Anandamakaranda

Bhagavadgitabhashya: Difference between revisions

← Older edit
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Edited via QuickEdit (flattens templates to raw HTML — see extension README)
 
(19 intermediate revisions by 3 users not shown)
Line 1: Line 1:
<div class="gr-doc-title" data-has-moola="1" data-has-ullekha="1">श्रीमद्भगवद्गीताप्रस्थानम्</div>
<div class="gr-doc-title" data-has-moola="1" data-has-ullekha="1"><span data-deva="श्रीमद्भगवद्गीताप्रस्थानम्">श्रीमद्भगवद्गीताप्रस्थानम्</span></div><div id="gr-toc-doc-nav" class="toc-main-links"><a href="/Bhagavadgitabhashya/Moola" class="toc-main-link-item"><span data-deva="मूलम्">मूलम्</span></a><a href="/Bhagavadgitabhashya/Ullekha" class="toc-main-link-item"><span data-deva="उल्लेख">उल्लेख</span></a></div>
__TOC__


== प्रथमोऽध्यायः ==
<p><span id="gr-C1" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="प्रथमोऽध्यायः"></span>
{{Adhyaya
</p>
| document_id  = BGB
<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="प्रथमोऽध्यायः" data-block-id="Bhagavadgitabhashya-1179"><span id=".E0.A4.AA.E0.A5.8D.E0.A4.B0.E0.A4.A5.E0.A4.AE.E0.A5.8B.E0.A4.BD.E0.A4.A7.E0.A5.8D.E0.A4.AF.E0.A4.BE.E0.A4.AF.E0.A4.83"></span><span data-deva="प्रथमोऽध्यायः">प्रथमोऽध्यायः</span></h2></div>
| chapter_num  = 1
<div class="introduction" id="BGB_C01_I01" data-block-id="BGB_C01_I01" data-verse="BGB_C01" style="position: relative;">
| title        = प्रथमोऽध्यायः
<div class="introduction-line"><span data-deva="श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितम्">श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितम्</span></div>
}}
</div>
{{Bhashyam
<div class="introduction" id="BGB_C01_I02" data-block-id="BGB_C01_I02" data-verse="BGB_C01" style="position: relative;">
| verse_id = BGB_C01
<div class="introduction-line"><span data-deva="
| id = BGB_C01_intro
| text =
 
श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितम्
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C01
| id = BGB_C01_intro
| text =
 
श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम्
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C01
| id = BGB_C01_intro
| text =
 
देवं नारायणं नत्वा सर्वदोषविवर्जितम् ।
परिपूर्णं गुरूंश्चाऽन् गीतार्थं वक्ष्यामि लेशतः ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C01
| id = BGB_C01_intro
| text =
 
नष्टधर्मज्ञानलोककृपालुभिर्ब्रह्मरुद्रेन्द्रादिभिरर्थितो ज्ञानप्रदर्शनाय भगवान् व्यासोऽवततार ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C01
| id = BGB_C01_intro
| text =
 
ततश्चेष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारसाधनादर्शनाद् वेदार्थाज्ञानाच्च संसारे क्लिश्यमानानां वेदानधिकारिणां स्त्रीशूद्रादीनां च धर्मज्ञानद्वारा मोक्षो भवेदिति कृपालुः सर्ववेदार्थोपबृंहितां तदनुक्तकेवलेश्वरज्ञानदृष्टार्थयुक्तां च सर्वप्राणिनाम् अवगाह्यानवगाह्यरूपां केवलभगवत्स्वरूपपरां परोक्षार्थां महाभारतसंहिताम् अचीक्लृपत् ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C01
| id = BGB_C01_intro
| text =
 
तच्चोक्तम् -
<span class="gr-reference gr-ref-Narayanashtaksharakalpa-id">‘लोकेशा ब्रह्मरुद्राद्याः संसारे क्लेशिनं जनम् ।
 
        वेदार्थाज्ञमधीकारवर्जितं च स्त्रियादिकम् ॥
अवेक्ष्य प्रार्थयामासुर्देवेशं पुरुषोत्तमम् ।
ततः प्रसन्नो भगवान् व्यासो भूत्वा च तेन च ॥
अन्यावताररूपैश्च वेदानुक्तार्थभूषितम् ।
केवलेनात्मबोधेन दृष्टं वेदार्थसंयुतम् ॥
वेदादपि परं चक्रे पञ्चमं वेदमुत्तमम् ।
भारतं पञ्चरात्रं च मूलरामायणं तथा ॥
पुराणं भागवतं चेति सम्भिन्नः शास्त्रपुङ्गवः॥’इति नारायणाष्टाक्षरकल्पे ।</span>
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C01
| id = BGB_C01_intro
| text =
 
<span class="gr-reference gr-ref-Upanarada-id">‘ब्रह्माऽपि तन्न जानाति ईषत् सर्वोऽपि जानति(ते)।
बह्वर्थमृषयस्तत्तु भारतं प्रवदन्ति हि ॥’ इत्युपनारदीये।</span>
<span class="gr-reference gr-ref-Narada-id">‘ब्रह्माद्यैः प्रार्थितो विष्णुर्भारतं स चकार ह ।
यस्मिन् दशार्थाः सर्वत्र न ज्ञेयाः सर्वजन्तुभिः ॥’</span> इति नारदीये ।
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘भारतं चापि कृतवान् पञ्चमं वेदमुत्तमम् ।
दशावरार्थं सर्वत्र केवलं विष्णुबोधकम् ॥</span>
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C01
| id = BGB_C01_intro
| text =
 
<span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">परोक्षार्थं तु सर्वत्र वेदादप्युत्तमं तु यत् ॥’</span> इति स्कान्दे ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C01
| id = BGB_C01_intro
| text =
 
<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘यदि विद्याच्चतुर्वेदान् साङ्गोपनिषदान् द्विजः ।
न चेत् पुराणं संविद्यान्नैव स स्याद् विचक्षणः ॥’(म.भा.१.१.२६८)’</span>
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C01
| id = BGB_C01_intro
| text =
 
<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत् ।
‘बिभेत्यल्पश्रुताद् वेदो मामयं प्रचलिष्यति ।’( म.भा.आदि.१.२९३)</span>
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C01
| id = BGB_C01_intro
| text =
 
<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">मन्वादि केचिद् ब्रुवते ह्यास्तीकादि तथाऽपरे ।
तथोपरिचराद्यन्ये भारतं परिचक्षते ॥(म.भा.आदि.१.६६)</span>
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C01
| id = BGB_C01_intro
| text =
 
<span class="gr-reference gr-ref-Brahmanda-id">भारतं सर्ववेदाश्च तुलामारोपिताः पुरा ।
देवैर्ब्रह्मादिभिः सर्वैः ऋषिभिश्च समन्वितैः ।
व्यासस्यैवाज्ञया तत्र त्वत्यरिच्यत भारतम् ॥(ब्रह्माण्डपुराणे)</span>
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C01
| id = BGB_C01_intro
| text =
 
<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘महत्त्वाद् भारवत्त्वाच्च महाभारतमुच्यते ।
निरुक्तमस्य यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥’ (म.भा.१.३००)</span>
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C01
| id = BGB_C01_intro
| text =
 
<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘यदिहास्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति न कुत्रचित् ’( म.भा.आदि ५.५०)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘विराटोद्योगसारवान्’ ( म भा.१.८९)</span> इत्यादितद्वाक्यपर्यालोचनया, ऋषिसम्प्रदायात्, <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘को ह्यन्यः पुण्डरीकाक्षान्महाभारतकृद् भवेत्’ ( वायुप्रोक्तवचनम्)</span> इत्यादिपुराणग्रन्थान्तरगतवाक्यान्यथानुपपत्त्या, नारदाध्ययनादिलिङ्गैश्चावसीयते ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C01
| id = BGB_C01_intro
| text =
 
कथमन्यथा भारतनिरुक्तिज्ञानमात्रेण सर्वपापक्षयः ? प्रसिद्धश्च सोऽर्थः ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C01
| id = BGB_C01_intro
| text =
 
कथं चान्यस्य न कर्तुं शक्यते? ग्रन्थान्तरगतत्वाच्च नाविद्यमानस्तुतिः । न च कर्तुरेव । इतरत्रापि साम्यात् ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C01
| id = BGB_C01_intro
| text =
 
तत्र च सर्वभारतार्थसंग्रहां वासुदेवार्जुनसंवादरूपां भारतपारिजातमधुभूतां गीताम् उपनिबबन्ध ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C01
| id = BGB_C01_intro
| text =
 
तच्चोक्तम्–
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C01
| id = BGB_C01_intro
| text =
 
<span class="gr-reference gr-ref-Mahakaurma-id">‘भारतं सर्वशास्त्रेषु भारते गीतिका वरा ।
विष्णोः सहस्रनामापि ज्ञेयं पाठ्यं च तद् द्वयम् ॥’</span> इति महाकौर्मे ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C01
| id = BGB_C01_intro
| text =
 
<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘स हि धर्मः सुपर्याप्तो ब्रह्मणः पदवेदने।’(म.भा.१३.१६.१२.)</span> इत्यादि च ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C01
| id = BGB_C01_intro
| text =
 
तत्र सेनयोर्मध्ये बान्धवादिमोहजालसंवृतं विषीदन्तम् अर्जुनं भगवानुवाच ।
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C01_V01
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः ।
| verse_line2 = मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय ॥ १ ॥
}}
 
{{Uvacha|धृतराष्ट्र उवाच}}
 
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C01_V02
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा ।
| verse_line2 = आचार्यमुपसंगम्य राजा वचनमब्रवीत्॥२ ॥
}}
 
{{Uvacha|सञ्जय उवाच}}
 
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C01_V03
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = पश्यैतां पाण्डुपुत्राणाम् आचार्य महतीं चमूम् ।
| verse_line2 = व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता॥३ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C01_V04
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि ।
| verse_line2 = युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः॥४ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C01_V05
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् ।
| verse_line2 = पुरुजित् कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः॥ ५ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C01_V06
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् ।
| verse_line2 = सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः॥ ६ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C01_V07
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = अस्माकं तु विशिष्टा ये तान् निबोध द्विजोत्तम ।
| verse_line2 = नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान् ब्रवीमि ते ॥ ७ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C01_V08
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = भवान् भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिंजयः ।
| verse_line2 = अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च ॥ ८ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C01_V09
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः ।
| verse_line2 = नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ॥ ९ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C01_V10
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C01
| verse_type = shloka
| verse_line1 = अपर्याप्तं तदस्माकं
अनुष्ठानाच्च शुकादीनाम् । न च तेषां (फलं) सुखं नास्ति । तस्यैव महत्सुखत्वात् तेषाम्-
अनुष्ठानाच्च शुकादीनाम् । न च तेषां (फलं) सुखं नास्ति । तस्यैव महत्सुखत्वात् तेषाम्-
<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘या निर्वृतिस्तनुभृतां तव पादपद्मध्यानाद् भवज्जनकथाश्रवणेन वा स्यात् ।
</span><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id"><span data-deva="‘या निर्वृतिस्तनुभृतां तव पादपद्मध्यानाद् भवज्जनकथाश्रवणेन वा स्यात् ।">‘या निर्वृतिस्तनुभृतां तव पादपद्मध्यानाद् भवज्जनकथाश्रवणेन वा स्यात् ।</span><br><span data-deva="सा ब्रह्मणि स्वमहिमन्यपि नाथ मा भूत् किम्वन्तकासिलुलितात् पततां विमानात् ॥’(भाग.४.९.१०)">सा ब्रह्मणि स्वमहिमन्यपि नाथ मा भूत् किम्वन्तकासिलुलितात् पततां विमानात् ॥’(भाग.४.९.१०)</span></span><span data-deva=" इत्यादिवचनात् ।
सा ब्रह्मणि स्वमहिमन्यपि नाथ मा भूत् किम्वन्तकासिलुलितात् पततां विमानात् ॥’(भाग.४.९.१०)</span> इत्यादिवचनात् ।
"> इत्यादिवचनात् ।
तेषामप्युपासनादिफलस्य साधितत्वात् ।
</span></p><span data-deva="
}}
तेषामप्युपासनादिफलस्य साधितत्वात् ।">
 
