Bhagavadgitatatparya: Difference between revisions

(9 intermediate revisions by the same user not shown)

Line 6:

</div>

== प्रथमोऽध्यायः ==

<p class="~~adhyaya~~-~~trans~~">~~प्रथमोऽध्यायः</p>~~

<div class="introduction-line">समस्तगुणसम्पूर्णं सर्वदोषविवर्जितम् ।</div>

</div>

<div class="introduction-line">नारायणं नमस्कृत्य गीतातात्पर्यमुच्यते ॥</div>

~~<p>समस्तगुणसम्पूर्णं सर्वदोषविवर्जितम् ।</p>~~

<p>नारायणं नमस्कृत्य गीतातात्पर्यमुच्यते ॥</p>

</div>

<p>शास्त्रेषु भारतं सारं तत्र नामसहस्रकम् ।</p>

<div class="introduction-line">शास्त्रेषु भारतं सारं तत्र नामसहस्रकम् ।</div>

<p>वैष्णवं कृष्णगीता च तज्ज्ञानान्मुच्यतेञ्जसा ॥</p>

<div class="introduction-line">वैष्णवं कृष्णगीता च तज्ज्ञानान्मुच्यतेञ्जसा ॥</div>

</div>

<p>न भारतसमं शास्त्रं कुत एवानयोः समम् ।</p>

<div class="introduction-line">न भारतसमं शास्त्रं कुत एवानयोः समम् ।</div>

<p>भारतं सर्ववेदाश्च तुलामारोपिताः पुरा ॥</p>

<div class="introduction-line">भारतं सर्ववेदाश्च तुलामारोपिताः पुरा ॥</div>

</div>

<p>देवैर्ब्रह्मादिभिः सर्वैर्ऋषिभिश्च समन्वितैः ।</p>

<div class="introduction-line">देवैर्ब्रह्मादिभिः सर्वैर्ऋषिभिश्च समन्वितैः ।</div>

<p>व्यासस्यैवाज्ञया तत्र त्वत्यरिच्यत भारतम् ।</p>

<div class="introduction-line">व्यासस्यैवाज्ञया तत्र त्वत्यरिच्यत भारतम् ।</div>

<p>महत्त्वाद् भारवत्त्वाच्च महाभारतमुच्यते ॥</p>

<div class="introduction-line">महत्त्वाद् भारवत्त्वाच्च महाभारतमुच्यते ॥</div>

</div>

<p>निरुक्तमस्य यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते ।</p>

<div class="introduction-line">निरुक्तमस्य यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते ।</div>

<p>स्वयं नारायणो देवैर्ब्रह्मरुद्रेन्द्रपूर्वकैः ॥</p>

<div class="introduction-line">स्वयं नारायणो देवैर्ब्रह्मरुद्रेन्द्रपूर्वकैः ॥</div>

</div>

<p>अर्थितो व्यासतां प्राप्य केवलं तत्त्वनिर्णयम् ।</p>

<div class="introduction-line">अर्थितो व्यासतां प्राप्य केवलं तत्त्वनिर्णयम् ।</div>

<p>चकार पञ्चमं वेदं महाभारतसञ्ज्ञितम् ॥ इति ब्रह्माण्डे ।</p>

<div class="introduction-line">चकार पञ्चमं वेदं महाभारतसञ्ज्ञितम् ॥ इति ब्रह्माण्डे ।</div>

<p>तत्र साक्षादिन्द्रावतारमुत्तमाधिकारिणमात्मनः प्रियतमर्जुनं क्षत्रियाणां विशेषतोपि परमधर्मं नारायणद्वितदनुबन्धिनिग्रहं बन्धुस्नेहादधर्मत्वेनाशङ्क्य ततो निवृत्तप्रायं स्वविहितवृत्त्या भक्त्या भगवदाराधनमेव परमो धर्मः, तद्विरुद्धः सर्वोप्यधर्मः, भगवदधीनत्वात् सर्वस्येति बोधयति भगवान् नारायणः । सर्वं चैतदत्रैवावगम्यते -</p>

<div class="introduction-line">तत्र साक्षादिन्द्रावतारमुत्तमाधिकारिणमात्मनः प्रियतमर्जुनं क्षत्रियाणां विशेषतोपि परमधर्मं नारायणद्वितदनुबन्धिनिग्रहं बन्धुस्नेहादधर्मत्वेनाशङ्क्य ततो निवृत्तप्रायं स्वविहितवृत्त्या भक्त्या भगवदाराधनमेव परमो धर्मः, तद्विरुद्धः सर्वोप्यधर्मः, भगवदधीनत्वात् सर्वस्येति बोधयति भगवान् नारायणः । सर्वं चैतदत्रैवावगम्यते -</div>

</div>

<p>''अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं सङ्ग्रामं न करिष्यसि ।</p>

<div class="introduction-line">''अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं सङ्ग्रामं न करिष्यसि ।</div>

<p>ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि'' ॥ (२-३३)</p>

<div class="introduction-line">ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि'' ॥ (२-३३)</div>

</div>

<p>इत्यादिना युद्धस्य स्वधर्मत्वम् ।</p>

<div class="introduction-line">इत्यादिना युद्धस्य स्वधर्मत्वम् ।</div>

<p>यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् ।</p>

<div class="introduction-line">यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् ।</div>

<p>स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिदि्धं विन्दति मानवः ॥ (१८-४६)</p>

<div class="introduction-line">स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिदि्धं विन्दति मानवः ॥ (१८-४६)</div>

</div>

<p>श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् ।</p>

<div class="introduction-line">श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् ।</div>

<p>स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः ॥ (१८-४७)</p>

<div class="introduction-line">स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः ॥ (१८-४७)</div>

</div>

<p>सर्वगुह्यतमं भूयः शृृणु मे परमं वचः ।</p>

<div class="introduction-line">सर्वगुह्यतमं भूयः शृृणु मे परमं वचः ।</div>

<p>इष्टोसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् ॥</p>

<div class="introduction-line">इष्टोसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् ॥</div>

</div>

<p>मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोसि मे ॥</p>

<div class="introduction-line">मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोसि मे ॥</div>

</div>

<p>सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज ।</p>

<div class="introduction-line">सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज ।</div>

<p>अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः ॥ (१८-६४-६६)</p>

<div class="introduction-line">अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः ॥ (१८-६४-६६)</div>

</div>

<p>इत्यादिना स्वधर्मेणैव भगवदाराधनस्यैव कर्तव्यत्वं तदन्यस्य त्याज्यत्वं च ।</p>

<div class="introduction-line">इत्यादिना स्वधर्मेणैव भगवदाराधनस्यैव कर्तव्यत्वं तदन्यस्य त्याज्यत्वं च ।</div>

<p>नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया ।</p>

<div class="introduction-line">नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया ।</div>

<p>शक्य एवं विधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा ॥</p>

<div class="introduction-line">शक्य एवं विधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा ॥</div>

</div>

<p>भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोर्जुन ।</p>

<div class="introduction-line">भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोर्जुन ।</div>

<p>ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप ॥ (११-५३, ५४)</p>

<div class="introduction-line">ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप ॥ (११-५३, ५४)</div>

</div>

<p>इत्यादिना विष्णुभक्तेरेव सर्वसाधनोत्तमत्वं परोक्षापरोक्षज्ञानयोर्ज्ञानिनोपि मोक्षस्य तदधीनत्वं च ।</p>

<div class="introduction-line">इत्यादिना विष्णुभक्तेरेव सर्वसाधनोत्तमत्वं परोक्षापरोक्षज्ञानयोर्ज्ञानिनोपि मोक्षस्य तदधीनत्वं च ।</div>

<p>निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव ॥ (११-५५)</p>

<div class="introduction-line">निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव ॥ (११-५५)</div>

</div>

<p>इत्यादिना भक्तस्यापि तत्कर्म विकर्मत्यागश्च ।</p>

<div class="introduction-line">इत्यादिना भक्तस्यापि तत्कर्म विकर्मत्यागश्च ।</div>

</div>

<p>इत्यादिना ज्ञानिनोपि भगवत्कर्म ।</p>

<div class="introduction-line">इत्यादिना ज्ञानिनोपि भगवत्कर्म ।</div>

<p>सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम ।</p>

<div class="introduction-line">सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम ।</div>

<p>देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः ॥ (११-५२)</p>

<div class="introduction-line">देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः ॥ (११-५२)</div>

</div>

<p>इष्टोसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् । (१८-६४)</p>

<div class="introduction-line">इष्टोसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् । (१८-६४)</div>

</div>

<p>दैवीसम्पद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता ।</p>

<div class="introduction-line">दैवीसम्पद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता ।</div>

<p>मा शुचः सम्पदं दैवीमभिजातोसि पाण्डव ॥ (१६-५)</p>

<div class="introduction-line">मा शुचः सम्पदं दैवीमभिजातोसि पाण्डव ॥ (१६-५)</div>

</div>

<p>महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः ।</p>

<div class="introduction-line">महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः ।</div>

<p>भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम् ॥ (९-१३)</p>

<div class="introduction-line">भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम् ॥ (९-१३)</div>

</div>

<p>'दर्शयात्मानमव्ययं''</p>

<div class="introduction-line">'दर्शयात्मानमव्ययं''</div>

</div>

<p>दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम् । (११-९)</p>

<div class="introduction-line">दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम् । (११-९)</div>

</div>

<p>इत्यादिनार्जुनस्योत्तमाधिकारित्वमपरोक्षज्ञानित्वं च ।</p>

<div class="introduction-line">इत्यादिनार्जुनस्योत्तमाधिकारित्वमपरोक्षज्ञानित्वं च ।</div>

<p>न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः ।</p>

<div class="introduction-line">न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः ।</div>

<p>अहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः ॥</p>

<div class="introduction-line">अहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः ॥</div>

</div>

<p>यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम् ।</p>

<div class="introduction-line">यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम् ।</div>

<p>असम्मूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥</p>

<div class="introduction-line">असम्मूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥</div>

</div>

<p>बुदि्धर्ज्ञानमसम्मोहः क्षमा सत्यं दमः शमः । (१०, २-४)</p>

<div class="introduction-line">बुदि्धर्ज्ञानमसम्मोहः क्षमा सत्यं दमः शमः । (१०, २-४)</div>

</div>

</div>

<p>'एतां विभूतिं योगं च'' ... । (१०-७)</p>

<div class="introduction-line">'एतां विभूतिं योगं च'' ... । (१०-७)</div>

</div>

<p>इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः ॥ (१०-८)</p>

<div class="introduction-line">इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः ॥ (१०-८)</div>

</div>

<p>'तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः ।</p>

<div class="introduction-line">'तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः ।</div>

<p>नाशयामि'' (१०-११)</p>

<div class="introduction-line">नाशयामि'' (१०-११)</div>

</div>

<p>'तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात्'' । (१२-७)</p>

<div class="introduction-line">'तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात्'' । (१२-७)</div>

</div>

<p>भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् ।</p>

<div class="introduction-line">भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् ।</div>

<p>सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति ॥ (५-२९)</p>

<div class="introduction-line">सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति ॥ (५-२९)</div>

</div>

<p>ज्ञानं तेहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः ।</p>

<div class="introduction-line">ज्ञानं तेहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः ।</div>

<p>यज्ज्ञात्वा नेह भूयोन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते ॥ (७-२)</p>

<div class="introduction-line">यज्ज्ञात्वा नेह भूयोन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते ॥ (७-२)</div>

</div>

<p>मत्तः परतरं नान्यत् किञ्चिदस्ति धनञ्जय ॥</p>

<div class="introduction-line">मत्तः परतरं नान्यत् किञ्चिदस्ति धनञ्जय ॥</div>

</div>

<p>मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव । (७-६,७)</p>

<div class="introduction-line">मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव । (७-६,७)</div>

</div>

<p>इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे ॥</p>

<div class="introduction-line">इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे ॥</div>

</div>

<p>ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेशुभात् ।</p>

<div class="introduction-line">ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेशुभात् ।</div>

<p>'राजविद्या राजगुह्यम्'' ... । (९-१,२)</p>

<div class="introduction-line">'राजविद्या राजगुह्यम्'' ... । (९-१,२)</div>

</div>

<p>मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना ।</p>

<div class="introduction-line">मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना ।</div>

<p>मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः ॥ (९-४)</p>

<div class="introduction-line">मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः ॥ (९-४)</div>

</div>

<p>'भूतभृन्न च भूतस्थः'' ... । (९-५)</p>

<div class="introduction-line">'भूतभृन्न च भूतस्थः'' ... । (९-५)</div>

</div>

<p>'न त्वत्समोस्त्यभ्यधिकः कुतोन्यः'' (११-४३)</p>

<div class="introduction-line">'न त्वत्समोस्त्यभ्यधिकः कुतोन्यः'' (११-४३)</div>

</div>

<p>परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् । (१४-१)</p>

<div class="introduction-line">परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् । (१४-१)</div>

</div>

<p>मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम् ॥</p>

<div class="introduction-line">मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम् ॥</div>

</div>

<p>सम्भवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत । (१४-३)</p>

<div class="introduction-line">सम्भवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत । (१४-३)</div>

</div>

<p>ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च ॥</p>

<div class="introduction-line">ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च ॥</div>

</div>

<p>शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च । (१४-२७)</p>

<div class="introduction-line">शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च । (१४-२७)</div>

</div>

<p>द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।</p>

<div class="introduction-line">द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।</div>

<p>क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोक्षर उच्यते ॥</p>

<div class="introduction-line">क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोक्षर उच्यते ॥</div>

</div>

<p>उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।</p>

<div class="introduction-line">उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।</div>

<p>यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥</p>

<div class="introduction-line">यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥</div>

</div>

<p>यस्मात्क्षरमतीतोहमक्षरादपि चोत्तमः ।</p>

<div class="introduction-line">यस्मात्क्षरमतीतोहमक्षरादपि चोत्तमः ।</div>

<p>अतोस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥</p>

<div class="introduction-line">अतोस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥</div>

</div>

<p>यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।</p>

<div class="introduction-line">यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।</div>

<p>स सर्वविद् भजति मां सर्वभावेन भारत ॥</p>

<div class="introduction-line">स सर्वविद् भजति मां सर्वभावेन भारत ॥</div>

</div>

<p>इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयानघ ।</p>

<div class="introduction-line">इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयानघ ।</div>

<p>एतद्बुध्वा बुदि्धमान् स्यात्कृतकृत्यश्च भारत ॥ (१५, १६-२०)</p>

<div class="introduction-line">एतद्बुध्वा बुदि्धमान् स्यात्कृतकृत्यश्च भारत ॥ (१५, १६-२०)</div>

</div>

<p>न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन ।</p>

<div class="introduction-line">न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन ।</div>

<p>नानवाप्तमवाप्तव्यम् ... ॥ (३-२२)</p>

<div class="introduction-line">नानवाप्तमवाप्तव्यम् ... ॥ (३-२२)</div>

</div>

<p>इत्यादिना सर्वस्माद् भगवतो भेदः, सर्वस्य तदधीनत्वं, तस्यानन्याधीनत्वं, सर्वोत्तमत्वं, सर्वगुणपूर्णत्वं, सर्वशास्त्राणां तत्परत्वं, तथा तज्ज्ञानादेव मोक्ष इत्यादि ।</p>

<div class="introduction-line">इत्यादिना सर्वस्माद् भगवतो भेदः, सर्वस्य तदधीनत्वं, तस्यानन्याधीनत्वं, सर्वोत्तमत्वं, सर्वगुणपूर्णत्वं, सर्वशास्त्राणां तत्परत्वं, तथा तज्ज्ञानादेव मोक्ष इत्यादि ।</div>

<p>'अधा ते विष्णो विदुषा• चिदर्ध्यः स्तोमो• यज्ञश्च राध्यो• हविष्म•ता'' । (ऋ.मं १, सू. १५६-१)</p>

<div class="introduction-line">'अधा ते विष्णो विदुषा• चिदर्ध्यः स्तोमो• यज्ञश्च राध्यो• हविष्म•ता'' । (ऋ.मं १, सू. १५६-१)</div>

</div>

<p>पश्यन्नपीममात्मानं कुर्यात् कर्माविचारयन् ।</p>

<div class="introduction-line">पश्यन्नपीममात्मानं कुर्यात् कर्माविचारयन् ।</div>

<p>यदात्मनः सुनियतमानन्दोत्कर्षमाप्नुयात् ।</p>

<div class="introduction-line">यदात्मनः सुनियतमानन्दोत्कर्षमाप्नुयात् ।</div>

<p>भक्त्या प्रसन्नः परमो दद्याज्ज्ञानमनाकुलम् ।</p>

<div class="introduction-line">भक्त्या प्रसन्नः परमो दद्याज्ज्ञानमनाकुलम् ।</div>

<p>भक्तिं च भूयसीं ताभ्यां प्रसन्नो दर्शनं व्रजेत् ॥</p>

<div class="introduction-line">भक्तिं च भूयसीं ताभ्यां प्रसन्नो दर्शनं व्रजेत् ॥</div>

</div>

<p>ततोपि भूयसीं भक्तिं दद्यात्ताभ्यां विमोचयेत्</p>

<div class="introduction-line">ततोपि भूयसीं भक्तिं दद्यात्ताभ्यां विमोचयेत्</div>

<p>मुक्तोपि तद्वशो नित्यं भूयो भक्तिसमन्वितः ।</p>

<div class="introduction-line">मुक्तोपि तद्वशो नित्यं भूयो भक्तिसमन्वितः ।</div>

<p>सान्द्रानन्दस्वरूपैव भक्तिर्नैवात्र साधनम्</p>

<div class="introduction-line">सान्द्रानन्दस्वरूपैव भक्तिर्नैवात्र साधनम्</div>

<p>ब्रह्मरुद्ररमादिभ्योप्युत्तमत्वं स्वतन्त्रताम् ॥</p>

<div class="introduction-line">ब्रह्मरुद्ररमादिभ्योप्युत्तमत्वं स्वतन्त्रताम् ॥</div>

</div>

<p>सर्वस्य तदधीनत्वं सर्वसद्गुणपूर्णताम् ।</p>

<div class="introduction-line">सर्वस्य तदधीनत्वं सर्वसद्गुणपूर्णताम् ।</div>

<p>निर्दोषत्वं च विज्ञाय विष्णोस्तत्राखिलाधिकः ॥</p>

<div class="introduction-line">निर्दोषत्वं च विज्ञाय विष्णोस्तत्राखिलाधिकः ॥</div>

</div>

<p>स्नेहो भक्तिरिति प्रोक्तः सर्वोपायोत्तमोत्तमः ।</p>

<div class="introduction-line">स्नेहो भक्तिरिति प्रोक्तः सर्वोपायोत्तमोत्तमः ।</div>

<p>तेनैव मोक्षो नान्येन दृष्ट्यादिस्तस्य साधनम् ॥</p>

<div class="introduction-line">तेनैव मोक्षो नान्येन दृष्ट्यादिस्तस्य साधनम् ॥</div>

</div>

<p>अधमाधिकारिणो मर्त्या मुक्तावृष्यादिकाः समाः ।</p>

<div class="introduction-line">अधमाधिकारिणो मर्त्या मुक्तावृष्यादिकाः समाः ।</div>

<p>अधिकार्युत्तमा देवाः प्राणस्तत्रोत्तमोत्तमः ।</p>

<div class="introduction-line">अधिकार्युत्तमा देवाः प्राणस्तत्रोत्तमोत्तमः ।</div>

<p>नैव देवपदं प्राप्ता ब्रह्मदर्शनवर्जिताः ।</p>

<div class="introduction-line">नैव देवपदं प्राप्ता ब्रह्मदर्शनवर्जिताः ।</div>

<p>तिरोहितं तथाप्येते शृण्वन्ति क्रीडयाथवा ॥</p>

<div class="introduction-line">तिरोहितं तथाप्येते शृण्वन्ति क्रीडयाथवा ॥</div>

</div>

<p>बहुवारतदभ्यासात्तिरोभावोपि नो भवेत् ।</p>

<div class="introduction-line">बहुवारतदभ्यासात्तिरोभावोपि नो भवेत् ।</div>

<p>यथा व्यासानुशिष्टानां देवानां क्षत्रजन्मनाम् ॥</p>

<div class="introduction-line">यथा व्यासानुशिष्टानां देवानां क्षत्रजन्मनाम् ॥</div>

</div>

<p>पार्थानामतिरोधानं ज्ञानं सुस्थिरतां गतम् ।</p>

<div class="introduction-line">पार्थानामतिरोधानं ज्ञानं सुस्थिरतां गतम् ।</div>

<p>अस्य देवस्य मी•हुषो वया विष्णोरेषस्य प्रभृथे हविर्भिः ।</p>

<div class="introduction-line">अस्य देवस्य मी•हुषो वया विष्णोरेषस्य प्रभृथे हविर्भिः ।</div>

<p>विदेहि रुद्रो रुद्रियं महित्वं यासिष्टं वर्तिरश्विना विरावत् ॥ (ऋ. ७-४०-५)</p>

<div class="introduction-line">विदेहि रुद्रो रुद्रियं महित्वं यासिष्टं वर्तिरश्विना विरावत् ॥ (ऋ. ७-४०-५)</div>

</div>

<p>'एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः'' ।</p>

<div class="introduction-line">'एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः'' ।</div>

<p>स मुनिर्भूत्वा समचिन्तयत्तत एते व्यजायन्त</p>

<div class="introduction-line">स मुनिर्भूत्वा समचिन्तयत्तत एते व्यजायन्त</div>

</div>

<p>विश्वो हिरण्यगर्भोग्निर्यमो वरुणरुद्रेन्द्रा इति'' ।श्व</p>

<div class="introduction-line">विश्वो हिरण्यगर्भोग्निर्यमो वरुणरुद्रेन्द्रा इति'' ।श्व</div>

</div>

<p>'एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा नेशानः'' ।</p>

<div class="introduction-line">'एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा नेशानः'' ।</div>

<p>'वासुदेवो वा इदमग्र आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः'' ।</p>

<div class="introduction-line">'वासुदेवो वा इदमग्र आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः'' ।</div>

<p>'यं यं कामयते विष्णुस्तं ब्रह्माणं च शङ्करम् ।</p>

<div class="introduction-line">'यं यं कामयते विष्णुस्तं ब्रह्माणं च शङ्करम् ।</div>

</div>

<p>सर्वोत्कर्षे देवदेवस्य विष्णोर्महातात्पर्यं नैव चान्यत्र सत्यम् ।</p>

<div class="introduction-line">सर्वोत्कर्षे देवदेवस्य विष्णोर्महातात्पर्यं नैव चान्यत्र सत्यम् ।</div>

<p>अवान्तरं तत्परत्वं तदन्यत् सर्वागमानां पुरुषार्थस्ततोतः ॥ इति पैङ्गिश्रुतिः ।</p>

<div class="introduction-line">अवान्तरं तत्परत्वं तदन्यत् सर्वागमानां पुरुषार्थस्ततोतः ॥ इति पैङ्गिश्रुतिः ।</div>

<p>'परो मात्रया तन्वा वृधान न ते महित्वमन्वश्नुवन्ति'' । (ऋ. ६-९९-१)</p>

<div class="introduction-line">'परो मात्रया तन्वा वृधान न ते महित्वमन्वश्नुवन्ति'' । (ऋ. ६-९९-१)</div>

</div>

<p>'अनन्तगुणमाहात्म्यो निर्दोषो भगवान् हरिः ।</p>

<div class="introduction-line">'अनन्तगुणमाहात्म्यो निर्दोषो भगवान् हरिः ।</div>

<p>न समो वाधिको वापि विद्यते तस्य कश्चन ।</p>

<div class="introduction-line">न समो वाधिको वापि विद्यते तस्य कश्चन ।</div>

<p>नासीन्न च भविष्यो वा परतः स्वत एव च'' । इत्यादिश्रुतेश्च ।</p>

<div class="introduction-line">नासीन्न च भविष्यो वा परतः स्वत एव च'' । इत्यादिश्रुतेश्च ।</div>

<p>'यस्त्वात्मरतिरेव स्याद्'' इत्यादि तु मुक्तविषयम् ।</p>

<div class="introduction-line">'यस्त्वात्मरतिरेव स्याद्'' इत्यादि तु मुक्तविषयम् ।</div>

<p>यस्त्वेवात्मरतो मुक्तः कार्यं तस्यैव नास्ति हि ।</p>

<div class="introduction-line">यस्त्वेवात्मरतो मुक्तः कार्यं तस्यैव नास्ति हि ।</div>

<p>तस्मात् कुर्वीत कर्माणीत्याह कृष्णोर्जुनं स्मयन् ॥ इति च स्कान्दे ।</p>

<div class="introduction-line">तस्मात् कुर्वीत कर्माणीत्याह कृष्णोर्जुनं स्मयन् ॥ इति च स्कान्दे ।</div>

<p>ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानाम् इत्यादि तु बाह्यकर्मसङ्कोचापेक्षया ।</p>

<div class="introduction-line">ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानाम् इत्यादि तु बाह्यकर्मसङ्कोचापेक्षया ।</div>

<p>न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् । (३-५)</p>

<div class="introduction-line">न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् । (३-५)</div>

</div>

<p>शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्ध्येदकर्मणः । (३-८)</p>

<div class="introduction-line">शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्ध्येदकर्मणः । (३-८)</div>

</div>

<p>एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च ।</p>

<div class="introduction-line">एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च ।</div>

<p>कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम्'' । (१८-६)</p>

<div class="introduction-line">कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम्'' । (१८-६)</div>

</div>

<p>'ज्ञानी च कर्माणि सदोदितानि कुर्यादकामः सततं भवेत ।''</p>

<div class="introduction-line">'ज्ञानी च कर्माणि सदोदितानि कुर्यादकामः सततं भवेत ।''</div>

</div>

<p>त्यागिनो यतयोपि स्युः सङ्कोचाद् बाह्यकर्मणाम् । इत्यादि ।</p>

<div class="introduction-line">त्यागिनो यतयोपि स्युः सङ्कोचाद् बाह्यकर्मणाम् । इत्यादि ।</div>

<p>'उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्वदर्शिनः'' इत्यादि चोत्पन्नज्ञानतिरो-भावनिवृत्त्यर्थम् ॥~~</p>~~

<div class="introduction-line">'उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्वदर्शिनः'' इत्यादि चोत्पन्नज्ञानतिरो-भावनिवृत्त्यर्थम् ॥</div>

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C01_V01" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय॥१ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

<blockquote class="uvaaca">धृतराष्ट्र उवाच</blockquote>

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C01_V02" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C01_V01

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C01

~~<span class~~=~~"shloka-line">आचार्यमुपसङ्गम्य राजा वचनमब्रवीत्॥२~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः ।

~~</div>~~

| verse_lines = धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः ।;मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय॥१ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय॥१ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id~~=~~"BGT_C01_V03" type~~="shloka~~" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C01_V02

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C01

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता॥३ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा ।

~~</div>~~

| verse_lines = दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा ।;आचार्यमुपसङ्गम्य राजा वचनमब्रवीत्॥२ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = आचार्यमुपसङ्गम्य राजा वचनमब्रवीत्॥२ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C01_V03

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C01

| verse_type = shloka

| verse_line1 = पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् ।

| verse_lines = पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् ।;व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता॥३ ॥

| verse_line2 = व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता॥३ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="~~BGT_C01_V04~~" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C01_V04

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C01

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः॥४ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि ।

~~</div>~~

| verse_lines = अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि ।;युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः॥४ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः॥४ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="~~BGT_C01_V05~~" type~~=~~"shloka" data-doc="~~BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C01_V05

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C01

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~पुरुजित् कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः॥५ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् ।

~~</div>~~

| verse_lines = धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् ।;पुरुजित् कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः॥५ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = पुरुजित् कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः॥५ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="~~BGT_C01_V06~~" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C01_V06

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C01

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः॥६ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् ।

~~</div>~~

| verse_lines = युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् ।;सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः॥६ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः॥६ ॥

}}

~~<div class="verse" id~~="BGT_C01_V07~~" type~~=~~"shloka" data-doc="~~BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C01_V07

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~अस्माकं तु विशिष्टा ये तान् निबोध द्विजोत्तम ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C01

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~नायका मम सैन्यस्य सञ्ज्ञार्थं तान् ब्रवीमि ते॥७ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = अस्माकं तु विशिष्टा ये तान् निबोध द्विजोत्तम ।

~~</div>~~

| verse_lines = अस्माकं तु विशिष्टा ये तान् निबोध द्विजोत्तम ।;नायका मम सैन्यस्य सञ्ज्ञार्थं तान् ब्रवीमि ते॥७ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = नायका मम सैन्यस्य सञ्ज्ञार्थं तान् ब्रवीमि ते॥७ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="~~BGT_C01_V08~~" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C01_V08

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~भवान् भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C01

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च॥८ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = भवान् भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः ।

~~</div>~~

| verse_lines = भवान् भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः ।;अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च॥८ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च॥८ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="~~BGT_C01_V09~~" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C01_V09

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C01

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः॥९ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः ।

~~</div>~~

| verse_lines = अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः ।;नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः॥९ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः॥९ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="~~BGT_C01_V10~~" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C01_V10

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C01

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम्॥१० ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् ।

~~</div>~~

| verse_lines = अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् ।;पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम्॥१० ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम्॥१० ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="~~BGT_C01_V11~~" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C01_V11

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C01

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि॥११ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः ।

~~</div>~~

| verse_lines = अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः ।;भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि॥११ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि॥११ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="~~BGT_C01_V12~~" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C01_V12

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~तस्य सञ्जनयन् हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C01

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान्॥१२ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = तस्य सञ्जनयन् हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः ।

~~</div>~~

| verse_lines = तस्य सञ्जनयन् हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः ।;सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान्॥१२ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान्॥१२ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="~~BGT_C01_V13~~" type~~=~~"shloka" data-doc="~~BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C01_V13

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C01

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोभवत्॥१३ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः ।

~~</div>~~

| verse_lines = ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः ।;सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोभवत्॥१३ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोभवत्॥१३ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="~~BGT_C01_V14~~" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C01_V14

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C01

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः॥१४ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ ।

~~</div>~~

| verse_lines = ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ ।;माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः॥१४ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः॥१४ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="~~BGT_C01_V15~~" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C01_V15

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनञ्जयः ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C01

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~प्रौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः॥१५ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनञ्जयः ।

~~</div>~~

| verse_lines = पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनञ्जयः ।;प्रौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः॥१५ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = प्रौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः॥१५ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="~~BGT_C01_V16~~" type~~=~~"shloka" data-doc="~~BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C01_V16

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठरः ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C01

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ॥१६ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठरः ।

~~</div>~~

| verse_lines = अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठरः ।;नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ॥१६ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ॥१६ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="~~BGT_C01_V17~~" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C01_V17

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C01

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः॥१७ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः ।

~~</div>~~

| verse_lines = काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः ।;धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः॥१७ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः॥१७ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="~~BGT_C01_V18~~" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C01_V18

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C01

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान् दध्मुः पृथक् पृथक्॥१८ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते ।

~~</div>~~

| verse_lines = द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते ।;सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान् दध्मुः पृथक् पृथक्॥१८ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान् दध्मुः पृथक् पृथक्॥१८ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="~~BGT_C01_V19~~" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C01_V19

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C01

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन्॥१९ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् ।

~~</div>~~

| verse_lines = स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् ।;नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन्॥१९ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन्॥१९ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="~~BGT_C01_V20~~" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C01_V20

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C01

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~पृवृत्ते शस्त्रसम्पाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः॥२० ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः ।

~~</div>~~

| verse_lines = अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः ।;पृवृत्ते शस्त्रसम्पाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः॥२० ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = पृवृत्ते शस्त्रसम्पाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः॥२० ॥

}}

~~<div class="verse" id~~="BGT_C01_V21~~" type~~=~~"shloka" data-doc="~~BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C01_V21

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C01

~~</div>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते ।

~~</div>~~

| verse_lines = हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते ।

}}

~~<div class~~=~~"verse" id~~=~~"BGT_C01_V22" type~~="shloka~~" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C01_V21

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~यावदेतान् निरीक्षेहं योद्धुकामानवस्थितान् ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C01

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन् रणसमुद्यमे॥२२ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेच्युत॥ २१ ॥

~~</div>~~

| verse_lines = सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेच्युत॥ २१ ॥

~~</div>~~

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C01_V22

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C01

| verse_type = shloka

| verse_line1 = यावदेतान् निरीक्षेहं योद्धुकामानवस्थितान् ।

| verse_lines = यावदेतान् निरीक्षेहं योद्धुकामानवस्थितान् ।;कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन् रणसमुद्यमे॥२२ ॥

| verse_line2 = कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन् रणसमुद्यमे॥२२ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="~~BGT_C01_V23~~" type~~=~~"shloka" data-doc="~~BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C01_V23

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~योत्स्यमानानवेक्षेहं य एतेत्र समागताः ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C01

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः॥२३ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = योत्स्यमानानवेक्षेहं य एतेत्र समागताः ।

~~</div>~~

| verse_lines = योत्स्यमानानवेक्षेहं य एतेत्र समागताः ।;धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः॥२३ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः॥२३ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="~~BGT_C01_V24~~" type~~=~~"shloka" data-doc="~~BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C01_V24

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C01

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम्॥२४ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत ।

~~</div>~~

| verse_lines = एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत ।;सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम्॥२४ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम्॥२४ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="~~BGT_C01_V25~~" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C01_V25

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C01

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~उवाच पार्थ पश्यैतान् समवेतान् कुरूनिति॥२५ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् ।

~~</div>~~

| verse_lines = भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् ।;उवाच पार्थ पश्यैतान् समवेतान् कुरूनिति॥२५ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = उवाच पार्थ पश्यैतान् समवेतान् कुरूनिति॥२५ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="~~BGT_C01_V26~~" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C01_V26

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~तत्रापश्यत् स्थितान् पार्थः पितॄनथ पितामहान् ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C01

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~आचार्यान् मातुलान् भ्रातॄन् पुत्रान् पौत्रान् सखींस्तथा॥२६ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = तत्रापश्यत् स्थितान् पार्थः पितॄनथ पितामहान् ।

~~</div>~~

| verse_lines = तत्रापश्यत् स्थितान् पार्थः पितॄनथ पितामहान् ।;आचार्यान् मातुलान् भ्रातॄन् पुत्रान् पौत्रान् सखींस्तथा॥२६ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = आचार्यान् मातुलान् भ्रातॄन् पुत्रान् पौत्रान् सखींस्तथा॥२६ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="~~BGT_C01_V27~~" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C01_V27

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~श्वशुरान् सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C01

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~तान् समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान् बन्धूनवस्थितान्॥२७ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = श्वशुरान् सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि ।

~~</div>~~

| verse_lines = श्वशुरान् सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि ।;तान् समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान् बन्धूनवस्थितान्॥२७ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = तान् समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान् बन्धूनवस्थितान्॥२७ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="~~BGT_C01_V28~~" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C01_V28

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~कृपया परयाविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C01

~~</div>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = कृपया परयाविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् ।

~~</div>~~

| verse_lines = कृपया परयाविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् ।

