT_C02_S01_V11_B01" style="position: relative;"><span data-deva="स एष भगवान् विष्णुः सत्यमित्यभिधीयते ।

">स एष भगवान् विष्णुः सत्यमित्यभिधीयते ।

">सर्वोत्तमत्वात् पूर्णत्वात् सर्वज्ञत्वात् तथैव च ॥

वायुः सदिति सम्प्रोक्तः, जीवेषु तु सुपूर्णतः ।

यमयेत्यदिति य उद्दिष्टो यमयेद् यत्प्रकाशयन्(नात्) ।

एवं सत्यपदार्थं यो(हि) विज्ञायोपास्त आदरात् ॥

देवता मुनयश्चैव योग्या अस्या अपि स्फुटम् ।

मानुषाणां(मनुष्याणां) ज्ञानमात्राद् दोषो नातितरां भवेत् ॥ ५ ॥">

मानुषाणां(मनुष्याणां) ज्ञानमात्राद् दोषो नातितरां भवेत् ॥ ५ ॥</span></div>

<div class="verse-block" id="AIT_C02_S01_V12" data-block-id="AIT_C02_S01_V12" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C02" data-verse-type="mantra" style="position: relative;"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span data-deva="तस्य वाक् तन्तिः। नामानि दामानि । तदस्येदं वाचा तन्त्या नामभिर्दामभिः सर्वं सितम् । सर्वं हीदं नामानी३ । सर्वं वाचाऽभिवदति । वहन्ति ह वा एनं तन्तिसम्बद्धा य एवं वेद ।">तस्य वाक् तन्तिः। नामानि दामानि । तदस्येदं वाचा तन्त्या नामभिर्दामभिः सर्वं सितम् । सर्वं हीदं नामानी३ । सर्वं वाचाऽभिवदति । वहन्ति ह वा एनं तन्तिसम्बद्धा य एवं वेद ।</span></span></span></div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S01_V12" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S01_V12" style="position: relative;">

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S01_V12_B01" data-verse="AIT_C02_S01_V12" data-block-id="AIT_C02_S01_V12_B01" style="position: relative;"><span data-deva="तस्य नारायणस्यैव सर्ववेदात्मिका हि वाक् ।

