Taittiriya: Difference between revisions

<div class="gr-doc-title">तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यम्</div>

{{Adhyaya

| chapter_id = TTB_C01

| verse_type = mantra

| verse_line1 = ॐ शं नो मित्रः शं वरुणः । शं नो भवत्वर्यमा । शं न इन्द्रो बृहस्पतिः । शं नो विष्णुरुरुक्रमः ।

| verse_line2 = नमो ब्रह्मणे । नमस्ते वायो । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि । त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिष्यामि । ऋतं वदिष्यामि । सत्यं वदिष्यामि । तन्मामवतु । तद्वक्तारमवतु । अवतु माम् । अवतु वक्तारम् । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ १ ॥

| commentary1 = taittiriya

| id = TTB_C01_S01_V01_B01

| text =

 

सत्यं ज्ञानमनन्तमानन्दं ब्रह्म सर्वशक्त्येकम् ।

| verse_id = TTB_C01_S01_V02

| document_id = TTB

| chapter_id = TTB_C01

| verse_type = mantra

| verse_line1 = ॐ शिक्षां व्याख्यास्यामः । वर्णः स्वरः । मात्रा बलम् । साम सन्तानः । इत्युक्तः शीक्षाध्यायः ॥ २ ॥

| commentary1 = taittiriya

| id = TTB_C01_S01_V02_B01

| text =

 

वरणीयो वर्णः । स्वरतेस्तु स्वरः । मानात् त्राता मात्रा । बलरूपः । समश्च सर्वरूपेषु । सन्ततश्च ।

| verse_id = TTB_C01_S01_V03

| document_id = TTB

| chapter_id = TTB_C01

| verse_type = mantra

| verse_line1 = सह नौ यशः । सह नौ ब्रह्मवर्चसम् । अथातः संहितायाः उपनिषदं व्याख्यास्यामः ।

| verse_line2 = पञ्चस्वधिकरणेषु । अधिलोकमधिज्यौतिषमधिविद्यमधिप्रजमध्यात्मम् । ता महासंहिता इत्याचक्षते ॥ ३ ॥

{{Bhashyam

| verse_id = TTB_C01_S01_V03

| id = TTB_C01_S01_V03_B01

| text =

 

नारायणादिरूपाणि लोकादिषु च पञ्चसु ।

| verse_id = TTB_C01_S01_V04

| document_id = TTB

| chapter_id = TTB_C01

| verse_type = mantra

| verse_line1 = अथाधिलोकम् । पृथिवी पूर्वरूपम् । द्यौरुत्तररूपम् । आकाशः सन्धिः । वायुः सन्धानम् । इत्यधिलोकम् ॥ ४ ॥

| verse_id = TTB_C01_S01_V05

| document_id = TTB

| chapter_id = TTB_C01

| verse_type = mantra

| verse_line1 = अथाधिज्यौतिषम् । अग्निः पूर्वरूपम् । आदित्य उत्तररूपम् । आपः सन्धिः । वैद्युतः सन्धानम् । इत्यधिज्यौतिषम् ॥ ५ ॥

| verse_id = TTB_C01_S01_V06

| document_id = TTB

| chapter_id = TTB_C01

| verse_type = mantra

| verse_line1 = अथाधिविद्यम् । आचार्यः पूर्वरूपम् । अन्तेवास्युत्तररूपम् । विद्या सन्धिः । प्रवचनं सन्धानम् । इत्यधिविद्यम् ॥ ६ ॥

| verse_id = TTB_C01_S01_V07

| document_id = TTB

| chapter_id = TTB_C01

| verse_type = mantra

| verse_line1 = अथाधिप्रजम् । माता पूर्वरूपम् । पितोत्तररूपम् । प्रजा सन्धिः । प्रजननं सन्धानम् । इत्यधिप्रजम् ॥ ७ ॥

{{VerseBlock

| document_id = TTB

| chapter_id = TTB_C01

| verse_line1 = अथाध्यात्मम् । अधराहनुः पूर्वरूपम् । उत्तराहनुरुत्तररूपम् । वाक्सन्धिः । जिह्वा सन्धानम् । इत्यध्यात्मम् । इतीमा महासंहिताः । य एवमेता महासंहिता याख्याता वेद । सन्धीयते प्रजया पशुभिः । ब्रह्मवर्चसेनान्नाद्येन सुवर्ग्येण लोकेन ॥ ८ ॥

| verse_id = TTB_C01_S01_V09

| document_id = TTB

| chapter_id = TTB_C01

| verse_type = mantra

| verse_line1 = यश्छन्दसामृषभो विश्वरूपः। छन्दोभ्योऽध्यमृतात् सम्बभूव । समेन्द्रो मेधया स्पृणोतु । अमृतस्य देव धारणो भूयासम् । शरीरं मे विचर्षणम् । जिह्वा मे मधुमत्तमा । कर्णाभ्यां भूरि विश्रुवम् । ब्रह्मणः कोशोऽसि मेधयाऽपिहितः । श्रुतं मे गोपाय ॥ ९ ॥