}}

~~<div class~~=~~"verse" id~~=~~"BGT_C01_V29" type~~="shloka~~" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C01_V28

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C01

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते॥२९ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयत्सुं समुपस्थितम्॥ २८ ॥

~~</div>~~

| verse_lines = दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयत्सुं समुपस्थितम्॥ २८ ॥

~~</div>~~

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C01_V29

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C01

| verse_type = shloka

| verse_line1 = सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति ।

| verse_lines = सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति ।;वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते॥२९ ॥

| verse_line2 = वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते॥२९ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="~~BGT_C01_V30~~" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C01_V30

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~गाण्डीवं स्रंसते हस्तात् त्वक् चैव परिदह्यते ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C01

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः॥३० ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = गाण्डीवं स्रंसते हस्तात् त्वक् चैव परिदह्यते ।

~~</div>~~

| verse_lines = गाण्डीवं स्रंसते हस्तात् त्वक् चैव परिदह्यते ।;न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः॥३० ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः॥३० ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="~~BGT_C01_V31~~" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C01_V31

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C01

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~न च श्रेयोनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे॥३१ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव ।

~~</div>~~

| verse_lines = निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव ।;न च श्रेयोनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे॥३१ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = न च श्रेयोनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे॥३१ ॥

}}

~~<div class="verse" id~~="BGT_C01_V32~~" type~~=~~"shloka" data-doc="~~BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C01_V32

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C01

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा॥३२ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च ।

~~</div>~~

| verse_lines = न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च ।;किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा॥३२ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा॥३२ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="~~BGT_C01_V33~~" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C01_V33

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C01

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~त इमेवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च॥३३ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च ।

~~</div>~~

| verse_lines = येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च ।;त इमेवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च॥३३ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = त इमेवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च॥३३ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C01_V34

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C01

| verse_type = shloka

| verse_line1 = आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः ।

| verse_lines = आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः ।;मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः सम्बन्धिनस्तथा ॥३४ ॥

| verse_line2 = मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः सम्बन्धिनस्तथा ॥३४ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C01_V34" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C01_V35

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C01

~~<span class~~=~~"shloka-line">मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः सम्बन्धिनस्तथा ॥३४~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोपि मधुसूदन ।

~~</div>~~

| verse_lines = एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोपि मधुसूदन ।;अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते॥३५ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते॥३५ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C01_V35" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C01_V36

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोपि मधुसूदन~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C01

~~<span class~~=~~"shloka-line">अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते॥३५~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = निहत्य धार्तराष्ट्रान् नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन ।

~~</div>~~

| verse_lines = निहत्य धार्तराष्ट्रान् नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन ।;पापमेवाश्रयेदस्मान् हत्वैतानाततायिनः॥३६ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = पापमेवाश्रयेदस्मान् हत्वैतानाततायिनः॥३६ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C01_V36" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C01_V37

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">निहत्य~~ धार्तराष्ट्रान् ~~नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C01

~~<span class~~=~~"shloka-line">पापमेवाश्रयेदस्मान् हत्वैतानाततायिनः॥३६~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान् स्वबान्धवान् ।

~~</div>~~

| verse_lines = तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान् स्वबान्धवान् ।;स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव॥३७ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव॥३७ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C01_V37" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C01_V38

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान् स्वबान्धवान्~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C01

~~<span class~~=~~"shloka-line">स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव॥३७~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः ।

~~</div>~~

| verse_lines = यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः ।;कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम्॥३८ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम्॥३८ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C01_V38" type~~=~~"shloka" data-doc="~~BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C01_V39

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">यद्यप्येते~~ न ~~पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C01

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~कुलक्षयकृतं दोषं ~~मित्रद्रोहे च पातकम्॥३८~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम् ।

~~</div>~~

| verse_lines = कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम् ।;कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन॥३९ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन॥३९ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C01_V39" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C01_V40

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम्~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C01

~~<span class~~=~~"shloka-line">कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन॥३९~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः ।

~~</div>~~

| verse_lines = कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः ।;धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोभिभवत्युत॥४० ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोभिभवत्युत॥४० ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C01_V40" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C01_V41

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C01

~~<span class~~=~~"shloka-line">धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोभिभवत्युत॥४०~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = अधर्माभिभवात् कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः ।

~~</div>~~

| verse_lines = अधर्माभिभवात् कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः ।;स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसङ्करः॥४१ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसङ्करः॥४१ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C01_V41" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C01_V42

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">अधर्माभिभवात् कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C01

~~<span class~~=~~"shloka-line">स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसङ्करः॥४१~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च ।

~~</div>~~

| verse_lines = सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च ।;पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः॥४२ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः॥४२ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C01_V42" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C01_V43

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">सङ्करो नरकायैव~~ कुलघ्नानां ~~कुलस्य च~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C01

~~<span class~~=~~"shloka-line">पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः॥४२~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः ।

~~</div>~~

| verse_lines = दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः ।;उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः॥४३ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः॥४३ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C01_V43" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C01_V44

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C01

~~<span class~~=~~"shloka-line">उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः॥४३~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन ।

~~</div>~~

| verse_lines = उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन ।;नरके नियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम॥४४ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = नरके नियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम॥४४ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C01_V44" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C01_V45

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C01

~~<span class~~=~~"shloka-line">नरके नियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम॥४४~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = अहो बत महत् पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् ।

~~</div>~~

| verse_lines = अहो बत महत् पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् ।;यद् राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः॥४५ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = यद् राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः॥४५ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C01_V45" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C01_V46

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">अहो बत महत् पापं कर्तुं व्यवसिता वयम्~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C01

~~<span class~~=~~"shloka-line">यद् राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः॥४५~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः ।

~~</div>~~

| verse_lines = यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः ।;धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत्॥४६ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत्॥४६ ॥

}}

<~~div~~ class="~~verse~~" ~~id="BGT_C01_V46" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत्॥४६ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~</div~~>

</~~div~~>

~~<div class~~=~~"verse" id="~~BGT_C01_V47~~" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C01_V47

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~एवमुक्त्वार्जुनः सङ्ख्ये रथोपस्थ उपाविशत् ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C01

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः॥४७ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = एवमुक्त्वार्जुनः सङ्ख्ये रथोपस्थ उपाविशत् ।

~~</div>~~

| verse_lines = एवमुक्त्वार्जुनः सङ्ख्ये रथोपस्थ उपाविशत् ।;विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः॥४७ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः॥४७ ॥

}}

~~<blockquote class="uvaaca">सञ्जय उवाच</blockquote>~~

<div class="gr-author-note">॥ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे अर्जुनविषादयोगो नाम प्रथमोध्यायः ॥</div>

== द्वितीयोऽध्यायः ==

~~<div class="adhyaya-block" data-doc="BGT" data-chap="2">~~

~~<p class="adhyaya-trans">द्वितीयोऽध्यायः</p>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C02_V01" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">तं तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः॥१ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C02_V02" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C02_V01

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम्~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C02

~~<span class~~=~~"shloka-line">अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन॥२~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = तं तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् ।

~~</div>~~

| verse_lines = तं तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् ।;विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः॥१ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः॥१ ॥

}}

<blockquote class="uvaaca">श्री भगवानुवाच</blockquote>

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C02_V03" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C02_V02

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C02

~~<span class~~=~~"shloka-line">क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप॥३~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् ।

~~</div>~~

| verse_lines = कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् ।;अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन॥२ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन॥२ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C02_V04" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C02_V03

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">कथं भीष्ममहं सङ्ख्ये द्रोणं च मधुसूदन~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C02

~~<span class~~=~~"shloka-line">इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन॥४~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते ।

~~</div>~~

| verse_lines = क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते ।;क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप॥३ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप॥३ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C02_V05" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C02_V04

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">गुरूनहत्वा हि महानुभावान्</span>~~

| chapter_id = BGT_C02

~~<span class~~=~~"shloka-line">श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके~~ ।~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~<span class="shloka-line">हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव</span>~~

| verse_line1 = कथं भीष्ममहं सङ्ख्ये द्रोणं च मधुसूदन ।

~~<span class~~=~~"shloka-line">भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान्॥५~~ ॥~~</span>~~

| verse_lines = कथं भीष्ममहं सङ्ख्ये द्रोणं च मधुसूदन ।;इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन॥४ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन॥४ ॥

~~</div>~~

}}

~~</div>~~

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C02_V06" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C02_V05

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो</span>~~

| chapter_id = BGT_C02

~~<span class~~=~~"shloka-line">यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः~~ ।~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~<span class~~=~~"shloka-line">यानेव हत्वा न जिजीविषाम–</span>~~

| verse_line1 = गुरूनहत्वा हि महानुभावान्

~~<span class="shloka-line">स्तेवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः॥६ ॥</span>~~

| verse_lines = गुरूनहत्वा हि महानुभावान्;श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके ।;हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव;भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान्॥५ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके ।

~~</div>~~

}}

~~</div>~~

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C02_V07" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C02_V06

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः</span>~~

| chapter_id = BGT_C02

~~<span class~~=~~"shloka-line">पृच्छामि त्वा धर्मसम्मूढचेताः~~ ।~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~<span class~~=~~"shloka-line">यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे</span>~~

| verse_line1 = न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो

~~<span class="shloka-line">शिष्यस्तेहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम्॥७ ॥</span>~~

| verse_lines = न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो;यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः ।;यानेव हत्वा न जिजीविषाम–;स्तेवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः॥६ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः ।

~~</div>~~

}}

~~</div>~~

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C02_V08" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C02_V07

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद्</span>~~

| chapter_id = BGT_C02

~~<span class~~=~~"shloka-line">यच्छोकमुच्छोषणमिंद्रियाणाम्~~ ।~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~<span class~~=~~"shloka-line">अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं</span>~~

| verse_line1 = कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः

~~<span class="shloka-line">राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम्॥८ ॥</span>~~

| verse_lines = कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः;पृच्छामि त्वा धर्मसम्मूढचेताः ।;यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे;शिष्यस्तेहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम्॥७ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = पृच्छामि त्वा धर्मसम्मूढचेताः ।

~~</div>~~

}}

~~</div>~~

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C02_V09" type~~=~~"shloka" data-doc="~~BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C02_V08

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तपः ।</span>~~

| chapter_id = BGT_C02

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~न ~~योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह॥९~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद्

~~</div>~~

| verse_lines = न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद्;यच्छोकमुच्छोषणमिंद्रियाणाम् ।;अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं;राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम्॥८ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = यच्छोकमुच्छोषणमिंद्रियाणाम् ।

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C02_V10" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C02_V09

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C02

~~<span class~~=~~"shloka-line">सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः॥१०~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तपः ।

~~</div>~~

| verse_lines = एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तपः ।;न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह॥९ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह॥९ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C02_V11" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C02_V10

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C02

~~<span class~~=~~"shloka-line">गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः॥११~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत ।

~~</div>~~

| verse_lines = तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत ।;सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः॥१० ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः॥१० ॥

}}

<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>

{{VerseBlock

~~<p>~~प्रकर्षेण जानन्तीति प्रज्ञाः, तदवादः प्रज्ञावादः । प्राज्ञमतविरुद्धवादं वदसि । कथम् ? गतासून् ॥ ११ ॥~~</p>~~

| verse_id = BGT_C02_V11

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C02

| verse_type = shloka

| verse_line1 = अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे ।

| verse_lines = अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे ।;गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः॥११ ॥

| verse_line2 = गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः॥११ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C02_V11

| id = BGT_C02_V11_B01

| text = प्रकर्षेण जानन्तीति प्रज्ञाः, तदवादः प्रज्ञावादः । प्राज्ञमतविरुद्धवादं वदसि । कथम् ? गतासून् ॥ ११ ॥

}}

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C02_V12

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C02

| verse_type = shloka

| verse_line1 = न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः ।

| verse_lines = न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः ।;न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम्॥१२ ॥

| verse_line2 = न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम्॥१२ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C02_V12

| id = BGT_C02_V12_B01

| text = बन्धुस्नेहादि्ध त्वया स्वधर्मनिवृत्तिः क्रियते । तत्र देहनाशभयात् किं वा चेतननाशभयात्? देहस्य सर्वथा विनाशित्वान्न तत्र भये प्रयोजनम् । न च चेतननाशभयात् । तस्याविनाशित्वादेव । न तावत्परमचेतनस्य मम नाशोस्ति । एवमेव तवान्येषां च ।<br/>'नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानाम् एको बहूनां यो विदधाति कामान्'' ॥ इत्यादिश्रुतेः ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">'स्वदेहयोगविगमौ नाम जन्ममृती पुरा ।<br/>इष्येते ह्येव जीवस्य मुक्तेर्न तु हरेः क्वचित्'' ॥</span></span> इति स्कान्दे ।<br/>ईश्वरस्यापि युद्धगतत्वान्मोहात् तस्याप्युभयविधानित्यत्वशङ्काप्राप्तौ तदपि निवार्यते न त्वेवाहमिति । यद्यप्येषा शङ्कार्जुनस्य नास्ति । तथापि प्राप्तलोकोपकारार्थं भगवता निवार्यते । एकान्ते कथयन्नपि व्यासरूपेण तदेव लोके प्रकाशयिष्यति हि ॥१२ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C02_V12" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम्॥१२ ॥</span>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C02_V13

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C02

| verse_type = shloka

| verse_line1 = देहिनोस्मिन् यथा देहे कौमारं यौवनं जरा ।

| verse_lines = देहिनोस्मिन् यथा देहे कौमारं यौवनं जरा ।;तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति॥१३ ॥

| verse_line2 = तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति॥१३ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C02_V13

| id = BGT_C02_V13_B01

| text = मम स्वकीयदेहान्तरप्राप्तिरपि नास्तीति दर्शयितुं देहिन इति विशेषणम् । भवदादीनां सा भविष्यतीत्यपि शोको न कर्तव्यः । देहस्येदानी- मप्यन्यथात्वदर्शनात् ॥ १३ ॥

}}

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C02_V14

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C02

| verse_type = shloka

| verse_line1 = मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः ।

| verse_lines = मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः ।;आगमापायिनोनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत॥१४ ॥

| verse_line2 = आगमापायिनोनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत॥१४ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C02_V14

| id = BGT_C02_V14_B01

| text = तददर्शनादिनिमित्तं सोढव्यमित्याह - मात्रास्पर्शा इति । विषयसम्बन्धाः ॥ १४ ॥

}}

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C02_V15

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C02

| verse_type = shloka

| verse_line1 = यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ ।

| verse_lines = यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ ।;समदुःखसुखं धीरं सोमृतत्वाय कल्पते॥१५ ॥

| verse_line2 = समदुःखसुखं धीरं सोमृतत्वाय कल्पते॥१५ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C02_V15

| id = BGT_C02_V15_B01

| text = फलमाह । यं हीति । न केवलमव्यथामात्रेणामृतत्वं किन्तु पुरुषम् ।

'पुरु ब्रह्म गुणाधिक्यात् तज्ज्ञानात्पुरुषः स्मृतः'' । इति प्रवृत्ते । पुरुसरणात् पुरुष इत्यर्थः ॥१५ ॥

}}

~~<div class="bhashya" id="BGT_C02_V12_B01" data-verse="BGT_C02_V12">~~

<p>बन्धुस्नेहादि्ध त्वया स्वधर्मनिवृत्तिः क्रियते । तत्र देहनाशभयात् किं वा चेतननाशभयात्? देहस्य सर्वथा विनाशित्वान्न तत्र भये प्रयोजनम् । न च चेतननाशभयात् । तस्याविनाशित्वादेव । न तावत्परमचेतनस्य मम नाशोस्ति । एवमेव तवान्येषां च । 'नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानाम् एको बहूनां यो विदधाति कामान्'' ॥ इत्यादिश्रुतेः ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">'स्वदेहयोगविगमौ नाम जन्ममृती पुरा । इष्येते ह्येव जीवस्य मुक्तेर्न तु हरेः क्वचित्'' ॥</span></span> इति स्कान्दे । ईश्वरस्यापि युद्धगतत्वान्मोहात् तस्याप्युभयविधानित्यत्वशङ्काप्राप्तौ तदपि निवार्यते न त्वेवाहमिति । यद्यप्येषा शङ्कार्जुनस्य नास्ति । तथापि प्राप्तलोकोपकारार्थं भगवता निवार्यते । एकान्ते कथयन्नपि व्यासरूपेण तदेव लोके प्रकाशयिष्यति हि ॥१२ ॥</p>

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C02_V16

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C02

| verse_type = shloka

| verse_line1 = नासतो विद्यतेभावो नाभावो विद्यते सतः ।

| verse_lines = नासतो विद्यतेभावो नाभावो विद्यते सतः ।;उभयोरपि दृष्टोन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः॥१६ ॥

| verse_line2 = उभयोरपि दृष्टोन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः॥१६ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C02_V16

| id = BGT_C02_V16_B01

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">न च युद्धात्परलोकदुःखमिति शोकः । असत्कर्मणः सकाशात् भावो नास्ति सत्कर्मणः सकाशात् अभावो नास्तीति नियतत्वात् ।<br/>'सद्भाववाचिनः शब्दाः सर्वे ते सुखवाचकाः ।<br/>अभाववाचिनः शब्दाः सर्वे ते दुःखवाचकाः'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vakshaya-id">'सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यते ।<br/>प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते ॥''</span></span> इति वक्ष्यमाणत्वात् ।<br/>(गीता. १७-२६)<br/>'असन्नेव स भवति, असद्ब्रह्मेति वेद चेत्'' इत्यादेश्च ।<br/>अन्तो निर्णयः । न चाविद्यामानविद्यमानयोरुत्पत्तिनाशनिषेधकोयं श्लोकः । प्रत्यक्षविरोधात् । सन्निति व्यवह्रियमाणमेव पदार्थस्वरूपमुत्पत्तेः प्राङ्ग्नाशोत्तरं च नास्तीति सर्वलोको व्यवहरति । न च विपर्यये किञ्चिन्मानम् । इदं तु वाक्यमन्यथासिद्धम् ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">'आद्यन्तयोः सर्वकार्यमसदेवेति निश्चितम् ।<br/>यद्यसन्न विशेषोत्र जायते कोत्र जायते ॥<br/>व्यक्तावपि समं ह्येतदनवस्थान्यथा भवेत् ।<br/>एवं नाशेपि बोद्धव्यमतोसन्नेव जायते ॥<br/>तथाप्यभेदानुभवात् कार्यकारणयोः सदा ।<br/>भेदस्य चाविशेषेण देहोगात् क्षितितामिति ॥ व्यवहारो भवेद्यस्माद्बल्येवानुभवः सदा ॥''</span></span> इति ब्रह्मतर्के ।<br/>न च सदसद्विलक्षणं किञ्चिदस्तीत्यत्र किञ्चिन्मानम् । न चासतः ख्यात्ययोगात् सतो बाधायोगादुभयविलक्षणं भ्रान्तिविषयम् । असतः ख्यात्ययोगादिति वदतोसतः ख्यातिरभून्न वा ? यदि नाभूत् न तत्ख्यातिनिराकरणम् । यद्यभूत् तथापि । न चासतोसत्वेन भ्रान्तौ सत्वेन च ख्यातिर्नास्तीत्यत्र किञ्चिन्मानम् । असद्व्यवहारलोपप्रसङ्गाच्च । यदविद्यमानं रूपं तस्य सत्त्वेन प्रतीतेरेव भ्रान्तित्वाच्च । अनिर्वचनीयत्वपक्षेपि सदिदं रजतमित्यविद्यमानसत्त्वप्रतीतिं विना न हि भ्रान्तित्वम् । भ्रान्तिसत्त्वाङ्गीकारेप्यभ्रान्तं सदिदं रजतमित्यविद्यमानसत्वप्रतीतौ हि प्रवर्तते । तस्मादुभयविलक्षणं न किञ्चित् ।<br/>'विश्वं सत्यम्'' । 'यच्चिकेत सत्यमित्'' । 'कविर्मनीषी परिभूः स्वयम्भूर्याथातथ्यतोर्थान् व्यदधाच्छाश्वतीभ्यः समाभ्यः'' इत्यादिश्रुतेश्च ॥१६ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C02_V13" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">देहिनोस्मिन् यथा देहे कौमारं यौवनं जरा ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति॥१३ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C02_V17

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C02

| verse_type = shloka

| verse_line1 = अविनाशि तु तद् विदि्ध येन सर्वमिदं ततम् ।

| verse_lines = अविनाशि तु तद् विदि्ध येन सर्वमिदं ततम् ।;विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित् कर्तुमर्हति॥१७ ॥

| verse_line2 = विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित् कर्तुमर्हति॥१७ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C02_V17

| id = BGT_C02_V17_B01

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahavaraha-id">यद्यपि नित्यत्वं जीवस्याप्यस्ति । तथापि सर्वप्रकारेणाविनाशित्वं विष्णोरेवेति तुशब्दः ।<br/>'अनित्यत्वं देहहानिर्दुःखप्राप्तिरपूर्णता ।<br/>नाशश्चतुर्विधः प्रोक्तस्तदभावो हरेः सदा ।<br/>तदन्येषां तु सर्वेषां नाशाः केचिद् भवन्ति हि'' ॥</span></span> इति महावाराहे ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paramashruthi-id">'देशतः कालतश्चैव गुणतश्च त्रिधा ततिः ।<br/>सा समस्ता हरेरेव न ह्यन्ये पूर्णसद्गुणाः'' ॥</span></span> इति परमश्रुतिः ॥१७ ॥

}}

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C02_V18

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C02

| verse_type = shloka

| verse_line1 = अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः ।

| verse_lines = अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः ।;अनाशिनोप्रमेयस्य तस्माद् युद्ध्यस्व भारत॥१८ ॥

| verse_line2 = अनाशिनोप्रमेयस्य तस्माद् युद्ध्यस्व भारत॥१८ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<p>~~मम स्वकीयदेहान्तरप्राप्तिरपि नास्तीति दर्शयितुं देहिन~~ इति ~~विशेषणम्~~ । ~~भवदादीनां सा भविष्यतीत्यपि शोको~~ न ~~कर्तव्यः~~ । ~~देहस्येदानी~~- ~~मप्यन्यथात्वदर्शनात्~~ ॥ १३ ॥</p>

{{Bhashyam

</~~div~~>

| verse_id = BGT_C02_V18

| id = BGT_C02_V18_B01

| text = शरीरिणां तु देहहान्यादिनाशो विद्यत एव । 'येन सर्वमिदं ततम्'' इति तस्यैव लक्षणकथनात् न जीवानां देशतो गुणतश्च पूर्णता । अनिच्छया देहहान्यादेरेव दुःखावाप्तिः सिद्धा । तस्मादनाशिनोप्रमेयस्य विष्णोः पूजार्थं युद्ध्यस्व । तत्प्रसादाधीनत्वाद् दुःखनिवृत्तेः सुखस्य च ।<br/>'ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः ।<br/>तेषामहं समुद्धर्ता'' (गीता १२-६) इत्यादेः ।<br/>जीवपक्षे 'नित्यस्योक्ताः'' इत्युक्तत्वात् 'अनाशिनः'' इति पुनरुक्तिः । 'अविनाशि, येन सर्वमिदं ततम्'' इत्युक्तस्यैव 'अनाशिनोप्रमेयस्य'' इति प्रत्यभिज्ञानाच्च । 'इमे देहाः'' इति विशेषणान्नित्यश्चिदानन्दात्मकः स्वरूपभूतो देहो मुक्तानामपि विद्यत इति ज्ञायते ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">'न वर्तते यत्र रजस्तमस्तयोः सत्वं च मिश्रं न च कालविक्रमः ।<br/>न यत्र माया किमुतापरे हरे- रनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिताः ॥ श्यामावदाताः शतपत्रलोचनाः पिशङ्गवस्त्राः सुरुचः सुपेशसः ।<br/>सर्वे चतुर्बाहव उन्मिषन्मणि - प्रवेकनिष्काभरणाः सुवर्चसः ॥ प्रवालवैडूर्यमृणालवर्चसां परिस्फुरत्कुण्डलमौलिमालिनाम् ।<br/>भ्राजिष्णुभिर्यः परितो विराजते लसद्विमानावलिभिर्महात्मनाम् ॥ विद्योतमानप्रमदोत्तमाभिः सविद्युदभ्रावलिभिर्यथा नभः'' ॥</span></span> इति हि भागवते ।<br/>चिदानन्दशरीरेण सर्वे मुक्ता यथा हरिः ।<br/>भुञ्जते कामतो भोगांस्तदन्तर्बहिरेव च ॥ इति परमश्रुतिः । न च जीवेश्वरैक्यं मुक्तावपि ।<br/>'इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ।<br/>सर्गेपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च'' । (गीता, १४-२) 'यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् ।<br/>सोश्नुते सर्वान्कामान्सह ब्रह्मणा विपश्चिता'' ।<br/>'एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य ।<br/>इमान् लोकान् कामान्नी कामरूप्यनुसञ्जरन् ।<br/>एतत्सामगायन्नास्ते'' ।<br/>'सर्वे नन्दन्ति यशसागतेन सभासाहेन सख्या सखायः ।<br/>किल्बिषस्पृत्पितुषणिर्ह्येषामरं हितो भवति वाजिनाय'' ।<br/>'ऋचां त्वः पोषमास्ते पुपुष्वान् गायत्रं त्वो गायति शक्वरीषु ।<br/>ब्रह्मा त्वो वदति जातविद्यां यज्ञस्य मात्रां विमिमीत उ त्वः'' ।<br/>'परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते'' 'स तत्र पर्येति जक्षन् क्रीडन् रममाणः स्त्रीभिर्वा यानैर्वा'' ।<br/>'तदा विद्वान्पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति'' ।<br/>'मुक्ताः प्राप्य परं विष्णुं तद्देहं संश्रिता अपि ।<br/>तारतम्येन तिष्ठन्ति गुणैरानन्दपूर्वकैः ।<br/>भूपा मनुष्यगन्धर्वा देवाः पितर एव च ।<br/>आजानेयाः कर्मदेवास्तत्त्व(रूपाः)देवाः पुरन्दरः ।<br/>शिवो विरिञ्चिरित्येते क्रमाच्छतगुणोत्तराः ।<br/>मुक्तावपि तदन्ये ये भूपाच्छतगुणावराः ।<br/>न समो ब्रह्मणः कश्चिन्मुक्तावपि कथञ्चन ।<br/>ततः सहस्रगुणिता श्रीस्ततः परमो हरिः ।<br/>अनन्तगुणितत्वेन तत्समः परमोपि न'' ।<br/>'अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः सखायो मनोजवेष्वसमा बभूवुः ।<br/>आदघ्नास उपकक्षास उ त्वे ह्रदा इव स्नात्वा उ त्वे ददृश्रे ।<br/>कामस्य यत्राप्ताः कामास्तत्र माममृतं कृधीन्द्रायेन्द्रो परिस्रव ।<br/>इत्यादि मोक्षानन्तरमपि भेदवचनेभ्यः । न च 'यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत्'' ।<br/>'यद्वै तन्न पश्यति पश्यन्वै तन्न पश्यति'' ।<br/>'न हि द्रष्टुर्दृष्टेर्विपरिलोपो विद्यते'' ।<br/>'अविनाशित्वान्न तु तद्द्वितीयमस्ति । ततोन्यद्विभक्तं यत्पश्येत्'' ।<br/>'परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति'' ।<br/>'तत् त्वमसि'' 'अहं ब्रह्मास्मि'' इत्यादिवाक्यविरोधः ।<br/>'सञ्ज्ञानाशो यदि भवेत्किमुक्त्या नः प्रयोजनम् ।<br/>मोहं मां प्रापयामास भवानत्रेति चोदितः ।<br/>याज्ञवल्क्यः प्रियामाह नाहं मोहं ब्रवीमि ते ।<br/>भूतजज्ञानलोपः स्यान्निजं ज्ञानं न लुप्यते ।<br/>न च ज्ञेयविनाशः स्यादात्मनाशः कुतः पुनः ।<br/>स्वभावतः पराद्विष्णोर्विश्वं भिन्नमपि स्फुटम् ।<br/>अस्वातन्त्र्याद्भिन्नमिव स्थितमेव यदेदृशम् ।<br/>तदा घ्राणादिभोगः स्यात्स्वरूपज्ञानशक्तितः ।<br/>तदात्मानुभवोपि स्यादीश्वरज्ञानमेव च ।<br/>यदान्यं न विजानाति नात्मानं नेश्वरं तथा ।<br/>पुरुषार्थता कुतस्तु स्यात्तदभावाय को यतेत् तस्मात्स्वभावज्ञानेन भिन्ना विष्णुसमीपगाः ।<br/>भुञ्जते सर्वभोगांश्च मुक्तिरेषा न चान्यथा ।<br/>यन्न पश्येत्परो विष्णुर्द्वितीयत्वेन स स्वतः ।<br/>तद्द्वितीयं न भवति प्रादुर्भावात्मकं वपुः ।<br/>प्रधानपुरुषादन्यद्यत्तस्माद्भिन्नमीश्वरः ।<br/>विभक्तत्वेन नियतं यस्मात्पश्यति सर्वदा ।<br/>पश्यन्नेव यतो विष्णुस्तदभेदं न पश्यति ।<br/>चेतनाचेतनस्यास्य नाभेदोस्ति ततोमुना ।<br/>न हि ज्ञानविलोपोस्ति सर्वज्ञस्य परेशितुः ।<br/>ब्रह्माणि जीवाः सर्वेपि परब्रह्माणि मुक्तिगाः प्रकृतिः परमं ब्रह्म परमं महदच्युतः नैव मुक्ता न प्रकृतिः क्वापि हि ब्रह्मवैभवम् ।<br/>प्राप्नुवन्त्यपि तज्ज्ञानान्निजं ब्रह्मत्वमाप्यते ।<br/>>यद्यस्य परमेशि(श)त्वं तदा स्याद्दुःखिता कुतः ।<br/>दुःखी चेत्कुत ईशत्वमनीशो ह्येव दुःखभाक् ।<br/>कुतः सर्वविदोज्ञत्वं क्व भ्रमोप्यज्ञतां विना ।<br/>तस्मान्नैवेश्वरो जीवस्तत्प्रसादात्तु मुच्यते ।<br/>ओयत्वादहंनामा भगवान्हरिरव्ययः ।<br/>ब्रह्मासौ गुणपूर्णत्वादस्म्यसावसनान्मितेः ।<br/>असनादसिनामासौ तेजस्त्वात्त्वमितीरितः ।<br/>सर्वैः क्रियापदैश्चैव सर्वैर्द्रव्यपदैरपि ।<br/>सर्वैर्गुणपदैश्चैव वाच्य एको हरिः स्वयम् ।<br/>युष्मत्पदैः प्रातियोग्यात्तद्युतैश्च क्रियापदैः ।<br/>अस्मत्पदैरान्तरत्वात्क्रियार्थैश्च तदन्वयैः ।<br/>परोक्षत्वात्तत्पदैश्च मुख्यवाच्यः स एव तु ।<br/>सर्वान्वेदानधीत्यैव प्रज्ञाधिक्येन हेतुना श्वेतकेतुरहङ्कारात्प्रायशो नास्मि मानुषः ।<br/>देवो वा केशवांशो वा नैषा प्रज्ञान्यथा भवेत् ।<br/>एवं महत्त्वबुद्ध्यैव दर्पपूर्णोभ्यगात्पितुः ।<br/>सकाशमकृताचारं तं दृष्ट्वा स्तब्धमज्ञवत् ।<br/>पितोवाच कुतः पुत्र स्तब्धता त्वामुपागता ।<br/>प्रायो नारायणं देवं नैव त्वं पृष्टवानसि ।<br/>यस्मिन् ज्ञाते त्वविज्ञातज्ञानादीनां फलं भवेत् ।<br/>प्राधान्यात्सदृशत्वाच्च तदधीनमिति स्फुटम् ।<br/>तत्सृष्टं चेति विज्ञातं फलवदि्ध भवेज्जगत् ।<br/>स्वातन्त्र्येणास्य विज्ञानं मिथ्याज्ञानमनर्थकृत् ।<br/>यथाचैवैकमृत्पिण्डज्ञानादेः सदृशत्वतः ।<br/>मृण्मयं तदकार्यं च ज्ञातं मृदिति वै भवेत् ।<br/>यथैव मृत्तिकेत्यादिनित्यनामप्रवेदनात् ।<br/>वाचारब्धमनित्यं तु ज्ञातं तन्मूलमित्यपि ।<br/>एवं कारणभूतोसौ भगवान्पुरुषोत्तमः ।<br/>प्रधानश्च स्वतन्त्रश्च तन्मूलमखिलं जगत् ।<br/>तदाधारं विमुक्तौ च तदधीनं सदा स्थितम् ।<br/>स सूक्ष्मो व्यापकः पूर्णस्तदीयमखिलं जगत् ।<br/>तस्मात्तदीयस्त्वमसि नैव सोसि कथञ्चन ।<br/>यथा पक्षी च सूत्रं च नानावृक्षरसा अपि ।<br/>यथा नद्यः समुद्रश्च यथा वृक्षपरावपि ।<br/>यथा धानाः परश्चैव यथैव लवणोदके ।<br/>यथा पुरुषदेशौ च यथाज्ञज्ञानदावपि ।<br/>यथा स्तेनापहार्यौ च तथा त्वं च परस्तथा ।<br/>भिन्नौ स्वभावतो नित्यं नानयोरेकता क्वचित् ।<br/>एवं भेदोखिलस्यापि स्वतन्त्रात्परमेश्वरात् ।<br/>परतन्त्रं स्वतन्त्रेण कथमैक्यमवाप्नुयात् ।<br/>स जीवनामा भगवान्प्राणधारणहेतुतः ।<br/>उपचारेण जीवाख्या संसारिणि निगद्यते ।<br/>तदधीनमिदं सर्वं नान्याधीनः स ईश्वरः ।<br/>जीवेश्वरभिदा चैव जडेश्वरभिदा तथा ।<br/>जीवभेदो मिथश्चैव जडजीवभिदा तथा ।<br/>जडभेदो मिथश्चेति प्रपञ्चो भेदपञ्चकः ।<br/>विष्णोः प्रज्ञामितं यस्माद्द्वैतं न भ्रान्तिकल्पितम् ।<br/>औतः परमार्थोसौ भगवान्विष्णुरव्ययः ।<br/>परमत्वं स्वतन्त्रत्वं सर्वशक्तित्वमेव च ।<br/>सर्वज्ञत्वं परानन्दः सर्वस्य तदधीनता ।<br/>इत्यादयो गुणा विष्णोर्नैवान्यस्य कथञ्चन ।<br/>अभावः परमद्वैते सन्त्येव ह्यपराणि तु ।<br/>विकल्पो विनिवर्तेत कल्पितो यदि केनचित् ।<br/>औतं ज्ञानिनां पक्षे न तस्माद्विद्यते क्वचिद्'' ।<br/>इत्यादिश्रुतिभ्योर्थान्तरस्यैवावगतत्वात् । एकपिण्डनामधेयेतिशब्दानां वैयर्थ्यं चान्यथा । न चैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं तत्पक्षे । न हि शुक्तिज्ञो रजतज्ञ इति व्यवहारः । नवकृत्वोपि भेद एव दृष्टान्तोक्तेश्च । तस्मादतत्त्वमसीत्येवोच्यते । ऐतदात्म्यमित्येतदात्मसम्बन्धि । तत्स्वामिकम् । त्वमपि तदैतदात्म्यमित्येतदात्मसम्बन्धि । तत्स्वामिकम् । त्वमपि तदैतदात्म्यमेवासि न सोसीति वा । तदिति लिङ्गसाम्यं चात्र । अविद्यमानमेवेश्वरं सृष्ट्यादिकं चाप्राप्तमेवात्मनो भिन्नत्वेन प्रापयित्वा तन्निषेधे कथं श्रुतेरुन्मत्तवाक्यत्वं न स्यात् ? अनुवादोपि 'यदिदं वदन्ति तन्न युज्यते'' इत्यादिवाक्यं परिहारे विशेषयुक्तिं च विना न दृष्टः । अतिप्रसङ्गश्चान्यथा । अभेदानुवादेन भेदोपदेशः किमिति न स्यात् ? सर्वशाखान्ते भेदोक्तेश्चैतदेव युक्तम् ।<br/>'नासंवत्सरवासिने प्रब्रूयात् नाप्रवक्त्र इत्याचार्या आचार्याः'' ।<br/>'अहं विश्वं भुवनमभ्यभवाम्'' ।<br/>'अनन्ते स्वर्गे लोके ज्येये प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति इति ब्रह्मविदो विदुः'' ।<br/>'नमो विष्णवे महते करोमि'' । 'पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम्'' ।<br/>इत्यादि । न चेश्वरस्तद्भेदो वा प्रत्यक्षादिसिद्धः । तत्पक्षे त्वैक्यादेरपि मिथ्यात्वात्स्वरूपस्य च सिद्धत्वाद्व्यर्थैव श्रुतिः । लक्षितस्वरूपस्यापि न स्वरूपाद्विशेषः । निर्विशेषत्वोक्तेः । मिथ्याविशेषोक्तौ चाप्रामाण्यं श्रुतेः । मिथ्यात्वं च मिथ्यैव तेषाम् । अतः सत्यत्वं सत्यं स्यात् । उपाधिकृतभेदेप्युपाधेर्मिथ्यात्वे त्वप्राप्तमेवोपाधिभेदं प्रापयित्वा पुनर्निषिद्ध्यत इति स एव दोषः । सत्योपाधिपक्षेपि हस्तपादाद्युपाधिभेदेपि भोक्तुरेकत्वदृष्टेरेकेनैवेश्वरेण सर्वोपाधिगतं सुखं दुःखं भुज्यतेत्येवमादयो दोषाः समा एव । अचेतनानामनुभवाभावान्न तत्साम्यम् । अतो जीवेश्वरयोर्भेद एवेति सिद्धम् ॥ १८ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C02_V14" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">आगमापायिनोनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत॥१४ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C02_V19

