Katha: Difference between revisions

(25 intermediate revisions by the same user not shown)

Line 2:

__TOC__

== ~~प्रथमोध्यायः~~ ==

== टीकाः ==

* [[Katha/Vyakhya/VyasatirthaVivarana|श्रीव्यासतीर्थविरचितविवरणम्]]

* [[Katha/Vyakhya/VadirajaPrakashika|श्रीमद्वादिराजपूज्यचरणविरचिता प्रकाशिका]]

* [[Katha/Vyakhya/VedeshatirthaVivarana|श्रीवेदेशतीर्थविरचितविवरणम्]]

* [[Katha/Vyakhya/RaghavendraKhandartha|श्रीराघवेन्द्रतीर्थविरचितकाठकोपनिषत्खण्डार्थः]]

* [[Katha/Vyakhya/VaradatirthaCommentary|श्रीवरदतीर्थविरचितकाठकभाष्यसम्बन्धः]]

== प्रथमोऽध्यायः ==

=== प्रथमावल्ली ===

~~{{Adhyaya~~

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V01" data-block-id="Katha-3" data-label="उपनिषद्">॥ हरिः ओ३म् ॥उशन् ह वै वाजश्रवसः सर्ववेदसं ददौ । तस्य ह नचिकेता नाम पुत्र आस । तं ह कुमारं सन्तं दक्षिणासु नीयमानासु श्रद्धाऽऽविवेश ॥ १ ॥</div>

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V02" data-block-id="Katha-4">सोऽमन्यत- पीतोदका जग्धतृणा दुग्धदोहा निरिन्द्रियाः ।अनन्दा नाम ते लोकास्तान् स गच्छति ता ददत् ॥२॥</div>

~~| chapter_num~~ = 1

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V03" data-block-id="Katha-5">स होवाच पितरं तात कस्मै मां दास्यसीति द्वितीयं तृतीयम् । तं होवाच मृत्यवे त्वा ददानीति ॥ ३ ॥</div>

~~| section_num~~ = 1

~~| title~~ = ~~प्रथमावल्ली~~

==== श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितं काठकोपनिषद्भाष्यम् ====

}}

~~{{Bhashyam~~

==== मङ्गलाचरणम् ====

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S01~~

~~| id~~ = ~~KKN_C01_S01_I01~~

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S01_V01_B01" data-block-id="Katha-8" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V01" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V01 KKN_C01_S01_V02 KKN_C01_S01_V03">ओ३म् ॥ नमो भगवते तस्मै सर्वतः परमाय ते ।सर्वप्राणिहृदिस्थाय वामनाय नमो नमः ॥ * ॥</div>

~~| text =~~

</div>

~~नमो भगवते तस्मै सर्वतः परमाय ते ।~~

==== यागस्य मोक्षसाधनत्वप्रतिपादनम् ====

~~सर्वप्राणिहृदिस्थाय वामनाय नमो नमः ॥~~

}}

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S01_V01_B02" data-block-id="Katha-10" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V01" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V01 KKN_C01_S01_V02 KKN_C01_S01_V03">अग्नौ विष्णुं सदा ध्यायंस्त्रिशोऽग्निं नाचिकेतकम् ।यश्चयीत स तु प्राप्य स्वर्गं तत्र भयातिगः ।उष्य मन्वन्तरं कालम् अमृतत्वं भजेत् क्रमात्' इति ब्रह्मसारे ॥इच्छन् वाजश्रवोनप्ता ददौ सर्वस्वदक्षिणाम् ।उद्दालकः स्वर्गलोकं ददौ गाश्च निरिन्द्रियाः ॥ * ॥मां दत्त्वाऽपि न ते गावो दातव्या ईदृशा इति ।उवाच पुत्रस्तं बालस्तं शशाप पिता स्वयम् ॥ * ॥</div>

</div>

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id = KKN_C01_S01_V01~~

==== उद्दालकशापस्य नचिकेतसः प्रतिक्रिया ====

~~| document_id = KKN~~

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V04" data-block-id="Katha-12" data-label="उपनिषत्">बहूनामेमि प्रथमो बहूनामेमि मध्यमः ।किंस्विद् यमस्य कर्तव्यं यन्मयाऽद्य करिष्यति ॥ ४॥</div>

~~| chapter_id = KKN_C01~~

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V05" data-block-id="Katha-13">अनुपश्य यथा पूर्वे प्रतिपश्य तथाऽपरे ।सस्यमिव मर्त्यः पच्यते सस्यमिव जायते पुनः ॥ ५॥</div>

~~| verse_type = mantra~~

~~| verse_line1~~ = उशन् ह वै वाजश्रवसः सर्ववेदसं ददौ । तस्य ह नचिकेता नाम पुत्र आस । तं ह कुमारं सन्तं दक्षिणासु नीयमानासु ~~श्रद्धाविवेश~~ ॥ १ ॥

==== अतिथिसत्कारस्य प्राशस्त्यप्रतिपादनम् ====

}}

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V06" data-block-id="Katha-15">वैश्वानरः प्रविशत्यतिथिर्ब्राह्मणो गृहान् ।तस्यैतां शान्तिं कुर्वन्ति हर वैवस्वतोदकम् ॥ ६ ॥</div>

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V07" data-block-id="Katha-16">आशाप्रतीक्षे सङ्गतं सूनृतां चेष्टापूर्ते पुत्रपशूंश्च सर्वान् ।एतद् वृङ्क्ते पुरुषस्याल्पमेधसो यस्यानश्नन् वसति ब्राह्मणो गृहे ॥ ७ ॥</div>

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = KKN_C01_S01_V02

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S01_V04_B01" data-block-id="Katha-17" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V04" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V04 KKN_C01_S01_V05 KKN_C01_S01_V06 KKN_C01_S01_V07" data-label="भाष्यम्">स जगाम यमं बालो ब्रह्मचारी यमस्य तु ।पत्न्या सम्पूज्यमानोऽपि जग्राहार्घ्यादिकं न तु ।आगते तु यमे प्राह यमं सोदकमाहर ॥ * ॥</div>

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

</div>

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V08" data-block-id="Katha-18" data-label="उपनिषत्">तिस्रो रात्रीर्यदवात्सीर्गृहे मे अनश्नन् ब्रह्मन्नतिथिर्नमस्यः ।नमस्तेऽस्तु ब्रह्मन् स्वस्ति मेऽस्तु तस्मात् प्रति त्रीन् वरान् वृणीष्व ॥ ८ ॥</div>

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1~~ = पीतोदका जग्धतृणा दुग्धदोहा निरिन्द्रियाः ।

==== नचिकेतसा प्रार्थितः प्रथमो वरः ====

~~| verse_line2~~ = अनन्दा नाम ते लोकास्तान् स गच्छति ता ददत् ~~॥ २ ॥~~

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V09" data-block-id="Katha-20">शान्तसङ्कल्पः सुमना यथा स्याद् वीतमन्युर्गौतमो माऽभि मृत्यो ।त्वत्प्रसृष्टं माऽभि वदेत् प्रतीत एतत् त्रयाणां प्रथमं वरं वृणे ॥ ९ ॥</div>

}}

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V10" data-block-id="Katha-21">यथा पुरस्ताद् भविता प्रतीत औद्दालकिरारुणिर्मत्प्रसृष्टः ।सुखं रात्रीः शयिता वीतमन्युस्त्वां ददृशिवान् मृत्युमुखात् प्रमुक्तम् ॥१०॥</div>

~~{{VerseBlock~~

==== नचिकेतसा प्रार्थितो द्वितीयो वरः ====

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S01_V03~~

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V11" data-block-id="Katha-23">स्वर्गे लोके न भयं किञ्चनास्ति न तत्र त्वं न जरया बिभेति ।उभे तीर्त्वा अशनायापिपासे शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके ॥ ११ ॥</div>

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V12" data-block-id="Katha-24">स त्वमग्निं स्वर्ग्यमध्येषि मृत्यो प्र ब्रूहि तं श्रद्दधानाय मह्यम् ।स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्त एतद् द्वितीयेन वृणे वरेण ॥ १२ ॥</div>

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V13" data-block-id="Katha-25">प्र ते ब्रवीमि तदु मे निबोध स्वर्ग्यमग्निं नचिकेतः प्रजानन् ।अनन्तलोकाप्तिमथो प्रतिष्ठां विद्धि त्वमेतं निहितं गुहायाम् ॥ १३ ॥</div>

~~| verse_type = mantra~~

~~| verse_line1~~ = स होवाच पितरं तात कस्मै मां दास्यसीति द्वितीयं तृतीयम् ।

==== लोकादिमग्निं तमुवाच तस्मै ====

~~| verse_line2 =~~ तं होवाच मृत्यवे त्वा ददानीति ॥ ३ ॥

~~| commentary1~~ = ~~katha~~

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S01_V08_B01" data-block-id="Katha-27" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V08" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V08 KKN_C01_S01_V09 KKN_C01_S01_V10 KKN_C01_S01_V11 KKN_C01_S01_V12 KKN_C01_S01_V13" data-label="भाष्यम्">इत्युक्तः स यमस्तं तु सम्पूज्यादाद् वरत्रयम् ।सौमनस्यं पितुश्चैव नाचिकेताग्निगं हरिम् ।मृते स्थितं च तं विष्णुमिति प्रादाद् वरत्रयम्' ॥इति गतिसारे ॥ * ॥अग्र्यत्वादग्निनामाऽसौ नाचिकेताग्निगो हरिः ।लोको विष्णोरनन्तस्य तज्ज्ञानान्नित्य आप्यते ॥</div>

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S01_V13_B02" data-block-id="Katha-28" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V13" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V08 KKN_C01_S01_V09 KKN_C01_S01_V10 KKN_C01_S01_V11 KKN_C01_S01_V12 KKN_C01_S01_V13">प्रतिष्ठा सर्वलोकस्य स विष्णुस्सर्वहृद्गतः ।स एव सर्वलोकादिस्तं ज्ञात्वा मुच्यते ध्रुवम्' ॥ इति च ॥ * ॥</div>

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S01_V03~~

</div>

| id = ~~KKN_C01_S01_V03_B01~~

~~| text~~ =

==== इष्टकास्थितभगवद्रूपविषयकप्रश्नः ====

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V14" data-block-id="Katha-30" data-label="उपनिषद्">लोकादिमग्निं तमुवाच तस्मै या इष्टका यावतीर्वा यथा वा ।स चापि तत् प्रत्यवदद् यथोक्तम् अथास्य मृत्युः पुनराह तुष्टः ॥ १४ ॥</div>

~~अग्नौ विष्णुं सदा ध्यायंस्त्रिशोऽग्निं नाचिकेतकम् ।~~

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V15" data-block-id="Katha-31">तमब्रवीत् प्रीयमाणो महात्मा वरं तवेहाद्य ददामि भूयः ।तवैव नाम्ना भविताऽयमग्निः सृ(शृ)ङ्कां चेमामनेकरूपां गृहाण ॥ १५ ॥</div>

~~यश्चयीत स तु प्राप्य स्वर्गं तत्र भयातिगः~~ ॥

~~उष्य मन्वन्तरं कालममृतत्वं भजेत् क्रमात्~~ ॥ ~~इति ब्रह्मसारे~~ ॥

==== नाचिकेताग्निचयनानुष्ठातृफलनिरूपणम् ====

~~इच्छन् वाजश्रवो नप्ता ददौ सर्वस्वदक्षिणाम् ।~~

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V16" data-block-id="Katha-33">त्रिनाचिकेतस्त्रिभिरेत्य सन्धिं त्रिकर्मकृत् तरति जन्ममृत्यू ।ब्रह्मजज्ञं देवमीड्यं विदित्वा निचाय्येमां शान्तिमत्यन्तमेति ॥ १६ ॥</div>

~~उद्दालकः स्वर्गलोकं ददौ गाश्च निरिन्द्रियाः ॥~~

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V17" data-block-id="Katha-34">त्रिनाचिकेतस्त्रयमेतद् विदित्वा य एवं विद्वांश्चिनुते नाचिकेतम् ।स मृत्युपाशान् पुरतः प्रणोद्य शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके ॥ १७ ॥</div>

~~मां दत्वापि न ते गावो दातव्या ईदृशा इति ।~~

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V18" data-block-id="Katha-35">एष तेऽग्निर्नचिकेतः स्वर्ग्यो यमवृणीथा द्वितीयेन वरेण ।एतमग्निं तवैव प्रवक्ष्यन्ति जनासस्तृतीयं वरं नचिकेतो वृणीष्व ॥ १८ ॥</div>

~~उवाच पुत्रस्तं बालस्तं शशाप पिता स्वयम् ॥~~

}}

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S01_V14_B01" data-block-id="Katha-36" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V14" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V14 KKN_C01_S01_V15 KKN_C01_S01_V16 KKN_C01_S01_V17 KKN_C01_S01_V18" data-label="भाष्यम्">या इष्टका या इष्टकादेवताः ।इष्टकादेवतां विष्णुं षष्ट्युत्तरशतत्रिकम् ।यथावदेव विज्ञाय मुच्यते कर्मबन्धनाद् ॥ इति च ॥ * ॥</div>

</div>

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S01_V04~~

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S01_V16_B02" data-block-id="Katha-37" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V16" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V14 KKN_C01_S01_V15 KKN_C01_S01_V16 KKN_C01_S01_V17 KKN_C01_S01_V18">त्रिभिरेत्य सन्धिम् वेदैरविरुद्धः । वेदोक्तप्रकारेण भगवत्तत्त्वादिकं जानन्नित्यर्थः । त्रिकर्मकृत् यज्ञदानतपःकर्ता ।यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् ।इति वचनात् ॥*॥</div>

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

</div>

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S01_V17_B03" data-block-id="Katha-38" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V17" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V14 KKN_C01_S01_V15 KKN_C01_S01_V16 KKN_C01_S01_V17 KKN_C01_S01_V18">त्रयमेतद् या इष्टका इत्यादि ।</div>

~~| verse_line1~~ = ~~बहूनामेमि प्रथमो बहूनामेमि मध्यमः ।~~

</div>

~~| verse_line2~~ = ~~किंस्विद् यमस्य कर्तव्यं यन्मयाऽद्य करिष्यति ॥ ४ ॥~~

}}

==== 'ब्रह्मजज्ञः' इति भगवन्नामनिरुक्तिः ====

~~{{VerseBlock~~

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S01_V16_B04" data-block-id="Katha-40" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V16" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V14 KKN_C01_S01_V15 KKN_C01_S01_V16 KKN_C01_S01_V17 KKN_C01_S01_V18">'ब्रह्मेति वेद उद्दिष्टस्तस्माद् व्यक्तो यतो हरिः ।ब्रह्मजस्तेन कथितः स एव ज्ञोऽखिलज्ञतः' ॥इति नामनिरुक्तौ ॥ * ॥अनेकरूपां स्वर्णमयीम्– बहुरूपं च पुरटं कार्तस्वरमितीर्यते । इत्यभिधानम् ।'यमोऽनुवादसन्तुष्टो वह्नेस्तन्नामतामपि ।सृङ्कां३ स्वर्णमयीं चैव कण्ठमालाम् अदाद् विभुः ॥' इति पाद्मे ॥ * ॥</div>

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S01_V05~~

</div>

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

==== नचिकेतसा याचितस्य अग्न्यन्तर्गतब्रह्मविद्याख्यद्वितीयवरस्य निरूपणम् ====

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1~~ = ~~अनुपश्य यथा पूर्वे प्रतिपश्य तथाऽपरे ।~~

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S01_V14_B05" data-block-id="Katha-42" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V14" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V14 KKN_C01_S01_V15 KKN_C01_S01_V16 KKN_C01_S01_V17 KKN_C01_S01_V18">लोकादिः, प्रतिष्ठा, ब्रह्मजज्ञः, अनन्तलोकाप्तिः इत्यादिविशेषणैश्च भगवानेव । स्तोममहदुरुगायं प्रतिष्ठाम्४ इति परामर्शाच्च । भगवतो ह्युरुगायनाम प्रसिद्धम् । गुहानिहितत्वं च तस्यैव विशेषतः प्रसिद्धम् ॥न चाग्निपरिज्ञानमात्रेणानन्तलोकाप्तिः, भगवज्ज्ञानं विना ।‘तद् वा एतदक्षरं गार्ग्यविदित्वाऽस्मिन् लोके जुहोति यजते तपस्तप्यते बहूनि वर्षसहस्राणि अन्तवदेवास्य तद् भवति’ इत्यादिश्रुतेः । न च मुख्ये सति अमुख्यार्थो युज्यते ॥</div>

~~| verse_line2~~ = ~~सस्यमिव मर्त्यः पच्यते सस्यमिव जायते पुनः ॥ ५ ॥~~

</div>

}}

==== नचिकेतसा याचितस्य तृतीयवरस्य निरूपणम् ====

~~{{VerseBlock~~

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V19" data-block-id="Katha-44" data-label="उपनिषद्">येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्ये अस्तीत्येके नायमस्तीति चैके ।एतद् विद्यामनुशिष्टस्त्वयाऽहं वराणामेष वृतस्तृतीयः ॥ १९ ॥</div>

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S01_V06~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

==== भगवज्ज्ञानस्य दुःसाध्यत्वात् तत्रैव नचिकेतसाऽऽग्रहप्रदर्शनम् ====

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V20" data-block-id="Katha-46">देवैरत्रापि विचिकित्सितं पुरा न हि सुज्ञेयो अणुरेष धर्मः ।अन्यं वरं नचिकेतो वृणीष्व मा मोपरोत्सीरति मा सृजैनम् ॥ २०॥</div>

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V21" data-block-id="Katha-47">देवैरत्रापि विचिकित्सितं किल त्वं च मृत्यो यन्न सुज्ञेयमात्थ ।वक्ता चास्य त्वादृगन्यो न लभ्यो नान्यो वरस्तुल्य एतस्य कश्चित् ॥ २१ ॥</div>

~~| verse_line1~~ = ~~वैश्वानरः प्रविशत्यतिथिर्ब्राह्मणो गृहान्~~ ।

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V22" data-block-id="Katha-48">शतायुषः पुत्रपौत्रान् वृणीष्व बहून् पशून् हस्तिहिरण्यमश्वान् ।भूमेर्महदायतनं वृणीष्व स्वयं च जीव शरदो यावदिच्छसि ॥ २२ ॥</div>

~~| verse_line2~~ = ~~तस्यैतां शान्तिं कुर्वन्ति हर वैवस्वतोदकम् ॥ ६ ॥~~

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V23" data-block-id="Katha-49">एतत्तुल्यं यदि मन्यसे वरं वृणीष्व वित्तं चिरजीविकां च ।महाभूमौ नचिकेतस्त्वमेधि कामानां त्वा कामभाजं करोमि ॥ २३ ॥</div>

~~| commentary1~~ = ~~katha~~

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V24" data-block-id="Katha-50">ये ये कामा दुर्लभा मर्त्यलोके सर्वान् कामांश्छन्दतः प्रार्थयस्व ।इमा रामाः सरथाः सतूर्या न हीदृशा लम्भनीया मनुष्यैः ।आभिर्मत्प्रत्ताभिः परिचारयस्व नचिकेतो मरणं माऽनु प्राक्षीः ॥ २४ ॥</div>

}}

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V25" data-block-id="Katha-51">श्वोऽभावा मर्त्यस्य यदन्तकैतत् सर्वेन्द्रियाणां जरयन्ति तेजः ।अपि सर्वं जीवितमल्पमेव तवैव वाहास्तव नृत्तगीतम् ॥ २५ ॥</div>

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V26" data-block-id="Katha-52">न वित्तेन तर्पणीयो मनुष्यो लप्स्यामहे वित्तमद्राक्ष्म चेत् त्वाम् ।जीविष्यामो यावदीशिष्यसि त्वं वरस्तु मे वरणीयः स एव ॥ २६ ॥</div>

~~{{Bhashyam~~

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V27" data-block-id="Katha-53">अजीर्यताममृतानामुपेत्य जीर्यन्मर्त्यः क्वाधःस्थः प्रजानन् ।अभिद्ध्यायन् वर्णरतिप्रमोदानतिदीर्घे जीविते को रमेत ॥ २७ ॥</div>

~~| verse_id = KKN_C01_S01_V06~~

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V28" data-block-id="Katha-54">यस्मिन्निदं विचिकित्सन्ति मृत्यो साम्पराये महति ब्रूहि नस्तत् ।योऽयं वरो गूढमनुप्रविष्टो नान्यं तस्मान्नचिकेता वृणीते ॥ २८ ॥</div>

~~| id = KKN_C01_S01_V06_B01~~

<div class="gr-author-note" id="Katha-55">इति श्रीकाठकोपनिषदि प्रथमाध्याये प्रथमा वल्ली समाप्ता ॥</div>

~~| text =~~

स ~~जगाम यमं बालो ब्रह्मचारी यमस्य~~ तु ।

~~पत्न्या सम्पूज्यमानोऽपि जग्राहार्घ्यादिकं न तु~~ ॥

~~आगते तु यमे प्राह यमं सोदकमाहर ॥ ४~~-~~६ ॥~~

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S01_V07~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1~~ = ~~आशाप्रतीक्षे सङ्गतं सूनृतां च इष्टापूर्ते पुत्रपशूंश्च सर्वान्~~ ।

~~| verse_line2~~ = ~~एतद् वृङ्क्ते पुरुषस्याल्पमेधसो यस्यानश्नन् वसति ब्राह्मणो गृहे~~ ॥ ७ ॥

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S01_V08~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1~~ = ~~तिस्रो रात्रीर्यदवात्सीर्गृहे मे अनश्नन् ब्रह्मन्नतिथिर्नमस्यः ।~~

~~| verse_line2~~ = नमस्तेऽस्तु ब्रह्मन् स्वस्ति मेऽस्तु तस्मात् प्रति त्रीन् वरान् वृणीष्व ॥ ८ ॥

~~| commentary1~~ = ~~katha~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S01_V08~~

~~| id~~ = ~~KKN_C01_S01_V08_B01~~

~~| text~~ =

~~इत्युक्तस्स यमस्तं तु सम्पूज्यादाद् वरत्रयम् ॥ ७~~-८ ॥

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S01_V09~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id = KKN_C01~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1~~ = ~~शान्तसङ्कल्पः सुमना~~ यथा ~~स्यात् वीतमन्युर्गौतमो माऽभि मृत्यो~~ ।

~~| verse_line2~~ = ~~त्वत्प्रसृष्टं माऽभिवदेत् प्रतीत एतत् त्रयाणां प्रथमं वरं वृणे ॥ ९~~ ॥

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S01_V10~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1~~ = ~~यथा पुरस्तात् भविता प्रतीतः औद्दालकिरारुणिर्मत्प्रसृष्टः ।~~

~~| verse_line2~~ = सुखं रात्रीः शयिता वीतमन्युः त्वां ददृशिवान् मृत्युमुखात् प्रमुक्तम् ॥ १० ॥

~~| commentary1~~ = ~~katha~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S01_V10~~

| id = ~~KKN_C01_S01_V10_B01~~

~~| text~~ =

~~सौमनस्यं पितुश्चैव नाचिकेताग्निगं हरिम्~~ ॥

~~मुक्ते स्थितञ्च तं विष्णुमिति प्रादात् वरत्रयम्~~ ॥ ~~इति गतिसारे ॥ ९-१० ॥~~

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S01_V11~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1~~ = ~~स्वर्गे लोके न भयं किञ्चनास्ति न तत्र त्वं न जरया बिभेति ।~~

~~| verse_line2~~ = ~~उभे तीर्त्वा अशनायापिपासे शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके~~ ॥ ११ ॥

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S01_V12~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1~~ = ~~स त्वमग्निं स्वर्ग्यमध्येषि मृत्यो प्रब्रूहि तं श्रद्दधानाय मह्यम् ।~~

~~| verse_line2~~ = ~~स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते एतद्द्वितीयेन वृणे वरेण ॥ १२ ॥~~

~~| commentary1~~ = ~~katha~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S01_V12~~

~~| id~~ = ~~KKN_C01_S01_V12_B01~~

~~| text~~ =

~~अग्र्यत्वादग्निनामासौ नाचिकेताग्निगो हरिः ॥ ११~~-~~१२ ॥~~

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S01_V13~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1 = प्र ते ब्रवीमि तदु मे निबोध स्वर्ग्यमग्निं नचिकेतः प्रजानन् ।~~

~~| verse_line2 = अनन्तलोकाप्तिमथो प्रतिष्ठां विद्धि त्वमेतं निहितं गुहायाम्~~ ॥ १३ ॥

~~| commentary1 = katha~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S01_V13~~

| id = ~~KKN_C01_S01_V13_B01~~

~~| text~~ =

~~लोको विष्णोरनन्तस्य तज्ज्ञानान्नित्य आप्यते ॥~~

~~प्रतिष्ठा सर्वलोकस्य स विष्णुस्सर्वहृद्गतः ॥ १३ ॥~~

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S01_V14~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1 = लोकादिमग्निं तमुवाच तस्मै या इष्टका यावतीर्वा यथा वा~~ ।

~~| verse_line2~~ = ~~स चापि तत्प्रत्यवदद्यथोक्तं अथास्य मृत्युः पुनराह तुष्टः~~ ॥ १४ ॥

~~| commentary1~~ = ~~katha~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S01_V14~~

~~| id~~ = ~~KKN_C01_S01_V14_B01~~

~~| text~~ =

~~स एव सर्वलोकादिस्तं ज्ञात्वा मुच्यते ध्रुवम् ॥ इति च ॥~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S01_V14~~

~~| id~~ = ~~KKN_C01_S01_V14_B01~~

~~| text~~ =

~~या इष्टका या इष्टकादेवताः ।~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S01_V14~~

| id = ~~KKN_C01_S01_V14_B01~~

~~| text~~ =

~~इष्टकादेवतां विष्णुं षष्ठ्युत्तरशतत्रिकम्~~ ।

~~यथावदेव विज्ञाय मुच्यते कर्मबन्धनात्~~ ॥ ~~इति च ॥ १४~~ ॥

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S01_V15~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1~~ = ~~तमब्रवीत् प्रीयमाणो महात्मा वरं तवेहाद्य ददानि भूयः~~ ।

~~| verse_line2~~ = ~~तवैव नाम्ना भविताऽयमग्निः शृङ्कां चेमामनेकरूपां गृहाण ॥ १५ ॥~~

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S01_V16~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1~~ = ~~त्रिनाचिकेतस्त्रिभिरेत्य सन्धिं त्रिकर्मकृत् तरति जन्ममृत्यू ।~~

~~| verse_line2~~ = ~~ब्रह्मजज्ञं देवमीड्यं विदित्वा निचाय्येमां शान्तिमत्यन्तमेति ॥ १६ ॥~~

~~| commentary1~~ = ~~katha~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S01_V16~~

~~| id~~ = ~~KKN_C01_S01_V16_B01~~

~~| text~~ =

त्रिभिरेत्य सन्धिं वेदैरविरुद्धः । वेदोक्तप्रकारेण भगवत्तत्वादिकं जानन्नित्यर्थः । त्रिकर्मकृत् यज्ञदानतपःकर्ता । यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् इति वचनात् ।

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S01_V17~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1~~ = ~~त्रिनाचिकेतस्त्रयमेतद्विदित्वा य एवं विद्वांश्चिनुते नाचिकेतम् ।~~

~~| verse_line2~~ = ~~स मृत्युपाशान् पुरतः प्रणोद्य शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके ॥ १७ ॥~~

~~| commentary1~~ = ~~katha~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S01_V17~~

| id = ~~KKN_C01_S01_V17_B01~~

~~| text =~~

~~त्रयमेतत् या इष्टका इत्यादि ।~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S01_V17~~

~~| id~~ = ~~KKN_C01_S01_V17_B01~~

~~| text~~ =

~~ब्रह्मेति वेद उद्दिष्टस्तस्माद् व्यक्तो यतो हरिः~~ ।

~~ब्रह्मजस्तेन कथितस्स एव ज्ञोऽखिलज्ञतः~~ ॥ ~~इति नामनिरुक्ते ।~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S01_V17~~

| id = ~~KKN_C01_S01_V17_B01~~

~~| text~~ =

~~अनेकरूपां सुवर्णमयीम् ।~~

~~बहुरूपं च पुरटं कार्तस्वरमितीर्यते इत्यभिधानात् ।~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S01_V17~~

~~| id~~ = ~~KKN_C01_S01_V17_B01~~

~~| text =~~

~~यमोऽनुवादसन्तुष्टो वह्नेस्तन्नामतामपि~~ ।

~~शृङ्कां स्वर्णमयीं चैव कण्ठमालामदाद् विभुः~~ ॥ ~~इति पाद्मे ।~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S01_V17~~

~~| id~~ = ~~KKN_C01_S01_V17_B01~~

~~| text~~ =

लोकादिः प्रतिष्ठा ब्रह्मजज्ञो अनन्तलोकाप्तिरित्यादिविशेषणैश्च भगवानेव । स्तोममहदुरुगायं प्रतिष्ठामिति परामर्शाच्च । भगवतो ह्युरुगायत्वं प्रसिद्धम् । गुहानिहितत्वं च तस्यैव विशेषतः प्रसिद्धम् । न चाग्निपरिज्ञानमात्रेणानन्तलोकाप्तिर्भगवज्ज्ञानं विना । तद्वा एतदक्षरं गार्ग्यविदित्वाऽस्मिं ल्लोके जुहोति यजते तपस्तप्यते बहूनि वर्षसहस्राण्यन्तवदेवास्य तद्भवति इत्यादिश्रुतेः ।

~~न च मुख्ये सत्यमुख्यार्थो युज्यते ।~~

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S01_V18~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1~~ = ~~एष तेऽग्निर्नाचिकेतः स्वर्ग्यो यमवृणीथा द्वितीयेन वरेण ।~~

~~| verse_line2~~ = ~~एतमग्निं तवैव प्रवक्ष्यन्ति जनासः तृतीयं वरं नचिकेतो वृणीष्व ॥ १८ ॥~~

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S01_V19~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1~~ = ~~येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्ये अस्तीत्येके नायमस्तीति चैके ।~~

~~| verse_line2~~ = ~~एतद्विद्यामनुशिष्टस्त्वयाहं वराणामेष वृतस्तृतीयः ॥ १९ ॥~~

~~| commentary1~~ = ~~katha~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S01_V19~~

~~| id~~ = ~~KKN_C01_S01_V19_B01~~

~~| text~~ =

प्रेते मुक्ते मनुष्ये नियामकत्वेन भगवानस्तीति ज्ञानिनो वदन्ति । नास्तीत्यज्ञाः । तस्य नियामकस्य स्वरूपं यथावदहं विद्याम् ।

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S01_V19~~

| id = ~~KKN_C01_S01_V19_B01~~

~~| text~~ =

~~अस्य विस्रंसमानस्य शरीरस्थस्य देहिनः ।~~

~~देहाद्विमुच्यमानस्य किमत्र परिशिष्यते ॥ एतद्वै तत्~~

~~इति परिहाराच्च मुक्ते स्थितो भगवान् पृच्छ्यते इति सिद्धम् ।~~

देहाद्विशेषेण मोचनं नाम मुक्तिरेव । मुक्तेरपि मरणात्मकत्वात् मरणमित्यपि भवति । स्थूलदेहपरित्यागस्तु विस्रंसमानस्येत्यनेनैवोक्तो भवति ।

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S01_V19~~

~~| id~~ = ~~KKN_C01_S01_V19_B01~~

~~| text =~~

~~अग्निस्थं परमात्मानं सामान्याज्जानतोऽपि तु~~ ।

~~अजानतस्तु मुक्तौ~~ च ~~जीवान्तःस्थितमीश्वरम्~~ ॥

~~नियामकं च जीवानां मुक्तानामपि सर्वदा ।~~

~~गुणान् सर्वोत्तमत्वादीनविज्ञाय हरेस्तथा~~ ॥

~~नैव मुक्तिर्भवेत् तस्मात् कृच्छ्रात् तदवदद्यमः ।~~

~~तस्य गोप्यत्वविज्ञप्त्यै तथाप्यग्निस्थवेदनात् ॥~~

~~सुखाधिक्यं भवेन्मुक्तौ तस्मात् तत्पृथगीरितम् ॥ इति तत्त्वसारे ।~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = KKN_C01_S01_V19~~

| id = ~~KKN_C01_S01_V19_B01~~

~~| text~~ =

स्थाणुमन्येऽनुसयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम् इत्युक्त्वा य एषु सुप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुषो निर्ममाणः इति वचनाच्च जीवेषु स्थितो भगवान् पृच्छ्यत इति सिद्धम् । मृतजीवे स्थितो मुक्तजीवे स्थितश्चोभयात्मको भगवान् विवक्षित इत्येतस्माच्चाविरोधः ।

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S01_V19~~

~~| id~~ = ~~KKN_C01_S01_V19_B01~~

~~| text~~ =

~~गुह्यं तत्परमं ब्रह्म म्रियमाणं शरीरिणम् ।~~

~~सम्प्राप्तमपि जीवेषु जागर्ति स्वपितेष्वपि ॥ इति ब्रह्माण्डे ।~~

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S01_V20~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1~~ = ~~देवैरत्रापि विचिकित्सितं पुरा न हि सुज्ञेयोऽणुरेष धर्मः ।~~

~~| verse_line2~~ = ~~अन्यं वरं नचिकेतो वृणीष्व मा मोपरोत्सीरति मा सृजैवम् ॥ २० ॥~~

~~| commentary1~~ = ~~katha~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S01_V20~~

| id = ~~KKN_C01_S01_V20_B01~~

~~| text~~ =

~~धारकत्वात् धर्मो भगवान् ।~~

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S01_V21~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

~~| verse_type = mantra~~

~~| verse_line1~~ = ~~देवैरत्रापि विचिकित्सितं किल त्वं च मृत्यो यन्न सुज्ञेयमात्थ ।~~

~~| verse_line2 = वक्ता चास्य त्वादृगन्यो न लभ्यो नान्यो वरस्तुल्य एतस्य कश्चित्~~ ॥ २१ ॥

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S01_V22~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1 = शतायुषः पुत्रपौत्रान् वृणीष्व बहून् पशून् हस्तिहिरण्यमश्वान्~~ ।

~~| verse_line2~~ = ~~भूमेर्महदायतनं वृणीष्व स्वयं च जीव शरदो यावदिच्छसि~~ ॥ २२ ॥

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S01_V23~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1~~ = ~~एतत् तुल्यं यदि मन्यसे वरं वृणीष्व वित्तं चिरजीविकां च ।~~

~~| verse_line2~~ = ~~महाभूमौ नचिकेतस्त्वमेधि कामानां त्वा कामभाजं करोमि ॥ २३ ॥~~

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S01_V24~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1 = ये ये कामा दुर्लभा मर्त्यलोके सर्वान् कामांश्छन्दतः प्रार्थयस्व~~ ।

~~| verse_line2~~ = ~~इमा रामाः सरथाः सतूर्या न हीदृशा लम्भनीया मनुष्यैः ॥~~

~~| verse_line3~~ = ~~आभिर्मत्प्रत्ताभिः परिचारयस्व नचिकेतो मरणं माऽनुप्राक्षीः ॥ २४ ॥~~

~~| commentary1~~ = ~~katha~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S01_V24~~

~~| id~~ = ~~KKN_C01_S01_V24_B01~~

~~| text =~~

~~मरणे स्थितं भगवन्तं मानुप्राक्षीः~~ ।

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S01_V25~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1~~ = ~~श्वोऽभावा मर्त्यस्य यदन्तकैतत् सर्वेन्द्रियाणां जरयन्ति तेजः~~ ।

~~| verse_line2~~ = ~~अपि सर्वं जीवितमल्पमेव~~ तवैव ~~वाहास्तव नृत्तगीतम्~~ ॥ २५ ॥

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S01_V26~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1~~ = ~~न वित्तेन तर्पणीयो मनुष्यो लप्स्यामहे वित्तमद्राक्ष्म चेत्त्वाम् ।~~

~~| verse_line2~~ = ~~जीविष्यामो यावदीशिष्यसि त्वं वरस्तु मे वरणीयः स एव ॥ २६ ॥~~

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S01_V27~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1~~ = ~~अजीर्यताममृतानामुपेत्य जीर्यन् मर्त्यः क्वाधस्थः प्रजानन्~~ ।

~~| verse_line2~~ = ~~अभिध्यायन् वर्णरतिप्रमोदान् अतिदीर्घे जीविते को रमेत~~ ॥ २७ ॥

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S01_V28~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1~~ = ~~यस्मिन्निदं विचिकित्सन्ति मृत्यो साम्पराये महति ब्रूहि नस्तत् ।~~

~~| verse_line2~~ = ~~योऽयं वरो गूढमनुप्रविष्टो नान्यं तस्मान्नचिकेता वृणीते ॥ २८ ॥ ॥~~

~~| commentary1~~ = ~~katha~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S01_V28~~

~~| id~~ = ~~KKN_C01_S01_V28_author_note~~

~~| text =~~

~~इति प्रथमाध्याये प्रथमावल्ली ॥~~

~~| extra_class = gr-author-note~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = KKN_C01_S01_V28~~

~~| id = KKN_C01_S01_V28_B01~~

~~| text~~ =

~~महति साम्पराये मुक्तौ ॥~~

}}

=== द्वितीयावल्ली ===

~~{{Adhyaya~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

==== प्रेतशब्दार्थकथनम् ====

~~| chapter_num~~ = 1

~~| section_num~~ = 2

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S02_I_B01" data-block-id="Katha-58" data-parent-verse="None" data-label="भाष्यम्">‘प्रेते मुक्ते मनुष्ये नियामकत्वेन भगवानस्ति’ इति ज्ञानिनो वदन्ति, नास्तीत्यज्ञाः । तस्य नियामकस्य रूपं यथावत् अहं विद्याम् ॥‘अस्य विस्रंसमानस्य शरीरस्थस्य देहिनः ।देहाद् विमुच्यमानस्य किमत्र परिशिष्यते, एतद्वै तत्’ इति परिहाराच्च मुक्ते स्थितो भगवान् पृच्छ्यत इति सिद्धम् । देहाद् विशेषेण मोचनं नाम मुक्तिरेव । मुक्तेरपि मरणात्मकत्वाद् ‘मरणम्’ इत्यपि भवति । स्थूलदेहपरित्यागस्तु विस्रंसमानस्य इत्यनेनैवोक्तो भवति ॥</div>

| title = ~~द्वितीयावल्ली~~

</div>

}}

~~{{VerseBlock~~

==== अग्निस्थपरमात्मज्ञानस्य पृथक्कथने कारणप्रदर्शनम् ====

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S02_V01~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S02_I_B02" data-block-id="Katha-60" data-parent-verse="None">अग्निस्थं परमात्मानं सामान्याज्ञानतोऽपि तु ।अजानतस्तु मुक्तौ च जीवान्तःस्थितमीश्वरम् ॥नियामकं च जीवानां मुक्तानामपि सर्वदा ।गुणान् सर्वोत्तमत्वादीनविज्ञाय हरेस्तथा ॥नैव मुक्तिर्भवेत् तस्मात् कृच्छ्रात् तदवदद् यमः ।तस्य गोप्यत्वविज्ञप्त्यै तथाऽप्यग्निस्थवेदनात् ।सुखाधिक्यं भवेन्मुक्तौ तस्मात् तत् पृथगीरितम् ॥’ इति तत्त्वसारे ॥</div>

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

</div>

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1~~ = ~~अन्यच्छ्रेयोऽन्यदुतेव प्रेयः ते उभे नानार्थे पुरुषं सिनीतः~~ ।

==== मुक्तामुक्तनियामकभगवदुपदेश एव तृतीयवरः ====

~~| verse_line2~~ = ~~तयोः श्रेय आददानस्य साधु भवति हीयतेऽर्थाद् य उ प्रेयो वृणीते ॥ १ ॥~~

}}

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S02_I_B03" data-block-id="Katha-62" data-parent-verse="None">स्थाणुमन्येऽनु संयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम् इत्युक्त्वा य एषु सुप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुषो निर्मिमाणः इति वचनाच्च जीवेषु स्थितो भगवान् पृच्छ्यत इति सिद्धम् । मृतजीवे स्थितो मुक्तजीवे स्थितश्चोभयात्मको भगवान् विवक्षित इत्येतस्माच्चाविरोधः– ‘गुह्यं तत् परमं ब्रह्म म्रियमाणं शरीरिणम् ।सम्प्राप्तमपि जीवेषु जागर्ति स्वपितेष्वपि ॥’ इति ब्रह्माण्डे ॥*॥धारकत्वाद् धर्मो भगवान् ॥ ॥ मरणे स्थितं भगवन्तं माऽनुप्राक्षीः ॥ ॥ महति साम्पराये मुक्तौ ॥ * ॥</div>

</div>

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S02_V02~~

==== ब्रह्मविद्या-भोगपदार्थ-विवेचनम् ====

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V01" data-block-id="Katha-64" data-label="उपनिषद्">ओम् ॥ अन्यच्छ्रेयोऽन्यदुतैव प्रेयस्ते उभे नानार्थे पुरुषं सिनीतः ।तयोः श्रेय आददानस्य साधु भवति हीयतेऽर्थाद् य उ प्रेयो वृणीते ॥ १ ॥</div>

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V02" data-block-id="Katha-65">श्रेयश्च प्रेयश्च मनुष्यमेतस्तौ सम्परीत्य विविनक्ति धीरः ।श्रेयो धीरोऽभि प्रेयसो वृणीते प्रेयो मन्दो योगक्षेमान् वृणीते ॥ २ ॥</div>

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V03" data-block-id="Katha-66">स त्वं प्रियान् प्रियरूपांश्च कामान् अभिध्यायन्नचिकेतोऽत्यस्राक्षीः(न्यत्प्राक्षीः) ।नैतां सृङ्कां वित्तमयीमवाप्तो यस्यां मज्जन्ति बहवो मनुष्याः ॥ ३ ॥</div>

~~| verse_line1~~ = ~~श्रेयश्च प्रेयश्च मनुष्यमेत स्तौ सम्परीत्य विविनक्ति धीरः~~ ।

~~| verse_line2~~ = ~~श्रेयो धीरोऽभिप्रेयसो वृणीते प्रेयो मन्दो योगक्षेमान् वृणीते ॥ २ ॥~~

==== ज्ञानाज्ञानमध्ये आन्तर्यप्रदर्शनम् ====

}}

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V04" data-block-id="Katha-68">दूरमेते विपरीते विषूची अविद्या या च विद्येति ज्ञाता ।विद्याभीप्सितं नचिकेतसं मन्ये न त्वा कामा बहवो लोलुपन्तः ॥ ४ ॥</div>

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V05" data-block-id="Katha-69">अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः स्वयं धीराः पण्डितं मन्यमानाः ।दन्द्रम्यमाणाः परियन्ति मूढा अन्धेनैव नीयमाना यथाऽन्धाः ॥ ५ ॥</div>

~~{{VerseBlock~~

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V06" data-block-id="Katha-70">न साम्परायः प्रतिभाति बालं प्रमाद्यन्तं वित्तमोहेन मूढम् ।अयं लोको नास्ति पर इति मानी पुनःपुनर्वशमापद्यते मे ॥ ६ ॥</div>

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S02_V03~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

==== तत्त्वज्ञानस्य दुस्साध्यत्वप्रतिपादनम् ====

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V07" data-block-id="Katha-72">श्रवणायापि बहुभिर्यो न लभ्यः शृण्वन्तोऽपि बहवो यं न विद्युः ।आश्चर्योऽस्य वक्ता कुशलोऽस्य लब्धाऽऽश्चर्यो ज्ञाता कुशलानुशिष्टः ॥ ७ ॥</div>

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1~~ = ~~स त्वं प्रियान् प्रियरूपांश्च कामान् अभिध्यायन् नचिकेतोऽत्यस्राक्षीः ।~~

~~| verse_line2~~ = ~~नैतां सृङ्कां वित्तमयीमवाप्तो यस्यां मज्जन्ति बहवो मनुष्याः ॥ ३ ॥~~

</div>

~~| commentary1~~ = ~~katha~~

}}

==== सुज्ञानिनैव सम्यग्भगवदुपदेशप्राप्तिरुत्तमा ====

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V08" data-block-id="Katha-75">न नरेणावरः प्रोक्त एष सुज्ञेयो बहुधा चिन्त्यमानः ।अनन्यप्रोक्ते गतिरत्र ना- स्त्यणीयान् ह्यतर्क्यमणुप्रमाणात् ।। ८ ।।</div>

~~{{Bhashyam~~

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V09" data-block-id="Katha-76">नैषा तर्केण मतिरापनेया प्रोक्ताऽन्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्ठ ।यां त्वमापः सत्यधृतिर्बतासि त्वादृङ् नो भूयान्नचिकेतः प्रष्टा ।। ९ ।।</div>

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S02_V03~~

| id = ~~KKN_C01_S02_V03_B01~~

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S02_V08_B01" data-block-id="Katha-77" data-parent-verse="KKN_C01_S02_V08" data-covers-verses="KKN_C01_S02_V08 KKN_C01_S02_V09" data-label="भाष्यम्">अन्यो भगवान् अन्योऽहम् इति अजानन् अनन्यः , तेन प्रोक्ते गतिर्ज्ञानं नास्ति । प्रोक्ताऽन्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्ठ इति वाक्यशेषात् ।। * ।।'जीवानां चैव विष्णोश्च यो न वेत्ति भिदां पुमान् ।तदनुव्रताश्च ये केचित् तेषां ज्ञानं न जायते' इति ब्रह्मवैवर्ते ।। * ।।</div>