">तस्य नारायणस्यैव सर्ववेदात्मिका हि वाक् ।

</span><p><span data-deva="तन्तिरूपा जगद्बन्धे, नाम ब्रह्मादिकं च यत् ।

योग्यश्चास्या उपासाया योग्यो ब्रह्मपदस्य यः ॥

विप्रक्षत्रियवैश्यादिरूपं चाखिलमेव तु ॥

दाम, तेनैव बध्नाति सकलं जगदच्युतः ।

सर्वे हि नामवन्तोऽत्र सर्वे वेदोदिता अपि ॥

वेदात्मिक्या यतो वाचा विष्णुर्वदति सोऽखिलम् ।

य एतद्विष्णुवाचैव बद्धं नामाख्यदामभिः ॥

ज्ञात्वा जगदुपास्ते तु योग्यः संस्तदुपासने ।

तं प्रत्येवाखिलान्येव भूतानि सह दैवतैः ॥

बलिं हरन्ति, पञ्चाथ भूतान्येनं वहन्ति च ।

योग्यश्चास्या उपासाया योग्यो ब्रह्मपदस्य यः ॥

भूतयुक्ते रथे तस्मात् स तिष्ठति सुरार्चितः ।

मुक्तः संश्च तदन्येषां ज्ञानमात्राद् विमुक्तिगैः ॥

स्वावरैः सेव्यतैव स्यात् कैश्चिदेव क्‍वचित्क्‍वचित्।

तथैव वायुना बद्धं जगदेतत् ततोऽवरम् ॥

सुपर्णशेषगिरिशशक्रसूर्याद्यमञ्जसा ।">

सुपर्णशेषगिरिशशक्रसूर्याद्यमञ्जसा ।</span></div>

<div class="verse-block" id="AIT_C02_S01_V13" data-block-id="AIT_C02_S01_V13" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C02" data-verse-type="mantra" style="position: relative;"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span data-deva="तस्योष्णिग् लोमानि, त्वग् गायत्री, त्रिष्टुप् मांसम्, अनुष्टुप् स्नावानि, अस्थि जगती, पङ्क्तिर्मज्जा, प्राणो बृहती । स च्छन्दोभिश्छन्नः, यच्छन्दोभिश्छन्नस्तस्माच्छन्दांसीत्याचक्षते । छादयन्ति ह वा एनं छन्दांसि पापात् कर्मणः, यस्यां कस्याञ्चिद् दिशि कामयते, य एवमेतच्छन्दसां छन्दस्त्वं वेद ।">तस्योष्णिग् लोमानि, त्वग् गायत्री, त्रिष्टुप् मांसम्, अनुष्टुप् स्नावानि, अस्थि जगती, पङ्क्तिर्मज्जा, प्राणो बृहती । स च्छन्दोभिश्छन्नः, यच्छन्दोभिश्छन्नस्तस्माच्छन्दांसीत्याचक्षते । छादयन्ति ह वा एनं छन्दांसि पापात् कर्मणः, यस्यां कस्याञ्चिद् दिशि कामयते, य एवमेतच्छन्दसां छन्दस्त्वं वेद ।</span></span></span></div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S01_V13" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S01_V13" style="position: relative;">

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S01_V13_B01" data-verse="AIT_C02_S01_V13" data-block-id="AIT_C02_S01_V13_B01" style="position: relative;"><span data-deva="विष्णोर्वायोश्च लोमादौ छन्दांस्येवाऽश्रितानि च ।

">विष्णोर्वायोश्च लोमादौ छन्दांस्येवाऽश्रितानि च ।

">विष्णोर्विमुक्तवायोश्च लोमाद्यं तु चिदात्मकम् ॥

न्नश्छन्दोभिरेवं स केशवस्तेन चाभिधा ॥

छन्दांसीत्येव तेषां हि, य एवंविदुपासकः ।

छन्दस्सु संस्थितो विष्णुर्गोपायत्येव तद्विदम् ॥">

<div class="verse-block" id="AIT_C02_S01_V14" data-block-id="AIT_C02_S01_V14" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C02" data-verse-type="mantra" style="position: relative;"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span data-deva="तदुक्तमृषिणा- ‘अपश्यं गोपाम्’(ऋ.सं.१.१६४.३१) इत्येष वै गोपा, एष हीदं सर्वं गोपायति । ‘अनिपद्यमानम्’ इति न ह्येष कदाचन संविशति । ‘आ च परा च पथिभिश्चरन्तम्’ इत्या च ह्येष परा च पथिभिश्चरति । ‘स सध्रीचीः स विषूचीर्वसान’ इति सध्रीचीश्च ह्येष विषूचीश्च वस्ते, इमा एव दिशः । ‘आवरीवर्ति भुवनेष्वन्तः’ इत्येष ह्यन्तर्भुवनेष्वावरीवर्ति ॥">तदुक्तमृषिणा- ‘अपश्यं गोपाम्’(ऋ.सं.१.१६४.३१) इत्येष वै गोपा, एष हीदं सर्वं गोपायति । ‘अनिपद्यमानम्’ इति न ह्येष कदाचन संविशति । ‘आ च परा च पथिभिश्चरन्तम्’ इत्या च ह्येष परा च पथिभिश्चरति । ‘स सध्रीचीः स विषूचीर्वसान’ इति सध्रीचीश्च ह्येष विषूचीश्च वस्ते, इमा एव दिशः । ‘आवरीवर्ति भुवनेष्वन्तः’ इत्येष ह्यन्तर्भुवनेष्वावरीवर्ति ॥</span></span></span></div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S01_V14" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S01_V14" style="position: relative;">

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S01_V14_B01" data-verse="AIT_C02_S01_V14" data-block-id="AIT_C02_S01_V14_B01" style="position: relative;"><span data-deva="मन्त्रोऽप्यर्थमिमं प्राहापश्यं गोपामिति स्म ह ।