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C02

| verse_type = shloka

| verse_line1 = य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् ।

| verse_lines = य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् ।;उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते॥१९ ॥

| verse_line2 = उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते॥१९ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<p>तददर्शनादिनिमित्तं सोढव्यमित्याह - मात्रास्पर्शा इति~~ । ~~विषयसम्बन्धाः~~ ॥ १४ ॥~~</p>~~

{{Bhashyam

~~</div>~~

| verse_id = BGT_C02_V19

| id = BGT_C02_V19_B01

| text = य एनं जीवं वेत्ति हन्तारं स्वातन्त्र्येण । अन्यथा 'मया हतांस्त्वं जहि'' इत्यादिविरोधः । चेतनं प्रति य एनमिति परमात्मनोपि समम् ॥ १९ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C02_V15" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">समदुःखसुखं धीरं सोमृतत्वाय कल्पते॥१५ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C02_V20

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C02

| verse_type = shloka

| verse_line1 = न जायते म्रियते वा कदाचि-

| verse_lines = न जायते म्रियते वा कदाचि-;न्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः ।;अजो नित्यः शाश्वतोयं पुराणो;न हन्यते हन्यमाने शरीरे॥ २० ॥

| verse_line2 = न्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः ।

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<p>~~फलमाह~~ । ~~यं हीति~~ । न ~~केवलमव्यथामात्रेणामृतत्वं किन्तु पुरुषम्~~ ।</p>

{{Bhashyam

<p>~~'पुरु ब्रह्म गुणाधिक्यात् तज्ज्ञानात्पुरुषः स्मृतः~~'' ~~। इति प्रवृत्ते । पुरुसरणात् पुरुष इत्यर्थः ॥१५~~ ॥</p>

| verse_id = BGT_C02_V20

</~~div~~>

| id = BGT_C02_V20_B01

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahavishnu-id">जीवेश्वरयोर्नित्यत्वे मन्त्रवर्णोप्यस्तीत्याह । न जायते म्रियत इति । अयं ना परमपुरुषो भूत्वा विद्यमान एव देहसम्बन्धरूपेणापि भविता न । मरणं तु देहवियोग इति प्रसिद्धमेव । न हि घटादीनां मरणव्यवहारः । स्वरूपानाशः कैमुत्येनैव सिद्धः । अयं जीवोप्यजो नित्यश्च । अन्यथा पुनरुक्तेः । शाश्वतश्च । न कदाचिदस्वातन्त्र्यादिकं जीवस्वरूपं जहाति ।<br/>'अल्पशक्तिरसार्वज्ञं पारतन्त्र्यमपूर्णता ।<br/>उपजीवकत्वं जीवत्वमीशत्वं तद्विपर्ययः ।<br/>स्वाभाविकं तयोरेतन्नान्यथा स्यात्कथञ्चन ।<br/>वदन्ति शाश्वतावेतावत एव महाजनाः'' ॥</span></span> इति महाविष्णुपुराणे ।<br/>पुराण्यणति गच्छतीति पुराणः ॥२० ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C02_V16" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">नासतो विद्यतेभावो नाभावो विद्यते सतः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">उभयोरपि दृष्टोन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः॥१६ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C02_V21

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C02

| verse_type = shloka

| verse_line1 = वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् ।

| verse_lines = वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् ।;कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम्॥२१ ॥

| verse_line2 = कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम्॥२१ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<div class="bhashya" id="~~BGT_C02_V16_B01~~" data-~~verse="BGT_C02_V16">~~

~~<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya~~-id">न च युद्धात्परलोकदुःखमिति शोकः । असत्कर्मणः सकाशात् भावो नास्ति सत्कर्मणः सकाशात् अभावो नास्तीति नियतत्वात् । 'सद्भाववाचिनः शब्दाः सर्वे ते सुखवाचकाः । अभाववाचिनः शब्दाः सर्वे ते दुःखवाचकाः'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये । <span class="gr-~~blockquote~~">~~<span class~~=~~"gr-reference gr-ref-Vakshaya-~~id">'सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यते । प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते ॥''</span></span> इति वक्ष्यमाणत्वात् । (गीता. १७-२६) 'असन्नेव स भवति, असद्ब्रह्मेति वेद चेत्'' इत्यादेश्च । अन्तो निर्णयः । न चाविद्यामानविद्यमानयोरुत्पत्तिनाशनिषेधकोयं श्लोकः । प्रत्यक्षविरोधात् । सन्निति व्यवह्रियमाणमेव पदार्थस्वरूपमुत्पत्तेः प्राङ्ग्नाशोत्तरं च नास्तीति सर्वलोको व्यवहरति । न च विपर्यये किञ्चिन्मानम् । इदं तु वाक्यमन्यथासिद्धम् ।<span class=~~"gr-blockquote"><span class~~=~~"gr-reference gr-ref-Brahma-id">'आद्यन्तयोः सर्वकार्यमसदेवेति निश्चितम्~~ । यद्यसन्न विशेषोत्र जायते कोत्र जायते ॥ व्यक्तावपि समं ह्येतदनवस्थान्यथा भवेत् । ~~एवं नाशेपि बोद्धव्यमतोसन्नेव जायते ॥ तथाप्यभेदानुभवात् कार्यकारणयोः सदा~~ । भेदस्य चाविशेषेण देहोगात् क्षितितामिति ॥ व्यवहारो भवेद्यस्माद्बल्येवानुभवः सदा ॥'~~'</span></span> इति ब्रह्मतर्के~~ । न च सदसद्विलक्षणं किञ्चिदस्तीत्यत्र किञ्चिन्मानम् । न चासतः ख्यात्ययोगात् सतो बाधायोगादुभयविलक्षणं भ्रान्तिविषयम् । असतः ख्यात्ययोगादिति वदतोसतः ख्यातिरभून्न वा ? यदि नाभूत् न तत्ख्यातिनिराकरणम् । यद्यभूत् तथापि । न चासतोसत्वेन भ्रान्तौ सत्वेन च ख्यातिर्नास्तीत्यत्र किञ्चिन्मानम् । असद्व्यवहारलोपप्रसङ्गाच्च । यदविद्यमानं रूपं तस्य सत्त्वेन प्रतीतेरेव भ्रान्तित्वाच्च । अनिर्वचनीयत्वपक्षेपि सदिदं रजतमित्यविद्यमानसत्त्वप्रतीतिं विना न हि भ्रान्तित्वम् । भ्रान्तिसत्त्वाङ्गीकारेप्यभ्रान्तं सदिदं रजतमित्यविद्यमानसत्वप्रतीतौ हि प्रवर्तते । तस्मादुभयविलक्षणं न किञ्चित् । 'विश्वं सत्यम्'' । 'यच्चिकेत सत्यमित्'' । 'कविर्मनीषी परिभूः स्वयम्भूर्याथातथ्यतोर्थान् व्यदधाच्छाश्वतीभ्यः समाभ्यः'' इत्यादिश्रुतेश्च ॥१६ ॥

{{Bhashyam

~~</div>~~

| verse_id = BGT_C02_V21

| id = BGT_C02_V21_B01

| text = अविनाशिनं शरीरापायादिवर्जितम् । नित्यं स्वरूपतः । एनं परमेश्वरम् ।

'कर्तृत्वं तु स्वतन्त्रत्वं तदेकस्य हरेर्भवेत् ।

तच्चाव्ययं तस्य जानन् कथं कर्ता स्वयं भवेत्'' ॥ इति परमश्रुतिः ।

अन्यथाविनाशिनं नित्यमिति पुनरुक्तिः ॥२१ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C02_V17" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">अविनाशि तु तद् विदि्ध येन सर्वमिदं ततम् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित् कर्तुमर्हति॥१७ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C02_V22

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C02

| verse_type = shloka

| verse_line1 = वासांसि जीर्णानि यथा विहाय

| verse_lines = वासांसि जीर्णानि यथा विहाय;नवानि गृह्णाति नरोपराणि;तथा शरीराणि विहाय जीर्णा-;न्यन्यानि संयाति नवानि देही॥ २२ ॥

| verse_line2 = नवानि गृह्णाति नरोपराणि

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<span class~~=~~"gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahavaraha-~~id">यद्यपि नित्यत्वं जीवस्याप्यस्ति । तथापि सर्वप्रकारेणाविनाशित्वं विष्णोरेवेति तुशब्दः । 'अनित्यत्वं देहहानिर्दुःखप्राप्तिरपूर्णता । नाशश्चतुर्विधः प्रोक्तस्तदभावो हरेः सदा । तदन्येषां तु सर्वेषां नाशाः केचिद् भवन्ति हि'' ॥</span></span> इति महावाराहे । <span class=~~"gr-blockquote"><span class~~=~~"gr-reference gr-ref-Paramashruthi-id">'देशतः कालतश्चैव गुणतश्च त्रिधा ततिः~~ । ~~सा समस्ता हरेरेव न ह्यन्ये पूर्णसद्गुणाः''~~ ॥~~</span></span> इति परमश्रुतिः ॥१७~~ ॥

{{Bhashyam

~~</div>~~

| verse_id = BGT_C02_V22

| id = BGT_C02_V22_B01

| text = जीवस्यापि शरीरसंयोगवियोगावेव जनिमृती यतस्ततो न दुःखकारणमित्याह । वासांसीति ॥ २२ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C02_V18" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">अनाशिनोप्रमेयस्य तस्माद् युद्ध्यस्व भारत॥१८ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C02_V23

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C02

| verse_type = shloka

| verse_line1 = 'नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।

| verse_lines = 'नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।;नचैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः॥२३ ॥

| verse_line2 = नचैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः॥२३ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<div class="bhashya" id="~~BGT_C02_V18_B01~~" data-~~verse="BGT_C02_V18">~~

<p>शरीरिणां तु देहहान्यादिनाशो विद्यत एव । 'येन सर्वमिदं ततम्'' इति तस्यैव लक्षणकथनात् न जीवानां देशतो गुणतश्च पूर्णता । अनिच्छया देहहान्यादेरेव दुःखावाप्तिः सिद्धा । तस्मादनाशिनोप्रमेयस्य विष्णोः पूजार्थं युद्ध्यस्व । तत्प्रसादाधीनत्वाद् दुःखनिवृत्तेः सुखस्य च । 'ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः । तेषामहं समुद्धर्ता'' (गीता १२-६) इत्यादेः । जीवपक्षे 'नित्यस्योक्ताः'' इत्युक्तत्वात् 'अनाशिनः'' इति पुनरुक्तिः । 'अविनाशि, येन सर्वमिदं ततम्'' इत्युक्तस्यैव 'अनाशिनोप्रमेयस्य'' इति प्रत्यभिज्ञानाच्च । 'इमे देहाः'' इति विशेषणान्नित्यश्चिदानन्दात्मकः स्वरूपभूतो देहो मुक्तानामपि विद्यत इति ज्ञायते । <span class="gr-~~blockquote~~">~~<span class~~=~~"gr-reference gr-ref-Bhagavathe-~~id">'न वर्तते यत्र रजस्तमस्तयोः सत्वं च मिश्रं न च कालविक्रमः । न यत्र माया किमुतापरे हरे- रनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिताः ॥ श्यामावदाताः शतपत्रलोचनाः पिशङ्गवस्त्राः सुरुचः सुपेशसः । सर्वे चतुर्बाहव उन्मिषन्मणि - प्रवेकनिष्काभरणाः सुवर्चसः ॥ प्रवालवैडूर्यमृणालवर्चसां परिस्फुरत्कुण्डलमौलिमालिनाम् । भ्राजिष्णुभिर्यः परितो विराजते लसद्विमानावलिभिर्महात्मनाम् ॥ विद्योतमानप्रमदोत्तमाभिः सविद्युदभ्रावलिभिर्यथा नभः'' ॥</span></span> इति हि भागवते । चिदानन्दशरीरेण सर्वे मुक्ता यथा हरिः । भुञ्जते कामतो भोगांस्तदन्तर्बहिरेव च ॥ इति परमश्रुतिः । न च जीवेश्वरैक्यं मुक्तावपि । 'इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः । सर्गेपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च'' । (गीता, १४-२) 'यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् । सोश्नुते सर्वान्कामान्सह ब्रह्मणा विपश्चिता'' । 'एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य । इमान् लोकान् कामान्नी कामरूप्यनुसञ्जरन् । एतत्सामगायन्नास्ते'' । 'सर्वे नन्दन्ति यशसागतेन सभासाहेन सख्या सखायः । किल्बिषस्पृत्पितुषणिर्ह्येषामरं हितो भवति वाजिनाय'' । 'ऋचां त्वः पोषमास्ते पुपुष्वान् गायत्रं त्वो गायति शक्वरीषु । ब्रह्मा त्वो वदति जातविद्यां यज्ञस्य मात्रां विमिमीत उ त्वः'' । 'परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते'' 'स तत्र पर्येति जक्षन् क्रीडन् रममाणः स्त्रीभिर्वा यानैर्वा'' । 'तदा विद्वान्पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति'' । 'मुक्ताः प्राप्य परं विष्णुं तद्देहं संश्रिता अपि । तारतम्येन तिष्ठन्ति गुणैरानन्दपूर्वकैः । भूपा मनुष्यगन्धर्वा देवाः पितर एव च । आजानेयाः कर्मदेवास्तत्त्व(रूपाः)देवाः पुरन्दरः । शिवो विरिञ्चिरित्येते क्रमाच्छतगुणोत्तराः । मुक्तावपि तदन्ये ये भूपाच्छतगुणावराः । न समो ब्रह्मणः कश्चिन्मुक्तावपि कथञ्चन । ततः सहस्रगुणिता श्रीस्ततः परमो हरिः । अनन्तगुणितत्वेन तत्समः परमोपि न'' । 'अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः सखायो मनोजवेष्वसमा बभूवुः । आदघ्नास उपकक्षास उ त्वे ह्रदा इव स्नात्वा उ त्वे ददृश्रे । कामस्य यत्राप्ताः कामास्तत्र माममृतं कृधीन्द्रायेन्द्रो परिस्रव । इत्यादि मोक्षानन्तरमपि भेदवचनेभ्यः । न च 'यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत्'' । 'यद्वै तन्न पश्यति पश्यन्वै तन्न पश्यति'' । 'न हि द्रष्टुर्दृष्टेर्विपरिलोपो विद्यते'' । 'अविनाशित्वान्न तु तद्द्वितीयमस्ति । ततोन्यद्विभक्तं यत्पश्येत्'' । 'परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति'' । 'तत् त्वमसि'' 'अहं ब्रह्मास्मि'' इत्यादिवाक्यविरोधः । 'सञ्ज्ञानाशो यदि भवेत्किमुक्त्या नः प्रयोजनम् । मोहं मां प्रापयामास भवानत्रेति चोदितः । याज्ञवल्क्यः प्रियामाह नाहं मोहं ब्रवीमि ते । भूतजज्ञानलोपः स्यान्निजं ज्ञानं न लुप्यते । न च ज्ञेयविनाशः स्यादात्मनाशः कुतः पुनः । स्वभावतः पराद्विष्णोर्विश्वं भिन्नमपि स्फुटम् । अस्वातन्त्र्याद्भिन्नमिव स्थितमेव यदेदृशम् । तदा घ्राणादिभोगः स्यात्स्वरूपज्ञानशक्तितः । तदात्मानुभवोपि स्यादीश्वरज्ञानमेव च । यदान्यं न विजानाति नात्मानं नेश्वरं तथा । पुरुषार्थता कुतस्तु स्यात्तदभावाय को यतेत् तस्मात्स्वभावज्ञानेन भिन्ना विष्णुसमीपगाः । भुञ्जते सर्वभोगांश्च मुक्तिरेषा न चान्यथा । यन्न पश्येत्परो विष्णुर्द्वितीयत्वेन स स्वतः । तद्द्वितीयं न भवति प्रादुर्भावात्मकं वपुः । प्रधानपुरुषादन्यद्यत्तस्माद्भिन्नमीश्वरः । विभक्तत्वेन नियतं यस्मात्पश्यति सर्वदा । पश्यन्नेव यतो विष्णुस्तदभेदं न पश्यति । चेतनाचेतनस्यास्य नाभेदोस्ति ततोमुना । न हि ज्ञानविलोपोस्ति सर्वज्ञस्य परेशितुः । ब्रह्माणि जीवाः सर्वेपि परब्रह्माणि मुक्तिगाः प्रकृतिः परमं ब्रह्म परमं महदच्युतः नैव मुक्ता न प्रकृतिः क्वापि हि ब्रह्मवैभवम् । प्राप्नुवन्त्यपि तज्ज्ञानान्निजं ब्रह्मत्वमाप्यते । >यद्यस्य परमेशि(श)त्वं तदा स्याद्दुःखिता कुतः । दुःखी चेत्कुत ईशत्वमनीशो ह्येव दुःखभाक् । कुतः सर्वविदोज्ञत्वं क्व भ्रमोप्यज्ञतां विना । तस्मान्नैवेश्वरो जीवस्तत्प्रसादात्तु मुच्यते । ओयत्वादहंनामा भगवान्हरिरव्ययः । ब्रह्मासौ गुणपूर्णत्वादस्म्यसावसनान्मितेः । असनादसिनामासौ तेजस्त्वात्त्वमितीरितः । सर्वैः क्रियापदैश्चैव सर्वैर्द्रव्यपदैरपि । सर्वैर्गुणपदैश्चैव वाच्य एको हरिः स्वयम् । युष्मत्पदैः प्रातियोग्यात्तद्युतैश्च क्रियापदैः । अस्मत्पदैरान्तरत्वात्क्रियार्थैश्च तदन्वयैः । परोक्षत्वात्तत्पदैश्च मुख्यवाच्यः स एव तु । सर्वान्वेदानधीत्यैव प्रज्ञाधिक्येन हेतुना श्वेतकेतुरहङ्कारात्प्रायशो नास्मि मानुषः । देवो वा केशवांशो वा नैषा प्रज्ञान्यथा भवेत् । एवं महत्त्वबुद्ध्यैव दर्पपूर्णोभ्यगात्पितुः । सकाशमकृताचारं तं दृष्ट्वा स्तब्धमज्ञवत् । पितोवाच कुतः पुत्र स्तब्धता त्वामुपागता । प्रायो नारायणं देवं नैव त्वं पृष्टवानसि । यस्मिन् ज्ञाते त्वविज्ञातज्ञानादीनां फलं भवेत् । प्राधान्यात्सदृशत्वाच्च तदधीनमिति स्फुटम् । तत्सृष्टं चेति विज्ञातं फलवदि्ध भवेज्जगत् । स्वातन्त्र्येणास्य विज्ञानं मिथ्याज्ञानमनर्थकृत् । यथाचैवैकमृत्पिण्डज्ञानादेः सदृशत्वतः । मृण्मयं तदकार्यं च ज्ञातं मृदिति वै भवेत् । यथैव मृत्तिकेत्यादिनित्यनामप्रवेदनात् । वाचारब्धमनित्यं तु ज्ञातं तन्मूलमित्यपि । एवं कारणभूतोसौ भगवान्पुरुषोत्तमः । प्रधानश्च स्वतन्त्रश्च तन्मूलमखिलं जगत् । तदाधारं विमुक्तौ च तदधीनं सदा स्थितम् । स सूक्ष्मो व्यापकः पूर्णस्तदीयमखिलं जगत् । तस्मात्तदीयस्त्वमसि नैव सोसि कथञ्चन । यथा पक्षी च सूत्रं च नानावृक्षरसा अपि । यथा नद्यः समुद्रश्च यथा वृक्षपरावपि । यथा धानाः परश्चैव यथैव लवणोदके । यथा पुरुषदेशौ च यथाज्ञज्ञानदावपि । यथा स्तेनापहार्यौ च तथा त्वं च परस्तथा । भिन्नौ स्वभावतो नित्यं नानयोरेकता क्वचित् । एवं भेदोखिलस्यापि स्वतन्त्रात्परमेश्वरात् । परतन्त्रं स्वतन्त्रेण कथमैक्यमवाप्नुयात् । स जीवनामा भगवान्प्राणधारणहेतुतः । उपचारेण जीवाख्या संसारिणि निगद्यते । तदधीनमिदं सर्वं नान्याधीनः स ईश्वरः । जीवेश्वरभिदा चैव जडेश्वरभिदा तथा । जीवभेदो मिथश्चैव जडजीवभिदा तथा । जडभेदो मिथश्चेति प्रपञ्चो भेदपञ्चकः । विष्णोः प्रज्ञामितं यस्माद्द्वैतं न भ्रान्तिकल्पितम् । औतः परमार्थोसौ भगवान्विष्णुरव्ययः । परमत्वं स्वतन्त्रत्वं सर्वशक्तित्वमेव च । सर्वज्ञत्वं परानन्दः सर्वस्य तदधीनता । इत्यादयो गुणा विष्णोर्नैवान्यस्य कथञ्चन । अभावः परमद्वैते सन्त्येव ह्यपराणि तु । विकल्पो विनिवर्तेत कल्पितो यदि केनचित् । औतं ज्ञानिनां पक्षे न तस्माद्विद्यते क्वचिद्'' । इत्यादिश्रुतिभ्योर्थान्तरस्यैवावगतत्वात् । एकपिण्डनामधेयेतिशब्दानां वैयर्थ्यं चान्यथा । न चैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं तत्पक्षे । न हि शुक्तिज्ञो रजतज्ञ इति व्यवहारः । नवकृत्वोपि भेद एव दृष्टान्तोक्तेश्च । तस्मादतत्त्वमसीत्येवोच्यते । ऐतदात्म्यमित्येतदात्मसम्बन्धि । तत्स्वामिकम् । त्वमपि तदैतदात्म्यमित्येतदात्मसम्बन्धि । तत्स्वामिकम् । त्वमपि तदैतदात्म्यमेवासि न सोसीति वा । तदिति लिङ्गसाम्यं चात्र । अविद्यमानमेवेश्वरं सृष्ट्यादिकं चाप्राप्तमेवात्मनो भिन्नत्वेन प्रापयित्वा तन्निषेधे कथं श्रुतेरुन्मत्तवाक्यत्वं न स्यात् ? अनुवादोपि 'यदिदं वदन्ति तन्न युज्यते'' इत्यादिवाक्यं परिहारे विशेषयुक्तिं च विना न दृष्टः । अतिप्रसङ्गश्चान्यथा । अभेदानुवादेन भेदोपदेशः किमिति न स्यात् ? सर्वशाखान्ते भेदोक्तेश्चैतदेव युक्तम् । 'नासंवत्सरवासिने प्रब्रूयात् नाप्रवक्त्र इत्याचार्या आचार्याः'' । 'अहं विश्वं भुवनमभ्यभवाम्'' । 'अनन्ते स्वर्गे लोके ज्येये प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति इति ब्रह्मविदो विदुः'' । 'नमो विष्णवे महते करोमि'' । 'पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम्'' । इत्यादि । न चेश्वरस्तद्भेदो वा प्रत्यक्षादिसिद्धः । तत्पक्षे त्वैक्यादेरपि मिथ्यात्वात्स्वरूपस्य च सिद्धत्वाद्व्यर्थैव श्रुतिः । लक्षितस्वरूपस्यापि न स्वरूपाद्विशेषः । निर्विशेषत्वोक्तेः । मिथ्याविशेषोक्तौ चाप्रामाण्यं श्रुतेः । मिथ्यात्वं च मिथ्यैव तेषाम् । अतः सत्यत्वं सत्यं स्यात् । उपाधिकृतभेदेप्युपाधेर्मिथ्यात्वे त्वप्राप्तमेवोपाधिभेदं प्रापयित्वा पुनर्निषिद्ध्यत इति स एव दोषः । सत्योपाधिपक्षेपि हस्तपादाद्युपाधिभेदेपि भोक्तुरेकत्वदृष्टेरेकेनैवेश्वरेण सर्वोपाधिगतं सुखं दुःखं भुज्यतेत्येवमादयो दोषाः समा एव । अचेतनानामनुभवाभावान्न तत्साम्यम् । अतो जीवेश्वरयोर्भेद एवेति सिद्धम् ॥ १८ ॥</p>

{{Bhashyam

~~</div>~~

| verse_id = BGT_C02_V23

| id = BGT_C02_V23_B01

| text = कारणतोपि नेश्वरस्यान्यथात्वमित्याह - नैनं छिन्दन्तीति ॥२३॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C02_V19" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते॥१९ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C02_V24

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C02

| verse_type = shloka

| verse_line1 = अच्छेद्योयमदाह्योयमक्लेद्योशोष्य एव च ।

| verse_lines = अच्छेद्योयमदाह्योयमक्लेद्योशोष्य एव च ।;नित्यः सर्वगतस्थाणुरचलोयं सनातनः॥२४ ॥

| verse_line2 = नित्यः सर्वगतस्थाणुरचलोयं सनातनः॥२४ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<p>~~य एनं जीवं वेत्ति हन्तारं स्वातन्त्र्येण~~ । ~~अन्यथा~~ '~~मया हतांस्त्वं जहि~~'' ~~इत्यादिविरोधः~~ । ~~चेतनं प्रति य एनमिति परमात्मनोपि समम् ॥ १९ ॥~~</p>

{{Bhashyam

</~~div~~>

| verse_id = BGT_C02_V24

| id = BGT_C02_V24_B01

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahavishnu-id">अच्छेद्यत्वादिकं जीवस्यापि तत्सममित्याह - अच्छेद्योयमिति । नित्यं सर्वगते स्थितः अणुश्चायमिति सर्वगतस्थाणुः । सर्वगतो विष्णुस्तदधीनत्वादिकं तत्स्थत्वम् । हेतुतोपि तत्स्थत्वान्न चलतीत्यचलः । नादेन शब्देन सह वर्तत इति सनादन एव सनातनः ।<br/>'नित्यं सर्वगते विष्णावणुर्जीवो व्यवस्थितः ।<br/>न चास्य तदधीनत्वं हेतुतोपि विचाल्यते ।<br/>निषेधविधिपात्रत्वात्सनातन इति स्मृऽतः'' ॥</span></span> इति महाविष्णुपुराणे ।<br/>अच्छेद्योयमित्यादिपुनरुक्तिश्चान्यथा । यस्मिन्नयं स्थितः सोव्यक्ताचिन्त्यादिरूपः । एवं ज्ञातः परमेश्वरः सर्वदुःखनाशं करोतीति नानुशोचितुमर्हसि । 'तेषामहं समुद्धर्ता'' इत्यादेः ।<br/>'न त्वेवाहं जातु नासं न त्वम्'' इत्युभयोरपि प्रस्तुतत्वात् । देहिनः शरीरिणः देहीति विशेषितत्वाच्च जीवस्य तत्र तत्र ।<br/>'अविनाशि तु ।'' 'येन सर्वमिदं ततम् ।'' 'अनाशिनोप्रमेयस्य ।'' 'न म्रियते ।'' 'भूत्वा भविता न ।'' 'अविनाशिनम् ।'' 'अव्ययम् ।'' 'अव्यक्तोयमचिन्त्योयमविकार्योयम्'' । इत्यादि परमात्मनश्च । न हि जीवेन ततं सर्वम् । न च मुख्यतोप्रमेयोसौ । न च न म्रियते । न चाविनाशिनं नित्यमिति नित्यत्वातिरिक्तमविनाशित्वं तस्य । न चाव्यक्तत्वमविकार्यत्वं च मुख्यम् । न च भूत्वा भविता वा नेति देहस्याप्यनुत्पत्तिः । परमात्मनस्तु देहवियोगादिकमपि नास्तीत्यविनाशि त्वित्यादिविशेषणम् । यस्मादेवं भूतस्तस्मात्स एव स्वतन्त्रः । तदधीनमन्यत्सर्वम् । अतः स एव सर्वपुरुषार्थदः । अतस्तत्पूजा सत्कर्मैव । अतस्तदर्थं युध्यस्व । अन्येषां त्वन्तवन्त एव देहाः । प्राकृतदेहिनश्च । अतोस्वतन्त्रत्वान्न हन्तुं तेषां सामर्थ्यम् । नित्यत्वान्न हन्यते च । तस्माद्धन्ता हत इति मन्यमानौ न विजानीतः । यस्मादयमेव परमेश्वरः शरीरवियोगरूपेणापि न म्रियते तत्संयोगरूपेणापि न जायते जीववत्कदापि । अतः स एव स्वतन्त्रत्वात्सर्वस्य हन्ता । जीवस्तु तेन शरीरे हन्यमाने स्वयं न हन्यत इत्येतावत् । अत एवमविनाशित्वादेः स्वातन्त्र्यात् सर्वकर्तारं परमात्मानं यो वेद स कथं घातयति हन्ति वा ? वाससो जरावत्स्वशरीरजरादावस्वातन्त्र्यदर्शनात्सर्वत्रास्वातन्त्र्यं ज्ञातव्यं जीवस्य । ईश्वरस्य तु देहस्यापि च्छेदादेरभावात्स्वातन्त्र्यम् । नैनं छिन्दन्तीति च्छेदनाद्यभावः साक्षादेव दर्शयितुं शक्यते स्वदेहस्येति वर्तमानापदेशः । छेदनादिकं त्वीश्वरो मोहाय मृषैव दर्शयति ॥ २४ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C02_V20" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">न जायते म्रियते वा कदाचि-</span>~~

~~<span class="shloka-line">न्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">अजो नित्यः शाश्वतोयं पुराणो</span>~~

~~<span class="shloka-line">न हन्यते हन्यमाने शरीरे॥ २० ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C02_V25

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C02

| verse_type = shloka

| verse_line1 = अव्यक्तोयमचिन्त्योयमविकार्योयमुच्यते ।

| verse_lines = अव्यक्तोयमचिन्त्योयमविकार्योयमुच्यते ।;तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि॥२५ ॥

| verse_line2 = तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि॥२५ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-~~Mahavishnu~~-id">~~जीवेश्वरयोर्नित्यत्वे मन्त्रवर्णोप्यस्तीत्याह~~ । न ~~जायते म्रियत~~ इति । ~~अयं ना परमपुरुषो भूत्वा विद्यमान एव देहसम्बन्धरूपेणापि भविता न~~ । ~~मरणं तु देहवियोग~~ इति ~~प्रसिद्धमेव~~ । न हि ~~घटादीनां मरणव्यवहारः~~ । ~~स्वरूपानाशः कैमुत्येनैव सिद्धः~~ । ~~अयं जीवोप्यजो नित्यश्च~~ । ~~अन्यथा पुनरुक्तेः~~ । ~~शाश्वतश्च~~ । ~~न कदाचिदस्वातन्त्र्यादिकं जीवस्वरूपं जहाति~~ । '~~अल्पशक्तिरसार्वज्ञं पारतन्त्र्यमपूर्णता~~ । ~~उपजीवकत्वं जीवत्वमीशत्वं तद्विपर्ययः~~ । ~~स्वाभाविकं तयोरेतन्नान्यथा स्यात्कथञ्चन~~ । ~~वदन्ति शाश्वतावेतावत~~ एव ~~महाजनाः~~'' ॥</span></span> ~~इति महाविष्णुपुराणे । पुराण्यणति गच्छतीति पुराणः ॥२०~~ ॥