| verse_id = TTB_C01_S01_V10

| document_id = TTB

| chapter_id = TTB_C01

| verse_type = mantra

| verse_line1 = आवहन्ती वितन्वाना । कुर्वाणा चीरमात्मनः । वासांसि मम गावश्च । अन्नपाने च सर्वदा । ततो मे श्रियमावह । लोमशां पशुभिः सह स्वाहा ॥ १० ॥

| verse_id = TTB_C01_S01_V11

| document_id = TTB

| chapter_id = TTB_C01

| verse_type = mantra

| verse_line1 = आ मा यन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । वि मा यन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा ।

| verse_line2 = प्र मा यन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । दमा यन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा ।

| verse_line3 = शमा यन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । यशो जनेऽसानि स्वाहा ।

| verse_line4 = श्रेयान् वस्यसोऽसानि स्वाहा । तं त्वा भग प्रविशानि स्वाहा । स मा भग प्रविश स्वाहा ।

| verse_line5 = तस्मिन् सहस्रशाखे । नि भगाहं त्वयि मृजे स्वाहा ॥ ११ ॥

| verse_id = TTB_C01_S01_V12

| document_id = TTB

| chapter_id = TTB_C01

| verse_type = mantra

| verse_line1 = यथापः प्रवता यन्ति । यथा मासा अहर्जरम् । एवं मां ब्रह्मचारिणः । धातरा यन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । प्रतिवेशोऽसि प्र मा भाहि प्र मा पद्यस्व ॥ १२ ॥

| commentary1 = taittiriya

| id = TTB_C01_S01_V12_B01

| text =

 

यो विश्वरूपो भगवांश्च्छन्दसामधिपो हरिः ।

मेधावी तत्त्वविज्ञानी भूत्वा क्षिप्रं विमुच्यते ॥ इति च ।

 

 

वेदावासत्वतो विष्णुर्ब्रह्मकोश इति स्मृतः ।

मुच्यते नात्र सन्देहस्सर्वभोगैश्च युज्यते ॥ इति प्रक्लृप्ते ।

 

 

आवहन्ती चिरं सर्वभोगान् या श्रीस्सनातनी ।

तां मय्यावह गोविन्द सुशिखण्डोपशोभिताम् ॥ इति च॥ १२ ॥

| verse_id = TTB_C01_S01_V13

| document_id = TTB

| chapter_id = TTB_C01

| verse_type = mantra

| verse_line1 = भूर्भुवः स्वरिति वा एतास्तिस्रो व्याहृतयः । तासामु ह स्मै तां चतुर्थीम् । माहाचमस्यः प्रवेदयते । मह इति । तद् ब्रह्म । स आत्मा । अङ्गान्यन्या देवताः ॥ १३ ॥

| commentary1 = taittiriya

| id = TTB_C01_S01_V13_B01

| text =

 

भूरादिव्याहृतीभिस्तु वाच्यं मूर्तिचतुष्टयम् ।

| verse_id = TTB_C01_S01_V14

| document_id = TTB

| chapter_id = TTB_C01

| verse_type = mantra

| verse_line1 = भूरिति वा अयं लोकः । भुवः इत्यन्तरिक्षम् । सुवरित्यसौ लोकः । मह इत्यादित्यः । आदित्येन वा व सर्वे लोका महीयन्ते ।

 

| verse_id = TTB_C01_S01_V15

| verse_line1 = भूरिति वा अग्निः । भुव इति वायुः । सुवरित्यादित्यः । मह इति चन्द्रमाः । चन्द्रमसा वाव सर्वाणि ज्योतींषि महीयन्ते ।

 

| verse_line1 = भूरिति वा ऋचः । भुव इति सामानि । सुवरिति यजूंषि । मह इति ब्रह्म । ब्रह्मणा वाव सर्वे वेदा महीयन्ते ।

 

| verse_line1 = भूरिति वै प्राणः । भुव इत्यपानः । सुवरिति व्यानः । मह इत्यन्नम् । अन्नेन वाव सर्वे प्राणा महीयन्ते । ता वा एताश्चतस्रश्चतुर्धा । चतस्रश्चतस्रो व्याहृतयः । ता यो वेद । स वेद ब्रह्म । सर्वेऽस्मै देवा बलिमावहन्ति ॥ १४ ॥

| commentary1 = taittiriya

| verse_id = TTB_C01_S01_V17

| id = TTB_C01_S01_V17_B01

| text =

 