तेषामप्युपासनादिफलस्य साधितत्वात् ।</span></div>
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V52_B02" data-verse="BGB_C02_V52" data-block-id="BGB_C02_V52_B02" style="position: relative;"><span data-deva="तारतम्याधिगतेश्च । तथा हि- यदि तारतम्यं न स्यात्, ">तारतम्याधिगतेश्च । तथा हि- यदि तारतम्यं न स्यात्, </span><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id"><span data-deva="‘नाऽत्यन्तिकं विगणयन्त्यपि ते प्रसादम्’(भाग.३.१६.४८)">‘नाऽत्यन्तिकं विगणयन्त्यपि ते प्रसादम्’(भाग.३.१६.४८)</span></span><span data-deva=" , "> , </span><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id"><span data-deva="‘नैकात्मतां मे स्पृहयन्ति केचित्’(भाग.३.२६.३४)">‘नैकात्मतां मे स्पृहयन्ति केचित्’(भाग.३.२६.३४)</span></span><span data-deva=" , "> , </span><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id"><span data-deva="‘एकत्व(मित्युत)मप्युत । दीयमानं न गृह्णन्ति’(भाग.३.३०.१३)">‘एकत्व(मित्युत)मप्युत । दीयमानं न गृह्णन्ति’(भाग.३.३०.१३)</span></span><span data-deva=" इति मुक्तिमप्यनिच्छतामपि मोक्ष एव फलम्, तमिच्छतामपि स (एव) भवति सुप्रतीकादीनामिति कथम् अनिच्छतां स्तुतिरुपपन्ना स्यात्&nbsp;? वचनाच्च
| verse_id = BGB_C02_V52
"> इति मुक्तिमप्यनिच्छतामपि मोक्ष एव फलम्, तमिच्छतामपि स (एव) भवति सुप्रतीकादीनामिति कथम् अनिच्छतां स्तुतिरुपपन्ना स्यात्&nbsp;? वचनाच्च
| id = BGB_C02_V52_B02
</span><p><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘यथा भक्तिविशेषोऽत्र दृश्यते पुरुषोत्तमे ।">‘यथा भक्तिविशेषोऽत्र दृश्यते पुरुषोत्तमे ।</span><br><span data-deva="तथा मुक्तिविशेषोऽपि ज्ञानिनां लिङ्गभेदने ॥">तथा मुक्तिविशेषोऽपि ज्ञानिनां लिङ्गभेदने ॥</span><br><span data-deva="योगिनां भिन्नलिङ्गानाम् आविर्भूतस्वरूपिणाम् ।">योगिनां भिन्नलिङ्गानाम् आविर्भूतस्वरूपिणाम् ।</span><br><span data-deva="प्राप्तानां परमानन्दं तारतम्यं सदैव हि ॥’">प्राप्तानां परमानन्दं तारतम्यं सदैव हि ॥’</span></span><span data-deva=" इति (इत्याद्युक्तेः )।
| text =
"> इति (इत्याद्युक्तेः )।
 
</span><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘न त्वाम् अतिशयिष्यन्ति मुक्तावपि कथञ्चन ।">‘न त्वाम् अतिशयिष्यन्ति मुक्तावपि कथञ्चन ।</span><br><span data-deva="मद्भक्तियोगाज्ज्ञानाच्च सर्वान् अतिशयिष्यसि ॥’">मद्भक्तियोगाज्ज्ञानाच्च सर्वान् अतिशयिष्यसि ॥’</span></span><span data-deva=" इति च ।
तारतम्याधिगतेश्च । तथा हि- यदि तारतम्यं न स्यात्, <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘नाऽत्यन्तिकं विगणयन्त्यपि ते प्रसादम्’(भाग.३.१६.४८)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘नैकात्मतां मे स्पृहयन्ति केचित्’(भाग.३.२६.३४)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘एकत्व(मित्युत)मप्युत । दीयमानं न गृह्णन्ति’(भाग.३.३०.१३)</span> इति मुक्तिमप्यनिच्छतामपि मोक्ष एव फलम्, तमिच्छतामपि स (एव) भवति सुप्रतीकादीनामिति कथम् अनिच्छतां स्तुतिरुपपन्ना स्यात् ? वचनाच्च
साम्यवचनं तु प्राचुर्यविषयम्, दुःखाभावविषयं च । तच्चोक्तम्- "> इति च ।
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘यथा भक्तिविशेषोऽत्र दृश्यते पुरुषोत्तमे ।
साम्यवचनं तु प्राचुर्यविषयम्, दुःखाभावविषयं च । तच्चोक्तम्- </span><span class="gr-reference gr-ref-Narayanashtaksharakalpa-id"><span data-deva="‘दुःखाभावः परानन्दो लिङ्गभेदः समा(मो) मताः(तः) ।">‘दुःखाभावः परानन्दो लिङ्गभेदः समा(मो) मताः(तः) ।</span><br><span data-deva="तथाऽपि परमानन्दो ज्ञानभेदात्तु भिद्यते ॥’">तथाऽपि परमानन्दो ज्ञानभेदात्तु भिद्यते ॥’</span></span><span data-deva=" इति नारायणाष्टाक्षरकल्पे ।
तथा मुक्तिविशेषोऽपि ज्ञानिनां लिङ्गभेदने ॥
"> इति नारायणाष्टाक्षरकल्पे ।
योगिनां भिन्नलिङ्गानाम् आविर्भूतस्वरूपिणाम् ।
</span></p><span data-deva="
प्राप्तानां परमानन्दं तारतम्यं सदैव हि ॥’</span> इति (इत्याद्युक्तेः )।
अतो न वैराग्यं श्रुतादौ अत्र विवक्षितम् । न च सङ्कोचे मानं किञ्चिद् विद्यमान इतरत्र प्रयोगे । महद्भिः श्रवणीयस्य श्रुतस्य च वेदादेः फलं प्राप्स्यसीत्यर्थः ॥५२ ॥">
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘न त्वाम् अतिशयिष्यन्ति मुक्तावपि कथञ्चन ।
अतो न वैराग्यं श्रुतादौ अत्र विवक्षितम् । न च सङ्कोचे मानं किञ्चिद् विद्यमान इतरत्र प्रयोगे । महद्भिः श्रवणीयस्य श्रुतस्य च वेदादेः फलं प्राप्स्यसीत्यर्थः ॥५२ ॥</span></div>
मद्भक्तियोगाज्ज्ञानाच्च सर्वान् अतिशयिष्यसि ॥’</span> इति च ।
</div>
साम्यवचनं तु प्राचुर्यविषयम्, दुःखाभावविषयं च । तच्चोक्तम्- <span class="gr-reference gr-ref-Narayanashtaksharakalpa-id">‘दुःखाभावः परानन्दो लिङ्गभेदः समा(मो) मताः(तः) ।
<div class="verse-block" id="BGB_C02_V53" data-block-id="BGB_C02_V53" data-doc="BGB" data-chapter="BGB_C02" data-verse-type="shloka" style="position: relative;"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span data-deva="श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला ॥">श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला ॥</span></span><span class="shloka-line"><span data-deva="समाधावचला बुद्धिस्तदा योगम् अवाप्स्यसि॥ ५३ ॥">समाधावचला बुद्धिस्तदा योगम् अवाप्स्यसि॥ ५३ ॥</span></span></span></div>
तथाऽपि परमानन्दो ज्ञानभेदात्तु भिद्यते ॥’</span> इति नारायणाष्टाक्षरकल्पे ।
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C02_V53" data-block-id="bhashya-BGB_C02_V53" style="position: relative;">
अतो न वैराग्यं श्रुतादौ अत्र विवक्षितम् । न च सङ्कोचे मानं किञ्चिद् विद्यमान इतरत्र प्रयोगे । महद्भिः श्रवणीयस्य श्रुतस्य च वेदादेः फलं प्राप्स्यसीत्यर्थः ॥५२ ॥
<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V53_B01" data-verse="BGB_C02_V53" data-block-id="BGB_C02_V53_B01" style="position: relative;"><span data-deva="तदेव स्पष्टयति - ">तदेव स्पष्टयति - </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="श्रुतिविप्रतिपन्नेति ॥">श्रुतिविप्रतिपन्नेति ॥</span></span><span data-deva=" पूर्वं श्रुतिभिः= वेदैर्विप्रतिपन्ना= विरुद्धा सती यदा वेदार्थानुकूलेन तत्त्वनिश्चयेन विपरीतवाग्भिरपि "> पूर्वं श्रुतिभिः= वेदैर्विप्रतिपन्ना= विरुद्धा सती यदा वेदार्थानुकूलेन तत्त्वनिश्चयेन विपरीतवाग्भिरपि </span><span class="gr-moola"><span data-deva="निश्चला">निश्चला</span></span><span data-deva=" भवति; ततश्च "> भवति; ततश्च </span><span class="gr-moola"><span data-deva="समाधावचला">समाधावचला</span></span><span data-deva=", ब्रह्मप्रत्यक्षदर्शनेन भेरीताडनादावपि परमानन्दमग्नत्वात्; ">, ब्रह्मप्रत्यक्षदर्शनेन भेरीताडनादावपि परमानन्दमग्नत्वात्; </span><span class="gr-moola"><span data-deva="तदा योगमवाप्स्यसि">तदा योगमवाप्स्यसि</span></span><span data-deva=" उपायसिद्धो भवसीत्यर्थः ॥ ५३ ॥"> उपायसिद्धो भवसीत्यर्थः ॥ ५३ ॥</span></div>
}}
</div>
 