{{Bhashyam

~~</div>~~

| verse_id = BGT_C02_V25

| id = BGT_C02_V25_B01

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Painishruthi-id">सर्वगतश्चेत्परमात्मा किमिति तथा न दृश्यत इत्यतो वक्ति - अव्यक्तोयमिति । कथमेतद्युज्यते ? अचिन्त्यशक्तित्वात् । न च सा शक्तिः कदाचिदन्यथा भवति । अविकार्यत्वात् । यानि यान्यस्य रूपाणि तानि सर्वाण्यप्येवं भूतानीति दर्शयितुमेनमयमित्यादिपृथग्वचनम् । जीवे तु सर्वजीवेष्वनुगमार्थम् । सर्वं चैतत् श्रुतिसिद्धम् ।<br/>'सद्देहः सुखगन्धश्च ज्ञानभाः सत्पराक्रमः ।<br/>ज्ञानज्ञानः सुखसुखः स विष्णुः परमोक्षरः'' ।</span></span> इति पैङ्गिश्रुतिः ।<br/>'ओहो देहवांश्चैकः प्रोच्यते परमेश्वरः ।<br/>अप्राकृतशरीरत्वाददेह इति कथ्यते ।<br/>शिरश्चरणबाह्वादिविग्रहोयं स्वयं हरिः ।<br/>स्वस्मान्नान्यो विग्रहोस्य ततश्चादेह उच्यते ।<br/>स्वयं स्वरूपवान्यस्माद्देहवांश्चोच्यते ततः ।<br/>शिरश्चरणबाह्वादिः सुखज्ञानादिरूपकः ।<br/>स च विष्णोर्न चान्योस्ति यस्मात्सोचिन्त्यशक्तिमान् ।<br/>देहयोगवियोगादिस्ततो नास्य कथञ्चन ।<br/>गुणरूपोपि भगवान् गुणभुक्च सदा श्रुतः ।<br/>अहमित्यात्मभोगो यत्सर्वेषामनुभूयते ।<br/>अभिन्नेपि विशेषोयं सदानुभवगोचरः ।<br/>विशेषोपि हि नान्योतः स च स्वस्यापि युज्यते ।<br/>नानवस्था ततः क्वापि परमैश्वर्यतो हरेः ।<br/>युक्तायुक्तत्वमपि हि यदधीनं सदेष्यते ।<br/>प्रमाणावगते तत्र कुत एव ह्ययुक्तता'' ॥ इत्यादिपरमश्रुतिः ।<br/>'गुणाः श्रुताः सुविरुद्धाश्च देवे सन्त्यश्रुता अपि नैवात्र शङ्का ।<br/>चिन्त्या अचिन्त्याश्च तथैव दोषाः श्रुताश्च नाज्ञैर्हि तथा प्रतीताः'' ॥ इत्यादि च ऋग्वेदे सौपर्णशाखायाम् ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahavaraha-id">'एकमेवाद्वितीयं'' 'नेह नानास्ति किञ्चिन'' ।<br/>'मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति'' ।<br/>'यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति ।<br/>एवं धर्मान् पृथक्पश्यंस्तानेवानुविधावति'' ।<br/>'मत्स्यकूर्मादिरूपाणां गुणानां कर्मणामपि ।<br/>तथैवावयवानां च भेदं पश्यति यः क्वचित् ।<br/>भेदाभेदौ च यः पश्येत्स याति तम एव तु ।<br/>पश्येदभेदमेवैषां बुभूषुः पुरुषस्ततः ।<br/>अभेदेपि विशेषोस्ति व्यवहारस्ततो भवेत् ।<br/>विशेषिणां विशेषस्य तथा भेदविशेषयोः ।<br/>विशेषस्तु स एवायं नानवस्था ततः क्वचित् ।<br/>प्रादुर्भावादिरूपेषु मूलरूपेषु सर्वशः ।<br/>न विशेषोस्ति सामर्थ्ये गुणेष्वपि कदाचन ।<br/>मत्स्यकूर्मवराहाश्च नृसिंहवटुभार्गवाः ।<br/>राघवः कृष्णबुद्धौ च कल्किव्यासैतरेयकाः ।<br/>दत्तो धन्वन्तरिर्यज्ञः कपिलो हंसतापसौ ।<br/>शिंशुमारो हयास्यश्च हरिः कृष्णश्च धर्मजः ।<br/>नारायणस्तथेत्याद्याः साक्षान्नारायणः स्वयम् ।<br/>ब्रह्मरुद्रौ शेषविपौ शक्राद्या नारदस्तथा ।<br/>सनत्कुमारः कामभवोप्यनिरुद्धो विनायकः ।<br/>सुदर्शनाद्यायुधानि पृथ्वाद्याश्चक्रवर्तिनः ।<br/>इत्याद्या विष्णुनाविष्टा भिन्नाः संसारिणो हरेः ।<br/>तेष्वेव लक्ष्मणाद्येषु त्रिष्वेवं च बलादिषु ।<br/>नरार्जुनादिषु तथा पुनरावेश उच्यते ।<br/>स्वल्पस्तु पुनरावेशो धर्मपुत्रादिषु प्रभोः ।<br/>एतज्जानाति यस्तस्मिन्प्रीतिरभ्यधिका हरेः ।<br/>सङ्करज्ञानिनस्तत्र पातस्तमसि च ध्रुवम्'' ॥</span></span> इत्यादि महावराहे ॥२५ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C02_V21" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम्॥२१ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C02_V26

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C02

| verse_type = shloka

| verse_line1 = अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् ।

| verse_lines = अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् ।;तथापि त्वं महाबाहो नैनं शोचितुमर्हसि॥२६ ॥

| verse_line2 = तथापि त्वं महाबाहो नैनं शोचितुमर्हसि॥२६ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<p>~~अविनाशिनं शरीरापायादिवर्जितम्~~ । ~~नित्यं स्वरूपतः~~ । ~~एनं परमेश्वरम्~~ ।</p>

{{Bhashyam

<p>'~~कर्तृत्वं तु स्वतन्त्रत्वं तदेकस्य हरेर्भवेत्~~ ।</p>

| verse_id = BGT_C02_V26

<p>~~तच्चाव्ययं तस्य जानन् कथं कर्ता स्वयं भवेत्'' ॥ इति परमश्रुतिः~~ ।</p>

| id = BGT_C02_V26_B01

~~<p>अन्यथाविनाशिनं नित्यमिति पुनरुक्तिः ॥२१~~ ॥~~</p>~~

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">तिष्ठतु तावदयं विस्तारः । यावन्मोक्षं जीवस्य जन्ममरणे स्वयमेव मन्यसे न तु नियमेन । तथापि तावन्मात्रेणापि ज्ञानेन शोचितुं नार्हसि ।<br/>'नित्यं सनातनं प्रोक्तं नित्यं नियतमेव च'' । इति</span></span> शब्दनिर्णये ।<br/>अत्र तु नियतम् । 'जातस्य हि ध्रुवः'' इति प्रकाशनात् ॥२६ ॥

~~</div>~~

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C02_V22" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">वासांसि जीर्णानि यथा विहाय</span>~~

~~<span class="shloka-line">नवानि गृह्णाति नरोपराणि</span>~~

~~<span class="shloka-line">तथा शरीराणि विहाय जीर्णा-</span>~~

~~<span class="shloka-line">न्यन्यानि संयाति नवानि देही॥ २२ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C02_V27

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C02

| verse_type = shloka

| verse_line1 = जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।

| verse_lines = जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।;तस्मादपरिहार्येर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि॥२७ ॥

| verse_line2 = तस्मादपरिहार्येर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि॥२७ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<p>जीवस्यापि शरीरसंयोगवियोगावेव जनिमृती यतस्ततो न दुःखकारणमित्याह । वासांसीति ॥ २२ ॥~~</p>~~

{{Bhashyam

~~</div>~~

| verse_id = BGT_C02_V27

| id = BGT_C02_V27_B01

| text = तस्मान्नात्राश्चर्यबुदि्धः कर्तव्या ॥ २७-२८ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C02_V23" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">'नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">नचैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः॥२३ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C02_V28

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C02

| verse_type = shloka

| verse_line1 = अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत ।

| verse_lines = अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत ।;अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना॥२८ ॥

| verse_line2 = अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना॥२८ ॥

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C02_V23_B01" data-verse~~=~~"BGT_C02_V23">~~

{{VerseBlock

~~<p>कारणतोपि नेश्वरस्यान्यथात्वमित्याह - नैनं छिन्दन्तीति ॥२३॥</p>~~

| verse_id = BGT_C02_V29

~~</div>~~

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C02

| verse_type = shloka

| verse_line1 = आश्चर्यवत् पश्यति कश्चिदेनमाश्चर्यवद् वदति तथैव चान्यः ।

| verse_lines = आश्चर्यवत् पश्यति कश्चिदेनमाश्चर्यवद् वदति तथैव चान्यः ।;आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति;श्रुत्वाप्येनं वेद नचैव कश्चित्॥ २९ ॥

| verse_line2 = आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-~~text">

{{Bhashyam

<~~div~~ class="~~shloka~~">

| verse_id = BGT_C02_V29

<span class="~~shloka~~-~~line~~">~~अच्छेद्योयमदाह्योयमक्लेद्योशोष्य एव च~~ ।</~~span~~>

| id = BGT_C02_V29_B01

~~<span class="shloka-line">नित्यः सर्वगतस्थाणुरचलोयं सनातनः॥२४~~ ॥</span>

| text = किं तर्ह्याश्चर्यो भगवानेवेत्याह । आश्चर्यवदिति । आश्चर्यमेव सन्तमेनमाश्चर्यवत्पश्यति न पुनरनाश्चर्यम् ।<br/>'गगनं गगनाकारं सागरः सागरोपमः'' । इत्यादिवत् ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">'आश्चर्यो भगवान्विष्णुर्यस्मान्नैतादृशः क्वचित् ।<br/>तस्मात्तद्गोचरं ज्ञानं तद्गोचरवदेव तु'' ॥</span></span> इति ब्रह्मतर्के ।<br/>अनाश्चर्यवदप्यसुरादयः पश्यन्तीति कश्चिदिति विशेषणम् ॥२९ ॥

</~~div~~>

}}

</~~div~~>

~~</div>~~

~~<div class="bhashya" id="BGT_C02_V24_B01" data-verse="BGT_C02_V24">~~

<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahavishnu-id">अच्छेद्यत्वादिकं जीवस्यापि तत्सममित्याह - अच्छेद्योयमिति । नित्यं सर्वगते स्थितः अणुश्चायमिति सर्वगतस्थाणुः । सर्वगतो विष्णुस्तदधीनत्वादिकं तत्स्थत्वम् । हेतुतोपि तत्स्थत्वान्न चलतीत्यचलः । नादेन शब्देन सह वर्तत इति सनादन एव सनातनः । 'नित्यं सर्वगते विष्णावणुर्जीवो व्यवस्थितः । न चास्य तदधीनत्वं हेतुतोपि विचाल्यते । निषेधविधिपात्रत्वात्सनातन इति स्मृऽतः'' ॥</span></span> इति महाविष्णुपुराणे । अच्छेद्योयमित्यादिपुनरुक्तिश्चान्यथा । यस्मिन्नयं स्थितः सोव्यक्ताचिन्त्यादिरूपः । एवं ज्ञातः परमेश्वरः सर्वदुःखनाशं करोतीति नानुशोचितुमर्हसि । 'तेषामहं समुद्धर्ता'' इत्यादेः । 'न त्वेवाहं जातु नासं न त्वम्'' इत्युभयोरपि प्रस्तुतत्वात् । देहिनः शरीरिणः देहीति विशेषितत्वाच्च जीवस्य तत्र तत्र । 'अविनाशि तु ।'' 'येन सर्वमिदं ततम् ।'' 'अनाशिनोप्रमेयस्य ।'' 'न म्रियते ।'' 'भूत्वा भविता न ।'' 'अविनाशिनम् ।'' 'अव्ययम् ।'' 'अव्यक्तोयमचिन्त्योयमविकार्योयम्'' । इत्यादि परमात्मनश्च । न हि जीवेन ततं सर्वम् । न च मुख्यतोप्रमेयोसौ । न च न म्रियते । न चाविनाशिनं नित्यमिति नित्यत्वातिरिक्तमविनाशित्वं तस्य । न चाव्यक्तत्वमविकार्यत्वं च मुख्यम् । न च भूत्वा भविता वा नेति देहस्याप्यनुत्पत्तिः । परमात्मनस्तु देहवियोगादिकमपि नास्तीत्यविनाशि त्वित्यादिविशेषणम् । यस्मादेवं भूतस्तस्मात्स एव स्वतन्त्रः । तदधीनमन्यत्सर्वम् । अतः स एव सर्वपुरुषार्थदः । अतस्तत्पूजा सत्कर्मैव । अतस्तदर्थं युध्यस्व । अन्येषां त्वन्तवन्त एव देहाः । प्राकृतदेहिनश्च । अतोस्वतन्त्रत्वान्न हन्तुं तेषां सामर्थ्यम् । नित्यत्वान्न हन्यते च । तस्माद्धन्ता हत इति मन्यमानौ न विजानीतः । यस्मादयमेव परमेश्वरः शरीरवियोगरूपेणापि न म्रियते तत्संयोगरूपेणापि न जायते जीववत्कदापि । अतः स एव स्वतन्त्रत्वात्सर्वस्य हन्ता । जीवस्तु तेन शरीरे हन्यमाने स्वयं न हन्यत इत्येतावत् । अत एवमविनाशित्वादेः स्वातन्त्र्यात् सर्वकर्तारं परमात्मानं यो वेद स कथं घातयति हन्ति वा ? वाससो जरावत्स्वशरीरजरादावस्वातन्त्र्यदर्शनात्सर्वत्रास्वातन्त्र्यं ज्ञातव्यं जीवस्य । ईश्वरस्य तु देहस्यापि च्छेदादेरभावात्स्वातन्त्र्यम् । नैनं छिन्दन्तीति च्छेदनाद्यभावः साक्षादेव दर्शयितुं शक्यते स्वदेहस्येति वर्तमानापदेशः । छेदनादिकं त्वीश्वरो मोहाय मृषैव दर्शयति ॥ २४ ॥

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C02_V30

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C02

| verse_type = shloka

| verse_line1 = देही नित्यमवध्योयं देहे सर्वस्य भारत ।

| verse_lines = देही नित्यमवध्योयं देहे सर्वस्य भारत ।;तस्मात् सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि॥३० ॥

| verse_line2 = तस्मात् सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि॥३० ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<~~div~~ class="~~verse~~-~~text~~">

{{Bhashyam

<~~div~~ class="~~shloka~~">

| verse_id = BGT_C02_V30

<span class="~~shloka~~-~~line~~">~~अव्यक्तोयमचिन्त्योयमविकार्योयमुच्यते ।</span>~~

| id = BGT_C02_V30_B01

<span class="~~shloka~~-~~line~~">~~तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि॥२५ ॥~~</~~span~~>

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">देही कुतोवध्यः ? यस्मादयमीश्वरः सर्वस्य जीवस्य सूक्ष्मे स्थूले च देहे रक्षकत्वेनावस्थितः अत एवावध्यः । न स्वसामर्थ्यं कस्यापि ।<br/>'द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च ।<br/>यदनुग्रहतः सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया'' ॥</span></span>इति हि भागवते ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">'तत्र तत्र स्थितो विष्णुर्नित्यं रक्षति नित्यदा ।<br/>अनित्यदैवानित्यं च नित्यानित्ये ततस्ततः ।<br/>भावाभावनियन्ता हि तदेकः पुरुषोत्तमः'' ॥</span></span> इति पाद्मे ॥३० ॥

</~~div~~>

}}

</~~div~~>

~~<div class="bhashya" id="BGT_C02_V25_B01" data-verse="BGT_C02_V25">~~

<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Painishruthi-id">सर्वगतश्चेत्परमात्मा किमिति तथा न दृश्यत इत्यतो वक्ति - अव्यक्तोयमिति । कथमेतद्युज्यते ? अचिन्त्यशक्तित्वात् । न च सा शक्तिः कदाचिदन्यथा भवति । अविकार्यत्वात् । यानि यान्यस्य रूपाणि तानि सर्वाण्यप्येवं भूतानीति दर्शयितुमेनमयमित्यादिपृथग्वचनम् । जीवे तु सर्वजीवेष्वनुगमार्थम् । सर्वं चैतत् श्रुतिसिद्धम् । 'सद्देहः सुखगन्धश्च ज्ञानभाः सत्पराक्रमः । ज्ञानज्ञानः सुखसुखः स विष्णुः परमोक्षरः'' ।</span></span> इति पैङ्गिश्रुतिः । 'ओहो देहवांश्चैकः प्रोच्यते परमेश्वरः । अप्राकृतशरीरत्वाददेह इति कथ्यते । शिरश्चरणबाह्वादिविग्रहोयं स्वयं हरिः । स्वस्मान्नान्यो विग्रहोस्य ततश्चादेह उच्यते । स्वयं स्वरूपवान्यस्माद्देहवांश्चोच्यते ततः । शिरश्चरणबाह्वादिः सुखज्ञानादिरूपकः । स च विष्णोर्न चान्योस्ति यस्मात्सोचिन्त्यशक्तिमान् । देहयोगवियोगादिस्ततो नास्य कथञ्चन । गुणरूपोपि भगवान् गुणभुक्च सदा श्रुतः । अहमित्यात्मभोगो यत्सर्वेषामनुभूयते । अभिन्नेपि विशेषोयं सदानुभवगोचरः । विशेषोपि हि नान्योतः स च स्वस्यापि युज्यते । नानवस्था ततः क्वापि परमैश्वर्यतो हरेः । युक्तायुक्तत्वमपि हि यदधीनं सदेष्यते । प्रमाणावगते तत्र कुत एव ह्ययुक्तता'' ॥ इत्यादिपरमश्रुतिः । 'गुणाः श्रुताः सुविरुद्धाश्च देवे सन्त्यश्रुता अपि नैवात्र शङ्का । चिन्त्या अचिन्त्याश्च तथैव दोषाः श्रुताश्च नाज्ञैर्हि तथा प्रतीताः'' ॥ इत्यादि च ऋग्वेदे सौपर्णशाखायाम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahavaraha-id">'एकमेवाद्वितीयं'' 'नेह नानास्ति किञ्चिन'' । 'मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति'' । 'यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति । एवं धर्मान् पृथक्पश्यंस्तानेवानुविधावति'' । 'मत्स्यकूर्मादिरूपाणां गुणानां कर्मणामपि । तथैवावयवानां च भेदं पश्यति यः क्वचित् । भेदाभेदौ च यः पश्येत्स याति तम एव तु । पश्येदभेदमेवैषां बुभूषुः पुरुषस्ततः । अभेदेपि विशेषोस्ति व्यवहारस्ततो भवेत् । विशेषिणां विशेषस्य तथा भेदविशेषयोः । विशेषस्तु स एवायं नानवस्था ततः क्वचित् । प्रादुर्भावादिरूपेषु मूलरूपेषु सर्वशः । न विशेषोस्ति सामर्थ्ये गुणेष्वपि कदाचन । मत्स्यकूर्मवराहाश्च नृसिंहवटुभार्गवाः । राघवः कृष्णबुद्धौ च कल्किव्यासैतरेयकाः । दत्तो धन्वन्तरिर्यज्ञः कपिलो हंसतापसौ । शिंशुमारो हयास्यश्च हरिः कृष्णश्च धर्मजः । नारायणस्तथेत्याद्याः साक्षान्नारायणः स्वयम् । ब्रह्मरुद्रौ शेषविपौ शक्राद्या नारदस्तथा । सनत्कुमारः कामभवोप्यनिरुद्धो विनायकः । सुदर्शनाद्यायुधानि पृथ्वाद्याश्चक्रवर्तिनः । इत्याद्या विष्णुनाविष्टा भिन्नाः संसारिणो हरेः । तेष्वेव लक्ष्मणाद्येषु त्रिष्वेवं च बलादिषु । नरार्जुनादिषु तथा पुनरावेश उच्यते । स्वल्पस्तु पुनरावेशो धर्मपुत्रादिषु प्रभोः । एतज्जानाति यस्तस्मिन्प्रीतिरभ्यधिका हरेः । सङ्करज्ञानिनस्तत्र पातस्तमसि च ध्रुवम्'' ॥</span></span> इत्यादि महावराहे ॥२५ ॥

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C02_V31

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C02

| verse_type = shloka

| verse_line1 = स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि ।

| verse_lines = स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि ।;धर्म्यादि्ध युद्धाच्छ्रेयोन्यत् क्षत्रियस्य न विद्यते॥३१ ॥

| verse_line2 = धर्म्यादि्ध युद्धाच्छ्रेयोन्यत् क्षत्रियस्य न विद्यते॥३१ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C02_V26" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C02_V32

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम्~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C02

~~<span class~~=~~"shloka-line">तथापि त्वं महाबाहो नैनं शोचितुमर्हसि॥२६~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् ।

~~</div>~~

| verse_lines = यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् ।;सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम्॥३२ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम्॥३२ ॥

}}

{{VerseBlock

<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-~~Shabdanirnaya~~-id">तिष्ठतु तावदयं विस्तारः । यावन्मोक्षं जीवस्य जन्ममरणे स्वयमेव मन्यसे न तु नियमेन । तथापि तावन्मात्रेणापि ज्ञानेन शोचितुं नार्हसि । '~~नित्यं सनातनं प्रोक्तं नित्यं नियतमेव च~~'' ~~। इति~~</span></span> ~~शब्दनिर्णये । अत्र तु नियतम् । 'जातस्य हि ध्रुवः''~~ इति ~~प्रकाशनात् ॥२६ ॥~~

| verse_id = BGT_C02_V33

~~</div>~~

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C02

| verse_type = shloka

| verse_line1 = अथ चेत् त्वमिमं धर्म्यं सङ्ग्रामं न करिष्यसि ।

| verse_lines = अथ चेत् त्वमिमं धर्म्यं सङ्ग्रामं न करिष्यसि ।;ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि॥३३ ॥

| verse_line2 = ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि॥३३ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C02_V34

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C02

| verse_type = shloka

| verse_line1 = अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेव्ययाम् ।

| verse_lines = अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेव्ययाम् ।;सम्भावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते॥३४ ॥

| verse_line2 = सम्भावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते॥३४ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C02_V35

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C02

| verse_type = shloka

| verse_line1 = भयाद् रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः ।

| verse_lines = भयाद् रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः ।;येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम्॥३५ ॥

| verse_line2 = येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम्॥३५ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C02_V36

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C02

| verse_type = shloka

| verse_line1 = अवाच्यवादांश्च बहून् वदिष्यन्ति तवाहिताः ।

| verse_lines = अवाच्यवादांश्च बहून् वदिष्यन्ति तवाहिताः ।;निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम्॥३६ ॥

| verse_line2 = निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम्॥३६ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C02_V37

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C02

| verse_type = shloka

| verse_line1 = हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् ।

| verse_lines = हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् ।;तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः॥३७ ॥

| verse_line2 = तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः॥३७ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C02_V37

| id = BGT_C02_V37_B01

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruthi-id">जित्वा स्वर्गं महीं च ।<br/>'ये युद्ध्यन्ते प्रधनेषु शूरासो ये तनुत्यजः''</span></span> इति श्रुतेः ॥३७-३८॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C02_V27" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">तस्मादपरिहार्येर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि॥२७ ॥</span>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C02_V38

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C02

| verse_type = shloka

| verse_line1 = सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ ।

| verse_lines = सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ ।;ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि॥३८ ॥

| verse_line2 = ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि॥३८ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C02_V39

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C02

| verse_type = shloka

| verse_line1 = एषा तेभिहिता साङ्ख्ये बुदि्धर्योगे त्विमां शृणु ।

| verse_lines = एषा तेभिहिता साङ्ख्ये बुदि्धर्योगे त्विमां शृणु ।;बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि॥३९ ॥

| verse_line2 = बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि॥३९ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C02_V39

| id = BGT_C02_V39_B01

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">सम्यक् ख्यातिर्ज्ञानं साङ्ख्यम् । युज्यतेनेनेति योगस्तदुपायः ।<br/>'सम्यक्तत्वदृशिः साङ्ख्यं योगस्तत्साधनं स्मृऽतम्'' ।</span></span> इति शब्दनिर्णये ।<br/>'ब्रह्मतर्कस्तर्कशास्त्रं विष्णुना यत्समीरितम् ।<br/>अक्षपादकणादौ च साङ्ख्ययोगौ च हैतुकाः ।<br/>बौद्धपाशुपताद्यास्तु पाषण्डा इति कीर्तिताः ।<br/>मीमांसा त्रिविधा प्रोक्ता ब्राह्मी दैवी च कार्मिकी ।<br/>ब्रह्मतर्कं च मीमांसां सेवेत ज्ञानसिद्धये ।<br/>वैदिकज्ञानवैरूप्यान्नान्यत्सेवेत पण्डितः'' ॥ इत्यन्यसाङ्ख्ययोगयोर्निषिद्धत्वान्नारदीये । साङ्ख्यस्य निरीश्वरत्वादुक्तत्वाच्चेश्वरस्य । साङ्ख्यैर्योगैश्च विहितहिंसाया अप्यनर्थहेतुत्वाङ्गीकारात् । अत्र तु युद्धविधानाच्च मोक्षार्थत्वेनैव कर्मबन्धं प्रहास्यसीति । परमसाङ्ख्ययोगयोश्चोक्तार्थत्वेनैव न विरोधः ॥३९ ॥

}}

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C02_V40

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C02

| verse_type = shloka

| verse_line1 = नेहाभिक्रमनाशोस्ति प्रत्यवायो न विद्यते ।

| verse_lines = नेहाभिक्रमनाशोस्ति प्रत्यवायो न विद्यते ।;स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥४० ॥

| verse_line2 = स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥४० ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C02_V40

| id = BGT_C02_V40_B01

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">'प्रारम्भमात्रमिच्छा वा विष्णुधर्मे न निष्फला ।<br/>न चान्यधर्माकरणाद्दोषवान्विष्णुधर्मकृत्'' ॥ इत्याग्नेये ।<br/>'स्वोचितेनैव धर्मेण विष्णुपूजामृते क्वचित् ।<br/>नाप्रवृत्तिः प्रवृत्तिर्वा यत्र धर्मः स वैष्णवः ।<br/>एनं धर्मं च देवाद्या वर्तन्ते सात्त्विका जनाः ।<br/>एष कार्तयुगो धर्मः पाञ्चरात्रश्च वैदिकः ।<br/>तत्प्रीत्यर्थं विनान्यस्मै नोदबिन्दुं न तण्डुलम् ।<br/>दद्यान्निराशीश्च सदा भवेद्भक्तश्च केशवे ।<br/>नैतत्समेधिके वापि कुर्याच्छङ्कामपि क्वचित् ।<br/>जानीयात्तदधीनं च सर्वं तत्तत्त्ववित्सदा ।<br/>यथाक्रमं तु देवानां तारतम्यविदेव च ।<br/>एष भागवतो मुख्यस्त्रेतादिषु विशेषतः ।<br/>एष धर्मोतिफलदो विशेषेण पुनः कलौ ।<br/>एवं भागवतो यस्तु स एव हि विमुच्यते ।<br/>त्रैविद्यस्त्वपरो धर्मो नानादैवतपूजनम् ।<br/>तत्रापि विष्णुर्ज्ञातव्यः सर्वेभ्योभ्यधिको गुणैः ।<br/>समर्पयति यज्ञाद्यमन्ततस्त्वेव विष्णवे ।<br/>त्रैविद्यधर्मा पुरुषः स्वर्गं भुक्त्वा निवर्तते ।<br/>पुनः कुर्यात्पुनः स्वर्गं याति यावद्धरेर्वशे ।<br/>सर्वान्देवान्प्रविज्ञाय तत्कर्मैव सदा भवेत् ।<br/>सम्यक्तत्वापरिज्ञानादन्यकर्मकृतेरपि ।<br/>स्वर्गादिप्रार्थनाच्चैव रागादेश्चापरिक्षयात् ।<br/>सदा विष्णोरस्मरणात् त्रैविद्यो नाप्नुयात्परम् ।<br/>क्रमेण मुच्यते विष्णौ कर्माण्यन्ते समर्पयन् ।<br/>यदि सर्वाणि नियमाज्जन्मभिर्बहुभिः शुभैः ।<br/>परं विष्णुं न यो वेत्ति कुर्वाणोपि त्रयीक्रियाः ।<br/>नासौ त्रैविद्य इत्युक्तो वेदवादी स उच्यते ।<br/>वादो विवादः सम्प्रोक्तो वादो वचनमेव च ।<br/>वेदोक्ते विष्णुमाहात्म्ये विवादात्पठनादपि ।<br/>अथवा निरर्थकात्पाठाद्वेदवादी स उच्यते ।<br/>वेदवादरतो न स्यान्न पाषण्डी न हैतुकी ।<br/>तेभ्यो याति तमो घोरमन्धं यस्मान्न चोत्थितिः ।<br/>अनारम्भमनन्तञ्च नित्यदुःखं सुखोज्झितम् ।<br/>वव्रं यद्वेदगदितं तत्र यान्त्यसुरादयः'' ॥</span></span> इति ब्रह्मवैवर्ते ॥४० ॥

}}

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C02_V41

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C02

| verse_type = shloka

| verse_line1 = व्यवसायात्मिका बुदि्धरेकेह कुरुनन्दन ।

| verse_lines = व्यवसायात्मिका बुदि्धरेकेह कुरुनन्दन ।;बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोव्यवसायिनाम्॥४१ ॥

| verse_line2 = बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोव्यवसायिनाम्॥४१ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C02_V41

| id = BGT_C02_V41_B01

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">'बुदि्धर्निर्णीततत्त्वानामेका विष्णुपरायणा ।<br/>बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोव्यवसायिनाम्'' ॥</span></span> इति ब्रह्मवैवर्ते ॥४१ ॥

}}

~~<div class="bhashya" id="BGT_C02_V27_B01" data-verse="BGT_C02_V27">~~

~~<p>तस्मान्नात्राश्चर्यबुदि्धः कर्तव्या ॥ २७-२८ ॥</p>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C02_V42

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C02

| verse_type = shloka

| verse_line1 = यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः ।

| verse_lines = यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः ।;वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः॥४२ ॥

| verse_line2 = वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः॥४२ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C02_V43

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C02

| verse_type = shloka

| verse_line1 = कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् ।

| verse_lines = कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् ।;क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति॥४३ ॥

| verse_line2 = क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति॥४३ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C02_V44

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C02

| verse_type = shloka

| verse_line1 = भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम् ।

| verse_lines = भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम् ।;व्यवसायात्मिका बुदि्धः समाधौ न विधीयते॥४४ ॥

| verse_line2 = व्यवसायात्मिका बुदि्धः समाधौ न विधीयते॥४४ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C02_V44

| id = BGT_C02_V44_B01

| text = अव्यवसायबुदि्धः केषाम् ? यां वाचमविपश्चितः प्रवदन्ति । तयापहृतचेतसाम् । बुदि्धर्व्यवसायात्मकत्वेन समाधानेन वर्तते ।<br/>'यथावस्तु यथा ज्ञानं तत्साम्यात्सममीरितम् ।<br/>विषमं त्वन्यथाज्ञानं समाधानं समस्थितिः ।<br/>न तद्भवत्यसद्वाक्यैर्विषमीकृतचेतसाम् ।<br/>स्वर्गादिपुष्पवाद्येव वचनं यदचेतसाम् ।<br/>न मन्यन्ते फलं मोक्षं विष्णुसामीप्यरूपकम् ।<br/>फलदं च न मन्यन्ते तं विष्णुं जगतः पतिम् ।<br/>भोगैश्वर्यानुगत्यर्थं क्रियाबाहुल्यसन्तताम् ।<br/>बहुसंसारफलदामन्ते तमसि पातिनीम् ।<br/>यां वदन्ति दुरात्मानो वेदवाक्यविवादिनः ।<br/>तया सम्मोहितधियां कथं तत्त्वज्ञता भवेत्'' ॥ इति च ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Atharvana-id">'इष्टापूर्तं मन्यमाना वरिष्ठं नान्यच्छ्रेयो वेदयन्ते प्रमूढाः ।<br/>नाकस्य पृष्ठे सुकृते तेनुभूत्वा इमं लोकं हीनतरं वा विशन्ति'' ॥</span></span> इति च आथर्वणश्रुतिः ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">'वेदवादरतो न स्यान्न पाषण्डी न हैतुकी'' ॥</span></span>इति हि भागवते ।<br/>

<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">'ये न जानन्ति तं विष्णुं याथातथ्येन संशयात् ।<br/>जिज्ञासवश्च नितरां श्रद्धावन्तः सुसाधवः ।<br/>निर्णेतॄणामभावेन केवलं ज्ञानवर्जिताः ।<br/>यैर्निश्चितं परत्वं तु विष्णोः प्रायो न यातनाम् ।<br/>ब्रह्महत्यादिभिरपि यान्त्याधिक्ये चिरं न तु ।<br/>ये तु भागवताचार्यैः सम्यग्यज्ञादि कुर्वते ।<br/>बहिर्मुखा भगवतो निवृत्ताश्च विकर्मणः ।<br/>दक्षिणातर्पितानां तु ह्याचार्याणां तु तेजसा ।<br/>यान्ति स्वर्गं ततः क्षिप्रं तमोन्धं प्राप्नुवन्ति च ।<br/>तदन्ये नैव च स्वर्गं यान्ति विष्णुबहिर्मुखाः''॥</span></span> इति नारदीये ।<br/>॥ ४२-४४ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C02_V28" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना॥२८ ॥</span>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C02_V45

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C02

| verse_type = shloka

| verse_line1 = त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन ।

| verse_lines = त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन ।;निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान्॥४५ ॥

| verse_line2 = निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान्॥४५ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C02_V45

| id = BGT_C02_V45_B01

| text = त्रैगुण्याख्यं विषं यापयन्ति अपगमयन्तीति त्रैगुण्यविषयाः ।

'आश्रित्य वेदांस्तु पुमांस्त्रैगुण्यविषहारिणः ।

निस्त्रैगुण्यो भवेन्नित्यं वासुदेवैकसंश्रयः'' ॥ इति च ।

'सत्त्वं साधुगुणाद्विष्णुरात्मा सन्ततिहेतुतः'' ॥ इति च ।

सन्ततविष्णुस्मरणं नित्यसत्त्वस्थत्वम् । परमात्मा मम स्वामीति ज्ञानमात्मवत्त्वम् । तेनैक्यज्ञानं निवारयति । विरुद्धयोगक्षेमेच्छावर्जितः । अन्यथोत्थानादेरप्ययोगात् ॥४५ ॥

}}

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C02_V46

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C02

| verse_type = shloka

| verse_line1 = यावानर्थ उदपाने सर्वतः सम्प्लुतोदके ।

| verse_lines = यावानर्थ उदपाने सर्वतः सम्प्लुतोदके ।;तावान् सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः॥४६ ॥

| verse_line2 = तावान् सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः॥४६ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C02_V46

| id = BGT_C02_V46_B01

| text = 'उद्रेकात्पातृराहित्यादनत्वाच्चाखिलस्य च ।

प्रलयेप्युदपानोसौ भगवान् हरिरीश्वरः ।

प्रकृतिर्ह्युदरूपेण सर्वमावृत्य तिष्ठति ।

प्रलयेतो लयं प्राहुः सर्वतः सम्प्लुतोदकम्'' ॥ इति च ।

'यावत्प्रयोजनं विष्णोः सकाशात्साधकस्य च ।

धर्ममोक्षादिकं तावत्सर्ववेदविदो भवेत् ।

वेदार्थनिर्णयो यस्माद्विष्णोर्ज्ञानं प्रकीर्तितम् ।

ज्ञानात्प्रसन्नश्च हरिर्यतोखिलफलप्रदः'' ॥ इति च ।

सर्वतः सम्प्लुतोदकेप्युद्रिक्तः पालकवर्जितः । कालाद्यनश्च यो विष्णुस्तस्माद्यावत्फलं तावत्सर्ववेदेषु विशेषज्ञस्यैव भवतीत्यर्थः । सर्वे हि विष्णोरन्ये प्रलयकाले नोद्रिक्ताः । ये चोद्रिक्ता मुक्ता रमा च तेपि न पालकवर्जिताः, विष्णुपाल्यत्वात् । न च मुक्ताः कालादिचेष्टकाः । नचोद्रिक्तत्वं तेषां तद्वत् । अत उदपानो विष्णुरेव । प्रलये विशेषतोपि ।