~~| text~~ =

</div>

~~शृङ्कां शृङ्कलाम् ॥~~

==== यमस्य सुज्ञानित्वनिरूपणम् ====

}}

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V10" data-block-id="Katha-79" data-label="उपनिषद्">जानाम्यहं शेवधिरित्यनित्यं न ह्यध्रुवैः प्राप्यते हि ध्रुवं तत् ।ततो मया नचिकेतश्चितोऽग्निरनित्यैर्द्रव्यैः प्राप्तवानस्मि नित्यम् ॥ १० ॥</div>

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V11" data-block-id="Katha-80">कामस्याऽप्तिं जगतः प्रतिष्ठां क्रतोरानन्त्यमभयस्य पारम् ।स्तोममहदुरुगायं प्रतिष्ठां दृष्ट्वा धृत्या धीरो नचिकेतोऽत्यस्राक्षीः ॥ ११ ॥</div>

~~{{VerseBlock~~

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V12" data-block-id="Katha-81">तं दुर्दर्शं गूढमनुप्रविष्टं गुहाऽहितं गह्वरेष्ठं पुराणम् ।अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्षशोकौ जहाति ॥ १२ ॥</div>

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S02_V04~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

==== गुरूपदेशेन तत्त्वज्ञानप्राप्तिः ====

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V13" data-block-id="Katha-83">एतच्छ्रुत्वा सम्परिगृह्य मर्त्यः प्रवृह्य धर्म्यम् अणुमेनमाप्य ।स मोदते मोदनीयं हि लब्ध्वा विवृतं सद्म नचिकेतसं मन्ये ॥ १३ ॥</div>

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1~~ = ~~दूरमेते विपरीते विषूची अविद्या या च विद्येति ज्ञाता ।~~

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S02_V10_B01" data-block-id="Katha-84" data-parent-verse="KKN_C01_S02_V10" data-covers-verses="KKN_C01_S02_V10 KKN_C01_S02_V11 KKN_C01_S02_V12 KKN_C01_S02_V13" data-label="भाष्यम्">आख्यं विष्ण्वाख्यं नित्यं शेवधिरिति जानामि । नित्यम् आख्य-विष्णुविषयैर्द्रव्यैर्मनआदिभिः । आख्यनित्यविषयैर्विष्ण्वाख्यनित्यविषयैर्द्रव्यैः नित्यं भगवन्तं प्राप्तवानस्मि । ध्रुवो भगवान् अध्रुवैः तद्भक्तिवर्जितैः न प्राप्यते ॥ * ॥क्रतोरानन्त्यहेतुम्, स्तोमैरपि सर्वात्मना प्राप्तुमशक्यम्, स्तोमेभ्योऽपि महान्तम्, उरुगायम् इत्युक्तत्वाच्च न जीवविषयोऽयं प्रश्नः ।</div>

~~| verse_line2~~ = ~~विद्याभीप्सितं नचिकेतसं मन्ये न त्वा कामा बहवो लोलुपन्तः ॥ ४ ॥~~

</div>

}}

==== उपनिषदोऽभेदपरत्वनिराकरणम् ====

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S02_V05~~

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S02_V10_B02" data-block-id="Katha-86" data-parent-verse="KKN_C01_S02_V10" data-covers-verses="KKN_C01_S02_V10 KKN_C01_S02_V11 KKN_C01_S02_V12 KKN_C01_S02_V13">शरो ह्यात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते.., ..शरवत् तन्मयो भवेत्२, अभयं तितीर्षतां पारम्, तादृगेव भवति इत्यादौ सर्वत्र भेदस्यैवोक्तेश्च न जीवाभेदः । नाचिकेतं शकेमसि इत्युक्तत्वाच्च नाचिकेताग्निस्थो भगवान् अत्रोच्यत इति सिद्धम् । उरुगायं दृष्ट्वा कामस्याऽप्तिम् अत्यस्राक्षीः । न च मृत्वा यमं प्राप्तस्य नचिकेतसो मृतोऽस्ति न वेति संशयोऽस्ति ॥ * ॥</div>

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

</div>

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S02_V12_B03" data-block-id="Katha-87" data-parent-verse="KKN_C01_S02_V12" data-covers-verses="KKN_C01_S02_V10 KKN_C01_S02_V11 KKN_C01_S02_V12 KKN_C01_S02_V13">गह्वरे मुक्तजीवे स्थितम् ॥ * ॥</div>

~~| verse_line1~~ = ~~अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः स्वयं धीराः पण्डितंमन्यमानाः ।~~

</div>

~~| verse_line2~~ = ~~दन्द्रम्यमाणाः परियन्ति मूढा अन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः~~ ॥ ~~५ ॥~~

}}

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S02_V13_B04" data-block-id="Katha-88" data-parent-verse="KKN_C01_S02_V13" data-covers-verses="KKN_C01_S02_V10 KKN_C01_S02_V11 KKN_C01_S02_V12 KKN_C01_S02_V13">प्रवृह्य जीवात् पृथक्कृत्य ।मुक्तजीवे स्थितं विष्णुं विदित्वा जीवतः पृथक् ।मोदते मोदनीयं तं प्राप्य मुक्तस्सदैव च । इति महावाराहे ॥</div>

</div>

~~{{VerseBlock~~

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V14" data-block-id="Katha-89" data-label="उपनिषद्">अन्यत्र धर्माद् अन्यत्राधर्माद् अन्यत्रास्मात् कृताकृतात्।अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च यत्तत् पश्यसि तद् वद॥ १४ ॥</div>

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S02_V06~~

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V15" data-block-id="Katha-90">सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति तपांसि सर्वाणि च यद् वदन्ति ।यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं संग्रहेण ब्रवीमि ओमित्येतत् ॥ १५ ॥</div>

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V16" data-block-id="Katha-91">एतद्ध्येवाक्षरं ब्रह्म एतद्ध्येवाक्षरं परम् ।एतद्ध्येवाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत् ॥१६॥</div>

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V17" data-block-id="Katha-92">एतदालम्बनं श्रेष्ठम् एतदालम्बनं परम् ।एतदालम्बनं ज्ञात्वा ब्रह्मलोके महीयते ॥ १७ ॥</div>

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1 = न साम्परायः प्रतिभाति बालं प्रमाद्यन्तं वित्तमोहेन मूढम् ।~~

==== ब्रह्मज्ञानिनो जननमरणाभावसमर्थनम् ====

~~| verse_line2~~ = ~~अयं लोको नास्ति पर इति मानी पुनः पुनर्वशमापद्यते मे ॥ ६ ॥~~

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V18" data-block-id="Katha-94">न जायते म्रियते वा विपश्चिद् नायं कुतश्चिन्न बभूव कश्चित् ।अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमानेऽपि देहे ॥ १८ ॥</div>

}}

==== जीवानां स्वरूपतो नित्यत्वप्रतिपादनम् ====

~~{{VerseBlock~~

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V19" data-block-id="Katha-96">हन्ता चेन्मन्यते हन्तुं हतश्चेन्मन्यते हतम् ।उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥१९ ॥</div>

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S02_V07~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

==== भगवतोऽणुतोऽणीयस्त्वस्य महतो महीयस्त्वस्य च कथनम् ====

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V20" data-block-id="Katha-98">अणोरणीयान् महतो महीयान् आत्माऽस्य जन्तोर्निहितो गुहायाम् ।तमक्रतुः पश्यति वीतशोको धातुः प्रसादान्महिमानमात्मनः ॥ २० ॥</div>

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1~~ = ~~श्रवणायापि बहुभिर्यो न लभ्यः शृण्वन्तोऽपि बहवो यं न विद्युः ।~~

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S02_V16_B01" data-block-id="Katha-99" data-parent-verse="KKN_C01_S02_V16" data-covers-verses="KKN_C01_S02_V14 KKN_C01_S02_V15 KKN_C01_S02_V16 KKN_C01_S02_V17 KKN_C01_S02_V18 KKN_C01_S02_V19 KKN_C01_S02_V20" data-label="भाष्यम्">एतद्ध्येवाक्षरं ब्रह्म विष्ण्वाख्यं परमव्ययम् ।सर्वस्याऽलम्बनं ज्ञात्वा मुच्यते नात्र संशयः' इति च ॥*॥देहोत्पत्तिविनाशाख्यौ ज्ञानिनोऽप्युद्भवाभवौ ।न कुतश्चिद् यतो विष्णुर्जायतेऽतस्तदीक्षणात् ॥भावाभावौ न विदुषो यस्माज्जीवो न कश्चन ।</div>

~~| verse_line2~~ = ~~आश्चर्योऽस्य वक्ता कुशलोऽस्य लब्धा आश्चर्यो ज्ञाता कुशलानुशिष्टः ॥ ७ ॥~~

</div>

}}

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S02_V18_B02" data-block-id="Katha-100" data-parent-verse="KKN_C01_S02_V18" data-covers-verses="KKN_C01_S02_V14 KKN_C01_S02_V15 KKN_C01_S02_V16 KKN_C01_S02_V17 KKN_C01_S02_V18 KKN_C01_S02_V19 KKN_C01_S02_V20">जायते म्रियते वाऽपि स्वरूपेण कथञ्चन ।अजो नित्योऽविकारश्च जीवः पुरमणन्नपि । इति च ॥अयं भगवान् कुतोऽपि न बभूव यस्माद्, अतस्तद्वेत्ताऽपि विपश्चिद् न जायते न म्रियते च । यतः कश्चिज्जीवः स्वतो न बभूव । देहसम्बन्धाद्धि जायते । विपश्चितस्तु देहसम्बन्धाभावाद् न जायते न म्रियते च॥*॥जीवस्यापि स्वतो मरणाभावाद् उभौ तौ न विजानीतः ॥ * ॥एवं नित्यस्य जन्तोर्गुहायां निहितः । ए विष्णौ क्रतुर्यस्य सोऽक्रतुस्तन्निश्चयः । आत्मनः सकाशान्महिमानं महामानम् ॥जीवाद् गुणपरीमाणं यस्माद् विष्णोर्महत्तरम् ।तस्माज्जीवात् स महिमा विष्णुरित्युच्यते श्रुतौ' इति च ॥*॥</div>

~~{{VerseBlock~~

</div>

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S02_V08~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

==== सर्वसमर्थो भगवान् ====

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V21" data-block-id="Katha-102" data-label="उपनिषद्">आसीनो दूरं व्रजति शयानो याति सर्वतः ।कस्तं मदामदं देवं मदन्यो ज्ञातुमर्हति ॥ २१ ॥</div>

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1~~ = ~~न नरेणावरः प्रोक्त एष सुज्ञेयो बहुधा चिन्त्यमानः ।~~

==== विनाशिशरीरेषु स्थितस्य भगवतोऽविनाशित्वकथनम् ====

~~| verse_line2~~ = ~~अनन्यप्रोक्ते गतिरस्य नास्त्यणीयान् ह्यतर्क्यमणुप्रमाणात् ॥ ८ ॥~~

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V22" data-block-id="Katha-104">अशरीरं शरीरेष्वनवस्थेष्ववस्थितम् ।महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति ॥ २२॥</div>

~~| commentary1~~ = ~~katha~~

}}

==== भगवदनुग्रहस्य साक्षात्कारसाधनत्वप्रतिपादनम् ====

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V23" data-block-id="Katha-106">नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन ।यमेवैष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम् ॥ २३ ॥</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S02_V08~~

==== वैराग्यादिसाधनं विना भगवदनुग्रहाप्राप्तिः ====

| id = ~~KKN_C01_S02_V08_B01~~

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V24" data-block-id="Katha-108">नाविरतो दुश्चरितान्नाशान्तो नासमाहितः ।नाशान्तमनसो वाऽपि प्रज्ञानेनैनमाप्नुयात् ॥ २४ ॥</div>

~~| text~~ =

==== भगवज्ज्ञानस्य दुर्लभत्वप्रतिपादनम् ====

अन्यो भगवानन्योऽहमित्यजानन्ननन्यः । तेन प्रोक्ते गतिर्ज्ञानं नास्ति । प्रोक्ताऽन्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्ठ इति वाक्यशेषात् ।

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V25" data-block-id="Katha-110">यस्य ब्रह्म च क्षत्रं चोभे भवत ओदनः ।मृत्युर्यस्योपसेचनं क इत्था वेद यत्र सः ॥ २५ ॥</div>

}}

<div class="gr-author-note" id="Katha-111">॥ इति प्रथमाध्याये द्वितीया वल्ली ॥</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S02_V08~~

| id = ~~KKN_C01_S02_V08_B01~~

~~| text~~ =

~~जीवानां चैव विष्णोश्च यो न वेत्ति भिदां पुमान् ।~~

~~तदनुव्रताश्च ये केचित्तेषां ज्ञानं न जायते ॥~~ इति ~~ब्रह्मवैवर्ते~~ ।

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S02_V09~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1~~ = ~~नैषा तर्केण मतिरापनेया प्रोक्ताऽन्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्ठ ।~~

~~| verse_line2~~ = ~~यां त्वमापः सत्यधृतिर्बतासि त्वादृङ् नो भूयान्नचिकेतः प्रष्टा~~ ॥ ९ ॥

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S02_V10~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1~~ = ~~जानाम्यहं शेवधिरित्यनित्यं न ह्यध्रुवैः प्राप्यते हि ध्रुवं तत् ।~~

~~| verse_line2~~ = ~~ततो मया नचिकेतश्चितोऽग्नि रनित्यद्रव्यैः प्राप्तवानस्मि नित्यम् ॥ १० ॥~~

~~| commentary1~~ = ~~katha~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S02_V10~~

| id = ~~KKN_C01_S02_V10_B01~~

~~| text =~~

~~आख्यं विष्ण्वाख्यं नित्यं शेवधिरिति जानामि~~ । नित्यमाख्यविष्णुविषयैः द्रव्यैर्मन आदिभिः । आख्यनित्यविषयैर्विष्ण्वाख्यनित्यविषयैः द्रव्यैः । नित्यं भगवन्तं प्राप्तवानस्मि । ध्रुवो भगवान् । अध्रुवैस्तद्भक्तिवर्जितैर्न प्राप्यते ॥ १० ॥

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S02_V11~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1~~ = ~~कामस्याप्तिं जगतः प्रतिष्ठां क्रतोरानन्त्यमभयस्य पारम्~~ ।

~~| verse_line2~~ = ~~स्तोममहदुरुगायं प्रतिष्ठां दृष्ट्वा धृत्या धीरो नचिकेतोत्यस्राक्षीः~~ ॥ ११ ॥

~~| commentary1~~ = ~~katha~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S02_V11~~

| id = ~~KKN_C01_S02_V11_B01~~

~~| text~~ =

क्रतोरानन्त्यहेतुम् । स्तोमैरपि सर्वात्मना प्राप्तुमशक्यम् । स्तोमेभ्योऽपि महान्तम् । उरुगायमित्युक्तत्वाच्च न जीवविषयोऽयं प्रश्नः ।

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S02_V11~~

| id = ~~KKN_C01_S02_V11_B01~~

~~| text~~ =

~~शरो ह्यात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते । शरवत् तन्मयो भवेत् ।~~

~~अभयं तितीर्षतां पारम् । तादृगेव भवति ।~~

~~इत्यादौ सर्वत्र भेदस्यैवोक्तेश्च न जीवाभेदः ।~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S02_V11~~

~~| id~~ = ~~KKN_C01_S02_V11_B01~~

~~| text~~ =

नाचिकेतं शकेमसीत्युक्तत्वाच्च नाचिकेताग्निस्थो भगवानेवात्रोच्यत इति सिद्धम् । उरुगायं दृष्ट्वा कामस्याप्तिमत्यस्राक्षीः । न ~~च मृत्वा यमं प्राप्तस्य नचिकेतसो मृतोऽस्ति न वेति संशयो युज्यते ॥ ११~~ ॥

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S02_V12~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1~~ = ~~तं दुर्दर्शं गूढमनुप्रविष्टं गुहाहितं गह्वरेष्ठं पुराणम्~~ ।

~~| verse_line2~~ = ~~अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्षशोकौ जहाति~~ ॥ १२ ॥

~~| commentary1~~ = ~~katha~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = KKN_C01_S02_V12~~

| id = ~~KKN_C01_S02_V12_B01~~

~~| text~~ =

~~गह्वरे मुक्तजीवे स्थितम् ॥ १२ ॥~~

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S02_V13~~

~~| document_id = KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1~~ = ~~एतच्छ्रुत्वा सम्परिगृह्य मर्त्यः प्रवृह्य धर्म्यमणुमेनमाप्य ।~~

~~| verse_line2~~ = ~~स मोदते मोदनीयं हि लब्ध्वा विवृतं सद्म नचिकेतसं मन्ये ॥ १३ ॥~~

~~| commentary1~~ = ~~katha~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S02_V13~~

~~| id~~ = ~~KKN_C01_S02_V13_B01~~

~~| text~~ =

~~प्रवृह्य जीवात् पृथक्कृत्य ।~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S02_V13~~

| id = ~~KKN_C01_S02_V13_B01~~

~~| text~~ =

~~मुक्तजीवे स्थितं विष्णुं विदित्वा जीवतः पृथक्~~ ।

~~मोदते मोदनीयं तं प्राप्य मुक्तस्सदैव च ॥ इति महावाराहे ।~~

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S02_V14~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1~~ = ~~अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्मात् कृताकृतात् ।~~

~~| verse_line2~~ = ~~अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च यत्तत् पश्यसि तद्वद ॥ १४ ॥~~

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S02_V15~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1~~ = ~~सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति तपांसि सर्वाणि च यद्वदन्ति ।~~

~~| verse_line2~~ = ~~यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं सङ्ग्रहेण ब्रवीम्योमित्येतत्~~ ॥ १५ ॥

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S02_V16~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1~~ = ~~एतद्ध्येवाक्षरं ब्रह्मैतद्ध्येवाक्षरं परम् ।~~

~~| verse_line2~~ = ~~एतद्ध्येवाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत् ॥ १६ ॥~~

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S02_V17~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1 = एतदालम्बनं श्रेष्ठमेतदालम्बनं परम्~~ ।

~~| verse_line2~~ = ~~एतदालम्बनं ज्ञात्वा ब्रह्मलोके महीयते ॥ १७ ॥~~

~~| commentary1~~ = ~~katha~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S02_V17~~

| id = ~~KKN_C01_S02_V17_B01~~

~~| text~~ =

~~एतद्ध्येवाक्षरं ब्रह्म विष्ण्वाख्यं परमव्ययम्~~ ।

~~सर्वस्यालम्बनं ज्ञात्वा मुच्यते नात्र संशयः ॥ इति च ॥ १७ ॥~~

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S02_V18~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1~~ = ~~न जायते म्रियते वा विपश्चि न्नायं कुतश्चिन्न बभूव कश्चित् ।~~

~~| verse_line2~~ = ~~अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमानेऽपि देहे ॥ १८ ॥~~

~~| commentary1~~ = ~~katha~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S02_V18~~

~~| id~~ = ~~KKN_C01_S02_V18_B01~~

~~| text~~ =

~~देहोत्पत्तिविनाशाख्यौ ज्ञानिनोऽप्युद्भवाभवौ ।~~

~~न कुतश्चिद्यतो विष्णुर्जायतेऽतस्तदीक्षणात् ॥~~

~~भावाभावौ न विदुषो यस्माज्जीवो न कश्चन ।~~

~~जायते म्रियते वापि स्वरूपेण कथञ्चन ॥~~

~~अजो नित्योऽविकारश्च जीवः पुरमणन्नपि ॥~~ इति ~~च ।~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S02_V18~~

~~| id~~ = ~~KKN_C01_S02_V18_B01~~

~~| text~~ =

~~अयं भगवान् कुतोऽपि न बभूव यस्मादतस्तद्वेत्तापि विपश्चिन्न जायते~~ न ~~म्रियते च~~ । ~~यतः कश्चिज्जीवः स्वतो~~ न ~~बभूव । देहसम्बन्धाद्धि~~ जायते ~~। विपश्चितस्तु देहसम्बन्धाभावान्न जायते न म्रियते च ॥ १८ ॥~~

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S02_V19~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1~~ = ~~हन्ता चेन्मन्यते हन्तुं हतश्चेन्मन्यते हतम् ।~~

~~| verse_line2~~ = ~~उभौ तै न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥ १९ ॥~~

~~| commentary1~~ = ~~katha~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S02_V19~~

| id = ~~KKN_C01_S02_V19_B01~~

~~| text~~ =

~~जीवस्यापि स्वतो मरणाभावादुभौ तौ न विजानीतः ।~~

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S02_V20~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1~~ = ~~अणोरणीयान् महतो महीयान् आत्माऽस्य जन्तोर्निहितो गुहायाम् ।~~

~~| verse_line2~~ = ~~तमक्रतुः पश्यति वीतशोको धातुः प्रसादान्महिमानमात्मनः ॥ २० ॥~~

~~| commentary1~~ = ~~katha~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S02_V20~~

~~| id~~ = ~~KKN_C01_S02_V20_B01~~

~~| text~~ =

~~एवं नित्यस्य जन्तोर्गुहायां निहितः~~ । ए विष्णौ क्रतुर्यस्य सोऽक्रतुस्तन्निश्चयः । आत्मनः सकाशान्महिमानं महामानम् ।

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S02_V20~~

~~| id~~ = ~~KKN_C01_S02_V20_B01~~

~~| text =~~

~~जीवाद् गुणपरीमाणं यस्माद्विष्णोर्महत्तरम् ।~~

~~तस्माज्जीवात् स महिमा विष्णुरित्युच्यते श्रुतौ~~ ॥ ~~इति च~~ ॥

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S02_V21~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1~~ = ~~आसीनो दूरं व्रजति शयानो याति सर्वतः~~ ।

~~| verse_line2~~ = ~~कस्तं मदामदं~~ देवं ~~मदन्यो ज्ञातुमर्हति ॥ २१~~ ॥

~~| commentary1~~ = ~~katha~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S02_V21~~

~~| id~~ = ~~KKN_C01_S02_V21_B01~~

~~| text~~ =

~~ऐश्वर्यादेव आसीनो दूरं व्रजति इत्यादि ।~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S02_V21~~

| id = ~~KKN_C01_S02_V21_B01~~

~~| text~~ =

~~आसीनो दूरं व्रजति शयानो याति सर्वतः~~ ।

~~ऐश्वर्याद् भगवान् विष्णुर्विरुद्धं घटयत्यसौ~~ ॥ ~~इति च~~ ॥ ~~२१ ॥~~

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S02_V22~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1~~ = ~~अशरीरं शरीरेष्वनवस्थेष्ववस्थितम् ।~~

~~| verse_line2~~ = ~~महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति ॥ २२ ॥~~

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S02_V23~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1~~ = ~~नायमात्मा प्रवचेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन~~ ।

~~| verse_line2~~ = ~~यमेवैष वृणुते तेन लभ्य स्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम् ॥ २३ ॥~~

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S02_V24~~

~~| document_id = KKN~~

~~| chapter_id = KKN_C01~~

~~| verse_type = mantra~~

~~| verse_line1 = नाविरतो दुश्चरितात् नाशान्तो नासमाहितः~~ ।

~~| verse_line2~~ = ~~नाशान्तमनसो वापि प्रज्ञानेनैवमाप्नुयात्~~ ॥ २४ ॥

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S02_V25~~

~~| document_id = KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1~~ = ~~यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च चोभे भवत ओदनः ।~~

~~| verse_line2~~ = ~~मृत्युर्यस्योपसेचनं क इत्था वेद यत्र सः ॥ २५ ॥~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S02_V25~~

~~| id~~ = ~~KKN_C01_S02_V25_author_note~~

~~| text~~ =

~~इति प्रथमाध्याये द्वितीया वल्ली ॥~~

~~| extra_class~~ = gr-~~author~~-~~note~~

}}

=== तृतीयावल्ली ===

~~{{Adhyaya~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S03_I_B01" data-block-id="Katha-113" data-parent-verse="None" data-label="भाष्यम्">ऐश्वर्यादेव ‘आसीनो दूरं व्रजति’ इत्यादि ।‘आसीनो दूरं व्रजति शयानो याति सर्वतः ।ऐश्वर्याद् भगवान् विष्णुर्विरुद्धं घटयत्यसौ’ इति च ॥ * ॥॥ इति प्रथमाध्याये द्वितीया वल्ली ॥</div>

~~| chapter_num~~ = 1

</div>

~~| section_num~~ = 3

| title = ~~तृतीयावल्ली~~

==== हृदयस्थमुख्यप्राणप्रतीके भगवद्ध्यानम् ====

}}

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S03_V01" data-block-id="Katha-115" data-label="उपनिषद्">अथ तृतीयाध्यायःऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके गुहां प्रविष्टौ परमे परार्द्धे ।छायातपौ ब्रह्मविदो वदन्ति पञ्चाग्नयो ये च त्रिनाचिकेताः ॥ १ ॥</div>

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = KKN_C01_S03_V01

==== अग्निस्थ-मुक्तस्थभगवद्रूपयोरैक्यप्रतिपादनम् ====

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S03_V02" data-block-id="Katha-117">यः सेतुरीजानानाम् अक्षरं ब्रह्म तत् परम् ।अभयं तितीर्षतां पारं नाचिकेतं शकेमसि ॥ २ ॥</div>

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S03_V01_B01" data-block-id="Katha-118" data-parent-verse="KKN_C01_S03_V01" data-covers-verses="KKN_C01_S03_V01 KKN_C01_S03_V02" data-label="भाष्यम्">'आत्माऽन्तरात्मेति विभुरेक एव द्विधा स्थितः ।स विष्णुः परमे वायौ परेभ्योऽप्यृद्धरूपके ॥शुभान् पिबति भोगान् स च्छायेव विदुषां प्रभुः ।आतपः पापिनां नित्यं मर्यादा विष्णुयाजिनाम् ।संसारस्य च पारस्थस्स विष्णुर्द्विस्वरूपकः ॥ * ॥</div>

~~| verse_line1~~ = ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके गुहां प्रविष्टौ परमे परार्द्धे ।

</div>

~~| verse_line2~~ = छायातपौ ब्रह्मविदो वदन्ति पञ्चाग्नयो ये च त्रिनाचिकेताः ॥ १ ॥

~~| commentary1~~ = ~~katha~~

==== ध्याने इन्द्रियनिग्रहस्याऽवश्यकत्वप्रतिपादनम् ====

}}

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S03_V03" data-block-id="Katha-120" data-label="उपनिषद्">आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव च ।बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च ।। ३ ।।</div>

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S03_V04" data-block-id="Katha-121">इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषयांस्तेषु गोचरान् ।आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः ।। ४ ।।</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = KKN_C01_S03_V01

==== इन्द्रियनिग्रहस्य विवेकसाध्यत्वनिरूपणम् ====

| id = KKN_C01_S03_V01_B01

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S03_V05" data-block-id="Katha-123">यस्त्वविज्ञानवान् भवत्ययुक्तेन मनसा सदा ।तस्येन्द्रियाण्यवश्यानि दुष्टाश्वा इव सारथेः ।। ५ ।।</div>

~~| text~~ =

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S03_V06" data-block-id="Katha-124">यस्तु विज्ञानवान् भवति युक्तेन मनसा सदा ।तस्येन्द्रियाणि वश्यानि सदश्वा इव सारथेः ।। ६ ।।</div>

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S03_V07" data-block-id="Katha-125">यस्त्वविज्ञानवान् भवत्यमनस्कः सदाऽशुचिः ।न स तत् पदमाप्नोति संसारं चाधिगच्छति ।। ७ ।।</div>

~~आत्मान्तरात्मेति~~ विभुरेक एव द्विधा स्थितः ।

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S03_V08" data-block-id="Katha-126">यस्तु विज्ञानवान् भवति समनस्कः सदा शुचिः ।स तु तत् पदमाप्नोति यस्माद् भूयो न जायते।। ८ ।।</div>

स विष्णुः परमे वायौ परेभ्योऽप्यृद्धरूपके ॥

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S03_V09" data-block-id="Katha-127">विज्ञानसारथिर्यस्तु मनःप्रग्रहवान्नरः ।सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद् विष्णोः परमं पदम् ।। ९।।</div>

शुभान् पिबति भोगान् स च्छायेव विदुषां प्रभुः ।

आतपः पापिनां नित्यं ~~... ...~~ ।

==== देवतातारतम्यप्रतिपादनम् ====

}}

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S03_V10" data-block-id="Katha-129">इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यश्च परं मनः ।मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा महान् परः ।। १० ।।</div>

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S03_V11" data-block-id="Katha-130">महतः परमव्यक्तमव्यक्तात् पुरुषः परः ।पुरुषान्न परं किञ्चित् सा काष्ठा सा परा गतिः ।।११।।</div>

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S03_V02~~

==== ज्ञानिनामेव भगवत्साक्षात्कारः ====

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S03_V12" data-block-id="Katha-132">एष सर्वेषु भूतेषु गूढोत्मा न प्रकाशते ।दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः।। १२।।</div>

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S03_V03_B01" data-block-id="Katha-133" data-parent-verse="KKN_C01_S03_V03" data-covers-verses="KKN_C01_S03_V03 KKN_C01_S03_V04 KKN_C01_S03_V05 KKN_C01_S03_V06 KKN_C01_S03_V07 KKN_C01_S03_V08 KKN_C01_S03_V09 KKN_C01_S03_V10 KKN_C01_S03_V11 KKN_C01_S03_V12" data-label="भाष्यम्">देवेभ्य इन्द्रियात्मभ्यो ज्यायांसोऽर्थाभिमानिनः ।सोमवित्तपसूर्याप्पा अश्व्यग्नीन्द्रेन्द्रसूनवः ।।यमो दक्षश्चेन्द्रियेशास्सुपर्णी वारुणी तथा ।उमेति चार्थमानिन्यस्तिस्रो द्विद्व्येकदेवताः ।।मनोभिमानिनो रुद्रवीन्द्रशेषास्त्रयोऽपि तु ।ते श्रेष्ठा अर्थमानिभ्यस्तेभ्यो बुद्धिः सरस्वती ।।तस्या ब्रह्मा महानात्मा ततोऽव्यक्ताभिधा रमा ।तस्यास्तु पुरुषो विष्णुः पूर्णत्वान्नैव तत्समः ।कश्चित् कुतश्चिच्छ्रेष्ठस्तु नास्तीति किमु सा कथा ।। * ।।</div>

~~| verse_line1~~ = ~~यः सेतुरीजानानामक्षरं ब्रह्म यत्परम् ।~~

</div>

~~| verse_line2~~ = ~~अभयं तितीर्षतां पारं नाचिकेतं शकेमसि ॥ २ ॥~~

~~| commentary1~~ = ~~katha~~

==== देवेष्वपि स्वस्वामिभावसम्बन्धकथनम् ====

}}

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S03_V13" data-block-id="Katha-135" data-label="उपनिषद्">यच्छेद् वाङ्मनसि प्राज्ञस्तद् यच्छेद् ज्ञान आत्मनि ।ज्ञानमात्मनि महति तद् यच्छेच्छान्त आत्मनि॥१३॥</div>

~~{{Bhashyam~~

==== वेदाध्येतॄणां हितोक्तिः ====

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S03_V02~~

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S03_V14" data-block-id="Katha-137">उत्तिष्ठत जाग्रत प्राप्य वरान् निबोधत ।क्षुरस्य धारा निशिता दुरत्यया दुर्गं पथस्तत् कवयो वदन्ति ॥१४॥</div>

~~| id~~ = ~~KKN_C01_S03_V02_B01~~

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S03_V15" data-block-id="Katha-138">अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽरसं नित्यमगन्धवच्च यत् ।अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तं मृत्युमुखात् प्रमुच्यते ॥ १५ ॥</div>

~~| text~~ =

==== नाचिकेतोपाख्यानस्योपसंहारः तत्कथनश्रवणयोः फलं च ====

~~.... ... मर्यादा विष्णुयाजिनाम् ॥~~

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S03_V16" data-block-id="Katha-140">नाचिकेतमुपाख्यानं मृत्युप्रोक्तं सनातनम् ।उक्त्वा श्रुत्वा च मेधावी ब्रह्मलोके महीयते ॥ १६ ॥</div>

~~संसारस्य च पारस्थस्स विष्णुर्द्विस्वरूपकः ॥~~

<div class="verse-block" id="KKN_C01_S03_V17" data-block-id="Katha-141">य इमं परमं गुह्यं श्रावयेद् ब्रह्मसंसदि ।प्रयतः श्राद्धकाले वा तदानन्त्याय कल्पते तदानन्त्याय कल्पत इति ॥ १७ ॥</div>

}}

<div class="gr-author-note" id="Katha-142">॥ इति प्रथमाध्याये तृतीयावल्ली ।</div>

~~{{VerseBlock~~

== द्वितीयोऽध्यायः ==

~~| verse_id~~ = KKN_C01_S03_V03

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1~~ = आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव च ।

~~| verse_line2~~ = बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च ॥ ३ ॥

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = KKN_C01_S03_V04

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

~~| verse_type = mantra~~

~~| verse_line1~~ = इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषयांस्तेषु गोचरान् ।

~~| verse_line2~~ = आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः ॥ ४ ॥

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = KKN_C01_S03_V05

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

~~| verse_type = mantra~~

~~| verse_line1~~ = यस्त्वविज्ञानवान् भवत्ययुक्तेन मनसा सदा ।

~~| verse_line2~~ = तस्येन्द्रियाण्यवश्यानि दुष्टाश्वा इव सारथेः ॥ ५ ॥

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = KKN_C01_S03_V06

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

~~| verse_type = mantra~~

~~| verse_line1~~ = यस्तु विज्ञानवान् भवति युक्तेन मनसा सदा ।

~~| verse_line2~~ = तस्येन्द्रियाणि वश्यानि सदश्वा इव सारथेः ॥ ६ ॥

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = KKN_C01_S03_V07

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1 = यस्तवविज्ञानवान्~~ भवत्यमनस्कः ~~सदाशुचिः~~ ।

~~| verse_line2~~ = न स ~~तत्पदमाप्नोति~~ संसारं चाधिगच्छति ॥ ७ ॥

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = KKN_C01_S03_V08

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

~~| verse_type = mantra~~

~~| verse_line1~~ = यस्तु विज्ञानवान् भवति समनस्कः ~~सदाशुचिः~~ ।

~~| verse_line2~~ = स तु ~~तत्पदमाप्नोति यस्माद्भूयो~~ न जायते ॥ ८ ॥

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = KKN_C01_S03_V09

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

~~| verse_type = mantra~~

~~| verse_line1~~ = विज्ञानसारथिर्यस्तु ~~मनःप्रग्रहवान् नरः~~ ।

~~| verse_line2~~ = सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद् विष्णोः परमं पदम् ~~॥ ९ ॥~~

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = KKN_C01_S03_V10

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

~~| verse_type = mantra~~

~~| verse_line1~~ = इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था ~~अथेभ्यश्च~~ परं मनः ।

~~| verse_line2~~ = मनसस्तु परा ~~बुद्धिः बुद्धेरात्मा~~ महान् परः ॥ १० ॥

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = KKN_C01_S03_V11

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

~~| verse_type = mantra~~

~~| verse_line1~~ = महतः परमव्यक्तमव्यक्तात् पुरुषः परः ।

~~| verse_line2~~ = पुरुषान्न ~~परः~~ किञ्चित् सा काष्ठा सा परा गतिः ~~॥ ११ ॥~~

~~| commentary1~~ = ~~katha~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = KKN_C01_S03_V11

~~| id~~ = ~~KKN_C01_S03_V11_B01~~

~~| text~~ =

देवेभ्य इन्द्रियात्मभ्यो ज्यायांसोऽर्थाभिमानिनः ।

सोमवित्तपसूर्याप्पा ~~अश्व्ग्नीन्द्रेन्द्रसूनवः ॥~~

यमो दक्षश्चेन्द्रियेशास्सुपर्णी वारुणी तथा ।

उमेति चार्थमानिन्यस्तिस्रो ~~द्विर्द्व्येकदेवताः ॥~~

मनोभिमानिनो रुद्रवीन्द्रशेषास्त्रयोऽपि तु ।

ते श्रेष्ठा अर्थमानिभ्यस्तेभ्यो बुद्धिः सरस्वती ॥

तस्या ब्रह्मा महानात्मा ततोऽव्यक्ताभिधा रमा ।

तस्यास्तु पुरुषो विष्णुः पूर्णत्वान्नैव तत्समः ॥

कश्चित् कुतश्चिच्छ्रेष्ठस्तु नास्तीति किमु सा ~~कथा॥ १०-१२ ॥~~

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S03_V12~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1~~ = ~~एष सर्वेषु भूतेषु गूढोत्मा न प्रकाशते ।~~

~~| verse_line2~~ = ~~दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः ॥ १२ ॥~~

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = KKN_C01_S03_V13

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1~~ = यच्छेद् वाङ्मनसि प्राज्ञस्तद् ~~यच्छेज्ज्ञान~~ आत्मनि ।

~~| verse_line2~~ = ज्ञानमात्मनि महति ~~नियच्छेच्छान्त~~ आत्मनि ~~॥ १३ ॥~~

~~| commentary1~~ = ~~katha~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S03_V13~~

~~| id~~ = ~~KKN_C01_S03_V13_B01~~

~~| text~~ =

~~तस्माद्वागात्मिका देवीरुमाद्यास्तु शिवादिषु ।~~

~~शिवादीन् ब्रह्मवाय्वोस्तु नियच्छेन्महदात्मनोः ॥~~

~~तौ रमायां परानन्दे तां विष्णौ परमात्मनि ।~~

~~तद्वशत्वेन तद्ध्यानं नियमो नाम नापरः ॥~~

~~कुतस्तु मानुषो देवान्नियच्छेद्विनियामकान् ॥ इति च ॥~~

~~स्वभार्यायाः परत्वं सिद्धमिति महतः परमित्येवोक्तम् ॥ १३ ॥~~

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = KKN_C01_S03_V14

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

~~| verse_type = mantra~~

~~| verse_line1~~ = उत्तिष्ठत जाग्रत प्राप्य वरान् निबोधत ।

~~| verse_line2~~ = क्षुरस्य धारा निशिता दुरत्यया दुर्गं पथस्तत् कवयो वदन्ति ~~॥ १४ ॥~~

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = KKN_C01_S03_V15

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

~~| verse_type = mantra~~

~~| verse_line1~~ = अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽरसं नित्यमगन्धवच्च यत् ।

~~| verse_line2~~ = अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तं मृत्युमुखात् प्रमुच्यते ॥ १५ ॥

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = KKN_C01_S03_V16

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

~~| verse_type = mantra~~

~~| verse_line1~~ = नाचिकेतमुपाख्यानं मृत्युप्रोक्तं सनातनम् ।

~~| verse_line2~~ = उक्त्वा श्रुत्वा च मेधावी ब्रह्मलोके महीयते ॥ १६ ॥

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = KKN_C01_S03_V17

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C01~~

~~| verse_type = mantra~~

~~| verse_line1~~ = य इमं परमं गुह्यं श्रावयेद् ब्रह्मसंसदि ।

~~| verse_line2~~ = प्रयतः श्राद्धकाले वा तदानन्त्याय कल्पते तदानन्त्याय ~~कल्पते~~ इति ॥ १७ ॥ ॥

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S03_V17~~

| id = ~~KKN_C01_S03_V17_author_note~~

~~| text =~~

इति प्रथमाध्याये तृतीयावल्ली ॥

~~| extra_class~~ = gr-~~author~~-~~note~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C01_S03_V17~~

| id = ~~KKN_C01_S03_V17_author_note~~

~~| text =~~

~~इति प्रथमाध्यायः ॥~~

~~| extra_class~~ = gr-~~author~~-~~note~~

}}

~~== द्वितीयाध्यायः~~ ==

=== प्रथमावल्ली ===

~~{{Adhyaya~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S01_I_B01" data-block-id="Katha-145" data-parent-verse="None" data-label="भाष्यम्">तस्माद् वागात्मिका देवीरुमाद्यास्तु शिवादिषु ।शिवादीन् ब्रह्मवाय्वोस्तु नियच्छेन्महदात्मनोः ॥तौ रमायां परानन्दे तां विष्णौ परमात्मनि ।तद्वशत्वेन तद्ध्यानं नियमो नाम नापरः ।कुतस्तु मानुषो देवान् नियच्छेद् विनियामकान् ।' इति च ॥ * ॥स्वभार्यायाः परत्वं सिद्धमिति महतः परम् इत्येवोक्तम् ॥ * ॥</div>

~~| chapter_num~~ = 2

</div>

~~| section_num~~ = 1

| title = ~~प्रथमावल्ली~~

==== मुमुक्षूणां वैराग्यसम्पादनस्याऽवश्यकत्वोक्तिः ====

}}

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S01_V01" data-block-id="Katha-147" data-label="उपनिषद्">॥ इति प्रथमोऽध्यायः ॥ —०—पराञ्चि खानि व्यतृणात् स्वयम्भूस्तस्मात् पराङ् पश्यति नान्तरात्मन् ।कश्चिद् धीरः प्रत्यगात्मानमैक्षद् आवृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन् ॥ १ ॥</div>

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = KKN_C02_S01_V01

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S01_V01_B01" data-block-id="Katha-148" data-parent-verse="KKN_C02_S01_V01" data-label="भाष्यम्">तृणु= कात्करणे इति धातुः ॥ * ॥</div>

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

</div>

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C02~~

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S01_V02" data-block-id="Katha-149" data-label="उपनिषत्">पराचः कामाननुयन्ति बाला- स्ते मृत्योर्यन्ति विततस्य पाशम् ।अथ धीरा अमृतत्वं विदित्वा ध्रुवमध्रुवेष्विह न प्रार्थयन्ते ॥ २ ॥</div>

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1~~ = पराञ्चि खानि व्यतृणात् स्वयम्भूस्तस्मात् ~~पराक्~~ पश्यति नान्तरात्मन् ।

==== नचिकेतसः प्रश्नस्य यमप्रत्युक्तिः ====

~~| verse_line2~~ = कश्चिद् धीरः ~~प्रत्यगात्मानमैक्षत्~~ आवृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन् ॥ १ ॥

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S01_V03" data-block-id="Katha-151">येन रूपं रसं गन्धं शब्दान् स्पर्शांश्च मैथुनान् ।एतेनैव विजानाति किमत्र परिशिष्यते । एतद् वै तत् ॥३॥</div>

~~| commentary1~~ = ~~katha~~

}}

==== जागृदादिनियामकस्यैव मोक्षे नियामकत्ववचनम् ====

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S01_V04" data-block-id="Katha-153">स्वप्नान्तं जागरितान्तं चोभौ येनानुपश्यति ।महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति ॥ ४ ॥</div>

~~{{Bhashyam~~

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S01_V05" data-block-id="Katha-154">य इदं मध्वदं वेद आत्मानं जीवमन्तिकात् ।ईशानं भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते । एतद् वै तत् ॥ ५ ॥</div>

~~| verse_id~~ = KKN_C02_S01_V01

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S01_V06" data-block-id="Katha-155">यः पूर्वं तपसोऽजातम् अद्भ्यः पूर्वमजायत ।गुहां प्रविश्य तिष्ठन्तं यो भूतेभिर्व्यपश्यत । एतद् वै तत् ॥ ६ ॥</div>

| id = KKN_C02_S01_V01_B01

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S01_V07" data-block-id="Katha-156">या प्राणेन संविशत्यदितिर्देवतामयी ।गुहां प्रविश्य तिष्ठन्तीं या भूतेभिर्व्यजायत । एतद् वै तत् ॥ ७ ॥</div>

~~| text~~ =

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S01_V02_B01" data-block-id="Katha-157" data-parent-verse="KKN_C02_S01_V02" data-covers-verses="KKN_C02_S01_V02 KKN_C02_S01_V03 KKN_C02_S01_V04 KKN_C02_S01_V05 KKN_C02_S01_V06 KKN_C02_S01_V07" data-label="भाष्यम्">(भा.) इदं गुह्यं ब्रह्म प्रवक्ष्यामि । यथा मरणं प्राप्य जीवो भवति तच्च प्रवक्ष्यामि जीवेश्वरभेदज्ञापनाय । यः कर्मफलभोक्ता सुप्त्यादिमान् स जीवः । यः प्रलयादिषु जीवेषु सुप्तेषु जागर्ति स विष्णुः परं ब्रह्मेत्यर्थः। न हि जीवस्य योन्यादिगमनं ब्रह्म । जीवाद् भेदेन ज्ञातं हि ब्रह्म यथावज्ज्ञातं भवति ॥ * ॥जीवस्यान्तिके । न हि स्वस्य स्वयं जीवोऽन्तिके भवति ।वस्त्वन्तरस्य हि दूरत्वमन्तिकत्वं वा ॥ * ॥अम्भ्रामभ्यश्च भूतेभ्यस्तपोनाम्नः शिवादपि ।</div>

तृणु कात्करणे इति धातुः ॥ १ ॥

</div>

}}

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S01_V06_B02" data-block-id="Katha-158" data-parent-verse="KKN_C02_S01_V06" data-covers-verses="KKN_C02_S01_V02 KKN_C02_S01_V03 KKN_C02_S01_V04 KKN_C02_S01_V05 KKN_C02_S01_V06 KKN_C02_S01_V07">पूर्वं यो जनयामास पूर्वाजातं चतुर्मुखम् ॥स्वात्मानं च गुहासंस्थं सर्वभूतैः सहाभिभूः ।यः पश्यति सदा विष्णुस्स एष हृदि संस्थितः । इति च ॥यथा मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च इत्यादिना जाता एवेन्द्रादयः कश्यपात् पुनर्जायन्ते, न तथा भगवतो ब्रह्मा ; किन्तु ? जातमेव अद्भ्यः पूर्वमजायत जनयामास । अजायत इति जज्ञे बहुज्ञम् इतिवत् अन्तर्णीतणिच् ॥ * ॥अदनाद् अदितिर्विष्णुर्यः प्राणसहितः स्थितः ।उत्तमो देवताभ्यश्च सोऽत्मानं विविधात्मना ॥मत्स्यकूर्मादिरूपेण गुहासंस्थमजीजनत् ।भूतैस्सह महाविष्णुः परमात्मा युगे युगे । इति च ॥देवतामयी देवतोत्तमा । प्राणेन सहितो भवति । गुहां प्रविश्य तिष्ठन्तं स्वात्मानं भूतैस्सह विविधं जनयामास ॥ * ॥</div>