<div class="verse-block" id="BGB_C02_V54" data-block-id="BGB_C02_V54" data-doc="BGB" data-chapter="BGB_C02" data-verse-type="shloka" style="position: relative;"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span data-deva="अर्जुन उवाच">अर्जुन उवाच</span></span><span class="shloka-line"><span data-deva="स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव ।">स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव ।</span></span><span class="shloka-line"><span data-deva="स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम्॥५४ ॥">स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम्॥५४ ॥</span></span></span></div>
{{VerseBlock
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C02_V54" data-block-id="bhashya-BGB_C02_V54" style="position: relative;">
| verse_id = BGB_C02_V53
<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V54_B01" data-verse="BGB_C02_V54" data-block-id="BGB_C02_V54_B01" style="position: relative;"><span data-deva="स्थिता प्रज्ञा= ज्ञानं यस्य स स्थितप्रज्ञः । भाष्यतेऽनयेति भाषा , लक्षणमित्यर्थः । उक्तं लक्षणम् अनुवदति लक्षणान्तरं पृच्छामीति ज्ञापयितुम् - समाधिस्थस्येति ॥ कम्= ब्रह्माणम्, ईशम्= रुद्रं च वर्तयतीति केशवः । तथाहि निरुक्तिः कृता हरिवंशेषु रुद्रेण कैलासयात्रायाम् ।
| document_id = BGB
">स्थिता प्रज्ञा= ज्ञानं यस्य स स्थितप्रज्ञः । भाष्यतेऽनयेति भाषा , लक्षणमित्यर्थः । उक्तं लक्षणम् अनुवदति लक्षणान्तरं पृच्छामीति ज्ञापयितुम् - समाधिस्थस्येति ॥ कम्= ब्रह्माणम्, ईशम्= रुद्रं च वर्तयतीति केशवः । तथाहि निरुक्तिः कृता हरिवंशेषु रुद्रेण कैलासयात्रायाम् ।
| chapter_id = BGB_C02
</span><p><span class="gr-reference gr-ref-Harivamsha-id"><span data-deva="‘हिरण्यगर्भः कः प्रोक्त ईशः शङ्कर एव च ।">‘हिरण्यगर्भः कः प्रोक्त ईशः शङ्कर एव च ।</span><br><span data-deva="सृष्ट्यादिना वर्तयति तौ यतः केशवो भवान् ॥’">सृष्ट्यादिना वर्तयति तौ यतः केशवो भवान् ॥’</span></span><span data-deva=" इति वचनान्तराच्च ।
| verse_type = shloka
किमासीत&nbsp;? किं प्रत्यासीत&nbsp;? न चार्जुनो न जानाति तल्लक्षणादिकम् -
| verse_line1 = श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला ॥
"> इति वचनान्तराच्च ।
| verse_line2 = समाधावचला बुद्धिस्तदा योगम् अवाप्स्यसि॥ ५३ ॥
किमासीत&nbsp;? किं प्रत्यासीत&nbsp;? न चार्जुनो न जानाति तल्लक्षणादिकम् -
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
</span></p>
}}
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘जानन्ति पूर्वराजानो देवर्षयस्तथैव हि ।">‘जानन्ति पूर्वराजानो देवर्षयस्तथैव हि ।</span><br><span data-deva="तथाऽपि धर्मान् पृच्छन्ति वार्तायै गुह्यवित्तये ।">तथाऽपि धर्मान् पृच्छन्ति वार्तायै गुह्यवित्तये ।</span><br><span data-deva="न ते गुह्याः प्रतीयन्ते पुराणेष्वल्पबुद्धिनाम् ॥’">न ते गुह्याः प्रतीयन्ते पुराणेष्वल्पबुद्धिनाम् ॥’</span></span><span data-deva=" इति वचनात् ॥५४ ॥"> इति वचनात् ॥५४ ॥</span></div>
 
</div>
{{Bhashyam
<blockquote class="uvaaca" data-block-id="Bhagavadgitabhashya-1192" id="Bhagavadgitabhashya-1192"><p><span data-deva="श्रीभगवानुवाच">श्रीभगवानुवाच</span></p></blockquote>
| verse_id = BGB_C02_V53
<div class="verse-block" id="BGB_C02_V55" data-block-id="BGB_C02_V55" data-doc="BGB" data-chapter="BGB_C02" data-verse-type="shloka" style="position: relative;"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span data-deva="प्रजहाति यदा कामान् सर्वान् पार्थ मनोगतान् ।">प्रजहाति यदा कामान् सर्वान् पार्थ मनोगतान् ।</span></span><span class="shloka-line"><span data-deva="आत्मन्येवाऽत्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते॥५५ ॥">आत्मन्येवाऽत्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते॥५५ ॥</span></span></span></div>
| id = BGB_C02_V53_B01
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C02_V55" data-block-id="bhashya-BGB_C02_V55" style="position: relative;">
| text =
<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V55_B01" data-verse="BGB_C02_V55" data-block-id="BGB_C02_V55_B01" style="position: relative;"><span data-deva="गमनादिप्रवृत्तिर्नात्यभिसन्धिपूर्विका मत्तादिप्रवृत्तिवत् इति ‘या निशा’ इत्यादिना दर्शयिष्यन्, तल्लक्षणं प्रथमत आह - प्रजहातीति ॥ एवं परमानन्दतृप्तः किमर्थं प्रवृत्तिं करोति? इति प्रश्नाभिप्रायः । ‘प्रारब्धकर्मणा ईषत्तिरोहितब्रह्मणो वासनया प्रायोऽल्पाभिसन्धिप्रवृत्तयः सम्भवन्ति’ इत्याशयवान् परिहरति । प्रायः सर्वान् कामान् प्रजहाति । शुकादीनामपि ईषद्दर्शनात् । ">गमनादिप्रवृत्तिर्नात्यभिसन्धिपूर्विका मत्तादिप्रवृत्तिवत् इति ‘या निशा’ इत्यादिना दर्शयिष्यन्, तल्लक्षणं प्रथमत आह - प्रजहातीति ॥ एवं परमानन्दतृप्तः किमर्थं प्रवृत्तिं करोति? इति प्रश्नाभिप्रायः । ‘प्रारब्धकर्मणा ईषत्तिरोहितब्रह्मणो वासनया प्रायोऽल्पाभिसन्धिप्रवृत्तयः सम्भवन्ति’ इत्याशयवान् परिहरति । प्रायः सर्वान् कामान् प्रजहाति । शुकादीनामपि ईषद्दर्शनात् । </span><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘त्वत्पादभक्तिमिच्छन्ति ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः’">‘त्वत्पादभक्तिमिच्छन्ति ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः’</span></span><span data-deva=" इत्युक्तेः ताम् इच्छन्ति । यदा तु इन्द्रादीनाम् अग्रहो दृश्यते तदाऽभिभूतं तेषां ज्ञानम् । तच्चोक्तम्-
 
"> इत्युक्तेः ताम् इच्छन्ति । यदा तु इन्द्रादीनाम् अग्रहो दृश्यते तदाऽभिभूतं तेषां ज्ञानम् । तच्चोक्तम्-
तदेव स्पष्टयति - <span class="gr-prateeka">श्रुतिविप्रतिपन्नेति ॥</span> पूर्वं श्रुतिभिः= वेदैर्विप्रतिपन्ना= विरुद्धा सती यदा वेदार्थानुकूलेन तत्त्वनिश्चयेन विपरीतवाग्भिरपि <span class="gr-moola">निश्चला</span> भवति; ततश्च <span class="gr-moola">समाधावचला</span>, ब्रह्मप्रत्यक्षदर्शनेन भेरीताडनादावपि परमानन्दमग्नत्वात्; <span class="gr-moola">तदा योगमवाप्स्यसि</span> उपायसिद्धो भवसीत्यर्थः ॥ ५३ ॥
</span><p><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘आधिकारिकपुंसां तु बृहत्कर्मत्वकारणात् । ">‘आधिकारिकपुंसां तु बृहत्कर्मत्वकारणात् । </span><br><span data-deva="उद्भवाभिभवौ ज्ञाने ततोऽन्येभ्यो विलक्षणाः ॥’">उद्भवाभिभवौ ज्ञाने ततोऽन्येभ्यो विलक्षणाः ॥’</span></span><span data-deva=" इति ।
}}
"> इति ।
 
</span></p><span data-deva="
{{VerseBlock
अत एव वैलक्षण्याद् अनधिकारिणाम् आग्रहादि चेद् अस्ति न ते ज्ञानिन इत्यवगन्तव्यम् ।">
| verse_id = BGB_C02_V54
अत एव वैलक्षण्याद् अनधिकारिणाम् आग्रहादि चेद् अस्ति न ते ज्ञानिन इत्यवगन्तव्यम् ।</span></div>
| document_id = BGB
<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V55_B02" data-verse="BGB_C02_V55" data-block-id="BGB_C02_V55_B02" style="position: relative;"><span data-deva="न चात्र समाधिं कुर्वतो लक्षणमुच्यते । ‘यः सर्वत्रानभिस्नेहः’(२.५७) इति स्नेहनिषेधात् । न हि समाधिं कुर्वतस्तस्य शुभाशुभप्राप्तिरस्ति । असम्प्रज्ञातसमाधेः । सम्प्रज्ञाते त्वविरोधः । तथाऽपि न तत्रैवेति नियमः ।
| chapter_id = BGB_C02
">न चात्र समाधिं कुर्वतो लक्षणमुच्यते । ‘यः सर्वत्रानभिस्नेहः’(२.५७) इति स्नेहनिषेधात् । न हि समाधिं कुर्वतस्तस्य शुभाशुभप्राप्तिरस्ति । असम्प्रज्ञातसमाधेः । सम्प्रज्ञाते त्वविरोधः । तथाऽपि न तत्रैवेति नियमः ।
| verse_type = shloka
</span><p><span class="gr-reference gr-ref-Smruthi-id"><span data-deva="‘कामादयो न जायन्ते ह्यपि विक्षिप्तचेतसाम् ।">‘कामादयो न जायन्ते ह्यपि विक्षिप्तचेतसाम् ।</span><br><span data-deva="  ज्ञानिनां ज्ञाननिर्धूतमलानां देवसंश्रयात् ॥’">  ज्ञानिनां ज्ञाननिर्धूतमलानां देवसंश्रयात् ॥’</span></span><span data-deva=" इति स्मृतेः ।
| verse_line1 = अर्जुन उवाच
मनोगता हि कामाः । अतस्तत्रैव तद्विरुद्धज्ञानोत्पत्तौ युक्तं हानं तेषामिति दर्शयति - मनोगतानिति ॥ विरोधश्चोच्यते - ‘रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते’ (भ.गी.२.५९) इति । न चैतददृष्ट्याऽपलपनीयम् । पुरुषवैशेष्यात् । आत्मना परमात्मना । परमात्मन्येव स्थितः सन् । आत्माख्ये तस्मिन् स्थितस्य तत्प्रसादादेव तुष्टिर्भवति ।
| verse_line2 = स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव ।
"> इति स्मृतेः ।
| verse_line3 = स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम्॥५४ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V54
| id = BGB_C02_V54_B01
| text =
 
स्थिता प्रज्ञा= ज्ञानं यस्य स स्थितप्रज्ञः । भाष्यतेऽनयेति भाषा , लक्षणमित्यर्थः । उक्तं लक्षणम् अनुवदति लक्षणान्तरं पृच्छामीति ज्ञापयितुम् - समाधिस्थस्येति ॥ कम्= ब्रह्माणम्, ईशम्= रुद्रं च वर्तयतीति केशवः । तथाहि निरुक्तिः कृता हरिवंशेषु रुद्रेण कैलासयात्रायाम् ।
<span class="gr-reference gr-ref-Harivamsha-id">‘हिरण्यगर्भः कः प्रोक्त ईशः शङ्कर एव च ।
सृष्ट्यादिना वर्तयति तौ यतः केशवो भवान् ॥’</span> इति वचनान्तराच्च ।
किमासीत ? किं प्रत्यासीत ? न चार्जुनो न जानाति तल्लक्षणादिकम् -
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘जानन्ति पूर्वराजानो देवर्षयस्तथैव हि ।
तथाऽपि धर्मान् पृच्छन्ति वार्तायै गुह्यवित्तये ।
न ते गुह्याः प्रतीयन्ते पुराणेष्वल्पबुद्धिनाम् ॥’</span> इति वचनात् ॥५४ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C02_V55
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C02
| verse_type = shloka
| verse_line1 = प्रजहाति यदा कामान् सर्वान् पार्थ मनोगतान् ।
| verse_line2 = आत्मन्येवाऽत्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते॥५५ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Uvacha|श्रीभगवानुवाच}}
 
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V55
| id = BGB_C02_V55_B01
| text =
 