लोकज्योतिःप्राणवेदेष्वेकस्स पुरुषोत्तमः ।

ईक्षणादन्तरिक्षं चाथादित्यस्थोऽदितेस्सुतः ।

अग्निरग्नौ स्थितत्वाच्च वायुर्वयति यज्जगत् ॥

बृहत्वात् ब्रह्म वेदानां समुदायेऽखिले स्थितः ।

प्रकृष्टनयनात् प्राणोऽपानोऽवाङ्नयनाद्धरिः ।

महाचमसनामासौ यस्मादतिचमत्कृतिः ॥

सर्वदेवैरतितरां यस्सम्यक् षोडशात्मवित् ॥ इति व्याहृतितत्त्वे ।

| verse_id = TTB_C01_S01_V17

| id = TTB_C01_S01_V17_B01

| text =

 

तस्य भूरिति शिरः । एकं शिरः । एकमेतदक्षरम् । भुव इति बाहू । द्वौ बाहू । द्वे एते अक्षरे । सुवरिति प्रतिष्ठा । द्वे प्रतिष्ठे । द्वे एते अक्षरे इत्यादिश्रुतेः । सर्वव्याहृतीनां प्रवेत्ता माहाचमस्यश्चतुर्थीत्वेनेतां प्रवेदयत इति विशेषः ।

| verse_id = TTB_C01_S01_V17

| id = TTB_C01_S01_V17_B01

| text =

 

भूर्नामा स्फूर्तिरूपत्वात् भूरिवीर्यत्वतो भुवः ।

सुवस्सुबलरूपत्वात् महः पूर्णत्वतो विभुः ॥

सम्यग्व्याहरणात् विष्णोः श्रुता व्याहृतयस्त्विति ॥

विशेषेणाहरन्तीमं विष्णुमित्यथवा स्मृताः ॥ इति व्याहृतिसारे ॥ १४ ॥

| verse_id = TTB_C01_S01_V18

| document_id = TTB

| chapter_id = TTB_C01

| verse_type = mantra

| verse_line1 = स य एषोऽन्तर्हृदय आकाशः । तस्मिन्नयं पुरुषो मनोमयः । अमृतो हिरण्मयः । अन्तरेण तालुके । य एषस्तन इवावलम्बते । सेन्द्रयोनिः । यत्रासौ केशान्तो वि वर्तते । व्यपोह्य शीर्षकपाले ॥ १५ ॥

| commentary1 = taittiriya

| id = TTB_C01_S01_V18_B01

| text =

 

य एष हृदयाकाशस्त्वनिरुद्धस्तु तद्गतः ।

सङ्कर्षणस्सुपर्णात्मा वासुदेवो व्यपस्स्मृतः ॥

अशीर्षककपालोसौ कपालादुपरि स्थितः ॥ १५ ॥

| verse_id = TTB_C01_S01_V19

| document_id = TTB

| chapter_id = TTB_C01

| verse_type = mantra

| verse_line1 = भूरित्यग्नौ प्रतितिष्ठति । भुव इति वायौ । सुवरित्यादित्ये । मह इति ब्रह्मणि । आप्नोति स्वाराज्यम् । आप्नोति मनसस्पतिम् । वाक्पतिश्चक्षुष्पतिः । श्रोत्रपतिर्विज्ञानपतिः । एतत् ततो भवति ॥ १६ ॥

| verse_id = TTB_C01_S01_V20

| document_id = TTB

| chapter_id = TTB_C01

| verse_type = mantra

| verse_line1 = आकाशशरीरं ब्रह्म । सत्यात्म प्राणारामं मन आनन्दम् । शान्ति समृद्धममृतम् । इति प्राचीनयोग्योपास्व ॥ १७ ॥

| commentary1 = taittiriya

| id = TTB_C01_S01_V20_B01

| text =

 

अनिरुद्धस्तु भूर्नामा हुताशे संव्यवस्थितः ।

वागादिषु स्थितो नित्यं भवत्येष जनार्दनः ।

स्वव्यापी च जगद्व्यापी नित्यैश्वर्यात् स ईश्वरः ॥

प्राधान्यादिति पूर्वं हि प्राह विष्णुश्चतुर्मुखम् ॥ इति ब्रह्मसारे ॥

| verse_id = TTB_C01_S01_V21

| document_id = TTB

| chapter_id = TTB_C01

| verse_type = mantra

| verse_line1 = पृथिव्यन्तरिक्षं द्यौर्दिशोऽवान्तरदिशाः । अग्निर्वायुरादित्यश्चन्द्रमा नक्षत्राणि । आप ओषधयो वनस्पतय आकाश आत्मा । इत्यधिभूतम् । अथाध्यात्मम् । प्राणो व्यानोऽपान उदानः समानः । चक्षुः श्रोत्रं मनो वाक् त्वक् । चर्म मांसं स्नावास्थिमज्जा । एतदधि विधाय ऋषिरवोचत् । पाङ्क्तं वा इदं सर्वम् । पाङ्क्तेनैव पाङ्क्तं स्पृणोतीति ॥ १८ ॥

| commentary1 = taittiriya

| id = TTB_C01_S01_V21_B01

| text =

 