'आनीदवातं स्वधया तदेकं तस्माद्धान्यन्न परः किञ्चनास ।

तम आसीत्तमसा गू•हमग्रे अप्रकेतं सलिलं सर्वमा इदम्'' ।

'आपो वा इदमग्रे सलिलम् आसीत् सलिल एको द्रष्टाद्वैतो भवति'' ॥ इत्यादि श्रुतिभ्यः ॥४६ ॥

}}

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C02_V47

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C02

| verse_type = shloka

| verse_line1 = कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ।

| verse_lines = कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ।;मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोस्त्वकर्मणि॥४७ ॥

| verse_line2 = मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोस्त्वकर्मणि॥४७ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C02_V47

<span class="~~shloka~~-~~line~~">~~आश्चर्यवत् पश्यति कश्चिदेनमाश्चर्यवद् वदति तथैव चान्यः ।</span>~~

| id = BGT_C02_V47_B01

<span class="~~shloka~~-~~line~~">~~आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति~~</~~span~~>

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">कर्माधिकारिण एव त्वदादयो जीवाः । फलं तु मदायत्तमिति भावः । मा कर्मफलहेतुर्भूः नेश्वरोहमिति भावं कुरु ।<br/>'एष उ एव शुभाशुभैः कर्मफलैरेनं संयोजयति न स्वयं संयुक्तो भवति यदेनं कर्मफलैः संयोजयति न स्वयं संयुक्तो भवति तस्मादन्य एवासौ भगवान्वेदितव्य''</span></span> इति पैङ्गिश्रुतिः ॥४७ ॥

}}

~~</div>~~

~~<div class="bhashya" id="BGT_C02_V29_B01" data-verse="BGT_C02_V29">~~

<p>किं तर्ह्याश्चर्यो भगवानेवेत्याह । आश्चर्यवदिति । आश्चर्यमेव सन्तमेनमाश्चर्यवत्पश्यति न पुनरनाश्चर्यम् । 'गगनं गगनाकारं सागरः सागरोपमः'' । इत्यादिवत् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">'आश्चर्यो भगवान्विष्णुर्यस्मान्नैतादृशः क्वचित् । तस्मात्तद्गोचरं ज्ञानं तद्गोचरवदेव तु'' ॥</span></span> इति ब्रह्मतर्के । अनाश्चर्यवदप्यसुरादयः पश्यन्तीति कश्चिदिति विशेषणम् ॥२९ ॥</p>

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C02_V48

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C02

| verse_type = shloka

| verse_line1 = योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय ।

| verse_lines = योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय ।;सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते॥४८ ॥

| verse_line2 = सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते॥४८ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class="verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C02_V48

~~<span class~~=~~"shloka-line">देही नित्यमवध्योयं देहे सर्वस्य भारत ।</span>~~

| id = BGT_C02_V48_B01

~~<span class~~=~~"shloka-line">तस्मात् सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि॥३०~~ ॥~~</span>~~

| text = सङ्गं फलस्नेहम् ॥ ४८ ॥

~~</div>~~

}}

~~</div>~~

~~<div class="bhashya" id="BGT_C02_V30_B01" data-verse="BGT_C02_V30">~~

<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">देही कुतोवध्यः ? यस्मादयमीश्वरः सर्वस्य जीवस्य सूक्ष्मे स्थूले च देहे रक्षकत्वेनावस्थितः अत एवावध्यः । न स्वसामर्थ्यं कस्यापि । 'द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च । यदनुग्रहतः सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया'' ॥</span></span>इति हि भागवते । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">'तत्र तत्र स्थितो विष्णुर्नित्यं रक्षति नित्यदा । अनित्यदैवानित्यं च नित्यानित्ये ततस्ततः । भावाभावनियन्ता हि तदेकः पुरुषोत्तमः'' ॥</span></span> इति पाद्मे ॥३० ॥

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C02_V49

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C02

| verse_type = shloka

| verse_line1 = दूरेण ह्यवरं कर्म बुदि्धयोगाद् धनञ्जय ।

| verse_lines = दूरेण ह्यवरं कर्म बुदि्धयोगाद् धनञ्जय ।;बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः॥४९ ॥

| verse_line2 = बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः॥४९ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-~~text">

{{Bhashyam

<~~div~~ class="~~shloka~~">

| verse_id = BGT_C02_V49

<span class="~~shloka~~-~~line~~">~~स्वधर्ममपि चावेक्ष्य~~ न ~~विकम्पितुमर्हसि~~ ।</~~span~~>

| id = BGT_C02_V49_B01

<~~span class="shloka-line"~~>~~धर्म्यादि्ध युद्धाच्छ्रेयोन्यत् क्षत्रियस्य न विद्यते॥३१ ॥~~</~~span~~>

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">बुद्धौ जातायामपि विष्णुमेव शरणमन्विच्छ ।<br/>'अज्ञानां ज्ञानिनां चैव मुक्तानां शरणं हरिः ।<br/>तं ये स्वैक्येन मन्यन्ते सर्वभिन्नं गुणोच्छ्रयात् ।<br/>कृपणास्ते तमस्यन्धे निपतन्ति न संशयः ।<br/>न तेषामुत्थितिः क्वापि नित्यातिशयदुःखिनाम् ।<br/>गुणभेदविदां विष्णोर्भेदाभेदविदामपि ।<br/>देहकर्मादिषु तथा प्रादुर्भावादिकेपि वा ।<br/>स्वोद्रिक्तानां तदीयानां निन्दां कुर्वन्ति येपि च ।<br/>सर्वेषामपि चैतेषां गतिरेषा न संशयः'' ॥</span></span> इति नारदीये ॥४९ ॥

</~~div~~>

}}

</~~div~~>

~~<div class="verse" id="BGT_C02_V32" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम्॥३२ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C02_V50

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C02

| verse_type = shloka

| verse_line1 = बुदि्धयुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते ।

| verse_lines = बुदि्धयुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते ।;तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम्॥५० ॥

| verse_line2 = तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम्॥५० ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C02_V50

~~<span class~~=~~"shloka-line">अथ चेत् त्वमिमं धर्म्यं सङ्ग्रामं न करिष्यसि~~ ।~~</span>~~

| id = BGT_C02_V50_B01

~~<span class="shloka-line">ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि॥३३~~ ॥~~</span>~~

| text = यथावद्विष्णुं ज्ञात्वा तदर्थत्वेन कर्मकरणमित्येतत्कर्मकौशलमेव योगः । भगवज्झानमेव बुदि्धः ॥ ५०, ५१ ॥

~~</div>~~

}}

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C02_V34" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेव्ययाम् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">सम्भावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते॥३४ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C02_V51

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C02

| verse_type = shloka

| verse_line1 = कर्मजं बुदि्धयुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः ।

| verse_lines = कर्मजं बुदि्धयुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः ।;जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम्॥५१ ॥

| verse_line2 = जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम्॥५१ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id~~=~~"BGT_C02_V35" type~~="shloka~~" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C02_V52

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">भयाद् रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः ।</span>~~

| chapter_id = BGT_C02

~~<span class~~=~~"shloka-line">येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम्॥३५~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = यदा ते मोहकलिलं बुदि्धर्व्यतितरिष्यति ।

~~</div>~~

| verse_lines = यदा ते मोहकलिलं बुदि्धर्व्यतितरिष्यति ।;तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च॥५२ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च॥५२ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C02_V53

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C02

| verse_type = shloka

| verse_line1 = श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यथा स्थास्यति निश्चला ॥

| verse_lines = श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यथा स्थास्यति निश्चला ॥;समाधावचला बुदि्धस्तदा योगमवाप्स्यसि॥ ५३ ॥

| verse_line2 = समाधावचला बुदि्धस्तदा योगमवाप्स्यसि॥ ५३ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<~~div~~ class="~~verse~~" ~~id="BGT_C02_V36" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">अवाच्यवादांश्च बहून् वदिष्यन्ति तवाहिताः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम्॥३६ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~</div~~>

</~~div~~>

~~<div class~~=~~"verse-~~text">

{{Bhashyam

<~~div~~ class="~~shloka~~">

| verse_id = BGT_C02_V53

| id = BGT_C02_V53_B01

<~~span class="shloka-line"~~>~~तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः॥३७~~ ॥</~~span~~>

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">निर्वेदं नितरां लाभम् ।<br/>'बुदि्धमोहो यदा न स्यादन्यथाज्ञानलक्षणः ।<br/>श्रोतव्यश्रुतसाफल्यं तदा प्राप्नोति मानवः ॥ श्रुतिमार्गं प्रपन्ना तु तदर्थज्ञाननिश्चला ।<br/>समाधानेन तु पुनरापरोक्ष्याच्च निश्चला ॥ विष्णौ प्राप्स्यति तद्योगं मुक्तो भूत्वा तदश्नुते'' ॥</span></span>इति च पैङ्गिश्रुतौ विशेषेण प्रतिपन्ना ॥ ५२, ५३ ॥

</~~div~~>

}}

</~~div~~>

~~</div>~~

~~<div class="bhashya" id="BGT_C02_V37_B01" data-verse="BGT_C02_V37">~~

<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruthi-id">जित्वा स्वर्गं महीं च । 'ये युद्ध्यन्ते प्रधनेषु शूरासो ये तनुत्यजः''</span></span> इति श्रुतेः ॥३७-३८॥

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C02_V54

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C02

| verse_type = shloka

| verse_line1 = स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव ।

| verse_lines = स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव ।;स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम्॥५४ ॥

| verse_line2 = स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम्॥५४ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class="verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C02_V54

~~<span class~~=~~"shloka-line">सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ ।</span>~~

| id = BGT_C02_V54_B01

~~<span class~~=~~"shloka-line">ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि॥३८~~ ॥~~</span>~~

| text = का भाषा ? कथं भाष्यते ? कैर्गुणैः ? समाधिस्थस्य विषमबुदि्धवर्जितस्य ॥ ५४ ॥

~~</div>~~

}}

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C02_V39" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">एषा तेभिहिता साङ्ख्ये बुदि्धर्योगे त्विमां शृणु ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि॥३९ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C02_V39_B01" data-verse~~=~~"BGT_C02_V39">~~

{{VerseBlock

~~<span class~~=~~"gr-blockquote"><span class~~=~~"gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">सम्यक् ख्यातिर्ज्ञानं साङ्ख्यम्~~ । ~~युज्यतेनेनेति योगस्तदुपायः~~ । 'सम्यक्तत्वदृशिः साङ्ख्यं योगस्तत्साधनं स्मृऽतम्'' ।</span></span> इति शब्दनिर्णये । 'ब्रह्मतर्कस्तर्कशास्त्रं विष्णुना यत्समीरितम् । अक्षपादकणादौ च साङ्ख्ययोगौ च हैतुकाः । बौद्धपाशुपताद्यास्तु पाषण्डा इति कीर्तिताः । मीमांसा त्रिविधा प्रोक्ता ब्राह्मी दैवी च कार्मिकी । ब्रह्मतर्कं च मीमांसां सेवेत ज्ञानसिद्धये । वैदिकज्ञानवैरूप्यान्नान्यत्सेवेत पण्डितः'' ॥ इत्यन्यसाङ्ख्ययोगयोर्निषिद्धत्वान्नारदीये । साङ्ख्यस्य निरीश्वरत्वादुक्तत्वाच्चेश्वरस्य । साङ्ख्यैर्योगैश्च विहितहिंसाया अप्यनर्थहेतुत्वाङ्गीकारात् । अत्र तु युद्धविधानाच्च मोक्षार्थत्वेनैव कर्मबन्धं प्रहास्यसीति । परमसाङ्ख्ययोगयोश्चोक्तार्थत्वेनैव न विरोधः ॥३९ ॥

| verse_id = BGT_C02_V55

~~</div>~~

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C02

| verse_type = shloka

| verse_line1 = प्रजहाति यदा कामान् सर्वान् पार्थ मनोगतान् ।

| verse_lines = प्रजहाति यदा कामान् सर्वान् पार्थ मनोगतान् ।;आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते॥५५ ॥

| verse_line2 = आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते॥५५ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C02_V55

~~<span class~~=~~"shloka-line">नेहाभिक्रमनाशोस्ति प्रत्यवायो~~ न ~~विद्यते~~ ।~~</span>~~

| id = BGT_C02_V55_B01

~~<span class="shloka-line">स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥४०~~ ॥~~</span>~~

| text = 'सर्वकामनिवृत्तिस्तु जानतो न कथञ्चन ।

~~</div>~~

अनिषिद्धकामितैवातो ह्यकामित्वमितीर्यते ।

~~</div>~~

अपरोक्षदृशोपि स्याद्यदा नास्त्यपरोक्षदृक् ।

~~</div>~~

क्वचिद्विरुद्धकामोपि यथायुद्ध्यद्धरो हरिम् ।

अतोनभिभवो यावद्दृशस्तावन्निगद्यते ।

स्थितप्रज्ञस्तथाप्यस्य कादाचित्क्यपि या दृशिः ।

नियमेनैव मोक्षाय भवेद्योग्या भवेद्यदि ।

अयोग्या भक्तिजाता चेत्क्रमान्मुक्त्यै भवेत्तथा'' ॥ इति च ।

आत्मनि विष्णौ, आत्मना विष्णुना । तत्प्रसादादेव तुष्टः ॥५५ ॥

}}

~~<div class="bhashya" id="BGT_C02_V40_B01" data-verse="BGT_C02_V40">~~

<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">'प्रारम्भमात्रमिच्छा वा विष्णुधर्मे न निष्फला । न चान्यधर्माकरणाद्दोषवान्विष्णुधर्मकृत्'' ॥ इत्याग्नेये । 'स्वोचितेनैव धर्मेण विष्णुपूजामृते क्वचित् । नाप्रवृत्तिः प्रवृत्तिर्वा यत्र धर्मः स वैष्णवः । एनं धर्मं च देवाद्या वर्तन्ते सात्त्विका जनाः । एष कार्तयुगो धर्मः पाञ्चरात्रश्च वैदिकः । तत्प्रीत्यर्थं विनान्यस्मै नोदबिन्दुं न तण्डुलम् । दद्यान्निराशीश्च सदा भवेद्भक्तश्च केशवे । नैतत्समेधिके वापि कुर्याच्छङ्कामपि क्वचित् । जानीयात्तदधीनं च सर्वं तत्तत्त्ववित्सदा । यथाक्रमं तु देवानां तारतम्यविदेव च । एष भागवतो मुख्यस्त्रेतादिषु विशेषतः । एष धर्मोतिफलदो विशेषेण पुनः कलौ । एवं भागवतो यस्तु स एव हि विमुच्यते । त्रैविद्यस्त्वपरो धर्मो नानादैवतपूजनम् । तत्रापि विष्णुर्ज्ञातव्यः सर्वेभ्योभ्यधिको गुणैः । समर्पयति यज्ञाद्यमन्ततस्त्वेव विष्णवे । त्रैविद्यधर्मा पुरुषः स्वर्गं भुक्त्वा निवर्तते । पुनः कुर्यात्पुनः स्वर्गं याति यावद्धरेर्वशे । सर्वान्देवान्प्रविज्ञाय तत्कर्मैव सदा भवेत् । सम्यक्तत्वापरिज्ञानादन्यकर्मकृतेरपि । स्वर्गादिप्रार्थनाच्चैव रागादेश्चापरिक्षयात् । सदा विष्णोरस्मरणात् त्रैविद्यो नाप्नुयात्परम् । क्रमेण मुच्यते विष्णौ कर्माण्यन्ते समर्पयन् । यदि सर्वाणि नियमाज्जन्मभिर्बहुभिः शुभैः । परं विष्णुं न यो वेत्ति कुर्वाणोपि त्रयीक्रियाः । नासौ त्रैविद्य इत्युक्तो वेदवादी स उच्यते । वादो विवादः सम्प्रोक्तो वादो वचनमेव च । वेदोक्ते विष्णुमाहात्म्ये विवादात्पठनादपि । अथवा निरर्थकात्पाठाद्वेदवादी स उच्यते । वेदवादरतो न स्यान्न पाषण्डी न हैतुकी । तेभ्यो याति तमो घोरमन्धं यस्मान्न चोत्थितिः । अनारम्भमनन्तञ्च नित्यदुःखं सुखोज्झितम् । वव्रं यद्वेदगदितं तत्र यान्त्यसुरादयः'' ॥</span></span> इति ब्रह्मवैवर्ते ॥४० ॥

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C02_V56

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C02

| verse_type = shloka

| verse_line1 = दुःखेष्वनुद्विग्नमना सुखेषु विगतस्पृहः ।

| verse_lines = दुःखेष्वनुद्विग्नमना सुखेषु विगतस्पृहः ।;वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते॥५६ ॥

| verse_line2 = वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते॥५६ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C02_V41" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C02_V57

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">व्यवसायात्मिका बुदि्धरेकेह कुरुनन्दन~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C02

~~<span class~~=~~"shloka-line">बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोव्यवसायिनाम्॥४१~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत् प्राप्य शुभाशुभम् ।

~~</div>~~

| verse_lines = यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत् प्राप्य शुभाशुभम् ।;नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥५७ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥५७ ॥

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C02_V41_B01" data-verse~~=~~"BGT_C02_V41">~~

{{VerseBlock

~~<span class~~=~~"gr-blockquote"><span class~~=~~"gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">'बुदि्धर्निर्णीततत्त्वानामेका विष्णुपरायणा~~ । ~~बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोव्यवसायिनाम्''~~ ॥~~</span></span> इति ब्रह्मवैवर्ते ॥४१~~ ॥

| verse_id = BGT_C02_V58

~~</div>~~

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C02

| verse_type = shloka

| verse_line1 = यदा संहरते चायं कूर्मोङ्गानीव सर्वशः ।

| verse_lines = यदा संहरते चायं कूर्मोङ्गानीव सर्वशः ।;इंद्रियाणींद्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥५८ ॥

| verse_line2 = इंद्रियाणींद्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥५८ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C02_V42" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C02_V59

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C02

~~<span class~~=~~"shloka-line">वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः॥४२~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः ।

~~</div>~~

| verse_lines = विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः ।;रसवर्जं रसोप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते॥५९ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = रसवर्जं रसोप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते॥५९ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class="verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C02_V59

~~<span class~~=~~"shloka-line">कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् ।</span>~~

| id = BGT_C02_V59_B01

~~<span class~~=~~"shloka-line">क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति॥४३~~ ॥~~</span>~~

| text = रसो रागः ॥ ५९ ॥

~~</div>~~

}}

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C02_V44" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">व्यवसायात्मिका बुदि्धः समाधौ न विधीयते॥४४ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C02_V60

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C02

| verse_type = shloka

| verse_line1 = यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः ।

| verse_lines = यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः ।;इंद्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः॥६० ॥

| verse_line2 = इंद्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः॥६० ॥

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C02_V44_B01" data-verse~~=~~"BGT_C02_V44">~~

{{VerseBlock

~~<p>अव्यवसायबुदि्धः केषाम् ? यां वाचमविपश्चितः प्रवदन्ति~~ । ~~तयापहृतचेतसाम्~~ । ~~बुदि्धर्व्यवसायात्मकत्वेन समाधानेन वर्तते~~ । ~~'यथावस्तु यथा ज्ञानं तत्साम्यात्सममीरितम्~~ । ~~विषमं त्वन्यथाज्ञानं समाधानं समस्थितिः~~ । ~~न तद्भवत्यसद्वाक्यैर्विषमीकृतचेतसाम्~~ । स्वर्गादिपुष्पवाद्येव वचनं यदचेतसाम् । न मन्यन्ते फलं मोक्षं विष्णुसामीप्यरूपकम् । फलदं च न मन्यन्ते तं विष्णुं जगतः पतिम् । भोगैश्वर्यानुगत्यर्थं क्रियाबाहुल्यसन्तताम् । बहुसंसारफलदामन्ते तमसि पातिनीम् । यां वदन्ति दुरात्मानो वेदवाक्यविवादिनः । तया सम्मोहितधियां कथं तत्त्वज्ञता भवेत्'' ॥ ~~इति च ।~~<~~span~~ class="gr-~~blockquote~~"~~><span class~~="gr-~~reference gr-ref~~-~~Atharvana~~-id">'इष्टापूर्तं मन्यमाना वरिष्ठं नान्यच्छ्रेयो वेदयन्ते प्रमूढाः । नाकस्य पृष्ठे सुकृते तेनुभूत्वा इमं लोकं हीनतरं वा विशन्ति'' ॥</span></span> इति च आथर्वणश्रुतिः । <span class="gr-~~blockquote~~">~~<span class~~=~~"gr-reference gr-ref-Bhagavathe-~~id~~">'वेदवादरतो न स्यान्न पाषण्डी न हैतुकी'' ॥</span></span>इति हि भागवते ।</p>~~

| verse_id = BGT_C02_V61

~~<span class="gr-blockquote"><span class~~="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">'ये न जानन्ति तं विष्णुं याथातथ्येन संशयात् । जिज्ञासवश्च नितरां श्रद्धावन्तः सुसाधवः । निर्णेतॄणामभावेन केवलं ज्ञानवर्जिताः । यैर्निश्चितं परत्वं तु विष्णोः प्रायो न यातनाम् । ब्रह्महत्यादिभिरपि यान्त्याधिक्ये चिरं न तु । ~~ये तु भागवताचार्यैः सम्यग्यज्ञादि कुर्वते~~ । बहिर्मुखा भगवतो निवृत्ताश्च विकर्मणः । दक्षिणातर्पितानां तु ह्याचार्याणां तु तेजसा । यान्ति स्वर्गं ततः क्षिप्रं तमोन्धं प्राप्नुवन्ति च । तदन्ये नैव च स्वर्गं यान्ति विष्णुबहिर्मुखाः''॥~~</span></span> इति नारदीये । ॥ ४२-४४~~ ॥

| document_id = BGT

~~</div>~~

| chapter_id = BGT_C02

| verse_type = shloka

| verse_line1 = तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः ।

| verse_lines = तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः ।;वशे हि यस्येंद्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥६१ ॥

| verse_line2 = वशे हि यस्येंद्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥६१ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C02_V62

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C02

| verse_type = shloka

| verse_line1 = ध्यायतो विषयान् पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते ।

| verse_lines = ध्यायतो विषयान् पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते ।;सङ्गात् सञ्जायते कामः कामात् क्रोधोभिजायते॥६२ ॥

| verse_line2 = सङ्गात् सञ्जायते कामः कामात् क्रोधोभिजायते॥६२ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C02_V63

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C02

| verse_type = shloka

| verse_line1 = क्रोधाद् भवति सम्मोहः सम्मोहात् स्मृऽतिविभ्रमः ।

| verse_lines = क्रोधाद् भवति सम्मोहः सम्मोहात् स्मृऽतिविभ्रमः ।;स्मृऽतिभ्रंशाद् बुदि्धनाशो बुदि्धनाशाद् प्र(वि)नश्यति ॥६३ ॥

| verse_line2 = स्मृऽतिभ्रंशाद् बुदि्धनाशो बुदि्धनाशाद् प्र(वि)नश्यति ॥६३ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C02_V63

| id = BGT_C02_V63_B01

| text = संमोहान्मिथ्याज्ञानात् । ज्ञातमप्यन्यथा स्मर्यते । वाक्यार्थानामन्यथा स्मरणान्निर्णीतं ज्ञानमपि नश्यति ॥ ६२,६३ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C02_V45" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान्॥४५ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C02_V64

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C02

| verse_type = shloka

| verse_line1 = रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिंद्रियैश्चरन् ।

| verse_lines = रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिंद्रियैश्चरन् ।;आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति॥६४ ॥

| verse_line2 = आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति॥६४ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C02_V64

| id = BGT_C02_V64_B01

| text = शान्तिर्भगवन्निष्ठा । 'शमो मन्निष्ठता'' इति हि भागवते ॥६४-६६॥

}}

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C02_V65

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C02

| verse_type = shloka

| verse_line1 = प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते ।

| verse_lines = प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते ।;प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुदि्धः पर्यवतिष्ठति॥६५ ॥

| verse_line2 = प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुदि्धः पर्यवतिष्ठति॥६५ ॥

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C02_V45_B01" data-verse~~=~~"BGT_C02_V45">~~

{{VerseBlock

~~<p>त्रैगुण्याख्यं विषं यापयन्ति अपगमयन्तीति त्रैगुण्यविषयाः ।</p>~~

| verse_id = BGT_C02_V66

~~<p>'आश्रित्य वेदांस्तु पुमांस्त्रैगुण्यविषहारिणः~~ ।~~</p>~~

| document_id = BGT

~~<p>निस्त्रैगुण्यो भवेन्नित्यं वासुदेवैकसंश्रयः'' ॥ इति च~~ ।~~</p>~~

| chapter_id = BGT_C02

~~<p>'सत्त्वं साधुगुणाद्विष्णुरात्मा सन्ततिहेतुतः''~~ ॥ ~~इति च ।</p>~~

| verse_type = shloka

<p>सन्ततविष्णुस्मरणं नित्यसत्त्वस्थत्वम् । परमात्मा मम स्वामीति ज्ञानमात्मवत्त्वम् । तेनैक्यज्ञानं निवारयति । विरुद्धयोगक्षेमेच्छावर्जितः । अन्यथोत्थानादेरप्ययोगात् ॥४५ ॥~~</p>~~

| verse_line1 = नास्ति बुदि्धरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना ।

~~</div>~~

| verse_lines = नास्ति बुदि्धरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना ।;न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम्॥६६ ॥

| verse_line2 = न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम्॥६६ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C02_V46" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C02_V67

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">यावानर्थ उदपाने सर्वतः सम्प्लुतोदके~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C02

~~<span class~~=~~"shloka-line">तावान् सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः॥४६~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = इंद्रियाणां हि चरतां यन्मनोनुविधीयते ।

~~</div>~~

| verse_lines = इंद्रियाणां हि चरतां यन्मनोनुविधीयते ।;तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि॥६७ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि॥६७ ॥

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C02_V46_B01" data-verse~~=~~"BGT_C02_V46">~~

{{VerseBlock

~~<p>'उद्रेकात्पातृराहित्यादनत्वाच्चाखिलस्य च ।</p>~~

| verse_id = BGT_C02_V68

~~<p>प्रलयेप्युदपानोसौ भगवान् हरिरीश्वरः~~ ।~~</p>~~

| document_id = BGT

~~<p>प्रकृतिर्ह्युदरूपेण सर्वमावृत्य तिष्ठति~~ ।~~</p>~~

| chapter_id = BGT_C02

~~<p>प्रलयेतो लयं प्राहुः सर्वतः सम्प्लुतोदकम्''~~ ॥ ~~इति च ।</p>~~

| verse_type = shloka

~~<p>'यावत्प्रयोजनं विष्णोः सकाशात्साधकस्य च ।</p>~~

| verse_line1 = तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः ।

~~<p>धर्ममोक्षादिकं तावत्सर्ववेदविदो भवेत् ।</p>~~

| verse_lines = तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः ।;इंद्रियाणींद्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥६८ ॥

~~<p>वेदार्थनिर्णयो यस्माद्विष्णोर्ज्ञानं प्रकीर्तितम् ।</p>~~

| verse_line2 = इंद्रियाणींद्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥६८ ॥

~~<p>ज्ञानात्प्रसन्नश्च हरिर्यतोखिलफलप्रदः'' ॥ इति च ।</p>~~

}}

<p>सर्वतः सम्प्लुतोदकेप्युद्रिक्तः पालकवर्जितः । कालाद्यनश्च यो विष्णुस्तस्माद्यावत्फलं तावत्सर्ववेदेषु विशेषज्ञस्यैव भवतीत्यर्थः । सर्वे हि विष्णोरन्ये प्रलयकाले नोद्रिक्ताः । ये चोद्रिक्ता मुक्ता रमा च तेपि न पालकवर्जिताः, विष्णुपाल्यत्वात् । न च मुक्ताः कालादिचेष्टकाः । नचोद्रिक्तत्वं तेषां तद्वत् । अत उदपानो विष्णुरेव । प्रलये विशेषतोपि ।</p>

~~<p>'आनीदवातं स्वधया तदेकं तस्माद्धान्यन्न परः किञ्चनास ।</p>~~

~~<p>तम आसीत्तमसा गू•हमग्रे अप्रकेतं सलिलं सर्वमा इदम्'' ।</p>~~

<p>'आपो वा इदमग्रे सलिलम् आसीत् सलिल एको द्रष्टाद्वैतो भवति'' ॥ इत्यादि श्रुतिभ्यः ॥४६ ॥~~</p>~~

~~</div>~~

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C02_V47" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C02_V69

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C02

~~<span class~~=~~"shloka-line">मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोस्त्वकर्मणि॥४७~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी ।

~~</div>~~

| verse_lines = या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी ।;यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः॥६९ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः॥६९ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-~~Paingishruthi~~-id">~~कर्माधिकारिण एव त्वदादयो जीवाः~~ । ~~फलं तु मदायत्तमिति भावः~~ । ~~मा कर्मफलहेतुर्भूः नेश्वरोहमिति भावं कुरु~~ । 'एष उ एव शुभाशुभैः कर्मफलैरेनं संयोजयति न स्वयं संयुक्तो भवति यदेनं कर्मफलैः संयोजयति न स्वयं संयुक्तो भवति तस्मादन्य एवासौ भगवान्वेदितव्य''</span></span> इति ~~पैङ्गिश्रुतिः ॥४७~~ ॥

{{Bhashyam

~~</div>~~

| verse_id = BGT_C02_V69

| id = BGT_C02_V69_B01

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">'देवेभ्योन्ये यदा ब्रह्म पश्यन्त्यन्यन्न दृश्यते ।<br/>निशायामिव सुव्यक्तं यथान्यैर्ब्रह्म नेयते ।<br/>आश्चर्यवस्तुदृग्यद्वद्व्यक्तमन्यन्न पश्यति ।<br/>ऐकाग्र्याद्वा सुखोद्रोकाद्देवाः सूर्यवदेव च ।<br/>प्रायशः सर्ववेत्तारस्तत्रापि ह्युत्तरोत्तरम्'' ॥</span></span> इति ब्रह्मतर्के ॥६९ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C02_V48" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते॥४८ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C02_V70

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C02

| verse_type = shloka

| verse_line1 = आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् ।

| verse_lines = आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् ।;तद्वत् कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी॥ ७० ॥

| verse_line2 = तद्वत् कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी॥ ७० ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<p>सङ्गं फलस्नेहम्~~ ॥ ४८ ॥~~</p>~~

{{Bhashyam

~~</div>~~

| verse_id = BGT_C02_V70

| id = BGT_C02_V70_B01

| text = 'भुञ्जानोपि हि यः कामान् मर्यादां न तरेत्क्वचित् ।

समुद्रवद्धर्ममयीं नासौ कामी स उच्यते ।

केति कुत्सितवाची स्यात्कुत्सितं मानमेव तु ।

कामो मोक्षविरोधी स्यान्न सर्वेच्छाविरोधिनी'' ॥ इति च ।

न च सर्वेच्छाभावे जीवनं भवति । 'शान्तिर्मोक्षो यतो ह्यत्र विष्णुनिष्ठा भवेद्ध्रुवा'' इति च ॥७० ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C02_V49" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">दूरेण ह्यवरं कर्म बुदि्धयोगाद् धनञ्जय ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः॥४९ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C02_V71

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C02

| verse_type = shloka

| verse_line1 = विहाय कामान् यः सर्वान् पुमांश्चरति निःस्पृहः ।

| verse_lines = विहाय कामान् यः सर्वान् पुमांश्चरति निःस्पृहः ।;निर्ममो निरहङ्कारः स शान्तिमधिगच्छति॥७१ ॥

| verse_line2 = निर्ममो निरहङ्कारः स शान्तिमधिगच्छति॥७१ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<span class~~=~~"gr-blockquote"><span class~~=~~"gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">बुद्धौ जातायामपि विष्णुमेव शरणमन्विच्छ~~ । '~~अज्ञानां ज्ञानिनां चैव मुक्तानां शरणं हरिः~~ । तं ये स्वैक्येन मन्यन्ते सर्वभिन्नं गुणोच्छ्रयात् । कृपणास्ते तमस्यन्धे निपतन्ति न संशयः । न तेषामुत्थितिः क्वापि नित्यातिशयदुःखिनाम् । गुणभेदविदां विष्णोर्भेदाभेदविदामपि । देहकर्मादिषु तथा प्रादुर्भावादिकेपि वा । स्वोद्रिक्तानां तदीयानां निन्दां कुर्वन्ति येपि च । सर्वेषामपि चैतेषां गतिरेषा न संशयः'' ॥~~</span></span>~~ इति ~~नारदीये ॥४९~~ ॥

{{Bhashyam

~~</div>~~

| verse_id = BGT_C02_V71

| id = BGT_C02_V71_B01

| text = निषिद्धस्पृहाभावमात्रेण सर्वविषयान् विहाय ।

'अस्वरूपे स्वरूपत्वमतिरेव ह्यहङ्कृतिः ।

त्याज्या सर्वत्र ममता ज्ञात्वा सर्वं हरेर्वशे'' ॥ इति च ॥७१ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C02_V50" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">बुदि्धयुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम्॥५० ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C02_V72

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C02

| verse_type = shloka

| verse_line1 = एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति ।

| verse_lines = एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति ।;स्थित्वास्यामन्तकालेपि ब्रह्म निर्वाणमृच्छति॥७२ ॥

| verse_line2 = स्थित्वास्यामन्तकालेपि ब्रह्म निर्वाणमृच्छति॥७२ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे साङ्ख्ययोगो नाम द्वितीयोध्यायः ॥</div>

<p>यथावद्विष्णुं ज्ञात्वा तदर्थत्वेन कर्मकरणमित्येतत्कर्मकौशलमेव योगः । भगवज्झानमेव बुदि्धः ॥ ~~५०, ५१~~ ॥~~</p>~~

</div>

<div class="~~verse" id="BGT_C02_V51" type="shloka" data~~-~~doc="BGT">~~

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये द्वितीयोध्यायः ॥</div>

~~<div class="verse~~-~~text~~">

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">कर्मजं बुदि्धयुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम्॥५१~~ ॥~~</span>~~

~~</div>~~

</div>

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C02_V72

~~<span class~~=~~"shloka-line">यदा ते मोहकलिलं बुदि्धर्व्यतितरिष्यति~~ ।~~</span>~~

| id = BGT_C02_V72_B01

~~<span class="shloka-line">तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च॥५२~~ ॥~~</span>~~

| text = ब्राह्मी ब्रह्मविषया । ज्ञानिनामप्यन्तकालेन्यमनसां प्रारब्धकर्मभावाज्जन्मान्तरम् । प्रारब्धकर्मनाशकाले नियमेन भगवत्स्मृऽतिर्भवति । ततो मोक्षश्च । 'यं यं वापि स्मरन् भावम्'' इति हि वक्ष्यति । बाणं शरीरम् ।

~~</div>~~

'अभावाज्जडदेहस्य विष्णुर्निर्बाण उच्यते ।

~~</div>~~

भिन्नदेहाभावतो वा स सहस्रशिरा अपि'' ॥ इति च ॥७२ ॥

~~</div>~~

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C02_V53" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यथा स्थास्यति निश्चला ॥</span>~~

~~<span class="shloka-line">समाधावचला बुदि्धस्तदा योगमवाप्स्यसि॥ ५३ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