~~{{VerseBlock~~

</div>

~~| verse_id~~ = KKN_C02_S01_V02

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S01_V08" data-block-id="Katha-159" data-label="उपनिषद्">अरण्योर्निहितो जातवेदा गर्भ इव सुभृतो गर्भिणीभिः।दिवेदिव ईड्यो जागृवद्भिर्हविष्मद्भिर्मनुष्येभिरग्निः ।एतद् वै तत् ॥ ८ ॥</div>

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S01_V09" data-block-id="Katha-160">यतश्चोदेति सूर्योऽस्तं यत्र च गच्छति ।तं देवास्सर्वे अर्पितास्तदु नात्येति कश्चन ।एतद् वै तत् ॥ ९ ॥</div>

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C02~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

==== भगवद्रूपाणां भेदाभावोक्तिः ====

~~| verse_line1~~ = पराचः कामाननुयन्ति ~~बालाः ते~~ मृत्योर्यन्ति विततस्य ~~पाशान्~~ ।

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S01_V10" data-block-id="Katha-162">यदेवेह तदमुत्र यदमुत्र तदन्विह ।मृत्योस्स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति ॥१०॥</div>

~~| verse_line2~~ = अथ धीरा अमृतत्वं विदित्वा ध्रुवमध्रुवेष्विह न प्रार्थयन्ते ॥ २ ॥

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S01_V11" data-block-id="Katha-163">मनसैवेदमाप्तव्यं नेह नानाऽस्ति किञ्चन ।मृत्योस्स मृत्युं गच्छति य इह नानेव पश्यति॥ ११॥</div>

}}

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S01_V08_B01" data-block-id="Katha-164" data-parent-verse="KKN_C02_S01_V08" data-covers-verses="KKN_C02_S01_V08 KKN_C02_S01_V09 KKN_C02_S01_V10 KKN_C02_S01_V11" data-label="भाष्यम्">सर्वज्ञो भगवान् विष्णुररण्योर्गुरुशिष्ययोः ।‘सुभृतः स्तूयते नित्यं जानद्भिः पुरुषोत्तमः’ इति च ।अर्यते ण आभ्यामित्यरणी ॥ * ॥यः प्रादुर्भावगो विष्णुर्देहादिषु च संस्थितः ।स एव मूलरूपश्च साक्षान्नारायणाभिधः ।मूलरूपश्च यो विष्णुः प्रादुर्भावादिकश्च सः ॥गुणतः स्वरूपतो वाऽपि विशेषं योऽत्र पश्यति ।अत्यल्पमपि मृत्वा स तमोऽन्धं यात्यसंशयम् ।भेदाभेदविदश्चात्र तमो यान्ति न संशयः ॥तथैवावयवानां च गुणानां च परस्परम् ।क्रियाणां तेन चैतेषां भेदविच्चोभयं विदः ।यान्त्येवान्धन्तमो नात्र कार्या काचिद् विचारणा’ इति च ॥‘भवेदेकत्र संयोग इवशब्दो विरुद्धयोः ।धर्मयोरुपमायां वा स्वल्पत्वे वा विवक्षिते॥’इति शब्दनिर्णये॥अतो ‘नानेव’ इतीवशब्दोऽत्यल्पविषयो भेदाभेदविषयश्च।प्रथमं ‘य इह नानेव पश्यति’ इति स्वरूपभेदनिषेधार्थम्।</div>

~~{{VerseBlock~~

</div>

~~| verse_id~~ = KKN_C02_S01_V03

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S01_V11_B02" data-block-id="Katha-165" data-parent-verse="KKN_C02_S01_V11" data-covers-verses="KKN_C02_S01_V08 KKN_C02_S01_V09 KKN_C02_S01_V10 KKN_C02_S01_V11">‘नेह नानाऽस्ति किञ्चन’ इति किञ्चनशब्दाद् अवयवानां गुणानां क्रियाणां च परस्परं तद्वतां च भेदनिषेधार्थम् ॥</div>

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C02~~

</div>

~~| verse_type = mantra~~

~~| verse_line1~~ = येन रूपं रसं गन्धं शब्दान् स्पर्शांश्च मैथुनान् ।

==== हृत्स्थभगवत्परिमाणोक्तिः ====

~~| verse_line2~~ = एतेनैव विजानाति किमत्र परिशिष्यते । ~~एतद्वै~~ तत् ~~॥ ३ ॥~~

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S01_V12" data-block-id="Katha-167" data-label="उपनिषद्">अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति ।ईशानो भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते ।एतद् वै तत् ॥ १२॥</div>

~~| commentary1~~ = ~~katha~~

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S01_V13" data-block-id="Katha-168">अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो ज्योतिरिवाधूमकः ।ईशानो भूतभव्यस्य स एवाद्य स उ श्वः । एतद् वै तद् ॥ १३ ॥</div>

}}

==== भगवद्गुणेषु भेदचिन्ताया अनर्थत्वकीर्तनम् ====

~~{{Bhashyam~~

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S01_V14" data-block-id="Katha-170">यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति ।एवं धर्मान् पृथक् पश्यंस्तानेवानु विधावति ॥ १४ ॥</div>

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C02_S01_V03~~

~~| id~~ = ~~KKN_C02_S01_V03_B01~~

==== मुक्तपरमात्मनोर्भेदोक्तिः ====

~~| text~~ =

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S01_V15" data-block-id="Katha-172">यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं तादृगेव भवति ।एवं मुनेर्विजानत आत्मा भवति गौतम ॥ १५ ॥</div>

<div class="gr-author-note" id="Katha-173">॥ इति द्वितीये प्रथमा वल्ली ॥</div>

इदं गुह्यं ब्रह्म प्रवक्ष्यामि । यथा मरणं प्राप्य जीवो भवति तच्च प्रवक्ष्यामि जीवेश्वरभेदज्ञापनाय । यः कर्मफलभोक्ता सुप्त्यादिमान् स जीवः । यः प्रलयादिषु जीवेषु सुप्तेषु जागर्ति स विष्णुः परं ब्रह्मेत्यर्थः । न हि जीवस्य योन्यादिगमनं ब्रह्म । जीवाद्भेदेन ज्ञातं हि ब्रह्म यथावज्ज्ञातं भवति ।

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = KKN_C02_S01_V04

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C02~~

~~| verse_type = mantra~~

~~| verse_line1~~ = स्वप्नान्तं जागरितान्तं चोभौ येनानुपश्यति ।

~~| verse_line2~~ = महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति ॥ ४ ॥

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = KKN_C02_S01_V05

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C02~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1~~ = य इदं मध्वदं ~~वेदात्मानं~~ जीवमन्तिकात् ।

~~| verse_line2~~ = ईशानं भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते । ~~एतद्वै~~ तत् ॥ ५ ॥

~~| commentary1~~ = ~~katha~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = KKN_C02_S01_V05

| id = ~~KKN_C02_S01_V05_B01~~

~~| text~~ =

जीवस्यान्तिके । न हि स्वस्य स्वयं जीवोऽन्तिके भवति । वस्त्वन्तरस्य हि दूरत्वमन्तिकत्वं वा ॥ ५ ॥

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = KKN_C02_S01_V06

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C02~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1~~ = ~~यः पूर्वं तपसो जातमद्भ्यः पूर्वमजायत ।~~

~~| verse_line2~~ = ~~गुहां प्रविश्य तिष्ठन्तं यो भूतेभिर्व्यपश्यत । एतद्वै तत् ॥ ६ ॥~~

~~| commentary1~~ = ~~katha~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C02_S01_V06~~

~~| id~~ = ~~KKN_C02_S01_V06_B01~~

~~| text =~~

~~अम्नामभ्यश्च भूतेभ्यस्तपोनाम्नः शिवादपि ।~~

पूर्वं यो जनयामास ~~पूर्वजातं~~ चतुर्मुखम् ॥

स्वात्मानं च गुहासंस्थं सर्वभूतैः सहाभिभूः ।

यः पश्यति सदा विष्णुस्स एष हृदि संस्थितः ॥ इति च ॥

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C02_S01_V06~~

| id = ~~KKN_C02_S01_V06_B01~~

~~| text =~~

~~यथा मुखादिन्द्रश्चाग्निश्चेत्यादिना~~ जाता एवेन्द्रादयः कश्यपात् पुनर्जायन्ते न तथा भगवतो ब्रह्मा ~~। किन्त्वजातमेवाद्भ्यः~~ पूर्वमजायत जनयामास । ~~अजायतेति जज्ञे बहुज्ञम् इतिवदन्तर्णीतणिच् ॥ ६ ॥~~

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C02_S01_V07~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C02~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1~~ = ~~या प्राणेन सम्भवत्यदितिर्देवतामयी ।~~

~~| verse_line2~~ = ~~गुहां प्रविश्य तिष्ठन्तीं या भूतेभिर्व्यजायत । एतद्वै तत्~~ ॥ ७ ॥

~~| commentary1~~ = ~~katha~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C02_S01_V07~~

~~| id = KKN_C02_S01_V07_B01~~

~~| text =~~

~~अदनादितिर्विष्णुर्यः~~ प्राणसहितः स्थितः ।

उत्तमो देवताभ्यश्च ~~सोत्मानं~~ विविधात्मना ॥

मत्स्यकूर्मादिरूपेण गुहासंस्थमजीजनत् ।

भूतैस्सह महाविष्णुः परमात्मा युगे युगे ॥ इति च ।

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C02_S01_V07~~

| id = ~~KKN_C02_S01_V07_B01~~

~~| text~~ =

~~देवतामयी~~ देवतोत्तमा । प्राणेन ~~सह स्थितो~~ भवति । गुहां प्रविश्य तिष्ठन्तं स्वात्मानं भूतैस्सह विविधं जनयामास ॥ ७ ॥

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = KKN_C02_S01_V08

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C02~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1~~ = अरण्योर्निहितो जातवेदा गर्भ इव सुभृतो ~~गर्भिणीभिः ।~~

~~| verse_line2~~ = ~~दिवे दिव~~ ईड्यो ~~जागृवद्भिः हविष्मद्भिर्मनुष्येभिरग्निः~~ । ~~एतद्वै~~ तत् ॥ ८ ॥

~~| commentary1~~ = ~~katha~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = KKN_C02_S01_V08~~

| id = ~~KKN_C02_S01_V08_B01~~

~~| text =~~

~~सर्वज्ञो भगवान् विष्णुररण्योर्गुरुशिष्ययोः ।~~

~~सुभृतः स्तूयते नित्यं जानद्भिः पुरुषोत्तमः ॥ इति च ।~~

~~अर्यते ण आभ्यामित्यरणी ॥ ८ ॥~~

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id =~~ KKN_C02_S01_V09

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C02~~

~~| verse_type = mantra~~

~~| verse_line1~~ = यतश्चोदेति ~~सूर्योस्तं~~ यत्र च गच्छति ।

~~| verse_line2~~ = तं देवास्सर्वे अर्पितास्तदु नात्येति कश्चन । ~~एतद्वै~~ तत् ॥ ९ ॥

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = KKN_C02_S01_V10

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C02~~

~~| verse_type = mantra~~

~~| verse_line1~~ = यदेवेह तदमुत्र यदमुत्र तदन्विह ।

~~| verse_line2~~ = मृत्योस्स ~~मृत्युमाप्नोति~~ य इह नानेव पश्यति ॥ ~~१० ॥~~

~~| commentary1~~ = ~~katha~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = KKN_C02_S01_V10

| id = ~~KKN_C02_S01_V10_B01~~

~~| text~~ =

यः प्रादुर्भावगो विष्णुर्देहादिषु च संस्थितः ।

स एव मूलरूपश्च साक्षान्नारायणाभिधः ॥

मूलरूपश्च यो विष्णुः ~~प्रादुर्भावादिगश्च यः ।~~

~~गुणतस्स्वरूपतो वापि~~ विशेषं योऽत्र पश्यति ॥

अत्यल्पमपि मृत्वा स तमोऽन्धं यात्यसंशयम् ।

भेदाभेदविदश्चात्र तमो यान्ति न संशयः ॥ ~~१० ॥~~

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C02_S01_V11~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id = KKN_C02~~

~~| verse_type = mantra~~

~~| verse_line1 = मनसैवेदमाप्तव्यं नेह नानास्ति किञ्चन ।~~

~~| verse_line2 = मृत्योस्स मृत्युं गच्छति य इह नानेव पश्यति ॥ ११ ॥~~

~~| commentary1 = katha~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = KKN_C02_S01_V11~~

~~| id = KKN_C02_S01_V11_B01~~

~~| text =~~

तथैवावयवानां च गुणानां च परस्परम् ।

क्रियाणां तेन चैतेषां भेदविच्चोभयं विदः ॥

यान्त्येवान्धन्तमो नात्र कार्या ~~काचिद्विचारणा ॥~~ इति च ।

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C02_S01_V11~~

~~| id~~ = ~~KKN_C02_S01_V11_B01~~

~~| text =~~

~~भवेदेकत्र~~ संयोग ~~इवशब्दोऽविरुद्धयोः~~ ।

धर्मयोरुपमायां वा स्वल्पत्वे वा ~~विवक्षिते ॥~~ इति ~~शब्दनिर्णये ।~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = KKN_C02_S01_V11

| id = ~~KKN_C02_S01_V11_B01~~

~~| text~~ =

अतो नानेव इतीवशब्दोऽत्यल्पविषयो भेदाभेदविषयश्च । प्रथमा य इह नानेव पश्यति इति ~~स्वरूपभेदनिषेधार्थम् । नेह नानास्ति किञ्चन इति किञ्चनशब्दादवयवानां~~ गुणानां क्रियाणां च परस्परं तद्वतां च भेदनिषेधार्थम् ॥ ~~११ ॥~~

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = KKN_C02_S01_V12

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C02~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1~~ = अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति ।

~~| verse_line2~~ = ईशानो भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते । ~~एतद्वै~~ तत् ॥ ~~१२ ॥~~

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = KKN_C02_S01_V13

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C02~~

~~| verse_type = mantra~~

~~| verse_line1~~ = अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो ज्योतिरिवाधूमकः ।

~~| verse_line2~~ = ईशानो भूतभव्यस्य स एवाद्य स उ श्वः । ~~एतद्वै तत्~~ ॥ १३ ॥

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = KKN_C02_S01_V14

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C02~~

~~| verse_type = mantra~~

~~| verse_line1~~ = यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति ।

~~| verse_line2~~ = एवं धर्मान् पृथक् ~~पश्यंस्तानेवानुविधावति~~ ॥ १४ ॥

~~| commentary1~~ = ~~katha~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C02_S01_V14~~

~~| id~~ = ~~KKN_C02_S01_V14_B01~~

~~| text~~ =

भेदाभेद एव निषिध्यते न तु भेद इत्याशङ्कां निवर्तयितुं एवं धर्मान् पृथक् पश्यन् इति भगवद्धर्माणामवयवगुणकर्मणां भेददर्शने पृथग् दोषमाह । पर्वतेषु दुर्गे शिखरे वृष्टमधो विधावति । एवं विष्णोर्धर्मान् पृथक् पश्यन्नन्धन्तमो विधावति ॥ १२-~~१४ ॥~~

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = KKN_C02_S01_V15

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C02~~

~~| verse_type = mantra~~

~~| verse_line1~~ = यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं तादृगेव भवति ।

~~| verse_line2~~ = एवं मुनेर्विजानत आत्मा भवति गौतम ॥ १५ ॥

~~| commentary1 = katha~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = KKN_C02_S01_V15~~

~~| id = KKN_C02_S01_V15_author_note~~

~~| text =~~

~~इति द्वितीयाध्याये प्रथमावल्ली ॥~~

~~| extra_class~~ = gr-author-note

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = KKN_C02_S01_V15~~

| id = ~~KKN_C02_S01_V15_author_note~~

~~| text =~~

॥ इति ~~काठकोपनिषद्भाष्ये द्वितीयाध्याये प्रथमावल्ली समाप्ता~~ ॥

~~| extra_class~~ = gr-~~author~~-~~note~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C02_S01_V15~~

~~| id = KKN_C02_S01_V15_B01~~

~~| text =~~

~~विजानतो मुनेरात्मा वायुरपि तादृगेव भवति न तु स एव भवति । किम्वन्ये जीवाः ।~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = KKN_C02_S01_V15~~

~~| id = KKN_C02_S01_V15_B01~~

~~| text~~ =

~~सर्वेषां ज्ञानिनामात्मा देवानां च विशेषतः ।~~

~~मुक्तो वायुश्च सादृश्यमेवं विष्णोस्तु गच्छति ॥~~

~~न तु तद्रूपतां याति किम्वन्ये देवमानुषाः ।~~

~~आभासाभासरूपास्तु वायोर्देवस्य सर्वशः ॥ इति भविष्यत्पर्वणि ॥ १५ ॥~~

}}

=== द्वितीयावल्ली ===

~~{{Adhyaya~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S02_I_B01" data-block-id="Katha-175" data-parent-verse="None" data-label="भाष्यम्">भेदाभेद एव निषिध्यते, न तु भेदः ? इत्याशङ्कां निवर्तयितुम्, एवं धर्मान् पृथक् पश्यन् इति भगवद्धर्माणाम् अवयवगुणकर्मणां भेददर्शने पृथग् दोषमाह ॥ * ॥पर्वतेषु दुर्गे शिखरे वृष्टम् अधो विधावति, एवं विष्णोः धर्मान् पृथक् पश्यन् अन्धन्तमो विधावति ॥ * ॥विजानतो मुनः आत्मा वायुरपि तादृगेव भवति, न तु स एव भवति, किमु अन्ये जीवाः! ।'सर्वेषां ज्ञानिनाम् आत्मा देवानां च विशेषतः ।मुक्तो वायुश्च सादृश्यम् एवं विष्णोस्तु गच्छति ॥न तु तद्रूपतां याति किम्वन्ये देवमानुषाः ।आभासाभासरूपास्तु वायोर्देवस्य सर्वशः ॥' इति भविष्यत्पर्वणि ॥ * ॥॥ इति द्वितीयाध्यायस्य प्रथमा वल्ली ॥</div>

~~| chapter_num~~ = 2

</div>

~~| section_num~~ = 2

| title = ~~द्वितीयावल्ली~~

==== अभिमानत्यागस्य मोक्षसाधनत्वकथनम् ====

}}

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S02_V01" data-block-id="Katha-177" data-label="उपनिषद्">—०—पुरमेकादशद्वारमजस्यावक्रचेतसः ।अनुष्ठाय न शोचति विमुक्तश्च विमुच्यते ।एतद् वै तत् ॥ १ ॥</div>

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = KKN_C02_S02_V01

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S02_V01_B01" data-block-id="Katha-178" data-parent-verse="KKN_C02_S02_V01" data-label="भाष्यम्">इदं पुरं भगवदधीनमित्यधिष्ठाय । अजस्येदं पुरम् इति स्थितिं कृत्वा।'विमुक्तो निरभीमानात् पूर्वमेवापरोक्षवित् ।मुख्यतो मुच्यते पश्चाद् दुःखाद्याभासहानतः' इति च ॥*॥</div>

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

</div>

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C02~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

==== भगवन्माहात्म्यवर्णनम् ====

~~| verse_line1~~ = पुरमेकादशद्वारमजस्यावक्रचेतसः ।

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S02_V02" data-block-id="Katha-180" data-label="उपनिषद्">हंसः शुचिषद् वसुरन्तरिक्षसद् होता वेदिषदतिथिर्दुरोणसत् ।नृषद् वरसद् ऋतसद् व्योमसद् अब्जा गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतं बृहत् ॥२॥</div>

~~| verse_line2~~ = अनुष्ठाय न शोचति विमुक्तश्च विमुच्यते । एतद् वै तत् ॥ १ ॥

~~| commentary1~~ = ~~katha~~

==== भगवतो मुख्यप्राणनियामकत्वोक्तिः ====

}}

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S02_V03" data-block-id="Katha-182">ऊर्ध्वं प्राणमुन्नयत्यपानं प्रत्यगस्यति ।मध्ये वामनमासीनं विश्वे देवा उपासते ॥ ३ ॥</div>

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S02_V04" data-block-id="Katha-183">अस्य विस्रंसमानस्य शरीरस्थस्य देहिनः ।देहाद् विमुच्यमानस्य किमत्र परिशिष्यते ।एतद् वै तत् ॥ ४ ॥</div>

~~{{Bhashyam~~

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S02_V05" data-block-id="Katha-184">न प्राणेन नापानेन मर्त्यो जीवति कश्चन ।इतरेण तु जीवन्ति यस्मिन्नेतावुपाश्रितौ ॥ ५ ॥</div>

~~| verse_id~~ = KKN_C02_S02_V01

| id = KKN_C02_S02_V01_B01

==== जीवपरमात्मनोर्वैलक्षण्यप्रतिपादनम् ====

~~| text~~ =

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S02_V06" data-block-id="Katha-186">हन्त त इदं प्रवक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्म सनातनम् ।यथा च मरणं प्राप्याऽत्मा भवति गौतम ॥ ६ ॥</div>

इदं पुरं ~~भगवदधीनमित्यनुष्ठाय~~ । अजस्येदं ~~पुरमिति~~ स्थितिं ~~कृत्वा ।~~

==== जीवपरमात्मनोर्वैलक्षण्यप्रतिपादनम् ====

}}

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S02_V07" data-block-id="Katha-188">योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः ।स्थाणुमन्येऽनुसंयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम् ॥ ७ ॥</div>

~~{{Bhashyam~~

==== सुप्तनियामक एव मुक्तनियामकः ====

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C02_S02_V01~~

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S02_V08" data-block-id="Katha-190">य एषु सुप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुषो निर्मिमाणः।तदेव शुक्रं तद् ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते ।तस्मिन् लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चन ।एतद् वै तत् ॥८॥</div>

~~| id~~ = ~~KKN_C02_S02_V01_B01~~

~~| text =~~

==== जीवानां परमात्मप्रतिबिम्बत्वोक्तिः ====

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S02_V09" data-block-id="Katha-192">अग्निर्यथैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव ।एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च ॥९॥</div>

विमुक्तो निरभीमानात् पूर्वमेवापरोक्षवित् ।

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S02_V10" data-block-id="Katha-193">वायुर्यथैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव ।एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च ॥१०॥</div>

मुख्यतो मुच्यते ~~पश्चात्~~ दुःखाद्याभासहानतः ॥ इति च ॥ १ ॥

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S02_V11" data-block-id="Katha-194">सूर्यो यथा सर्वलोकस्य चक्षुर्न लिप्यते चाक्षुषैर्बाह्यदोषैः ।एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः ॥ ११ ॥</div>

}}

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S02_V12" data-block-id="Katha-195">एको वशी सर्वभूतान्तरात्मा एकं रूपं बहुधा यः करोति ।तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीरास्तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम् ॥ १२ ॥</div>

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S02_V13" data-block-id="Katha-196">नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानाम् एको बहूनां यो विदधाति कामान् ।तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीरास्तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरेषाम् ॥ १३ ॥</div>

~~{{VerseBlock~~

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S02_V14" data-block-id="Katha-197">तदेतदिति मन्यन्तेऽनिर्देश्यं परमं सुखम् ।कथं नु तद् विजानीयां किमु भाति न भाति वा॥१४॥</div>

~~| verse_id~~ = KKN_C02_S02_V02

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

==== बाह्यप्रकाशागोचरो भगवान् ====

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C02~~

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S02_V15" data-block-id="Katha-199">न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः ।तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ॥ १५ ॥</div>

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

<div class="gr-author-note" id="Katha-200">॥ इति द्वितीये द्वितीया वल्ली ॥</div>

~~| verse_line1~~ = हंसः ~~शुचिषद्वसुरन्तरिक्षसद्धोता~~ वेदिषदतिथिर्दुरोणसत् ।

~~| verse_line2~~ = ~~नृषद्वरसदृतसद्व्योमसदब्जा~~ गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतं बृहत् ~~॥ २ ॥~~

~~| commentary1~~ = ~~katha~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C02_S02_V02~~

~~| id~~ = ~~KKN_C02_S02_V02_B01~~

~~| text~~ =

~~नित्यं हीनोऽखिलैर्दोषैस्साररूपो यतो हरिः ।~~

~~हंस इत्युच्यते तस्माद्वायुस्थश्शुचिषत्स्मृतः ॥~~

~~वरसुर्वसुरित्युक्तस्स एवाप्यन्तरिक्षगः ।~~

~~होता सर्वेन्द्रियादिस्थो वेद्यां पूज्यश्च वेदिषत् ॥~~

~~अत्यन्नश्चातिथिः प्रोक्तो यस्मादन्नं थमुच्यते ।~~

~~स द्रोणकलशे सोमे स्थित उक्तो दुरोणसत् ॥~~

~~नृषु स्थितश्च देवेषु वरेष्वपि स एव तु ।~~

~~ऋतरूपे तथा वेदे व्योमाख्यप्रकृतावपि ॥~~

~~व्योतं जगदिदं यस्यां सा व्योम श्रीरुदाहृता ।~~

~~अब्जगोजाद्रिजेष्वेवमास्ते सोऽब्जादिकस्ततः ॥~~

~~तथैवर्तेषु मुक्तेषु गतास्ते विष्णुमित्यृताः ।~~

~~वेदैर्मुख्यतया प्रोक्तः ऋतमित्येव चोच्यते ॥~~

~~बृहत्पूर्णगुणत्वाच्च स एव पुरुषोत्तमः ॥ २ ॥~~

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = KKN_C02_S02_V03

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C02~~

~~| verse_type = mantra~~

~~| verse_line1~~ = ऊर्ध्वं प्राणमुन्नयत्यपानं प्रत्यगस्यति ।

~~| verse_line2~~ = मध्ये वामनमासीनं विश्वे देवा उपासते ॥ ३ ॥

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = KKN_C02_S02_V04

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C02~~

~~| verse_type = mantra~~

~~| verse_line1~~ = अस्य विस्रंसमानस्य शरीरस्थस्य देहिनः ।

~~| verse_line2~~ = ~~देहाद्विमुच्यमानस्य~~ किमत्र परिशिष्यते । ~~एतद्वै~~ तत् ॥ ४ ॥

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = KKN_C02_S02_V05

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C02~~

~~| verse_type = mantra~~

~~| verse_line1~~ = न प्राणेन नापानेन मर्त्यो जीवति कश्चन ।

~~| verse_line2~~ = इतरेण तु जीवन्ति यस्मिन्नेतावुपाश्रितौ ॥ ५ ॥

~~| commentary1~~ = ~~katha~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C02_S02_V05~~

~~| id~~ = ~~KKN_C02_S02_V05_B01~~

~~| text~~ =

न केवलं प्राण एव चेतनानां विधारकः । किन्तु विष्णुं समाश्रित्य प्राणो जीवान् बिभर्त्ययम् । अतो मुख्याश्रयो विष्णुश्चेतनानां स्वतन्त्रतः ॥ ३५ ॥

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = KKN_C02_S02_V06

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C02~~

~~| verse_type = mantra~~

~~| verse_line1~~ = हन्त त इदं प्रवक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्म सनातनम् ।

~~| verse_line2~~ = यथा मरणं ~~प्राप्यात्मा~~ भवति गौतम ॥ ६ ॥

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = KKN_C02_S02_V07

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C02~~

~~| verse_type = mantra~~

~~| verse_line1~~ = योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः ।

~~| verse_line2~~ = ~~स्थाणुमन्ये नु संयन्ति~~ यथाकर्म यथाश्रुतम् ॥ ७ ॥

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = KKN_C02_S02_V08

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C02~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1~~ = य एषु सुप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुषो ~~निर्मिमाणः ।~~

~~| verse_line2~~ = तदेव शुक्रं ~~तद्ब्रह्म~~ तदेवामृतमुच्यते ।

~~| verse_line3~~ = ~~तस्मिंल्लोकाः~~ श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चन ।

~~| verse_line4~~ = ~~एतद्वै~~ तत् ~~॥ ८ ॥~~

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = KKN_C02_S02_V09

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C02~~

~~| verse_type = mantra~~

~~| verse_line1~~ = अग्निर्यथैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव ।

~~| verse_line2~~ = एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च ~~॥ ९ ॥~~

~~| commentary1~~ = ~~katha~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C02_S02_V09~~

| id = ~~KKN_C02_S02_V09_B01~~

~~| text =~~

~~अग्निर्यथैको लोकेषु प्रविष्टोऽन्यो न विद्यते ।~~

~~पाकादिकर्ताऽथाप्यस्य देवस्य प्रतिरूपकाः ॥~~

~~रूपं रूपं प्रति ह्येते सन्त्यचेतनवह्नयः ॥ ६९ ॥~~

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id =~~ KKN_C02_S02_V10

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C02~~

~~| verse_type = mantra~~

~~| verse_line1~~ = वायुर्यथैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव ।

~~| verse_line2~~ = एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च ~~॥ १० ॥~~

~~| commentary1~~ = ~~katha~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C02_S02_V10~~

| id = ~~KKN_C02_S02_V10_B01~~

~~| text =~~

~~एवं देवो वायुरपि धारकोऽन्यो न विद्यते ।~~

~~रूपं रूपं तथाऽप्यस्य प्रत्यभूत् प्रतिरूपकः ॥~~

~~अचेतनः स्पर्शगम्यो योऽयमेवं जनार्दनः ।~~

~~एकस्स्वतन्त्रो नान्योऽस्ति सर्वजीवान्तरस्थितः ॥~~

~~रूपं रूपं प्रति ह्यस्य प्रतिबिम्बाश्च चेतनाः ।~~

~~बाह्याश्च ते ततो नास्य स्वरूपं ते कथञ्चन ॥~~

~~अनादिप्रतिबिम्बाश्च बभूवुस्ते ह्यनन्तकाः ॥~~

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id =~~ KKN_C02_S02_V11

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C02~~

~~| verse_type = mantra~~

~~| verse_line1~~ = सूर्यो यथा सर्वलोकस्य ~~चक्षुः न~~ लिप्यते चाक्षुषैर्बाह्यदोषैः ।

~~| verse_line2~~ = एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः ॥ ११ ॥

~~| commentary1~~ = ~~katha~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = KKN_C02_S02_V11~~

| id = ~~KKN_C02_S02_V11_B01~~

~~| text =~~

~~सूर्यो यथाऽऽन्तरं चक्षुः प्रतिबिम्बोऽस्य बाह्यकः ।~~

~~बाह्यचक्षुर्गतैर्दोषैरन्तश्चक्षुर्न लिप्यते ॥~~

~~अन्तश्चक्षुर्देवता तु बाह्यचक्षुरचेतनम् ।~~

~~एवं बाह्यस्स्वतन्त्रत्वाज्जीवेभ्यः पुरुषोत्तमः ॥~~

~~अस्वतन्त्रस्य जीवस्य दुःखैर्नैव हि लिप्यते ॥ ११ ॥~~

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id =~~ KKN_C02_S02_V12

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C02~~

~~| verse_type = mantra~~

~~| verse_line1~~ = एको वशी सर्वभूतान्तरात्मा एकं रूपं बहुधा यः करोति ।

~~| verse_line2~~ = तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीरास्तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम् ॥ १२ ॥

~~| commentary1~~ = ~~katha~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = KKN_C02_S02_V12~~

| id = ~~KKN_C02_S02_V12_B01~~

~~| text =~~

~~चेतनाभासको जीवः परमश्चेतनो हरिः ॥~~

~~स्वतन्त्रत्वात् स्वतन्त्रो हि नैव दोषेण लिप्यते ॥ इति महाकौर्मे ॥~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = KKN_C02_S02_V12~~

| id = ~~KKN_C02_S02_V12_B01~~

~~| text~~ =

स एक एव सर्वभूतान्तरात्मा । तस्य रूपं रूपं प्रतिरूपाख्यो जीवो बभूव । बहिश्चासौ परमात्मनो नितरां भिन्नः । परतन्त्रत्वात् ।

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id = KKN_C02_S02_V13~~

~~| document_id = KKN~~

~~| chapter_id = KKN_C02~~

~~| verse_type = mantra~~

~~| verse_line1~~ = नित्यो नित्यानां ~~चेतनश्चेतनानामेको~~ बहूनां यो विदधाति कामान् ।

~~| verse_line2~~ = तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति ~~धीरा स्तेषां~~ शान्तिः शाश्वती नेतरेषाम् ॥ १३ ॥

~~| commentary1~~ = ~~katha~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = KKN_C02_S02_V13~~

| id = ~~KKN_C02_S02_V13_B01~~

~~| text =~~

~~आत्मैवेदमग्र आसीत् इत्यादिवदनादित्वापेक्षया ।~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = KKN_C02_S02_V13~~

| id = ~~KKN_C02_S02_V13_B01~~

~~| text~~ =

~~आत्मनि स्थं हरिं जानन् मुच्यते नात्र संशयः ।~~

~~जीवैक्येन तु तं जानन् तमस्यन्धे पतेद् ध्रुवम् ॥ इति च ॥ १३ ॥~~

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id = KKN_C02_S02_V14~~

~~| document_id = KKN~~

~~| chapter_id = KKN_C02~~

~~| verse_type = mantra~~

~~| verse_line1~~ = तदेतदिति मन्यन्तेऽनिर्देश्यं परमं सुखम् ।

~~| verse_line2~~ = कथं नु ~~तद्विजानीयां~~ किमु भाति न भाति वा ~~॥ १४ ॥~~

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = KKN_C02_S02_V15

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C02~~

~~| verse_type = mantra~~

~~| verse_line1~~ = न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः ।

~~| verse_line2~~ = तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ॥ १५ ॥

~~| commentary1 = katha~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = KKN_C02_S02_V15~~

~~| id = KKN_C02_S02_V15_author_note~~

~~| text =~~

~~॥ इति द्वितीयाध्याये द्वितीयावल्ली समाप्ता ॥~~

~~| extra_class~~ = gr-author-note

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = KKN_C02_S02_V15~~

| id = ~~KKN_C02_S02_V15_author_note~~

~~| text =~~

॥ इति ~~काठकोपनिषद्भाष्ये द्वितीयाध्याये द्वितीयावल्ली समाप्ता॥~~

~~| extra_class~~ = gr-~~author~~-~~note~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C02_S02_V15~~

~~| id~~ = ~~KKN_C02_S02_V15_B01~~

~~| text =~~

~~एतदेव भगवद्रूपं परमं सुखम् । ज्ञानिसुखं तु तद्विप्लुण्मात्रम् ।~~

~~ब्रह्मादीनां च मुक्तानां सुखं विष्णुसुखस्य तु ।~~

~~प्रतिबिम्बस्तु विप्लुट्को विष्णोरेव परं सुखम् ॥~~

~~सम्यग् भाति न भातीति जानीयां तत्कथं न्वहम् ।~~

~~तत्प्रसादमृते दिव्यमनिर्देश्यं परं सुखम् ॥ इति च महावराहे ॥ १४ ॥~~

}}

=== तृतीयावल्ली ===

~~{{Adhyaya~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S03_I_B01" data-block-id="Katha-202" data-parent-verse="None" data-label="भाष्यम्">नित्यं हीनोऽखिलैर्दोषैस्साररूपो यतो हरिः ।हंस इत्युच्यते तस्माद् वायुस्थः शुचिषत्स्मृतः ॥वरसुर्वसुरित्युक्तस्स एवाप्यन्तरिक्षगः ।होता सर्वेन्द्रियादिस्थो वेद्यां पूज्यश्च वेदिषत् ॥अत्यन्नश्चातिथिः प्रोक्तो यस्मादन्नं थमुच्यते ।स द्रोणकलशे सोमे स्थित उक्तो दुरोणसत् ॥नृषु स्थितश्च देवेषु वरेष्वपि स एव तु ।ऋतरूपे तथा वेदे व्योमाख्यप्रकृतावपि ॥व्योतं जगदिदं यस्यां सा व्योम श्रीरुदाहृता ।अब्जगोजाद्रिजेष्वेवम् आस्ते अब्जादिकस्ततः ॥तथैवर्तेषु मुक्तेषु गतास्ते विष्णुमित्यृताः ।वेदैर्मुख्यतया प्रोक्त ऋतमित्येव चोच्यते ।बृहत् पूर्णगुणत्वाच्च स एव पुरुषोत्तमः ॥ २ ॥न केवलं प्राण एव चेतनानां विधारकः ।किन्तु विष्णुं समाश्रित्य प्राणो जीवान् बिभर्त्ययम् ।अतो मुख्याश्रयो विष्णुश्चेतनानां स्वतन्त्रतः ॥ ५ ॥अग्निर्यथैको लोकेषु प्रविष्टोऽन्यो न विद्यते ।पाकादिकर्ताऽथाप्यस्य देवस्य प्रतिरूपकाः ।रूपंरूपं प्रति ह्येते सन्त्यचेतनवह्नयः ॥९॥एवं देवो वायुरपि धारकोऽन्यो न विद्यते ।रूपं रूपं तथाऽप्यस्य प्रत्यभूत् प्रतिरूपकः ।अचेतनः स्पर्शगम्यो योऽयमेवं जनार्दनः ॥एकस्स्वतन्त्रो नान्योऽस्ति सर्वजीवान्तरस्थितः ।रूपं रूपं प्रति ह्यस्य प्रतिबिम्बाश्च चेतनाः ॥बाह्याश्च ते ततो नास्य स्वरूपं ते कथञ्चन ।अनादिप्रतिबिम्बाश्च बभूवुस्ते ह्यनन्तकाः ॥१०॥सूर्यो यथाऽऽन्तरं चक्षुः प्रतिबिम्बोऽस्य बाह्यकः ।बाह्यचक्षुर्गतैर्दोषैरन्तश्चक्षुर्न लिप्यते ।अन्तश्चक्षुर्देवता तु बाह्यचक्षुरचेतनम् ॥एवं बाह्यस्स्वतन्त्रत्वाज्जीवेभ्यः पुरुषोत्तमः ।अस्वतन्त्रस्य जीवस्य दुःखैर्नैव हि लिप्यते ॥चेतनाभासको जीवः परमश्चेतनो हरिः ।स्वतन्त्रत्वात् स्वतन्त्रो हि नैव दोषेण लिप्यते' इति कौर्मे ॥११॥स एक एव सर्वभूतान्तरात्मा । तस्य रूपंरूपं प्रतिरूपाख्यो जीवो बभूव । बहिश्चासौ परमात्मनः, नितरां भिन्नः । परतन्त्रत्वात् ॥१२॥आत्मैवेदमग्र आसीत् इत्यादिवदनादित्वापेक्षया ॥ * ॥आत्मनिस्थं हरिं जानन् मुच्यते नात्र संशयः ।जीवैक्येन तु तं ध्यायंस्तमस्यन्धे पतेद् ध्रुवम्' इति च ॥*॥एतदेव भगवद्रूपं परमं सुखम् । ज्ञानिसुखं तु तद्विप्लुण्मात्रम् ।'ब्रह्मादीनां च मुक्तानां सुखं विष्णुसुखस्य तु ।प्रतिबिम्बस्तु विप्लुट्को विष्णोरेव परं सुखम् ॥सम्यग् भाति न भातीति जानीयां तत् कथं न्वहम् ।तत्प्रसादमृते दिव्यमनिर्देश्यं परं सुखम्॥' इति च महावाराहे॥* ॥</div>

~~| chapter_num~~ = 2

</div>

~~| section_num~~ = 3

~~| title~~ = ~~तृतीयावल्ली~~

==== जगद्वृक्षस्य भगवानेवाऽधारः ====

}}

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S03_V01" data-block-id="Katha-204" data-label="उपनिषद्">ऊर्ध्वमूलोऽवाक्शाख एषोऽश्वत्थः सनातनः ।तदेव शुक्रं तद् ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते ।तस्मिंल्लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चन ।एतद् वै तत् ॥१॥</div>

~~{{VerseBlock~~

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S03_V02" data-block-id="Katha-205">यदिदं किञ्च जगत् सर्वं प्राण एजति निःसृतम् ।महद् भयं वज्रमुद्यतं य एतद् विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥२॥</div>

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C02_S03_V01~~

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S03_V03" data-block-id="Katha-206">भयादस्याग्निस्तपति भयात् तपति सूर्यः ।भयादिन्द्रश्च वायुश्च मृत्युर्धावति पञ्चमः ॥ ३ ॥</div>

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S03_V04" data-block-id="Katha-207">इह चेदशकद् बोद्धुं प्राक् शरीरस्य विस्रसः ।ततः सर्गेषु लोकेषु शरीरत्वाय कल्पते ॥ ४ ॥</div>

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C02~~

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S03_V05" data-block-id="Katha-208">यथाऽऽदर्शे तथाऽऽत्मनि यथा स्वप्ने तथा पितृलोके ।यथाऽप्सु परीव दृश्यते तथा गन्धर्वलोके छायाऽऽतपयोरिव ब्रह्मलोके ॥ ५ ॥</div>

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1~~ = ~~ऊर्ध्वमूलोऽवाक्शाख एषोऽश्वत्थः सनातनः~~ ।

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S03_V01_B01" data-block-id="Katha-209" data-parent-verse="KKN_C02_S03_V01" data-covers-verses="KKN_C02_S03_V01 KKN_C02_S03_V02 KKN_C02_S03_V03 KKN_C02_S03_V04 KKN_C02_S03_V05" data-label="भाष्यम्">सर्वोच्चो भगवान् विष्णुर्मूलं भूमिवदस्य तु ।जगदाख्यस्य वृक्षस्य शाखा देवास्ततोऽवमाः ॥वृक्षमूलं रमादेवी सोऽश्व आशुगतेर्हरिः ।तद्व्याप्तत्वात् तदन्तत्वाद् अश्वत्थोऽयं प्रकीर्तितः ॥प्रवाहतस्त्वनादिश्च मुख्यतस्त्वमृतो हरिः ।मुख्यामृतस्स एवैको जगन्नित्यं प्रवाहतः ॥प्राणाख्ये तु हरौ सर्वमेजत्यस्माच्च निस्सृतम् ।'वज्रवद् भयदं चैव स्वधर्मस्यातिलङ्घने ॥जीवे स्थितस्तु भगवान् दृश्यते ज्ञानदृष्टिभिः ।आदर्शे मुखवत् सम्यङ् न तथा पितृलोकगः ॥ततः किञ्चित् स्पष्टतया गान्धर्वे दृश्यते हरिः ।नात्यातपे न च्छायायां यथैवाहनि दृश्यते ।स्पष्टं तथा ब्रह्मलोके दृश्यते पुरुषोत्तमः' इति च ॥ * ॥</div>

~~| verse_line2~~ = ~~तदेव शुक्रं तद् ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते ॥~~

</div>

~~| verse_line3~~ = ~~तस्मिंल्लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चन । एतद्वै तत् ॥ १ ॥~~

~~| commentary1~~ = ~~katha~~

==== मोक्षसाधनदेवतातारतम्यनिरूपणम् ====

}}

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S03_V06" data-block-id="Katha-211" data-label="उपनिषद्">इन्द्रियाणां पृथग्भावम् उदयास्तमयौ च यत् ।पृथगुत्पद्यमानानां मत्वा धीरो न शोचति ॥ ६ ॥</div>

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S03_V07" data-block-id="Katha-212">इन्द्रियेभ्यः परं मनो मनसः सत्त्वमुत्तमम् ।सत्त्वादधि महान् आत्मा महतोऽव्यक्तमुत्तमम् ॥७॥</div>

~~{{Bhashyam~~

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S03_V08" data-block-id="Katha-213">अव्यक्तात्तु परः पुरुषो व्यापकोऽलिङ्ग एव च ।तं ज्ञात्वा मुच्यते जन्तुरमृतत्वं च गच्छति ॥ ८ ॥</div>

~~| verse_id = KKN_C02_S03_V01~~

| id = ~~KKN_C02_S03_V01_B01~~

==== श्रवणादिसहकृतमनसा भगवज्ज्ञानोत्पत्तिप्रतिपादनम् ====

~~| text~~ =

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S03_V09" data-block-id="Katha-215">न सन्दृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चिदेनम् ।हृदा मनीषा मनसाऽभिक्लृप्तो य एनं विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ ९ ॥</div>

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S03_V10" data-block-id="Katha-216">यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह ।बुद्धिश्च न विचेष्टति तामाहुः परमां गतिम् ॥ १० ॥</div>

सर्वोच्चो भगवान् विष्णुर्मूलं भूमिवदस्य तु । जगदाख्यस्य वृक्षस्य शाखा देवास्ततोऽधमाः ॥

~~वृक्षमूलं रमादेवी सोऽश्व आशुगतेर्हरिः~~ ।

==== योगनिरूपणम् ====

~~तद्व्याप्तत्वात् तदन्नत्वादश्वत्थोऽयं प्रकीर्तितः ॥~~

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S03_V11" data-block-id="Katha-218">तां योगमिति मन्यन्ते स्थिराम् इन्द्रियधारणाम् ।अप्रमत्तस्तदा भवति योगो हि प्रभवाप्ययौ ॥ ११ ॥</div>

~~प्रवाहतस्त्वनादिश्च मुख्यतस्त्वमृतो हरिः ।~~

~~मुख्यामृतस्स एवैको जगन्नित्यं प्रवाहतः~~ ॥

==== गुरूपदेशेनैव भगवज्ज्ञानम् ====

}}

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S03_V12" data-block-id="Katha-220">नैव वाचा न मनसा प्राप्तुं शक्यो न चक्षुषा ।अस्तीति ब्रुवतोऽन्यत्र कथं तदुपलभ्यते ॥ १२ ॥</div>