पृथिव्याद्यं पाङ्क्तषट्कं पाङ्क्तेनैव स्वयं हरिः ।

इत्युवाच स्वयं विष्णुर्वेदद्रष्टा गुणाधिकः ॥ इति तत्त्वसंहितायाम् ॥

| id = TTB_C01_S01_V21_B01

| text =

 

आत्मा अहङ्कारतत्त्वम् ॥ १८ ॥

| verse_id = TTB_C01_S01_V22

| document_id = TTB

| chapter_id = TTB_C01

| verse_type = mantra

| verse_line1 = ॐ इति ब्रह्म । ॐ इतीदं सर्वम् । ओमित्येतदनुकृति ह स्म वा अप्यो श्रावयेत्या श्रावयन्ति । ओमिति सामानि गायन्ति । ओग्ंशोमिति शस्त्राणि शग्ंसन्ति । ओमित्यध्वर्युः प्रतिगरं प्रतिगृणाति । ओमिति ब्रह्मा प्रसौति । ओमित्यग्निहोत्रमनुजानाति । ओमिति ब्राह्मणः प्रवक्ष्यन्नाह ब्रह्मोपाप्नवानीति । ब्रह्मैवोपाप्नोति ॥ १९ ॥

| commentary1 = taittiriya

| id = TTB_C01_S01_V22_B01

| text =

 

ॐनामा भगवान् विष्णुरधिकोच्चगुणत्वतः ।

ओमेवाधिकपूर्णत्वात् तस्माद्यज्ञेषु चर्त्विजः ।

प्रति प्रति गृणात्येनं शंरूपात्युच्चशावन ।

एवं जानन्त एते तु प्राप्नुवन्त्येव तत्परम् ॥ इति च ॥ १९ ॥

| verse_id = TTB_C01_S01_V23

| document_id = TTB

| chapter_id = TTB_C01

| verse_type = mantra

| verse_line1 = ऋतं च स्वाध्यायप्रवचने च । सत्यं च स्वाध्यायप्रवचने च । तपश्च च स्वाध्यायप्रवचने च । दमश्च च स्वाध्यायप्रवचने च । शमश्च च स्वाध्यायप्रवचने च । अग्नयश्च स्वाध्यायप्रवचने च । अग्निहोत्रं च स्वाध्यायप्रवचने च । अतिथयश्च स्वाध्यायप्रवचने च । मानुषं च स्वाध्यायप्रवचने च । प्रजा च स्वाध्यायप्रवचने च । प्रजनश्च स्वाध्यायप्रवचने च । प्रजातिश्च स्वाध्यायप्रवचने च ॥ २० ॥

| commentary1 = taittiriya

| id = TTB_C01_S01_V23_B01

| text =

 

ऋतं च स्वाध्यायप्रवचने च कर्तव्यानि । प्रवचनं व्याख्यानम् । यथार्थज्ञानं ऋतम् । तत्पूर्वकं यथार्थवचनं करणं च सत्यम् ।

| id = TTB_C01_S01_V23_B01

| text =

 

ऋतं यथार्थविज्ञानं सत्यं तत्पूर्विका कृतिः ।

ध्यानसत्ये पूज्यपूजा तप इत्यभिधीयते ॥ इति शब्दनिर्णये ॥

| id = TTB_C01_S01_V23_B01

| text =

 

सर्वकर्मकृतिकालेष्वपि स्वाध्यायप्रवचनयोः कर्तव्यत्वात् तयोः सर्वत्र अनुषङ्गः ।

| id = TTB_C01_S01_V23_B01

| text =

 

मन्त्रो मन्त्रार्थवचनमन्यस्य स्वात्मनोऽपि वा ।

सर्वकर्मसु कर्तव्यौ सर्वकर्मात्मकौ ततः ॥ इति कर्मतत्त्वे ।

| id = TTB_C01_S01_V23_B01

| text =

 

आत्मनश्चेन्मनसैवार्थवचनम् ।

| id = TTB_C01_S01_V23_B01

| text =

 

मानुषं मानुषो धर्मो देवा अपि हि मानुषे ।

मनुष्यवत् प्रवर्तन्ते नैवैश्वर्यप्रकाशिनः ॥ इति च ।

| id = TTB_C01_S01_V23_B01

| text =

 