गमनादिप्रवृत्तिर्नात्यभिसन्धिपूर्विका मत्तादिप्रवृत्तिवत् इति ‘या निशा’ इत्यादिना दर्शयिष्यन्, तल्लक्षणं प्रथमत आह - प्रजहातीति ॥ एवं परमानन्दतृप्तः किमर्थं प्रवृत्तिं करोति? इति प्रश्नाभिप्रायः । ‘प्रारब्धकर्मणा ईषत्तिरोहितब्रह्मणो वासनया प्रायोऽल्पाभिसन्धिप्रवृत्तयः सम्भवन्ति’ इत्याशयवान् परिहरति । प्रायः सर्वान् कामान् प्रजहाति । शुकादीनामपि ईषद्दर्शनात् । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘त्वत्पादभक्तिमिच्छन्ति ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः’</span> इत्युक्तेः ताम् इच्छन्ति । यदा तु इन्द्रादीनाम् अग्रहो दृश्यते तदाऽभिभूतं तेषां ज्ञानम् । तच्चोक्तम्-
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘आधिकारिकपुंसां तु बृहत्कर्मत्वकारणात् ।
उद्भवाभिभवौ ज्ञाने ततोऽन्येभ्यो विलक्षणाः ॥’</span> इति ।
अत एव वैलक्षण्याद् अनधिकारिणाम् आग्रहादि चेद् अस्ति न ते ज्ञानिन इत्यवगन्तव्यम् ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V55
| id = BGB_C02_V55_B02
| text =
 
न चात्र समाधिं कुर्वतो लक्षणमुच्यते । ‘यः सर्वत्रानभिस्नेहः’(२.५७) इति स्नेहनिषेधात् । न हि समाधिं कुर्वतस्तस्य शुभाशुभप्राप्तिरस्ति । असम्प्रज्ञातसमाधेः । सम्प्रज्ञाते त्वविरोधः । तथाऽपि न तत्रैवेति नियमः ।
<span class="gr-reference gr-ref-Smruthi-id">‘कामादयो न जायन्ते ह्यपि विक्षिप्तचेतसाम् ।
  ज्ञानिनां ज्ञाननिर्धूतमलानां देवसंश्रयात् ॥’</span> इति स्मृतेः ।
मनोगता हि कामाः । अतस्तत्रैव तद्विरुद्धज्ञानोत्पत्तौ युक्तं हानं तेषामिति दर्शयति - मनोगतानिति ॥ विरोधश्चोच्यते - ‘रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते’ (भ.गी.२.५९) इति । न चैतददृष्ट्याऽपलपनीयम् । पुरुषवैशेष्यात् । आत्मना परमात्मना । परमात्मन्येव स्थितः सन् । आत्माख्ये तस्मिन् स्थितस्य तत्प्रसादादेव तुष्टिर्भवति ।
मनोगता हि कामाः । अतस्तत्रैव तद्विरुद्धज्ञानोत्पत्तौ युक्तं हानं तेषामिति दर्शयति - मनोगतानिति ॥ विरोधश्चोच्यते - ‘रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते’ (भ.गी.२.५९) इति । न चैतददृष्ट्याऽपलपनीयम् । पुरुषवैशेष्यात् । आत्मना परमात्मना । परमात्मन्येव स्थितः सन् । आत्माख्ये तस्मिन् स्थितस्य तत्प्रसादादेव तुष्टिर्भवति ।
<span class="gr-reference gr-ref-Narayanashtaksharakalpa-id">‘विषयांस्तु परित्यज्य रामे स्थितिमतस्ततः ।
</span></p>
देवाद् भवति वै तुष्टिर्नान्यथा तु कदाचन ॥’</span> इत्युक्तं हि नारायणाष्टाक्षरकल्पे । अतो नाऽत्मा जीवः ॥५५ ॥
<span class="gr-reference gr-ref-Narayanashtaksharakalpa-id"><span data-deva="‘विषयांस्तु परित्यज्य रामे स्थितिमतस्ततः ।">‘विषयांस्तु परित्यज्य रामे स्थितिमतस्ततः ।</span><br><span data-deva=" देवाद् भवति वै तुष्टिर्नान्यथा तु कदाचन ॥’"> देवाद् भवति वै तुष्टिर्नान्यथा तु कदाचन ॥’</span></span><span data-deva=" इत्युक्तं हि नारायणाष्टाक्षरकल्पे । अतो नाऽत्मा जीवः ॥५५ ॥"> इत्युक्तं हि नारायणाष्टाक्षरकल्पे । अतो नाऽत्मा जीवः ॥५५ ॥</span></div>
}}
</div>
 
<div class="verse-block" id="BGB_C02_V56" data-block-id="BGB_C02_V56" data-doc="BGB" data-chapter="BGB_C02" data-verse-type="shloka" style="position: relative;"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span data-deva="दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः ।">दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः ।</span></span><span class="shloka-line"><span data-deva="वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते॥५६ ॥">वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते॥५६ ॥</span></span></span></div>
{{VerseBlock
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C02_V56" data-block-id="bhashya-BGB_C02_V56" style="position: relative;">
| verse_id = BGB_C02_V56
<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V56_B01" data-verse="BGB_C02_V56" data-block-id="BGB_C02_V56_B01" style="position: relative;"><span data-deva="तदेव स्पष्टयत्युत्तरैस्त्रिभिः श्लोकैः । एतान्येव ज्ञानोपायानि च । तच्चोक्तम् - ">तदेव स्पष्टयत्युत्तरैस्त्रिभिः श्लोकैः । एतान्येव ज्ञानोपायानि च । तच्चोक्तम् - </span><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘तद्वै जिज्ञासुभिः साध्यं ज्ञानिनां यत्तु लक्षणम् ।’">‘तद्वै जिज्ञासुभिः साध्यं ज्ञानिनां यत्तु लक्षणम् ।’</span></span><span data-deva=" इति । शोभनाध्यासो रागः । "> इति । शोभनाध्यासो रागः । </span><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id"><span data-deva="‘रसो रागस्तथा रक्तिः शोभनाध्यास उच्यते ।’">‘रसो रागस्तथा रक्तिः शोभनाध्यास उच्यते ।’</span></span><span data-deva=" इत्यभिधानम् ॥५६ ॥"> इत्यभिधानम् ॥५६ ॥</span></div>
| document_id = BGB
</div>
| chapter_id = BGB_C02
<div class="verse-block" id="BGB_C02_V57" data-block-id="BGB_C02_V57" data-doc="BGB" data-chapter="BGB_C02" data-verse-type="shloka" style="position: relative;"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span data-deva="यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत् प्राप्य शुभाशुभम् ।">यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत् प्राप्य शुभाशुभम् ।</span></span><span class="shloka-line"><span data-deva="नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥५७ ॥">नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥५७ ॥</span></span></span></div>
| verse_type = shloka
<div class="verse-block" id="BGB_C02_V58" data-block-id="BGB_C02_V58" data-doc="BGB" data-chapter="BGB_C02" data-verse-type="shloka" style="position: relative;"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span data-deva="यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः ।">यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः ।</span></span><span class="shloka-line"><span data-deva="इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥५८ ॥">इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥५८ ॥</span></span></span></div>
| verse_line1 = दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः ।
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C02_V58" data-block-id="bhashya-BGB_C02_V58" style="position: relative;">
| verse_line2 = वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते॥५६ ॥
<div class="bhashyam-block" id="BGB_C02_V58_B01" data-verse="BGB_C02_V58" data-block-id="BGB_C02_V58_B01" style="position: relative;"><span data-deva="सर्वत्रानभिस्नेहत्वात् शुभाशुभं प्राप्य ">सर्वत्रानभिस्नेहत्वात् शुभाशुभं प्राप्य </span><span class="gr-moola"><span data-deva="नाभिनन्दति न द्वेष्टि">नाभिनन्दति न द्वेष्टि</span></span><span data-deva=" ॥५७, ५८॥"> ॥५७, ५८॥</span></div>
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
</div>
}}
<div class="verse-block" id="BGB_C02_V59" data-block-id="BGB_C02_V59" data-
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V56
| id = BGB_C02_V56_B01
| text =
 
तदेव स्पष्टयत्युत्तरैस्त्रिभिः श्लोकैः । एतान्येव ज्ञानोपायानि च । तच्चोक्तम् - <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘तद्वै जिज्ञासुभिः साध्यं ज्ञानिनां यत्तु लक्षणम् ।’</span> इति । शोभनाध्यासो रागः । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘रसो रागस्तथा रक्तिः शोभनाध्यास उच्यते ।’</span> इत्यभिधानम् ॥५६ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C02_V57
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C02
| verse_type = shloka
| verse_line1 = यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत् प्राप्य शुभाशुभम् ।
| verse_line2 = नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥५७ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C02_V58
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C02
| verse_type = shloka
| verse_line1 = यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः ।
| verse_line2 = इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥५८ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V58
| id = BGB_C02_V58_B01
| text =
 
सर्वत्रानभिस्नेहत्वात् शुभाशुभं प्राप्य <span class="gr-moola">नाभिनन्दति न द्वेष्टि</span> ॥५७, ५८॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C02_V59
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C02
| verse_type = shloka
| verse_line1 = विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः ।
| verse_line2 = रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते॥५९ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V59
| id = BGB_C02_V59_B01
| text =
 
न चैतल्लक्षणं ज्ञानम् अयत्नतोऽपि भवतीत्याहोत्तर(त्तरैः)श्लोकैः । निराहारत्वेन विषयभोगसामर्थ्याभाव एव भवति । इतरविषयाकाङ्क्षाभावो वा । रसाकाङ्क्षादिर्न निवर्तते । स त्वपरोक्षज्ञानादेव निवर्तत इत्याह - <span class="gr-prateeka">विषया इति ॥</span>
 
  <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘इन्द्रियाणि जयन्त्याशु निराहारा मनीषिणः ।
वर्जयित्वा तु रसनाम् असौ रस्ये च वर्धते’॥(भाग.११.८.१९)</span></span> इति वचनाद् भागवते । रसशब्दस्य रागवाचकत्वाच्च ॥५९ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C02_V60
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C02
| verse_type = shloka
| verse_line1 = यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः ।
| verse_line2 = इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः॥६० ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V60
| id = BGB_C02_V60_B01
| text =
 
अपरोक्षज्ञानरहितज्ञानिनोऽपि साधारणयत्नवतोऽपि मनो हरन्ति इन्द्रियाणि । <span class="gr-moola">पुरुषस्य</span> शरीराभिमानिनः । को दोषस्ततः ? <span class="gr-moola">प्रमाथीनि</span> प्रमथनशीलानि पुरुषस्य ॥ ६० ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C02_V61
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C02
| verse_type = shloka
| verse_line1 = तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः ।
| verse_line2 = वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥६१ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V61
| id = BGB_C02_V61_B01
| text =
 
तर्ह्यशक्यान्येवेत्यत आह - <span class="gr-prateeka">तानीति ॥</span> बहुयत्नवतः शक्यानि । अतो यत्नं कुर्यादित्याशयः । <span class="gr-moola">युक्तो</span> मयि मनोयुक्तः । अहमेव परः= सर्वस्माद् उत्कृष्टो यस्य स <span class="gr-moola">मत्परः</span> । फलमाह - <span class="gr-prateeka">वशे हीति ॥६१॥</span>
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02
| id = BGB_C02_intro
| text =
 
रागादिदोषकारणमाह परिहाराय श्लोकद्वयेन
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C02_V62
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C02
| verse_type = shloka
| verse_line1 = ध्यायतो विषयान् पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते ।
| verse_line2 = सङ्गात् सञ्जायते कामः कामात् क्रोधोऽभिजायते ॥ ६२ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C02_V63
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C02
| verse_type = shloka
| verse_line1 = क्रोधाद् भवति सम्मोहः सम्मोहात् स्मृतिविभ्रमः ।
| verse_line2 = स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशाद् विन(प्रण)श्यति ॥६३ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V63
| id = BGB_C02_V63_B01
| text =
 