~~{{VerseBlock~~

==== भगवदनुग्रहेणैव तज्ज्ञानम् ====

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C02_S03_V02~~

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S03_V13" data-block-id="Katha-222">अस्तीत्येवोपलब्धव्यस्तत्त्वभावेन चोभयोः ।अस्तीत्येवोपलब्धस्य तत्त्वभावः प्रसीदति ॥ १३ ॥</div>

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C02~~

==== भगवद्विषयकविशिष्टज्ञानफलनिरूपणम् ====

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S03_V14" data-block-id="Katha-224">यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि स्थिताः ।अथ मर्त्योऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते ॥ १४ ॥</div>

~~| verse_line1 = यदिदं किञ्च जगत् सर्वं प्राण एजति निःसृतम्~~ ।

~~| verse_line2~~ = ~~महद्भयं वज्रमुद्यतं य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ २~~ ॥

==== अविद्याहङ्कारकर्मनाशात् कामनानाशः ====

~~| commentary1~~ = ~~katha~~

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S03_V15" data-block-id="Katha-226">यदा सर्वे प्रभिद्यन्ते हृदयस्येह ग्रन्थयः ।अथ मर्त्योऽमृतो भवत्येतावदनुशासनम् ॥ १५ ॥</div>

}}

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S03_V16" data-block-id="Katha-227">शतं चैका च हृदयस्य नाड्य- स्तासां मूर्धानम् अभिनिःसृतैका ।तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति विष्वङ्ङन्या उत्क्रमणे भवन्ति ॥ १६ ॥</div>

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S03_V06_B01" data-block-id="Katha-228" data-parent-verse="KKN_C02_S03_V06" data-covers-verses="KKN_C02_S03_V06 KKN_C02_S03_V07 KKN_C02_S03_V08 KKN_C02_S03_V09 KKN_C02_S03_V10 KKN_C02_S03_V11 KKN_C02_S03_V12 KKN_C02_S03_V13 KKN_C02_S03_V14 KKN_C02_S03_V15 KKN_C02_S03_V16" data-label="भाष्यम्">पुनरिन्द्रियेभ्यः परं मन इत्यादि देवतातारतम्यज्ञानपूर्वकं भगवतः सर्वोत्त-मत्वज्ञान एव सर्ववाक्यानां महातात्पर्यमिति ज्ञापयितुम् ॥'तारतम्यपरिज्ञानपूर्वकं सर्वतो हरेः ।आधिक्ये सर्ववाक्यानां तात्पर्यं महदिष्यते' इति च ॥ * ॥'प्रादुर्भावान् ऋते विष्णुमिन्द्रियैर्नैव पश्यति ।प्रादुर्भावानपि यदा ज्ञानदृष्ट्यैव पश्यति ।तदैव मुच्यते योगी न दृष्टैरिन्द्रियैः क्वचित् इति च ॥ * ॥प्रभवाप्ययौ प्रति हि योगः । भगवतस्सकाशात् प्रभवाप्ययौ ॥*॥अधिकस्सतोऽयं भगवान् सर्वस्मादपि केशवः ।</div>

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C02_S03_V02~~

</div>

| id = ~~KKN_C02_S03_V02_B01~~

~~| text~~ =

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S03_V12_B02" data-block-id="Katha-229" data-parent-verse="KKN_C02_S03_V12" data-covers-verses="KKN_C02_S03_V06 KKN_C02_S03_V07 KKN_C02_S03_V08 KKN_C02_S03_V09 KKN_C02_S03_V10 KKN_C02_S03_V11 KKN_C02_S03_V12 KKN_C02_S03_V13 KKN_C02_S03_V14 KKN_C02_S03_V15 KKN_C02_S03_V16">अस्तीति नामकस्तस्माज्ज्ञातव्यस्स तथैव च ।अनाधिक्यं जानतां तु कथं स उपलभ्यते ॥ * ॥'प्रकृतेः पुरुषाणां च तत्त्वं भावयति स्फुटम् ।</div>

</div>

~~प्राणाख्ये तु हरौ सर्वमेजत्यस्माच्च निस्सृतम् ।~~

~~वज्रवद्भयदं चैव स्वधर्मस्यातिलङ्घने~~ ॥ ~~२ ॥~~

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S03_V13_B03" data-block-id="Katha-230" data-parent-verse="KKN_C02_S03_V13" data-covers-verses="KKN_C02_S03_V06 KKN_C02_S03_V07 KKN_C02_S03_V08 KKN_C02_S03_V09 KKN_C02_S03_V10 KKN_C02_S03_V11 KKN_C02_S03_V12 KKN_C02_S03_V13 KKN_C02_S03_V14 KKN_C02_S03_V15 KKN_C02_S03_V16">तत्त्वभावस्ततो विष्णुस्तत्प्रसादात्तु तस्य हि ।आधिक्यं ज्ञायते सत्तः प्रसादश्च तथाविदः ॥अनादिकालाद् आधिक्यं सर्वस्माज्ज्ञानतो हरेः ।पुनःपुनर्वृद्धिमेति तज्ज्ञानं हि भवे भवे ॥येषामाधिक्यविज्ञानं नैव पूर्वं हरेर्भवेत् ।तेषां पश्चाच्च नैव स्यादभिभूतं तु तत् पुनः ।व्यञ्जकाद् व्यक्तिमभ्येति तस्मात् तज्ज्ञानमुत्तमम्' इति च ॥* ॥अन्तःकरणकामानां त्यागो व्यक्तिश्चिदात्मनाम् ।कामानां तु तदा मुक्तो मृतिं नैवाभियास्यति ॥मिथ्याज्ञानग्रन्थिभिस्तु नितरां मुच्यते यदा ।तदाऽमृतत्वमेवैति तदर्थं चानुशासनम् ॥ * ॥</div>

}}

</div>

~~{{VerseBlock~~

==== जीवेश्वरभेदज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वविचारः ====

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C02_S03_V03~~

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S03_V17" data-block-id="Katha-232" data-label="उपनिषद्">अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये सन्निविष्टः।तं स्वाच्छरीरात् प्रवृहेन्मुञ्जादिवेषीकान् धैर्येण ।तं विद्याच्छुक्रममृतं तं विद्याच्छुक्रममृतमिति ।। १७ ।।</div>

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C02~~

==== यमोपदिष्टविद्यया नचिकेतसः फलप्राप्तिकथनम् ====

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S03_V18" data-block-id="Katha-234">मृत्युप्रोक्तां नाचिकेतोऽथ लब्ध्वा विद्यामेतां योगविधिं च कृत्स्नम् ।ब्रह्म प्राप्तो विरजोऽभूद् विमृत्युरन्योऽप्येवं यो विद् अध्यात्ममेव ।। १८ ।।</div>

~~| verse_line1~~ = ~~भयादस्याग्निस्तपति भयात् तपति सूर्यः ।~~

<div class="gr-author-note" id="Katha-235">इति द्वितीये तृतीया वल्ली</div>

~~| verse_line2 = भयादिन्द्रश्च वायुश्च मृत्युर्धावति पञ्चमः~~ ॥ ३ ॥

<div class="gr-author-note" id="Katha-236">।। इति श्रीकाठकोपनिषत् समाप्ता।।</div>

}}

==== शान्तिमन्त्रः ====

~~{{VerseBlock~~

<div class="verse-block" id="KKN_C02_S03_V19" data-block-id="Katha-238">ओं सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्यं करवावहै । तेजस्वि नावधीतमस्तु । मा विद्विषावहै ।ओं शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।। १९ ।।</div>

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C02_S03_V04~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S03_V17_B01" data-block-id="Katha-239" data-parent-verse="KKN_C02_S03_V17" data-covers-verses="KKN_C02_S03_V17 KKN_C02_S03_V18 KKN_C02_S03_V19" data-label="भाष्यम्">‘शरीरभूतो विष्णोस्तु जीवस्तद्वशगो यतः ।अधिष्ठितश्च तेनैव विजानीयात् पृथक् ततः ।स्वाख्याच्छरीराज्जीवात्तु प्रवृहेद् विष्णुमव्ययम्’ इति च ।।‘यस्याऽत्मा शरीरम् । य आत्मानमन्तरो यमयति’ इति च । ‘जनानां हृदये’ इत्युक्तत्वाच्च जीवात् पृथग्घरिरिति सिद्धम् ।।‘देहाङ्गुष्ठमितो देहे जीवाङ्गुष्ठमितो हृदि ।जीवस्य स तु विज्ञेयो जीवाद् भेदेन मुक्तये’ इति च ।।संसारिशरीरेणाभेदो वादिना केनापि नाङ्गीकृतः । न च लोकसिद्धः । ‘जनानाम्’ इति भेदात् । न जीवोऽङ्गुष्ठमात्रः । अतो विष्णोर्जीवाद् भेद उक्तः । अतः सर्वोत्तमो विष्णुरिति सिद्धम् ।। * ।।नमो भगवते तस्मै विष्णवे प्रभविष्णवे ।यस्याहमाप्त आप्तेभ्यो यो म आप्ततमः सदा ।। * ।।इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितं श्रीकाठकोपनिषद्भाष्यं समाप्तम् ।।</div>

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C02~~

</div>

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1~~ = ~~इह चेदशकद्बोद्धुं प्राक् शरीरस्य विस्रसः ।~~

<ol>

~~| verse_line2 = ततः स्वर्गेषु लोकेषु शरीरत्वाय कल्पते~~ ॥ ४ ॥

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-1" data-gra-type="pathantara">1सोऽमन्यतवेदेशतीर्थसम्मतः पाठः । शाङ्करभाष्येऽपि</li>

}}

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-51" data-gra-type="pathantara">2रात्रीर्यदवात्सीर्गृहेरात्रीर्यदवात्सीर्गृहे (पा)</li>

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-52" data-gra-type="pathantara">3मृतेमुक्ते (पा)</li>

~~{{VerseBlock~~

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-66" data-gra-type="note">4भविता'भू'धातोः लुटि रूपम्</li>

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C02_S03_V05~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-68" data-gra-type="pathantara">6वेदैरविरुद्धः'वेदैरविरुद्धम्'</li>

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C02~~

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-69" data-gra-type="pathantara">7इति'नामनिरुक्ते'हृ.</li>

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-70" data-gra-type="pathantara">8स्वर्णमयीम्'सुवर्णमयीं' हृ.</li>

~~| verse_line1~~ = यथादर्शे तथाऽऽत्मनि यथा स्वप्ने तथा पितृलोके । यथाप्सु परीव दृश्यते तथा गन्धर्वलोके । छायातपयोरिव ब्रह्मलोके ॥ ५ ॥

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-71" data-gra-type="locus">9भवतिबृ.उ.३.८.१०(अक्षरब्राह्मणम्) बृ.उ.३.८.१०</li>

~~| commentary1~~ = ~~katha~~

}}

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-97" data-gra-type="pathantara">11सृजैनम्'सृजैवम्' हृ, राघ.</li>

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-98" data-gra-type="pathantara">12महाभूमौ'महान् भूमौ' पा.</li>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C02_S03_V05~~

| id = ~~KKN_C02_S03_V05_B01~~

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-101" data-gra-type="locus">15य२.२.८ । ‘यएषसुप्तेषु’ इतिहृ. ।</li>

~~| text~~ =

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-102" data-gra-type="note">16भगवान्‘धारकत्वाद् धर्मरूपो हि ऐश्वर्यादिर्भगो ह्यसौ’ इति तन्त्रभागवते । (भाग.ता.नि.३.१७.२२ ) धारणाद् भगवान् धर्मो यमनाद् यम उच्यते । इति शब्दनिर्णये (भाग.ता.नि.३.१७.२२)</li>

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-103" data-gra-type="pathantara">17मरणे‘स्थितभगवन्तम्’ हृ.पाठः ।</li>

~~जीवे स्थितस्तु भगवान् दृश्यते ज्ञानदृष्टिभिः~~ ।

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-123" data-gra-type="pathantara">18अभिध्यायन्नचिकेतोऽत्यस्राक्षीः(न्यत्प्राक्षीःराघवेन्द्रतीर्थसंमतः पाठः</li>

~~आदर्शे मुखवत् सम्यङ् न तथा पितृलोकगः ॥~~

~~ततः किञ्चित् स्पष्टतया गान्धर्वे दृश्यते हरिः ।~~

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-130" data-gra-type="pathantara">20आख्य-विष्णुविषयैर्आख्यविषयैः (हृ.)</li>

~~अत्यातपे न छायायां यथैवाहनि दृश्यते ॥~~

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-131" data-gra-type="pathantara">21तल्लक्ष्यमुच्यतेआथ.२.५,'तल्लक्षमुच्यते' हृ.</li>

~~स्पष्टं तथा ब्रह्मलोके दृश्यते पुरुषोत्तमः ॥ इति च ॥ ३~~-~~५ ॥~~

}}

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-134" data-gra-type="locus">24शकेमसि१.३.२</li>

~~{{VerseBlock~~

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-135" data-gra-type="pathantara">25भगवान्'भगवानेवात्रोच्यते' हृ.</li>

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C02_S03_V06~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-137" data-gra-type="pathantara">27महावाराहे'महावराहे' हृ.</li>

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C02~~

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-152" data-gra-type="pathantara">28विपश्चिद्'न जायते म्रियते' .हृ.</li>

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-153" data-gra-type="pathantara">29निहितः'एवं विष्णौ' .हृ.</li>

~~| verse_line1~~ = ~~इन्द्रियाणां पृथग्भावमुदयास्तमयौ च यत्~~ ।

~~| verse_line2~~ = ~~पृथगुत्पद्यमानानां मत्वा धीरो न शोचति ॥ ६ ॥~~

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-183" data-gra-type="pathantara">31चार्थमानिन्यस्तिस्रो'द्विर्द्व्येकदेवताः' हृ.</li>

}}

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-189" data-gra-type="note">32वाङ्मनसिवाङ्मनसी (हृ.,वे.)</li>

~~{{VerseBlock~~

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-191" data-gra-type="pathantara">34पथस्तत्पथः स्थम् (प्रकाशकिसम्मतः)</li>

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C02_S03_V07~~

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-192" data-gra-type="pathantara">35तंतन्मृत्युमुखात् (हृ.)</li>

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C02~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1~~ = ~~इन्द्रियेभ्यः परं मनो मनसः सत्त्वमुत्तमम्~~ ।

~~| verse_line2~~ = ~~सत्त्वादपि महानात्मा महतोऽव्यक्तमुत्तमम् ॥ ७ ॥~~

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-203" data-gra-type="pathantara">40प्राणेनसंभवति (हृ.)</li>

}}

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-205" data-gra-type="pathantara">42भवतितच्च वक्ष्यामि (हृ)</li>

~~{{VerseBlock~~

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-206" data-gra-type="locus">43मुखादिन्द्रश्चाग्निश्चऋ.सं. १०.९०.३</li>

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C02_S03_V08~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-208" data-gra-type="note">45बहुज्ञम्'जज्ञे बहुज्ञं परमत्युदारं यं दीपमध्ये सुतमात्मयोगाद्' मोक्षधर्मे, भा(कुम्भ).१२.३४९. ३</li>

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C02~~

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-209" data-gra-type="pathantara">46अन्तर्णीतणिच्'दन्तर्णीतणिच' हृ.</li>

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-210" data-gra-type="pathantara">47देवतामयी' देवतामयी देवतोत्तमः' हृ.</li>

~~| verse_line1~~ = ~~अव्यक्तात् तु परः पुरुषो व्यापकोऽलिङ्ग एव च~~ ।

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-211" data-gra-type="pathantara">48देवतोत्तमा'प्राणेन सह स्थितो भवति' कृ.</li>

~~| verse_line2~~ = ~~तं ज्ञात्वा मुच्यते जन्तुरमृतत्वं च गच्छति~~ ॥ ~~८ ॥~~

~~| commentary1~~ = ~~katha~~

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-234" data-gra-type="pathantara">50अर्यते‘आर्यत रण आभ्यामित्यरणी’ हृ.</li>

}}

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-235" data-gra-type="pathantara">51यः‘यः प्रादुर्भावगतो विष्णुः’ हृ</li>

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-236" data-gra-type="pathantara">52भेदाभेदविदश्चात्र‘भेदाभेदं चात्र तथा तमो याति’ हृ.</li>

~~{{Bhashyam~~

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-237" data-gra-type="pathantara">53विदः‘विदुः’ हृ.</li>

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C02_S03_V08~~

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-238" data-gra-type="pathantara">54स्वल्पत्वे‘स्वल्पत्वे चाविवक्षिते’ हृ.</li>

~~| id = KKN_C02_S03_V08_B01~~

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-239" data-gra-type="pathantara">55भेदनिषेधार्थम्‘भेदनिषेधार्थः’ हृ.</li>

~~| text =~~

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-249" data-gra-type="pathantara">56पृथक्'पश्यन्नधोऽन्धं तमो–' हृ.</li>

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-250" data-gra-type="pathantara">57वायुश्च'सादृश्यमेव' हृ.</li>

पुनः इन्द्रियेभ्यः परं मनः इत्यादि देवतानां तारतम्यज्ञानपूर्वकं भगवतः सर्वोत्तमत्वज्ञान एव सर्ववाक्यानां महातात्पर्यमिति ज्ञापयितुम् ।

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-253" data-gra-type="pathantara">58भगवदधीनमित्यधिष्ठाय'–त्यनुष्ठाय' हृ.</li>

}}

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-254" data-gra-type="pathantara">59भगवदधीनमित्यधिष्ठाय'पुरं स्थितमिति स्थितिं कृत्वा ।' हृ.</li>

~~{{Bhashyam~~

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-256" data-gra-type="pathantara">61वायुस्थः'शुचिषन्मतः'</li>

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C02_S03_V08~~

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-257" data-gra-type="pathantara">62होता'स चेन्द्रियादिस्थः'</li>

~~| id~~ = ~~KKN_C02_S03_V08_B01~~

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-258" data-gra-type="pathantara">63आस्ते'एव आस्ते अब्जादिकस्ततः'</li>

~~| text~~ =

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-259" data-gra-type="pathantara">64प्रतिरूपकः'पररूपकः'</li>

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-260" data-gra-type="pathantara">65स्पर्शगम्यो'योऽयमेव जनार्दन'ः</li>

~~तारतम्यपरिज्ञानपूर्वकं सर्वतो हरेः ।~~

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-261" data-gra-type="pathantara">66ह्यस्य'प्रतिबिम्बाख्यचेतनाः'</li>

~~आधिक्ये सर्ववाक्यानां तात्पर्यं महदिष्यते ॥ इति च ॥ ६~~-~~७ ॥~~

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-262" data-gra-type="pathantara">67सूर्यो'सूर्यो यथाऽऽन्तरश्चक्षुः'</li>

}}

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-263" data-gra-type="pathantara">68इति'महाकौर्मे'</li>

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-264" data-gra-type="pathantara">69तस्य'रूपंरूपं प्रति प्रतिरूपाख्यः'</li>

~~{{VerseBlock~~

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-265" data-gra-type="note">70आसीत्बृ.३.४.१(प्राजापत्यब्राह्मणम्), बृ.३.५.११(अव्याकृतब्राह्मणम्)</li>

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C02_S03_V09~~

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-266" data-gra-type="pathantara">71जीवैक्येन'जीवैक्येन तु तं जानन्'</li>

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-267" data-gra-type="pathantara">72च'इति महावराहे'</li>

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C02~~

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-305" data-gra-type="pathantara">73दृश्यते'ददृशे' पा.</li>

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-306" data-gra-type="pathantara">74देवास्ततोऽवमाः'ततोऽधमाः'</li>

~~| verse_line1~~ = ~~न सन्दृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चिदेनम्~~ ।

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-307" data-gra-type="pathantara">75सोऽश्व'आशुगतो हरिः'</li>

~~| verse_line2~~ = ~~हृदा मनीषा मनसाऽभिक्लृप्तो य एनं विदुरमृतास्ते भवन्ति~~ ॥ ९ ॥

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-308" data-gra-type="pathantara">76प्रवाहतस्त्वनादिश्च'प्रवाहतश्चादितश्च'</li>

~~| commentary1~~ = ~~katha~~

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-309" data-gra-type="pathantara">77प्राणाख्ये'प्राणाख्ये तु गतौ'</li>

}}

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-315" data-gra-type="pathantara">78तामाहुः'तमाहुः' रा.सम्मतः पाठः</li>

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-316" data-gra-type="pathantara">79स्थिताः'श्रिताः' हृ.</li>

~~{{Bhashyam~~

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-317" data-gra-type="pathantara">80देवतातारतम्यज्ञानपूर्वकं'देवतातारतम्यज्ञानपूर्वम्' व्यास.सम्मतःपाठः</li>

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C02_S03_V09~~

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-318" data-gra-type="pathantara">81प्रादुर्भावान्'प्रादुर्भावेष्वृते' हृ,प्रकाशिका.</li>

~~| id~~ = ~~KKN_C02_S03_V09_B01~~

~~| text~~ =

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-320" data-gra-type="pathantara">83न'दृष्टैरिन्द्रियैः' वे.सम्मतः पाठः , 'दृष्टैरिन्द्रियैः' पा.</li>

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-321" data-gra-type="pathantara">84प्रभवाप्ययौ'प्रति योगः'हृ.</li>

~~प्रादुर्भावानृते विष्णुमिन्द्रियैर्नैव पश्यति ।~~

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-322" data-gra-type="pathantara">85सर्वस्मादपि'सर्वस्मादेव केशवः'</li>

~~प्रादुर्भावानपि यदा ज्ञानदृष्ट्यैव पश्यति ॥~~

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-323" data-gra-type="pathantara">86च'तत्त्वं भ्रामयति' हृ.</li>

~~तदैव मुच्यते योगी न दुष्टैरिन्द्रियैः क्वचित् ॥~~ इति च ॥ ९ ॥

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-324" data-gra-type="pathantara">87ज्ञायते'सत् तत्प्रसादश्च' हृ.</li>

}}

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-325" data-gra-type="pathantara">88मृतिं'नैवाथ यास्यति'हृ.</li>

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-337" data-gra-type="pathantara">89नाचिकेतोऽथ‘नचिकेतोऽथ’ हृ</li>

~~{{VerseBlock~~

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-338" data-gra-type="pathantara">90यमयतिबृ.माध्यन्दिनपाठः</li>

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C02_S03_V10~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-340" data-gra-type="pathantara">92संसारिशरीरेणाभेदो‘वादिनाऽपि केनचिन्नाङ्गीकृतः ।’ हृ.</li>

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C02~~

<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-341" data-gra-type="pathantara">93अतो‘अतो जीवाद् भेद उक्तः।’हृ.</li>

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

</ol>

~~| verse_line1~~ = ~~यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह ।~~

</div>

~~| verse_line2~~ = ~~बुद्धिश्च~~ न ~~विचेष्टति तमाहुः परमां गतिम् ॥ १० ॥~~

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C02_S03_V11~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C02~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1~~ = ~~तां योगमिति मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधारणाम् ।~~

~~| verse_line2~~ = ~~अप्रमत्तस्तदा भवति योगो हि प्रभवाप्ययौ ॥ ११~~ ॥

~~| commentary1~~ = ~~katha~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C02_S03_V11~~

~~| id~~ = ~~KKN_C02_S03_V11_B01~~

~~| text~~ =

~~प्रभवाप्ययौ प्रति हि योगः । भगवतस्सकाशात् प्रभवाप्ययौ ॥ ९-११ ॥~~

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C02_S03_V12~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C02~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1~~ = ~~नैव वाचा न मनसा प्राप्तुं शक्यो न चक्षुषा ।~~

~~| verse_line2~~ = ~~अस्तीति ब्रुवतोऽन्यत्र कथं तदुपलभ्यते ॥ १२ ॥~~

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C02_S03_V13~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C02~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1~~ = ~~अस्तीत्येवोपलब्धव्यस्तत्त्वभावेन चोभयोः~~ ।

~~| verse_line2~~ = ~~अस्तीत्येवोपलब्धस्य तत्त्वभावः प्रसीदति ॥ १३ ॥~~

~~| commentary1~~ = ~~katha~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C02_S03_V13~~

| id = ~~KKN_C02_S03_V13_B01~~

~~| text~~ =

~~अधिकस्सतोऽयं भगवान् सर्वस्मादपि केशवः~~ ।

~~अस्तीति नामकस्तस्माज्ज्ञातव्यस्स तथैव च ॥~~

~~अनाधिक्यं जानतां तु कथं स उपलभ्यते~~ ।

~~प्रकृतेः पुरुषाणां च तत्त्वं भावयति स्फुटम्~~ ॥

~~तत्त्वभावस्ततो विष्णुस्तत्प्रसादात् तु तस्य हि~~ ।

~~आधिक्यं ज्ञायते सत्तः प्रसादश्च तथाविदः ॥~~

~~अनादिकालादाधिक्यं सर्वस्माज्जानतो हरेः ।~~

~~पुनः पुनर्वृद्धिमेति तज्ज्ञानं हि भवे भवे~~ ॥

~~येषामाधिक्यविज्ञानं नैव पूर्वं हरेर्भवेत् ।~~

~~तेषां पश्चाच्च नैव स्यादभिभूतं तु तत् पुनः ॥~~

~~व्यञ्जकाद् व्यक्तिमभ्येति तस्मात् तज्ज्ञानमुत्तमम् ॥ इति च ॥ १२~~-~~१३ ॥~~

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C02_S03_V14~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C02~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1~~ = ~~यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि स्थिताः ।~~

~~| verse_line2~~ = ~~अथ मर्त्योऽमृतो भवत्यथ ब्रह्म समश्नुते ॥ १४ ॥~~

~~| commentary1~~ = ~~katha~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C02_S03_V14~~

~~| id = KKN_C02_S03_V14_B01~~

~~| text =~~

~~अन्तःकरणकामानां त्यागो व्यक्तिश्चिदात्मानाम्~~ ।

~~कामानां तु तदा मुक्तो मृतिं नैवाभियास्यति ॥~~

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C02_S03_V15~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C02~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1~~ = ~~यदा सर्वे प्रभिद्यन्ते हृदयस्येह ग्रन्थयः ।~~

~~| verse_line2 = अथ मर्त्योऽमृतो भवत्येतावदनुशासनम्~~ ॥ ~~१५ ॥~~

~~| commentary1~~ = ~~katha~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C02_S03_V15~~

~~| id~~ = ~~KKN_C02_S03_V15_B01~~

~~| text~~ =

~~मिथ्याज्ञानग्रन्थिभिस्तु नितरां मुच्यते यदा~~ ।

~~तदाऽमृतत्वमेवैति तदर्थं चानुशासनम् ॥ १५ ॥~~

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C02_S03_V16~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C02~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1~~ = ~~शतं चैका च हृदयस्य नाड्य स्तासां मूर्धानमभिनिःसृतैका~~ ।

~~| verse_line2~~ = ~~तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति विष्वगन्या उत्क्रमणे भवन्ति ॥ १६~~ ॥

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C02_S03_V17~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C02~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1 = अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये सन्निविष्टः~~ ।

~~| verse_line2~~ = ~~तं स्वाच्छरीरात् प्रवृहेन्मुञ्जादिवेषीकां धैर्येण ॥~~

~~| verse_line3~~ = ~~तं विद्याच्छुक्रममृतं तं विद्याच्छुक्रममृतमिति~~ ॥ ~~१७ ॥~~

~~| commentary1~~ = ~~katha~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C02_S03_V17~~

~~| id~~ = ~~KKN_C02_S03_V17_B01~~

~~| text~~ =

~~शरीरभूतो विष्णोस्तु जीवस्तद्वशगो यतः ।~~

~~अधिष्ठितश्च तेनैव विजानीयात् पृथक् ततः~~ ॥

~~स्वाख्याच्छरीराज्जीवात् तु प्रवृहेद् विष्णुमव्ययम् ॥ इति च ॥~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C02_S03_V17~~

~~| id~~ = ~~KKN_C02_S03_V17_B01~~

~~| text~~ =

~~यस्यात्मा शरीरम्~~ । ~~य आत्मानमन्तरो यमयति~~ इति च ।

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C02_S03_V17~~

~~| id~~ = ~~KKN_C02_S03_V17_B01~~

~~| text~~ =

~~जनानां हृदये इत्युक्तत्वाच्च जीवात् पृथग् हरिरिति सिद्धम् ॥~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C02_S03_V17~~

~~| id~~ = ~~KKN_C02_S03_V17_B01~~

~~| text~~ =

~~देहाङ्गुष्ठमितो देहे जीवाङ्गुष्ठमितो हृदि ।~~

~~जीवस्य स तु विज्ञेयो जीवात् भेदेन मुक्तये ॥ इति च ॥~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C02_S03_V17~~

| id = ~~KKN_C02_S03_V17_B01~~

~~| text~~ =

~~संसारिशरीरेणाभेदो वादिना केनापि नाङ्गीकृतः । न~~ च ~~लोकसिद्धः । जनानामिति भेदात्~~ । न ~~जीवोऽङ्गुष्ठमात्रः । अतो विष्णोर्जीवाद्भेद उक्तः ।~~

}}

~~{{VerseBlock~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C02_S03_V18~~

~~| document_id~~ = ~~KKN~~

~~| chapter_id~~ = ~~KKN_C02~~

~~| verse_type~~ = ~~mantra~~

~~| verse_line1~~ = ~~मृत्युप्रोक्तां नाचिकेतोऽथ लब्ध्वा विद्यामेतां योगविधिं च कृत्स्नम्~~ ।

~~| verse_line2~~ = ब्रह्म प्राप्तो विरजोऽभूद् विमृत्युः अन्योऽप्येवं यो विदध्यात्ममेव ॥ १८ ॥

~~| commentary1~~ = ~~katha~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C02_S03_V18~~

| id = ~~KKN_C02_S03_V18_author_note~~

~~| text~~ =

~~इति द्वितीयाध्याये तृतीयावल्ली समाप्ता॥~~

~~| extra_class~~ = gr-~~author~~-~~note~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C02_S03_V18~~

| id = ~~KKN_C02_S03_V18_author_note~~

~~| text =~~

~~इति काठकोपनिषत् समाप्ता ॥~~

~~| extra_class~~ = gr-~~author~~-~~note~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C02_S03_V18~~

~~| id~~ = ~~KKN_C02_S03_V18_B01~~

~~| text~~ =

~~अतः सर्वोत्तमो विष्णुरिति सिद्धम् ॥~~

~~नमो भगवते तस्मै विष्णवे प्रभविष्णवे ।~~

~~यस्याहमाप्त आप्तेभ्यो यो म आप्ततमः सदा ॥~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~KKN_C02_S03~~

~~| id~~ = ~~KKN_C02_S03_author_note~~

~~| text~~ =

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितं काठकोपनिषद्भाष्यं समाप्तम् ॥

~~| extra_class~~ = gr-~~author~~-note

}}

[[Category:Sanskrit Documents]]

[[Category:Katha]]