प्रजाया रक्षणं चैव पुनः प्रजननं तथा ।

प्रकृष्टजातिकरणं कर्मभिस्तनये पितुः ॥ इति च ।

| verse_id = TTB_C01_S01_V24

| document_id = TTB

| chapter_id = TTB_C01

| verse_type = mantra

| verse_line1 = सत्यमिति सत्यवचा राथीतरः । तप इति तपोनित्यः पौरुशिष्टिः । स्वाध्यायप्रवचने एवेति नाको मौद्गल्यः । तद्धि तपस्तद्धि तपः ॥ २१ ॥

| commentary1 = taittiriya

| id = TTB_C01_S01_V24_B01

| text =

 

सत्ये तपसि वा चीर्णे सर्वकर्म कृतं भवेत् ।

स्वाध्याये च प्रवचने ह्यन्तर्भावो विशेषतः ॥ इति च ॥

| id = TTB_C01_S01_V24_B01

| text =

 

यं यं क्रतुमधीते तेन तेनास्येष्टं भवति इति च श्रुतिः ।

| id = TTB_C01_S01_V24_B01

| text =

 

जप्येनैव तु संसिद्ध्येद् ब्राह्मणो नात्र संशयः । कुर्यादन्यन्न वा कुर्यान्मैत्रो ब्राह्मण उच्यते ॥ इति भारते ॥

| id = TTB_C01_S01_V24_B01

| text =

 

सम्यग्ज्ञात्वा तु यो विष्णुं व्याख्यायीत जपेत च ।

न तस्य किञ्चिदकृतं कर्तव्यं मुच्यते च सः ॥ इति कर्मतत्त्वे ।

| verse_id = TTB_C01_S01_V25

| document_id = TTB

| chapter_id = TTB_C01

| verse_type = mantra

| verse_line1 = अहं वृक्षस्य रेरिवा । कीर्तिः पृष्ठं गिरेरिव । ऊर्ध्वपवित्रो वाजिनीवस्वमृतमस्मि । द्रविणग्ं सवर्चसम् । सुमेधा अमृतोक्षितः । इति त्रिशङ्कोर्वेदानुवचनम् ॥ २२ ॥

| commentary1 = taittiriya

| id = TTB_C01_S01_V25_B01

| text =

 

संसारवृक्षच्छेत्ताऽहं मत्कीर्तिः पर्वतोपमा ।

तेनामृतेन सिक्तोहं तेन व्याप्तो यतस्सदा ॥

| verse_id = TTB_C01_S01_V26

| document_id = TTB

| chapter_id = TTB_C01

| verse_type = mantra

| verse_line1 = वेदमनूच्याचार्योऽन्तेवासिनमनुशास्ति । सत्यं वद । धर्मं चर । स्वाध्यायान्मा प्रमदः । आचार्याय प्रियं धनमाहृत्य प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीः । सत्यान्न प्रमदितव्यम् । धर्मान्न प्रमदितव्यम् । कुशलान्न प्रमदितव्यम् । भूत्यै न प्रमदितव्यम् । स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां न प्रमदितव्यम् । देवपितृकार्याभ्यां न प्रमदितव्यम् । मातृदेवो भव । पितृदेवो भव । आचार्यदेवो भव । अतिथिदेवो भव । यान्यनवद्यानि कर्माणि । तानि सेवितव्यानि । नो इतराणि । यान्यस्माकग्ं सुचरितानि । तानि त्वयोपास्यानि । नो इतराणि । ये के चास्मच्छ्रेयाग्ंसो ब्राह्मणाः । तेषां त्वयासने न प्रश्वसितव्यम् । श्रद्धया देयम् । अश्रद्धया देयम् । श्रिया देयम् । ह्रिया देयम् । भिया देयम् । संविदा देयम् ॥ २३ ॥

| verse_id = TTB_C01_S01_V27

 

| chapter_id = TTB_C01

| verse_type = mantra

| verse_line1 = शं नो मित्रः शं वरुणः । शं नो भवत्वर्यमा । शं न इन्द्रो बृहस्पतिः । शं नो विष्णुरुरुक्रमः । नमो ब्रह्मणे । नमस्ते वायो । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि । त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्मावादिषम् । ऋतमवादिषम् । सत्यमवादिषम् । तन्मामवीत् । तद्वक्तारमवीत् । अवीन्माम् । अवीद्वक्तारम् । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

| commentary1 = taittiriya

| verse_id = TTB_C01_S02_V01

| id = TTB_C01_S02_V01_author_note

| text =

 

॥ इति तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्ये शिक्षावल्ली समाप्ता ॥ १ ॥

| verse_id = TTB_C01_S02_V01

 