">मन्त्रोऽप्यर्थमिमं प्राहापश्यं गोपामिति स्म ह ।

">एष गोप्ता हि सर्वस्य वायुस्थः पुरुषोत्तमः ॥

वायुश्च वायुसंस्थश्च कदाचिन्न हि (नैव) तिष्ठतः ॥

नित्यदा वसतः कोणदिक्ष्वथाऽसु विषूचिषु ॥

अन्तश्च सर्वलोकेषु चरतो लोकसाक्षिणौ ।">

<div class="verse-block" id="AIT_C02_S01_V15" data-block-id="AIT_C02_S01_V15" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C02" data-verse-type="mantra" style="position: relative;"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span data-deva="अथो ‘आवृतासोऽवतासो न कर्तृभिः’ इति, सर्वं हीदं प्राणेनाऽवृतम् । सोऽयमाकाशः प्राणेन बृहत्या विष्टब्धः । तद्यथाऽयमाकाशः प्राणेन बृहत्या विष्टब्ध एवं सर्वाणि भूतान्यापिपीलिकाभ्यः प्राणेन बृहत्या विष्टब्धानीत्येवं विद्यात् ॥६ ॥">अथो ‘आवृतासोऽवतासो न कर्तृभिः’ इति, सर्वं हीदं प्राणेनाऽवृतम् । सोऽयमाकाशः प्राणेन बृहत्या विष्टब्धः । तद्यथाऽयमाकाशः प्राणेन बृहत्या विष्टब्ध एवं सर्वाणि भूतान्यापिपीलिकाभ्यः प्राणेन बृहत्या विष्टब्धानीत्येवं विद्यात् ॥६ ॥</span></span></span></div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S01_V15" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S01_V15" style="position: relative;">

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S01_V15_B01" data-verse="AIT_C02_S01_V15" data-block-id="AIT_C02_S01_V15_B01" style="position: relative;"><span data-deva="हस्तयोरेतयोरेव नित्याक्षीणं वसु स्थितम् ॥

">हस्तयोरेतयोरेव नित्याक्षीणं वसु स्थितम् ॥

">तद्ध्यसह्यं बलं वायोरनन्तं, किमु तद्धरेः ।

वायोराधारभूतस्य, ताभ्यां हि क्रतुनामकाः ॥

आवृता महदाद्यै(द्या)स्तु देहे तिष्ठन्ति चैतयोः ।</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S01_V15_B02" data-verse="AIT_C02_S01_V15" data-block-id="AIT_C02_S01_V15_B02" style="position: relative;"><span data-deva="विष्टब्धाश्चैव सर्वेऽपि जीवा आकाश एव च ॥

">स वायुः प्रकृतिश्चैव विष्टब्धौ केशवेन हि ।

बृहत्वाद् बृहतीत्येव तयोर्नाम प्रकीर्तितम् ॥

विशेषतो(विशेषेण) बृहत्प्राणो भगवांस्तत्र केशवः ॥

इति विद्यात् ... ॥ ६ ॥">

<h4 id="पृथिव्यग्न्योः_परमपुरुषमुखेन_सृष्टिः" class="gr-section-head gr-gadya-head mw-html-heading" data-block-id="Aitareya-545"><span id=".E0.A4.AA.E0.A5.83.E0.A4.A5.E0.A4.BF.E0.A4.B5.E0.A5.8D.E0.A4.AF.E0.A4.97.E0.A5.8D.E0.A4.A8.E0.A5.8D.E0.A4.AF.E0.A5.8B.E0.A4.83_.E0.A4.AA.E0.A4.B0.E0.A4.AE.E0.A4.AA.E0.A5.81.E0.A4.B0.E0.A5.81.E0.A4.B7.E0.A4.AE.E0.A5.81.E0.A4.96.E0.A5.87.E0.A4.A8_.E0.A4.B8.E0.A5.83.E0.A4.B7.E0.A5.8D.E0.A4.9F.E0.A4.BF.E0.A4.83"></span><span data-deva="पृथिव्यग्न्योः परमपुरुषमुखेन सृष्टिः">पृथिव्यग्न्योः परमपुरुषमुखेन सृष्टिः</span></h4>