@@ Line 2: / Line 2: @@
 __TOC__
-== प्रथमोध्यायः ==
+<span id="gr-teekas" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="टीकाः"></span>
+== टीकाः ==
+* [[Katha/Vyakhya/VyasatirthaVivarana|श्रीव्यासतीर्थविरचितविवरणम्]]
+* [[Katha/Vyakhya/VadirajaPrakashika|श्रीमद्वादिराजपूज्यचरणविरचिता प्रकाशिका]]
+* [[Katha/Vyakhya/VedeshatirthaVivarana|श्रीवेदेशतीर्थविरचितविवरणम्]]
+* [[Katha/Vyakhya/RaghavendraKhandartha|श्रीराघवेन्द्रतीर्थविरचितकाठकोपनिषत्खण्डार्थः]]
+* [[Katha/Vyakhya/VaradatirthaCommentary|श्रीवरदतीर्थविरचितकाठकभाष्यसम्बन्धः]]
+<span id="Katha-1-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="प्रथमोऽध्यायः"></span>
+== प्रथमोऽध्यायः ==
+<span id="Katha-2-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="प्रथमावल्ली"></span>
 === प्रथमावल्ली ===
-{{Adhyaya
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V01" data-block-id="Katha-3" data-label="उपनिषद्"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-center">॥ हरिः ओ३म् ॥</span><span class="shloka-line">उशन् ह वै वाजश्रवसः सर्ववेदसं ददौ । तस्य ह नचिकेता नाम पुत्र आस । तं ह कुमारं सन्तं दक्षिणासु नीयमानासु श्रद्धाऽऽविवेश <span class="gr-verse-num">॥ १ ॥</span></span></span></div>
-| document_id  = KKN
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V02" data-block-id="Katha-4"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-1">सोऽमन्यत</span>- पीतोदका जग्धतृणा दुग्धदोहा निरिन्द्रियाः ।</span><span class="shloka-line">अनन्दा नाम ते लोकास्तान् स गच्छति ता ददत् <span class="gr-verse-num">॥२॥</span></span></span></div>
-| chapter_num  = 1
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V03" data-block-id="Katha-5">स होवाच पितरं तात कस्मै मां दास्यसीति द्वितीयं तृतीयम् । तं होवाच मृत्यवे त्वा ददानीति ॥ ३ ॥</div>
-| section_num  = 1
+<span id="Katha-6-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितं काठकोपनिषद्भाष्यम्"></span>
-| title        = प्रथमावल्ली
+==== श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितं काठकोपनिषद्भाष्यम् ====
-}}
+<span id="Katha-7-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="मङ्गलाचरणम्"></span>
-{{Bhashyam
+==== मङ्गलाचरणम् ====
-| verse_id = KKN_C01_S01
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-KKN_C01_S01_V01">
-| id = KKN_C01_S01_I01
+<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S01_V01_B01" data-block-id="Katha-8" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V01" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V01 KKN_C01_S01_V02 KKN_C01_S01_V03"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">ओ३म् ॥ नमो भगवते तस्मै सर्वतः परमाय ते ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">सर्वप्राणिहृदिस्थाय वामनाय नमो नमः ॥ * ॥</span></span></span></div>
-| text =
+</div>
+<span id="Katha-9-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="यागस्य मोक्षसाधनत्वप्रतिपादनम्"></span>
-नमो भगवते तस्मै सर्वतः परमाय ते ।
+==== यागस्य मोक्षसाधनत्वप्रतिपादनम् ====
-सर्वप्राणिहृदिस्थाय वामनाय नमो नमः ॥
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-KKN_C01_S01_V01">
-}}
+<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S01_V01_B02" data-block-id="Katha-10" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V01" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V01 KKN_C01_S01_V02 KKN_C01_S01_V03"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">अग्नौ विष्णुं सदा ध्यायंस्त्रिशोऽग्निं नाचिकेतकम् ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">यश्चयीत स तु प्राप्य स्वर्गं तत्र भयातिगः ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">उष्य मन्वन्तरं कालम् अमृतत्वं भजेत् क्रमात्' इति ब्रह्मसारे ॥</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">इच्छन् वाजश्रवोनप्ता ददौ सर्वस्वदक्षिणाम् ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">उद्दालकः स्वर्गलोकं ददौ गाश्च निरिन्द्रियाः ॥ * ॥</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">मां दत्त्वाऽपि न ते गावो दातव्या ईदृशा इति ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">उवाच पुत्रस्तं बालस्तं शशाप पिता स्वयम् ॥ * ॥</span></span></span></div>
+</div>
-{{VerseBlock
+<span id="Katha-11-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="उद्दालकशापस्य नचिकेतसः प्रतिक्रिया"></span>
-| verse_id = KKN_C01_S01_V01
+==== उद्दालकशापस्य नचिकेतसः प्रतिक्रिया ====
-| document_id = KKN
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V04" data-block-id="Katha-12" data-label="उपनिषत्"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">बहूनामेमि प्रथमो बहूनामेमि मध्यमः ।</span><span class="shloka-line">किंस्विद् यमस्य कर्तव्यं यन्मयाऽद्य करिष्यति <span class="gr-verse-num">॥ ४॥</span></span></span></div>
-| chapter_id = KKN_C01
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V05" data-block-id="Katha-13"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अनुपश्य यथा पूर्वे प्रतिपश्य तथाऽपरे ।</span><span class="shloka-line">सस्यमिव मर्त्यः पच्यते सस्यमिव जायते पुनः <span class="gr-verse-num">॥ ५॥</span></span></span></div>
-| verse_type = mantra
+<span id="Katha-14-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अतिथिसत्कारस्य प्राशस्त्यप्रतिपादनम्"></span>
-| verse_line1 = उशन् ह वै वाजश्रवसः सर्ववेदसं ददौ । तस्य ह नचिकेता नाम पुत्र आस । तं ह कुमारं सन्तं दक्षिणासु नीयमानासु श्रद्धाविवेश ॥ १ ॥
+==== अतिथिसत्कारस्य प्राशस्त्यप्रतिपादनम् ====
-}}
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V06" data-block-id="Katha-15"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">वैश्वानरः प्रविशत्यतिथिर्ब्राह्मणो गृहान् ।</span><span class="shloka-line">तस्यैतां शान्तिं कुर्वन्ति हर वैवस्वतोदकम् <span class="gr-verse-num">॥ ६ ॥</span></span></span></div>
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V07" data-block-id="Katha-16"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आशाप्रतीक्षे सङ्गतं सूनृतां चेष्टापूर्ते पुत्रपशूंश्च सर्वान् ।</span><span class="shloka-line">एतद् वृङ्क्ते पुरुषस्याल्पमेधसो यस्यानश्नन् वसति ब्राह्मणो गृहे <span class="gr-verse-num">॥ ७ ॥</span></span></span></div>
-{{VerseBlock
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-KKN_C01_S01_V04">
-| verse_id = KKN_C01_S01_V02
+<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S01_V04_B01" data-block-id="Katha-17" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V04" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V04 KKN_C01_S01_V05 KKN_C01_S01_V06 KKN_C01_S01_V07" data-label="भाष्यम्"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">स जगाम यमं बालो ब्रह्मचारी यमस्य तु ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">पत्न्या सम्पूज्यमानोऽपि जग्राहार्घ्यादिकं न तु ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">आगते तु यमे प्राह यमं सोदकमाहर ॥ * ॥</span></span></span></div>
-| document_id = KKN
+</div>
-| chapter_id = KKN_C01
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V08" data-block-id="Katha-18" data-label="उपनिषत्"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तिस्रो <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-51">रात्रीर्यदवात्सीर्गृहे</span> मे अनश्नन् ब्रह्मन्नतिथिर्नमस्यः ।</span><span class="shloka-line">नमस्तेऽस्तु ब्रह्मन् स्वस्ति मेऽस्तु तस्मात् प्रति त्रीन् वरान् वृणीष्व <span class="gr-verse-num">॥ ८ ॥</span></span></span></div>
-| verse_type = mantra
+<span id="Katha-19-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="नचिकेतसा प्रार्थितः प्रथमो वरः"></span>
-| verse_line1 = पीतोदका जग्धतृणा दुग्धदोहा निरिन्द्रियाः ।
+==== नचिकेतसा प्रार्थितः प्रथमो वरः ====
-| verse_line2 = अनन्दा नाम ते लोकास्तान् स गच्छति ता ददत् ॥ २ ॥
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V09" data-block-id="Katha-20"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">शान्तसङ्कल्पः सुमना यथा स्याद् वीतमन्युर्गौतमो माऽभि मृत्यो ।</span><span class="shloka-line">त्वत्प्रसृष्टं माऽभि वदेत् प्रतीत एतत् त्रयाणां प्रथमं वरं वृणे <span class="gr-verse-num">॥ ९ ॥</span></span></span></div>
-}}
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V10" data-block-id="Katha-21"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यथा पुरस्ताद् भविता प्रतीत औद्दालकिरारुणिर्मत्प्रसृष्टः ।</span><span class="shloka-line">सुखं रात्रीः शयिता वीतमन्युस्त्वां ददृशिवान् मृत्युमुखात् प्रमुक्तम् <span class="gr-verse-num">॥१०॥</span></span></span></div>
+<span id="Katha-22-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="नचिकेतसा प्रार्थितो द्वितीयो वरः"></span>
-{{VerseBlock
+==== नचिकेतसा प्रार्थितो द्वितीयो वरः ====
-| verse_id = KKN_C01_S01_V03
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V11" data-block-id="Katha-23"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स्वर्गे लोके न भयं किञ्चनास्ति न तत्र त्वं न जरया बिभेति ।</span><span class="shloka-line">उभे तीर्त्वा अशनायापिपासे शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके <span class="gr-verse-num">॥ ११ ॥</span></span></span></div>
-| document_id = KKN
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V12" data-block-id="Katha-24"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स त्वमग्निं स्वर्ग्यमध्येषि मृत्यो प्र ब्रूहि तं श्रद्दधानाय मह्यम् ।</span><span class="shloka-line">स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्त एतद् द्वितीयेन वृणे वरेण <span class="gr-verse-num">॥ १२ ॥</span></span></span></div>
-| chapter_id = KKN_C01
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V13" data-block-id="Katha-25"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्र ते ब्रवीमि तदु मे निबोध स्वर्ग्यमग्निं नचिकेतः प्रजानन् ।</span><span class="shloka-line">अनन्तलोकाप्तिमथो प्रतिष्ठां विद्धि त्वमेतं निहितं गुहायाम् <span class="gr-verse-num">॥ १३ ॥</span></span></span></div>
-| verse_type = mantra
+<span id="Katha-26-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="लोकादिमग्निं तमुवाच तस्मै"></span>
-| verse_line1 = स होवाच पितरं तात कस्मै मां दास्यसीति द्वितीयं तृतीयम् ।
+==== लोकादिमग्निं तमुवाच तस्मै ====
-| verse_line2 = तं होवाच मृत्यवे त्वा ददानीति ॥ ३ ॥
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-KKN_C01_S01_V08">
-| commentary1 = katha
+<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S01_V08_B01" data-block-id="Katha-27" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V08" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V08 KKN_C01_S01_V09 KKN_C01_S01_V10 KKN_C01_S01_V11 KKN_C01_S01_V12 KKN_C01_S01_V13" data-label="भाष्यम्"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">इत्युक्तः स यमस्तं तु सम्पूज्यादाद् वरत्रयम् ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">सौमनस्यं पितुश्चैव नाचिकेताग्निगं हरिम् ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka"><span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-52">मृते</span></span><span class="gr-prateeka"> स्थितं च तं विष्णुमिति प्रादाद् वरत्रयम्' ॥</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">इति गतिसारे ॥ * ॥</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">अग्र्यत्वादग्निनामाऽसौ नाचिकेताग्निगो हरिः ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">लोको विष्णोरनन्तस्य तज्ज्ञानान्नित्य आप्यते ॥</span></span></span></div>
-}}
+</div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-KKN_C01_S01_V13">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S01_V13_B02" data-block-id="Katha-28" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V13" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V08 KKN_C01_S01_V09 KKN_C01_S01_V10 KKN_C01_S01_V11 KKN_C01_S01_V12 KKN_C01_S01_V13"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">प्रतिष्ठा सर्वलोकस्य स विष्णुस्सर्वहृद्गतः ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">स एव सर्वलोकादिस्तं ज्ञात्वा मुच्यते ध्रुवम्' ॥ इति च ॥ * ॥</span></span></span></div>
-| verse_id = KKN_C01_S01_V03
+</div>
-| id = KKN_C01_S01_V03_B01
+<span id="Katha-29-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="इष्टकास्थितभगवद्रूपविषयकप्रश्नः"></span>
-| text =
+==== इष्टकास्थितभगवद्रूपविषयकप्रश्नः ====
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V14" data-block-id="Katha-30" data-label="उपनिषद्"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">लोकादिमग्निं तमुवाच तस्मै या इष्टका यावतीर्वा यथा वा ।</span><span class="shloka-line">स चापि तत् प्रत्यवदद् यथोक्तम् अथास्य मृत्युः पुनराह तुष्टः <span class="gr-verse-num">॥ १४ ॥</span></span></span></div>
-अग्नौ विष्णुं सदा ध्यायंस्त्रिशोऽग्निं नाचिकेतकम् ।
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V15" data-block-id="Katha-31"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तमब्रवीत् प्रीयमाणो महात्मा वरं तवेहाद्य ददामि भूयः ।</span><span class="shloka-line">तवैव नाम्ना <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-66">भविता</span>ऽयमग्निः सृ(शृ)ङ्कां चेमामनेकरूपां गृहाण <span class="gr-verse-num">॥ १५ ॥</span></span></span></div>
-यश्चयीत स तु प्राप्य स्वर्गं तत्र भयातिगः ॥
+<span id="Katha-32-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="नाचिकेताग्निचयनानुष्ठातृफलनिरूपणम्"></span>
-उष्य मन्वन्तरं कालममृतत्वं भजेत् क्रमात् ॥ इति ब्रह्मसारे ॥
+==== नाचिकेताग्निचयनानुष्ठातृफलनिरूपणम् ====
-इच्छन् वाजश्रवो नप्ता ददौ सर्वस्वदक्षिणाम् ।
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V16" data-block-id="Katha-33"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">त्रिनाचिकेतस्त्रिभिरेत्य सन्धिं त्रिकर्मकृत् तरति जन्ममृत्यू ।</span><span class="shloka-line">ब्रह्मजज्ञं देवमीड्यं विदित्वा निचाय्येमां शान्तिमत्यन्तमेति <span class="gr-verse-num">॥ १६ ॥</span></span></span></div>
-उद्दालकः स्वर्गलोकं ददौ गाश्च निरिन्द्रियाः ॥
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V17" data-block-id="Katha-34"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">त्रिनाचिकेतस्त्रयमेतद् विदित्वा य एवं विद्वांश्चिनुते नाचिकेतम् ।</span><span class="shloka-line">स मृत्युपाशान् पुरतः प्रणोद्य शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके <span class="gr-verse-num">॥ १७ ॥</span></span></span></div>
-मां दत्वापि न ते गावो दातव्या ईदृशा इति ।
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V18" data-block-id="Katha-35"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एष तेऽग्निर्नचिकेतः स्वर्ग्यो यमवृणीथा द्वितीयेन वरेण ।</span><span class="shloka-line">एतमग्निं तवैव प्रवक्ष्यन्ति जनासस्तृतीयं वरं नचिकेतो वृणीष्व <span class="gr-verse-num">॥ १८ ॥</span></span></span></div>
-उवाच पुत्रस्तं बालस्तं शशाप पिता स्वयम् ॥
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-KKN_C01_S01_V14">
-}}
+<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S01_V14_B01" data-block-id="Katha-36" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V14" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V14 KKN_C01_S01_V15 KKN_C01_S01_V16 KKN_C01_S01_V17 KKN_C01_S01_V18" data-label="भाष्यम्"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-mulaprateeka-block">या इष्टका</span> या इष्टकादेवताः ।</span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">इष्टकादेवतां विष्णुं षष्ट्युत्तरशतत्रिकम् ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">यथावदेव विज्ञाय मुच्यते कर्मबन्धनाद् ॥ इति <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-67">च</span></span><span class="gr-prateeka"> ॥ * ॥</span></span></span></div>
+</div>
-{{VerseBlock
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-KKN_C01_S01_V16">
-| verse_id = KKN_C01_S01_V04
+<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S01_V16_B02" data-block-id="Katha-37" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V16" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V14 KKN_C01_S01_V15 KKN_C01_S01_V16 KKN_C01_S01_V17 KKN_C01_S01_V18"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">त्रिभिरेत्य सन्धिम्</span></span> <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-68">वेदैरविरुद्धः</span> । वेदोक्तप्रकारेण भगवत्तत्त्वादिकं जानन्नित्यर्थः । <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">त्रिकर्मकृत्</span></span> यज्ञदानतपःकर्ता ।</span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka"><span class="gr-prateeka">यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् ।</span></span></span><span class="shloka-line gr-align-justify">इति वचनात् ॥*॥</span></span></div>
-| document_id = KKN
+</div>
-| chapter_id = KKN_C01
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-KKN_C01_S01_V17">
-| verse_type = mantra
+<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S01_V17_B03" data-block-id="Katha-38" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V17" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V14 KKN_C01_S01_V15 KKN_C01_S01_V16 KKN_C01_S01_V17 KKN_C01_S01_V18"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-mulaprateeka-block">त्रयमेतद्</span> <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">या इष्टका</span></span> इत्यादि ।</span></span></div>
-| verse_line1 = बहूनामेमि प्रथमो बहूनामेमि मध्यमः ।
+</div>
-| verse_line2 = किंस्विद् यमस्य कर्तव्यं यन्मयाऽद्य करिष्यति ॥ ४ ॥
+<span id="Katha-39-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="'ब्रह्मजज्ञः' इति भगवन्नामनिरुक्तिः"></span>
-}}
+==== 'ब्रह्मजज्ञः' इति भगवन्नामनिरुक्तिः ====
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-KKN_C01_S01_V16">
-{{VerseBlock
+<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S01_V16_B04" data-block-id="Katha-40" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V16" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V14 KKN_C01_S01_V15 KKN_C01_S01_V16 KKN_C01_S01_V17 KKN_C01_S01_V18"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">'ब्रह्मेति वेद उद्दिष्टस्तस्माद् व्यक्तो यतो हरिः ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">ब्रह्मजस्तेन कथितः स एव ज्ञोऽखिलज्ञतः' ॥</span></span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-69">इति</span> नामनिरुक्तौ ॥ * ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-mulaprateeka-block">अनेकरूपां</span> <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-70">स्वर्णमयीम्</span>– <span class="gr-prateeka"><span class="gr-prateeka">बहुरूपं च पुरटं कार्तस्वरमितीर्यते ।</span> इत्यभिधानम् ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">'यमोऽनुवादसन्तुष्टो वह्नेस्तन्नामतामपि ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">सृङ्कां</span>३<span class="gr-prateeka"> स्वर्णमयीं चैव कण्ठमालाम् अदाद् विभुः ॥'</span> इति पाद्मे ॥ * ॥</span></span></div>
-| verse_id = KKN_C01_S01_V05
+</div>
-| document_id = KKN
+<span id="Katha-41-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="नचिकेतसा याचितस्य अग्न्यन्तर्गतब्रह्मविद्याख्यद्वितीयवरस्य निरूपणम्"></span>
-| chapter_id = KKN_C01
+==== नचिकेतसा याचितस्य अग्न्यन्तर्गतब्रह्मविद्याख्यद्वितीयवरस्य निरूपणम् ====
-| verse_type = mantra
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-KKN_C01_S01_V14">
-| verse_line1 = अनुपश्य यथा पूर्वे प्रतिपश्य तथाऽपरे ।
+<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S01_V14_B05" data-block-id="Katha-42" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V14" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V14 KKN_C01_S01_V15 KKN_C01_S01_V16 KKN_C01_S01_V17 KKN_C01_S01_V18"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-mulaprateeka-block">लोकादिः, प्रतिष्ठा, ब्रह्मजज्ञः, अनन्तलोकाप्तिः</span> इत्यादिविशेषणैश्च भगवानेव । <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">स्तोममहदुरुगायं प्रतिष्ठाम्</span></span>४ इति परामर्शाच्च । भगवतो ह्युरुगायनाम प्रसिद्धम् । गुहानिहितत्वं च तस्यैव विशेषतः प्रसिद्धम् ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify">न चाग्निपरिज्ञानमात्रेणानन्तलोकाप्तिः, भगवज्ज्ञानं विना ।</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">‘तद् वा एतदक्षरं गार्ग्यविदित्वाऽस्मिन् लोके जुहोति यजते तपस्तप्यते बहूनि वर्षसहस्राणि अन्तवदेवास्य तद् <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-71">भवति</span>’</span><span class="gr-prateeka"> इत्यादिश्रुतेः । न च मुख्ये <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-72">सति</span></span><span class="gr-prateeka"> अमुख्यार्थो युज्यते ॥</span></span></span></div>
-| verse_line2 = सस्यमिव मर्त्यः पच्यते सस्यमिव जायते पुनः ॥ ५ ॥
+</div>
-}}
+<span id="Katha-43-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="नचिकेतसा याचितस्य तृतीयवरस्य निरूपणम्"></span>
+==== नचिकेतसा याचितस्य तृतीयवरस्य निरूपणम् ====
-{{VerseBlock
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V19" data-block-id="Katha-44" data-label="उपनिषद्"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्ये अस्तीत्येके नायमस्तीति चैके ।</span><span class="shloka-line">एतद् विद्यामनुशिष्टस्त्वयाऽहं वराणामेष वृतस्तृतीयः <span class="gr-verse-num">॥ १९ ॥</span></span></span></div>
-| verse_id = KKN_C01_S01_V06
+<span id="Katha-45-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="भगवज्ज्ञानस्य दुःसाध्यत्वात् तत्रैव नचिकेतसाऽऽग्रहप्रदर्शनम्"></span>
-| document_id = KKN
+==== भगवज्ज्ञानस्य दुःसाध्यत्वात् तत्रैव नचिकेतसाऽऽग्रहप्रदर्शनम् ====
-| chapter_id = KKN_C01
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V20" data-block-id="Katha-46"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">देवैरत्रापि विचिकित्सितं पुरा न हि सुज्ञेयो अणुरेष धर्मः ।</span><span class="shloka-line">अन्यं वरं नचिकेतो वृणीष्व मा मोपरोत्सीरति मा <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-97">सृजैनम्</span> <span class="gr-verse-num">॥ २०॥</span></span></span></div>
-| verse_type = mantra
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V21" data-block-id="Katha-47"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">देवैरत्रापि विचिकित्सितं किल त्वं च मृत्यो यन्न सुज्ञेयमात्थ ।</span><span class="shloka-line">वक्ता चास्य त्वादृगन्यो न लभ्यो नान्यो वरस्तुल्य एतस्य कश्चित् <span class="gr-verse-num">॥ २१ ॥</span></span></span></div>
-| verse_line1 = वैश्वानरः प्रविशत्यतिथिर्ब्राह्मणो गृहान् ।
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V22" data-block-id="Katha-48"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">शतायुषः पुत्रपौत्रान् वृणीष्व बहून् पशून् हस्तिहिरण्यमश्वान् ।</span><span class="shloka-line">भूमेर्महदायतनं वृणीष्व स्वयं च जीव शरदो यावदिच्छसि <span class="gr-verse-num">॥ २२ ॥</span></span></span></div>
-| verse_line2 = तस्यैतां शान्तिं कुर्वन्ति हर वैवस्वतोदकम् ॥ ६ ॥
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V23" data-block-id="Katha-49"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एतत्तुल्यं यदि मन्यसे वरं वृणीष्व वित्तं चिरजीविकां च ।</span><span class="shloka-line"><span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-98">महाभूमौ</span> नचिकेतस्त्वमेधि कामानां त्वा कामभाजं करोमि <span class="gr-verse-num">॥ २३ ॥</span></span></span></div>
-| commentary1 = katha
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V24" data-block-id="Katha-50"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ये ये कामा दुर्लभा मर्त्यलोके सर्वान् कामांश्छन्दतः प्रार्थयस्व ।</span><span class="shloka-line">इमा रामाः सरथाः सतूर्या न हीदृशा लम्भनीया मनुष्यैः ।</span><span class="shloka-line">आभिर्मत्प्रत्ताभिः परिचारयस्व नचिकेतो मरणं माऽनु प्राक्षीः <span class="gr-verse-num">॥ २४ ॥</span></span></span></div>
-}}
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V25" data-block-id="Katha-51"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">श्वोऽभावा मर्त्यस्य यदन्तकैतत् सर्वेन्द्रियाणां जरयन्ति तेजः ।</span><span class="shloka-line">अपि सर्वं जीवितमल्पमेव तवैव वाहास्तव नृत्तगीतम् <span class="gr-verse-num">॥ २५ ॥</span></span></span></div>
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V26" data-block-id="Katha-52"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न वित्तेन तर्पणीयो मनुष्यो लप्स्यामहे वित्तमद्राक्ष्म चेत् त्वाम् ।</span><span class="shloka-line">जीविष्यामो यावदीशिष्यसि त्वं वरस्तु मे वरणीयः स एव <span class="gr-verse-num">॥ २६ ॥</span></span></span></div>
-{{Bhashyam
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V27" data-block-id="Katha-53"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अजीर्यताममृतानामुपेत्य जीर्यन्मर्त्यः क्वाधःस्थः प्रजानन् ।</span><span class="shloka-line">अभिद्ध्यायन् वर्णरतिप्रमोदानतिदीर्घे जीविते को रमेत <span class="gr-verse-num">॥ २७ ॥</span></span></span></div>
-| verse_id = KKN_C01_S01_V06
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S01_V28" data-block-id="Katha-54"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यस्मिन्निदं विचिकित्सन्ति मृत्यो साम्पराये महति ब्रूहि नस्तत् ।</span><span class="shloka-line">योऽयं वरो गूढमनुप्रविष्टो नान्यं तस्मान्नचिकेता वृणीते <span class="gr-verse-num">॥ २८ ॥</span></span></span></div>
-| id = KKN_C01_S01_V06_B01
+<div class="gr-author-note" id="Katha-55">इति श्रीकाठकोपनिषदि प्रथमाध्याये प्रथमा वल्ली समाप्ता ॥</div>
-| text =
+<span id="Katha-56-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="द्वितीयावल्ली"></span>
-स जगाम यमं बालो ब्रह्मचारी यमस्य तु ।
-पत्न्या सम्पूज्यमानोऽपि जग्राहार्घ्यादिकं न तु ॥
-आगते तु यमे प्राह यमं सोदकमाहर ॥ ४-६ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C01_S01_V07
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C01
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = आशाप्रतीक्षे सङ्गतं सूनृतां च इष्टापूर्ते पुत्रपशूंश्च सर्वान् ।
-| verse_line2 = एतद् वृङ्क्ते पुरुषस्याल्पमेधसो यस्यानश्नन् वसति ब्राह्मणो गृहे ॥ ७ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C01_S01_V08
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C01
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = तिस्रो रात्रीर्यदवात्सीर्गृहे मे अनश्नन् ब्रह्मन्नतिथिर्नमस्यः ।
-| verse_line2 = नमस्तेऽस्तु ब्रह्मन् स्वस्ति मेऽस्तु तस्मात् प्रति त्रीन् वरान् वृणीष्व ॥ ८ ॥
-| commentary1 = katha
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C01_S01_V08
-| id = KKN_C01_S01_V08_B01
-| text =
-इत्युक्तस्स यमस्तं तु सम्पूज्यादाद् वरत्रयम् ॥ ७-८ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C01_S01_V09
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C01
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = शान्तसङ्कल्पः सुमना यथा स्यात् वीतमन्युर्गौतमो माऽभि मृत्यो ।
-| verse_line2 = त्वत्प्रसृष्टं माऽभिवदेत् प्रतीत एतत् त्रयाणां प्रथमं वरं वृणे ॥ ९ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C01_S01_V10
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C01
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = यथा पुरस्तात् भविता प्रतीतः औद्दालकिरारुणिर्मत्प्रसृष्टः ।
-| verse_line2 = सुखं रात्रीः शयिता वीतमन्युः त्वां ददृशिवान् मृत्युमुखात् प्रमुक्तम् ॥ १० ॥
-| commentary1 = katha
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C01_S01_V10
-| id = KKN_C01_S01_V10_B01
-| text =
-सौमनस्यं पितुश्चैव नाचिकेताग्निगं हरिम् ॥
-मुक्ते स्थितञ्च तं विष्णुमिति प्रादात् वरत्रयम् ॥ इति गतिसारे ॥ ९-१० ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C01_S01_V11
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C01
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = स्वर्गे लोके न भयं किञ्चनास्ति न तत्र त्वं न जरया बिभेति ।
-| verse_line2 = उभे तीर्त्वा अशनायापिपासे शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके ॥ ११ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C01_S01_V12
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C01
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = स त्वमग्निं स्वर्ग्यमध्येषि मृत्यो प्रब्रूहि तं श्रद्दधानाय मह्यम् ।
-| verse_line2 = स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते एतद्द्वितीयेन वृणे वरेण ॥ १२ ॥
-| commentary1 = katha
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C01_S01_V12
-| id = KKN_C01_S01_V12_B01
-| text =
-अग्र्यत्वादग्निनामासौ नाचिकेताग्निगो हरिः ॥ ११-१२ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C01_S01_V13
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C01
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = प्र ते ब्रवीमि तदु मे निबोध स्वर्ग्यमग्निं नचिकेतः प्रजानन् ।
-| verse_line2 = अनन्तलोकाप्तिमथो प्रतिष्ठां विद्धि त्वमेतं निहितं गुहायाम् ॥ १३ ॥
-| commentary1 = katha
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C01_S01_V13
-| id = KKN_C01_S01_V13_B01
-| text =
-लोको विष्णोरनन्तस्य तज्ज्ञानान्नित्य आप्यते ॥
-प्रतिष्ठा सर्वलोकस्य स विष्णुस्सर्वहृद्गतः ॥ १३ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C01_S01_V14
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C01
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = लोकादिमग्निं तमुवाच तस्मै या इष्टका यावतीर्वा यथा वा ।
-| verse_line2 = स चापि तत्प्रत्यवदद्यथोक्तं अथास्य मृत्युः पुनराह तुष्टः ॥ १४ ॥
-| commentary1 = katha
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C01_S01_V14
-| id = KKN_C01_S01_V14_B01
-| text =
-स एव सर्वलोकादिस्तं ज्ञात्वा मुच्यते ध्रुवम् ॥ इति च ॥
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C01_S01_V14
-| id = KKN_C01_S01_V14_B01
-| text =
-या इष्टका या इष्टकादेवताः ।
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C01_S01_V14
-| id = KKN_C01_S01_V14_B01
-| text =
-इष्टकादेवतां विष्णुं षष्ठ्युत्तरशतत्रिकम् ।
-यथावदेव विज्ञाय मुच्यते कर्मबन्धनात् ॥ इति च ॥ १४ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C01_S01_V15
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C01
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = तमब्रवीत् प्रीयमाणो महात्मा वरं तवेहाद्य ददानि भूयः ।
-| verse_line2 = तवैव नाम्ना भविताऽयमग्निः शृङ्कां चेमामनेकरूपां गृहाण ॥ १५ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C01_S01_V16
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C01
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = त्रिनाचिकेतस्त्रिभिरेत्य सन्धिं त्रिकर्मकृत् तरति जन्ममृत्यू ।
-| verse_line2 = ब्रह्मजज्ञं देवमीड्यं विदित्वा निचाय्येमां शान्तिमत्यन्तमेति ॥ १६ ॥
-| commentary1 = katha
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C01_S01_V16
-| id = KKN_C01_S01_V16_B01
-| text =
-त्रिभिरेत्य सन्धिं वेदैरविरुद्धः । वेदोक्तप्रकारेण भगवत्तत्वादिकं जानन्नित्यर्थः । त्रिकर्मकृत् यज्ञदानतपःकर्ता । यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् इति वचनात् ।
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C01_S01_V17
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C01
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = त्रिनाचिकेतस्त्रयमेतद्विदित्वा य एवं विद्वांश्चिनुते नाचिकेतम् ।
-| verse_line2 = स मृत्युपाशान् पुरतः प्रणोद्य शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके ॥ १७ ॥
-| commentary1 = katha
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C01_S01_V17
-| id = KKN_C01_S01_V17_B01
-| text =
-त्रयमेतत् या इष्टका इत्यादि ।
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C01_S01_V17
-| id = KKN_C01_S01_V17_B01
-| text =
-ब्रह्मेति वेद उद्दिष्टस्तस्माद् व्यक्तो यतो हरिः ।
-ब्रह्मजस्तेन कथितस्स एव ज्ञोऽखिलज्ञतः ॥ इति नामनिरुक्ते ।
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C01_S01_V17
-| id = KKN_C01_S01_V17_B01
-| text =
-अनेकरूपां सुवर्णमयीम् ।
-बहुरूपं च पुरटं कार्तस्वरमितीर्यते इत्यभिधानात् ।
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C01_S01_V17
-| id = KKN_C01_S01_V17_B01
-| text =
-यमोऽनुवादसन्तुष्टो वह्नेस्तन्नामतामपि ।
-शृङ्कां स्वर्णमयीं चैव कण्ठमालामदाद् विभुः ॥ इति पाद्मे ।
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C01_S01_V17
-| id = KKN_C01_S01_V17_B01
-| text =
-लोकादिः प्रतिष्ठा ब्रह्मजज्ञो अनन्तलोकाप्तिरित्यादिविशेषणैश्च भगवानेव । स्तोममहदुरुगायं प्रतिष्ठामिति परामर्शाच्च । भगवतो ह्युरुगायत्वं प्रसिद्धम् । गुहानिहितत्वं च तस्यैव विशेषतः प्रसिद्धम् । न चाग्निपरिज्ञानमात्रेणानन्तलोकाप्तिर्भगवज्ज्ञानं विना । तद्वा एतदक्षरं गार्ग्यविदित्वाऽस्मिं ल्लोके जुहोति यजते तपस्तप्यते बहूनि वर्षसहस्राण्यन्तवदेवास्य तद्भवति इत्यादिश्रुतेः ।
-न च मुख्ये सत्यमुख्यार्थो युज्यते ।
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C01_S01_V18
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C01
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = एष तेऽग्निर्नाचिकेतः स्वर्ग्यो यमवृणीथा द्वितीयेन वरेण ।
-| verse_line2 = एतमग्निं तवैव प्रवक्ष्यन्ति जनासः तृतीयं वरं नचिकेतो वृणीष्व ॥ १८ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C01_S01_V19
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C01
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्ये अस्तीत्येके नायमस्तीति चैके ।
-| verse_line2 = एतद्विद्यामनुशिष्टस्त्वयाहं वराणामेष वृतस्तृतीयः ॥ १९ ॥
-| commentary1 = katha
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C01_S01_V19
-| id = KKN_C01_S01_V19_B01
-| text =
-प्रेते मुक्ते मनुष्ये नियामकत्वेन भगवानस्तीति ज्ञानिनो वदन्ति । नास्तीत्यज्ञाः । तस्य नियामकस्य स्वरूपं यथावदहं विद्याम् ।
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C01_S01_V19
-| id = KKN_C01_S01_V19_B01
-| text =
-अस्य विस्रंसमानस्य शरीरस्थस्य देहिनः ।
-देहाद्विमुच्यमानस्य किमत्र परिशिष्यते ॥ एतद्वै तत्
-इति परिहाराच्च मुक्ते स्थितो भगवान् पृच्छ्यते इति सिद्धम् ।
-देहाद्विशेषेण मोचनं नाम मुक्तिरेव । मुक्तेरपि मरणात्मकत्वात् मरणमित्यपि भवति । स्थूलदेहपरित्यागस्तु विस्रंसमानस्येत्यनेनैवोक्तो भवति ।
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C01_S01_V19
-| id = KKN_C01_S01_V19_B01
-| text =
-अग्निस्थं परमात्मानं सामान्याज्जानतोऽपि तु ।
-अजानतस्तु मुक्तौ च जीवान्तःस्थितमीश्वरम् ॥
-नियामकं च जीवानां मुक्तानामपि सर्वदा ।
-गुणान् सर्वोत्तमत्वादीनविज्ञाय हरेस्तथा ॥
-नैव मुक्तिर्भवेत् तस्मात् कृच्छ्रात् तदवदद्यमः ।
-तस्य गोप्यत्वविज्ञप्त्यै तथाप्यग्निस्थवेदनात् ॥
-सुखाधिक्यं भवेन्मुक्तौ तस्मात् तत्पृथगीरितम् ॥ इति तत्त्वसारे ।
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C01_S01_V19
-| id = KKN_C01_S01_V19_B01
-| text =
-स्थाणुमन्येऽनुसयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम् इत्युक्त्वा य एषु सुप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुषो निर्ममाणः इति वचनाच्च जीवेषु स्थितो भगवान् पृच्छ्यत इति सिद्धम् । मृतजीवे स्थितो मुक्तजीवे स्थितश्चोभयात्मको भगवान् विवक्षित इत्येतस्माच्चाविरोधः ।
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C01_S01_V19
-| id = KKN_C01_S01_V19_B01
-| text =
-गुह्यं तत्परमं ब्रह्म म्रियमाणं शरीरिणम् ।
-सम्प्राप्तमपि जीवेषु जागर्ति स्वपितेष्वपि ॥ इति ब्रह्माण्डे ।
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C01_S01_V20
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C01
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = देवैरत्रापि विचिकित्सितं पुरा न हि सुज्ञेयोऽणुरेष धर्मः ।
-| verse_line2 = अन्यं वरं नचिकेतो वृणीष्व मा मोपरोत्सीरति मा सृजैवम् ॥ २० ॥
-| commentary1 = katha
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C01_S01_V20
-| id = KKN_C01_S01_V20_B01
-| text =
-धारकत्वात् धर्मो भगवान् ।
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C01_S01_V21
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C01
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = देवैरत्रापि विचिकित्सितं किल त्वं च मृत्यो यन्न सुज्ञेयमात्थ ।
-| verse_line2 = वक्ता चास्य त्वादृगन्यो न लभ्यो नान्यो वरस्तुल्य एतस्य कश्चित् ॥ २१ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C01_S01_V22
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C01
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = शतायुषः पुत्रपौत्रान् वृणीष्व बहून् पशून् हस्तिहिरण्यमश्वान् ।
-| verse_line2 = भूमेर्महदायतनं वृणीष्व स्वयं च जीव शरदो यावदिच्छसि ॥ २२ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C01_S01_V23
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C01
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = एतत् तुल्यं यदि मन्यसे वरं वृणीष्व वित्तं चिरजीविकां च ।
-| verse_line2 = महाभूमौ नचिकेतस्त्वमेधि कामानां त्वा कामभाजं करोमि ॥ २३ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C01_S01_V24
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C01
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = ये ये कामा दुर्लभा मर्त्यलोके सर्वान् कामांश्छन्दतः प्रार्थयस्व ।
-| verse_line2 = इमा रामाः सरथाः सतूर्या न हीदृशा लम्भनीया मनुष्यैः ॥
-| verse_line3 = आभिर्मत्प्रत्ताभिः परिचारयस्व नचिकेतो मरणं माऽनुप्राक्षीः ॥ २४ ॥
-| commentary1 = katha
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C01_S01_V24
-| id = KKN_C01_S01_V24_B01
-| text =
-मरणे स्थितं भगवन्तं मानुप्राक्षीः ।
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C01_S01_V25
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C01
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = श्वोऽभावा मर्त्यस्य यदन्तकैतत् सर्वेन्द्रियाणां जरयन्ति तेजः ।
-| verse_line2 = अपि सर्वं जीवितमल्पमेव तवैव वाहास्तव नृत्तगीतम् ॥ २५ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C01_S01_V26
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C01
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = न वित्तेन तर्पणीयो मनुष्यो लप्स्यामहे वित्तमद्राक्ष्म चेत्त्वाम् ।
-| verse_line2 = जीविष्यामो यावदीशिष्यसि त्वं वरस्तु मे वरणीयः स एव ॥ २६ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C01_S01_V27
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C01
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = अजीर्यताममृतानामुपेत्य जीर्यन् मर्त्यः क्वाधस्थः प्रजानन् ।
-| verse_line2 = अभिध्यायन् वर्णरतिप्रमोदान् अतिदीर्घे जीविते को रमेत ॥ २७ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C01_S01_V28
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C01
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = यस्मिन्निदं विचिकित्सन्ति मृत्यो साम्पराये महति ब्रूहि नस्तत् ।
-| verse_line2 = योऽयं वरो गूढमनुप्रविष्टो नान्यं तस्मान्नचिकेता वृणीते ॥ २८ ॥ ॥
-| commentary1 = katha
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C01_S01_V28
-| id = KKN_C01_S01_V28_author_note
-| text =
-इति  प्रथमाध्याये प्रथमावल्ली ॥
-| extra_class = gr-author-note
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C01_S01_V28
-| id = KKN_C01_S01_V28_B01
-| text =
-महति साम्पराये मुक्तौ ॥
-}}
 === द्वितीयावल्ली ===
-{{Adhyaya
+<span id="Katha-57-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="प्रेतशब्दार्थकथनम्"></span>
-| document_id  = KKN
+==== प्रेतशब्दार्थकथनम् ====
-| chapter_num  = 1
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-None">
-| section_num  = 2
+<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S02_I_B01" data-block-id="Katha-58" data-parent-verse="None" data-label="भाष्यम्"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify">‘प्रेते मुक्ते मनुष्ये नियामकत्वेन भगवानस्ति’ इति ज्ञानिनो वदन्ति, नास्तीत्यज्ञाः । तस्य नियामकस्य रूपं यथावत् अहं विद्याम् ॥</span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">‘अस्य विस्रंसमानस्य शरीरस्थस्य देहिनः ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">देहाद् विमुच्यमानस्य किमत्र परिशिष्यते, एतद्वै</span> <span class="gr-prateeka"><span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-99">तत्</span>’</span> इति परिहाराच्च मुक्ते स्थितो भगवान् पृच्छ्यत इति सिद्धम् । देहाद् विशेषेण मोचनं नाम मुक्तिरेव । मुक्तेरपि मरणात्मकत्वाद् ‘मरणम्’ इत्यपि भवति । स्थूलदेहपरित्यागस्तु <span class="gr-mulaprateeka-block">विस्रंसमानस्य</span> इत्यनेनैवोक्तो भवति ॥</span></span></div>
-| title        = द्वितीयावल्ली
+</div>
-}}
+<span id="Katha-59-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अग्निस्थपरमात्मज्ञानस्य पृथक्कथने कारणप्रदर्शनम्"></span>
-{{VerseBlock
+==== अग्निस्थपरमात्मज्ञानस्य पृथक्कथने कारणप्रदर्शनम् ====
-| verse_id = KKN_C01_S02_V01
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-None">
-| document_id = KKN
+<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S02_I_B02" data-block-id="Katha-60" data-parent-verse="None"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">अग्निस्थं परमात्मानं सामान्याज्ञानतोऽपि तु ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">अजानतस्तु मुक्तौ च जीवान्तःस्थितमीश्वरम् ॥</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">नियामकं च जीवानां मुक्तानामपि सर्वदा ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">गुणान् सर्वोत्तमत्वादीनविज्ञाय हरेस्तथा ॥</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">नैव मुक्तिर्भवेत् तस्मात् कृच्छ्रात् तदवदद् यमः ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">तस्य गोप्यत्वविज्ञप्त्यै तथाऽप्यग्निस्थवेदनात् ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">सुखाधिक्यं भवेन्मुक्तौ तस्मात् तत् पृथगीरितम् ॥’</span> <span class="gr-prateeka">इति तत्त्वसारे ॥</span></span></span></div>
-| chapter_id = KKN_C01
+</div>
-| verse_type = mantra
+<span id="Katha-61-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="मुक्तामुक्तनियामकभगवदुपदेश एव तृतीयवरः"></span>
-| verse_line1 = अन्यच्छ्रेयोऽन्यदुतेव प्रेयः ते उभे नानार्थे पुरुषं सिनीतः ।
+==== मुक्तामुक्तनियामकभगवदुपदेश एव तृतीयवरः ====
-| verse_line2 = तयोः श्रेय आददानस्य साधु भवति हीयतेऽर्थाद् य उ प्रेयो वृणीते ॥ १ ॥
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-None">
-}}
+<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S02_I_B03" data-block-id="Katha-62" data-parent-verse="None"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-mulaprateeka-block">स्थाणुमन्येऽनु संयन्ति यथाकर्म <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-100">यथाश्रुतम्</span></span> इत्युक्त्वा <span class="gr-mulaprateeka-block"><span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-101">य</span></span> <span class="gr-mulaprateeka-block">एषु सुप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुषो निर्मिमाणः</span> इति वचनाच्च जीवेषु स्थितो भगवान् पृच्छ्यत इति सिद्धम् । मृतजीवे स्थितो मुक्तजीवे स्थितश्चोभयात्मको भगवान् विवक्षित इत्येतस्माच्चाविरोधः– <span class="gr-prateeka">‘गुह्यं तत् परमं ब्रह्म म्रियमाणं शरीरिणम् ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">सम्प्राप्तमपि जीवेषु जागर्ति स्वपितेष्वपि ॥’</span> <span class="gr-prateeka">इति ब्रह्माण्डे ॥*॥</span></span><span class="shloka-line gr-align-justify">धारकत्वाद् धर्मो <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-102">भगवान्</span> ॥ <i> ॥ <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-103">मरणे</span> </i><i>स्थितं भगवन्तं माऽनुप्राक्षीः ॥ </i> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">महति साम्पराये</span> मुक्तौ ॥ * ॥</span></span></div>
+</div>
-{{VerseBlock
+<span id="Katha-63-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="ब्रह्मविद्या-भोगपदार्थ-विवेचनम्"></span>
-| verse_id = KKN_C01_S02_V02
+==== ब्रह्मविद्या-भोगपदार्थ-विवेचनम् ====
-| document_id = KKN
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V01" data-block-id="Katha-64" data-label="उपनिषद्"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ओम् ॥ अन्यच्छ्रेयोऽन्यदुतैव प्रेयस्ते उभे नानार्थे पुरुषं सिनीतः ।</span><span class="shloka-line">तयोः श्रेय आददानस्य साधु भवति हीयतेऽर्थाद् य उ प्रेयो वृणीते <span class="gr-verse-num">॥ १ ॥</span></span></span></div>
-| chapter_id = KKN_C01
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V02" data-block-id="Katha-65"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">श्रेयश्च प्रेयश्च मनुष्यमेतस्तौ सम्परीत्य विविनक्ति धीरः ।</span><span class="shloka-line">श्रेयो धीरोऽभि प्रेयसो वृणीते प्रेयो मन्दो योगक्षेमान् वृणीते <span class="gr-verse-num">॥ २ ॥</span></span></span></div>
-| verse_type = mantra
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V03" data-block-id="Katha-66"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स त्वं प्रियान् प्रियरूपांश्च कामान् <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-123">अभिध्यायन्नचिकेतोऽत्यस्राक्षीः(न्यत्प्राक्षीः</span>) ।</span><span class="shloka-line">नैतां सृङ्कां वित्तमयीमवाप्तो यस्यां मज्जन्ति बहवो मनुष्याः <span class="gr-verse-num">॥ ३ ॥</span></span></span></div>
-| verse_line1 = श्रेयश्च प्रेयश्च मनुष्यमेत स्तौ सम्परीत्य विविनक्ति धीरः ।
+<span id="Katha-67-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="ज्ञानाज्ञानमध्ये आन्तर्यप्रदर्शनम्"></span>
-| verse_line2 = श्रेयो धीरोऽभिप्रेयसो वृणीते प्रेयो मन्दो योगक्षेमान् वृणीते ॥ २ ॥
+==== ज्ञानाज्ञानमध्ये आन्तर्यप्रदर्शनम् ====
-}}
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V04" data-block-id="Katha-68"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">दूरमेते विपरीते विषूची अविद्या या च विद्येति ज्ञाता ।</span><span class="shloka-line">विद्याभीप्सितं नचिकेतसं मन्ये न त्वा कामा बहवो लोलुपन्तः <span class="gr-verse-num">॥ ४ ॥</span></span></span></div>
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V05" data-block-id="Katha-69"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः स्वयं धीराः पण्डितं मन्यमानाः ।</span><span class="shloka-line">दन्द्रम्यमाणाः परियन्ति मूढा अन्धेनैव नीयमाना यथाऽन्धाः <span class="gr-verse-num">॥ ५ ॥</span></span></span></div>
-{{VerseBlock
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V06" data-block-id="Katha-70"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न साम्परायः प्रतिभाति बालं प्रमाद्यन्तं वित्तमोहेन मूढम् ।</span><span class="shloka-line">अयं लोको नास्ति पर इति मानी पुनःपुनर्वशमापद्यते मे <span class="gr-verse-num">॥ ६ ॥</span></span></span></div>
-| verse_id = KKN_C01_S02_V03
+<span id="Katha-71-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="तत्त्वज्ञानस्य दुस्साध्यत्वप्रतिपादनम्"></span>
-| document_id = KKN
+==== तत्त्वज्ञानस्य दुस्साध्यत्वप्रतिपादनम् ====
-| chapter_id = KKN_C01
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V07" data-block-id="Katha-72"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">श्रवणायापि बहुभिर्यो न लभ्यः शृण्वन्तोऽपि बहवो यं न विद्युः ।</span><span class="shloka-line">आश्चर्योऽस्य वक्ता कुशलोऽस्य लब्धाऽऽश्चर्यो ज्ञाता कुशलानुशिष्टः <span class="gr-verse-num">॥ ७ ॥</span></span></span></div>
-| verse_type = mantra
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-KKN_C01_S02_V01">
-| verse_line1 = स त्वं प्रियान् प्रियरूपांश्च कामान् अभिध्यायन् नचिकेतोऽत्यस्राक्षीः ।
+<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S02_V01_B01" data-block-id="Katha-73" data-parent-verse="KKN_C01_S02_V01" data-covers-verses="KKN_C01_S02_V01 KKN_C01_S02_V02 KKN_C01_S02_V03 KKN_C01_S02_V04 KKN_C01_S02_V05 KKN_C01_S02_V06 KKN_C01_S02_V07" data-label="भाष्यम्"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka"><span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-124">सृङ्कां</span> शृङ्खलाम्</span> ॥ * ॥</span></span></div>
-| verse_line2 = नैतां सृङ्कां वित्तमयीमवाप्तो यस्यां मज्जन्ति बहवो मनुष्याः ॥ ३ ॥
+</div>
-| commentary1 = katha
+<span id="Katha-74-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="सुज्ञानिनैव सम्यग्भगवदुपदेशप्राप्तिरुत्तमा"></span>
-}}
+==== सुज्ञानिनैव सम्यग्भगवदुपदेशप्राप्तिरुत्तमा ====
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V08" data-block-id="Katha-75"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न नरेणावरः प्रोक्त एष सुज्ञेयो बहुधा चिन्त्यमानः ।</span><span class="shloka-line">अनन्यप्रोक्ते गतिरत्र ना- स्त्यणीयान् ह्यतर्क्यमणुप्रमाणात् <span class="gr-verse-num">।। ८ ।।</span></span></span></div>
-{{Bhashyam
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V09" data-block-id="Katha-76"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नैषा तर्केण मतिरापनेया प्रोक्ताऽन्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्ठ ।</span><span class="shloka-line">यां त्वमापः सत्यधृतिर्बतासि त्वादृङ् नो भूयान्नचिकेतः प्रष्टा <span class="gr-verse-num">।। ९ ।।</span></span></span></div>
-| verse_id = KKN_C01_S02_V03
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-KKN_C01_S02_V08">
-| id = KKN_C01_S02_V03_B01