== तृतीयोऽध्यायः ==

<div class="introduction-line">आत्मस्वरूपं ज्ञानसाधनं चोक्तं पूर्वत्र ।</div>

<div class="introduction-line">ज्ञानसाधनत्वेनाकर्म विनिन्द्य कर्म विधीयत उत्तराध्याये-</div>

</div>

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C02_V53_B01" data-verse~~=~~"BGT_C02_V53">~~

{{VerseBlock

~~<span class~~=~~"gr-blockquote"><span class~~=~~"gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">निर्वेदं नितरां लाभम्~~ । ~~'बुदि्धमोहो यदा न स्यादन्यथाज्ञानलक्षणः~~ । ~~श्रोतव्यश्रुतसाफल्यं तदा प्राप्नोति मानवः~~ ॥ ~~श्रुतिमार्गं प्रपन्ना तु तदर्थज्ञाननिश्चला~~ । ~~समाधानेन तु पुनरापरोक्ष्याच्च निश्चला~~ ॥ विष्णौ प्राप्स्यति तद्योगं मुक्तो भूत्वा तदश्नुते'' ॥</span></span>इति च पैङ्गिश्रुतौ विशेषेण प्रतिपन्ना ॥ ५२, ५३ ॥

| verse_id = BGT_C03_V01

~~</div>~~

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C03

| verse_type = shloka

| verse_line1 = ज्यायसी चेत् कर्मणस्ते मता बुदि्धर्जनार्दन ।

| verse_lines = ज्यायसी चेत् कर्मणस्ते मता बुदि्धर्जनार्दन ।;तत् किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव॥१ ॥

| verse_line2 = तत् किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव॥१ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C03_V02

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C03

| verse_type = shloka

| verse_line1 = व्यामिश्रेणैव वाक्येन बुदि्धं मोहयसीव मे ।

| verse_lines = व्यामिश्रेणैव वाक्येन बुदि्धं मोहयसीव मे ।;तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोहमाप्नुयाम्॥२ ॥

| verse_line2 = तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोहमाप्नुयाम्॥२ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C03_V02

~~<span class~~=~~"shloka-line">स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव~~ ।~~</span>~~

| id = BGT_C03_V02_B01

~~<span class="shloka-line">स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम्॥५४~~ ॥~~</span>~~

| text = ज्ञानं योगश्चोक्तौ । तत्र कर्मयोगं विशेषतः प्रपञ्चयत्यनेनाध्यायेन । 'दूरेण ह्यवरं कर्म'' इति प्रश्नबीजम् ॥ १,२ ॥

~~</div>~~

}}

~~</div>~~

~~<div class="bhashya" id="BGT_C02_V54_B01" data-verse="BGT_C02_V54">~~

~~<p>का भाषा ? कथं भाष्यते ? कैर्गुणैः ? समाधिस्थस्य विषमबुदि्धवर्जितस्य ॥ ५४ ॥</p>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C03_V03

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C03

| verse_type = shloka

| verse_line1 = श्रीभगवानुवाच

| verse_lines = श्रीभगवानुवाच

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C02_V55" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C03_V03

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">प्रजहाति यदा कामान् सर्वान् पार्थ मनोगतान्~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C03

~~<span class~~=~~"shloka-line">आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते॥५५~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = लोकेस्मिन् द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयानघ ।

~~</div>~~

| verse_lines = लोकेस्मिन् द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयानघ ।;ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम्॥३ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम्॥३ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<blockquote class="~~uvaaca~~">~~श्रीभगवानुवाच~~</blockquote>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C03_V03

| id = BGT_C03_V03_B01

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">ज्ञानप्रचुरो योगो ज्ञानयोगः । कर्मप्रचुरोन्यः ।<br/>'साङ्ख्या ज्ञानप्रधानत्वाद् देवाश्च यतयस्तथा ।<br/>मुख्यसाङ्ख्यास्तत्र देवा ज्ञानमेषां महद् यतः ।<br/>बहुकर्मकृतोप्येते ततोपि बहुवेदनात् ।<br/>मुख्यसाङ्ख्या इति ज्ञेयास्तदन्ये कर्मयोगिनः ।<br/>ज्ञानिनोप्यतिबाहुल्यात् कर्मणः कर्मयोगिनः ।<br/>नोभयं तद् विना कश्चित् पुमान् हि पुरुषार्थभाक् ।<br/>न हि कश्चित् क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ।<br/>न च ज्ञानं विना कर्म पुरुषार्थकरं भवेत्'' ॥</span></span> इति ब्रह्मवैवर्ते ।<br/>निष्ठा पर्यवसितिर्मुक्तिः ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paramashruthi-id">'ज्ञानिनो मोक्षनियमस्तथापि शुभकर्मणा ।<br/>आनन्दवृदि्धरन्येन ह्रासो ज्ञानं तु कर्मणा'' ॥</span></span> इति परमश्रुतेः ।<br/>'न कर्मणा न प्रजया धनेन'' इत्यादिविरोधो न । अन्यथा 'न कर्मणामनारम्भात्'' इत्याद्युभयसमवाक्यशेषविरोधश्च । समत्वं च 'न हि कश्चित्'' इत्यादेः । 'नान्यः पन्थाः'' इत्यपि ज्ञानमृते न मोक्ष इत्येवाह ॥ ३,४ ॥

}}

~~<div class="bhashya" id="BGT_C02_V55_B01" data-verse="BGT_C02_V55">~~

~~<p>'सर्वकामनिवृत्तिस्तु जानतो न कथञ्चन ।</p>~~

~~<p>अनिषिद्धकामितैवातो ह्यकामित्वमितीर्यते ।</p>~~

~~<p>अपरोक्षदृशोपि स्याद्यदा नास्त्यपरोक्षदृक् ।</p>~~

~~<p>क्वचिद्विरुद्धकामोपि यथायुद्ध्यद्धरो हरिम् ।</p>~~

~~<p>अतोनभिभवो यावद्दृशस्तावन्निगद्यते ।</p>~~

~~<p>स्थितप्रज्ञस्तथाप्यस्य कादाचित्क्यपि या दृशिः ।</p>~~

~~<p>नियमेनैव मोक्षाय भवेद्योग्या भवेद्यदि ।</p>~~

~~<p>अयोग्या भक्तिजाता चेत्क्रमान्मुक्त्यै भवेत्तथा'' ॥ इति च ।</p>~~

~~<p>आत्मनि विष्णौ, आत्मना विष्णुना । तत्प्रसादादेव तुष्टः ॥५५ ॥</p>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C03_V04

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C03

| verse_type = shloka

| verse_line1 = न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोश्नुते ।

| verse_lines = न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोश्नुते ।;न च संन्यसनादेव सिदि्धं समधिगच्छति॥४ ॥

| verse_line2 = न च संन्यसनादेव सिदि्धं समधिगच्छति॥४ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C02_V56" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C03_V05

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">दुःखेष्वनुद्विग्नमना सुखेषु विगतस्पृहः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C03

~~<span class~~=~~"shloka-line">वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते॥५६~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = न हि कश्चित् क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ।

~~</div>~~

| verse_lines = न हि कश्चित् क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ।;कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः॥५ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः॥५ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-~~text">

{{Bhashyam

<~~div~~ class="~~shloka~~">

| verse_id = BGT_C03_V05

<span class="~~shloka~~-~~line~~">~~यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत् प्राप्य शुभाशुभम्~~ ।</~~span~~>

| id = BGT_C03_V05_B01

<span ~~class="shloka-line"~~>~~नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥५७ ॥~~</span>

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">'कर्तृत्वं द्विविधं प्रोक्तं विकारश्च स्वतन्त्रता ।<br/>विकारः प्रकृतेरेव विष्णोरेव स्वतन्त्रता'' ॥</span></span> इति पैङ्गिश्रुतेः ।<br/>

</~~div~~>

'कार्यते ह्यवश'' इत्यत्रावशो विष्णुवशः । 'अः इति ब्रह्म'' इत्यादिश्रुतेः ॥५ ॥

~~</div>~~

}}

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C02_V58" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">यदा संहरते चायं कूर्मोङ्गानीव सर्वशः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">इंद्रियाणींद्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥५८ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C03_V06

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C03

| verse_type = shloka

| verse_line1 = कर्मेंद्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् ।

| verse_lines = कर्मेंद्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् ।;इंद्रियार्थान् विमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते॥६ ॥

| verse_line2 = इंद्रियार्थान् विमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते॥६ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C02_V59" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C03_V07

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C03

~~<span class~~=~~"shloka-line">रसवर्जं रसोप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते॥५९~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = यस्त्विंद्रियाणि मनसा नियम्यारभतेर्जुन ।

~~</div>~~

| verse_lines = यस्त्विंद्रियाणि मनसा नियम्यारभतेर्जुन ।;कर्मेंद्रियैः कर्मयोगमसक्तः स विशिष्यते॥७ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = कर्मेंद्रियैः कर्मयोगमसक्तः स विशिष्यते॥७ ॥

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C02_V59_B01" data-verse~~=~~"BGT_C02_V59">~~

{{VerseBlock

~~<p>रसो रागः~~ ॥ ५९ ॥~~</p>~~

| verse_id = BGT_C03_V08

~~</div>~~

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C03

| verse_type = shloka

| verse_line1 = नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः ।

| verse_lines = नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः ।;शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्ध्येदकर्मणः॥८ ॥

| verse_line2 = शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्ध्येदकर्मणः॥८ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C02_V60" type~~=~~"shloka" data-doc="~~BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C03_V09

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C03

~~<span class~~=~~"shloka-line">इंद्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः॥६०~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = यज्ञार्थात् कर्मणोन्यत्र लोकोयं कर्मबन्धनः ।

~~</div>~~

| verse_lines = यज्ञार्थात् कर्मणोन्यत्र लोकोयं कर्मबन्धनः ।;तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर॥९ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर॥९ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C03_V09

<span class="~~shloka~~-~~line~~">~~तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः ।</span>~~

| id = BGT_C03_V09_B01

<span class="~~shloka~~-~~line~~">~~वशे हि यस्येंद्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥६१ ॥~~</~~span~~>

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Barkshruthi-id">कर्मणा बध्यते जन्तुरित्यादिकमप्यवैष्णवकर्मविषयमित्याह - यज्ञार्थादिति ।<br/>'ज्ञो नाम भगवान्विष्णुस्तं यात्युद्देश एष यः ।<br/>स यज्ञ इति सम्प्रोक्तो विहिते कर्मणि स्थितः'' ॥</span></span> इति बर्कश्रुतिः ॥९ ॥

</~~div~~>

}}

</~~div~~>

~~<div class="verse" id="BGT_C02_V62" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">ध्यायतो विषयान् पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">सङ्गात् सञ्जायते कामः कामात् क्रोधोभिजायते॥६२ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C03_V10

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C03

| verse_type = shloka

| verse_line1 = सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः ।

| verse_lines = सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः ।;अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोस्त्विष्टकामधुक्॥१० ॥

| verse_line2 = अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोस्त्विष्टकामधुक्॥१० ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C02_V63" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C03_V11

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">क्रोधाद् भवति सम्मोहः सम्मोहात् स्मृऽतिविभ्रमः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C03

~~<span class~~=~~"shloka-line">स्मृऽतिभ्रंशाद् बुदि्धनाशो बुदि्धनाशाद् प्र(वि)नश्यति ॥६३~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = देवान् भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः ।

~~</div>~~

| verse_lines = देवान् भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः ।;परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमावाप्स्यथ॥११ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमावाप्स्यथ॥११ ॥

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C02_V63_B01" data-verse~~=~~"BGT_C02_V63">~~

{{VerseBlock

~~<p>संमोहान्मिथ्याज्ञानात्~~ । ~~ज्ञातमप्यन्यथा स्मर्यते~~ । ~~वाक्यार्थानामन्यथा स्मरणान्निर्णीतं ज्ञानमपि नश्यति~~ ॥ ~~६२,६३~~ ॥~~</p>~~

| verse_id = BGT_C03_V12

~~</div>~~

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C03

| verse_type = shloka

| verse_line1 = इष्टान् भोगान् हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः ।

| verse_lines = इष्टान् भोगान् हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः ।;तैर्दत्तानप्रदायैभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः॥१२ ॥

| verse_line2 = तैर्दत्तानप्रदायैभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः॥१२ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C02_V64" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C03_V13

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिंद्रियैश्चरन्~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C03

~~<span class~~=~~"shloka-line">आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति॥६४~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः ।

~~</div>~~

| verse_lines = यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः ।;भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात्॥१३ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात्॥१३ ॥

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C02_V64_B01" data-verse~~=~~"BGT_C02_V64">~~

{{VerseBlock

~~<p>शान्तिर्भगवन्निष्ठा~~ । ~~'शमो मन्निष्ठता'' इति हि भागवते ॥६४-६६॥</p>~~

| verse_id = BGT_C03_V14

~~</div>~~

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C03

| verse_type = shloka

| verse_line1 = अन्नाद् भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसम्भवः ।

| verse_lines = अन्नाद् भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसम्भवः ।;यज्ञाद् भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः॥१४ ॥

| verse_line2 = यज्ञाद् भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः॥१४ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C02_V65" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C03_V15

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C03

~~<span class~~=~~"shloka-line">प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुदि्धः पर्यवतिष्ठति॥६५~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = कर्म ब्रह्मोद्भवं विदि्ध ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् ।

~~</div>~~

| verse_lines = कर्म ब्रह्मोद्भवं विदि्ध ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् ।;तस्मात् सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम्॥१५ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = तस्मात् सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम्॥१५ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C02_V66" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C03_V16

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">नास्ति बुदि्धरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C03

~~<span class~~=~~"shloka-line">न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम्॥६६~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः ।

~~</div>~~

| verse_lines = एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः ।;अघायुरिंद्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति॥१६ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = अघायुरिंद्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति॥१६ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-~~text">

{{Bhashyam

<~~div~~ class="~~shloka~~">

| verse_id = BGT_C03_V16

<span class="~~shloka~~-~~line~~">~~इंद्रियाणां हि चरतां यन्मनोनुविधीयते~~ ।</~~span~~>

| id = BGT_C03_V_B01

<~~span class="shloka-line"~~>~~तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि॥६७~~ ॥</~~span~~>

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">जननात् परसस्यादेः पर्जन्यो मेघसन्ततिः ।<br/>स यज्ञात् कर्मणः सोपि समस्तं कर्म केशवात् ॥ स नित्योप्यक्षरततिरूपाद्वाक्यादि्ध गम्यते ।<br/>वाक्यमुच्चार्यते भूतैस्तान्यन्नात्तच्च मेघतः ॥ तस्मात्सर्वगतो विष्णुर्नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितः ।<br/>एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः ।<br/>स पापो विश्वहन्तृत्वान्नरके मज्जति ध्रुवम् ॥ वाचिको मानसो यज्ञो न्यासिनां तु विशेषतः ।<br/>वनस्थस्याक्रतुर्यज्ञः क्रत्वादिर्ग्रहिणोखिलः ॥ शुश्रूषाद्यात्मको यज्ञो विहितो ब्रह्मचारिणः ।<br/>विद्याभयादिदानं च सर्वेषामपि सम्मतम् ॥ गृहिणो वित्तदानं तु वनस्थस्यान्नपूर्वकम् ।<br/>सर्वैः कार्यं तपो घोरमिति सर्वे त्रिकर्मिणः ॥</span></span> इति नारदीये ।<br/>ब्रह्माक्षरशब्दार्थयोर्व्यत्यासे तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म इति प्रत्यभिज्ञाविरोधश्चक्राप्रवेशश्च ॥ १४-१६ ॥

</~~div~~>

}}

</~~div~~>

~~<div class="verse" id="BGT_C02_V68" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">इंद्रियाणींद्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥६८ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C03_V17

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C03

| verse_type = shloka

| verse_line1 = यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः ।

| verse_lines = यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः ।;आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते॥१७ ॥

| verse_line2 = आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते॥१७ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-~~text">

{{Bhashyam

<~~div~~ class="~~shloka~~">

| verse_id = BGT_C03_V17

<span class="~~shloka~~-~~line~~">~~या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी~~ ।</~~span>~~

| id = BGT_C03_V_B01

~~<span class="shloka-line"~~>~~यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः॥६९~~ ॥</span>

| text = तृप्तिसन्तोषशब्दयोः पर्यायत्वेपि परमात्मना तृप्तः परमात्मनि तृप्त इति विशेषः ।<br/>'विष्णुप्रसादाद्रतिमांस्तृप्तो विष्णुप्रसादतः ।<br/>विष्णावेवातितृप्तश्च मुक्तोसौ विध्यगोचरः'' ॥ इत्याग्नेये ।<br/>

</~~div~~>

<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'रतिरानन्द उद्दिष्टस्तृप्तिस्तु कृतकृत्यता ।<br/>प्रीतिस्तु द्विविधः स्नेहः कर्मजो निज एव च'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये ।<br/>'सन्तोषस्तृप्तिरापूर्तिः प्रीतिः पर्यायवाचकाः'' । इत्यभिधानम् ॥१७ ॥

</~~div~~>

}}

~~</div>~~

~~<div class="bhashya" id="BGT_C02_V69_B01" data-verse="BGT_C02_V69">~~

<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">'देवेभ्योन्ये यदा ब्रह्म पश्यन्त्यन्यन्न दृश्यते । निशायामिव सुव्यक्तं यथान्यैर्ब्रह्म नेयते । आश्चर्यवस्तुदृग्यद्वद्व्यक्तमन्यन्न पश्यति । ऐकाग्र्याद्वा सुखोद्रोकाद्देवाः सूर्यवदेव च । प्रायशः सर्ववेत्तारस्तत्रापि ह्युत्तरोत्तरम्'' ॥</span></span> इति ब्रह्मतर्के ॥६९ ॥

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C03_V18

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C03

| verse_type = shloka

| verse_line1 = नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन ।

| verse_lines = नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन ।;न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः॥१८ ॥

| verse_line2 = न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः॥१८ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C02_V70" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C03_V19

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत्~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C03

~~<span class~~=~~"shloka-line">तद्वत् कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी॥ ७०~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर ।

~~</div>~~

| verse_lines = तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर ।;असक्तो ह्याचरन्कर्म परमाप्नोति पूरुषः॥१९ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = असक्तो ह्याचरन्कर्म परमाप्नोति पूरुषः॥१९ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<p>~~'~~भुञ्जानोपि हि यः कामान् मर्यादां न तरेत्क्वचित्~~ ।~~</p>~~

{{Bhashyam

~~<p>समुद्रवद्धर्ममयीं नासौ कामी स उच्यते~~ ।~~</p>~~

| verse_id = BGT_C03_V19

~~<p>केति कुत्सितवाची स्यात्कुत्सितं मानमेव तु ।</p>~~

| id = BGT_C03_V19_B01

~~<p>कामो मोक्षविरोधी स्यान्न सर्वेच्छाविरोधिनी~~'' ॥ इति च ।~~</p>~~

| text = यस्मादमुक्तस्य कार्यमस्त्येव तस्मादसक्तः । असक्त आचरन्नेव यस्मा-त्परमाप्नोति । मुक्तस्यैव कार्यं नास्तीत्येवकारार्थोपि यस्त्विति तुशब्देनावगतः । 'तस्मात् कर्म समाचर'' इत्युपसंहारविरोधश्चान्यथा ।

~~<p>न च सर्वेच्छाभावे जीवनं भवति~~ । ~~'शान्तिर्मोक्षो यतो ह्यत्र विष्णुनिष्ठा भवेद्ध्रुवा'' इति च ॥७०~~ ॥~~</p>~~

'ब्रह्मनिष्ठा ब्रह्मरता ब्रह्मज्ञानसुतर्पिताः ।

~~</div>~~

पाण्डवानां च मुक्तानामन्तरं किञ्चिदेव हि'' ॥ इति भविष्यत्पर्ववचनाच्च नार्जुनस्यामुख्याधिकारिता । आत्मरतिरेव स्यात् इत्येवशब्देन मुक्तानामेभ्यो विशेषो दर्शितः । एषां कदाचिद् दुःखाभासस्यापि भावात् ॥१९ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C02_V71" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">विहाय कामान् यः सर्वान् पुमांश्चरति निःस्पृहः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">निर्ममो निरहङ्कारः स शान्तिमधिगच्छति॥७१ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C03_V20

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C03

| verse_type = shloka

| verse_line1 = कर्मणैव हि संसिदि्धमास्थिता जनकादयः ।

| verse_lines = कर्मणैव हि संसिदि्धमास्थिता जनकादयः ।;लोकसङ्ग्रहमेवापि सम्पश्यन् कर्तुमर्हसि॥२० ॥

| verse_line2 = लोकसङ्ग्रहमेवापि सम्पश्यन् कर्तुमर्हसि॥२० ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<p>निषिद्धस्पृहाभावमात्रेण सर्वविषयान् विहाय ।</p>~~

{{Bhashyam

~~<p>~~'~~अस्वरूपे स्वरूपत्वमतिरेव ह्यहङ्कृतिः~~ ।~~</p>~~

| verse_id = BGT_C03_V20

~~<p>त्याज्या सर्वत्र ममता ज्ञात्वा सर्वं हरेर्वशे~~'' ॥ इति च ~~॥७१~~ ॥~~</p>~~

| id = BGT_C03_V20_B01

~~</div>~~

| text = 'सहैव कर्मणा सिदि्धमास्थिता जनकादयः ।

ज्ञाननिष्ठा अपि ततः कार्यं वर्णाश्रमोचितम्'' ॥ इति च ।

अज्ञानां ज्ञानदं कर्म ज्ञानिनां लोकसङ्ग्रहात् ।

अद्धैव तुष्टिदं मह्यं सा मुक्तानन्दपूर्तिदा ॥२० ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C02_V72" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">स्थित्वास्यामन्तकालेपि ब्रह्म निर्वाणमृच्छति॥७२ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C03_V21

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C03

| verse_type = shloka

| verse_line1 = यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः ।

| verse_lines = यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः ।;स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते॥२१ ॥

| verse_line2 = स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते॥२१ ॥

}}

~~<div class~~=~~"gr-author-note">~~॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे साङ्ख्ययोगो नाम द्वितीयोध्यायः ॥~~</div>~~

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C03_V22

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C03

| verse_type = shloka

| verse_line1 = न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन ।

| verse_lines = न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन ।;नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि॥२२ ॥

| verse_line2 = नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि॥२२ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<div class="gr-~~author~~-~~note~~">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये द्वितीयोध्यायः ॥</~~div~~>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C03_V22

| id = BGT_C03_V22_B01

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Krishnasamhitha-id">'ममैव केवलं नास्ति केनाप्यर्थस्तथाप्यहम् ।<br/>कर्मकृल्लोकरक्षायै तस्मात् कुर्वीत मत्परः'' ॥</span></span>इति कृष्णसंहितायाम् ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Barkshruthi-id">'रक्षया वाथ सृष्ट्या वा संहृत्यादेर्न तु क्वचित् ।<br/>अर्थो विष्णोस्तथाप्येष स्वभावात्सर्वकर्मकृत् ।<br/>मत्तो नृत्तादिकं यद्वत्कुर्यात्सुखविशेषतः ।<br/>परमानन्दरूपत्वात् कुर्याद्विष्णुस्तथैव तु'' ॥</span></span> इति बर्कश्रुतिः ॥२२ ॥

}}

~~<div class="bhashya" id="BGT_C02_V72_B01" data-verse="BGT_C02_V72">~~

<p>ब्राह्मी ब्रह्मविषया । ज्ञानिनामप्यन्तकालेन्यमनसां प्रारब्धकर्मभावाज्जन्मान्तरम् । प्रारब्धकर्मनाशकाले नियमेन भगवत्स्मृऽतिर्भवति । ततो मोक्षश्च । 'यं यं वापि स्मरन् भावम्'' इति हि वक्ष्यति । बाणं शरीरम् ।</p>

~~<p>'अभावाज्जडदेहस्य विष्णुर्निर्बाण उच्यते ।</p>~~

~~<p>भिन्नदेहाभावतो वा स सहस्रशिरा अपि'' ॥ इति च ॥७२ ॥</p>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C03_V23

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C03

| verse_type = shloka

| verse_line1 = यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतंद्रितः ।

| verse_lines = यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतंद्रितः ।;मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः॥२३ ॥

| verse_line2 = मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः॥२३ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C03_V24

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C03

| verse_type = shloka

| verse_line1 = उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम् ।

| verse_lines = उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम् ।;सङ्करस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः॥२४ ॥

| verse_line2 = सङ्करस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः॥२४ ॥

}}

=~~= तृतीयोऽध्यायः ==~~

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"adhyaya-block" data-doc="~~BGT~~" data-chap~~=~~"3">~~

| verse_id = BGT_C03_V25

~~<p class~~=~~"adhyaya-trans">तृतीयोऽध्यायः</p>~~

| document_id = BGT

~~</div>~~

| chapter_id = BGT_C03

~~<div class="introduction" id~~=~~"BGT_C03_I01" data-verse="BGT_C03">~~

| verse_type = shloka

~~<p>आत्मस्वरूपं ज्ञानसाधनं चोक्तं पूर्वत्र~~ ।~~</p>~~

| verse_line1 = सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत ।

~~<p>ज्ञानसाधनत्वेनाकर्म विनिन्द्य कर्म विधीयत उत्तराध्याये-</p>~~

| verse_lines = सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत ।;कुर्याद्विद्वांस्तथासक्तश्चिकीर्षुर्लोकसङ्ग्रहम्॥२५ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = कुर्याद्विद्वांस्तथासक्तश्चिकीर्षुर्लोकसङ्ग्रहम्॥२५ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id~~=~~"BGT_C03_V01" type~~="shloka~~" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C03_V26

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">ज्यायसी चेत् कर्मणस्ते मता बुदि्धर्जनार्दन~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C03

~~<span class~~=~~"shloka-line">तत् किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव॥१~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = न बुदि्धभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् ।

~~</div>~~

| verse_lines = न बुदि्धभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् ।;जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान् युक्तः समाचरन्॥२६ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान् युक्तः समाचरन्॥२६ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C03_V27

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C03

| verse_type = shloka

| verse_line1 = प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः ।

| verse_lines = प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः ।;अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते॥२७ ॥

| verse_line2 = अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते॥२७ ॥

}}

~~<blockquote class~~=~~"uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>~~

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C03_V28

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C03

| verse_type = shloka

| verse_line1 = तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः ।

| verse_lines = तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः ।;गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते॥२८ ॥

| verse_line2 = गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते॥२८ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C03_V02" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C03_V29

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">व्यामिश्रेणैव वाक्येन बुदि्धं मोहयसीव मे~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C03

~~<span class~~=~~"shloka-line">तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोहमाप्नुयाम्॥२~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = प्रकृतेर्गुणसम्मूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु ।

~~</div>~~

| verse_lines = प्रकृतेर्गुणसम्मूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु ।;तानकृस्नविदो मन्दान् कृत्स्नविन्न विचालयेत्॥२९ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = तानकृस्नविदो मन्दान् कृत्स्नविन्न विचालयेत्॥२९ ॥

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C03_V02_B01" data-verse~~=~~"BGT_C03_V02">~~

{{VerseBlock

~~<p>ज्ञानं योगश्चोक्तौ~~ । ~~तत्र कर्मयोगं विशेषतः प्रपञ्चयत्यनेनाध्यायेन~~ । ~~'दूरेण ह्यवरं कर्म'' इति प्रश्नबीजम्~~ ॥ ~~१,२~~ ॥~~</p>~~

| verse_id = BGT_C03_V30

~~</div>~~

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C03

| verse_type = shloka

| verse_line1 = मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा ।

| verse_lines = मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा ।;निराशीर्निर्ममो भूत्वा युद्ध्यस्व विगतज्वरः॥३० ॥

| verse_line2 = निराशीर्निर्ममो भूत्वा युद्ध्यस्व विगतज्वरः॥३० ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C03_V03" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C03_V31

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">श्रीभगवानुवाच</span>~~

| chapter_id = BGT_C03

~~</div>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः ।

~~</div>~~

| verse_lines = ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः ।;श्रद्धावन्तोनसूयन्तो मुच्यन्ते तेपि कर्मभिः॥३१ ॥

| verse_line2 = श्रद्धावन्तोनसूयन्तो मुच्यन्ते तेपि कर्मभिः॥३१ ॥

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C03_V03_B01" data-verse~~=~~"BGT_C03_V03">~~

{{VerseBlock

~~<span class~~=~~"gr-blockquote"><span class~~=~~"gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">ज्ञानप्रचुरो योगो ज्ञानयोगः~~ । कर्मप्रचुरोन्यः । 'साङ्ख्या ज्ञानप्रधानत्वाद् देवाश्च यतयस्तथा । मुख्यसाङ्ख्यास्तत्र देवा ज्ञानमेषां महद् यतः । बहुकर्मकृतोप्येते ततोपि बहुवेदनात् । मुख्यसाङ्ख्या इति ज्ञेयास्तदन्ये कर्मयोगिनः । ज्ञानिनोप्यतिबाहुल्यात् कर्मणः कर्मयोगिनः । नोभयं तद् विना कश्चित् पुमान् हि पुरुषार्थभाक् । न हि कश्चित् क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् । ~~न च ज्ञानं विना कर्म पुरुषार्थकरं भवेत्''~~ ॥~~</span></span> इति ब्रह्मवैवर्ते । निष्ठा पर्यवसितिर्मुक्तिः । <span class~~="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paramashruthi-id">'ज्ञानिनो मोक्षनियमस्तथापि शुभकर्मणा । आनन्दवृदि्धरन्येन ह्रासो ज्ञानं तु कर्मणा'' ॥</span></span> इति परमश्रुतेः । 'न कर्मणा न प्रजया धनेन'' इत्यादिविरोधो न । अन्यथा 'न कर्मणामनारम्भात्'' इत्याद्युभयसमवाक्यशेषविरोधश्च । समत्वं च 'न हि कश्चित्'' इत्यादेः । 'नान्यः पन्थाः'' इत्यपि ज्ञानमृते न मोक्ष इत्येवाह ॥ ३,४ ॥

| verse_id = BGT_C03_V32

~~</div>~~

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C03

| verse_type = shloka

| verse_line1 = ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् ।

| verse_lines = ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् ।;सर्वज्ञानविमूढांस्तान् विदि्ध नष्टानचेतसः॥३२ ॥

| verse_line2 = सर्वज्ञानविमूढांस्तान् विदि्ध नष्टानचेतसः॥३२ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C03_V04" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C03_V33

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोश्नुते~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C03

~~<span class~~=~~"shloka-line">न च संन्यसनादेव सिदि्धं समधिगच्छति॥४~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि ।

~~</div>~~

| verse_lines = सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि ।;प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति॥३३ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति॥३३ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C03_V05" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C03_V34

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">न हि कश्चित् क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ।</span>~~

| chapter_id = BGT_C03

~~<span class~~=~~"shloka-line">कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः॥५~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = इंद्रियस्येंद्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ ॥ तयोर्न वशमागच्छेत् तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ॥ ३४ ॥

~~</div>~~

| verse_lines = इंद्रियस्येंद्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ ॥ तयोर्न वशमागच्छेत् तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ॥ ३४ ॥

~~</div>~~

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C03_V05_B01" data-verse~~=~~"BGT_C03_V05">~~

{{VerseBlock

~~<span class~~=~~"gr-blockquote"><span class~~=~~"gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">'कर्तृत्वं द्विविधं प्रोक्तं विकारश्च स्वतन्त्रता~~ । ~~विकारः प्रकृतेरेव विष्णोरेव स्वतन्त्रता''~~ ॥~~</span></span> इति पैङ्गिश्रुतेः ।~~

| verse_id = BGT_C03_V35

~~'कार्यते ह्यवश'' इत्यत्रावशो विष्णुवशः । 'अः इति ब्रह्म'' इत्यादिश्रुतेः ॥५~~ ॥

| document_id = BGT

~~</div>~~

| chapter_id = BGT_C03

| verse_type = shloka

| verse_line1 = श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् ।

| verse_lines = श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् ।;स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः॥३५ ॥

| verse_line2 = स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः॥३५ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<~~div~~ class="~~verse~~-~~text~~">

{{Bhashyam

<~~div~~ class="~~shloka~~">

| verse_id = BGT_C03_V35

<span class="~~shloka~~-~~line~~">~~कर्मेंद्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् ।</span>~~

| id = BGT_C03_V35_B01

<span class="~~shloka~~-~~line~~">~~इंद्रियार्थान् विमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते॥६ ॥~~</~~span~~>

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'नाहं कर्ता हरिः कर्ता तत्पूजा कर्म चाखिलम् ।<br/>तथापि मत्कृता पूजा तत्प्रसादेन नान्यथा ।<br/>तद्भक्तिस्तत्फलं मह्यं तत्प्रसादः पुनः पुनः ।<br/>कर्मन्यासो हरावेवं विष्णोस्तृप्तिकरः सदा ।<br/>यस्मात्स्वतन्त्रकर्तृत्वं विष्णोरेव न चान्यगम् ।<br/>तदधीनं स्वतन्त्रत्वं स्वावरापेक्षयैव तु ।<br/>जीवस्य विकृतिर्नाम कर्तृत्वं जडसंश्रयम् ।<br/>पुमान्दोग्धा च गौर्दोग्ध्री स्तनो दोग्धेतिवत्क्रमात्'' ॥ इति ब्रह्मतर्कवचनादीश्वरजीवप्रकृत्यादीनां कर्तृत्वमकर्तृत्वं च विभागेन ज्ञातव्यं सर्वत्र ।<br/>'क्वचित् स्वभावः प्रकृतिः क्वचिच्च त्रिगुणात्मिका ।<br/>क्वचित् प्रकृष्टकर्तृत्वाद् भगवान्प्रकृतिर्हरिः'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये ।<br/>

</~~div~~>

<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Prakashasamhitha-id">'स्वभावतस्त्रिधा जीवा उत्तमाधममध्यमाः ।<br/>उत्तमास्तत्र देवाद्या मर्त्यमध्यास्तु मध्यमाः ।<br/>अधमा असुराद्याश्च नैषामस्त्यन्यथाभवः ।<br/>शरीरमात्रान्यथात्वे स्वजातिं पुनरेष्यति ।<br/>उत्तमा मुक्तियोग्यास्तु सृतियोग्यास्तु मध्यमाः ।<br/>अपरेन्धतमोयोग्याः प्राप्तिः साधनपूर्तितः ।<br/>पूर्त्यभावेन सर्वेषामनादिः संसृतिः स्मृऽता ।<br/>नैव पूर्तिश्च सर्वेषां नित्यकालहरीच्छया ।<br/>अतोनुवर्तते नित्यं संसारोयमनादिमान् ।<br/>अतोधमानां जीवानां मिथ्याज्ञानादयोखिलाः ।<br/>स्वाभाविका गुणा ज्ञेया मध्यमर्त्येषु मिश्रिताः ।<br/>तत्वज्ञानं विष्णुभक्तिरित्याद्या देवतादिषु ।<br/>कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वैस्तैः प्राकृतैर्गुणैः ।<br/>स्वाभाविकगुणानेतान् हेतुं कृत्वैव विष्णुना ।<br/>कर्मसु क्रियमाणेषु कर्ताहमिति मूढधीः ।<br/>मन्यते तत्वविद्विष्णोर्गुणा इच्छादयस्तु ये ।<br/>स्वाभाविकेषु जीवस्य कामाद्येषु सदैव तु ।<br/>प्रेरकत्वेन वर्तन्ते स्वातन्त्र्यं मम न क्वचित् ।<br/>इति मत्वा न सक्तः स्यात्प्रीतोस्य भवति प्रभुः ।<br/>स्वभावगुणसम्मूढा ज्ञानादिगुणवत्तरम् ।<br/>स्वातन्त्र्येणैव कर्तारं चात्मानं प्रतिजानते ।<br/>तान्गुणान् कर्म तच्चैव विष्ण्वधीनं न ते विदुः ।<br/>तेष्वयोग्येषु तत्वज्ञस्तत्त्वं नातिप्रकाशयेत् ।<br/>वदेद्विवादरूपेण नोपदेशात्मना क्वचित् ।<br/>सभ्यरूपेण वा ब्रूयात्पृष्टेव्यक्तिकृदेव वा ।<br/>बुद्ध्वाप्यसौ यतो नित्यं स्वभावानुगचेष्टितः ।<br/>स्वभावं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति'' ॥</span></span> इत्यादि प्रकाशसंहितायाम् ॥ २७-३५ ॥