<div class="verse-block" id="AIT_C02_S01_V16" data-block-id="AIT_C02_S01_V16" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C02" data-verse-type="mantra" style="position: relative;"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span data-deva="अथाऽतो विभूतयोऽस्य पुरुषस्य । तस्य वाचा सृष्टौ पृथिवी चाग्निश्च । अस्यामोषधयो जायन्ते । अग्निरेनाः स्वदयतीदमाहरतेदमाहरतेति । एवमेतौ वाचं पितरं परिचरतः पृथिवी चाग्निश्च ।">अथाऽतो विभूतयोऽस्य पुरुषस्य । तस्य वाचा सृष्टौ पृथिवी चाग्निश्च । अस्यामोषधयो जायन्ते । अग्निरेनाः स्वदयतीदमाहरतेदमाहरतेति । एवमेतौ वाचं पितरं परिचरतः पृथिवी चाग्निश्च ।</span></span><span class="shloka-line"><span data-deva="यावदनु पृथिवी यावदन्वग्निस्तावानस्य लोको भवति नास्य तावल्लोको जीर्यते यावदेतयोर्न जीर्यते पृथिव्याश्चाग्नेश्च य एवमेतां वाचो विभूतिं वेद ।">यावदनु पृथिवी यावदन्वग्निस्तावानस्य लोको भवति नास्य तावल्लोको जीर्यते यावदेतयोर्न जीर्यते पृथिव्याश्चाग्नेश्च य एवमेतां वाचो विभूतिं वेद ।</span></span></span></div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S01_V16" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S01_V16" style="position: relative;">

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S01_V16_B01" data-verse="AIT_C02_S01_V16" data-block-id="AIT_C02_S01_V16_B01" style="position: relative;"><span data-deva="... तस्य विष्णोरङ्गानामथ वैभवम् ।

">... तस्य विष्णोरङ्गानामथ वैभवम् ।

">उच्यते तस्य वाचा हि सृष्टावग्निः क्षितिस्तथा ॥

शुश्रूषार्थं(षार्थे) तस्य पृथ्वी जनयत्योषधीः प्रभोः ।

ताः पचत्यग्निरुद्युक्त आहृता आहृताः पुनः ॥

अनष्टलोको वसति समीपे केशवस्य च ।">

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S01_V16_B02" data-verse="AIT_C02_S01_V16" data-block-id="AIT_C02_S01_V16_B02" style="position: relative;"><span data-deva="योग्या अस्या उपासायाः पृथिव्यग्निपदस्य ये ॥

">योग्यास्ते वै मुख्यतया, तदन्ये तत्र तौ स्थितौ ।

तत्र चर्तुं समर्था स्युर्मुक्तिं प्राप्य यथेच्छया(यदृचछया .प्र.पा) ॥

कादाचित्कोपासने तु, तावत् तेषां च योग्यता ।">

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S01_V16_B03" data-verse="AIT_C02_S01_V16" data-block-id="AIT_C02_S01_V16_B03" style="position: relative;"><span data-deva="वेदनं ह्यापरोक्ष्येण मुख्यं भवति नान्यथा ॥