+<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S02_V08_B01" data-block-id="Katha-77" data-parent-verse="KKN_C01_S02_V08" data-covers-verses="KKN_C01_S02_V08 KKN_C01_S02_V09" data-label="भाष्यम्"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka"><span class="gr-prateeka">अन्यो भगवान् अन्योऽहम्</span> इति अजानन्</span> <span class="gr-mulaprateeka-block">अनन्यः</span> <span class="gr-prateeka">, तेन</span> <span class="gr-mulaprateeka-block">प्रोक्ते गतिर्ज्ञानं नास्ति । प्रोक्ताऽन्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्ठ</span> <span class="gr-prateeka">इति वाक्यशेषात् ।। * ।।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">'जीवानां चैव विष्णोश्च यो न वेत्ति भिदां पुमान् ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">तदनुव्रताश्च ये केचित् तेषां ज्ञानं न जायते' इति ब्रह्मवैवर्ते ।। * ।।</span></span></span></div>
-| text =
+</div>
+<span id="Katha-78-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="यमस्य सुज्ञानित्वनिरूपणम्"></span>
-शृङ्कां शृङ्कलाम् ॥
+==== यमस्य सुज्ञानित्वनिरूपणम् ====
-}}
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V10" data-block-id="Katha-79" data-label="उपनिषद्"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">जानाम्यहं शेवधिरित्यनित्यं न ह्यध्रुवैः प्राप्यते हि ध्रुवं तत् ।</span><span class="shloka-line">ततो मया नचिकेतश्चितोऽग्निरनित्यैर्द्रव्यैः प्राप्तवानस्मि नित्यम् <span class="gr-verse-num">॥ १० ॥</span></span></span></div>
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V11" data-block-id="Katha-80"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कामस्याऽप्तिं जगतः प्रतिष्ठां क्रतोरानन्त्यमभयस्य पारम् ।</span><span class="shloka-line">स्तोममहदुरुगायं प्रतिष्ठां दृष्ट्वा धृत्या धीरो नचिकेतोऽत्यस्राक्षीः <span class="gr-verse-num">॥ ११ ॥</span></span></span></div>
-{{VerseBlock
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V12" data-block-id="Katha-81"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तं दुर्दर्शं गूढमनुप्रविष्टं गुहाऽहितं गह्वरेष्ठं पुराणम् ।</span><span class="shloka-line">अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्षशोकौ जहाति <span class="gr-verse-num">॥ १२ ॥</span></span></span></div>
-| verse_id = KKN_C01_S02_V04
+<span id="Katha-82-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="गुरूपदेशेन तत्त्वज्ञानप्राप्तिः"></span>
-| document_id = KKN
+==== गुरूपदेशेन तत्त्वज्ञानप्राप्तिः ====
-| chapter_id = KKN_C01
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V13" data-block-id="Katha-83"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एतच्छ्रुत्वा सम्परिगृह्य मर्त्यः प्रवृह्य धर्म्यम् अणुमेनमाप्य ।</span><span class="shloka-line">स मोदते मोदनीयं हि लब्ध्वा विवृतं सद्म नचिकेतसं मन्ये <span class="gr-verse-num">॥ १३ ॥</span></span></span></div>
-| verse_type = mantra
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-KKN_C01_S02_V10">
-| verse_line1 = दूरमेते विपरीते विषूची अविद्या या च विद्येति ज्ञाता ।
+<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S02_V10_B01" data-block-id="Katha-84" data-parent-verse="KKN_C01_S02_V10" data-covers-verses="KKN_C01_S02_V10 KKN_C01_S02_V11 KKN_C01_S02_V12 KKN_C01_S02_V13" data-label="भाष्यम्"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-mulaprateeka-block">आख्यं</span> विष्ण्वाख्यं <span class="gr-mulaprateeka-block">नित्यं शेवधिरिति जानामि</span> । नित्यम् <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-130">आख्य-विष्णुविषयैर्</span>द्रव्यैर्मनआदिभिः । आख्यनित्यविषयैर्विष्ण्वाख्यनित्यविषयैर्द्रव्यैः <span class="gr-mulaprateeka-block">नित्यं भगवन्तं प्राप्तवानस्मि</span> । ध्रुवो भगवान् <span class="gr-mulaprateeka-block">अध्रुवैः</span> तद्भक्तिवर्जितैः <span class="gr-mulaprateeka-block">न प्राप्यते</span> ॥ * ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify">क्रतोरानन्त्यहेतुम्, स्तोमैरपि सर्वात्मना प्राप्तुमशक्यम्, स्तोमेभ्योऽपि महान्तम्, <span class="gr-mulaprateeka-block">उरुगायम्</span> इत्युक्तत्वाच्च न जीवविषयोऽयं प्रश्नः ।</span></span></div>
-| verse_line2 = विद्याभीप्सितं नचिकेतसं मन्ये न त्वा कामा बहवो लोलुपन्तः ॥ ४ ॥
+</div>
-}}
+<span id="Katha-85-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="उपनिषदोऽभेदपरत्वनिराकरणम्"></span>
+==== उपनिषदोऽभेदपरत्वनिराकरणम् ====
-{{VerseBlock
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-KKN_C01_S02_V10">
-| verse_id = KKN_C01_S02_V05
+<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S02_V10_B02" data-block-id="Katha-86" data-parent-verse="KKN_C01_S02_V10" data-covers-verses="KKN_C01_S02_V10 KKN_C01_S02_V11 KKN_C01_S02_V12 KKN_C01_S02_V13"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">शरो ह्यात्मा ब्रह्म <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-131">तल्लक्ष्यमुच्यते</span>.., ..शरवत् तन्मयो भवेत्</span>२, <span class="gr-prateeka">अभयं तितीर्षतां <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-132">पारम्</span></span>, <span class="gr-prateeka">तादृगेव <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-133">भवति</span></span> इत्यादौ सर्वत्र भेदस्यैवोक्तेश्च न जीवाभेदः । <span class="gr-prateeka">नाचिकेतं <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-134">शकेमसि</span></span> इत्युक्तत्वाच्च नाचिकेताग्निस्थो <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-135">भगवान्</span> अत्रोच्यत इति सिद्धम् । <span class="gr-mulaprateeka-block">उरुगायं दृष्ट्वा कामस्याऽप्तिम् अत्यस्राक्षीः</span> । न च मृत्वा यमं प्राप्तस्य नचिकेतसो मृतोऽस्ति न <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-136">वेति</span> संशयोऽस्ति ॥ * ॥</span></span></div>
-| document_id = KKN
+</div>
-| chapter_id = KKN_C01
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-KKN_C01_S02_V12">
-| verse_type = mantra
+<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S02_V12_B03" data-block-id="Katha-87" data-parent-verse="KKN_C01_S02_V12" data-covers-verses="KKN_C01_S02_V10 KKN_C01_S02_V11 KKN_C01_S02_V12 KKN_C01_S02_V13"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-mulaprateeka-block">गह्वरे</span> मुक्तजीवे स्थितम् ॥ * ॥</span></span></div>
-| verse_line1 = अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः स्वयं धीराः पण्डितंमन्यमानाः ।
+</div>
-| verse_line2 = दन्द्रम्यमाणाः परियन्ति मूढा अन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः ॥ ५ ॥
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-KKN_C01_S02_V13">
-}}
+<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S02_V13_B04" data-block-id="Katha-88" data-parent-verse="KKN_C01_S02_V13" data-covers-verses="KKN_C01_S02_V10 KKN_C01_S02_V11 KKN_C01_S02_V12 KKN_C01_S02_V13"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-mulaprateeka-block">प्रवृह्य</span> जीवात् पृथक्कृत्य ।</span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka"><span class="gr-prateeka">मुक्तजीवे स्थितं विष्णुं विदित्वा जीवतः पृथक् ।</span></span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">मोदते मोदनीयं तं प्राप्य मुक्तस्सदैव च । इति</span> <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-137">महावाराहे</span> ॥</span></span></div>
+</div>
-{{VerseBlock
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V14" data-block-id="Katha-89" data-label="उपनिषद्"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अन्यत्र धर्माद् अन्यत्राधर्माद् अन्यत्रास्मात् कृताकृतात्।</span><span class="shloka-line">अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च यत्तत् पश्यसि तद् वद<span class="gr-verse-num">॥ १४ ॥</span></span></span></div>
-| verse_id = KKN_C01_S02_V06
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V15" data-block-id="Katha-90"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति तपांसि सर्वाणि च यद् वदन्ति ।</span><span class="shloka-line">यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं संग्रहेण ब्रवीमि ओमित्येतत् <span class="gr-verse-num">॥ १५ ॥</span></span></span></div>
-| document_id = KKN
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V16" data-block-id="Katha-91"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एतद्ध्येवाक्षरं ब्रह्म एतद्ध्येवाक्षरं परम् ।</span><span class="shloka-line">एतद्ध्येवाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत् <span class="gr-verse-num">॥१६॥</span></span></span></div>
-| chapter_id = KKN_C01
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V17" data-block-id="Katha-92"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एतदालम्बनं श्रेष्ठम् एतदालम्बनं परम् ।</span><span class="shloka-line">एतदालम्बनं ज्ञात्वा ब्रह्मलोके महीयते <span class="gr-verse-num">॥ १७ ॥</span></span></span></div>
-| verse_type = mantra
+<span id="Katha-93-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="ब्रह्मज्ञानिनो जननमरणाभावसमर्थनम्"></span>
-| verse_line1 = न साम्परायः प्रतिभाति बालं प्रमाद्यन्तं वित्तमोहेन मूढम् ।
+==== ब्रह्मज्ञानिनो जननमरणाभावसमर्थनम् ====
-| verse_line2 = अयं लोको नास्ति पर इति मानी पुनः पुनर्वशमापद्यते मे ॥ ६ ॥
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V18" data-block-id="Katha-94"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न जायते म्रियते वा विपश्चिद् नायं कुतश्चिन्न बभूव कश्चित् ।</span><span class="shloka-line">अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमानेऽपि देहे <span class="gr-verse-num">॥ १८ ॥</span></span></span></div>
-}}
+<span id="Katha-95-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="जीवानां स्वरूपतो नित्यत्वप्रतिपादनम्"></span>
+==== जीवानां स्वरूपतो नित्यत्वप्रतिपादनम् ====
-{{VerseBlock
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V19" data-block-id="Katha-96"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">हन्ता चेन्मन्यते हन्तुं हतश्चेन्मन्यते हतम् ।</span><span class="shloka-line">उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते <span class="gr-verse-num">॥१९ ॥</span></span></span></div>
-| verse_id = KKN_C01_S02_V07
+<span id="Katha-97-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="भगवतोऽणुतोऽणीयस्त्वस्य महतो महीयस्त्वस्य च कथनम्"></span>
-| document_id = KKN
+==== भगवतोऽणुतोऽणीयस्त्वस्य महतो महीयस्त्वस्य च कथनम् ====
-| chapter_id = KKN_C01
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V20" data-block-id="Katha-98"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अणोरणीयान् महतो महीयान् आत्माऽस्य जन्तोर्निहितो गुहायाम् ।</span><span class="shloka-line">तमक्रतुः पश्यति वीतशोको धातुः प्रसादान्महिमानमात्मनः <span class="gr-verse-num">॥ २० ॥</span></span></span></div>
-| verse_type = mantra
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-KKN_C01_S02_V16">
-| verse_line1 = श्रवणायापि बहुभिर्यो न लभ्यः शृण्वन्तोऽपि बहवो यं न विद्युः ।
+<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S02_V16_B01" data-block-id="Katha-99" data-parent-verse="KKN_C01_S02_V16" data-covers-verses="KKN_C01_S02_V14 KKN_C01_S02_V15 KKN_C01_S02_V16 KKN_C01_S02_V17 KKN_C01_S02_V18 KKN_C01_S02_V19 KKN_C01_S02_V20" data-label="भाष्यम्"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">एतद्ध्येवाक्षरं ब्रह्म विष्ण्वाख्यं परमव्ययम् ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">सर्वस्याऽलम्बनं ज्ञात्वा मुच्यते नात्र संशयः' इति च ॥*॥</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">देहोत्पत्तिविनाशाख्यौ ज्ञानिनोऽप्युद्भवाभवौ ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">न कुतश्चिद् यतो विष्णुर्जायतेऽतस्तदीक्षणात् ॥</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">भावाभावौ न विदुषो यस्माज्जीवो न कश्चन ।</span></span></span></div>
-| verse_line2 = आश्चर्योऽस्य वक्ता कुशलोऽस्य लब्धा आश्चर्यो ज्ञाता कुशलानुशिष्टः ॥ ७ ॥
+</div>
-}}
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-KKN_C01_S02_V18">
+<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S02_V18_B02" data-block-id="Katha-100" data-parent-verse="KKN_C01_S02_V18" data-covers-verses="KKN_C01_S02_V14 KKN_C01_S02_V15 KKN_C01_S02_V16 KKN_C01_S02_V17 KKN_C01_S02_V18 KKN_C01_S02_V19 KKN_C01_S02_V20"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">जायते म्रियते वाऽपि स्वरूपेण कथञ्चन ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">अजो नित्योऽविकारश्च जीवः पुरमणन्नपि । इति च ॥</span></span><span class="shloka-line gr-align-justify">अयं भगवान् कुतोऽपि न बभूव यस्माद्, अतस्तद्वेत्ताऽपि <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-152">विपश्चिद्</span> <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">न जायते न म्रियते</span></span> च । यतः कश्चिज्जीवः स्वतो न बभूव । देहसम्बन्धाद्धि जायते । विपश्चितस्तु देहसम्बन्धाभावाद् न जायते न म्रियते च॥*॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify">जीवस्यापि स्वतो मरणाभावाद् <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">उभौ तौ न विजानीतः</span></span> ॥ * ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify">एवं नित्यस्य <span class="gr-mulaprateeka-block">जन्तोर्गुहायां <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-153">निहितः</span></span> । ए विष्णौ क्रतुर्यस्य सोऽक्रतुस्तन्निश्चयः । <span class="gr-mulaprateeka-block">आत्मनः</span> सकाशान्<span class="gr-mulaprateeka-block">महिमानं</span> महामानम् ॥</span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">जीवाद् गुणपरीमाणं यस्माद् विष्णोर्महत्तरम् ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">तस्माज्जीवात् स महिमा विष्णुरित्युच्यते श्रुतौ' इति च ॥*॥</span></span></span></div>
-{{VerseBlock
+</div>
-| verse_id = KKN_C01_S02_V08
+<span id="Katha-101-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="सर्वसमर्थो भगवान्"></span>
-| document_id = KKN
+==== सर्वसमर्थो भगवान् ====
-| chapter_id = KKN_C01
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V21" data-block-id="Katha-102" data-label="उपनिषद्"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आसीनो दूरं व्रजति शयानो याति सर्वतः ।</span><span class="shloka-line">कस्तं मदामदं देवं मदन्यो ज्ञातुमर्हति <span class="gr-verse-num">॥ २१ ॥</span></span></span></div>
-| verse_type = mantra
+<span id="Katha-103-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="विनाशिशरीरेषु स्थितस्य भगवतोऽविनाशित्वकथनम्"></span>
-| verse_line1 = न नरेणावरः प्रोक्त एष सुज्ञेयो बहुधा चिन्त्यमानः ।
+==== विनाशिशरीरेषु स्थितस्य भगवतोऽविनाशित्वकथनम् ====
-| verse_line2 = अनन्यप्रोक्ते गतिरस्य नास्त्यणीयान् ह्यतर्क्यमणुप्रमाणात् ॥ ८ ॥
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V22" data-block-id="Katha-104"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अशरीरं शरीरेष्वनवस्थेष्ववस्थितम् ।</span><span class="shloka-line">महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति <span class="gr-verse-num">॥ २२॥</span></span></span></div>
-| commentary1 = katha
+<span id="Katha-105-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="भगवदनुग्रहस्य साक्षात्कारसाधनत्वप्रतिपादनम्"></span>
-}}
+==== भगवदनुग्रहस्य साक्षात्कारसाधनत्वप्रतिपादनम् ====
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V23" data-block-id="Katha-106"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन ।</span><span class="shloka-line">यमेवैष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम् <span class="gr-verse-num">॥ २३ ॥</span></span></span></div>
-{{Bhashyam
+<span id="Katha-107-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="वैराग्यादिसाधनं विना भगवदनुग्रहाप्राप्तिः"></span>
-| verse_id = KKN_C01_S02_V08
+==== वैराग्यादिसाधनं विना भगवदनुग्रहाप्राप्तिः ====
-| id = KKN_C01_S02_V08_B01
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V24" data-block-id="Katha-108"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नाविरतो दुश्चरितान्नाशान्तो नासमाहितः ।</span><span class="shloka-line">नाशान्तमनसो वाऽपि प्रज्ञानेनैनमाप्नुयात् <span class="gr-verse-num">॥ २४ ॥</span></span></span></div>
-| text =
+<span id="Katha-109-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="भगवज्ज्ञानस्य दुर्लभत्वप्रतिपादनम्"></span>
+==== भगवज्ज्ञानस्य दुर्लभत्वप्रतिपादनम् ====
-अन्यो भगवानन्योऽहमित्यजानन्ननन्यः । तेन प्रोक्ते गतिर्ज्ञानं नास्ति । प्रोक्ताऽन्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्ठ इति वाक्यशेषात् ।
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S02_V25" data-block-id="Katha-110"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यस्य ब्रह्म च क्षत्रं चोभे भवत ओदनः ।</span><span class="shloka-line">मृत्युर्यस्योपसेचनं क इत्था वेद यत्र सः <span class="gr-verse-num">॥ २५ ॥</span></span></span></div>
-}}
+<div class="gr-author-note" id="Katha-111">॥ इति प्रथमाध्याये द्वितीया वल्ली ॥</div>
+<span id="Katha-112-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="तृतीयावल्ली"></span>
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C01_S02_V08
-| id = KKN_C01_S02_V08_B01
-| text =
-जीवानां चैव विष्णोश्च यो न वेत्ति भिदां पुमान् ।
-तदनुव्रताश्च ये केचित्तेषां ज्ञानं न जायते ॥ इति ब्रह्मवैवर्ते ।
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C01_S02_V09
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C01
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = नैषा तर्केण मतिरापनेया प्रोक्ताऽन्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्ठ ।
-| verse_line2 = यां त्वमापः सत्यधृतिर्बतासि त्वादृङ् नो भूयान्नचिकेतः प्रष्टा ॥ ९ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C01_S02_V10
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C01
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = जानाम्यहं शेवधिरित्यनित्यं न ह्यध्रुवैः प्राप्यते हि ध्रुवं तत् ।
-| verse_line2 = ततो मया नचिकेतश्चितोऽग्नि रनित्यद्रव्यैः प्राप्तवानस्मि नित्यम् ॥ १० ॥
-| commentary1 = katha
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C01_S02_V10
-| id = KKN_C01_S02_V10_B01
-| text =
-आख्यं विष्ण्वाख्यं नित्यं शेवधिरिति जानामि । नित्यमाख्यविष्णुविषयैः द्रव्यैर्मन आदिभिः । आख्यनित्यविषयैर्विष्ण्वाख्यनित्यविषयैः द्रव्यैः । नित्यं भगवन्तं प्राप्तवानस्मि । ध्रुवो भगवान् । अध्रुवैस्तद्भक्तिवर्जितैर्न प्राप्यते ॥ १० ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C01_S02_V11
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C01
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = कामस्याप्तिं जगतः प्रतिष्ठां क्रतोरानन्त्यमभयस्य पारम् ।
-| verse_line2 = स्तोममहदुरुगायं प्रतिष्ठां दृष्ट्वा धृत्या धीरो नचिकेतोत्यस्राक्षीः ॥ ११ ॥
-| commentary1 = katha
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C01_S02_V11
-| id = KKN_C01_S02_V11_B01
-| text =
-क्रतोरानन्त्यहेतुम् । स्तोमैरपि सर्वात्मना प्राप्तुमशक्यम् । स्तोमेभ्योऽपि महान्तम् । उरुगायमित्युक्तत्वाच्च न जीवविषयोऽयं प्रश्नः ।
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C01_S02_V11
-| id = KKN_C01_S02_V11_B01
-| text =
-शरो ह्यात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते । शरवत् तन्मयो भवेत् ।
-अभयं तितीर्षतां पारम् । तादृगेव भवति ।
-इत्यादौ सर्वत्र भेदस्यैवोक्तेश्च न जीवाभेदः ।
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C01_S02_V11
-| id = KKN_C01_S02_V11_B01
-| text =
-नाचिकेतं शकेमसीत्युक्तत्वाच्च नाचिकेताग्निस्थो भगवानेवात्रोच्यत इति सिद्धम् । उरुगायं दृष्ट्वा कामस्याप्तिमत्यस्राक्षीः । न च मृत्वा यमं प्राप्तस्य नचिकेतसो मृतोऽस्ति न वेति संशयो युज्यते ॥ ११ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C01_S02_V12
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C01
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = तं दुर्दर्शं गूढमनुप्रविष्टं गुहाहितं गह्वरेष्ठं पुराणम् ।
-| verse_line2 = अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्षशोकौ जहाति ॥ १२ ॥
-| commentary1 = katha
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C01_S02_V12
-| id = KKN_C01_S02_V12_B01
-| text =
-गह्वरे मुक्तजीवे स्थितम् ॥ १२ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C01_S02_V13
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C01
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = एतच्छ्रुत्वा सम्परिगृह्य मर्त्यः प्रवृह्य धर्म्यमणुमेनमाप्य ।
-| verse_line2 = स मोदते मोदनीयं हि लब्ध्वा विवृतं सद्म नचिकेतसं मन्ये ॥ १३ ॥
-| commentary1 = katha
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C01_S02_V13
-| id = KKN_C01_S02_V13_B01
-| text =
-प्रवृह्य जीवात् पृथक्कृत्य ।
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C01_S02_V13
-| id = KKN_C01_S02_V13_B01
-| text =
-मुक्तजीवे स्थितं विष्णुं विदित्वा जीवतः पृथक् ।
-मोदते मोदनीयं तं प्राप्य मुक्तस्सदैव च ॥ इति महावाराहे ।
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C01_S02_V14
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C01
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्मात् कृताकृतात् ।
-| verse_line2 = अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च यत्तत् पश्यसि तद्वद ॥ १४ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C01_S02_V15
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C01
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति तपांसि सर्वाणि च यद्वदन्ति ।
-| verse_line2 = यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं सङ्ग्रहेण ब्रवीम्योमित्येतत् ॥ १५ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C01_S02_V16
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C01
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = एतद्ध्येवाक्षरं ब्रह्मैतद्ध्येवाक्षरं परम् ।
-| verse_line2 = एतद्ध्येवाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत् ॥ १६ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C01_S02_V17
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C01
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = एतदालम्बनं श्रेष्ठमेतदालम्बनं परम् ।
-| verse_line2 = एतदालम्बनं ज्ञात्वा ब्रह्मलोके महीयते ॥ १७ ॥
-| commentary1 = katha
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C01_S02_V17
-| id = KKN_C01_S02_V17_B01
-| text =
-एतद्ध्येवाक्षरं ब्रह्म विष्ण्वाख्यं परमव्ययम् ।
-सर्वस्यालम्बनं ज्ञात्वा मुच्यते नात्र संशयः ॥ इति च ॥ १७ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C01_S02_V18
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C01
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = न जायते म्रियते वा विपश्चि न्नायं कुतश्चिन्न बभूव कश्चित् ।
-| verse_line2 = अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमानेऽपि देहे ॥ १८ ॥
-| commentary1 = katha
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C01_S02_V18
-| id = KKN_C01_S02_V18_B01
-| text =
-देहोत्पत्तिविनाशाख्यौ ज्ञानिनोऽप्युद्भवाभवौ ।
-न कुतश्चिद्यतो विष्णुर्जायतेऽतस्तदीक्षणात् ॥
-भावाभावौ न विदुषो यस्माज्जीवो न कश्चन ।
-जायते म्रियते वापि स्वरूपेण कथञ्चन ॥
-अजो नित्योऽविकारश्च जीवः पुरमणन्नपि ॥ इति च ।
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C01_S02_V18
-| id = KKN_C01_S02_V18_B01
-| text =
-अयं भगवान् कुतोऽपि न बभूव यस्मादतस्तद्वेत्तापि विपश्चिन्न जायते न म्रियते च । यतः कश्चिज्जीवः स्वतो न बभूव । देहसम्बन्धाद्धि जायते । विपश्चितस्तु देहसम्बन्धाभावान्न जायते न म्रियते च ॥ १८ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C01_S02_V19
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C01
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = हन्ता चेन्मन्यते हन्तुं हतश्चेन्मन्यते हतम् ।
-| verse_line2 = उभौ तै न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥ १९ ॥
-| commentary1 = katha
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C01_S02_V19
-| id = KKN_C01_S02_V19_B01
-| text =
-जीवस्यापि स्वतो मरणाभावादुभौ तौ न विजानीतः ।
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C01_S02_V20
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C01
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = अणोरणीयान् महतो महीयान् आत्माऽस्य जन्तोर्निहितो गुहायाम् ।
-| verse_line2 = तमक्रतुः पश्यति वीतशोको धातुः प्रसादान्महिमानमात्मनः ॥ २० ॥
-| commentary1 = katha
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C01_S02_V20
-| id = KKN_C01_S02_V20_B01
-| text =
-एवं नित्यस्य जन्तोर्गुहायां निहितः । ए विष्णौ क्रतुर्यस्य सोऽक्रतुस्तन्निश्चयः । आत्मनः सकाशान्महिमानं महामानम् ।
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C01_S02_V20
-| id = KKN_C01_S02_V20_B01
-| text =
-जीवाद् गुणपरीमाणं यस्माद्विष्णोर्महत्तरम् ।
-तस्माज्जीवात् स महिमा विष्णुरित्युच्यते श्रुतौ ॥ इति च ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C01_S02_V21
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C01
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = आसीनो दूरं व्रजति शयानो याति सर्वतः ।
-| verse_line2 = कस्तं मदामदं देवं मदन्यो ज्ञातुमर्हति ॥ २१ ॥
-| commentary1 = katha
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C01_S02_V21
-| id = KKN_C01_S02_V21_B01
-| text =
-ऐश्वर्यादेव आसीनो दूरं व्रजति इत्यादि ।
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C01_S02_V21
-| id = KKN_C01_S02_V21_B01
-| text =
-आसीनो दूरं व्रजति शयानो याति सर्वतः ।
-ऐश्वर्याद् भगवान् विष्णुर्विरुद्धं घटयत्यसौ ॥ इति च ॥ २१ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C01_S02_V22
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C01
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = अशरीरं शरीरेष्वनवस्थेष्ववस्थितम् ।
-| verse_line2 = महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति ॥ २२ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C01_S02_V23
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C01
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = नायमात्मा प्रवचेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन ।
-| verse_line2 = यमेवैष वृणुते तेन लभ्य स्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम् ॥ २३ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C01_S02_V24
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C01
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = नाविरतो दुश्चरितात् नाशान्तो नासमाहितः ।
-| verse_line2 = नाशान्तमनसो वापि प्रज्ञानेनैवमाप्नुयात् ॥ २४ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C01_S02_V25
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C01
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च चोभे भवत ओदनः ।
-| verse_line2 = मृत्युर्यस्योपसेचनं क इत्था वेद यत्र सः ॥ २५ ॥
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C01_S02_V25
-| id = KKN_C01_S02_V25_author_note
-| text =
-इति  प्रथमाध्याये द्वितीया वल्ली ॥
-| extra_class = gr-author-note
-}}
 === तृतीयावल्ली ===
-{{Adhyaya
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-None">
-| document_id  = KKN
+<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S03_I_B01" data-block-id="Katha-113" data-parent-verse="None" data-label="भाष्यम्"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify">ऐश्वर्यादेव ‘आसीनो दूरं व्रजति’ इत्यादि ।</span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">‘आसीनो दूरं व्रजति शयानो याति सर्वतः ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">ऐश्वर्याद् भगवान् विष्णुर्विरुद्धं घटयत्यसौ’ इति च ॥ * ॥</span></span><span class="shloka-line gr-align-center"><span class="gr-prateeka">॥ इति प्रथमाध्याये द्वितीया वल्ली ॥</span></span></span></div>
-| chapter_num  = 1
+</div>
-| section_num  = 3
+<span id="Katha-114-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="हृदयस्थमुख्यप्राणप्रतीके भगवद्ध्यानम्"></span>
-| title        = तृतीयावल्ली
+==== हृदयस्थमुख्यप्राणप्रतीके भगवद्ध्यानम् ====
-}}
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S03_V01" data-block-id="Katha-115" data-label="उपनिषद्"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-center">अथ तृतीयाध्यायः</span><span class="shloka-line">ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके गुहां प्रविष्टौ परमे परार्द्धे ।</span><span class="shloka-line">छायातपौ ब्रह्मविदो वदन्ति पञ्चाग्नयो ये च त्रिनाचिकेताः <span class="gr-verse-num">॥ १ ॥</span></span></span></div>
-{{VerseBlock
+<span id="Katha-116-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अग्निस्थ-मुक्तस्थभगवद्रूपयोरैक्यप्रतिपादनम्"></span>
-| verse_id = KKN_C01_S03_V01
+==== अग्निस्थ-मुक्तस्थभगवद्रूपयोरैक्यप्रतिपादनम् ====
-| document_id = KKN
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S03_V02" data-block-id="Katha-117"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यः सेतुरीजानानाम् अक्षरं ब्रह्म तत् परम् ।</span><span class="shloka-line">अभयं तितीर्षतां पारं नाचिकेतं शकेमसि <span class="gr-verse-num">॥ २ ॥</span></span></span></div>
-| chapter_id = KKN_C01
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-KKN_C01_S03_V01">
-| verse_type = mantra
+<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S03_V01_B01" data-block-id="Katha-118" data-parent-verse="KKN_C01_S03_V01" data-covers-verses="KKN_C01_S03_V01 KKN_C01_S03_V02" data-label="भाष्यम्"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">'आत्माऽन्तरात्मेति विभुरेक एव द्विधा स्थितः ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka"><span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-169">स</span> विष्णुः परमे वायौ परेभ्योऽप्यृद्धरूपके ॥</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">शुभान् पिबति भोगान् स च्छायेव विदुषां प्रभुः ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">आतपः पापिनां नित्यं मर्यादा विष्णुयाजिनाम् ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">संसारस्य च पारस्थस्स विष्णुर्द्विस्वरूपकः ॥ * ॥</span></span></span></div>
-| verse_line1 = ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके गुहां प्रविष्टौ परमे परार्द्धे ।
+</div>
-| verse_line2 = छायातपौ ब्रह्मविदो वदन्ति पञ्चाग्नयो ये च त्रिनाचिकेताः ॥ १ ॥
+<span id="Katha-119-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="ध्याने इन्द्रियनिग्रहस्याऽवश्यकत्वप्रतिपादनम्"></span>
-| commentary1 = katha
+==== ध्याने इन्द्रियनिग्रहस्याऽवश्यकत्वप्रतिपादनम् ====
-}}
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S03_V03" data-block-id="Katha-120" data-label="उपनिषद्"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव च ।</span><span class="shloka-line">बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च <span class="gr-verse-num">।। ३ ।।</span></span></span></div>
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S03_V04" data-block-id="Katha-121"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषयांस्तेषु गोचरान् ।</span><span class="shloka-line">आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः <span class="gr-verse-num">।। ४ ।।</span></span></span></div>
-{{Bhashyam
+<span id="Katha-122-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="इन्द्रियनिग्रहस्य विवेकसाध्यत्वनिरूपणम्"></span>
-| verse_id = KKN_C01_S03_V01
+==== इन्द्रियनिग्रहस्य विवेकसाध्यत्वनिरूपणम् ====
-| id = KKN_C01_S03_V01_B01
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S03_V05" data-block-id="Katha-123"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यस्त्वविज्ञानवान् भवत्ययुक्तेन मनसा सदा ।</span><span class="shloka-line">तस्येन्द्रियाण्यवश्यानि दुष्टाश्वा इव सारथेः <span class="gr-verse-num">।। ५ ।।</span></span></span></div>
-| text =
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S03_V06" data-block-id="Katha-124"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यस्तु विज्ञानवान् भवति युक्तेन मनसा सदा ।</span><span class="shloka-line">तस्येन्द्रियाणि वश्यानि सदश्वा इव सारथेः <span class="gr-verse-num">।। ६ ।।</span></span></span></div>
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S03_V07" data-block-id="Katha-125"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यस्त्वविज्ञानवान् भवत्यमनस्कः सदाऽशुचिः ।</span><span class="shloka-line">न स तत् पदमाप्नोति संसारं चाधिगच्छति <span class="gr-verse-num">।। ७ ।।</span></span></span></div>
-आत्मान्तरात्मेति विभुरेक एव द्विधा स्थितः ।
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S03_V08" data-block-id="Katha-126"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यस्तु विज्ञानवान् भवति समनस्कः सदा शुचिः ।</span><span class="shloka-line">स तु तत् पदमाप्नोति यस्माद् भूयो न जायते<span class="gr-verse-num">।। ८ ।।</span></span></span></div>
-स विष्णुः परमे वायौ परेभ्योऽप्यृद्धरूपके ॥
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S03_V09" data-block-id="Katha-127"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">विज्ञानसारथिर्यस्तु मनःप्रग्रहवान्नरः ।</span><span class="shloka-line">सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद् विष्णोः परमं पदम् <span class="gr-verse-num">।। ९।।</span></span></span></div>
-शुभान् पिबति भोगान् स च्छायेव विदुषां प्रभुः ।
+<span id="Katha-128-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="देवतातारतम्यप्रतिपादनम्"></span>
-आतपः पापिनां नित्यं ... ... ।
+==== देवतातारतम्यप्रतिपादनम् ====
-}}
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S03_V10" data-block-id="Katha-129"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यश्च परं मनः ।</span><span class="shloka-line">मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा महान् परः <span class="gr-verse-num">।। १० ।।</span></span></span></div>
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S03_V11" data-block-id="Katha-130"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">महतः परमव्यक्तमव्यक्तात् पुरुषः परः ।</span><span class="shloka-line">पुरुषान्न परं किञ्चित् सा काष्ठा सा परा गतिः <span class="gr-verse-num">।।११।।</span></span></span></div>
-{{VerseBlock
+<span id="Katha-131-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="ज्ञानिनामेव भगवत्साक्षात्कारः"></span>
-| verse_id = KKN_C01_S03_V02
+==== ज्ञानिनामेव भगवत्साक्षात्कारः ====
-| document_id = KKN
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S03_V12" data-block-id="Katha-132"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एष सर्वेषु भूतेषु गूढोत्मा न प्रकाशते ।</span><span class="shloka-line">दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः<span class="gr-verse-num">।। १२।।</span></span></span></div>
-| chapter_id = KKN_C01
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-KKN_C01_S03_V03">
-| verse_type = mantra
+<div class="bhashyam-block" id="KKN_C01_S03_V03_B01" data-block-id="Katha-133" data-parent-verse="KKN_C01_S03_V03" data-covers-verses="KKN_C01_S03_V03 KKN_C01_S03_V04 KKN_C01_S03_V05 KKN_C01_S03_V06 KKN_C01_S03_V07 KKN_C01_S03_V08 KKN_C01_S03_V09 KKN_C01_S03_V10 KKN_C01_S03_V11 KKN_C01_S03_V12" data-label="भाष्यम्"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">देवेभ्य इन्द्रियात्मभ्यो ज्यायांसोऽर्थाभिमानिनः ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">सोमवित्तपसूर्याप्पा अश्व्यग्नीन्द्रेन्द्रसूनवः  ।।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">यमो दक्षश्चेन्द्रियेशास्सुपर्णी वारुणी तथा ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">उमेति <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-183">चार्थमानिन्यस्तिस्रो</span> </span><span class="gr-prateeka">द्विद्व्येकदेवताः ।।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">मनोभिमानिनो रुद्रवीन्द्रशेषास्त्रयोऽपि तु ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">ते श्रेष्ठा अर्थमानिभ्यस्तेभ्यो बुद्धिः सरस्वती ।।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">तस्या ब्रह्मा महानात्मा ततोऽव्यक्ताभिधा रमा ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">तस्यास्तु पुरुषो विष्णुः पूर्णत्वान्नैव तत्समः ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">कश्चित् कुतश्चिच्छ्रेष्ठस्तु नास्तीति किमु सा कथा ।। * ।।</span></span></span></div>
-| verse_line1 = यः सेतुरीजानानामक्षरं ब्रह्म यत्परम् ।
+</div>
-| verse_line2 = अभयं तितीर्षतां पारं नाचिकेतं शकेमसि ॥ २ ॥
+<span id="Katha-134-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="देवेष्वपि स्वस्वामिभावसम्बन्धकथनम्"></span>
-| commentary1 = katha
+==== देवेष्वपि स्वस्वामिभावसम्बन्धकथनम् ====
-}}
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S03_V13" data-block-id="Katha-135" data-label="उपनिषद्"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यच्छेद् <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-189">वाङ्मनसि</span> प्राज्ञस्तद् यच्छेद् ज्ञान आत्मनि ।</span><span class="shloka-line">ज्ञानमात्मनि महति तद् यच्छेच्छान्त आत्मनि<span class="gr-verse-num">॥१३॥</span></span></span></div>
+<span id="Katha-136-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="वेदाध्येतॄणां हितोक्तिः"></span>
-{{Bhashyam
+==== वेदाध्येतॄणां हितोक्तिः ====
-| verse_id = KKN_C01_S03_V02
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S03_V14" data-block-id="Katha-137"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">उत्तिष्ठत जाग्रत प्राप्य <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-190">वरान्</span> निबोधत ।</span><span class="shloka-line">क्षुरस्य धारा निशिता दुरत्यया दुर्गं <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-191">पथस्तत्</span> कवयो वदन्ति <span class="gr-verse-num">॥१४॥</span></span></span></div>
-| id = KKN_C01_S03_V02_B01
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S03_V15" data-block-id="Katha-138"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽरसं नित्यमगन्धवच्च यत् ।</span><span class="shloka-line">अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-192">तं</span> मृत्युमुखात् प्रमुच्यते <span class="gr-verse-num">॥ १५ ॥</span></span></span></div>
-| text =
+<span id="Katha-139-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="नाचिकेतोपाख्यानस्योपसंहारः तत्कथनश्रवणयोः फलं च"></span>
+==== नाचिकेतोपाख्यानस्योपसंहारः तत्कथनश्रवणयोः फलं च ====
-.... ... मर्यादा विष्णुयाजिनाम् ॥
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S03_V16" data-block-id="Katha-140"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नाचिकेतमुपाख्यानं मृत्युप्रोक्तं सनातनम् ।</span><span class="shloka-line">उक्त्वा श्रुत्वा च मेधावी ब्रह्मलोके महीयते <span class="gr-verse-num">॥ १६ ॥</span></span></span></div>
-संसारस्य च पारस्थस्स विष्णुर्द्विस्वरूपकः ॥
+<div class="verse-block" id="KKN_C01_S03_V17" data-block-id="Katha-141"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">य इमं परमं गुह्यं श्रावयेद् ब्रह्मसंसदि ।</span><span class="shloka-line">प्रयतः श्राद्धकाले वा तदानन्त्याय कल्पते तदानन्त्याय कल्पत इति <span class="gr-verse-num">॥ १७ ॥</span></span></span></div>
-}}
+<div class="gr-author-note" id="Katha-142">॥ इति प्रथमाध्याये तृतीयावल्ली ।</div>
+<span id="Katha-143-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="द्वितीयोऽध्यायः"></span>
-{{VerseBlock
+== द्वितीयोऽध्यायः ==
-| verse_id = KKN_C01_S03_V03
+<span id="Katha-144-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="प्रथमावल्ली"></span>
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C01
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव च ।
-| verse_line2 = बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च ॥ ३ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C01_S03_V04
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C01
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषयांस्तेषु गोचरान् ।
-| verse_line2 = आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः ॥ ४ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C01_S03_V05
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C01
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = यस्त्वविज्ञानवान् भवत्ययुक्तेन मनसा सदा ।
-| verse_line2 = तस्येन्द्रियाण्यवश्यानि दुष्टाश्वा इव सारथेः ॥ ५ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C01_S03_V06
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C01
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = यस्तु विज्ञानवान् भवति युक्तेन मनसा सदा ।
-| verse_line2 = तस्येन्द्रियाणि वश्यानि सदश्वा इव सारथेः ॥ ६ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C01_S03_V07
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C01
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = यस्तवविज्ञानवान् भवत्यमनस्कः सदाशुचिः ।
-| verse_line2 = न स तत्पदमाप्नोति संसारं चाधिगच्छति ॥ ७ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C01_S03_V08
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C01
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = यस्तु विज्ञानवान् भवति समनस्कः सदाशुचिः ।
-| verse_line2 = स तु तत्पदमाप्नोति यस्माद्भूयो न जायते ॥ ८ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C01_S03_V09
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C01
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = विज्ञानसारथिर्यस्तु मनःप्रग्रहवान् नरः ।
-| verse_line2 = सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद् विष्णोः परमं पदम् ॥ ९ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C01_S03_V10
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C01
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अथेभ्यश्च परं मनः ।
-| verse_line2 = मनसस्तु परा बुद्धिः बुद्धेरात्मा महान् परः ॥ १० ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C01_S03_V11
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C01
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = महतः परमव्यक्तमव्यक्तात् पुरुषः परः ।
-| verse_line2 = पुरुषान्न परः किञ्चित् सा काष्ठा सा परा गतिः ॥ ११ ॥
-| commentary1 = katha
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C01_S03_V11
-| id = KKN_C01_S03_V11_B01
-| text =
-देवेभ्य इन्द्रियात्मभ्यो ज्यायांसोऽर्थाभिमानिनः ।
-सोमवित्तपसूर्याप्पा अश्व्ग्नीन्द्रेन्द्रसूनवः ॥
-यमो दक्षश्चेन्द्रियेशास्सुपर्णी वारुणी तथा ।
-उमेति चार्थमानिन्यस्तिस्रो द्विर्द्व्येकदेवताः ॥
-मनोभिमानिनो रुद्रवीन्द्रशेषास्त्रयोऽपि तु ।
-ते श्रेष्ठा अर्थमानिभ्यस्तेभ्यो बुद्धिः सरस्वती ॥
-तस्या ब्रह्मा महानात्मा ततोऽव्यक्ताभिधा रमा ।
-तस्यास्तु पुरुषो विष्णुः पूर्णत्वान्नैव तत्समः ॥
-कश्चित् कुतश्चिच्छ्रेष्ठस्तु नास्तीति किमु सा कथा॥ १०-१२ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C01_S03_V12
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C01
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = एष सर्वेषु भूतेषु गूढोत्मा न प्रकाशते ।
-| verse_line2 = दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः ॥ १२ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C01_S03_V13
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C01
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = यच्छेद् वाङ्मनसि प्राज्ञस्तद् यच्छेज्ज्ञान आत्मनि ।
-| verse_line2 = ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेच्छान्त आत्मनि ॥ १३ ॥
-| commentary1 = katha
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C01_S03_V13
-| id = KKN_C01_S03_V13_B01
-| text =
-तस्माद्वागात्मिका देवीरुमाद्यास्तु शिवादिषु ।
-शिवादीन् ब्रह्मवाय्वोस्तु नियच्छेन्महदात्मनोः ॥
-तौ रमायां परानन्दे तां विष्णौ परमात्मनि ।
-तद्वशत्वेन तद्ध्यानं नियमो नाम नापरः ॥
-कुतस्तु मानुषो देवान्नियच्छेद्विनियामकान् ॥ इति च ॥
-स्वभार्यायाः परत्वं सिद्धमिति महतः परमित्येवोक्तम् ॥ १३ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C01_S03_V14
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C01
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = उत्तिष्ठत जाग्रत प्राप्य वरान् निबोधत ।
-| verse_line2 = क्षुरस्य धारा निशिता दुरत्यया दुर्गं पथस्तत् कवयो वदन्ति ॥ १४ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C01_S03_V15
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C01
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽरसं नित्यमगन्धवच्च यत् ।
-| verse_line2 = अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तं मृत्युमुखात् प्रमुच्यते ॥ १५ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C01_S03_V16
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C01
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = नाचिकेतमुपाख्यानं मृत्युप्रोक्तं सनातनम् ।
-| verse_line2 = उक्त्वा श्रुत्वा च मेधावी ब्रह्मलोके महीयते ॥ १६ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C01_S03_V17
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C01
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = य इमं परमं गुह्यं श्रावयेद् ब्रह्मसंसदि ।
-| verse_line2 = प्रयतः श्राद्धकाले वा तदानन्त्याय कल्पते तदानन्त्याय कल्पते इति ॥ १७ ॥ ॥
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C01_S03_V17
-| id = KKN_C01_S03_V17_author_note
-| text =
-इति  प्रथमाध्याये तृतीयावल्ली ॥
-| extra_class = gr-author-note
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C01_S03_V17
-| id = KKN_C01_S03_V17_author_note
-| text =
-इति प्रथमाध्यायः ॥
-| extra_class = gr-author-note
-}}
-== द्वितीयाध्यायः ==
 === प्रथमावल्ली ===
-{{Adhyaya
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-None">
-| document_id  = KKN
+<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S01_I_B01" data-block-id="Katha-145" data-parent-verse="None" data-label="भाष्यम्"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">तस्माद् वागात्मिका देवीरुमाद्यास्तु शिवादिषु ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">शिवादीन् ब्रह्मवाय्वोस्तु नियच्छेन्महदात्मनोः ॥</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">तौ रमायां परानन्दे <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-193">तां</span></span><span class="gr-prateeka"> विष्णौ परमात्मनि ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">तद्वशत्वेन तद्ध्यानं नियमो नाम नापरः ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">कुतस्तु मानुषो देवान् नियच्छेद् विनियामकान् ।'</span> <span class="gr-prateeka"><span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-194">इति</span> च ॥ * ॥</span></span><span class="shloka-line gr-align-justify">स्वभार्यायाः परत्वं सिद्धमिति <span class="gr-mulaprateeka-block">महतः परम्</span> इत्येवोक्तम् ॥ * ॥</span></span></div>
-| chapter_num  = 2
+</div>
-| section_num  = 1
+<span id="Katha-146-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="मुमुक्षूणां वैराग्यसम्पादनस्याऽवश्यकत्वोक्तिः"></span>
-| title        = प्रथमावल्ली
+==== मुमुक्षूणां वैराग्यसम्पादनस्याऽवश्यकत्वोक्तिः ====
-}}
+<div class="verse-block" id="KKN_C02_S01_V01" data-block-id="Katha-147" data-label="उपनिषद्"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-center">॥ इति प्रथमोऽध्यायः ॥ —०—</span><span class="shloka-line">पराञ्चि खानि व्यतृणात् स्वयम्भूस्तस्मात् पराङ् पश्यति नान्तरात्मन् ।</span><span class="shloka-line">कश्चिद् धीरः प्रत्यगात्मानमैक्षद् आवृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन् <span class="gr-verse-num">॥ १ ॥</span></span></span></div>
-{{VerseBlock
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-KKN_C02_S01_V01">
-| verse_id = KKN_C02_S01_V01
+<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S01_V01_B01" data-block-id="Katha-148" data-parent-verse="KKN_C02_S01_V01" data-label="भाष्यम्"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">तृणु= <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-201">कात्करणे</span></span> इति धातुः ॥ * ॥</span></span></div>
-| document_id = KKN
+</div>
-| chapter_id = KKN_C02
+<div class="verse-block" id="KKN_C02_S01_V02" data-block-id="Katha-149" data-label="उपनिषत्"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पराचः कामाननुयन्ति बाला- स्ते मृत्योर्यन्ति विततस्य पाशम् ।</span><span class="shloka-line">अथ धीरा अमृतत्वं विदित्वा ध्रुवमध्रुवेष्विह न प्रार्थयन्ते <span class="gr-verse-num">॥ २ ॥</span></span></span></div>
-| verse_type = mantra
+<span id="Katha-150-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="नचिकेतसः प्रश्नस्य यमप्रत्युक्तिः"></span>
-| verse_line1 = पराञ्चि खानि व्यतृणात् स्वयम्भूस्तस्मात् पराक् पश्यति नान्तरात्मन् ।
+==== नचिकेतसः प्रश्नस्य यमप्रत्युक्तिः ====
-| verse_line2 = कश्चिद् धीरः प्रत्यगात्मानमैक्षत् आवृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन् ॥ १ ॥
+<div class="verse-block" id="KKN_C02_S01_V03" data-block-id="Katha-151"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">येन रूपं रसं गन्धं शब्दान् स्पर्शांश्च मैथुनान् ।</span><span class="shloka-line">एतेनैव विजानाति किमत्र परिशिष्यते । एतद् वै तत् <span class="gr-verse-num">॥३॥</span></span></span></div>
-| commentary1 = katha
+<span id="Katha-152-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="जागृदादिनियामकस्यैव मोक्षे नियामकत्ववचनम्"></span>
-}}
+==== जागृदादिनियामकस्यैव मोक्षे नियामकत्ववचनम् ====
+<div class="verse-block" id="KKN_C02_S01_V04" data-block-id="Katha-153"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स्वप्नान्तं जागरितान्तं चोभौ येनानुपश्यति ।</span><span class="shloka-line">महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति <span class="gr-verse-num">॥ ४ ॥</span></span></span></div>