सम्मोहः अकार्येच्छा । तथाहि मोहशब्दार्थ उक्त उपगीतासु - <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘मोहसंज्ञितम् । अधर्मलक्षणं चैव नियतं पापकर्मसु’</span> इति । तथा चान्यत्र - <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सम्मोहोऽधर्मकामिता’</span> इति । स्मृतिविभ्रमः प्रतिषेधादिबुद्धि(स्मृति)नाशः । बुद्धिनाशः सर्वात्मना दोषबुद्धिनाशः । विनश्यति नरकाद्यनर्थं प्राप्नोति । तथा ह्युक्तम् -
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अधर्मकामिनः शास्त्रे विस्मृतिर्जायते यदा ।
दोषादृष्टेस्तत्कृतेश्च नरकं प्रतिपद्यते ॥’</span> इति ॥ ६२, ६३ ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02
| id = BGB_C02_intro
| text =
 
इन्द्रियजयफलमाहोत्तराभ्यां श्लोकाभ्याम् ।
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C02_V64
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C02
| verse_type = shloka
| verse_line1 = रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयान् इन्द्रियैश्चरन् ।
| verse_line2 = आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति॥६४ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V64
| id = BGB_C02_V64_B02
| text =
 
विषयान् अनुभवन्नपि विधेय आत्मा= मनो यस्य सः, जितात्मेत्यर्थः । <span class="gr-moola">प्रसादं</span> मनःप्रसादम् ॥ ६४ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C02_V65
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C02
| verse_type = shloka
| verse_line1 = प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते ।
| verse_line2 = प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठति॥६५ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V65
| id = BGB_C02_V65_B01
| text =
 
कथं प्रसादमात्रेण सर्वदुःखहानिः ? प्रसन्नचेतसो हि बुद्धिः पर्यवतिष्ठति । ब्रह्मापरोक्ष्येण सम्यक् स्थितिं करोति । प्रसादो नाम स्वतोऽपि प्रायो विषय-अगतिः ॥ ६५ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C02_V66
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C02
| verse_type = shloka
| verse_line1 = नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना ।
| verse_line2 = न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम्॥६६ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V66
| id = BGB_C02_V66_intro
| text =
 
प्रसादाभावे दोषमाहोत्तरश्लोकाभ्याम् ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V66
| id = BGB_C02_V66_B01
| text =
 
न हि प्रसादाभावे युक्तिः = चित्तनिरोधः । <span class="gr-moola">अयुक्तस्य च बुद्धिः</span> सम्यग्ज्ञानं <span class="gr-moola">नास्ति</span> । तदेवोपपादयति - <span class="gr-prateeka">न चायुक्तस्येति ॥</span> <span class="gr-moola">शान्तिः</span> मुक्तिः । ‘शान्तिर्मोक्षोऽथ निर्वाणम्’ इत्यभिधानात् ॥ ६६ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C02_V67
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C02
| verse_type = shloka
| verse_line1 = इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते ।
| verse_line2 = तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि॥६७ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V67
| id = BGB_C02_V67_B01
| text =
 
कथम् अयुक्तस्य भावना न भवति ? आह - <span class="gr-prateeka">इन्द्रियाणामिति ॥</span> <span class="gr-moola">अनुविधीयते</span> क्रियते ननु ; ईश्वरेण इन्द्रियाणाम् अनु ! ‘बुद्धिर्ज्ञानम्’ इत्यादि वक्ष्यमाणत्वात् । <span class="gr-moola">प्रज्ञां</span> प्रज्ञानम् । उत्पत्स्यदपि निवारयतीत्यर्थः । उत्पन्नस्याऽप्यभिभवो भवति ॥ ६७ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C02_V68
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C02
| verse_type = shloka
| verse_line1 = तस्माद् यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः ।
| verse_line2 = इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥६८ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V68
| id = BGB_C02_V68_B01
| text =
 
तस्मात् सर्वात्मना निगृहीतेन्द्रिय एव ज्ञानीति निगमयति - <span class="gr-prateeka">तस्मादिति ॥ ६८ ॥</span>
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C02_V69
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C02
| verse_type = shloka
| verse_line1 = या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी ।
| verse_line2 = यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः॥६९ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V69
| id = BGB_C02_V69_B01
| text =
 
उक्तलक्षणं पिण्डीकृत्याऽह - <span class="gr-prateeka">या निशेति ॥</span> <span class="gr-moola">या सर्वभूतानां निशा</span> परमेश्वरस्वरूपलक्षणा, यस्यां सुप्तानीव न किञ्चिज्जानन्ति, <span class="gr-moola">तस्याम्</span> इन्द्रियसंयमयुक्तो ज्ञानी <span class="gr-moola">जागर्ति</span> । सम्यग्= आपरोक्ष्येण पश्यति परमात्मानमित्यर्थः । <span class="gr-moola">यस्यां</span> विषयलक्षणायां <span class="gr-moola">भूतानि जाग्रति</span> तस्यां निशायामिव सुप्तः प्रायो न जानाति । मत्तादिवत् गमनादिप्रवृत्तिः । तदुक्तम् - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘देहं तु तं न चरमम्’</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘देहोऽपि दैववशगः’(भाग.३.२९.३७)</span></span> इति श्लोकाभ्याम् । मननयुक्तो मुनिः । ‘पश्यत’ इति अस्य साधनमाह ॥ ६९ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C02_V70
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C02
| verse_type = shloka
| verse_line1 = आपूर्यमाणम् अचलप्रतिष्ठं समुद्रम् आपः प्रविशन्ति यद्वत् ।
| verse_line2 = तद्वत् कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी॥ ७० ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V70
| id = BGB_C02_V70_B01
| text =
 
तेन विषयानुभवप्रकारमाह - <span class="gr-prateeka">आपूर्यमाणमिति ॥</span> यो विषयैरापूर्यमाणोऽपि अचलप्रतिष्ठो भवति= नोत्सेकं प्राप्नोति, न च प्रयत्नं करोति, न चाभावे शुष्यति ।  न हि समुद्रः सरित्प्रवेश-अप्रवेशनिमित्तवृद्धि-शोषौ बहुतरौ प्राप्नोति, प्रयत्नं वा करोति, स मुक्तिम् <span class="gr-moola">आप्नोति</span> इत्यर्थः ॥ ७० ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C02_V71
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C02
| verse_type = shloka
| verse_line1 = विहाय कामान् यः सर्वान् पुमांश्चरति निःस्पृहः ।
| verse_line2 = निर्ममो निरहङ्कारः स शान्तिमधिगच्छति॥७१ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V71
| id = BGB_C02_V71_B01
| text =
 
एतदेव प्रपञ्चयति - <span class="gr-prateeka">विहायेति ॥</span> <span class="gr-moola">कामान्</span> विषयान् निःस्पृहतया <span class="gr-moola">विहाय</span> <span class="gr-moola">यश्चरति</span> भक्षयति । ‘भक्षयामि’इत्य(त्याद्य)हङ्कारममकारवर्जितश्च । स हि पुमान् । स एव च मुक्तिम् <span class="gr-moola">अधिगच्छति</span> इत्यर्थः ॥ ७१ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C02_V72
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C02
| verse_type = shloka
| verse_line1 = एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति ।
| verse_line2 = स्थित्वाऽस्याम् अन्तकालेऽपि ब्रह्म निर्बाणम् ऋच्छति॥७२ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V72
| id = BGB_C02_V72_author_note
| text =
 
॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे साङ्ख्ययोगो नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥
| extra_class = gr-author-note
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V72
| id = BGB_C02_V72_B01
| text =
 
उपसंहरति - <span class="gr-prateeka">एषेति ॥</span> <span class="gr-moola">ब्राह्मी स्थितिः</span> ब्रह्मविषया स्थितिः = लक्षणम् । <span class="gr-moola">अन्तकालेऽपि अस्यां स्थित्वा</span> एव <span class="gr-moola">ब्रह्म</span> गच्छति । अन्यथा जन्मान्तरं प्राप्नोति । ‘यं यं वाऽपि’(भ.गी.८.६) इति वक्ष्यमाणत्वात् । ज्ञानिनामपि सति प्रारब्धकर्मणि शरीरान्तरं युक्तम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘भोगेन त्वितरे’(ब्र.सू.४.१.१९)</span></span> इति ह्युक्तम् । सन्ति हि बहुशरीरफलानि कर्माणि कानिचित् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सप्तजन्मनि विप्रः स्याद्’</span></span> इत्यादेः । दृष्टेश्च ज्ञानिनामपि बहुशरीरप्राप्तेः । तथा ह्युक्तम् -
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">‘स्थितप्रज्ञोऽपि यस्तूर्ध्वः प्राप्य रुद्रपदं ततः ।
साङ्कर्षणं ततो मुक्तिम् अगाद् विष्णुप्रसादतः‍॥’</span></span> इति गारुडे ।
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">‘महादेव परे जन्मंस्तव मुक्तिर्निरूप्यते’।</span></span> इति नारदीये ।
निश्चितफलं च ज्ञानम् - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘तस्य तावदेव चिरम्’(छां.उ.६.१४.२)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘यदु(दि) च नार्चिषमेवाभिसम्भवति’(छां.उ.४.१५.५)</span></span> इत्यादिश्रुतिभ्यः ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V72
| id = BGB_C02_V72_B02
| text =
 
न च कायव्यूहापेक्षा । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘तद्यथैषीकातूलम्’(छां.उ.५.२४.३)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘तद्यथा(तद्वक्ष्यामि यथा) पुष्करपलाशे’(छां.उ.४.१४.३)</span></span>, ‘ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि’(४.३७) इत्यादिवचनेभ्यः । प्रारब्धे त्वविरोधः । प्रमाणाभावाच्च । न च तत् शास्त्रं प्रमाणम्-
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अक्षपादकणादानां साङ्ख्ययोगजटाभृताम् ।
मतमालम्ब्य ये वेदं दूषयन्त्यल्पचेतसः ॥’</span></span> इति निन्दनात् ।
यत्र तु स्तुतिस्तत्र शिवभक्तानां स्तुतिपरत्वमेव ; न सत्यत्वम् । न हि तेषामपि इतरग्रन्थविरुद्धार्थे प्रामाण्यम् । तथा ह्युक्तम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Varaha-id">‘एष मोहं सृजाम्याशु यो जनान् मोहयिष्यति ।
  त्वं च रुद्र महाबाहो मोहशास्त्राणि कारय ।
अतथ्यानि वितथ्यानि दर्शयस्व महाभुज ।
प्रकाशं कुरु चात्मानम् अप्रकाशं च मां कुरु ॥’</span></span> इति वाराहे ।
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">‘कुत्सितानि च मिश्राणि रुद्रो विष्णुप्रचोदितः ।
चकार शास्त्राणि विभुर्ऋषयस्तत्प्रचोदिताः ।
  दधीच्याद्याः पुराणानि तच्छास्त्रसमयेन तु ।
चक्रुर्वेदैस्तु ब्राह्माणि वैष्णवान् विष्णुवेदतः ।
पञ्चरात्रं भारतं च मूलरामायणं तथा ।
तथा पुराणं भागवतं विष्णुवेद इतीरितः ।
अतः शैवपुराणानि योग्यान्यन्याविरोधतः॥‌’</span></span> इति च नारदीये ।
अतो ज्ञानिनां भवत्येव मुक्तिः । भीष्मादीनां तु तस्मिन् क्षणे मुक्त्यभावः । ‘स्मरंस्त्यजति’ इति वर्तमानापदेशो हि कृतः ।तच्चोक्तम्-
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">‘ज्ञानिनां कर्मयुक्तानां कायत्यागक्षणो यदा ।
विष्णुमाया तदा तेषां मनो बाह्यं करोति हि ॥’</span></span>इति गारुडे ।
नचान्येषां तदा स्मृतिर्भवति -<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">‘बहुजन्मविपाकेन भक्तिज्ञानेन ये हरिम् ।
भजन्ति तत्स्मृतिं त्वन्ते देवो याति न चान्यथा ॥’</span></span>इत्युक्तेर्ब्रह्मवैवर्ते ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V72
| id = BGB_C02_V72_B03
| text =
 