संहितायाः पञ्चाधिकरणाभिमानित्वं प्राणादिरूपस्य वायोरपि भवति । पृथिव्यन्तरिक्षमित्युक्तपाङ्क्तत्वं च । अत उपक्रमोपसंहारयोः त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिष्यामि । त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्मावादिषम् इति युज्यते ॥

| verse_id = TTB_C01_S02_V02

| document_id = TTB

| chapter_id = TTB_C01

| verse_type = mantra

| verse_line1 = ॐ सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्यं करवावहै । तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ १ ॥

| verse_id = TTB_C01_S02_V03

| document_id = TTB

| chapter_id = TTB_C01

| verse_type = mantra

| verse_line1 = ॐ ब्रह्मविदाप्नोति परम् । तदेषाऽभ्युक्ता । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म । यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् । सोऽश्नुते सर्वान् कामान्त्सह । ब्रह्मणा विपश्चितेति ॥ २ ॥

| commentary1 = taittiriya

| id = TTB_C01_S02_V03_B01

| text =

 

स्वयोग्यं ब्रह्मवित् भुङ्क्ते विरिञ्चेन परेण च ।

ब्रह्मणा सह तद्वश्यः सुखमेव न दुष्कृतम् ॥ इति च ॥ २ ॥

| verse_id = TTB_C01_S02_V04

| document_id = TTB

| chapter_id = TTB_C01

| verse_type = mantra

| verse_line1 = तस्माद्वा एतस्मादात्मनः आकाशः सम्भूतः । आकाशाद्वायुः । वायोरग्निः । अग्नेरापः । अद्भ्यः पृथिवी । पृथिव्या ओषधयः । ओषधीभ्योऽन्नम् । अन्नात् पुरुषः ॥ ३ ॥

| verse_id = TTB_C01_S02_V05

| document_id = TTB

| chapter_id = TTB_C01

| verse_type = mantra

| verse_line1 = स वा एष पुरुषोऽन्नरसमयः । तस्येदमेव शिरः । अयं दक्षिणः पक्षः । अयमुत्तरः पक्षः । अयमात्मा । इदं पुच्छं प्रतिष्ठा ॥ ४ ॥

| verse_id = TTB_C01_S02_V06

| document_id = TTB

| chapter_id = TTB_C01

| verse_type = mantra

| verse_line1 = तदप्येष श्लोको भवति । अन्नाद्वै प्रजाः प्रजायन्ते । याः काश्च पृथिवीग्ग् श्रिताः । अथो अन्नेनैव जीवन्ति । अथैनदपियन्त्यन्ततः । अन्नग्ं हि भूतानां ज्येष्ठम् । तस्मात् सर्वौषधमुच्यते । सर्वं वै तेऽन्नमाप्नुवन्ति येऽन्नं ब्रह्मोपासते । अन्नग्ं हि भूतानां ज्येष्ठम् । तस्मात् सर्वौषधमुच्यते । अन्नाद् भूतानि जायन्ते । जातान्यन्नेन वर्धन्ते । अद्यतेत्ति च भूतानि । तस्मादन्नं तदुच्यत इति ॥ ५ ॥

| commentary1 = taittiriya

| id = TTB_C01_S02_V06_B01

| text =

 

स एष भगवान् विष्णुर्भूतस्रष्टा गुणाधिकः ।

उपजीव्यश्च भूतानामिति चान्नं जनार्दनः ।

स ज्यायान् सर्वभूतेभ्यस्तस्मात् सर्वौषधं स्मृतः ॥

| document_id = TTB

| chapter_id = TTB_C01

| verse_line1 = तस्माद्वा एतस्मादन्नरसमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा प्राणमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य प्राण एव शिरः । व्यानो दक्षिणः पक्षः । अपान उत्तरः पक्षः । आकाश आत्मा । पृथिवी पुच्छं प्रतिष्ठा ॥ ६ ॥

| verse_id = TTB_C01_S02_V08

| document_id = TTB

| chapter_id = TTB_C01

| verse_type = mantra

| verse_line1 = तस्माद्वा एतस्मात् प्राणमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा मनोमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य यजुरेव शिरः । ऋग् दक्षिणः पक्षः । सामोत्तरः पक्षः । आदेश आत्मा । अथर्वाङ्गिरसः पुच्छं प्रतिष्ठा ॥ ८ ॥

| verse_id = TTB_C01_S02_V09

| document_id = TTB

| chapter_id = TTB_C01

| verse_type = mantra

| verse_line1 = तदप्येष श्लोको भवति । यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् । न बिभेति कदाचनेति ॥ तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य ॥ ९ ॥

| commentary1 = taittiriya

| id = TTB_C01_S02_V09_B01

| text =

 

शिरस्तस्य यजुर्नाम यज्ञानां हरणात् स्मृतम् ।

यजुःसंस्थं च बाहू तु ऋक्सामान्तःस्थितौ सदा ॥

कुतश्चिन्न बिभेत्येव ..