">एकदेशविदो यस्मात् परोक्षज्ञानिनोऽखिलाः ।

आपरोक्ष्यं भवेद् यस्मान्नैवोपासामृते क्‍वचित्॥

स एव वेद, नान्यस्तु, योग्यस्यैवापरोक्षदृक् ॥

तस्माद्योग्यस्योक्तफलम् अन्येषां किञ्चिदेव हि ।">

<div class="verse-block" id="AIT_C02_S01_V17" data-block-id="AIT_C02_S01_V17" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C02" data-verse-type="mantra" style="position: relative;"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span data-deva="मनसा सृष्टा आपश्च वरुणश्च">मनसा सृष्टा आपश्च वरुणश्च</span></span><span class="shloka-line"><span data-deva="विष्णोः श्रोत्रेण दिशश्च चन्द्रमाश्च सृष्टौ">विष्णोः श्रोत्रेण दिशश्च चन्द्रमाश्च सृष्टौ</span></span><span class="shloka-line"><span data-deva="विष्णोश्चक्षुषा द्यौश्चादित्यश्च सृष्टौ">विष्णोश्चक्षुषा द्यौश्चादित्यश्च सृष्टौ</span></span><span class="shloka-line"><span data-deva="प्राणेन सृष्टावन्तरिक्षं च वायुश्च । अन्तरिक्षं वा अनु चरन्त्यन्तरिक्षमनु शृण्वन्ति । वायुरस्मै पुण्यं गन्धमावहति । एवमेतौ प्राणं पितरं परिचरतोऽन्तरिक्षं च वायुश्च । यावदन्वन्तरिक्षं यावदनु वायुस्तावानस्य लोको भवति, नास्य तावल्लोको जीर्यते, यावदेतयोर्न जीर्यतेऽन्तरिक्षस्य च वायोश्च य एवमेतां प्राणस्य विभूतिं वेद ।">प्राणेन सृष्टावन्तरिक्षं च वायुश्च । अन्तरिक्षं वा अनु चरन्त्यन्तरिक्षमनु शृण्वन्ति । वायुरस्मै पुण्यं गन्धमावहति । एवमेतौ प्राणं पितरं परिचरतोऽन्तरिक्षं च वायुश्च । यावदन्वन्तरिक्षं यावदनु वायुस्तावानस्य लोको भवति, नास्य तावल्लोको जीर्यते, यावदेतयोर्न जीर्यतेऽन्तरिक्षस्य च वायोश्च य एवमेतां प्राणस्य विभूतिं वेद ।</span></span><span class="shloka-line"><span data-deva="चक्षुषा सृष्टौ द्यौश्चाऽदित्यश्च । द्यौर्हास्मै वृष्टिमन्नाद्यं सम्प्रयच्छति। आदित्योऽस्य ज्योतिः प्रकाशं करोत्येवमेतौ चक्षुः पितरं परिचरतो द्यौश्चाऽदित्यश्च । यावदनु द्यौर्यावदन्वादित्यस्तावानस्य लोको भवति, नास्य तावल्लोको जीर्यते, यावदेतयोर्न जीर्यते दिवश्चाऽदित्यस्य च, य एवमेतां चक्षुषो विभूतिं वेद ।">चक्षुषा सृष्टौ द्यौश्चाऽदित्यश्च । द्यौर्हास्मै वृष्टिमन्नाद्यं सम्प्रयच्छति। आदित्योऽस्य ज्योतिः प्रकाशं करोत्येवमेतौ चक्षुः पितरं परिचरतो द्यौश्चाऽदित्यश्च । यावदनु द्यौर्यावदन्वादित्यस्तावानस्य लोको भवति, नास्य तावल्लोको जीर्यते, यावदेतयोर्न जीर्यते दिवश्चाऽदित्यस्य च, य एवमेतां चक्षुषो विभूतिं वेद ।</span></span><span class="shloka-line"><span data-deva="श्रोत्रेण सृष्टा दिशश्च चन्द्रमाश्च । दिग्भ्यो हैनमायान्ती३, दिग्भ्यो विशृणोति । चन्द्रमा अस्मै पूर्वपक्षापरपक्षान् विचिनोति पुण्याय कर्मणे । एवमेते श्रोत्रं पितरं परिचरन्ति दिशश्च चन्द्रमाश्च । यावदनु दिशो यावदनु चन्द्रमास्तावानस्य लोको भवति, नास्य तावल्लोको जीर्यते यावदेतेषां न जीर्यते दिशां च चन्द्रमसश्च य एवमेतां श्रोत्रस्य विभूतिं वेद ।">श्रोत्रेण सृष्टा दिशश्च चन्द्रमाश्च । दिग्भ्यो हैनमायान्ती३, दिग्भ्यो विशृणोति । चन्द्रमा अस्मै पूर्वपक्षापरपक्षान् विचिनोति पुण्याय कर्मणे । एवमेते श्रोत्रं पितरं परिचरन्ति दिशश्च चन्द्रमाश्च । यावदनु दिशो यावदनु चन्द्रमास्तावानस्य लोको भवति, नास्य तावल्लोको जीर्यते यावदेतेषां न जीर्यते दिशां च चन्द्रमसश्च य एवमेतां श्रोत्रस्य विभूतिं वेद ।</span></span><span class="shloka-line"><span data-deva="मनसा सृष्टा आपश्च वरुणश्च । आपो हास्मै श्रद्धां सन्नमन्ते पुण्याय कर्मणे । वरुणोऽस्य प्रजां धर्मेण दाधार । एवमेते मनः पितरं परिचरन्त्यापश्च वरुणश्च । यावदन्वापो यावदनु वरुणस्तावानस्य लोको भवति, नास्य तावल्लोको जीर्यते, यावदेतेषां न जीर्यतेऽपां च वरुणस्य च य एवमेतां मनसो विभूतिं वेद ॥ ७ ॥">मनसा सृष्टा आपश्च वरुणश्च । आपो हास्मै श्रद्धां सन्नमन्ते पुण्याय कर्मणे । वरुणोऽस्य प्रजां धर्मेण दाधार । एवमेते मनः पितरं परिचरन्त्यापश्च वरुणश्च । यावदन्वापो यावदनु वरुणस्तावानस्य लोको भवति, नास्य तावल्लोको जीर्यते, यावदेतेषां न जीर्यतेऽपां च वरुणस्य च य एवमेतां मनसो विभूतिं वेद ॥ ७ ॥</span></span></span></div>