<span class="gr-moola">निर्बाणम्</span> अशरीरम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘कायो बाणं शरीरं च’</span></span> इत्यभिधानात् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘एतद्बाणमवष्टभ्य’</span></span>इति प्रयोगाच्च । निर्बाणशब्दप्रतिपादनम्- ‘अनिन्द्रियाः’ इत्यादिवत् । कथम् अन्यथा सर्वपुराणादिप्रसिद्धाकृतिर्भगवत उपपद्येत ? न चान्यद् भगवत उत्तमं ब्रह्म - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘ब्रह्मेति परमात्मेति भगवानिति शब्द्यते’(भाग.१.२.११)</span></span> इति भागवते । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘भगवन्तं परं ब्रह्म’(भाग.३.२५.१०)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘परं ब्रह्म जनार्दनः’</span></span>,  <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘परमं यो महद् ब्रह्म’(म.भा.१३..९)</span></span>, ‘यस्मात् क्षरमतीतोऽहम् अक्षरादपि चोत्तमः’(१५.१८), <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Manusmruti-id">‘योऽसावतीन्द्रियग्राह्यः’(म.स्मृ.१.१)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">‘नास्ति नारायणसमं न भूतं न भविष्यति’(गरुड.३,१.१८)</span></span>, ‘न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यः’(११.४३) इत्यादिभ्यः । न च तस्य ब्रह्मणोऽशरीरत्वाद् एतत् कल्प्यम् । तस्यापि शरीरश्रवणात्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Atharvanopanishat-id">‘आनन्दरूपममृतम्’(आथ.४.१०,मु.उ.२.२.८)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishat-id">‘सुवर्णज्योतीः’(भृगुवल्लि.१५,तै.उ.३.१०.६)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘दहरोऽस्मिन्नन्तर आकाशः’(छां.उ.८.१.२)</span></span> इत्यादिषु । यदि रूपं न स्यात्, ‘आनन्दम्’ इत्येव स्यात् ; न तु ‘आनन्दरूपम्’ इति । कथं च सुवर्णरूपत्वं स्याद् अरूपस्य ? कथं च दहरत्वम्? दहरस्थश्च-  <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘केचित् स्वदेहे’</span></span> इत्यादौ रूपवान् उच्यते ।  <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘सहस्रशीर्षा पुरुषः’(ऋ.सं,मं.१०.सू.९०.मं.१)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Atharvanopanishat-id">‘रुग्मवर्णं कर्तारम्’(मु.उ.३.१.३)</span></span>,  <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shwetashwatropanishat-id">‘आदित्यवर्णं तमसः परस्तात्’(श्वे.उ.३.८)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shwetashwatropanishat-id">‘सर्वतः पाणिपादं तत्’(श्वे.उ.३.१६)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shwetashwatropanishat-id">‘विश्वतश्चक्षुरुत’(श्वे.उ.३.३)</span></span>इत्यादिवचनाद्, विश्वरूपाध्यायादेश्च रूपवान् अवसीयते।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C02_V72
| id = BGB_C02_V72_B04
| text =
 
अतिपरिपूर्णतम-ज्ञान-ऐश्वर्य-वीर्य-आनन्द-श्री-शक्त्यादिमांश्च भगवान् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shwetashwatropanishat-id">‘पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च।’(श्वे.उ.६.८)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Atharvanopanishat-id">‘यः सर्वज्ञः...’(आथ.१.९,मु.उ.१.१.९)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishat-id">‘आनन्दं ब्रह्मणः’(तै.उ.ब्रह्मवल्लि.९)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadarnyakopanishat-id">‘एतस्यैवाऽनन्दस्य अन्यानि भूतानि मात्राम् उपजीवन्ति’ (बृह. ४,३.३२)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अनादिमध्यान्तम् अनन्तवीर्यम्’</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सहस्रलक्षामितकान्तिकान्तम्’</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘मय्यनन्तगुणेऽनन्ते गुणतोऽनन्तविग्रहे’(भाग.६.५,४८)</span></span>, <span
प्रकृतेर्वशादवशम् ।
प्रकृतेर्वशादवशम् ।
<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘त्वमेवैतत्सर्जने सर्वकर्मण्यनन्तशक्तोऽपि स्वमाययैव ।
</span></p>
मायावशं चावशं लोकमेतत् तस्मात् स्रक्ष्यस्यत्सि पासीश विष्णो ॥’</span> इति गौतमखिलेषु ॥ ८ ॥
<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id"><span data-deva="‘त्वमेवैतत्सर्जने सर्वकर्मण्यनन्तशक्तोऽपि स्वमाययैव ।">‘त्वमेवैतत्सर्जने सर्वकर्मण्यनन्तशक्तोऽपि स्वमाययैव ।</span><br><span data-deva="मायावशं चावशं लोकमेतत् तस्मात् स्रक्ष्यस्यत्सि पासीश विष्णो ॥’">मायावशं चावशं लोकमेतत् तस्मात् स्रक्ष्यस्यत्सि पासीश विष्णो ॥’</span></span><span data-deva=" इति गौतमखिलेषु ॥ ८ ॥"> इति गौतमखिलेषु ॥ ८ ॥</span></div>
}}
</div>
 
<div class="verse-block" id="BGB_C09_V09" data-block-id="BGB_C09_V09" data-doc="BGB" data-chapter="BGB_C09" data-verse-type="shloka" style="position: relative;"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span data-deva="न च(तु) मां तानि कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय ।">न च(तु) मां तानि कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय ।</span></span><span class="shloka-line"><span data-deva="उदासीनवदासीनम् असक्तं तेषु कर्मसु॥९ ॥">उदासीनवदासीनम् असक्तं तेषु कर्मसु॥९ ॥</span></span></span></div>
{{VerseBlock
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGB_C09_V09" data-block-id="bhashya-BGB_C09_V09" style="position: relative;">
| verse_id = BGB_C09_V09
<div class="bhashyam-block" id="BGB_C09_V09_B01" data-verse="BGB_C09_V09" data-block-id="BGB_C09_V09_B01" style="position: relative;"><span data-deva="उदासीनवत्, न तु उदासीनः । तदर्थमाह- ">उदासीनवत्, न तु उदासीनः । तदर्थमाह- </span><span class="gr-prateeka"><span data-deva="असक्तमिति ॥">असक्तमिति ॥</span></span> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogya-id"><span data-deva="‘अवाक्यनादरः’(छा.३.३४.२)">‘अवाक्यनादरः’(छा.३.३४.२)</span></span></span><span data-deva=" इति (हि) श्रुतिः ।
| document_id = BGB
"> इति (हि) श्रुतिः ।
| chapter_id = BGB_C09
</span><pre>          <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id"><span data-deva="‘द्रव्यं कर्म
| verse_type = shloka
| verse_line1 = न च(तु) मां तानि कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय ।
| verse_line2 = उदासीनवदासीनम् असक्तं तेषु कर्मसु॥९ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C09_V09
| id = BGB_C09_V09_B01
| text =
 
उदासीनवत्, न तु उदासीनः । तदर्थमाह- <span class="gr-prateeka">असक्तमिति ॥</span> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogya-id">‘अवाक्यनादरः’(छा.३.३४.२)</span></span> इति (हि) श्रुतिः ।
            <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">‘द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च ।
यदनुग्रहतः सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया॥’(भाग.२.१०.११)</span></span> इति भागवते ।
यस्य असक्त्यैव सर्वकर्मशक्तिः कुतस्तस्य सर्वकर्मबन्ध इति भावः ।
  <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruthi-id">‘न कर्मणा वर्धते नो कनीयान्’</span></span>इति श्रुतिः।
            यः कर्माणि(पि) निया(य)मयति कथं च (तत्) तं कर्म बध्नाति  ॥९ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C09_V10
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C09
| verse_type = shloka
| verse_line1 = मयाऽध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम् ।
| verse_line2 = हेतुनाऽनेन कौन्तेय जगद्विपरिवर्तते॥१० ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C09_V10
| id = BGB_C09_V10_B01
| text =
 
उदासीनवदिति चेत् स्वयमेव प्रकृतिः सूयते? इत्यत आह- मयेति ॥ प्रकृतिसूतिद्रष्टा कर्ता (च) अहमेवेत्यर्थः । तथा च श्रुतिः- <span class="gr-reference gr-ref-Shruthi-id">‘यतः प्रसूता जगतः प्रसूती तोयेन जीवान् व्यससर्ज भूम्याम्।’(म.ना.१.४)</span> इति ॥१० ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C09_V11
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C09
| verse_type = shloka
| verse_line1 = अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् ।
| verse_line2 = परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम्॥११ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C09_V11
| id = BGB_C09_V11_B01
| text =
 
तर्हि कथं केचित् त्वामवजानन्ति ? का च तेषां गतिः ? इत्यत आह -<span class="gr-prateeka">अवजानन्तीत्यादिना ॥</span> <span class="gr-moola">मानुषीं तनुं</span>  मूढानां मानुषवत् प्रतीताम् तनुं, न तु मनुष्यरूपाम् । उक्तं च मोक्षधर्मे-
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mokshadharma-id">‘यत्किञ्चिदिह लोकेऽस्मिन् देहबद्धं विशाम्पते ।
सर्वं पञ्चभिराविष्टं भूतैरीश्वरबुद्धिजैः ॥
ईश्वरो हि जगत्स्रष्टा प्रभुर्नारायणो विराट् ।
भूतान्तरात्मा विज्ञेयः सगुणो निर्गुणोऽपि च ।
भूतप्रलयमव्यक्तं शुश्रूषुर्नृपसत्तम’।(कुम्भ-म.भा.१२.३५७.११-१३)</span></span> इति ।
अवतारप्रसङ्गे चैतदुक्तम् । अतो नावताराः (च) पृथक् शङ्क्याः ।
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mokshadharma-id">‘रूपाण्यनेकान्यसृजत् प्रादुर्भावभवाय सः ।
वाराहं नारसिंहं च वामनं मानुषं तथा ॥’(कुम्भ-म.भा.१२.३५९.३६-३७)</span></span>
इति तत्रैव प्रथमसर्गकाल एवावताररूपविभक्त्युक्तेश्च । अतो न तेषां मानुषत्वादिर्विना भ्रान्तिम् । ‘भूतं महद् ईश्वरं च’ इति <span class="gr-moola">भूतमहेश्वरम्</span> । तथा हि (सामवेदे)बाभ्रव्यशाखायाम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘अनाद्यनन्तं परिपूर्णरूपम् ईशं वराणामपि देववीर्यम्।’</span></span> इति ।
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyaka-id">‘अस्य महतो भूतस्य निःश्वसितम्।’(बृ.४.४.१०)</span></span> इति च ।
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘ब्रह्म पुरोहित ब्रह्म कायिक महाराजिक।’(गी.प्रे-म.भा.१२.३३८.४)</span></span> इति च मोक्षधर्मे ॥११ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C09_V12
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C09
| verse_type = shloka
| verse_line1 = मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः ।
| verse_line2 = राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहिनीं श्रिताः॥१२ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C09_V12
| id = BGB_C09_V12_B01
| text =
 