| verse_id = TTB_C01_S02_V10

| document_id = TTB

| chapter_id = TTB_C01

| verse_type = mantra

| verse_line1 = तस्माद्वा एतस्मात् मनोमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य श्रद्धैव शिरः । ऋतं दक्षिणः पक्षः । सत्यमुत्तरः पक्षः । योग आत्मा । महः पुच्छं प्रतिष्ठा ॥ १० ॥

| verse_id = TTB_C01_S02_V11

| document_id = TTB

| chapter_id = TTB_C01

| verse_type = mantra

| verse_line1 = तदप्येष श्लोको भवति । विज्ञानं यज्ञं तनुते । कर्माणि तनुतेऽपि च । विज्ञानं देवाः सर्वे । ब्रह्म ज्येष्ठमुपासते । विज्ञानं ब्रह्म चेद्वेद । तस्माच्चेन्न प्रमाद्यति । शरीरे पाप्मनो हित्वा । सर्वान् कामान् समश्नुत इति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य ॥ ११ ॥

| commentary1 = taittiriya

| id = TTB_C01_S02_V11_B01

| text =

 

श्रद्धाख्यं श्रुतिधर्तृत्वाच्छ्रद्धायां तच्छिरः स्मृतम् ।

मध्यं पुच्छं महोनाम महनीयत्वतस्सदा ॥ ११ ॥

| verse_id = TTB_C01_S02_V12

| document_id = TTB

| chapter_id = TTB_C01

| verse_type = mantra

| verse_line1 = तस्माद्वा एतस्मात् विज्ञानमयात् । अन्योऽन्तर आत्माऽऽ नन्दमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य प्रियमेव शिरः । मोदो दक्षिणः पक्षः । प्रमोद उत्तरः पक्षः । आनन्द आत्मा । ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा ॥

| verse_id = TTB_C01_S02_V13

| document_id = TTB

| chapter_id = TTB_C01

| verse_type = mantra

| verse_line1 = तदप्येष श्लोको भवति । असन्नेव स भवति । असद्ब्रह्मेति वेद चेत् । अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद । सन्तमेनं ततो विदुरिति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य ॥ १२ ॥

| commentary1 = taittiriya

| id = TTB_C01_S02_V13_B01

| text =

 

शिरः प्रिये स्थितं तस्य परेयं प्रियनामकम् ।

मध्यमानन्दसंस्थं च ब्रह्म सृष्ट्या तु बृंहयेत् ॥

सर्वेऽपि पुरुषाकाराः उत्तरात् पूर्वसम्भवाः ॥

उत्तरैः पूरिताः पूर्वे निश्छिद्रत्वेन सर्वशः ।

पञ्चरूपं च तद् ब्रह्म जीवादन्यन्न विद्यते ॥

जीवादन्यत् परं ब्रह्म पञ्चरूपं च ये विदुः ॥

| verse_id = TTB_C01_S02_V14

| document_id = TTB

| chapter_id = TTB_C01

| verse_type = mantra

| verse_line1 = अथातोऽनुप्रश्नाः । उताविद्वानमुं लोकं प्रेत्य । कश्चन गच्छती३ । आहो विद्वानमुं लोकं प्रेत्य । कश्चित् समश्नुता३ उ ॥ १३ ॥

| commentary1 = taittiriya

| id = TTB_C01_S02_V14_B01

| text =

 

इत्युक्ते ब्रह्मणा पूर्वं पप्रच्छवरुणो विभुम् ।

| verse_id = TTB_C01_S02_V15

| document_id = TTB

| chapter_id = TTB_C01

| verse_type = mantra

| verse_line1 = सोऽकामयत । बहु स्यां प्रजायेयेति । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा । इदग्ं सर्वमसृजत । यदिदं किञ्च । तत्सृष्ट्वा । तदेवानु प्राविशत् । तदनु प्रविश्य । सच्च त्यच्चाभवत् । निरुक्तं चानिरुक्तं च । निलयनं चानिलयनं च । विज्ञानं चाविज्ञानं च । सत्यं चानृतं च सत्यमभवत् । यदिदं किञ्च । तत् सत्यमित्याचक्षते ॥ १४ ॥

| commentary1 = taittiriya

| id = TTB_C01_S02_V15_B01

| text =

 

अज्ञो नैव तदाप्नोति ज्ञान्येवैतदवाप्नुते ।

अवतारेष्वनुकृतिर्बाह्यवृत्या तपस्विनाम् ।

सृष्टिर्नाम स्वरूपात्तु बहिर्निष्क्रमणं स्मृतम् ॥

| verse_id = TTB_C01_S02_V16

| document_id = TTB

| chapter_id = TTB_C01

| verse_type = mantra

| verse_line1 = तदप्येष श्लोको भवति । असद्वा इदमग्र आसीत् । ततो वै सदजायत । तदात्मानग्ग् स्वयमकुरुत । तस्मात् तत् सुकृतमुच्यत इति ॥ यद्वै तत् सुकृतम् । रसो वै सः । रसग्ग् ह्येवायं लब्ध्वाऽऽनन्दीभवति । को ह्येवान्यात् कः प्राण्यात् । यदेष आकाश आनन्दो न स्यात् । एष ह्येवानन्दयाति ॥ १५ ॥

| commentary1 = taittiriya

| id = TTB_C01_S02_V16_B01

| text =

 