<div class="gr-verse-text gr-gadya" id="AIT_C02_S01_V17_gadya_10" data-block-id="AIT_C02_S01_V17_gadya_10" data-verse="AIT_C02_S01_V17" style="position: relative;">

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S01_V17_B01" data-verse="AIT_C02_S01_V17" data-block-id="AIT_C02_S01_V17_B01" style="position: relative;"><span data-deva="प्राणादिभ्यश्च वाय्वाद्या एवं विष्णोः प्रजज्ञिरे ॥

">प्राणादिभ्यश्च वाय्वाद्या एवं विष्णोः प्रजज्ञिरे ॥

">ब्रह्मशेषसुपर्णेन्द्रशिवाद्या आप ईरिताः ।

वैश्वदेव्यस्ततो ह्यापो, वरुणश्च मनोभवः ।

एवं (हि) सर्वा देवता हि विष्ण्वङ्गेभ्यः प्रजज्ञिरे ।

श्रद्धां ददाति भूतानाम्, वैदिकश्रवणे विपः ॥

भूतानां तस्य विषये, त्वन्तरिक्षं च कर्मणः ।

तदीयस्यैव भोगार्थं जीवानाम्, श्रुतिचारदम् ॥

अन्तरिक्षं च विघ्नेशः, सूर्यस्तत्कर्मसिद्धये ।

भूतानां ज्योतिषो दाता द्यौरप्यन्नाद्यदायिनी ॥७ ॥</span></div>

<div class="verse-block" id="AIT_C02_S01_V18" data-block-id="AIT_C02_S01_V18" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C02" data-verse-type="mantra" style="position: relative;"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span data-deva="आपा३ इति। आप इति । तदिदमाप एव । इदं वै मूलम्, अदस्तूलम्। अयं पिता, एते पुत्राः। यत्र ह क्‍वच पुत्रस्य तत्पितुः। यत्र वा पितुस्तत्पुत्रस्य। इत्येतत् तदुक्तं भवति।">आपा३ इति। आप इति । तदिदमाप एव । इदं वै मूलम्, अदस्तूलम्। अयं पिता, एते पुत्राः। यत्र ह क्‍वच पुत्रस्य तत्पितुः। यत्र वा पितुस्तत्पुत्रस्य। इत्येतत् तदुक्तं भवति।</span></span><span class="shloka-line"><span data-deva="एतद्ध स्म वै तद् विद्वानाह महिदास ऐतरेयः। आऽहं मां देवेभ्यो वेदा, ओ मद् देवान् वेद। इतः प्रदाना ह्येते। इतः सम्भृता इति ।">एतद्ध स्म वै तद् विद्वानाह महिदास ऐतरेयः। आऽहं मां देवेभ्यो वेदा, ओ मद् देवान् वेद। इतः प्रदाना ह्येते। इतः सम्भृता इति ।</span></span></span></div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S01_V18" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S01_V18" style="position: relative;">

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S01_V18_B01" data-verse="AIT_C02_S01_V18" data-block-id="AIT_C02_S01_V18_B01" style="position: relative;"><span data-deva="आप इत्येव देवानां ब्रह्मादीनां कथं भवेत् ।