तेषां फलमाह - मोघाशा इति ॥ वृथाशाः । भगवद्द्वेषिभिः आशासितं(आमुष्मिकम्) न किञ्चिदाप्यते । यज्ञादिकर्माणि च वृथैव तेषां, ज्ञानं च । केनापि ब्रह्मरुद्रादिभक्त्याद्युपायेन न कश्चित् पुरुषार्थ आमुष्मिकः तैराप्यत इत्यर्थः । वक्ष्यति च - ‘तानहं द्विषतः क्रूरान्’(१६.१९) इत्यादि । मोक्षधर्मे च -
<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘कर्मणा मनसा वाचा यो द्विष्याद् विष्णुमव्ययम् ।
मज्जन्ति पितरस्तस्य नरके शाश्वतीस्समाः ।
यो द्विष्याद् विबुधश्रेष्ठं देवं नारायणं हरिम् (प्रभुम्) ।
कथं स न भवेद् द्वेष्य आलोकान्तस्य कस्यचित् ॥(कथं नाम भवेद् द्वेष्य आात्मा लोकस्य कस्यचित्)’(गी.प्रे-म.भा.१२.३४६.६-७)</span> इति ।
<span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘सर्वोत्कृष्टो(ष्टे) ज्ञानभक्ती ह(हि) यस्य नारायणे पुष्करविष्टराद्ये ।
सर्वावमो(मे) द्वेषयुतश्च तस्मिन् भ्रूणानन्तघ्नोऽ(प्य)स्य समो न चैव ॥’</span> इति च सामवेदे शाण्डिल्यशाखायाम् ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C09_V12
| id = BGB_C09_V12_B02
| text =
 
<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘द्वेषाच्चेद्यादयो नृपाः’(भाग.७.१.३२)</span> ,
<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘वैरेण यन्नृपतयः शिशुपालपौण्ड्रसाल्वादयो गतिविलासविलोकनाद्यैः ।
ध्यायन्त आकृतधियः शयनासनादौ तत्साम्यमीयु(मापु)रनुरक्तधियः पुनः किम्॥’(भाग.११.५.४९)</span>
इत्यादि तु भगवतो भक्तप्रियत्वज्ञापनार्थम्, (नित्यध्यानस्तुत्यर्थं च ।) स्वभक्तस्य कदाचिच्छापबलाद् द्वेषिणोऽपि भक्तिफलमेव भगवान् ददातीति ।
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C09_V12
| id = BGB_C09_V12_B03
| text =
 
भक्ता एव हि ते पूर्वं शिशुपालादयः । शापबलादेव च द्वेषिणः । तत्प्रश्नपूर्वं पार्षदत्वादिकथनाच्च(तत्प्रश्ने पूर्वपार्षदत्वशापादिकथनाच्च) एतज्ज्ञायते । अन्यथा किमिति तदप्रस्तुतमुच्यते । भगवतः साम्यकथनं तु द्वेषिणामपि द्वेषमनिरूप्य पूर्वतनभक्तिफलमेव ददातीति ज्ञापयितुम् । ‘न मे भक्तः प्रणश्यति’(९.३१) इति च वक्ष्यति । न च<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘भावो (हि) भव(भाव)कारणम्’ (भाग.१०.८४.४७)</span></span> इत्यादिविरोधः । द्वेषभाविनां द्वेष एव भवतीति हि युक्तम् । अन्यथा गुरुद्वेषिणामपि गुरुत्वं भवतीत्याद्यनिष्टम् आपद्येत । न च आकृतधीत्वेऽविशेषः । तेषामेव हिरण्यकशिप्वादीनां पापप्रतीतेः-
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘हिरण्यकशिपुश्चापि भगवन्निन्दया तमः ।
विविक्षुरत्यगात् सूनोः प्रह्लादस्यानुभावतः ॥’(भाग.४.२१.४६)</span></span> इति ।
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘यदनिन्दत् पिता मह्यम्’(भाग.७.१०.१६)</span></span> इत्यारभ्य<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘तस्मात् पिता मे पूयेत दुरन्ताद् दुस्तरादघात्’ (भाग.७.१०.१८)</span></span> इति प्रह्लादेन भगवतो वरयाचनाच्च । बहुषु ग्रन्थेषु च निषेधः, कुत्रचिदेव तदुक्तिरिति विशेषः । यस्मिन् तदुच्यते तत्रैव निषेध उक्तः । महातात्पर्यविरोधश्चोक्तः पुरस्तात् । अयुक्तिमद्भ्यो युक्त्तिमन्त्येव बलवन्ति वाक्यानि । युक्तयश्चोक्ता अन्येषाम् । न चैषां काचिद् गतिः । साम्येऽपि वाक्ययोर्लोकानुकूलाननुकूलयोर्लोकानुकूलमेव बलवत् । लोकानुकूलं च भक्तप्रियत्वम्, नेतरत् । उक्तं च तेषां पूर्वभक्तत्वम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘मन्येसुरान् भागवतान् त्र्यधीशे संरम्भमार्गाभिनिविष्टचित्तान् ।’(भाग.३.२.२४)</span></span>  इत्यादि  । अतो न भगवद्द्वेषिणां काचिद् गतिरिति सिद्धम् । द्वेषकारणमाह-<span class="gr-prateeka">राक्षसीमिति ॥</span> १२ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C09_V13
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C09
| verse_type = shloka
| verse_line1 = महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः ।
| verse_line2 = भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम्॥१३ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C09_V14
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C09
| verse_type = shloka
| verse_line1 = सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः ।
| verse_line2 = नमस्यन्तश्च मां भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते॥१४ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C09_V14
| id = BGB_C09_V14_B01
| text =
 
नेतरे द्विषन्तीति दर्शयितुं देवानाह - महात्मान इति ॥ १३, १४ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C09_V15
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C09
| verse_type = shloka
| verse_line1 = ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते ।
| verse_line2 = एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतो मुखम्॥१५ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C09_V15
| id = BGB_C09_V15_B01
| text =
 
सर्वत्रैक एव नारायणः स्थित इति एकत्वेन । पृथक्त्वेन सर्वतो वैलक्षण्येन । बहुधा तस्य रूपम् । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘आभाति शुक्लमिव लोहितमिवाथो नीलमथार्जुनम्’(आभाति शुक्लमिव लोहितमिव अथो कृष्णमायसमर्कवर्णम् इति कुम्भ-म.भा.५.४४.२६)</span> इति हि सनत्सुजा(तीये)ते । ‘दैवमेवापरे’(४.२५) इत्युक्तप्रकारेण बहवो वा बहुधा ॥१५ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C09_V16
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C09
| verse_type = shloka
| verse_line1 = अहं क्रतुरहं यज्ञः स्वधाऽहमहमौषधम् ।
| verse_line2 = मन्त्रोऽहमहमेवाज्यम् अहमग्निरहं हुतम्॥१६ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C09_V16
| id = BGB_C09_V16_B01
| text =
 
प्रतिज्ञातं विज्ञानमाह - अहं क्रतुरित्यादिना ॥ क्रतवोऽग्निष्टोमादयः । यज्ञो देवतामुद्दिश्य द्रव्यपरित्यागः । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘उद्दिश्य देवान् द्रव्याणां त्यागो यज्ञ इतीरितः’</span> इत्यभिधानात् ॥ १६ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C09_V17
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C09
| verse_type = shloka
| verse_line1 = पिताऽहमस्य जगतो माता धाता पितामहः ।
| verse_line2 = वेद्यं पवित्रमोङ्कार ऋक्साम यजुरेव च॥१७ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C09_V18
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C09
| verse_type = shloka
| verse_line1 = गतिर्भर्ता प्रभुः साक्षी निवासः शरणं सुहृत् ।
| verse_line2 = प्रभवः प्रलयः स्थानं निधानं बीजमव्ययम्॥१८ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C09_V18
| id = BGB_C09_V18_B01
| text =
 
गम्यते मुमुक्षुभिरिति <span class="gr-moola">गतिः</span> । तथाहि सामवेदेषु वसिष्ठशाखायाम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘अथ कस्मादुच्यते गतिरिति । ब्रह्मैव गतिः, तद्धि गम्यते पापविमुक्तैः’</span></span> इति । साक्षादीक्षत इति <span class="gr-moola">साक्षी</span> । तथाहि बाष्कलशाखायाम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘स साक्षादिदमद्राक्षीद् यदद्राक्षीत् तत् साक्षिणः साक्षित्वम्’</span></span> इति ।
शरणम् आश्रयः संसारभीतस्य । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘परमं यः परायणम्’</span></span> इति ह्युक्तम् ।
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahanarayanopanishat-id">‘नारायणं महाज्ञेयं विश्वात्मानं परायणम्’</span></span> इति च ।
संहारकाले प्रकृत्या जगदत्र निधीयत इति <span class="gr-moola">निधानम्</span> ।
तथाहि ऋग्वेदखिलेषु- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘अपश्यमप्यये मायया विश्वकर्मण्यदो जगन्निहितं शुभ्रचक्षुः’</span></span> इति ॥१८ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C09_V19
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C09
| verse_type = shloka
| verse_line1 = तपाम्यहमहं वर्षं निगृह्णाम्युत्सृजामि च ।
| verse_line2 = अमृतं चैव मृत्युश्च सदसच्चाहमर्जुन॥१९ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C09_V19
| id = BGB_C09_V19_B01
| text =
 
<span class="gr-moola">सत्</span> कार्यम् । <span class="gr-moola">असत्</span> कारणम् ।
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सदभिव्यक्तरूपत्वात् कार्यमित्युच्यते बुधैः ।
असदव्यक्तरूपत्वात् कारणं चापि शब्दितम्॥’</span></span> ॥ इति ह्यभिधानम् ।
 
          <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharatha-id">‘असच्च सच्चैव यद् विश्वं सदसतः परम्’(गी.प्रे.म.भा.१.१.२३)</span></span> इति च भारते ॥१९ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C09_V20
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C09
| verse_type = shloka
| verse_line1 = त्रैविद्या मां सोमपा पूतपापाः
| verse_line2 = यज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते ।
| verse_line3 = ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोकं
| verse_line4 = अश्नन्तिदिव्यान् दिवि देवभोगान् ॥२०॥
}
‘मम योनिः’ इति गर्भाधानार्था योनिः । नतु माता । वाक्यशेषात् । तथाहि सामवेदे शार्कराक्ष्यश्रुतौ-
‘मम योनिः’ इति गर्भाधानार्था योनिः । नतु माता । वाक्यशेषात् । तथाहि सामवेदे शार्कराक्ष्यश्रुतौ-
<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘विष्णोर्योनिर्गर्भसन्धारणार्था महामाया सर्वदुःखैर्विहीना ।
</span></p>
तथाऽप्यात्मानं दुःखिवन्मोहनार्थं (प्रदर्शयन्ती) प्रकाशयन्ती सह विष्णुना सा ॥’</span> इति ।
<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id"><span data-deva="‘विष्णोर्योनिर्गर्भसन्धारणार्था महामाया सर्वदुःखैर्विहीना ।">‘विष्णोर्योनिर्गर्भसन्धारणार्था महामाया सर्वदुःखैर्विहीना ।</span><br><span data-deva="तथाऽप्यात्मानं दुःखिवन्मोहनार्थं (प्रदर्शयन्ती) प्रकाशयन्ती सह विष्णुना सा ॥’">तथाऽप्यात्मानं दुःखिवन्मोहनार्थं (प्रदर्शयन्ती) प्रकाशयन्ती सह विष्णुना सा ॥’</span></span><span data-deva=" इति ।"> इति ।</span></div>
}}
<div class="bhashyam-block" id="BGB_C14_V03_B02" data-verse="BGB_C14_V03" data-block-id="BGB_C14_V03_B02" style="position: relative;"><span data-deva="अतः सीतादुःखादिकं (सर्वं) मृषाप्रदर्शनमेव । तथा कूर्मपुराणे । न चेयं भूः । तथा च सौकरायणश्रुतिः-">अतः सीतादुःखादिकं (सर्वं) मृषाप्रदर्शनमेव । तथा कूर्मपुराणे । न चेयं भूः । तथा च सौकरायणश्रुतिः-</span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id"><span data-deva="‘अन्या भूमिर्भूरियं तस्य छाया भूतावमा सा हि भूतैकयोनिः।’">‘अन्या भूमिर्भूरियं तस्य छाया भूतावमा सा हि भूतैकयोनिः।’</span></span></span><span data-deva="इति ।">इति ।</span><br> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id"><span data-deva="‘अवाप स्वेच्छया दास्यं जगतां प्रपितामही’">‘अवाप स्वेच्छया दास्यं जगतां प्रपितामही’</span></span></span><br><span data-deva=" इत्यनभिम्लात(न)श्रुतिः।  मत्स्यपुराणोक्तमपि स्वेच्छयैव । महद्ब्रह्मशब्दवाच्याऽपि प्रकृतिरेव-"> इत्यनभिम्लात(न)श्रुतिः।  मत्स्यपुराणोक्तमपि स्वेच्छयैव । महद्ब्रह्मशब्दवाच्याऽपि प्रकृतिरेव-</span><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Matsyapurana-id"><span data-deva="‘महती ब्रह्मणी द्वे तु प्रकृतिश्च महेश्वरः।’">‘महती ब्रह्मणी द्वे तु प्रकृतिश्च महेश्वरः।’</span></span></span><span data-deva=" इति तत्रैव ॥३ ॥"> इति तत्रैव ॥३ ॥</span></div>
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C14_V03
| id = BGB_C14_V03_B02
| text =
 