</~~div~~>

}}

</~~div~~>

~~<div class="verse" id="BGT_C03_V07" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">यस्त्विंद्रियाणि मनसा नियम्यारभतेर्जुन ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">कर्मेंद्रियैः कर्मयोगमसक्तः स विशिष्यते॥७ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C03_V08" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C03_V36

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C03

~~<span class~~=~~"shloka-line">शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्ध्येदकर्मणः॥८~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = अथ केन प्रयुक्तोयं पापं चरति पूरुषः ।

~~</div>~~

| verse_lines = अथ केन प्रयुक्तोयं पापं चरति पूरुषः ।;अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः॥३६ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः॥३६ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C03_V36

~~<span class~~=~~"shloka-line">यज्ञार्थात् कर्मणोन्यत्र लोकोयं कर्मबन्धनः~~ ।~~</span>~~

| id = BGT_C03_V36_B01

~~<span class="shloka-line">तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर॥९~~ ॥~~</span>~~

| text = परमेश्वराद्देवेभ्यश्चार्वाक्तनप्रेरकं पृच्छति । अथ केनेति ॥ ३६ ॥

~~</div>~~

}}

~~</div>~~

~~<div class="bhashya" id="BGT_C03_V09_B01" data-verse="BGT_C03_V09">~~

<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Barkshruthi-id">कर्मणा बध्यते जन्तुरित्यादिकमप्यवैष्णवकर्मविषयमित्याह - यज्ञार्थादिति । 'ज्ञो नाम भगवान्विष्णुस्तं यात्युद्देश एष यः । स यज्ञ इति सम्प्रोक्तो विहिते कर्मणि स्थितः'' ॥</span></span> इति बर्कश्रुतिः ॥९ ॥

</div>

<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>

~~<div class~~=~~"verse" id~~=~~"BGT_C03_V10" type~~="shloka~~" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C03_V37

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C03

~~<span class~~=~~"shloka-line">अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोस्त्विष्टकामधुक्॥१०~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः ।

~~</div>~~

| verse_lines = काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः ।;महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम्॥३७ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम्॥३७ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C03_V38

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C03

| verse_type = shloka

| verse_line1 = धूमेनाव्रियते वह्निर्यथादर्शो मलेन च ।

| verse_lines = धूमेनाव्रियते वह्निर्यथादर्शो मलेन च ।;यथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम्॥३८ ॥

| verse_line2 = यथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम्॥३८ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C03_V11" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C03_V39

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">देवान् भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C03

~~<span class~~=~~"shloka-line">परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमावाप्स्यथ॥११~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा ।

~~</div>~~

| verse_lines = आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा ।;कामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणानलेन च॥३९ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = कामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणानलेन च॥३९ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C03_V12" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C03_V40

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">इष्टान् भोगान् हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C03

~~<span class~~=~~"shloka-line">तैर्दत्तानप्रदायैभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः॥१२~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = इंद्रियाणि मनोबुदि्धरस्याधिष्ठानमुच्यते ।

~~</div>~~

| verse_lines = इंद्रियाणि मनोबुदि्धरस्याधिष्ठानमुच्यते ।;एतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमावृत्य देहिनम्॥४० ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = एतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमावृत्य देहिनम्॥४० ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C03_V13" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C03_V41

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C03

~~<span class~~=~~"shloka-line">भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात्॥१३~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = तस्मात्त्वमिंद्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ ।

~~</div>~~

| verse_lines = तस्मात्त्वमिंद्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ ।;पाप्मानं प्रजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम्॥४१ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = पाप्मानं प्रजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम्॥४१ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-~~text">

{{Bhashyam

<~~div~~ class="~~shloka~~">

| verse_id = BGT_C03_V41

<span class="~~shloka~~-~~line~~">~~अन्नाद् भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसम्भवः~~ ।</~~span~~>

| id = BGT_C03_V41_B01

<~~span class="shloka-line"~~>~~यज्ञाद् भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः॥१४~~ ॥</span>

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">'अखिलप्रेरको विष्णुर्ब्रह्माद्यास्तदवान्तराः ।<br/>असुरा अशुभेष्वेव कामादेरभिमानिनः ।<br/>तत्र कामः कालनेमिः सर्वं धूममलोल्बवत् ।<br/>शुभमध्याधमजनं क्रमादावृत्य तिष्ठति ।<br/>महाशनस्य तस्येदं नालं तेनानलोग्निवत् ।<br/>भुञ्जान इंद्रियाविष्टो ज्ञानास्त्रेणैव (दह्यते)हन्यते'' ॥</span></span> इति ब्रह्मतर्के ।<br/>ज्ञानावरणरूपेणेदमावृणोतीत्यावृतं ज्ञानमिति पुनराह । न केवलं दुष्पूरो नालमिति मन्यते चेत्यनलः । 'अग्नेरप्यनलः कामो यन्नालमिति मन्यत'' इति च ॥ ३७-४१ ॥

</~~div~~>

}}

</~~div~~>

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C03_V15" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">कर्म ब्रह्मोद्भवं विदि्ध ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">तस्मात् सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम्॥१५ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C03_V42

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C03

| verse_type = shloka

| verse_line1 = इंद्रियाणि पराण्याहुरिंद्रियेभ्यः परं मनः ।

| verse_lines = इंद्रियाणि पराण्याहुरिंद्रियेभ्यः परं मनः ।;मनसस्तु परा बुदि्धर्यो बुद्धेः परतस्तु सः॥४२ ॥

| verse_line2 = मनसस्तु परा बुदि्धर्यो बुद्धेः परतस्तु सः॥४२ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C03_V16" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C03_V43

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~एवं ~~प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C03

~~<span class~~=~~"shloka-line">अघायुरिंद्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति॥१६~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना ।

~~</div>~~

| verse_lines = एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना ।;जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम्॥४३ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम्॥४३ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<div ~~class="bhashya" id="BGT_C03_V_B01" data-verse="BGT_C03_V16">~~

<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे कर्मयोगो नाम तृतीयोध्यायः ॥</div>

~~<span~~ class="gr-~~blockquote"><span class="gr~~-~~reference gr-ref-Naradiya-id~~">जननात् परसस्यादेः पर्जन्यो मेघसन्ततिः । स यज्ञात् कर्मणः सोपि समस्तं कर्म केशवात् ॥ स नित्योप्यक्षरततिरूपाद्वाक्यादि्ध गम्यते । वाक्यमुच्चार्यते भूतैस्तान्यन्नात्तच्च मेघतः ॥ तस्मात्सर्वगतो विष्णुर्नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितः । एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः । स पापो विश्वहन्तृत्वान्नरके मज्जति ध्रुवम् ॥ वाचिको मानसो यज्ञो न्यासिनां तु विशेषतः । वनस्थस्याक्रतुर्यज्ञः क्रत्वादिर्ग्रहिणोखिलः ॥ शुश्रूषाद्यात्मको यज्ञो विहितो ब्रह्मचारिणः । विद्याभयादिदानं च सर्वेषामपि सम्मतम् ॥ गृहिणो वित्तदानं तु वनस्थस्यान्नपूर्वकम् । सर्वैः कार्यं तपो घोरमिति सर्वे त्रिकर्मिणः ॥</span></span> इति नारदीये । ब्रह्माक्षरशब्दार्थयोर्व्यत्यासे तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म इति प्रत्यभिज्ञाविरोधश्चक्राप्रवेशश्च ॥ ~~१४-१६~~ ॥

</div>

<div class="~~verse" id="BGT_C03_V17" type="shloka" data~~-~~doc="BGT">~~

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये तृतीयोध्यायः ॥</div>

~~<div class="verse~~-~~text~~">

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते॥१७~~ ॥~~</span>~~

~~</div>~~

</div>

<p>~~तृप्तिसन्तोषशब्दयोः पर्यायत्वेपि परमात्मना तृप्तः परमात्मनि तृप्त~~ इति ~~विशेषः~~ । '~~विष्णुप्रसादाद्रतिमांस्तृप्तो विष्णुप्रसादतः~~ । ~~विष्णावेवातितृप्तश्च मुक्तोसौ विध्यगोचरः~~'' ॥ ~~इत्याग्नेये~~ ।</p>

{{Bhashyam

<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'~~रतिरानन्द उद्दिष्टस्तृप्तिस्तु कृतकृत्यता~~ । ~~प्रीतिस्तु द्विविधः स्नेहः कर्मजो निज एव च~~'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये । '~~सन्तोषस्तृप्तिरापूर्तिः प्रीतिः पर्यायवाचकाः~~'' ~~। इत्यभिधानम् ॥१७~~ ॥

| verse_id = BGT_C03_V43

</~~div~~>

| id = BGT_C03_V43_B01

| text = 'सर्वेभ्यः प्रवरा देवा इन्द्राद्या इंद्रियात्मकाः ।<br/>तेभ्यो मनोभिमानी तु रुद्रस्तस्मात्सरस्वती ।<br/>बुध्द्यात्मिका ततो ब्रह्मा महानात्मा परः स्मृऽतः ।<br/>अव्यक्तरूपा लक्ष्मीश्च वरातोतो हरिः स्वयम् ।<br/>न तत्समोधिको वेति ह्यानुपूर्वी प्रकीर्तिता ।<br/>यथाक्रमप्रबोधेन नाश्याः कामादिशत्रवः ।<br/>प्राप्यते च परं स्थानं विष्णोरतुलमञ्जसा'' ॥ इति च ।<br/>'न चेंद्रियेभ्यः परा ह्यर्था रुद्रोहङ्कृतिरूपकः'' । इत्यादिविरोधः ।<br/>'सर्वाभिमानिनो देवाः सर्वेपि ह्युत्तरोत्तरम् ।<br/>आधिक्यं वक्तुमेवैषां पृथक्स्थानमुदीर्यते ।<br/>आधिक्यक्रम एवात्र शास्त्रतात्पर्यमिष्यते ।<br/>स्थानेषु त्ववरेषां च परे सन्ति न चेतरे ।<br/>तथापि पितुरर्थो यः पुत्रस्याप्युपचर्यते ।<br/>अव्यक्तादिपदार्थानां सर्वे तदभिमानिनः'' ॥ इति च ।<br/>'यत्र ह क्व च पुत्रस्य तत्पितुर्यत्र वा पितुस्तद्वा पुत्रस्येत्येतदुक्तं भवति'' । इत्यादिश्रुतेश्च ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'बहुवाचिनां तुशब्दानां लिङ्गप्रकरणादिभिः ।<br/>प्रवृत्तिहेतोश्चाधिक्यान्निर्णयोर्थेषु गम्यते'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">'लिङ्गादिसाम्यं यत्र स्यात्प्रयोगाधिक्यमेव तु ।<br/>निर्णायकं भवेत्तत्र तेन स्यात्सुबहुश्रुतः'' ॥</span></span> इति ब्रह्मतर्के ॥४२ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C03_V18" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः॥१८ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

== चतुर्थोऽध्यायः ==

<div class="introduction-line">बुद्धेः परस्य माहात्म्यं कर्मभेदो ज्ञानमाहात्म्यं चोच्यतेस्मिन्नध्याये ।</div>

</div>

<~~div~~ class="~~verse~~" ~~id="BGT_C03_V19" type="shloka" data-doc="BGT">~~

<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">असक्तो ह्याचरन्कर्म परमाप्नोति पूरुषः॥१९ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~</div~~>

</~~div~~>

{{VerseBlock

<p>~~यस्मादमुक्तस्य कार्यमस्त्येव तस्मादसक्तः~~ । ~~असक्त आचरन्नेव यस्मा-त्परमाप्नोति~~ । ~~मुक्तस्यैव कार्यं नास्तीत्येवकारार्थोपि यस्त्विति तुशब्देनावगतः~~ । ~~'तस्मात् कर्म समाचर'' इत्युपसंहारविरोधश्चान्यथा~~ ।</p>

| verse_id = BGT_C04_V01

<p>~~'ब्रह्मनिष्ठा ब्रह्मरता ब्रह्मज्ञानसुतर्पिताः~~ ।</p>

| document_id = BGT

<p>~~पाण्डवानां~~ च ~~मुक्तानामन्तरं किञ्चिदेव हि~~'' ॥ इति भविष्यत्पर्ववचनाच्च नार्जुनस्यामुख्याधिकारिता । आत्मरतिरेव स्यात् इत्येवशब्देन मुक्तानामेभ्यो विशेषो दर्शितः । एषां कदाचिद् दुःखाभासस्यापि भावात् ॥१९ ॥</p>

| chapter_id = BGT_C04

</~~div~~>

| verse_type = shloka

| verse_line1 = इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् ।

| verse_lines = इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् ।;विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेब्रवीत्॥१ ॥

| verse_line2 = विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेब्रवीत्॥१ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C04_V02

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C04

| verse_type = shloka

| verse_line1 = एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः ।

| verse_lines = एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः ।;स कालेनेह महता योगो नष्टः परन्तप॥२ ॥

| verse_line2 = स कालेनेह महता योगो नष्टः परन्तप॥२ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C04_V03

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C04

| verse_type = shloka

| verse_line1 = स एवायं मया तेद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः ।

| verse_lines = स एवायं मया तेद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः ।;भक्तोसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम्॥३ ॥

| verse_line2 = भक्तोसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम्॥३ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C04_V03

| id = BGT_C04_V03_B01

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">उक्तयोर्ज्ञानकर्मणोरुभयोर्विशेषविस्तरात्मकोयमध्यायः ।<br/>'ब्रह्मरुद्रेन्द्रसूर्याणां यद्दत्तं विष्णुना पुरा ।<br/>पञ्चरात्रात्मकं ज्ञानं व्यासोदात्पाण्डवेषु तत् ।<br/>तेषामेवावतारेषु सेनामध्येर्जुनाय च ।<br/>प्रादाद्गीतेति निर्दिष्टं सङ्क्षेपेणायुयुत्सवे ।<br/>यथा कुर्वन्ति कर्माणि यथा जानन्ति देवताः ।<br/>सर्वे कार्तयुगाश्चैव नृपाश्च मनुपूर्वकाः ।<br/>ज्ञातव्यं चैव कर्तव्यं यथा सर्वैर्मुमुक्षुभिः ।<br/>त्रैतादित्रिषु जातैश्च गीतायां तदुदाहृतम् ।<br/>पाण्डवाद्याः क्षेमकान्ताः करिष्यन्ति च जानते ।<br/>तथैव तेन गीताया नास्ति शास्त्रं समं क्वचित् ।<br/>वेदार्थपूर्वकं ज्ञेयं पञ्चरात्रं यतोखिलम् ।<br/>तत्सङ्क्षेपश्च गीतेयं तस्मान्नास्याः समं क्वचित्'' ॥</span></span> इति ब्रह्मवैवर्ते ॥ १-३ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C03_V20" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">कर्मणैव हि संसिदि्धमास्थिता जनकादयः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">लोकसङ्ग्रहमेवापि सम्पश्यन् कर्तुमर्हसि॥२० ॥</span>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C04_V04

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C04

| verse_type = shloka

| verse_line1 = अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः ।

| verse_lines = अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः ।;कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति॥४ ॥

| verse_line2 = कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति॥४ ॥

}}

<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C04_V05

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C04

| verse_type = shloka

| verse_line1 = बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन ।

| verse_lines = बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन ।;तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप॥५ ॥

| verse_line2 = तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप॥५ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C04_V05

| id = BGT_C04_V05_B01

| text = 'जानन्तोपि विशेषार्थज्ञानाय स्थापनाय वा ।

पृच्छन्ति साधवो यस्मात्तेन पृच्छसि पार्थिव ॥'' इत्याग्नेयवचनान्नार्जुनो भगवन्तं न जानाति ॥ ४-५ ॥

}}

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C04_V06

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C04

| verse_type = shloka

| verse_line1 = अजोपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोपि सन् ।

| verse_lines = अजोपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोपि सन् ।;प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय सम्भवाम्यात्ममायया॥६ ॥

| verse_line2 = प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय सम्भवाम्यात्ममायया॥६ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C04_V07

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C04

| verse_type = shloka

| verse_line1 = यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत ।

| verse_lines = यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत ।;अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम्॥७ ॥

| verse_line2 = अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम्॥७ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C04_V07

| id = BGT_C04_V07_B01

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narayanashruthi-id">आत्ममायया आत्मेच्छया । प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय स्वभावम् । 'देवस्यैष स्वभावोयम्'' इत्यादिश्रुतेश्च । अत एव स्वशब्देन विशेषणं 'प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य'' इत्यादिषु । 'मयाध्यक्षेण प्रकृतिः'' इत्यादिषु तु न स्वशब्दः । 'प्रकृतिं विदि्ध मे पराम्'' इत्यादिषु सम्बन्धित्वेन प्रतीतेरन्या । अत्र तु स्वशब्दः स्वरूपवाची । स्वभाव इत्यत्रापि स्वाख्यो भावः स्वभावः । भावशब्दस्तु सम्बन्ध्याशङ्कानिवृत्तये । स्वस्वभाव इति तु स्वस्वरूपमितिवदुपचारत्वाशङ्कां निवर्तयति ।<br/>'स्रष्टृत्वादिस्वभावत्वात्स्वेच्छया विष्णुरव्ययः ।<br/>सृष्ट्यादिकं करोत्यद्धा स्वयं च बहुधा भवेत्'' ॥</span>></span> इति नारायणश्रुतिः॥ ६,७ ॥

}}

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C04_V08

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C04

| verse_type = shloka

| verse_line1 = परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् ।

| verse_lines = परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् ।;धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे॥८ ॥

| verse_line2 = धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे॥८ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C04_V09

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C04

| verse_type = shloka

| verse_line1 = जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः ।

| verse_lines = जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः ।;त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोर्जुन॥९ ॥

| verse_line2 = त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोर्जुन॥९ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C04_V09

| id = BGT_C04_V09_B01

| text = 'येषां गुणानां ज्ञानेन मुक्तिरुक्ता पृथक्पृथक् ।

वेदेषु चेतिहासेषु सा तु तेषां समुच्चयात् ।

एवमेव शमादीनां नान्यथा तु कथञ्चन'' ॥ इति ब्रह्मवैवर्तवचनाज्जन्म कर्म चेत्यादिषु न तावन्मात्रेण मोक्षः ॥९ ॥

}}

~~<div class="bhashya" id="BGT_C03_V20_B01" data-verse="BGT_C03_V20">~~

~~<p>'सहैव कर्मणा सिदि्धमास्थिता जनकादयः ।</p>~~

~~<p>ज्ञाननिष्ठा अपि ततः कार्यं वर्णाश्रमोचितम्'' ॥ इति च ।</p>~~

~~<p>अज्ञानां ज्ञानदं कर्म ज्ञानिनां लोकसङ्ग्रहात् ।</p>~~

~~<p>अद्धैव तुष्टिदं मह्यं सा मुक्तानन्दपूर्तिदा ॥२० ॥</p>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C04_V10

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C04

| verse_type = shloka

| verse_line1 = वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः ।

| verse_lines = वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः ।;बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः॥१० ॥

| verse_line2 = बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः॥१० ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C04_V10

| id = BGT_C04_V10_B01

| text = 'मयं प्रधानमुद्दिष्टं प्राधान्यं यैर्हरेर्मतम् ।

भगवन्मयास्ते विज्ञेयास्ते मुच्यन्ते न चापरे'' ॥ इति च ।

मयि भावो मद्भावः ॥१० ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C03_V21" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते॥२१ ॥</span>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C04_V11

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C04

| verse_type = shloka

| verse_line1 = ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् ।

| verse_lines = ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् ।;मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः॥११ ॥

| verse_line2 = मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः॥११ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C04_V12

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C04

| verse_type = shloka

| verse_line1 = काङ्क्षन्तः कर्मणां सिदि्धं यजन्त इह देवताः ।

| verse_lines = काङ्क्षन्तः कर्मणां सिदि्धं यजन्त इह देवताः ।;क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिदि्धर्भवति कर्मजा॥१२ ॥

| verse_line2 = क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिदि्धर्भवति कर्मजा॥१२ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C04_V12

| id = BGT_C04_V12_B01

| text = तथैव भजामि । तदनुसारिफलदानरूपेण । अन्यदेवतायाजिनामपि मत्समर्पणेन वैष्णवमार्गानुवर्तनेनैव सम्यक् फलं भवति ॥

अन्यदैवतपूजापि यस्मिन्नन्ते समर्पिता स्वर्गादिफलहेतुः स्यात् नान्यथा तं भजेद्धरिम् ॥ इत्याग्नेये ॥ ११-१२ ॥

}}

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C04_V13

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C04

| verse_type = shloka

| verse_line1 = चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः ।

| verse_lines = चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः ।;तस्य कर्तारमपि मां विद्ध्यकर्तारमव्ययम्॥१३ ॥

| verse_line2 = तस्य कर्तारमपि मां विद्ध्यकर्तारमव्ययम्॥१३ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C04_V13

| id = BGT_C04_V13_B01

| text = 'सत्वसत्वाधिकरजोरजोभिस्तमसा तथा ।<br/>वर्णा विभक्ताश्चत्वारः सात्विका एव वैष्णवा'' इति च ।<br/>कर्मविभागं शमो दम इत्यादिना वक्ष्यति ।<br/>'वैष्णवाः सात्विका एव तामसा एव चापरे ।<br/>दौर्लभ्यसुलभत्वेन तेषां वर्णादिभिन्नता'' ॥ इति च ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">'स्वाभाविको ब्राह्मणादिः शमाद्यैरेव भिद्यते ।<br/>योनिभेदकृतो भेदो ज्ञेय औपाधिकस्त्वयम् ।<br/>विष्णुभक्तिश्चानुगता सर्ववर्णेषु विश्पतिम् ।<br/>आरभ्य हीयतेथापि भेदः स्वाभाविकस्ततः'' ॥</span></span> इति नारदीये ।<br/>'कर्तापि भगवान्विष्णुरकर्तेति च कथ्यते ।<br/>तस्य कर्ता यतो नान्यः स्वतन्त्रत्वात्परात्मनः'' ॥ इति च ।<br/>अपिशब्दो गुणसमुच्चयार्थः । कर्ता मे नास्तीत्यपि विद्धीति ॥१३ ॥

}}

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C04_V14

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C04

| verse_type = shloka

| verse_line1 = न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा ।

| verse_lines = न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा ।;इति मां योभिजानाति कर्मभिर्न स बद्ध्यते॥१४ ॥

| verse_line2 = इति मां योभिजानाति कर्मभिर्न स बद्ध्यते॥१४ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C04_V14

| id = BGT_C04_V14_B01

| text = जीवाभेदनिवृत्त्यर्थं मामिति विशेषणम् ॥ १४ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C03_V22" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि॥२२ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C04_V15

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C04

| verse_type = shloka

| verse_line1 = एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः ।

| verse_lines = एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः ।;कुरु कर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम्॥१५ ॥

| verse_line2 = कुरु कर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम्॥१५ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C04_V16

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C04

| verse_type = shloka

| verse_line1 = किं कर्म किमकर्मेति कवयोप्यत्र मोहिताः ।

| verse_lines = किं कर्म किमकर्मेति कवयोप्यत्र मोहिताः ।;तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेशुभात्॥१६ ॥

| verse_line2 = तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेशुभात्॥१६ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C04_V17

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C04

| verse_type = shloka

| verse_line1 = कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः ।

| verse_lines = कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः ।;अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः॥१७ ॥

| verse_line2 = अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः॥१७ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<span class~~=~~"gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Krishnasamhitha-~~id">'ममैव केवलं नास्ति केनाप्यर्थस्तथाप्यहम् । कर्मकृल्लोकरक्षायै तस्मात् कुर्वीत मत्परः'' ॥</span></span>इति कृष्णसंहितायाम् । <span class=~~"gr-blockquote"><span class~~="gr-reference gr-ref-Barkshruthi-id">'रक्षया वाथ सृष्ट्या वा संहृत्यादेर्न तु क्वचित् । अर्थो विष्णोस्तथाप्येष स्वभावात्सर्वकर्मकृत् । मत्तो नृत्तादिकं यद्वत्कुर्यात्सुखविशेषतः । परमानन्दरूपत्वात् कुर्याद्विष्णुस्तथैव तु'' ॥~~</span></span> इति बर्कश्रुतिः ॥२२~~ ॥

{{Bhashyam

~~</div>~~

| verse_id = BGT_C04_V17

| id = BGT_C04_V17_B01

| text = कर्मापि नो मत्त इति बोद्धव्यमित्यादि ॥ १७ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C03_V23" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतंद्रितः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः॥२३ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C04_V18

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C04

| verse_type = shloka

| verse_line1 = कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः ।

| verse_lines = कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः ।;स बुदि्धमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत्॥१८ ॥

| verse_line2 = स बुदि्धमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत्॥१८ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-~~text">

{{Bhashyam

<~~div~~ class="~~shloka~~">

| verse_id = BGT_C04_V18

<span class="~~shloka~~-~~line~~">~~उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम्~~ ।</~~span~~>

| id = BGT_C04_V18_B01

<~~span class="shloka-line"~~>~~सङ्करस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः॥२४~~ ॥</span>

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">कर्मणि जीवे अस्वातन्त्र्यादकर्म कर्मविधिफलयोरभावात् । अकर्मणि विष्णौ । स्वातन्त्र्यात्सर्वकर्तृत्वम् ।<br/>करोस्मिन् मीयत इति कर्म जीव उदाहृतः ।<br/>विधिशब्देनामितत्वात् अकर्म भगवान् हरिः ॥</span></span> इति नारदीये ।<br/>कर इति सकारान्तः अदृष्टवाची । क्रियावाची वा । तदधीनत्वात् । प्रसिद्धश्च जीवे कर्मशब्दः पञ्चरात्रे । कृत्स्नफलवत्वात् कृत्स्नकर्मकृत् ।<br/>॥१८ ॥

</~~div~~>

}}

</~~div~~>

~~<div class="verse" id="BGT_C03_V25" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">कुर्याद्विद्वांस्तथासक्तश्चिकीर्षुर्लोकसङ्ग्रहम्॥२५ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C04_V19

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C04

| verse_type = shloka

| verse_line1 = यस्य सर्वे समारम्भाः कामसङ्कल्पवर्जिताः ।

| verse_lines = यस्य सर्वे समारम्भाः कामसङ्कल्पवर्जिताः ।;ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः॥१९ ॥

| verse_line2 = ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः॥१९ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C04_V20

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C04

| verse_type = shloka

| verse_line1 = त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तोनिराश्रयः ।

| verse_lines = त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तोनिराश्रयः ।;कर्मण्यभिप्रवृत्तोपि नैव किञ्चित्करोति सः॥२० ॥

| verse_line2 = कर्मण्यभिप्रवृत्तोपि नैव किञ्चित्करोति सः॥२० ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C04_V20

| id = BGT_C04_V20_B01

| text = अनिराश्रयो भगवदाश्रयत्वात् । मुक्तस्य स्वातन्त्र्याभिमानात् ॥२०॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C03_V26" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">न बुदि्धभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान् युक्तः समाचरन्॥२६ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C04_V21

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C04

| verse_type = shloka

| verse_line1 = निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः ।

| verse_lines = निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः ।;शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम्॥२१ ॥

| verse_line2 = शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम्॥२१ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C03_V27" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C04_V22

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C04

~~<span class~~=~~"shloka-line">अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते॥२७~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = यदृच्छालाभसन्तुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सरः ।

~~</div>~~

| verse_lines = यदृच्छालाभसन्तुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सरः ।;समः सिद्धावसिद्धौ च कृत्वापि न निबद्ध्यते॥२२ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = समः सिद्धावसिद्धौ च कृत्वापि न निबद्ध्यते॥२२ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C03_V28" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C04_V23

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C04

~~<span class~~=~~"shloka-line">गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते॥२८~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः ।

~~</div>~~

| verse_lines = गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः ।;यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते॥२३ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते॥२३ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C03_V29" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C04_V24

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">प्रकृतेर्गुणसम्मूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C04

~~<span class~~=~~"shloka-line">तानकृस्नविदो मन्दान् कृत्स्नविन्न विचालयेत्॥२९~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् ।

~~</div>~~

| verse_lines = ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् ।;ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना॥२४ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना॥२४ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C04_V24

<span class="~~shloka~~-~~line~~">~~मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा ।</span>~~

| id = BGT_C04_V24_B01

<span class="~~shloka~~-~~line~~">~~निराशीर्निर्ममो भूत्वा युद्ध्यस्व विगतज्वरः॥३० ॥~~</span>

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bharatha-id">कथमभिमानत्यागः ? ब्रह्मार्पणमित्यादि । ब्रह्मण्यर्पणं ब्रह्मार्पणम् । ब्रह्मणो हविः । ब्रह्मणोग्नौ । ब्रह्मणः कर्मसमाधिना सह । समाधिरपि तदधीना इत्यर्थः ।'एकः स्वतन्त्रो भगवान् तदीयं त्वन्यदुच्यते'' ।</span></span> इति भारते ॥२४ ॥

</~~div~~>

}}

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C03_V31" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">श्रद्धावन्तोनसूयन्तो मुच्यन्ते तेपि कर्मभिः॥३१ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C04_V25

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C04

| verse_type = shloka

| verse_line1 = दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते ।

| verse_lines = दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते ।;ब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति॥२५ ॥

| verse_line2 = ब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति॥२५ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C03_V32" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C04_V26

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम्~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C04

~~<span class~~=~~"shloka-line">सर्वज्ञानविमूढांस्तान् विदि्ध नष्टानचेतसः॥३२~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = श्रोत्रादीनींद्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति ।

~~</div>~~

| verse_lines = श्रोत्रादीनींद्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति ।;शब्दादीन्विषयानन्य इंद्रियाग्निषु जुह्वति॥२६ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = शब्दादीन्विषयानन्य इंद्रियाग्निषु जुह्वति॥२६ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C04_V26

~~<span class~~=~~"shloka~~-~~line">सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि~~ ।~~</span>~~

| id = BGT_C04_V26_B01

~~<span class="shloka-line">प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति॥३३~~ ॥~~</span>~~

| text = दैवं विष्णुमेव यज्ञ इत्युपासते । स्वभोग्यत्वात्स्वयमेव यज्ञः । ब्रह्मा-ख्याग्नौ क्रियायज्ञं तेनैव यज्ञाख्येन विष्णुना समर्पयन्ति । तत्पूजात्वेन श्रोत्रादिसंयमं कुर्वन्ति । तत्पूजात्वेन विषयान् भुञ्जते ॥ २५, २६ ॥

~~</div>~~

}}

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C03_V34" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

<span class="shloka-line">इंद्रियस्येंद्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ ॥ तयोर्न वशमागच्छेत् तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ॥ ३४ ॥</span>

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C04_V27

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C04

| verse_type = shloka

| verse_line1 = सर्वाणींद्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे ।

| verse_lines = सर्वाणींद्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे ।;आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते॥२७ ॥

| verse_line2 = आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते॥२७ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C04_V27

<span class="~~shloka~~-~~line~~">~~श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् ।</span>~~

| id = BGT_C04_V27_B01

<span class="~~shloka~~-~~line~~">~~स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः॥३५ ॥~~</~~span~~>

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">तत्पूजात्वेनेंद्रियादिसंयमं कुर्वन्ति । यज्ञेनैवेति सर्वत्राप्यन्वीयते ।<br/>'तेनैव तं पूजयेद्वा विहितैर्वान्यसाधनैः ।<br/>स एव विष्णोर्यज्ञः स्यान्मानसो वा स बाह्यकः'' ॥</span></span> इति ब्रह्मवैवर्ते॥ २७ ॥

</~~div~~>

}}

</~~div~~>

~~<div class="bhashya" id="BGT_C03_V35_B01" data-verse="BGT_C03_V35">~~

<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'नाहं कर्ता हरिः कर्ता तत्पूजा कर्म चाखिलम् । तथापि मत्कृता पूजा तत्प्रसादेन नान्यथा । तद्भक्तिस्तत्फलं मह्यं तत्प्रसादः पुनः पुनः । कर्मन्यासो हरावेवं विष्णोस्तृप्तिकरः सदा । यस्मात्स्वतन्त्रकर्तृत्वं विष्णोरेव न चान्यगम् । तदधीनं स्वतन्त्रत्वं स्वावरापेक्षयैव तु । जीवस्य विकृतिर्नाम कर्तृत्वं जडसंश्रयम् । पुमान्दोग्धा च गौर्दोग्ध्री स्तनो दोग्धेतिवत्क्रमात्'' ॥ इति ब्रह्मतर्कवचनादीश्वरजीवप्रकृत्यादीनां कर्तृत्वमकर्तृत्वं च विभागेन ज्ञातव्यं सर्वत्र । 'क्वचित् स्वभावः प्रकृतिः क्वचिच्च त्रिगुणात्मिका । क्वचित् प्रकृष्टकर्तृत्वाद् भगवान्प्रकृतिर्हरिः'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये ।

<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Prakashasamhitha-id">'स्वभावतस्त्रिधा जीवा उत्तमाधममध्यमाः । उत्तमास्तत्र देवाद्या मर्त्यमध्यास्तु मध्यमाः । अधमा असुराद्याश्च नैषामस्त्यन्यथाभवः । शरीरमात्रान्यथात्वे स्वजातिं पुनरेष्यति । उत्तमा मुक्तियोग्यास्तु सृतियोग्यास्तु मध्यमाः । अपरेन्धतमोयोग्याः प्राप्तिः साधनपूर्तितः । पूर्त्यभावेन सर्वेषामनादिः संसृतिः स्मृऽता । नैव पूर्तिश्च सर्वेषां नित्यकालहरीच्छया । अतोनुवर्तते नित्यं संसारोयमनादिमान् । अतोधमानां जीवानां मिथ्याज्ञानादयोखिलाः । स्वाभाविका गुणा ज्ञेया मध्यमर्त्येषु मिश्रिताः । तत्वज्ञानं विष्णुभक्तिरित्याद्या देवतादिषु । कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वैस्तैः प्राकृतैर्गुणैः । स्वाभाविकगुणानेतान् हेतुं कृत्वैव विष्णुना । कर्मसु क्रियमाणेषु कर्ताहमिति मूढधीः । मन्यते तत्वविद्विष्णोर्गुणा इच्छादयस्तु ये । स्वाभाविकेषु जीवस्य कामाद्येषु सदैव तु । प्रेरकत्वेन वर्तन्ते स्वातन्त्र्यं मम न क्वचित् । इति मत्वा न सक्तः स्यात्प्रीतोस्य भवति प्रभुः । स्वभावगुणसम्मूढा ज्ञानादिगुणवत्तरम् । स्वातन्त्र्येणैव कर्तारं चात्मानं प्रतिजानते । तान्गुणान् कर्म तच्चैव विष्ण्वधीनं न ते विदुः । तेष्वयोग्येषु तत्वज्ञस्तत्त्वं नातिप्रकाशयेत् । वदेद्विवादरूपेण नोपदेशात्मना क्वचित् । सभ्यरूपेण वा ब्रूयात्पृष्टेव्यक्तिकृदेव वा । बुद्ध्वाप्यसौ यतो नित्यं स्वभावानुगचेष्टितः । स्वभावं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति'' ॥</span></span> इत्यादि प्रकाशसंहितायाम् ॥ २७-३५ ॥