">आप इत्येव देवानां ब्रह्मादीनां कथं भवेत् ।

">नामेत्यपृच्छल्लक्ष्मीस्तं महिदासं जनार्दनम् ॥

तूलभूतं तदन्यत् तु, पिता ह्येष जनार्दनः ॥

पुत्रा ब्रह्मादयः सर्वे, नैवायं वृक्षमूलवत् ।

स्वतन्त्रत्वाज्जगन्नाथः, पितृत्वात् परमेशितुः ॥

तन्नामाऽप इति ह्येतद् ब्रह्मरुद्रादिनां भवेत् ।

नारायणादिनामानि ददौ नान्यस्य केशवः ॥</span></div>

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S01_V18_B02" data-verse="AIT_C02_S01_V18" data-block-id="AIT_C02_S01_V18_B02" style="position: relative;"><span data-deva="एवं स भगवान् विष्णुर्महिदासाभिधः प्रभुः ।

">जानन्नित्योदितज्ञानादाह देवीमिदं वचः ॥

देवपर्यन्तम् आ व्याप्तिं वेदाहं मम सर्वदा ।

मत्पर्यन्तं (य)तथा व्याप्तिं देवानामपि सर्वशः ॥

अधितिष्ठन्ति, सत्ताद्या अप्येतेषां मदाज्ञया ।

सम्भृता मत्त एवैते,......।">

<div class="verse-block" id="AIT_C02_S01_V19" data-block-id="AIT_C02_S01_V19" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C02" data-verse-type="mantra" style="position: relative;"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span data-deva="स एष गिरिश्चक्षुः श्रोत्रं मनो वाक् प्राणः । तं ब्रह्मगिरिरित्याचक्षते । गिरति ह वै द्विषन्तं पाप्मानं भ्रातृव्यम्, पराऽस्य द्विषन् पाप्मा भ्रातृव्यो भवति य एवं वेद ॥">स एष गिरिश्चक्षुः श्रोत्रं मनो वाक् प्राणः । तं ब्रह्मगिरिरित्याचक्षते । गिरति ह वै द्विषन्तं पाप्मानं भ्रातृव्यम्, पराऽस्य द्विषन् पाप्मा भ्रातृव्यो भवति य एवं वेद ॥</span></span></span></div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S01_V19" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S01_V19" style="position: relative;">

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S01_V19_B01" data-verse="AIT_C02_S01_V19" data-block-id="AIT_C02_S01_V19_B01" style="position: relative;"><span data-deva=". ... स एष भगवान् गिरिः ।

">. ... स एष भगवान् गिरिः ।

</span><p><span data-deva="(गि)गरणात् सर्वभूतानाम्, चक्षुर्नामास्य दर्शनात् ॥

सर्वश्रोतृत्वतः श्रोत्रम्, मनो मन्तृत्वहेतुतः ।

सर्वश्रोतृत्वतः श्रोत्रम्, मनो मन्तृत्वहेतुतः ।

प्राणनामा प्रणेतृत्वात्, तमेनं गुणपूर्तितः ॥

य एवं वेद तं विष्णुम् आपरोक्ष्येण शाश्वतम् ॥

पराभवति पाप्माऽस्य द्वेष्टा निरयगः सदा ॥">

<div class="verse-block" id="AIT_C02_S01_V20" data-block-id="AIT_C02_S01_V20" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C02" data-verse-type="mantra" style="position: relative;"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span data-deva="स एषोऽसुः । स एष प्राणः । स एष भूतिश्चाभूतिश्च। तं भूतिरिति देवा उपासाञ्चक्रिरे । ते बभूवुः । तस्माद्धाप्येतर्हि सुप्तो भूर्भूररित्येव प्रश्वसिति । अभूतिरित्यसुराः । ते ह पराबभूवुः। भवत्यात्मना, पराऽस्य द्विषन् पाप्मा भ्रातृव्यो भवति, य एवं वेद ॥">स एषोऽसुः । स एष प्राणः । स एष भूतिश्चाभूतिश्च। तं भूतिरिति देवा उपासाञ्चक्रिरे । ते बभूवुः । तस्माद्धाप्येतर्हि सुप्तो भूर्भूररित्येव प्रश्वसिति । अभूतिरित्यसुराः । ते ह पराबभूवुः। भवत्यात्मना, पराऽस्य द्विषन् पाप्मा भ्रातृव्यो भवति, य एवं वेद ॥</span></span></span></div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S01_V20" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S01_V20" style="position: relative;">