अतः सीतादुःखादिकं (सर्वं) मृषाप्रदर्शनमेव । तथा कूर्मपुराणे । न चेयं भूः । तथा च सौकरायणश्रुतिः-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘अन्या भूमिर्भूरियं तस्य छाया भूतावमा सा हि भूतैकयोनिः।’</span></span>इति ।
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘अवाप स्वेच्छया दास्यं जगतां प्रपितामही’</span></span>
इत्यनभिम्लात(न)श्रुतिः।  मत्स्यपुराणोक्तमपि स्वेच्छयैव । महद्ब्रह्मशब्दवाच्याऽपि प्रकृतिरेव-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Matsyapurana-id">‘महती ब्रह्मणी द्वे तु प्रकृतिश्च महेश्वरः।’</span></span> इति तत्रैव ॥३ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C14_V04
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C14
| verse_type = shloka
| verse_line1 = सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः सम्भवन्ति याः ।
| verse_line2 = तासां ब्रह्म महद् योनिरहं बीजप्रदः पिता॥४ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C14_V05
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C14
| verse_type = shloka
| verse_line1 = सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः ।
| verse_line2 = निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम्॥५ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C14_V06
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C14
| verse_type = shloka
| verse_line1 = तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात् प्रकाशकमनामयम् ।
| verse_line2 = सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ॥६ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C14_V06
| id = BGB_C14_V06_B01
| text =
 
बन्धप्रकारं दर्शयति साधनानुष्ठानाय - सत्त्वमित्यादिना ॥ ४,५, ६ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C14_V07
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C14
| verse_type = shloka
| verse_line1 = रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम् ।
| verse_line2 = तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम्॥७ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C14_V07
| id = BGB_C14_V07_B01
| text =
 
(रज इति) तृष्णासङ्गयोः समुद्भवम् = तयोः कारणम् ॥ ७ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C14_V08
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C14
| verse_type = shloka
| verse_line1 = तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् ।
| verse_line2 = प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत॥८ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C14_V08
| id = BGB_C14_V08_B01
| text =
 
अज्ञानं जायते यतः तद् अज्ञानजम् । ‘प्रमादमोहौ तमसः’(१४.१७) इति वाक्यशेषात् ॥८ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C14_V09
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C14
| verse_type = shloka
| verse_line1 = सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत ।
| verse_line2 = ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे सञ्जयत्युत॥९ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C14_V10
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C14
| verse_type = shloka
| verse_line1 = रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत ।
| verse_line2 = रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा॥१० ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C14_V11
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C14
| verse_type = shloka
| verse_line1 = सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन् प्रकाश उपजायते ।
| verse_line2 = ज्ञानं यदा तदा विद्याद् विवृद्धं सत्त्वमित्युत॥११ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C14_V12
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C14
| verse_type = shloka
| verse_line1 = लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा ।
| verse_line2 = रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ॥१२ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C14_V13
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C14
| verse_type = shloka
| verse_line1 = अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च ।
| verse_line2 = तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन॥१३ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C14_V14
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C14
| verse_type = shloka
| verse_line1 = यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् ।
| verse_line2 = तदोत्तमविदां लोकान् अमलान् प्रतिपद्यते॥१४ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C14_V15
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C14
| verse_type = shloka
| verse_line1 = रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते ।
| verse_line2 = तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते॥१५ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C14_V16
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C14
| verse_type = shloka
| verse_line1 = कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम् ।
| verse_line2 = रजसस्तु फलं दुःखम् अज्ञानं तमसः फलम्॥१६ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C14_V16
| id = BGB_C14_V16_B01
| text =
 
रजसस्तु फलं दुःखमिति ॥ अल्पसुखं दुःखम् । तथाहि शार्कराक्षशाखायाम्- <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘रजसो ह्येव जायते मात्रया सुखं दुःखम्, तस्मात् तान् सुखिनो दुःखिन इत्याचक्षते ।’</span> इति । अन्यथा दुःखस्यातिकष्टत्वात् तमोऽधिकत्वं रजसो न स्यात् ॥ ९-१६ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C14_V17
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C14
| verse_type = shloka
| verse_line1 = सत्त्वात् सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च ।
| verse_line2 = प्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च॥१७ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C14_V18
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C14
| verse_type = shloka
| verse_line1 = ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।
| verse_line2 = जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः॥१८ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C14_V19
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C14
| verse_type = shloka
| verse_line1 = नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टाऽनुपश्यति ।
| verse_line2 = गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोऽधिगच्छति॥१९ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C14_V19
| id = BGB_C14_V19_B01
| text =
 
परिणामिकर्तारं <span class="gr-moola">गुणेभ्योऽन्यं न पश्यति</span> । अन्यथा <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Atharvana-id">‘यदा पश्यः पश्यते रुग्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम्।’</span></span> इति श्रुतिविरोधः ।
 
          <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘नाहं कर्ता न कर्ता त्वं कर्ता यस्तु सदा प्रभुः’(कुम्भ-म.भा.१२.२३४.८४)</span></span> इति मोक्षधर्मे ।॥ १९-२१ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C14_V20
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C14
| verse_type = shloka
| verse_line1 = गुणानेतानतीत्य त्रीन् देही देहसमुद्भवान् ।
| verse_line2 = जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोऽमृतमश्नुते॥२० ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C14_V21
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C14
| verse_type = shloka
| verse_line1 = कैर्लिङ्गैस्त्रीन् गुणानेतान् अतीतो भवति प्रभो ।
| verse_line2 = किमाचारः कथं चैतांस्त्रीन् गुणान् अतिवर्तते॥२१ ॥
}}
 
{{Uvacha|अर्जुन उवाच}}
 
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C14_V22
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C14
| verse_type = shloka
| verse_line1 = प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव ।
| verse_line2 = न द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति॥२२ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Uvacha|श्रीभगवानुवाच}}
 
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C14_V22
| id = BGB_C14_V22_B01
| text =
 
प्रायो<span class="gr-moola">न द्वेष्टि न काङ्क्षति</span> । तथाहि सामवेदे भाल्लवेयशाखायाम्-
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘रजस्तमःसत्त्वगुणान् प्रवृत्तान् प्रायो न च द्वेष्टि न चापि काङ्क्षते ।
तथाऽपि सूक्ष्मं सत्त्वगुणं च काङ्क्षेद् यदि प्रविष्टं सुतमश्च जह्यात् ॥’</span></span> इति।
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘न हि देवा ऋषयश्च सत्त्वस्था नृपसत्तम ।
हीनास्सत्त्वेन सूक्ष्मेण ततो वैकारिकाः स्मृताः ।
कथं वैकारिको गच्छेत् पुरुषः पुरुषोत्तमम् ॥’(कुम्भ-म.भा.१२.३५८.७८-७९)</span></span> इति हि मोक्षधर्मे ।
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘सात्त्विकः पुरुषव्याघ्र भवेन्मोक्षार्थनिश्चितः’(कुम्भ-म.भा.१२.३५८.६९)</span></span> । इति च ॥ २०-२२ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C14_V23
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C14
| verse_type = shloka
| verse_line1 = उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते ।
| verse_line2 = गुणा वर्तन्त इत्येव योऽवतिष्ठति नेङ्गते॥२३ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C14_V24
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C14
| verse_type = shloka
| verse_line1 = समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।
| verse_line2 = तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः॥२४ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C14_V25
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C14
| verse_type = shloka
| verse_line1 = मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः ।
| verse_line2 = सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते॥२५ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C14_V25
| id = BGB_C14_V25_B01
| text =
 
तुल्यत्वार्थ उक्तः पुरस्तात् ॥ २४, २५ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C14_V26
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C14
| verse_type = shloka
| verse_line1 = मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते ।
| verse_line2 = स गुणान् समतीत्यैतान् ब्रह्मभूयाय कल्पते॥२६ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C14_V26
| id = BGB_C14_V26_B01
| text =
 
ब्रह्मवत् = प्रकृतिवत् भगवत्प्रियत्वं ब्रह्मभूयम् । नतु तावत् प्रियत्वम् । किन्तु प्रियत्वमात्रम् ।
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘बद्धा वाऽपि तु मुक्ता वा न रमावत् प्रिया हरेः’ ।</span></span>इति पाद्मे ।
<span class="gr-moola">भूयाय</span> भावाय ॥२६ ॥
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C14_V27
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C14
| verse_type = shloka
| verse_line1 = ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाऽहम् अमृतस्याव्ययस्य च ।
| verse_line2 = शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च॥२७ ॥
| commentary1 = bhagavadgitabhashya
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C14_V27
| id = BGB_C14_V27_author_note
| text =
 
॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे प्रकृतिगुणत्रयविभागयोगो नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥
| extra_class = gr-author-note
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C14_V27
| id = BGB_C14_V27_B01
| text =
 
ब्रह्मणः मायायाः ॥ २७ ॥
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C14_V27
| id = BGB_C14_V27_author_note
| text =
 
॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीताभाष्ये चतुर्दशोऽध्यायः ॥
| extra_class = gr-author-note
}}
 
== पञ्चदशोऽध्यायः ==
{{Adhyaya
| document_id  = BGB
| chapter_num  = 15
| title        = पञ्चदशोऽध्यायः
}}
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C15
| id = BGB_C15_intro
| text =
 
संसारस्वरूपतदत्ययोपायविज्ञानान्यस्मिन्नध्याये दर्शयति-
}}
 
{{Bhashyam
| verse_id = BGB_C15
| id = BGB_C15_intro
| text =
 
त्रयोदशोक्तं विविच्य दर्शयति-
}}
 
{{VerseBlock
| verse_id = BGB_C15_V01
| document_id = BGB
| chapter_id = BGB_C15
| verse_type = shloka
| verse_line1 = ऊर्ध्वमूलमधःशाखं अश्वत्थं प्राहुरव्ययम् ।
| verse_line2 = छन्दांसि यस्य पर्णानि


[[Category:Sanskrit Documents]]
<!-- Saved in parser cache with key grantha_wiki-v68m_:pcache:705:|#|:idhash:canonical and timestamp 20260930054938 and revision id 7447. Rendering was triggered because: page-view
[[Category:Bhagavadgitabhashya]]
-->
Retrieved from "https://dev.anandamakaranda.in/Bhagavadgitabhashya"