अनासाद्यस्त्वसन्नामा पूर्वं नारायणाभिधः ।

आनन्दमेनं सम्प्राप्य मुक्तो मोदेन्न चान्यथा ।

सुखं लब्ध्वा हि कुरुते लोकचेष्टां जनार्दनः ॥

| verse_id = TTB_C01_S02_V17

| document_id = TTB

| chapter_id = TTB_C01

| verse_type = mantra

| verse_line1 = यदा ह्येवैष एतस्मिन्नदृश्ये अनात्म्ये अनिरुक्ते अनिलयने अभयं प्रतिष्ठां विन्दते । अथ सोऽभयं गतो भवति । यदा ह्येवैष एतस्मिन्नुदरमन्तरं कुरुते । अथ तस्य भयं भवति । तत्त्वेव भयं विदुषोऽमन्वानस्य । तदप्येष श्लोको भवति । भीषास्माद् वातः पवते । भीषोदेति सूर्यः । भीषाऽस्मादग्निश्चेन्द्रश्च । मृत्युर्धावति पञ्चम इति ॥ १६ ॥

| commentary1 = taittiriya

| id = TTB_C01_S02_V17_B01

| text =

 

तस्माददृश्ये जैवानां गुणानामप्यसङ्गतेः ।

अनात्म्येऽथ गुणानन्त्यादनिरुक्ते निराश्रयात् ॥

अनिलयनेऽभयत्वेन यदा ज्ञानेन तिष्ठति ।

अ इत्युक्तः परो विष्णुरेभ्य उच्च स एव तु ।

तदेव ब्रह्म भयकृद् विदुषोऽविदुषस्तथा ।

अमन्वानस्य नुर्विष्णुः कुर्यान्नित्यं महद्भयम् ॥

तमआख्यमनुत्थानम् .... .... ॥ १६ ॥

| verse_id = TTB_C01_S02_V18

| document_id = TTB

| chapter_id = TTB_C01

| verse_type = mantra

| verse_line1 = सैषानन्दस्य मीमाग्ं सा भवति । युवा स्यात् साधु युवाऽध्यायकः । आशिष्ठो दृढिष्ठो बलिष्ठः । तस्येयं पृथिवी वित्तस्य पूर्णा स्यात् । स एको मानुष आनन्दः । ते ये शतं मानुषा आनन्दाः । स एको मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ॥ १७ ॥

| commentary1 = taittiriya

| id = TTB_C01_S02_V18_B01

| text =

 

..... विदुषां नियमेन तु ।

स्यादेव मोक्षस्तत्रापि ह्यानन्दस्य विचित्रता ॥

त्रेतायुगे चक्रवर्ती यदा मुक्तस्तु संसृतेः ॥

अधीतिफलपूर्णत्वादाध्यायक इतीरितः ।

मुक्ताः श्रुतिफलं प्राप्तास्ततः कामाहतास्तथा ॥ १७ ॥

| verse_id = TTB_C01_S02_V19

| document_id = TTB

| chapter_id = TTB_C01

| verse_type = mantra

| verse_line1 = ते ये शतं मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दाः । स एको देवगन्धर्वाणामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ॥ १८ ॥

 

| verse_id = TTB_C01_S02_V20

| verse_line1 = ते ये शतं देवगन्धर्वाणामानन्दाः । स एकः पितॄणां चिरलोकलोकानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ॥ १९ ॥

 

| verse_line1 = ते ये शतं पितॄणां चिरलोकलोकानामानन्दाः । स एक आजानजानां देवानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ॥ २० ॥

 

| verse_line1 = ते ये शतमाजानजानां देवानामानन्दाः । स एकः कर्मदेवानामानन्दः ॥

| verse_line2 = ये कर्मणा देवानपियन्ति । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ॥२१॥

 

| verse_line1 = ते ये शतं कर्मदेवानां देवानामानन्दाः । स एको देवानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ॥ २२ ॥

 

| verse_line1 = ते ये शतं देवानामानन्दाः । स एक इन्द्रस्यानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ॥ २३ ॥

 

| verse_line1 = ते ये शतमिन्द्रस्यानन्दाः । स एको बृहस्पतेरानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ॥ २४ ॥

 

| verse_line1 = ते ये शतं बृहस्पतेरानन्दाः ॥ स एकः प्रजापतेरानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ॥ २५ ॥

 

| verse_id = TTB_C01_S02_V27

| verse_line1 = ते ये शतं प्रजापतेरानन्दाः । स एको ब्रह्मण आनन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ॥ २६ ॥

| commentary1 = taittiriya