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S01_V20_B01" data-verse="AIT_C02_S01_V20" data-block-id="AIT_C02_S01_V20_B01" style="position: relative;"><span data-deva="असनाद्भगवान् सोऽसुः सर्वस्यापि जनार्दनः ।

">असनाद्भगवान् सोऽसुः सर्वस्यापि जनार्दनः ।

">प्रकृष्टानन्दरूपत्वात् प्राण इत्यभिधीयते ॥

बभूवुः सुखसज्ज्ञानपूर्वैः सर्वैर्गुणैर्युताः ।

भूःशब्दार्थो भूतिरिति, वैपरीत्येन चासुराः ॥

अभूतिकारको(अभूतिकारणः .हृ)ऽस्माकमैश्वर्यादिगुणोज्झितिः ।

इत्येवोपासते, तस्मात् पराभूताश्च सर्वशः ॥

प्रसादात् तस्य पाप्मा च पराभवति सर्वशः ।">

<div class="verse-block" id="AIT_C02_S01_V21" data-block-id="AIT_C02_S01_V21" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C02" data-verse-type="mantra" style="position: relative;"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span data-deva="स एष मृत्युश्चैवामृतं च । तदुक्तमृषिणा– ‘अपाङ् प्राङेति स्वधया गृभीतः’ इति । अपानेन ह्ययं यतः प्राणो न पराङ् भवति । ‘अमर्त्यो मर्त्येना स योनिः’इति, एतेन हीदं सर्वं सयोनि, मर्त्यानि हीमानि शरीराणी३, अमृतैषा देवता । ‘ता शश्वन्ता विषूचीना वियन्ता न्य१न्यं चिक्युर्न निचिक्युरन्यम्’ इति, निचिन्वन्ति हैवेमानि शरीराणी३, अमृतैवैषा देवता । अमृतो ह वा अमुष्मिन् लोके सम्भवति, अमृतः सर्वेभ्यो भूतेभ्यो ददृशे, य एवं वेद य एवं वेद ॥ ८ ॥">स एष मृत्युश्चैवामृतं च । तदुक्तमृषिणा– ‘अपाङ् प्राङेति स्वधया गृभीतः’ इति । अपानेन ह्ययं यतः प्राणो न पराङ् भवति । ‘अमर्त्यो मर्त्येना स योनिः’इति, एतेन हीदं सर्वं सयोनि, मर्त्यानि हीमानि शरीराणी३, अमृतैषा देवता । ‘ता शश्वन्ता विषूचीना वियन्ता न्य१न्यं चिक्युर्न निचिक्युरन्यम्’ इति, निचिन्वन्ति हैवेमानि शरीराणी३, अमृतैवैषा देवता । अमृतो ह वा अमुष्मिन् लोके सम्भवति, अमृतः सर्वेभ्यो भूतेभ्यो ददृशे, य एवं वेद य एवं वेद ॥ ८ ॥</span></span></span></div>

<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S01_V21" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S01_V21" style="position: relative;">

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S01_V21_B01" data-verse="AIT_C02_S01_V21" data-block-id="AIT_C02_S01_V21_B01" style="position: relative;"><span data-deva="स एष भगवान् विष्णुर्मृत्युदो मोक्षदस्तथा ॥

">स एष भगवान् विष्णुर्मृत्युदो मोक्षदस्तथा ॥

">स एव जीवनकरो यदाऽपानेन संयुतम् ।

तदा मृत्युप्रदश्चायम्, मुक्तानामपि जीवनम् ॥

प्राणादेव हि, तत्रापि प्राणाधारो जनार्दनः ।">

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S01_V21_B02" data-verse="AIT_C02_S01_V21" data-block-id="AIT_C02_S01_V21_B02" style="position: relative;"><span data-deva="अर्वाक् प्राक् च सदा गच्छेद् वायुरानन्दरूपिणा ॥