-{{Bhashyam
+<div class="verse-block" id="KKN_C02_S01_V05" data-block-id="Katha-154"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">य <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-202">इदं</span> मध्वदं वेद आत्मानं जीवमन्तिकात् ।</span><span class="shloka-line">ईशानं भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते । एतद् वै तत् <span class="gr-verse-num">॥ ५ ॥</span></span></span></div>
-| verse_id = KKN_C02_S01_V01
+<div class="verse-block" id="KKN_C02_S01_V06" data-block-id="Katha-155"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यः पूर्वं तपसोऽजातम् अद्भ्यः पूर्वमजायत ।</span><span class="shloka-line">गुहां प्रविश्य तिष्ठन्तं यो भूतेभिर्व्यपश्यत । एतद् वै तत् <span class="gr-verse-num">॥ ६ ॥</span></span></span></div>
-| id = KKN_C02_S01_V01_B01
+<div class="verse-block" id="KKN_C02_S01_V07" data-block-id="Katha-156"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">या <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-203">प्राणेन</span> संविशत्यदितिर्देवतामयी ।</span><span class="shloka-line">गुहां प्रविश्य तिष्ठन्तीं या भूतेभिर्व्यजायत । एतद् वै तत् <span class="gr-verse-num">॥ ७ ॥</span></span></span></div>
-| text =
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-KKN_C02_S01_V02">
+<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S01_V02_B01" data-block-id="Katha-157" data-parent-verse="KKN_C02_S01_V02" data-covers-verses="KKN_C02_S01_V02 KKN_C02_S01_V03 KKN_C02_S01_V04 KKN_C02_S01_V05 KKN_C02_S01_V06 KKN_C02_S01_V07" data-label="भाष्यम्"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(<span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-204">भा.</span>)</span> इदं गुह्यं ब्रह्म प्रवक्ष्यामि । यथा मरणं प्राप्य जीवो <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-205">भवति</span> तच्च प्रवक्ष्यामि जीवेश्वरभेदज्ञापनाय । यः कर्मफलभोक्ता सुप्त्यादिमान् स जीवः । यः प्रलयादिषु जीवेषु सुप्तेषु जागर्ति स विष्णुः परं ब्रह्मेत्यर्थः। न हि जीवस्य योन्यादिगमनं ब्रह्म । जीवाद् भेदेन ज्ञातं हि ब्रह्म यथावज्ज्ञातं भवति ॥ * ॥</span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">जीवस्यान्तिके । न हि स्वस्य स्वयं जीवोऽन्तिके भवति ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">वस्त्वन्तरस्य हि दूरत्वमन्तिकत्वं वा ॥ * ॥</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">अम्भ्रामभ्यश्च भूतेभ्यस्तपोनाम्नः शिवादपि ।</span></span></span></div>
-तृणु कात्करणे इति धातुः ॥ १ ॥
+</div>
-}}
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-KKN_C02_S01_V06">
+<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S01_V06_B02" data-block-id="Katha-158" data-parent-verse="KKN_C02_S01_V06" data-covers-verses="KKN_C02_S01_V02 KKN_C02_S01_V03 KKN_C02_S01_V04 KKN_C02_S01_V05 KKN_C02_S01_V06 KKN_C02_S01_V07"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">पूर्वं यो जनयामास पूर्वाजातं चतुर्मुखम् ॥</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">स्वात्मानं च गुहासंस्थं सर्वभूतैः सहाभिभूः ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">यः पश्यति सदा विष्णुस्स एष हृदि संस्थितः । इति च ॥</span></span><span class="shloka-line gr-align-justify">यथा <span class="gr-prateeka"><span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-206">मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च</span></span> इत्यादिना जाता एवेन्द्रादयः <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-207">कश्यपात्</span> पुनर्जायन्ते, न तथा भगवतो ब्रह्मा ; किन्तु ? जातमेव <span class="gr-mulaprateeka-block">अद्भ्यः पूर्वमजायत</span> जनयामास । <span class="gr-prateeka">अजायत</span> इति <span class="gr-prateeka">जज्ञे <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-208">बहुज्ञम्</span></span> इतिवत् <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-209">अन्तर्णीतणिच्</span> ॥ * ॥</span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">अदनाद् अदितिर्विष्णुर्यः प्राणसहितः स्थितः ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">उत्तमो देवताभ्यश्च सोऽत्मानं विविधात्मना ॥</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">मत्स्यकूर्मादिरूपेण गुहासंस्थमजीजनत् ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">भूतैस्सह महाविष्णुः परमात्मा युगे युगे । इति च ॥</span></span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-mulaprateeka-block"><span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-210">देवतामयी</span></span> <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-211">देवतोत्तमा</span> । प्राणेन सहितो भवति । गुहां <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-212">प्रविश्य</span> तिष्ठन्तं स्वात्मानं भूतैस्सह विविधं जनयामास ॥ * ॥</span></span></div>
-{{VerseBlock
+</div>
-| verse_id = KKN_C02_S01_V02
+<div class="verse-block" id="KKN_C02_S01_V08" data-block-id="Katha-159" data-label="उपनिषद्"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अरण्योर्निहितो जातवेदा गर्भ इव सुभृतो गर्भिणीभिः।</span><span class="shloka-line">दिवेदिव ईड्यो जागृवद्भिर्हविष्मद्भिर्मनुष्येभिरग्निः ।</span><span class="shloka-line">एतद् वै तत् <span class="gr-verse-num">॥ ८ ॥</span></span></span></div>
-| document_id = KKN
+<div class="verse-block" id="KKN_C02_S01_V09" data-block-id="Katha-160"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यतश्चोदेति सूर्योऽस्तं यत्र च गच्छति ।</span><span class="shloka-line">तं देवास्सर्वे अर्पितास्तदु नात्येति कश्चन ।</span><span class="shloka-line">एतद् वै तत् <span class="gr-verse-num">॥ ९ ॥</span></span></span></div>
-| chapter_id = KKN_C02
+<span id="Katha-161-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="भगवद्रूपाणां भेदाभावोक्तिः"></span>
-| verse_type = mantra
+==== भगवद्रूपाणां भेदाभावोक्तिः ====
-| verse_line1 = पराचः कामाननुयन्ति बालाः ते मृत्योर्यन्ति विततस्य पाशान् ।
+<div class="verse-block" id="KKN_C02_S01_V10" data-block-id="Katha-162"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यदेवेह तदमुत्र यदमुत्र तदन्विह ।</span><span class="shloka-line">मृत्योस्स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति <span class="gr-verse-num">॥१०॥</span></span></span></div>
-| verse_line2 = अथ धीरा अमृतत्वं विदित्वा ध्रुवमध्रुवेष्विह न प्रार्थयन्ते ॥ २ ॥
+<div class="verse-block" id="KKN_C02_S01_V11" data-block-id="Katha-163"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मनसैवेदमाप्तव्यं नेह नानाऽस्ति किञ्चन ।</span><span class="shloka-line">मृत्योस्स मृत्युं गच्छति य इह नानेव पश्यति<span class="gr-verse-num">॥ ११॥</span></span></span></div>
-}}
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-KKN_C02_S01_V08">
+<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S01_V08_B01" data-block-id="Katha-164" data-parent-verse="KKN_C02_S01_V08" data-covers-verses="KKN_C02_S01_V08 KKN_C02_S01_V09 KKN_C02_S01_V10 KKN_C02_S01_V11" data-label="भाष्यम्"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">सर्वज्ञो भगवान् विष्णुररण्योर्गुरुशिष्ययोः ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">‘सुभृतः स्तूयते नित्यं जानद्भिः पुरुषोत्तमः’ इति च ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka"><span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-234">अर्यते</span></span><span class="gr-prateeka"> ण आभ्यामित्यरणी ॥ * ॥</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka"><span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-235">यः</span></span><span class="gr-prateeka"> प्रादुर्भावगो विष्णुर्देहादिषु च संस्थितः ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">स एव मूलरूपश्च साक्षान्नारायणाभिधः ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">मूलरूपश्च यो विष्णुः प्रादुर्भावादिकश्च सः ॥</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">गुणतः स्वरूपतो वाऽपि विशेषं योऽत्र पश्यति ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">अत्यल्पमपि मृत्वा स तमोऽन्धं यात्यसंशयम् ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka"><span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-236">भेदाभेदविदश्चात्र</span></span><span class="gr-prateeka"> तमो यान्ति न संशयः ॥</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">तथैवावयवानां च गुणानां च परस्परम् ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">क्रियाणां तेन चैतेषां भेदविच्चोभयं <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-237">विदः</span></span><span class="gr-prateeka"> ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">यान्त्येवान्धन्तमो नात्र कार्या काचिद् विचारणा’ इति च ॥</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">‘भवेदेकत्र संयोग इवशब्दो विरुद्धयोः ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">धर्मयोरुपमायां वा <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-238">स्वल्पत्वे</span></span><span class="gr-prateeka"> वा विवक्षिते॥’इति</span> <span class="gr-prateeka">शब्दनिर्णये॥</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">अतो ‘नानेव’ इतीवशब्दोऽत्यल्पविषयो भेदाभेदविषयश्च।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">प्रथमं ‘य इह नानेव पश्यति’ इति स्वरूपभेदनिषेधार्थम्।</span></span></span></div>
-{{VerseBlock
+</div>
-| verse_id = KKN_C02_S01_V03
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-KKN_C02_S01_V11">
-| document_id = KKN
+<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S01_V11_B02" data-block-id="Katha-165" data-parent-verse="KKN_C02_S01_V11" data-covers-verses="KKN_C02_S01_V08 KKN_C02_S01_V09 KKN_C02_S01_V10 KKN_C02_S01_V11"><span class="gr-prateeka">‘नेह नानाऽस्ति किञ्चन’ इति किञ्चनशब्दाद् अवयवानां</span> <span class="gr-prateeka">गुणानां क्रियाणां च परस्परं तद्वतां च <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-239">भेदनिषेधार्थम्</span></span><span class="gr-prateeka"> ॥</span></div>
-| chapter_id = KKN_C02
+</div>
-| verse_type = mantra
+<span id="Katha-166-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="हृत्स्थभगवत्परिमाणोक्तिः"></span>
-| verse_line1 = येन रूपं रसं गन्धं शब्दान् स्पर्शांश्च मैथुनान् ।
+==== हृत्स्थभगवत्परिमाणोक्तिः ====
-| verse_line2 = एतेनैव विजानाति किमत्र परिशिष्यते । एतद्वै तत् ॥ ३ ॥
+<div class="verse-block" id="KKN_C02_S01_V12" data-block-id="Katha-167" data-label="उपनिषद्"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति ।</span><span class="shloka-line">ईशानो भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते ।</span><span class="shloka-line">एतद् वै तत् <span class="gr-verse-num">॥ १२॥</span></span></span></div>
-| commentary1 = katha
+<div class="verse-block" id="KKN_C02_S01_V13" data-block-id="Katha-168"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो ज्योतिरिवाधूमकः ।</span><span class="shloka-line">ईशानो भूतभव्यस्य स एवाद्य स उ श्वः । एतद् वै तद् <span class="gr-verse-num">॥ १३ ॥</span></span></span></div>
-}}
+<span id="Katha-169-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="भगवद्गुणेषु भेदचिन्ताया अनर्थत्वकीर्तनम्"></span>
+==== भगवद्गुणेषु भेदचिन्ताया अनर्थत्वकीर्तनम् ====
-{{Bhashyam
+<div class="verse-block" id="KKN_C02_S01_V14" data-block-id="Katha-170"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति ।</span><span class="shloka-line">एवं धर्मान् पृथक् पश्यंस्तानेवानु विधावति <span class="gr-verse-num">॥ १४ ॥</span></span></span></div>
-| verse_id = KKN_C02_S01_V03
+<span id="Katha-171-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="मुक्तपरमात्मनोर्भेदोक्तिः"></span>
-| id = KKN_C02_S01_V03_B01
+==== मुक्तपरमात्मनोर्भेदोक्तिः ====
-| text =
+<div class="verse-block" id="KKN_C02_S01_V15" data-block-id="Katha-172"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं तादृगेव भवति ।</span><span class="shloka-line">एवं मुनेर्विजानत आत्मा भवति गौतम <span class="gr-verse-num">॥ १५ ॥</span></span></span></div>
+<div class="gr-author-note" id="Katha-173">॥ इति द्वितीये प्रथमा वल्ली ॥</div>
-इदं गुह्यं ब्रह्म प्रवक्ष्यामि । यथा मरणं प्राप्य जीवो भवति तच्च प्रवक्ष्यामि जीवेश्वरभेदज्ञापनाय । यः कर्मफलभोक्ता सुप्त्यादिमान् स जीवः । यः प्रलयादिषु जीवेषु सुप्तेषु जागर्ति स विष्णुः परं ब्रह्मेत्यर्थः । न हि जीवस्य योन्यादिगमनं ब्रह्म । जीवाद्भेदेन ज्ञातं हि ब्रह्म यथावज्ज्ञातं भवति ।
+<span id="Katha-174-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="द्वितीयावल्ली"></span>
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C02_S01_V04
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C02
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = स्वप्नान्तं जागरितान्तं चोभौ येनानुपश्यति ।
-| verse_line2 = महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति ॥ ४ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C02_S01_V05
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C02
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = य इदं मध्वदं वेदात्मानं जीवमन्तिकात् ।
-| verse_line2 = ईशानं भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते । एतद्वै तत् ॥ ५ ॥
-| commentary1 = katha
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C02_S01_V05
-| id = KKN_C02_S01_V05_B01
-| text =
-जीवस्यान्तिके । न हि स्वस्य स्वयं जीवोऽन्तिके भवति । वस्त्वन्तरस्य हि दूरत्वमन्तिकत्वं वा ॥ ५ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C02_S01_V06
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C02
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = यः पूर्वं तपसो जातमद्भ्यः पूर्वमजायत ।
-| verse_line2 = गुहां प्रविश्य तिष्ठन्तं यो भूतेभिर्व्यपश्यत । एतद्वै तत् ॥ ६ ॥
-| commentary1 = katha
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C02_S01_V06
-| id = KKN_C02_S01_V06_B01
-| text =
-अम्नामभ्यश्च भूतेभ्यस्तपोनाम्नः शिवादपि ।
-पूर्वं यो जनयामास पूर्वजातं चतुर्मुखम् ॥
-स्वात्मानं च गुहासंस्थं सर्वभूतैः सहाभिभूः ।
-यः पश्यति सदा विष्णुस्स एष हृदि संस्थितः ॥ इति च ॥
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C02_S01_V06
-| id = KKN_C02_S01_V06_B01
-| text =
-यथा मुखादिन्द्रश्चाग्निश्चेत्यादिना जाता एवेन्द्रादयः कश्यपात् पुनर्जायन्ते न तथा भगवतो ब्रह्मा । किन्त्वजातमेवाद्भ्यः पूर्वमजायत जनयामास । अजायतेति जज्ञे बहुज्ञम् इतिवदन्तर्णीतणिच् ॥ ६ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C02_S01_V07
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C02
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = या प्राणेन सम्भवत्यदितिर्देवतामयी ।
-| verse_line2 = गुहां प्रविश्य तिष्ठन्तीं या भूतेभिर्व्यजायत । एतद्वै तत् ॥ ७ ॥
-| commentary1 = katha
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C02_S01_V07
-| id = KKN_C02_S01_V07_B01
-| text =
-अदनादितिर्विष्णुर्यः प्राणसहितः स्थितः ।
-उत्तमो देवताभ्यश्च सोत्मानं विविधात्मना ॥
-मत्स्यकूर्मादिरूपेण गुहासंस्थमजीजनत् ।
-भूतैस्सह महाविष्णुः परमात्मा युगे युगे ॥ इति च ।
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C02_S01_V07
-| id = KKN_C02_S01_V07_B01
-| text =
-देवतामयी देवतोत्तमा । प्राणेन सह स्थितो भवति । गुहां प्रविश्य तिष्ठन्तं स्वात्मानं भूतैस्सह विविधं जनयामास ॥ ७ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C02_S01_V08
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C02
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = अरण्योर्निहितो जातवेदा गर्भ इव सुभृतो गर्भिणीभिः ।
-| verse_line2 = दिवे दिव ईड्यो जागृवद्भिः हविष्मद्भिर्मनुष्येभिरग्निः । एतद्वै तत् ॥ ८ ॥
-| commentary1 = katha
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C02_S01_V08
-| id = KKN_C02_S01_V08_B01
-| text =
-सर्वज्ञो भगवान् विष्णुररण्योर्गुरुशिष्ययोः ।
-सुभृतः स्तूयते नित्यं जानद्भिः पुरुषोत्तमः ॥ इति च ।
-अर्यते ण आभ्यामित्यरणी ॥ ८ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C02_S01_V09
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C02
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = यतश्चोदेति सूर्योस्तं यत्र च गच्छति ।
-| verse_line2 = तं देवास्सर्वे अर्पितास्तदु नात्येति कश्चन । एतद्वै तत् ॥ ९ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C02_S01_V10
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C02
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = यदेवेह तदमुत्र यदमुत्र तदन्विह ।
-| verse_line2 = मृत्योस्स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति ॥ १० ॥
-| commentary1 = katha
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C02_S01_V10
-| id = KKN_C02_S01_V10_B01
-| text =
-यः प्रादुर्भावगो विष्णुर्देहादिषु च संस्थितः ।
-स एव मूलरूपश्च साक्षान्नारायणाभिधः ॥
-मूलरूपश्च यो विष्णुः प्रादुर्भावादिगश्च यः ।
-गुणतस्स्वरूपतो वापि विशेषं योऽत्र पश्यति ॥
-अत्यल्पमपि मृत्वा स तमोऽन्धं यात्यसंशयम् ।
-भेदाभेदविदश्चात्र तमो यान्ति न संशयः ॥ १० ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C02_S01_V11
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C02
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = मनसैवेदमाप्तव्यं नेह नानास्ति किञ्चन ।
-| verse_line2 = मृत्योस्स मृत्युं गच्छति य इह नानेव पश्यति ॥ ११ ॥
-| commentary1 = katha
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C02_S01_V11
-| id = KKN_C02_S01_V11_B01
-| text =
-तथैवावयवानां च गुणानां च परस्परम् ।
-क्रियाणां तेन चैतेषां भेदविच्चोभयं विदः ॥
-यान्त्येवान्धन्तमो नात्र कार्या काचिद्विचारणा ॥ इति च ।
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C02_S01_V11
-| id = KKN_C02_S01_V11_B01
-| text =
-भवेदेकत्र संयोग इवशब्दोऽविरुद्धयोः ।
-धर्मयोरुपमायां वा स्वल्पत्वे वा विवक्षिते ॥ इति शब्दनिर्णये ।
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C02_S01_V11
-| id = KKN_C02_S01_V11_B01
-| text =
-अतो नानेव इतीवशब्दोऽत्यल्पविषयो भेदाभेदविषयश्च । प्रथमा य इह नानेव पश्यति इति स्वरूपभेदनिषेधार्थम् । नेह नानास्ति किञ्चन इति किञ्चनशब्दादवयवानां गुणानां क्रियाणां च परस्परं तद्वतां च भेदनिषेधार्थम् ॥ ११ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C02_S01_V12
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C02
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति ।
-| verse_line2 = ईशानो भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते । एतद्वै तत् ॥ १२ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C02_S01_V13
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C02
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो ज्योतिरिवाधूमकः ।
-| verse_line2 = ईशानो भूतभव्यस्य स एवाद्य स उ श्वः । एतद्वै तत् ॥ १३ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C02_S01_V14
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C02
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति ।
-| verse_line2 = एवं धर्मान् पृथक् पश्यंस्तानेवानुविधावति ॥ १४ ॥
-| commentary1 = katha
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C02_S01_V14
-| id = KKN_C02_S01_V14_B01
-| text =
-भेदाभेद एव निषिध्यते न तु भेद इत्याशङ्कां निवर्तयितुं एवं धर्मान् पृथक् पश्यन् इति भगवद्धर्माणामवयवगुणकर्मणां भेददर्शने पृथग् दोषमाह । पर्वतेषु दुर्गे शिखरे वृष्टमधो विधावति । एवं विष्णोर्धर्मान् पृथक् पश्यन्नन्धन्तमो विधावति ॥ १२-१४ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C02_S01_V15
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C02
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं तादृगेव भवति ।
-| verse_line2 = एवं मुनेर्विजानत आत्मा भवति गौतम ॥ १५ ॥
-| commentary1 = katha
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C02_S01_V15
-| id = KKN_C02_S01_V15_author_note
-| text =
-इति  द्वितीयाध्याये प्रथमावल्ली ॥
-| extra_class = gr-author-note
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C02_S01_V15
-| id = KKN_C02_S01_V15_author_note
-| text =
-॥ इति काठकोपनिषद्भाष्ये द्वितीयाध्याये प्रथमावल्ली समाप्ता ॥
-| extra_class = gr-author-note
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C02_S01_V15
-| id = KKN_C02_S01_V15_B01
-| text =
-विजानतो मुनेरात्मा वायुरपि तादृगेव भवति न तु स एव भवति । किम्वन्ये जीवाः ।
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C02_S01_V15
-| id = KKN_C02_S01_V15_B01
-| text =
-सर्वेषां ज्ञानिनामात्मा देवानां च विशेषतः ।
-मुक्तो वायुश्च सादृश्यमेवं विष्णोस्तु गच्छति ॥
-न तु तद्रूपतां याति किम्वन्ये देवमानुषाः ।
-आभासाभासरूपास्तु वायोर्देवस्य सर्वशः ॥ इति भविष्यत्पर्वणि ॥ १५ ॥
-}}
 === द्वितीयावल्ली ===
-{{Adhyaya
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-None">
-| document_id  = KKN
+<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S02_I_B01" data-block-id="Katha-175" data-parent-verse="None" data-label="भाष्यम्"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify">भेदाभेद एव निषिध्यते, न तु भेदः ? इत्याशङ्कां निवर्तयितुम्, <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">एवं धर्मान् पृथक् पश्यन्</span></span> इति भगवद्धर्माणाम् अवयवगुणकर्मणां भेददर्शने पृथग् दोषमाह ॥ * ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-mulaprateeka-block">पर्वतेषु दुर्गे</span> शिखरे <span class="gr-mulaprateeka-block">वृष्टम्</span> अधो <span class="gr-mulaprateeka-block">विधावति</span>, <span class="gr-mulaprateeka-block">एवं</span> विष्णोः <span class="gr-mulaprateeka-block">धर्मान् <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-249">पृथक्</span></span> <span class="gr-mulaprateeka-block">पश्यन्</span> अन्धन्तमो <span class="gr-mulaprateeka-block">विधावति</span> ॥ * ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-mulaprateeka-block">विजानतो</span> मुनः <span class="gr-mulaprateeka-block">आत्मा</span> वायुरपि <span class="gr-mulaprateeka-block">तादृगेव भवति</span>, न तु स एव भवति, किमु अन्ये जीवाः! ।</span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">'सर्वेषां ज्ञानिनाम् आत्मा देवानां च विशेषतः ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">मुक्तो <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-250">वायुश्च</span> </span><span class="gr-prateeka">सादृश्यम् एवं विष्णोस्तु गच्छति ॥</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">न तु तद्रूपतां याति किम्वन्ये देवमानुषाः ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">आभासाभासरूपास्तु वायोर्देवस्य सर्वशः ॥'</span> <span class="gr-prateeka">इति भविष्यत्पर्वणि ॥ * ॥</span></span><span class="shloka-line gr-align-center"><span class="gr-prateeka">॥ इति द्वितीयाध्यायस्य प्रथमा वल्ली ॥</span></span></span></div>
-| chapter_num  = 2
+</div>
-| section_num  = 2
+<span id="Katha-176-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अभिमानत्यागस्य मोक्षसाधनत्वकथनम्"></span>
-| title        = द्वितीयावल्ली
+==== अभिमानत्यागस्य मोक्षसाधनत्वकथनम् ====
-}}
+<div class="verse-block" id="KKN_C02_S02_V01" data-block-id="Katha-177" data-label="उपनिषद्"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-center">—०—</span><span class="shloka-line">पुरमेकादशद्वारमजस्यावक्रचेतसः ।</span><span class="shloka-line">अनुष्ठाय न शोचति विमुक्तश्च विमुच्यते ।</span><span class="shloka-line">एतद् वै तत् <span class="gr-verse-num">॥ १ ॥</span></span></span></div>
-{{VerseBlock
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-KKN_C02_S02_V01">
-| verse_id = KKN_C02_S02_V01
+<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S02_V01_B01" data-block-id="Katha-178" data-parent-verse="KKN_C02_S02_V01" data-label="भाष्यम्"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify">इदं <span class="gr-mulaprateeka-block">पुरं</span> <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-253"><span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-254">भगवदधीनमित्यधिष्ठाय</span></span> । <span class="gr-prateeka">अजस्येदं पुरम्</span> इति स्थितिं कृत्वा।</span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">'विमुक्तो निरभीमानात् पूर्वमेवापरोक्षवित् ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">मुख्यतो मुच्यते पश्चाद् दुःखाद्याभासहानतः' इति च ॥*॥</span></span></span></div>
-| document_id = KKN
+</div>
-| chapter_id = KKN_C02
+<span id="Katha-179-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="भगवन्माहात्म्यवर्णनम्"></span>
-| verse_type = mantra
+==== भगवन्माहात्म्यवर्णनम् ====
-| verse_line1 = पुरमेकादशद्वारमजस्यावक्रचेतसः ।
+<div class="verse-block" id="KKN_C02_S02_V02" data-block-id="Katha-180" data-label="उपनिषद्"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">हंसः शुचिषद् वसुरन्तरिक्षसद् होता वेदिषदतिथिर्दुरोणसत् ।</span><span class="shloka-line">नृषद् वरसद् ऋतसद् व्योमसद् अब्जा गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतं बृहत् <span class="gr-verse-num">॥२॥</span></span></span></div>
-| verse_line2 = अनुष्ठाय न शोचति विमुक्तश्च विमुच्यते । एतद् वै तत् ॥ १ ॥
+<span id="Katha-181-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="भगवतो मुख्यप्राणनियामकत्वोक्तिः"></span>
-| commentary1 = katha
+==== भगवतो मुख्यप्राणनियामकत्वोक्तिः ====
-}}
+<div class="verse-block" id="KKN_C02_S02_V03" data-block-id="Katha-182"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ऊर्ध्वं प्राणमुन्नयत्यपानं प्रत्यगस्यति ।</span><span class="shloka-line">मध्ये वामनमासीनं विश्वे देवा उपासते <span class="gr-verse-num">॥ ३ ॥</span></span></span></div>
+<div class="verse-block" id="KKN_C02_S02_V04" data-block-id="Katha-183"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अस्य विस्रंसमानस्य शरीरस्थस्य देहिनः ।</span><span class="shloka-line">देहाद् विमुच्यमानस्य किमत्र परिशिष्यते ।</span><span class="shloka-line">एतद् वै तत् <span class="gr-verse-num">॥ ४ ॥</span></span></span></div>
-{{Bhashyam
+<div class="verse-block" id="KKN_C02_S02_V05" data-block-id="Katha-184"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न प्राणेन नापानेन मर्त्यो जीवति कश्चन ।</span><span class="shloka-line">इतरेण तु जीवन्ति यस्मिन्नेतावुपाश्रितौ <span class="gr-verse-num">॥ ५ ॥</span></span></span></div>
-| verse_id = KKN_C02_S02_V01
+<span id="Katha-185-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="जीवपरमात्मनोर्वैलक्षण्यप्रतिपादनम्"></span>
-| id = KKN_C02_S02_V01_B01
+==== जीवपरमात्मनोर्वैलक्षण्यप्रतिपादनम् ====
-| text =
+<div class="verse-block" id="KKN_C02_S02_V06" data-block-id="Katha-186"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">हन्त त इदं प्रवक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्म सनातनम् ।</span><span class="shloka-line">यथा च मरणं प्राप्याऽत्मा भवति गौतम <span class="gr-verse-num">॥ ६ ॥</span></span></span></div>
+<span id="Katha-187-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="जीवपरमात्मनोर्वैलक्षण्यप्रतिपादनम्"></span>
-इदं पुरं भगवदधीनमित्यनुष्ठाय । अजस्येदं पुरमिति स्थितिं कृत्वा ।
+==== जीवपरमात्मनोर्वैलक्षण्यप्रतिपादनम् ====
-}}
+<div class="verse-block" id="KKN_C02_S02_V07" data-block-id="Katha-188"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः ।</span><span class="shloka-line">स्थाणुमन्येऽनुसंयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम् <span class="gr-verse-num">॥ ७ ॥</span></span></span></div>
+<span id="Katha-189-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="सुप्तनियामक एव मुक्तनियामकः"></span>
-{{Bhashyam
+==== सुप्तनियामक एव मुक्तनियामकः ====
-| verse_id = KKN_C02_S02_V01
+<div class="verse-block" id="KKN_C02_S02_V08" data-block-id="Katha-190"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">य <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-255">एषु</span> सुप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुषो निर्मिमाणः।</span><span class="shloka-line">तदेव शुक्रं तद् ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते ।</span><span class="shloka-line">तस्मिन् लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चन ।</span><span class="shloka-line">एतद् वै तत् <span class="gr-verse-num">॥८॥</span></span></span></div>
-| id = KKN_C02_S02_V01_B01
+<span id="Katha-191-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="जीवानां परमात्मप्रतिबिम्बत्वोक्तिः"></span>
-| text =
+==== जीवानां परमात्मप्रतिबिम्बत्वोक्तिः ====
+<div class="verse-block" id="KKN_C02_S02_V09" data-block-id="Katha-192"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अग्निर्यथैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव ।</span><span class="shloka-line">एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च <span class="gr-verse-num">॥९॥</span></span></span></div>
-विमुक्तो निरभीमानात् पूर्वमेवापरोक्षवित् ।
+<div class="verse-block" id="KKN_C02_S02_V10" data-block-id="Katha-193"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">वायुर्यथैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव ।</span><span class="shloka-line">एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च <span class="gr-verse-num">॥१०॥</span></span></span></div>
-मुख्यतो मुच्यते पश्चात् दुःखाद्याभासहानतः ॥ इति च ॥ १ ॥
+<div class="verse-block" id="KKN_C02_S02_V11" data-block-id="Katha-194"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सूर्यो यथा सर्वलोकस्य चक्षुर्न लिप्यते चाक्षुषैर्बाह्यदोषैः ।</span><span class="shloka-line">एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः <span class="gr-verse-num">॥ ११ ॥</span></span></span></div>
-}}
+<div class="verse-block" id="KKN_C02_S02_V12" data-block-id="Katha-195"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एको वशी सर्वभूतान्तरात्मा एकं रूपं बहुधा यः करोति ।</span><span class="shloka-line">तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीरास्तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम् <span class="gr-verse-num">॥ १२ ॥</span></span></span></div>
+<div class="verse-block" id="KKN_C02_S02_V13" data-block-id="Katha-196"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानाम् एको बहूनां यो विदधाति कामान् ।</span><span class="shloka-line">तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीरास्तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरेषाम् <span class="gr-verse-num">॥ १३ ॥</span></span></span></div>
-{{VerseBlock
+<div class="verse-block" id="KKN_C02_S02_V14" data-block-id="Katha-197"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तदेतदिति मन्यन्तेऽनिर्देश्यं परमं सुखम् ।</span><span class="shloka-line">कथं नु तद् विजानीयां किमु भाति न भाति वा<span class="gr-verse-num">॥१४॥</span></span></span></div>
-| verse_id = KKN_C02_S02_V02
+<span id="Katha-198-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="बाह्यप्रकाशागोचरो भगवान्"></span>
-| document_id = KKN
+==== बाह्यप्रकाशागोचरो भगवान् ====
-| chapter_id = KKN_C02
+<div class="verse-block" id="KKN_C02_S02_V15" data-block-id="Katha-199"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः ।</span><span class="shloka-line">तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति <span class="gr-verse-num">॥ १५ ॥</span></span></span></div>
-| verse_type = mantra
+<div class="gr-author-note" id="Katha-200">॥ इति द्वितीये द्वितीया वल्ली ॥</div>
-| verse_line1 = हंसः शुचिषद्वसुरन्तरिक्षसद्धोता वेदिषदतिथिर्दुरोणसत् ।
+<span id="Katha-201-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="तृतीयावल्ली"></span>
-| verse_line2 = नृषद्वरसदृतसद्व्योमसदब्जा गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतं बृहत् ॥ २ ॥
-| commentary1 = katha
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C02_S02_V02
-| id = KKN_C02_S02_V02_B01
-| text =
-नित्यं हीनोऽखिलैर्दोषैस्साररूपो यतो हरिः ।
-हंस इत्युच्यते तस्माद्वायुस्थश्शुचिषत्स्मृतः ॥
-वरसुर्वसुरित्युक्तस्स एवाप्यन्तरिक्षगः ।
-होता सर्वेन्द्रियादिस्थो वेद्यां पूज्यश्च वेदिषत् ॥
-अत्यन्नश्चातिथिः प्रोक्तो यस्मादन्नं थमुच्यते ।
-स द्रोणकलशे सोमे स्थित उक्तो दुरोणसत् ॥
-नृषु स्थितश्च देवेषु वरेष्वपि स एव तु ।
-ऋतरूपे तथा वेदे व्योमाख्यप्रकृतावपि ॥
-व्योतं जगदिदं यस्यां सा व्योम श्रीरुदाहृता ।
-अब्जगोजाद्रिजेष्वेवमास्ते सोऽब्जादिकस्ततः ॥
-तथैवर्तेषु मुक्तेषु गतास्ते विष्णुमित्यृताः ।
-वेदैर्मुख्यतया प्रोक्तः ऋतमित्येव चोच्यते ॥
-बृहत्पूर्णगुणत्वाच्च स एव पुरुषोत्तमः ॥ २ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C02_S02_V03
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C02
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = ऊर्ध्वं प्राणमुन्नयत्यपानं प्रत्यगस्यति ।
-| verse_line2 = मध्ये वामनमासीनं विश्वे देवा उपासते ॥ ३ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C02_S02_V04
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C02
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = अस्य विस्रंसमानस्य शरीरस्थस्य देहिनः ।
-| verse_line2 = देहाद्विमुच्यमानस्य किमत्र परिशिष्यते । एतद्वै तत् ॥ ४ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C02_S02_V05
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C02
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = न प्राणेन नापानेन मर्त्यो जीवति कश्चन ।
-| verse_line2 = इतरेण तु जीवन्ति यस्मिन्नेतावुपाश्रितौ ॥ ५ ॥
-| commentary1 = katha
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C02_S02_V05
-| id = KKN_C02_S02_V05_B01
-| text =
-न केवलं प्राण एव चेतनानां विधारकः । किन्तु विष्णुं समाश्रित्य प्राणो जीवान् बिभर्त्ययम् । अतो मुख्याश्रयो विष्णुश्चेतनानां स्वतन्त्रतः ॥ ३५ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C02_S02_V06
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C02
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = हन्त त इदं प्रवक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्म सनातनम् ।
-| verse_line2 = यथा मरणं प्राप्यात्मा भवति गौतम ॥ ६ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C02_S02_V07
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C02
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः ।
-| verse_line2 = स्थाणुमन्ये नु संयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम् ॥ ७ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C02_S02_V08
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C02
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = य एषु सुप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुषो निर्मिमाणः ।
-| verse_line2 = तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते ।
-| verse_line3 = तस्मिंल्लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चन ।
-| verse_line4 = एतद्वै तत् ॥ ८ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C02_S02_V09
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C02
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = अग्निर्यथैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव ।
-| verse_line2 = एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च ॥ ९ ॥
-| commentary1 = katha
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C02_S02_V09
-| id = KKN_C02_S02_V09_B01
-| text =
-अग्निर्यथैको लोकेषु प्रविष्टोऽन्यो न विद्यते ।
-पाकादिकर्ताऽथाप्यस्य देवस्य प्रतिरूपकाः ॥
-रूपं रूपं प्रति ह्येते सन्त्यचेतनवह्नयः ॥ ६९ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C02_S02_V10
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C02
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = वायुर्यथैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव ।
-| verse_line2 = एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च ॥ १० ॥
-| commentary1 = katha
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C02_S02_V10
-| id = KKN_C02_S02_V10_B01
-| text =
-एवं देवो वायुरपि धारकोऽन्यो न विद्यते ।
-रूपं रूपं तथाऽप्यस्य प्रत्यभूत् प्रतिरूपकः ॥
-अचेतनः स्पर्शगम्यो योऽयमेवं जनार्दनः ।
-एकस्स्वतन्त्रो नान्योऽस्ति सर्वजीवान्तरस्थितः ॥
-रूपं रूपं प्रति ह्यस्य प्रतिबिम्बाश्च चेतनाः ।
-बाह्याश्च ते ततो नास्य स्वरूपं ते कथञ्चन ॥
-अनादिप्रतिबिम्बाश्च बभूवुस्ते ह्यनन्तकाः ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C02_S02_V11
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C02
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = सूर्यो यथा सर्वलोकस्य चक्षुः न लिप्यते चाक्षुषैर्बाह्यदोषैः ।
-| verse_line2 = एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः ॥ ११ ॥
-| commentary1 = katha
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C02_S02_V11
-| id = KKN_C02_S02_V11_B01
-| text =
-सूर्यो यथाऽऽन्तरं चक्षुः प्रतिबिम्बोऽस्य बाह्यकः ।
-बाह्यचक्षुर्गतैर्दोषैरन्तश्चक्षुर्न लिप्यते ॥
-अन्तश्चक्षुर्देवता तु बाह्यचक्षुरचेतनम् ।
-एवं बाह्यस्स्वतन्त्रत्वाज्जीवेभ्यः पुरुषोत्तमः ॥
-अस्वतन्त्रस्य जीवस्य दुःखैर्नैव हि लिप्यते ॥ ११ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C02_S02_V12
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C02
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = एको वशी सर्वभूतान्तरात्मा एकं रूपं बहुधा यः करोति ।
-| verse_line2 = तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीरास्तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम् ॥ १२ ॥
-| commentary1 = katha
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C02_S02_V12
-| id = KKN_C02_S02_V12_B01
-| text =
-चेतनाभासको जीवः परमश्चेतनो हरिः ॥
-स्वतन्त्रत्वात् स्वतन्त्रो हि नैव दोषेण लिप्यते ॥ इति महाकौर्मे ॥
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C02_S02_V12
-| id = KKN_C02_S02_V12_B01
-| text =
-स एक एव सर्वभूतान्तरात्मा । तस्य रूपं रूपं प्रतिरूपाख्यो जीवो बभूव । बहिश्चासौ परमात्मनो नितरां भिन्नः । परतन्त्रत्वात् ।
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C02_S02_V13
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C02
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानामेको बहूनां यो विदधाति कामान् ।
-| verse_line2 = तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीरा स्तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरेषाम् ॥ १३ ॥
-| commentary1 = katha
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C02_S02_V13
-| id = KKN_C02_S02_V13_B01
-| text =
-आत्मैवेदमग्र आसीत् इत्यादिवदनादित्वापेक्षया ।
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C02_S02_V13
-| id = KKN_C02_S02_V13_B01
-| text =
-आत्मनि स्थं हरिं जानन् मुच्यते नात्र संशयः ।
-जीवैक्येन तु तं जानन् तमस्यन्धे पतेद् ध्रुवम् ॥ इति च ॥ १३ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C02_S02_V14
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C02
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = तदेतदिति मन्यन्तेऽनिर्देश्यं परमं सुखम् ।
-| verse_line2 = कथं नु तद्विजानीयां किमु भाति न भाति वा ॥ १४ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C02_S02_V15
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C02
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः ।
-| verse_line2 = तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ॥ १५ ॥
-| commentary1 = katha
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C02_S02_V15
-| id = KKN_C02_S02_V15_author_note
-| text =
-॥ इति  द्वितीयाध्याये द्वितीयावल्ली समाप्ता ॥
-| extra_class = gr-author-note
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C02_S02_V15
-| id = KKN_C02_S02_V15_author_note
-| text =
-॥ इति काठकोपनिषद्भाष्ये द्वितीयाध्याये द्वितीयावल्ली समाप्ता॥
-| extra_class = gr-author-note
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C02_S02_V15
-| id = KKN_C02_S02_V15_B01
-| text =
-एतदेव भगवद्रूपं परमं सुखम् । ज्ञानिसुखं तु तद्विप्लुण्मात्रम् ।
-ब्रह्मादीनां च मुक्तानां सुखं विष्णुसुखस्य तु ।
-प्रतिबिम्बस्तु विप्लुट्को विष्णोरेव परं सुखम् ॥
-सम्यग् भाति न भातीति जानीयां तत्कथं न्वहम् ।
-तत्प्रसादमृते दिव्यमनिर्देश्यं परं सुखम् ॥ इति च महावराहे ॥ १४ ॥
-}}
 === तृतीयावल्ली ===
-{{Adhyaya
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-None">
-| document_id  = KKN
+<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S03_I_B01" data-block-id="Katha-202" data-parent-verse="None" data-label="भाष्यम्"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">नित्यं हीनोऽखिलैर्दोषैस्साररूपो यतो हरिः ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">हंस इत्युच्यते तस्माद् <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-256">वायुस्थः</span> </span><span class="gr-prateeka">शुचिषत्स्मृतः ॥</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">वरसुर्वसुरित्युक्तस्स एवाप्यन्तरिक्षगः ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka"><span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-257">होता</span> </span><span class="gr-prateeka">सर्वेन्द्रियादिस्थो वेद्यां पूज्यश्च वेदिषत् ॥</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">अत्यन्नश्चातिथिः प्रोक्तो यस्मादन्नं थमुच्यते ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">स द्रोणकलशे सोमे स्थित उक्तो दुरोणसत् ॥</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">नृषु स्थितश्च देवेषु वरेष्वपि स एव तु ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">ऋतरूपे तथा वेदे व्योमाख्यप्रकृतावपि ॥</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">व्योतं जगदिदं यस्यां सा व्योम श्रीरुदाहृता ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">अब्जगोजाद्रिजेष्वेवम् <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-258">आस्ते</span> </span><span class="gr-prateeka">अब्जादिकस्ततः ॥</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">तथैवर्तेषु मुक्तेषु गतास्ते विष्णुमित्यृताः ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">वेदैर्मुख्यतया प्रोक्त ऋतमित्येव चोच्यते ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">बृहत् पूर्णगुणत्वाच्च स एव पुरुषोत्तमः ॥ २ ॥</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">न केवलं प्राण एव चेतनानां विधारकः ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">किन्तु विष्णुं समाश्रित्य प्राणो जीवान् बिभर्त्ययम् ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">अतो मुख्याश्रयो विष्णुश्चेतनानां स्वतन्त्रतः ॥ ५ ॥</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">अग्निर्यथैको लोकेषु प्रविष्टोऽन्यो न विद्यते ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">पाकादिकर्ताऽथाप्यस्य देवस्य प्रतिरूपकाः ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">रूपंरूपं प्रति ह्येते सन्त्यचेतनवह्नयः ॥९॥</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">एवं देवो वायुरपि धारकोऽन्यो न विद्यते ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">रूपं रूपं तथाऽप्यस्य प्रत्यभूत् <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-259">प्रतिरूपकः</span></span><span class="gr-prateeka"> ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">अचेतनः <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-260">स्पर्शगम्यो</span> </span><span class="gr-prateeka">योऽयमेवं जनार्दनः ॥</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">एकस्स्वतन्त्रो नान्योऽस्ति सर्वजीवान्तरस्थितः ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">रूपं रूपं प्रति <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-261">ह्यस्य</span> </span><span class="gr-prateeka">प्रतिबिम्बाश्च चेतनाः ॥</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">बाह्याश्च ते ततो नास्य स्वरूपं ते कथञ्चन ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">अनादिप्रतिबिम्बाश्च बभूवुस्ते ह्यनन्तकाः ॥१०॥</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka"><span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-262">सूर्यो</span> यथाऽऽन्तरं चक्षुः प्रतिबिम्बोऽस्य बाह्यकः ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">बाह्यचक्षुर्गतैर्दोषैरन्तश्चक्षुर्न लिप्यते ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">अन्तश्चक्षुर्देवता तु बाह्यचक्षुरचेतनम् ॥</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">एवं बाह्यस्स्वतन्त्रत्वाज्जीवेभ्यः पुरुषोत्तमः ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">अस्वतन्त्रस्य जीवस्य दुःखैर्नैव हि लिप्यते ॥</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">चेतनाभासको जीवः परमश्चेतनो हरिः ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">स्वतन्त्रत्वात् स्वतन्त्रो हि नैव दोषेण लिप्यते' <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-263">इति</span> </span><span class="gr-prateeka">कौर्मे ॥११॥</span></span><span class="shloka-line gr-align-justify">स एक एव सर्वभूतान्तरात्मा । <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-264">तस्य</span> रूपंरूपं प्रतिरूपाख्यो जीवो बभूव । बहिश्चासौ परमात्मनः, नितरां भिन्नः । परतन्त्रत्वात् <span class="gr-verse-num">॥१२॥</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka"><span class="gr-prateeka">आत्मैवेदमग्र <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-265">आसीत्</span></span></span><span class="gr-prateeka"> इत्यादिवदनादित्वापेक्षया ॥ * ॥</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">आत्मनिस्थं हरिं जानन् मुच्यते नात्र संशयः ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka"><span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-266">जीवैक्येन</span> तु तं ध्यायंस्तमस्यन्धे पतेद् ध्रुवम्' इति च</span> <span class="gr-prateeka">॥*॥</span></span><span class="shloka-line gr-align-justify">एतदेव भगवद्रूपं परमं सुखम् । ज्ञानिसुखं तु तद्विप्लुण्मात्रम् ।</span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">'ब्रह्मादीनां च मुक्तानां सुखं विष्णुसुखस्य तु ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">प्रतिबिम्बस्तु विप्लुट्को विष्णोरेव परं सुखम् ॥</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">सम्यग् भाति न भातीति जानीयां तत् कथं न्वहम् ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">तत्प्रसादमृते दिव्यमनिर्देश्यं परं सुखम्॥'</span> <span class="gr-prateeka">इति <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-267">च</span> </span><span class="gr-prateeka">महावाराहे॥* ॥</span></span></span></div>
-| chapter_num  = 2
+</div>
-| section_num  = 3
+<span id="Katha-203-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="जगद्वृक्षस्य भगवानेवाऽधारः"></span>
-| title        = तृतीयावल्ली
+==== जगद्वृक्षस्य भगवानेवाऽधारः ====
-}}
+<div class="verse-block" id="KKN_C02_S03_V01" data-block-id="Katha-204" data-label="उपनिषद्"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ऊर्ध्वमूलोऽवाक्शाख एषोऽश्वत्थः सनातनः ।</span><span class="shloka-line">तदेव शुक्रं तद् ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते ।</span><span class="shloka-line">तस्मिंल्लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चन ।</span><span class="shloka-line">एतद् वै तत् <span class="gr-verse-num">॥१॥</span></span></span></div>
-{{VerseBlock
+<div class="verse-block" id="KKN_C02_S03_V02" data-block-id="Katha-205"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यदिदं किञ्च जगत् सर्वं प्राण एजति निःसृतम् ।</span><span class="shloka-line">महद् भयं वज्रमुद्यतं य एतद् विदुरमृतास्ते भवन्ति <span class="gr-verse-num">॥२॥</span></span></span></div>
-| verse_id = KKN_C02_S03_V01
+<div class="verse-block" id="KKN_C02_S03_V03" data-block-id="Katha-206"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">भयादस्याग्निस्तपति भयात् तपति सूर्यः ।</span><span class="shloka-line">भयादिन्द्रश्च वायुश्च मृत्युर्धावति पञ्चमः <span class="gr-verse-num">॥ ३ ॥</span></span></span></div>
-| document_id = KKN
+<div class="verse-block" id="KKN_C02_S03_V04" data-block-id="Katha-207"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इह चेदशकद् बोद्धुं प्राक् शरीरस्य विस्रसः ।</span><span class="shloka-line">ततः सर्गेषु लोकेषु शरीरत्वाय कल्पते <span class="gr-verse-num">॥ ४ ॥</span></span></span></div>
-| chapter_id = KKN_C02
+<div class="verse-block" id="KKN_C02_S03_V05" data-block-id="Katha-208"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यथाऽऽदर्शे तथाऽऽत्मनि यथा स्वप्ने तथा पितृलोके ।</span><span class="shloka-line">यथाऽप्सु परीव <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-305">दृश्यते</span> तथा गन्धर्वलोके छायाऽऽतपयोरिव ब्रह्मलोके <span class="gr-verse-num">॥ ५ ॥</span></span></span></div>
-| verse_type = mantra
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-KKN_C02_S03_V01">
-| verse_line1 = ऊर्ध्वमूलोऽवाक्शाख एषोऽश्वत्थः सनातनः ।
+<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S03_V01_B01" data-block-id="Katha-209" data-parent-verse="KKN_C02_S03_V01" data-covers-verses="KKN_C02_S03_V01 KKN_C02_S03_V02 KKN_C02_S03_V03 KKN_C02_S03_V04 KKN_C02_S03_V05" data-label="भाष्यम्"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">सर्वोच्चो भगवान् विष्णुर्मूलं भूमिवदस्य तु ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">जगदाख्यस्य वृक्षस्य शाखा <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-306">देवास्ततोऽवमाः</span></span><span class="gr-prateeka"> ॥</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">वृक्षमूलं रमादेवी <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-307">सोऽश्व</span> </span><span class="gr-prateeka">आशुगतेर्हरिः ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">तद्व्याप्तत्वात् तदन्तत्वाद् अश्वत्थोऽयं प्रकीर्तितः ॥</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka"><span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-308">प्रवाहतस्त्वनादिश्च</span> मुख्यतस्त्वमृतो हरिः ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">मुख्यामृतस्स एवैको जगन्नित्यं प्रवाहतः ॥</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka"><span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-309">प्राणाख्ये</span> तु हरौ सर्वमेजत्यस्माच्च निस्सृतम् ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">'वज्रवद् भयदं चैव स्वधर्मस्यातिलङ्घने ॥</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">जीवे स्थितस्तु भगवान् दृश्यते ज्ञानदृष्टिभिः ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">आदर्शे मुखवत् सम्यङ् न तथा पितृलोकगः ॥</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">ततः किञ्चित् स्पष्टतया गान्धर्वे दृश्यते हरिः ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">नात्यातपे न च्छायायां यथैवाहनि दृश्यते ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">स्पष्टं तथा ब्रह्मलोके दृश्यते पुरुषोत्तमः' इति च ॥ * ॥</span></span></span></div>
-| verse_line2 = तदेव शुक्रं तद् ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते ॥
+</div>
-| verse_line3 = तस्मिंल्लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चन । एतद्वै तत् ॥ १ ॥
+<span id="Katha-210-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="मोक्षसाधनदेवतातारतम्यनिरूपणम्"></span>
-| commentary1 = katha
+==== मोक्षसाधनदेवतातारतम्यनिरूपणम् ====
-}}
+<div class="verse-block" id="KKN_C02_S03_V06" data-block-id="Katha-211" data-label="उपनिषद्"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इन्द्रियाणां पृथग्भावम् उदयास्तमयौ च यत् ।</span><span class="shloka-line">पृथगुत्पद्यमानानां मत्वा धीरो न शोचति <span class="gr-verse-num">॥ ६ ॥</span></span></span></div>
+<div class="verse-block" id="KKN_C02_S03_V07" data-block-id="Katha-212"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इन्द्रियेभ्यः परं मनो मनसः सत्त्वमुत्तमम् ।</span><span class="shloka-line">सत्त्वादधि महान् आत्मा महतोऽव्यक्तमुत्तमम् <span class="gr-verse-num">॥७॥</span></span></span></div>
-{{Bhashyam
+<div class="verse-block" id="KKN_C02_S03_V08" data-block-id="Katha-213"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अव्यक्तात्तु परः पुरुषो व्यापकोऽलिङ्ग एव च ।</span><span class="shloka-line">तं ज्ञात्वा मुच्यते जन्तुरमृतत्वं च गच्छति <span class="gr-verse-num">॥ ८ ॥</span></span></span></div>
-| verse_id = KKN_C02_S03_V01
+<span id="Katha-214-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="श्रवणादिसहकृतमनसा भगवज्ज्ञानोत्पत्तिप्रतिपादनम्"></span>
-| id = KKN_C02_S03_V01_B01
+==== श्रवणादिसहकृतमनसा भगवज्ज्ञानोत्पत्तिप्रतिपादनम् ====
-| text =
+<div class="verse-block" id="KKN_C02_S03_V09" data-block-id="Katha-215"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न सन्दृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चिदेनम् ।</span><span class="shloka-line">हृदा मनीषा मनसाऽभिक्लृप्तो य एनं विदुरमृतास्ते भवन्ति <span class="gr-verse-num">॥ ९ ॥</span></span></span></div>
+<div class="verse-block" id="KKN_C02_S03_V10" data-block-id="Katha-216"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह ।</span><span class="shloka-line">बुद्धिश्च न विचेष्टति <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-315">तामाहुः</span> परमां गतिम् <span class="gr-verse-num">॥ १० ॥</span></span></span></div>
-सर्वोच्चो भगवान् विष्णुर्मूलं भूमिवदस्य तु । जगदाख्यस्य वृक्षस्य शाखा देवास्ततोऽधमाः ॥
+<span id="Katha-217-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="योगनिरूपणम्"></span>
-वृक्षमूलं रमादेवी सोऽश्व आशुगतेर्हरिः ।
+==== योगनिरूपणम् ====
-तद्व्याप्तत्वात् तदन्नत्वादश्वत्थोऽयं प्रकीर्तितः ॥
+<div class="verse-block" id="KKN_C02_S03_V11" data-block-id="Katha-218"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तां योगमिति मन्यन्ते स्थिराम् इन्द्रियधारणाम् ।</span><span class="shloka-line">अप्रमत्तस्तदा भवति योगो हि प्रभवाप्ययौ <span class="gr-verse-num">॥ ११ ॥</span></span></span></div>
-प्रवाहतस्त्वनादिश्च मुख्यतस्त्वमृतो हरिः ।
+<span id="Katha-219-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="गुरूपदेशेनैव भगवज्ज्ञानम्"></span>
-मुख्यामृतस्स एवैको जगन्नित्यं प्रवाहतः ॥
+==== गुरूपदेशेनैव भगवज्ज्ञानम् ====
-}}
+<div class="verse-block" id="KKN_C02_S03_V12" data-block-id="Katha-220"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नैव वाचा न मनसा प्राप्तुं शक्यो न चक्षुषा ।</span><span class="shloka-line">अस्तीति ब्रुवतोऽन्यत्र कथं तदुपलभ्यते <span class="gr-verse-num">॥ १२ ॥</span></span></span></div>
+<span id="Katha-221-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="भगवदनुग्रहेणैव तज्ज्ञानम्"></span>
-{{VerseBlock
+==== भगवदनुग्रहेणैव तज्ज्ञानम् ====
-| verse_id = KKN_C02_S03_V02
+<div class="verse-block" id="KKN_C02_S03_V13" data-block-id="Katha-222"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अस्तीत्येवोपलब्धव्यस्तत्त्वभावेन चोभयोः ।</span><span class="shloka-line">अस्तीत्येवोपलब्धस्य तत्त्वभावः प्रसीदति <span class="gr-verse-num">॥ १३ ॥</span></span></span></div>
-| document_id = KKN
+<span id="Katha-223-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="भगवद्विषयकविशिष्टज्ञानफलनिरूपणम्"></span>
-| chapter_id = KKN_C02
+==== भगवद्विषयकविशिष्टज्ञानफलनिरूपणम् ====
-| verse_type = mantra
+<div class="verse-block" id="KKN_C02_S03_V14" data-block-id="Katha-224"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-316">स्थिताः</span> ।</span><span class="shloka-line">अथ मर्त्योऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते <span class="gr-verse-num">॥ १४ ॥</span></span></span></div>
-| verse_line1 = यदिदं किञ्च जगत् सर्वं प्राण एजति निःसृतम् ।
+<span id="Katha-225-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अविद्याहङ्कारकर्मनाशात् कामनानाशः"></span>
-| verse_line2 = महद्भयं वज्रमुद्यतं य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ २ ॥
+==== अविद्याहङ्कारकर्मनाशात् कामनानाशः ====
-| commentary1 = katha
+<div class="verse-block" id="KKN_C02_S03_V15" data-block-id="Katha-226"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यदा सर्वे प्रभिद्यन्ते हृदयस्येह ग्रन्थयः ।</span><span class="shloka-line">अथ मर्त्योऽमृतो भवत्येतावदनुशासनम् <span class="gr-verse-num">॥ १५ ॥</span></span></span></div>
-}}
+<div class="verse-block" id="KKN_C02_S03_V16" data-block-id="Katha-227"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">शतं चैका च हृदयस्य नाड्य- स्तासां मूर्धानम् अभिनिःसृतैका ।</span><span class="shloka-line">तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति विष्वङ्ङन्या उत्क्रमणे भवन्ति <span class="gr-verse-num">॥ १६ ॥</span></span></span></div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-KKN_C02_S03_V06">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S03_V06_B01" data-block-id="Katha-228" data-parent-verse="KKN_C02_S03_V06" data-covers-verses="KKN_C02_S03_V06 KKN_C02_S03_V07 KKN_C02_S03_V08 KKN_C02_S03_V09 KKN_C02_S03_V10 KKN_C02_S03_V11 KKN_C02_S03_V12 KKN_C02_S03_V13 KKN_C02_S03_V14 KKN_C02_S03_V15 KKN_C02_S03_V16" data-label="भाष्यम्"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify">पुनरिन्द्रियेभ्यः परं मन इत्यादि <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-317">देवतातारतम्यज्ञानपूर्वकं</span> भगवतः सर्वोत्त-मत्वज्ञान एव सर्ववाक्यानां महातात्पर्यमिति ज्ञापयितुम् ॥</span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">'तारतम्यपरिज्ञानपूर्वकं सर्वतो हरेः ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">आधिक्ये सर्ववाक्यानां तात्पर्यं महदिष्यते' इति च ॥ * ॥</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">'</span><span class="gr-prateeka"><span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-318">प्रादुर्भावान्</span> ऋते विष्णुमिन्द्रियैर्नैव पश्यति ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">प्रादुर्भावानपि यदा ज्ञानदृष्ट्यैव पश्यति ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka"><span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-319">तदैव</span> मुच्यते योगी <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-320">न</span> <span class="gr-prateeka"></span><span class="gr-prateeka">दृष्टैरिन्द्रियैः क्वचित्</span> इति च ॥ * ॥</span></span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-321">प्रभवाप्ययौ</span> प्रति हि योगः । भगवतस्सकाशात् प्रभवाप्ययौ ॥*॥</span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">अधिकस्सतोऽयं भगवान् <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-322">सर्वस्मादपि</span></span><span class="gr-prateeka"> केशवः ।</span></span></span></div>
-| verse_id = KKN_C02_S03_V02
+</div>
-| id = KKN_C02_S03_V02_B01
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-KKN_C02_S03_V12">
-| text =
+<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S03_V12_B02" data-block-id="Katha-229" data-parent-verse="KKN_C02_S03_V12" data-covers-verses="KKN_C02_S03_V06 KKN_C02_S03_V07 KKN_C02_S03_V08 KKN_C02_S03_V09 KKN_C02_S03_V10 KKN_C02_S03_V11 KKN_C02_S03_V12 KKN_C02_S03_V13 KKN_C02_S03_V14 KKN_C02_S03_V15 KKN_C02_S03_V16"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">अस्तीति नामकस्तस्माज्ज्ञातव्यस्स तथैव च ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">अनाधिक्यं जानतां तु कथं स उपलभ्यते ॥ * ॥</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">'प्रकृतेः पुरुषाणां <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-323">च</span> </span><span class="gr-prateeka">तत्त्वं भावयति स्फुटम् ।</span></span></span></div>
+</div>
-प्राणाख्ये तु हरौ सर्वमेजत्यस्माच्च निस्सृतम् ।
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-KKN_C02_S03_V13">
-वज्रवद्भयदं चैव स्वधर्मस्यातिलङ्घने ॥ २ ॥
+<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S03_V13_B03" data-block-id="Katha-230" data-parent-verse="KKN_C02_S03_V13" data-covers-verses="KKN_C02_S03_V06 KKN_C02_S03_V07 KKN_C02_S03_V08 KKN_C02_S03_V09 KKN_C02_S03_V10 KKN_C02_S03_V11 KKN_C02_S03_V12 KKN_C02_S03_V13 KKN_C02_S03_V14 KKN_C02_S03_V15 KKN_C02_S03_V16"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">तत्त्वभावस्ततो विष्णुस्तत्प्रसादात्तु तस्य हि ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">आधिक्यं <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-324">ज्ञायते</span> </span><span class="gr-prateeka">सत्तः प्रसादश्च तथाविदः ॥</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">अनादिकालाद् आधिक्यं सर्वस्माज्ज्ञानतो हरेः ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">पुनःपुनर्वृद्धिमेति तज्ज्ञानं हि भवे भवे ॥</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">येषामाधिक्यविज्ञानं नैव पूर्वं हरेर्भवेत् ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">तेषां पश्चाच्च नैव स्यादभिभूतं तु तत् पुनः ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">व्यञ्जकाद् व्यक्तिमभ्येति तस्मात् तज्ज्ञानमुत्तमम्' इति च ॥* ॥</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">अन्तःकरणकामानां त्यागो व्यक्तिश्चिदात्मनाम् ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">कामानां तु तदा मुक्तो <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-325">मृतिं</span> </span><span class="gr-prateeka">नैवाभियास्यति ॥</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">मिथ्याज्ञानग्रन्थिभिस्तु नितरां मुच्यते यदा ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">तदाऽमृतत्वमेवैति तदर्थं चानुशासनम् ॥ * ॥</span></span></span></div>
-}}
+</div>
+<span id="Katha-231-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="जीवेश्वरभेदज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वविचारः"></span>
-{{VerseBlock
+==== जीवेश्वरभेदज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वविचारः ====
-| verse_id = KKN_C02_S03_V03
+<div class="verse-block" id="KKN_C02_S03_V17" data-block-id="Katha-232" data-label="उपनिषद्"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये सन्निविष्टः।</span><span class="shloka-line">तं स्वाच्छरीरात् प्रवृहेन्मुञ्जादिवेषीकान् धैर्येण ।</span><span class="shloka-line">तं विद्याच्छुक्रममृतं तं विद्याच्छुक्रममृतमिति <span class="gr-verse-num">।। १७ ।।</span></span></span></div>
-| document_id = KKN
+<span id="Katha-233-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="यमोपदिष्टविद्यया नचिकेतसः फलप्राप्तिकथनम्"></span>
-| chapter_id = KKN_C02
+==== यमोपदिष्टविद्यया नचिकेतसः फलप्राप्तिकथनम् ====
-| verse_type = mantra
+<div class="verse-block" id="KKN_C02_S03_V18" data-block-id="Katha-234"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">मृत्युप्रोक्तां <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-337">नाचिकेतोऽथ</span> लब्ध्वा विद्यामेतां योगविधिं च कृत्स्नम् ।</span><span class="shloka-line">ब्रह्म प्राप्तो विरजोऽभूद् विमृत्युरन्योऽप्येवं यो विद् अध्यात्ममेव <span class="gr-verse-num">।। १८ ।।</span></span></span></div>
-| verse_line1 = भयादस्याग्निस्तपति भयात् तपति सूर्यः ।
+<div class="gr-author-note" id="Katha-235">इति द्वितीये तृतीया वल्ली</div>
-| verse_line2 = भयादिन्द्रश्च वायुश्च मृत्युर्धावति पञ्चमः ॥ ३ ॥
+<div class="gr-author-note" id="Katha-236">।। इति श्रीकाठकोपनिषत् समाप्ता।।</div>
-}}
+<span id="Katha-237-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="शान्तिमन्त्रः"></span>
+==== शान्तिमन्त्रः ====
-{{VerseBlock
+<div class="verse-block" id="KKN_C02_S03_V19" data-block-id="Katha-238"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ओं सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्यं करवावहै । तेजस्वि नावधीतमस्तु । मा विद्विषावहै ।</span><span class="shloka-line">ओं शान्तिः शान्तिः शान्तिः <span class="gr-verse-num">।। १९ ।।</span></span></span></div>
-| verse_id = KKN_C02_S03_V04
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-KKN_C02_S03_V17">
-| document_id = KKN
+<div class="bhashyam-block" id="KKN_C02_S03_V17_B01" data-block-id="Katha-239" data-parent-verse="KKN_C02_S03_V17" data-covers-verses="KKN_C02_S03_V17 KKN_C02_S03_V18 KKN_C02_S03_V19" data-label="भाष्यम्"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">‘शरीरभूतो विष्णोस्तु जीवस्तद्वशगो यतः ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">अधिष्ठितश्च तेनैव विजानीयात् पृथक् ततः ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">स्वाख्याच्छरीराज्जीवात्तु प्रवृहेद् विष्णुमव्ययम्’ इति च ।।</span></span><span class="shloka-line gr-align-justify">‘यस्याऽत्मा शरीरम् । य आत्मानमन्तरो <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-338">यमयति</span>’ इति च । ‘<span class="gr-mulaprateeka-block">जनानां हृदये</span>’ इत्युक्तत्वाच्च जीवात् पृथग्घरिरिति सिद्धम् ।।</span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">‘देहाङ्गुष्ठमितो देहे जीवाङ्गुष्ठमितो हृदि ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">जीवस्य स तु विज्ञेयो जीवाद् भेदेन <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-339">मुक्तये</span>’</span><span class="gr-prateeka"> इति च ।।</span></span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-340">संसारिशरीरेणाभेदो</span> वादिना केनापि नाङ्गीकृतः । न च लोकसिद्धः । ‘जनानाम्’ इति भेदात् । न जीवोऽङ्गुष्ठमात्रः । <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-341">अतो</span> विष्णोर्जीवाद् भेद उक्तः । अतः सर्वोत्तमो विष्णुरिति सिद्धम् ।। * ।।</span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">नमो भगवते तस्मै विष्णवे प्रभविष्णवे ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">यस्याहमाप्त आप्तेभ्यो यो म आप्ततमः सदा ।। * ।।</span></span><span class="shloka-line gr-align-center"><span class="gr-prateeka">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितं श्रीकाठकोपनिषद्भाष्यं समाप्तम् ।।</span></span></span></div>
-| chapter_id = KKN_C02
+</div>
-| verse_type = mantra
+<div class="gra-qe-footnotes gr-notes-imported">
-| verse_line1 = इह चेदशकद्बोद्धुं प्राक् शरीरस्य विस्रसः ।
+<ol>
-| verse_line2 = ततः स्वर्गेषु लोकेषु शरीरत्वाय कल्पते ॥ ४ ॥
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-1" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">1</span><span class="gra-qe-footnote-quote">सोऽमन्यत</span><span class="gra-qe-footnote-text">वेदेशतीर्थसम्मतः पाठः । शाङ्करभाष्येऽपि</span></li>
-}}
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-51" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">2</span><span class="gra-qe-footnote-quote">रात्रीर्यदवात्सीर्गृहे</span><span class="gra-qe-footnote-text">रात्रीर्यदवात्सीर्गृहे (पा)</span></li>
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-52" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">3</span><span class="gra-qe-footnote-quote">मृते</span><span class="gra-qe-footnote-text">मुक्ते (पा)</span></li>
-{{VerseBlock
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-66" data-gra-type="note"><span class="gra-qe-footnote-num">4</span><span class="gra-qe-footnote-quote">भविता</span><span class="gra-qe-footnote-text">'भू'धातोः लुटि रूपम्</span></li>
-| verse_id = KKN_C02_S03_V05
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-67" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">5</span><span class="gra-qe-footnote-quote">च</span><span class="gra-qe-footnote-text">'इति' हृ.</span></li>
-| document_id = KKN
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-68" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">6</span><span class="gra-qe-footnote-quote">वेदैरविरुद्धः</span><span class="gra-qe-footnote-text">'वेदैरविरुद्धम्'</span></li>
-| chapter_id = KKN_C02
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-69" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">7</span><span class="gra-qe-footnote-quote">इति</span><span class="gra-qe-footnote-text">'नामनिरुक्ते'हृ.</span></li>
-| verse_type = mantra
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-70" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">8</span><span class="gra-qe-footnote-quote">स्वर्णमयीम्</span><span class="gra-qe-footnote-text">'सुवर्णमयीं' हृ.</span></li>
-| verse_line1 = यथादर्शे तथाऽऽत्मनि यथा स्वप्ने तथा पितृलोके । यथाप्सु परीव दृश्यते तथा गन्धर्वलोके । छायातपयोरिव ब्रह्मलोके ॥ ५ ॥
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-71" data-gra-type="locus"><span class="gra-qe-footnote-num">9</span><span class="gra-qe-footnote-quote">भवति</span><span class="gra-qe-footnote-text">बृ.उ.३.८.१०(अक्षरब्राह्मणम्) बृ.उ.३.८.१०</span></li>
-| commentary1 = katha
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-72" data-gra-type="locus"><span class="gra-qe-footnote-num">10</span><span class="gra-qe-footnote-quote">सति</span><span class="gra-qe-footnote-text">‘सम्भवति’ पा.२.११ पा.२.११</span></li>
-}}
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-97" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">11</span><span class="gra-qe-footnote-quote">सृजैनम्</span><span class="gra-qe-footnote-text">'सृजैवम्' हृ, राघ.</span></li>
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-98" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">12</span><span class="gra-qe-footnote-quote">महाभूमौ</span><span class="gra-qe-footnote-text">'महान् भूमौ' पा.</span></li>
-{{Bhashyam
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-99" data-gra-type="locus"><span class="gra-qe-footnote-num">13</span><span class="gra-qe-footnote-quote">तत्</span><span class="gra-qe-footnote-text">२.२.४</span></li>
-| verse_id = KKN_C02_S03_V05
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-100" data-gra-type="locus"><span class="gra-qe-footnote-num">14</span><span class="gra-qe-footnote-quote">यथाश्रुतम्</span><span class="gra-qe-footnote-text">२.२.७</span></li>
-| id = KKN_C02_S03_V05_B01
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-101" data-gra-type="locus"><span class="gra-qe-footnote-num">15</span><span class="gra-qe-footnote-quote">य</span><span class="gra-qe-footnote-text">२.२.८ । ‘यएषसुप्तेषु’ इतिहृ. ।</span></li>
-| text =
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-102" data-gra-type="note"><span class="gra-qe-footnote-num">16</span><span class="gra-qe-footnote-quote">भगवान्</span><span class="gra-qe-footnote-text">‘धारकत्वाद् धर्मरूपो हि ऐश्वर्यादिर्भगो ह्यसौ’ इति तन्त्रभागवते । (भाग.ता.नि.३.१७.२२ ) धारणाद् भगवान् धर्मो यमनाद् यम उच्यते । इति शब्दनिर्णये (भाग.ता.नि.३.१७.२२)</span></li>
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-103" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">17</span><span class="gra-qe-footnote-quote">मरणे</span><span class="gra-qe-footnote-text">‘स्थितभगवन्तम्’ हृ.पाठः ।</span></li>
-जीवे स्थितस्तु भगवान् दृश्यते ज्ञानदृष्टिभिः ।
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-123" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">18</span><span class="gra-qe-footnote-quote">अभिध्यायन्नचिकेतोऽत्यस्राक्षीः(न्यत्प्राक्षीः</span><span class="gra-qe-footnote-text">राघवेन्द्रतीर्थसंमतः पाठः</span></li>
-आदर्शे मुखवत् सम्यङ् न तथा पितृलोकगः ॥
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-124" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">19</span><span class="gra-qe-footnote-quote">सृङ्कां</span><span class="gra-qe-footnote-text">'शृङ्कां' पा.</span></li>
-ततः किञ्चित् स्पष्टतया गान्धर्वे दृश्यते हरिः ।
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-130" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">20</span><span class="gra-qe-footnote-quote">आख्य-विष्णुविषयैर्</span><span class="gra-qe-footnote-text">आख्यविषयैः (हृ.)</span></li>
-अत्यातपे न छायायां यथैवाहनि दृश्यते ॥
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-131" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">21</span><span class="gra-qe-footnote-quote">तल्लक्ष्यमुच्यते</span><span class="gra-qe-footnote-text">आथ.२.५,'तल्लक्षमुच्यते' हृ.</span></li>
-स्पष्टं तथा ब्रह्मलोके दृश्यते पुरुषोत्तमः ॥ इति च ॥ ३-५ ॥
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-132" data-gra-type="locus"><span class="gra-qe-footnote-num">22</span><span class="gra-qe-footnote-quote">पारम्</span><span class="gra-qe-footnote-text">१.३.२</span></li>
-}}
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-133" data-gra-type="locus"><span class="gra-qe-footnote-num">23</span><span class="gra-qe-footnote-quote">भवति</span><span class="gra-qe-footnote-text">२.१.१५</span></li>
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-134" data-gra-type="locus"><span class="gra-qe-footnote-num">24</span><span class="gra-qe-footnote-quote">शकेमसि</span><span class="gra-qe-footnote-text">१.३.२</span></li>
-{{VerseBlock
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-135" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">25</span><span class="gra-qe-footnote-quote">भगवान्</span><span class="gra-qe-footnote-text">'भगवानेवात्रोच्यते' हृ.</span></li>
-| verse_id = KKN_C02_S03_V06
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-136" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">26</span><span class="gra-qe-footnote-quote">वेति</span><span class="gra-qe-footnote-text">'नास्ति वेति' हृ.</span></li>
-| document_id = KKN
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-137" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">27</span><span class="gra-qe-footnote-quote">महावाराहे</span><span class="gra-qe-footnote-text">'महावराहे' हृ.</span></li>
-| chapter_id = KKN_C02
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-152" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">28</span><span class="gra-qe-footnote-quote">विपश्चिद्</span><span class="gra-qe-footnote-text">'न जायते म्रियते' .हृ.</span></li>
-| verse_type = mantra
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-153" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">29</span><span class="gra-qe-footnote-quote">निहितः</span><span class="gra-qe-footnote-text">'एवं विष्णौ' .हृ.</span></li>
-| verse_line1 = इन्द्रियाणां पृथग्भावमुदयास्तमयौ च यत् ।
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-169" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">30</span><span class="gra-qe-footnote-quote">स</span><span class="gra-qe-footnote-text">'विष्णुः स' हृ.</span></li>
-| verse_line2 = पृथगुत्पद्यमानानां मत्वा धीरो न शोचति ॥ ६ ॥
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-183" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">31</span><span class="gra-qe-footnote-quote">चार्थमानिन्यस्तिस्रो</span><span class="gra-qe-footnote-text">'द्विर्द्व्येकदेवताः' हृ.</span></li>
-}}
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-189" data-gra-type="note"><span class="gra-qe-footnote-num">32</span><span class="gra-qe-footnote-quote">वाङ्मनसि</span><span class="gra-qe-footnote-text">वाङ्मनसी (हृ.,वे.)</span></li>
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-190" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">33</span><span class="gra-qe-footnote-quote">वरान्</span><span class="gra-qe-footnote-text">परान् (राघ,वरद. सम्मतः)</span></li>
-{{VerseBlock
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-191" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">34</span><span class="gra-qe-footnote-quote">पथस्तत्</span><span class="gra-qe-footnote-text">पथः स्थम् (प्रकाशकिसम्मतः)</span></li>
-| verse_id = KKN_C02_S03_V07
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-192" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">35</span><span class="gra-qe-footnote-quote">तं</span><span class="gra-qe-footnote-text">तन्मृत्युमुखात् (हृ.)</span></li>
-| document_id = KKN
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-193" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">36</span><span class="gra-qe-footnote-quote">तां</span><span class="gra-qe-footnote-text">'सा विष्णौ' हृ.</span></li>
-| chapter_id = KKN_C02
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-194" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">37</span><span class="gra-qe-footnote-quote">इति</span><span class="gra-qe-footnote-text">'इति च' इति नास्ति हृ.</span></li>
-| verse_type = mantra
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-201" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">38</span><span class="gra-qe-footnote-quote">कात्करणे</span><span class="gra-qe-footnote-text">'तृणु= कात्कारे' वरद.भाष्ये ।</span></li>
-| verse_line1 = इन्द्रियेभ्यः परं मनो मनसः सत्त्वमुत्तमम् ।
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-202" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">39</span><span class="gra-qe-footnote-quote">इदं</span><span class="gra-qe-footnote-text">य इमम् (हृ.)</span></li>
-| verse_line2 = सत्त्वादपि महानात्मा महतोऽव्यक्तमुत्तमम् ॥ ७ ॥
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-203" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">40</span><span class="gra-qe-footnote-quote">प्राणेन</span><span class="gra-qe-footnote-text">संभवति (हृ.)</span></li>
-}}
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-204" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">41</span><span class="gra-qe-footnote-quote">भा.</span><span class="gra-qe-footnote-text">इदं गुह्यं वक्ष्यामि (हृ)</span></li>
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-205" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">42</span><span class="gra-qe-footnote-quote">भवति</span><span class="gra-qe-footnote-text">तच्च वक्ष्यामि (हृ)</span></li>
-{{VerseBlock
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-206" data-gra-type="locus"><span class="gra-qe-footnote-num">43</span><span class="gra-qe-footnote-quote">मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च</span><span class="gra-qe-footnote-text">ऋ.सं. १०.९०.३</span></li>
-| verse_id = KKN_C02_S03_V08
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-207" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">44</span><span class="gra-qe-footnote-quote">कश्यपात्</span><span class="gra-qe-footnote-text">'काश्यपात्' हृ.</span></li>
-| document_id = KKN
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-208" data-gra-type="note"><span class="gra-qe-footnote-num">45</span><span class="gra-qe-footnote-quote">बहुज्ञम्</span><span class="gra-qe-footnote-text">'जज्ञे बहुज्ञं परमत्युदारं यं दीपमध्ये सुतमात्मयोगाद्' मोक्षधर्मे, भा(कुम्भ).१२.३४९. ३</span></li>
-| chapter_id = KKN_C02
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-209" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">46</span><span class="gra-qe-footnote-quote">अन्तर्णीतणिच्</span><span class="gra-qe-footnote-text">'दन्तर्णीतणिच' हृ.</span></li>
-| verse_type = mantra
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-210" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">47</span><span class="gra-qe-footnote-quote">देवतामयी</span><span class="gra-qe-footnote-text">' देवतामयी देवतोत्तमः' हृ.</span></li>
-| verse_line1 = अव्यक्तात् तु परः पुरुषो व्यापकोऽलिङ्ग एव च ।
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-211" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">48</span><span class="gra-qe-footnote-quote">देवतोत्तमा</span><span class="gra-qe-footnote-text">'प्राणेन सह स्थितो भवति' कृ.</span></li>
-| verse_line2 = तं ज्ञात्वा मुच्यते जन्तुरमृतत्वं च गच्छति ॥ ८ ॥
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-212" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">49</span><span class="gra-qe-footnote-quote">प्रविश्य</span><span class="gra-qe-footnote-text">तिष्ठन्तीम् हृ.</span></li>
-| commentary1 = katha
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-234" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">50</span><span class="gra-qe-footnote-quote">अर्यते</span><span class="gra-qe-footnote-text">‘आर्यत रण आभ्यामित्यरणी’ हृ.</span></li>
-}}
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-235" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">51</span><span class="gra-qe-footnote-quote">यः</span><span class="gra-qe-footnote-text">‘यः प्रादुर्भावगतो विष्णुः’ हृ</span></li>
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-236" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">52</span><span class="gra-qe-footnote-quote">भेदाभेदविदश्चात्र</span><span class="gra-qe-footnote-text">‘भेदाभेदं चात्र तथा तमो याति’ हृ.</span></li>
-{{Bhashyam
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-237" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">53</span><span class="gra-qe-footnote-quote">विदः</span><span class="gra-qe-footnote-text">‘विदुः’ हृ.</span></li>
-| verse_id = KKN_C02_S03_V08
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-238" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">54</span><span class="gra-qe-footnote-quote">स्वल्पत्वे</span><span class="gra-qe-footnote-text">‘स्वल्पत्वे चाविवक्षिते’ हृ.</span></li>
-| id = KKN_C02_S03_V08_B01
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-239" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">55</span><span class="gra-qe-footnote-quote">भेदनिषेधार्थम्</span><span class="gra-qe-footnote-text">‘भेदनिषेधार्थः’ हृ.</span></li>
-| text =
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-249" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">56</span><span class="gra-qe-footnote-quote">पृथक्</span><span class="gra-qe-footnote-text">'पश्यन्नधोऽन्धं तमो–' हृ.</span></li>
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-250" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">57</span><span class="gra-qe-footnote-quote">वायुश्च</span><span class="gra-qe-footnote-text">'सादृश्यमेव' हृ.</span></li>
-पुनः इन्द्रियेभ्यः परं मनः इत्यादि देवतानां तारतम्यज्ञानपूर्वकं भगवतः सर्वोत्तमत्वज्ञान एव सर्ववाक्यानां महातात्पर्यमिति ज्ञापयितुम् ।
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-253" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">58</span><span class="gra-qe-footnote-quote">भगवदधीनमित्यधिष्ठाय</span><span class="gra-qe-footnote-text">'–त्यनुष्ठाय' हृ.</span></li>
-}}
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-254" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">59</span><span class="gra-qe-footnote-quote">भगवदधीनमित्यधिष्ठाय</span><span class="gra-qe-footnote-text">'पुरं स्थितमिति स्थितिं कृत्वा ।' हृ.</span></li>
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-255" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">60</span><span class="gra-qe-footnote-quote">एषु</span><span class="gra-qe-footnote-text">'एष' पा.</span></li>
-{{Bhashyam
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-256" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">61</span><span class="gra-qe-footnote-quote">वायुस्थः</span><span class="gra-qe-footnote-text">'शुचिषन्मतः'</span></li>
-| verse_id = KKN_C02_S03_V08
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-257" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">62</span><span class="gra-qe-footnote-quote">होता</span><span class="gra-qe-footnote-text">'स चेन्द्रियादिस्थः'</span></li>
-| id = KKN_C02_S03_V08_B01
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-258" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">63</span><span class="gra-qe-footnote-quote">आस्ते</span><span class="gra-qe-footnote-text">'एव आस्ते अब्जादिकस्ततः'</span></li>
-| text =
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-259" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">64</span><span class="gra-qe-footnote-quote">प्रतिरूपकः</span><span class="gra-qe-footnote-text">'पररूपकः'</span></li>
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-260" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">65</span><span class="gra-qe-footnote-quote">स्पर्शगम्यो</span><span class="gra-qe-footnote-text">'योऽयमेव जनार्दन'ः</span></li>
-तारतम्यपरिज्ञानपूर्वकं सर्वतो हरेः ।
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-261" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">66</span><span class="gra-qe-footnote-quote">ह्यस्य</span><span class="gra-qe-footnote-text">'प्रतिबिम्बाख्यचेतनाः'</span></li>
-आधिक्ये सर्ववाक्यानां तात्पर्यं महदिष्यते ॥ इति च ॥ ६-७ ॥
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-262" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">67</span><span class="gra-qe-footnote-quote">सूर्यो</span><span class="gra-qe-footnote-text">'सूर्यो यथाऽऽन्तरश्चक्षुः'</span></li>
-}}
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-263" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">68</span><span class="gra-qe-footnote-quote">इति</span><span class="gra-qe-footnote-text">'महाकौर्मे'</span></li>
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-264" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">69</span><span class="gra-qe-footnote-quote">तस्य</span><span class="gra-qe-footnote-text">'रूपंरूपं प्रति प्रतिरूपाख्यः'</span></li>
-{{VerseBlock
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-265" data-gra-type="note"><span class="gra-qe-footnote-num">70</span><span class="gra-qe-footnote-quote">आसीत्</span><span class="gra-qe-footnote-text">बृ.३.४.१(प्राजापत्यब्राह्मणम्), बृ.३.५.११(अव्याकृतब्राह्मणम्)</span></li>
-| verse_id = KKN_C02_S03_V09
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-266" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">71</span><span class="gra-qe-footnote-quote">जीवैक्येन</span><span class="gra-qe-footnote-text">'जीवैक्येन तु तं जानन्'</span></li>
-| document_id = KKN
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-267" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">72</span><span class="gra-qe-footnote-quote">च</span><span class="gra-qe-footnote-text">'इति महावराहे'</span></li>
-| chapter_id = KKN_C02
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-305" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">73</span><span class="gra-qe-footnote-quote">दृश्यते</span><span class="gra-qe-footnote-text">'ददृशे' पा.</span></li>
-| verse_type = mantra
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-306" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">74</span><span class="gra-qe-footnote-quote">देवास्ततोऽवमाः</span><span class="gra-qe-footnote-text">'ततोऽधमाः'</span></li>
-| verse_line1 = न सन्दृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चिदेनम् ।
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-307" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">75</span><span class="gra-qe-footnote-quote">सोऽश्व</span><span class="gra-qe-footnote-text">'आशुगतो हरिः'</span></li>
-| verse_line2 = हृदा मनीषा मनसाऽभिक्लृप्तो य एनं विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ ९ ॥
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-308" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">76</span><span class="gra-qe-footnote-quote">प्रवाहतस्त्वनादिश्च</span><span class="gra-qe-footnote-text">'प्रवाहतश्चादितश्च'</span></li>
-| commentary1 = katha
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-309" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">77</span><span class="gra-qe-footnote-quote">प्राणाख्ये</span><span class="gra-qe-footnote-text">'प्राणाख्ये तु गतौ'</span></li>
-}}
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-315" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">78</span><span class="gra-qe-footnote-quote">तामाहुः</span><span class="gra-qe-footnote-text">'तमाहुः' रा.सम्मतः पाठः</span></li>
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-316" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">79</span><span class="gra-qe-footnote-quote">स्थिताः</span><span class="gra-qe-footnote-text">'श्रिताः' हृ.</span></li>
-{{Bhashyam
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-317" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">80</span><span class="gra-qe-footnote-quote">देवतातारतम्यज्ञानपूर्वकं</span><span class="gra-qe-footnote-text">'देवतातारतम्यज्ञानपूर्वम्' व्यास.सम्मतःपाठः</span></li>
-| verse_id = KKN_C02_S03_V09
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-318" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">81</span><span class="gra-qe-footnote-quote">प्रादुर्भावान्</span><span class="gra-qe-footnote-text">'प्रादुर्भावेष्वृते' हृ,प्रकाशिका.</span></li>
-| id = KKN_C02_S03_V09_B01
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-319" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">82</span><span class="gra-qe-footnote-quote">तदैव</span><span class="gra-qe-footnote-text">'तदैव मुच्यते जीवः' हृ.</span></li>
-| text =
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-320" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">83</span><span class="gra-qe-footnote-quote">न</span><span class="gra-qe-footnote-text">'दृष्टैरिन्द्रियैः' वे.सम्मतः पाठः , 'दृष्टैरिन्द्रियैः' पा.</span></li>
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-321" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">84</span><span class="gra-qe-footnote-quote">प्रभवाप्ययौ</span><span class="gra-qe-footnote-text">'प्रति योगः'हृ.</span></li>
-प्रादुर्भावानृते विष्णुमिन्द्रियैर्नैव पश्यति ।
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-322" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">85</span><span class="gra-qe-footnote-quote">सर्वस्मादपि</span><span class="gra-qe-footnote-text">'सर्वस्मादेव केशवः'</span></li>
-प्रादुर्भावानपि यदा ज्ञानदृष्ट्यैव पश्यति ॥
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-323" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">86</span><span class="gra-qe-footnote-quote">च</span><span class="gra-qe-footnote-text">'तत्त्वं भ्रामयति' हृ.</span></li>
-तदैव मुच्यते योगी न दुष्टैरिन्द्रियैः क्वचित् ॥ इति च ॥ ९ ॥
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-324" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">87</span><span class="gra-qe-footnote-quote">ज्ञायते</span><span class="gra-qe-footnote-text">'सत् तत्प्रसादश्च' हृ.</span></li>
-}}
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-325" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">88</span><span class="gra-qe-footnote-quote">मृतिं</span><span class="gra-qe-footnote-text">'नैवाथ यास्यति'हृ.</span></li>
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-337" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">89</span><span class="gra-qe-footnote-quote">नाचिकेतोऽथ</span><span class="gra-qe-footnote-text">‘नचिकेतोऽथ’ हृ</span></li>
-{{VerseBlock
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-338" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">90</span><span class="gra-qe-footnote-quote">यमयति</span><span class="gra-qe-footnote-text">बृ.माध्यन्दिनपाठः</span></li>
-| verse_id = KKN_C02_S03_V10
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-339" data-gra-type="note"><span class="gra-qe-footnote-num">91</span><span class="gra-qe-footnote-quote">मुक्तये</span><span class="gra-qe-footnote-text">????</span></li>
-| document_id = KKN
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-340" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">92</span><span class="gra-qe-footnote-quote">संसारिशरीरेणाभेदो</span><span class="gra-qe-footnote-text">‘वादिनाऽपि केनचिन्नाङ्गीकृतः ।’ हृ.</span></li>
-| chapter_id = KKN_C02
+<li class="gra-qe-footnote-item" data-gra-id="fn-341" data-gra-type="pathantara"><span class="gra-qe-footnote-num">93</span><span class="gra-qe-footnote-quote">अतो</span><span class="gra-qe-footnote-text">‘अतो जीवाद् भेद उक्तः।’हृ.</span></li>
-| verse_type = mantra
+</ol>
-| verse_line1 = यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह ।
+</div>
-| verse_line2 = बुद्धिश्च न विचेष्टति तमाहुः परमां गतिम् ॥ १० ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C02_S03_V11
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C02
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = तां योगमिति मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधारणाम् ।
-| verse_line2 = अप्रमत्तस्तदा भवति योगो हि प्रभवाप्ययौ ॥ ११ ॥
-| commentary1 = katha
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C02_S03_V11
-| id = KKN_C02_S03_V11_B01
-| text =
-प्रभवाप्ययौ प्रति हि योगः । भगवतस्सकाशात् प्रभवाप्ययौ ॥ ९-११ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C02_S03_V12
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C02
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = नैव वाचा न मनसा प्राप्तुं शक्यो न चक्षुषा ।
-| verse_line2 = अस्तीति ब्रुवतोऽन्यत्र कथं तदुपलभ्यते ॥ १२ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C02_S03_V13
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C02
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = अस्तीत्येवोपलब्धव्यस्तत्त्वभावेन चोभयोः ।
-| verse_line2 = अस्तीत्येवोपलब्धस्य तत्त्वभावः प्रसीदति ॥ १३ ॥
-| commentary1 = katha
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C02_S03_V13
-| id = KKN_C02_S03_V13_B01
-| text =
-अधिकस्सतोऽयं भगवान् सर्वस्मादपि केशवः ।
-अस्तीति नामकस्तस्माज्ज्ञातव्यस्स तथैव च ॥
-अनाधिक्यं जानतां तु कथं स उपलभ्यते ।
-प्रकृतेः पुरुषाणां च तत्त्वं भावयति स्फुटम् ॥
-तत्त्वभावस्ततो विष्णुस्तत्प्रसादात् तु तस्य हि ।
-आधिक्यं ज्ञायते सत्तः प्रसादश्च तथाविदः ॥
-अनादिकालादाधिक्यं सर्वस्माज्जानतो हरेः ।
-पुनः पुनर्वृद्धिमेति तज्ज्ञानं हि भवे भवे ॥
-येषामाधिक्यविज्ञानं नैव पूर्वं हरेर्भवेत् ।
-तेषां पश्चाच्च नैव स्यादभिभूतं तु तत् पुनः ॥
-व्यञ्जकाद् व्यक्तिमभ्येति तस्मात् तज्ज्ञानमुत्तमम् ॥ इति च ॥ १२-१३ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C02_S03_V14
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C02
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि स्थिताः ।
-| verse_line2 = अथ मर्त्योऽमृतो भवत्यथ ब्रह्म समश्नुते ॥ १४ ॥
-| commentary1 = katha
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C02_S03_V14
-| id = KKN_C02_S03_V14_B01
-| text =
-अन्तःकरणकामानां त्यागो व्यक्तिश्चिदात्मानाम् ।
-कामानां तु तदा मुक्तो मृतिं नैवाभियास्यति ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C02_S03_V15
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C02
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = यदा सर्वे प्रभिद्यन्ते हृदयस्येह ग्रन्थयः ।
-| verse_line2 = अथ मर्त्योऽमृतो भवत्येतावदनुशासनम् ॥ १५ ॥
-| commentary1 = katha
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C02_S03_V15
-| id = KKN_C02_S03_V15_B01
-| text =
-मिथ्याज्ञानग्रन्थिभिस्तु नितरां मुच्यते यदा ।
-तदाऽमृतत्वमेवैति तदर्थं चानुशासनम् ॥ १५ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C02_S03_V16
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C02
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = शतं चैका च हृदयस्य नाड्य स्तासां मूर्धानमभिनिःसृतैका ।
-| verse_line2 = तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति विष्वगन्या उत्क्रमणे भवन्ति ॥ १६ ॥
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C02_S03_V17
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C02
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये सन्निविष्टः ।
-| verse_line2 = तं स्वाच्छरीरात् प्रवृहेन्मुञ्जादिवेषीकां धैर्येण ॥
-| verse_line3 = तं विद्याच्छुक्रममृतं तं विद्याच्छुक्रममृतमिति ॥ १७ ॥
-| commentary1 = katha
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C02_S03_V17
-| id = KKN_C02_S03_V17_B01
-| text =
-शरीरभूतो विष्णोस्तु जीवस्तद्वशगो यतः ।
-अधिष्ठितश्च तेनैव विजानीयात् पृथक् ततः ॥
-स्वाख्याच्छरीराज्जीवात् तु प्रवृहेद् विष्णुमव्ययम् ॥ इति च ॥
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C02_S03_V17
-| id = KKN_C02_S03_V17_B01
-| text =
-यस्यात्मा शरीरम् । य आत्मानमन्तरो यमयति इति च ।
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C02_S03_V17
-| id = KKN_C02_S03_V17_B01
-| text =
-जनानां हृदये इत्युक्तत्वाच्च जीवात् पृथग् हरिरिति सिद्धम् ॥
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C02_S03_V17
-| id = KKN_C02_S03_V17_B01
-| text =
-देहाङ्गुष्ठमितो देहे जीवाङ्गुष्ठमितो हृदि ।
-जीवस्य स तु विज्ञेयो जीवात् भेदेन मुक्तये ॥ इति च ॥
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C02_S03_V17
-| id = KKN_C02_S03_V17_B01
-| text =
-संसारिशरीरेणाभेदो वादिना केनापि नाङ्गीकृतः । न च लोकसिद्धः । जनानामिति भेदात् । न जीवोऽङ्गुष्ठमात्रः । अतो विष्णोर्जीवाद्भेद उक्तः ।
-}}
-{{VerseBlock
-| verse_id = KKN_C02_S03_V18
-| document_id = KKN
-| chapter_id = KKN_C02
-| verse_type = mantra
-| verse_line1 = मृत्युप्रोक्तां नाचिकेतोऽथ लब्ध्वा विद्यामेतां योगविधिं च कृत्स्नम् ।
-| verse_line2 = ब्रह्म प्राप्तो विरजोऽभूद् विमृत्युः अन्योऽप्येवं यो विदध्यात्ममेव ॥ १८ ॥
-| commentary1 = katha
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C02_S03_V18
-| id = KKN_C02_S03_V18_author_note
-| text =
-इति द्वितीयाध्याये तृतीयावल्ली समाप्ता॥
-| extra_class = gr-author-note
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C02_S03_V18
-| id = KKN_C02_S03_V18_author_note
-| text =
-इति काठकोपनिषत् समाप्ता ॥
-| extra_class = gr-author-note
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C02_S03_V18
-| id = KKN_C02_S03_V18_B01
-| text =
-अतः सर्वोत्तमो विष्णुरिति सिद्धम् ॥
-नमो भगवते तस्मै विष्णवे प्रभविष्णवे ।
-यस्याहमाप्त आप्तेभ्यो यो म आप्ततमः सदा ॥
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = KKN_C02_S03
-| id = KKN_C02_S03_author_note
-| text =
-इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितं काठकोपनिषद्भाष्यं समाप्तम् ॥
-| extra_class = gr-author-note
-}}
 [[Category:Sanskrit Documents]]
 [[Category:Katha]]