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C04_V28

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C04

| verse_type = shloka

| verse_line1 = द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे ।

| verse_lines = द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे ।;स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः॥२८ ॥

| verse_line2 = स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः॥२८ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C03_V36" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C04_V29

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">अथ केन प्रयुक्तोयं पापं चरति पूरुषः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C04

~~<span class~~=~~"shloka-line">अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः॥३६~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = अपाने जुह्वनि प्राणं प्राणेपानं तथापरे ।

~~</div>~~

| verse_lines = अपाने जुह्वनि प्राणं प्राणेपानं तथापरे ।;प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः॥२९ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः॥२९ ॥

}}

~~<blockquote class~~=~~"uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>~~

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C04_V30

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C04

| verse_type = shloka

| verse_line1 = अपरे नियताहाराः प्राणान् प्राणेषु जुह्वति ।

| verse_lines = अपरे नियताहाराः प्राणान् प्राणेषु जुह्वति ।;सर्वेप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः॥३० ॥

| verse_line2 = सर्वेप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः॥३० ॥

}}

{{VerseBlock

~~<p>परमेश्वराद्देवेभ्यश्चार्वाक्तनप्रेरकं पृच्छति~~ । ~~अथ केनेति~~ ॥ ३६ ॥~~</p>~~

| verse_id = BGT_C04_V31

~~</div>~~

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C04

| verse_type = shloka

| verse_line1 = यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम् ।

| verse_lines = यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम् ।;नायं लोकोस्त्ययज्ञस्य कुतोन्यः कुरुसत्तम॥३१ ॥

| verse_line2 = नायं लोकोस्त्ययज्ञस्य कुतोन्यः कुरुसत्तम॥३१ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C04_V32

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C04

| verse_type = shloka

| verse_line1 = एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे ।

| verse_lines = एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे ।;कर्मजान्विदि्ध तान् सर्वानेवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे॥३२ ॥

| verse_line2 = कर्मजान्विदि्ध तान् सर्वानेवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे॥३२ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C04_V32

| id = BGT_C04_V32_B01

| text = श्रोत्रादीनित्यादिष्विज्यानुक्तेरिज्योन्य इति शङ्कां निवारयति । वितता ब्रह्मणो मुख इति । 'सर्वयज्ञैः परं ब्रह्म याज्यं विष्ण्वाख्यमव्ययम्'' । इति च ॥ ३२ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C03_V37" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम्॥३७ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C04_V33

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C04

| verse_type = shloka

| verse_line1 = श्रेयान् द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परन्तप ।

| verse_lines = श्रेयान् द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परन्तप ।;सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते॥३३ ॥

| verse_line2 = सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते॥३३ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C04_V33

| id = BGT_C04_V33_B01

| text = सर्वं कर्माखिलम् आसमन्तादल्पं ज्ञाने परिसमाप्यते । ज्ञाने जाते पूर्यते ।

'समाप्तविद्यान् धनुषि श्रेष्ठान् यान् सप्त मन्यसे ।'' इतिवत्समाप्तिशब्दोत्र पूर्तिवाची । ज्ञानासिनात्मनः ।

'छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ'' इत्यादि पुनर्योगकथनात् ॥३३ ॥

}}

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C04_V34

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C04

| verse_type = shloka

| verse_line1 = तद्विदि्ध प्रणिपातेन परिप्रश्रेन सेवया ।

| verse_lines = तद्विदि्ध प्रणिपातेन परिप्रश्रेन सेवया ।;उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्वदर्शिनः॥३४ ॥

| verse_line2 = उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्वदर्शिनः॥३४ ॥

}}

~~<blockquote class~~=~~"uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>~~

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C04_V35

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C04

| verse_type = shloka

| verse_line1 = यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव ।

| verse_lines = यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव ।;येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि॥३५ ॥

| verse_line2 = येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि॥३५ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class="verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C04_V35

~~<span class~~=~~"shloka-line">धूमेनाव्रियते वह्निर्यथादर्शो मलेन च ।</span>~~

| id = BGT_C04_V35_B01

~~<span class~~=~~"shloka-line">यथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम्॥३८~~ ॥~~</span>~~

| text = 'ज्ञानं तेहं सविज्ञानम्'' इति वक्ष्यमाणत्वात्स्वयमेवोपदेक्ष्यति ॥ ३४ ॥

~~</div>~~

आत्मनि व्याप्ते मयि । अथो तस्माद्य्वाप्तत्वादेव ॥ ३५ ॥

~~</div>~~

करणभूतज्ञानं स्तौति पुनः श्लोकत्रयेण-

~~</div>~~

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C03_V39" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">कामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणानलेन च॥३९ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C04_V36

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C04

| verse_type = shloka

| verse_line1 = अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः ।

| verse_lines = अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः ।;सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यसि॥३६ ॥

| verse_line2 = सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यसि॥३६ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C03_V40" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C04_V37

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">इंद्रियाणि मनोबुदि्धरस्याधिष्ठानमुच्यते~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C04

~~<span class~~=~~"shloka-line">एतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमावृत्य देहिनम्॥४०~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = यथैधांसि समिद्धोग्निर्भस्मसात्कुरुतेर्जुन ।

~~</div>~~

| verse_lines = यथैधांसि समिद्धोग्निर्भस्मसात्कुरुतेर्जुन ।;ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा॥३७ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा॥३७ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C03_V41" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C04_V38

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">तस्मात्त्वमिंद्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C04

~~<span class~~=~~"shloka-line">पाप्मानं प्रजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम्॥४१~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते ।

~~</div>~~

| verse_lines = न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते ।;तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति॥३८ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति॥३८ ॥

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C03_V41_B01" data-verse~~=~~"BGT_C03_V41">~~

{{VerseBlock

~~<span class~~=~~"gr-blockquote"><span class~~=~~"gr-reference gr-ref-Brahma-id">'अखिलप्रेरको विष्णुर्ब्रह्माद्यास्तदवान्तराः~~ । ~~असुरा अशुभेष्वेव कामादेरभिमानिनः । तत्र कामः कालनेमिः सर्वं धूममलोल्बवत्~~ । शुभमध्याधमजनं क्रमादावृत्य तिष्ठति । महाशनस्य तस्येदं नालं तेनानलोग्निवत् । भुञ्जान इंद्रियाविष्टो ज्ञानास्त्रेणैव (दह्यते)हन्यते'' ॥</span></span> इति ब्रह्मतर्के । ज्ञानावरणरूपेणेदमावृणोतीत्यावृतं ज्ञानमिति पुनराह । न केवलं दुष्पूरो नालमिति मन्यते चेत्यनलः । 'अग्नेरप्यनलः कामो यन्नालमिति मन्यत'' इति च ॥ ३७-४१ ॥

| verse_id = BGT_C04_V39

~~</div>~~

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C04

| verse_type = shloka

| verse_line1 = श्रद्धावाल्लभते ज्ञानं मत्परः संयतेंद्रियः ।

| verse_lines = श्रद्धावाल्लभते ज्ञानं मत्परः संयतेंद्रियः ।;ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति॥३९ ॥

| verse_line2 = ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति॥३९ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C03_V42" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C04_V40

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">इंद्रियाणि पराण्याहुरिंद्रियेभ्यः परं मनः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C04

~~<span class~~=~~"shloka-line">मनसस्तु परा बुदि्धर्यो बुद्धेः परतस्तु सः॥४२~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति ।

~~</div>~~

| verse_lines = अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति ।;नायं लोकोस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः॥४० ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = नायं लोकोस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः॥४० ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C03_V43" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C04_V41

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C04

~~<span class~~=~~"shloka-line">जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम्॥४३~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = योगसंन्यस्तकर्माणं ज्ञानसञ्छिन्नसंशयम् ।

~~</div>~~

| verse_lines = योगसंन्यस्तकर्माणं ज्ञानसञ्छिन्नसंशयम् ।;आत्मवन्तं न कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय॥४१ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = आत्मवन्तं न कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय॥४१ ॥

}}

~~<div class~~=~~"gr-author-note">~~॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे कर्मयोगो नाम तृतीयोध्यायः ॥~~</div>~~

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C04_V42

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C04

| verse_type = shloka

| verse_line1 = तस्मादज्ञानसम्भूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनात्मनः ।

| verse_lines = तस्मादज्ञानसम्भूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनात्मनः ।;छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत॥४२ ॥

| verse_line2 = छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत॥४२ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये तृतीयोध्यायः ॥</div>

<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे ज्ञानयोगो नाम चतुर्थोध्यायः ॥</div>

<div ~~class="bhashya" id="BGT_C03_V43_B01" data-verse="BGT_C03_V43">~~

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये चतुर्थोध्यायः ॥</div>

<p>'सर्वेभ्यः प्रवरा देवा इन्द्राद्या इंद्रियात्मकाः । तेभ्यो मनोभिमानी तु रुद्रस्तस्मात्सरस्वती । बुध्द्यात्मिका ततो ब्रह्मा महानात्मा परः स्मृऽतः । अव्यक्तरूपा लक्ष्मीश्च वरातोतो हरिः स्वयम् । न तत्समोधिको वेति ह्यानुपूर्वी प्रकीर्तिता । यथाक्रमप्रबोधेन नाश्याः कामादिशत्रवः । प्राप्यते च परं स्थानं विष्णोरतुलमञ्जसा'' ॥ इति च । 'न चेंद्रियेभ्यः परा ह्यर्था रुद्रोहङ्कृतिरूपकः'' । इत्यादिविरोधः । 'सर्वाभिमानिनो देवाः सर्वेपि ह्युत्तरोत्तरम् । आधिक्यं वक्तुमेवैषां पृथक्स्थानमुदीर्यते । आधिक्यक्रम एवात्र शास्त्रतात्पर्यमिष्यते । स्थानेषु त्ववरेषां च परे सन्ति न चेतरे । तथापि पितुरर्थो यः पुत्रस्याप्युपचर्यते । अव्यक्तादिपदार्थानां सर्वे तदभिमानिनः'' ॥ इति च । 'यत्र ह क्व च पुत्रस्य तत्पितुर्यत्र वा पितुस्तद्वा पुत्रस्येत्येतदुक्तं भवति'' । इत्यादिश्रुतेश्च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'बहुवाचिनां तुशब्दानां लिङ्गप्रकरणादिभिः । प्रवृत्तिहेतोश्चाधिक्यान्निर्णयोर्थेषु गम्यते'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये । <span class="gr-~~blockquote"><span class="gr-reference gr-ref~~-~~Brahma-id~~">'लिङ्गादिसाम्यं यत्र स्यात्प्रयोगाधिक्यमेव तु । निर्णायकं भवेत्तत्र तेन स्यात्सुबहुश्रुतः'' ॥~~</span></span>~~ इति ~~ब्रह्मतर्के ॥४२~~ ॥~~</p>~~

</div>

~~== चतुर्थोऽध्यायः ==~~

<div class="~~adhyaya~~-~~block~~" ~~data-doc~~="~~BGT~~" data-~~chap="4">~~

{{Bhashyam

~~<p class~~="~~adhyaya~~-~~trans~~"~~>चतुर्थोऽध्यायः</p~~>

| verse_id = BGT_C04_V42

~~</div>~~

| id = BGT_C04_V42_B01

~~<div class~~=~~"introduction"~~ id=~~"BGT_C04_I01" data-verse~~=~~"BGT_C04">~~

| text = आत्मवन्तं परमात्मभक्तम् ॥ ४१ ॥

<p>बुद्धेः परस्य माहात्म्यं कर्मभेदो ज्ञानमाहात्म्यं चोच्यतेस्मिन्नध्याये ।</p>

}}

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C04_V01" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेब्रवीत्॥१ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

== पञ्चमोऽध्यायः ==

<div class="introduction-line">तृतीयाध्यायोक्तमेव कर्मयोगं प्रपञ्चयत्यनेनाध्यायेन -'यदृच्छालाभसन्तुष्टः'' इत्यादि सन्न्यासम् ; 'कुरु कर्म'' इत्यादि कर्मयोगं च-</div>

</div>

<blockquote class="uvaaca">~~श्रीभगवानुवाच~~</blockquote>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C05_V01

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C05

| verse_type = shloka

| verse_line1 = संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि ।

| verse_lines = संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि ।;यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम्॥१ ॥

| verse_line2 = यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम्॥१ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C05_V01

| id = BGT_C05_V01_B01

| text = योगसंन्यासयोर्लक्षणं स्पष्टयत्यनेनाध्यायेन । योगसंन्यस्तकर्माणमित्यादौ न्यासशब्दः सर्वकर्मत्यागविषयः इत्याशङ्क्य योगसंन्यासयोर्भिन्नपुन्निष्ठत्वाभिप्रायेण पृच्छति । संन्यासमिति ॥१॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C04_V02" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">स कालेनेह महता योगो नष्टः परन्तप॥२ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

<blockquote class="uvaaca">श्री भगवानुवाच</blockquote>

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C04_V03" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C05_V02

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">स एवायं मया तेद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C05

~~<span class~~=~~"shloka-line">भक्तोसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम्॥३~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ ।

~~</div>~~

| verse_lines = संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ ।;तयोस्तु कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते॥२ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = तयोस्तु कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते॥२ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<span class~~=~~"gr-blockquote"><span class~~=~~"gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">उक्तयोर्ज्ञानकर्मणोरुभयोर्विशेषविस्तरात्मकोयमध्यायः~~ । 'ब्रह्मरुद्रेन्द्रसूर्याणां यद्दत्तं विष्णुना पुरा । पञ्चरात्रात्मकं ज्ञानं व्यासोदात्पाण्डवेषु तत् । तेषामेवावतारेषु सेनामध्येर्जुनाय च । प्रादाद्गीतेति निर्दिष्टं सङ्क्षेपेणायुयुत्सवे । यथा कुर्वन्ति कर्माणि यथा जानन्ति देवताः । सर्वे कार्तयुगाश्चैव नृपाश्च मनुपूर्वकाः । ज्ञातव्यं चैव कर्तव्यं यथा सर्वैर्मुमुक्षुभिः । त्रैतादित्रिषु जातैश्च गीतायां तदुदाहृतम् । पाण्डवाद्याः क्षेमकान्ताः करिष्यन्ति च जानते । तथैव तेन गीताया नास्ति शास्त्रं समं क्वचित् । वेदार्थपूर्वकं ज्ञेयं पञ्चरात्रं यतोखिलम् । तत्सङ्क्षेपश्च गीतेयं तस्मान्नास्याः समं क्वचित्'' ~~॥</span></span>~~ इति ~~ब्रह्मवैवर्ते~~ ॥ ~~१-३~~ ॥

{{Bhashyam

~~</div>~~

| verse_id = BGT_C05_V02

| id = BGT_C05_V02_B01

| text = एकपुंयोग्यावेतौ तयोर्मध्ये योग एव विशिष्ट इति परिहाराभिप्रायः । उभौ समुच्चितौ । 'संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगत'' इति वक्ष्यमाणत्वात् ॥ २ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C04_V04" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति॥४ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C05_V03

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C05

| verse_type = shloka

| verse_line1 = ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति ।

| verse_lines = ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति ।;निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते॥३ ॥

| verse_line2 = निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते॥३ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<~~blockquote~~ class="~~uvaaca~~">~~अर्जुन उवाच</blockquote>~~

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C05_V03

| id = BGT_C05_V03_B01

| text = द्वेषादिवर्जनमेव संन्यासशब्दार्थो न यत्याश्रमोत्राभिप्रेत इत्याह ज्ञेय इति । न च 'काम्यानां कर्मणां न्यासम्'' इत्यनेन विरोधः । तेनापि सहितस्य न्यासत्वात् । न च त्यागस्य पृथग्वचनाद्विरोधः । कुरुपाण्डववत् न्यासावान्तरभेदत्वात्त्यागस्य ॥ ३ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C04_V05" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप॥५ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C05_V04

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C05

| verse_type = shloka

| verse_line1 = साङ्ख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः ।

| verse_lines = साङ्ख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः ।;एकमप्यास्थितः सम्यगुभयोर्विन्दते फलम्॥४ ॥

| verse_line2 = एकमप्यास्थितः सम्यगुभयोर्विन्दते फलम्॥४ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<~~blockquote~~ class="~~uvaaca~~">~~श्रीभगवानुवाच</blockquote>~~

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C05_V04

| id = BGT_C05_V04_B01

| text = बालास्तु न्यासशब्देन यत्याश्रममेव स्वीकृत्य तत्स्थानामेव साङ्ख्य-शब्दोदितज्ञानाधिकारो गृहस्थानामेव योगशब्दोदितकर्माधिकार इति मन्यन्ते । तन्न पण्डिता मन्यन्ते । कुतः ? यस्माज्ज्ञानमार्गं कर्ममार्गं च सम्यगास्थितः उभयोरपि फलं प्राप्नोति ॥ ४ ॥

}}

~~<div class="bhashya" id="BGT_C04_V05_B01" data-verse="BGT_C04_V05">~~

~~<p>'जानन्तोपि विशेषार्थज्ञानाय स्थापनाय वा ।</p>~~

<p>पृच्छन्ति साधवो यस्मात्तेन पृच्छसि पार्थिव ॥'' इत्याग्नेयवचनान्नार्जुनो भगवन्तं न जानाति ॥ ४-५ ॥</p>

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C05_V05

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C05

| verse_type = shloka

| verse_line1 = यत्साङ्ख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते ।

| verse_lines = यत्साङ्ख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते ।;एकं साङ्ख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति॥५ ॥

| verse_line2 = एकं साङ्ख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति॥५ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-~~text">

{{Bhashyam

<~~div~~ class="~~shloka~~">

| verse_id = BGT_C05_V05

<span class="~~shloka~~-~~line~~">~~अजोपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोपि सन्~~ ।</~~span~~>

| id = BGT_C05_V05_B01

<~~span class="shloka-line"~~>~~प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय सम्भवाम्यात्ममायया॥६ ॥~~</~~span~~>

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vyasasmruthi-id">तस्माज्ज्ञानिनां कर्माप्यनुष्ठेयम् । कर्मिणामपि गृहस्थानां ज्ञातव्यो भगवान् । न हि ज्ञानं विना कर्मणः सम्यगनुष्ठानं भवति ।<br/>'निष्कामं ज्ञानपूर्वं च निवृत्तमिह चोच्यते ।<br/>निवृत्तं सेवामानस्तु ब्रह्माभ्येति सनातनम् ।<br/>बुद्ध्याविहिंसन् पुष्पैर्वा प्रणवेन समर्चयेत् ।<br/>वासुदेवात्मकं ब्रह्म मूलमन्त्रेण वा यतिः ।<br/>मुक्तिरस्तीति नियमो ब्रह्मदृग्यस्य विद्यते ।<br/>तस्याप्यानन्दवृदि्धः स्याद्वैष्णवं कर्म कुर्वतः ।<br/>कर्म ब्रह्मदृशा हीनं न मुख्यमिति कीर्तितम् ।<br/>तस्मात्कर्मेति तत्प्राहुर्यत्कृतं ब्रह्मदर्शिना ।<br/>एतस्मान्न्यासिनां लोकं संयान्ति गृहिणोपि हि ।<br/>ज्ञानमार्गः कर्ममार्ग इति भेदस्ततो न हि ।<br/>तस्मादाश्रमभेदोयं कर्मसङ्कोचसम्भवः'' ॥</span></span> इति व्यासस्मृऽतेः ॥५ ॥

</~~div~~>

}}

</~~div~~>

~~<div class="verse" id="BGT_C04_V07" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम्॥७ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C05_V06

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C05

| verse_type = shloka

| verse_line1 = संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः ।

| verse_lines = संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः ।;योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म नचिरेणाधिगच्छति॥६ ॥

| verse_line2 = योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म नचिरेणाधिगच्छति॥६ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<span class~~=~~"gr-blockquote"><span class~~=~~"gr-reference gr-ref-Narayanashruthi-id">आत्ममायया आत्मेच्छया । प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय स्वभावम्~~ । '~~देवस्यैष स्वभावोयम्~~'~~' इत्यादिश्रुतेश्च~~ । अत एव ~~स्वशब्देन विशेषणं 'प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य'' इत्यादिषु~~ । '~~मयाध्यक्षेण प्रकृतिः'' इत्यादिषु तु न स्वशब्दः । 'प्रकृतिं~~ विदि्ध ~~मे पराम्~~'' इत्यादिषु सम्बन्धित्वेन प्रतीतेरन्या । अत्र तु स्वशब्दः स्वरूपवाची । स्वभाव इत्यत्रापि स्वाख्यो भावः स्वभावः । भावशब्दस्तु सम्बन्ध्याशङ्कानिवृत्तये । ~~स्वस्वभाव~~ इति ~~तु स्वस्वरूपमितिवदुपचारत्वाशङ्कां निवर्तयति~~ । 'स्रष्टृत्वादिस्वभावत्वात्स्वेच्छया विष्णुरव्ययः । सृष्ट्यादिकं करोत्यद्धा स्वयं च बहुधा भवेत्'' ॥</span>></span> इति नारायणश्रुतिः॥ ६,७ ॥

{{Bhashyam

~~</div>~~

| verse_id = BGT_C05_V06

| id = BGT_C05_V06_B01

| text = 'मोक्षोपायो योग इति तद्रूपो न्यास एव तु ।

विष्ण्वर्पिततया भद्रो नान्यो न्यासः कथञ्चन'' । इत्याग्नेये । विष्ण्वर्पितत्वादियोगरूपत्वं विना केवलकर्मत्यागो नरकफल एव । 'यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विदि्ध पाण्डव'' । इति वक्ष्यमाणत्वात् । योगविशेषत्वान्न्यासस्य पृथगुक्तिः ॥६ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C04_V08" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे॥८ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C05_V07

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C05

| verse_type = shloka

| verse_line1 = योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेंद्रियः

| verse_lines = योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेंद्रियः;सर्वभूतात्मभूतात्माकुर्वन्नपि न लिप्यते॥ ७ ॥

| verse_line2 = सर्वभूतात्मभूतात्माकुर्वन्नपि न लिप्यते॥ ७ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C05_V07

~~<span class~~=~~"shloka-line">जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः~~ ।~~</span>~~

| id = BGT_C05_V07_B01

~~<span class="shloka-line">त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोर्जुन॥९~~ ॥~~</span>~~

| text = सर्वभूतात्मभूतात्मेति मुख्ययोगः ।

~~</div>~~

'आदानात्सर्वभूतानां विष्णुरात्मा प्रकीर्तितः ।

~~</div>~~

सर्वभूतात्मभूतात्मा तत्र भूतमनाः पुमान्'' ॥ इति च ॥७ ॥

~~</div>~~

}}

~~<div class="bhashya" id="BGT_C04_V09_B01" data-verse="BGT_C04_V09">~~

~~<p>'येषां गुणानां ज्ञानेन मुक्तिरुक्ता पृथक्पृथक् ।</p>~~

~~<p>वेदेषु चेतिहासेषु सा तु तेषां समुच्चयात् ।</p>~~

<p>एवमेव शमादीनां नान्यथा तु कथञ्चन'' ॥ इति ब्रह्मवैवर्तवचनाज्जन्म कर्म चेत्यादिषु न तावन्मात्रेण मोक्षः ॥९ ॥</p>

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C05_V08

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C05

| verse_type = shloka

| verse_line1 = नैव किञ्चित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् ।

| verse_lines = नैव किञ्चित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् ।;पश्यन् शृृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन् अश्नन् गच्छन् स्वपन् श्वसन् ॥८ ॥

| verse_line2 = पश्यन् शृृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन् अश्नन् गच्छन् स्वपन् श्वसन् ॥८ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C04_V10" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C05_V09

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C05

~~<span class~~=~~"shloka-line">बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः॥१०~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = प्रलपन् विसृजन् गृह्णन् उन्मिषन् निमिषन् अपि ।

~~</div>~~

| verse_lines = प्रलपन् विसृजन् गृह्णन् उन्मिषन् निमिषन् अपि ।;इंद्रियाणींद्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन्॥९ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = इंद्रियाणींद्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन्॥९ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<p>~~'~~मयं प्रधानमुद्दिष्टं प्राधान्यं यैर्हरेर्मतम्~~ ।~~</p>~~

{{Bhashyam

~~<p>भगवन्मयास्ते विज्ञेयास्ते मुच्यन्ते~~ न ~~चापरे~~'' ॥ इति च ~~।</p>~~

| verse_id = BGT_C05_V09

~~<p>मयि भावो मद्भावः ॥१०~~ ॥~~</p>~~

| id = BGT_C05_V09_B01

~~</div>~~

| text = यथा न्यासस्य योगरूपत्वं तथाह नैव किञ्चिदित्यादिना ।

'विष्णुनार्थेष्वीरितानि मन आदीनि सर्वशः ।

वर्तन्तेन्यो न स्वतन्त्र इति जानन् हि तत्ववित्'' ॥ इति च ॥ ८, ९ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C04_V11" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः॥११ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C05_V10

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C05

| verse_type = shloka

| verse_line1 = ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः ।

| verse_lines = ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः ।;लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा॥१० ॥

| verse_line2 = लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा॥१० ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C05_V11

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C05

| verse_type = shloka

| verse_line1 = कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिंद्रियैरपि ।

| verse_lines = कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिंद्रियैरपि ।;योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये॥११ ॥

| verse_line2 = योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये॥११ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C05_V12

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C05

| verse_type = shloka

| verse_line1 = युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम् ।

| verse_lines = युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम् ।;अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निबध्यते॥१२ ॥

| verse_line2 = अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निबध्यते॥१२ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C05_V13

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C05

| verse_type = shloka

| verse_line1 = सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्यास्ते सुखं वशी ।

| verse_lines = सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्यास्ते सुखं वशी ।;नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन्॥१३ ॥

| verse_line2 = नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन्॥१३ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C05_V13

| id = BGT_C05_V13_B01

| text = तत्पूजात्मकानि तत्कृतानि मम शुभार्थमिति ब्रह्मण्याधानम् । स्वातन्त्र्याभावापेक्षयैव जीवस्याकर्तृत्वम् ।

'स्ववन्दनं यथा पित्रा कारितं शिशुकर्तृकम् ।

एवं पूजा विष्ण्वधीना भवेज्जीवकृतेत्यपि'' ॥ इति प्रवृत्ते ।

अतो मनसैव कर्मन्यासोस्वातन्त्र्यापेक्षया ॥ १०-१३ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C04_V12" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">काङ्क्षन्तः कर्मणां सिदि्धं यजन्त इह देवताः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिदि्धर्भवति कर्मजा॥१२ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C05_V14

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C05

| verse_type = shloka

| verse_line1 = न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः ।

| verse_lines = न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः ।;न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते॥१४ ॥

| verse_line2 = न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते॥१४ ॥

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C04_V12_B01" data-verse~~=~~"BGT_C04_V12">~~

{{VerseBlock

~~<p>तथैव भजामि~~ । ~~तदनुसारिफलदानरूपेण~~ । ~~अन्यदेवतायाजिनामपि मत्समर्पणेन वैष्णवमार्गानुवर्तनेनैव सम्यक् फलं भवति~~ ॥~~</p>~~

| verse_id = BGT_C05_V15

<p>अन्यदैवतपूजापि यस्मिन्नन्ते समर्पिता स्वर्गादिफलहेतुः स्यात् नान्यथा तं भजेद्धरिम् ॥ इत्याग्नेये ॥ ११-१२ ॥~~</p>~~

| document_id = BGT

~~</div>~~

| chapter_id = BGT_C05

| verse_type = shloka

| verse_line1 = नादत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विभुः ।

| verse_lines = नादत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विभुः ।;अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः॥१५ ॥

| verse_line2 = अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः॥१५ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C04_V13" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C05_V16

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C05

~~<span class~~=~~"shloka-line">तस्य कर्तारमपि मां विद्ध्यकर्तारमव्ययम्॥१३~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः ।

~~</div>~~

| verse_lines = ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः ।;तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम्॥१६ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम्॥१६ ॥

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C04_V13_B01" data-verse~~=~~"BGT_C04_V13">~~

{{VerseBlock

<p>'सत्वसत्वाधिकरजोरजोभिस्तमसा तथा । वर्णा विभक्ताश्चत्वारः सात्विका एव वैष्णवा'' इति च । कर्मविभागं शमो दम इत्यादिना वक्ष्यति । 'वैष्णवाः सात्विका एव तामसा एव चापरे । दौर्लभ्यसुलभत्वेन तेषां वर्णादिभिन्नता'' ॥ इति च । <span class=~~"gr-blockquote"><span class~~=~~"gr-reference gr-ref-Naradiya-id">'स्वाभाविको ब्राह्मणादिः शमाद्यैरेव भिद्यते~~ । ~~योनिभेदकृतो भेदो ज्ञेय औपाधिकस्त्वयम्~~ । विष्णुभक्तिश्चानुगता सर्ववर्णेषु विश्पतिम् । आरभ्य हीयतेथापि भेदः स्वाभाविकस्ततः'' ॥</span></span> इति नारदीये । 'कर्तापि भगवान्विष्णुरकर्तेति च कथ्यते । तस्य कर्ता यतो नान्यः स्वतन्त्रत्वात्परात्मनः'' ॥ ~~इति च । अपिशब्दो गुणसमुच्चयार्थः । कर्ता मे नास्तीत्यपि विद्धीति ॥१३ ॥</p>~~

| verse_id = BGT_C05_V17

~~</div>~~

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C05

| verse_type = shloka

| verse_line1 = तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः ।

| verse_lines = तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः ।;गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः॥१७ ॥

| verse_line2 = गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः॥१७ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse~~-~~text"~~>

{{Bhashyam

<~~div~~ class="~~shloka~~">

| verse_id = BGT_C05_V17

| id = BGT_C05_V17_B01

<span class="~~shloka~~-~~line~~">~~इति मां योभिजानाति कर्मभिर्न स बद्ध्यते॥१४ ॥~~</~~span~~>

| text = यथा पितॄदत्तं पालकत्वं राजपुत्राणाम् एवं परमात्मदत्तं क्रियास्वातन्त्र्य-लक्षणं कर्तृत्वम् । क्रियानिष्पन्नधर्मादिरूपकर्मणि स्वातन्त्र्यं च जीवानामप्यस्तीत्याशङ्कां परिहरति । न कर्तृत्वमित्यादिना । क्रियायामदृष्टोत्पादने फले च स्वातन्त्र्यं लोकस्य न सृजतीश्वर इत्यर्थः । अन्यथा लोकस्येति विशेषणं व्यर्थम् । जनपदे निवसतां तद्वित्त-भोजिनामप्याधिपत्यादानान्न दत्ता जनपदा राज्ञा स्वपुत्राणामितिवत्कर्मफलादिसंयोगिनामपि तत्स्वातन्त्र्यादानान्न सृजतीति युज्यते । स्वयमेव भवति भावयति चेति स्वभावो भगवान् । स्वभावत्वात्स्वयमेव कर्तृत्वादिषु प्रवर्तते ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahavaraha-id">'स्वातन्त्र्याद्भगवान्विष्णुः स्वभाव इति कीर्तितः ।<br/>तत्स्वातन्त्र्यं कदाप्येष नान्यस्य सृजति क्वचित् ।<br/>स्वातन्त्र्यादेव पापादिसम्बन्धः कुर्वतोपि न ।<br/>अज्ञानावृतबुदि्धत्वादीदृशं तं न जानते'' ॥</span></span> इति महावाराहे । <br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">'अहं सर्वस्य प्रभवः'' । 'तपाम्यहमहं वर्षं निगृह्णामि'' ।<br/>'परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च ।'' 'न ऋते त्वत्क्रियते किञ्चिनारे'' । 'देवस्यैष स्वभावोयम्'' ।<br/>'लोकवत्तु लीलाकैवल्यम्'' । इत्यादेर्नास्यास्वाभाविकं कर्तृत्वमकर्तृत्वं वा । विपरीतप्रमाणाभावाच्च । अनिर्वाच्यनिरासादेव च निरस्तोयं पक्षः । न च सर्वविशेषराहित्यवादिनां शून्यवादात्कश्चिद्विशेषः । न हि सर्वविशेषरहितमित्युक्ते तदस्तीति सिद्ध्यति । वाच्यत्वलक्ष्यत्वास्तित्वादीनामपि विशेषत्वात् । अन्यथास्ति ब्रह्मेत्यादीनां शब्दानामपि पर्यायत्वादयो दोषाः । व्यावर्त्यविशेषश्च व्यावृत्तविशेषनिबन्धन एव । अन्यथा वैयर्थ्यमेव स्यात् । न च सर्वशब्दावाच्यस्य लक्ष्यत्वम् । न च सर्वप्रमाणागोचरमस्तीत्यत्र किञ्चिन्मानम् । नास्तित्वं तु सप्तमरसादिवददर्शनात्सिद्ध्यति ।<br/>स्वप्रकाशत्वं च न अमानं सिद्ध्यति । स्वयम्प्रकाशत्वं च ततोतिरिक्तं चेद्विशेषाङ्गीकारः । न चेत्तदेव प्रमाणगोचरम् । तत्प्रमाणाभावे परप्रकाशत्वमात्रनिरासे स्वप्रकाशत्वे प्रमाणाभावादप्रकाशत्वमेव स्यात् । अर्थतः सिदि्धरित्यर्थापत्तितः सिदि्धस्तत्प्रमाणतः सिदि्धर्वा । उभयथापि प्रमेयत्वमेव स्यात् ।<br/>स्वप्रकाशशब्देन स्वमितत्वानङ्गीकारात्परमितत्वानङ्गीकाराच्चासिदि्धरेव । प्रकाश इत्युक्तेपि स्वमन्यं वा किञ्चित्प्रकाश्यं विना न दृष्ट एव भोजनादिवत् । कर्तृकर्मविरोधश्चानुभवविरुद्धः । ज्ञानं च ज्ञेयं ज्ञातारं च विना न दृष्टम् । अतः शून्यवादान्न कश्चिद्विशेषः । अतोनन्तदोषदुष्टत्वादुपरम्यते ।<br/>हरिः स्वभावतः कर्ता सर्वमन्यत्तदीरितम् ।<br/>अतः सा कर्तृता तस्य न कदाचिद्विनश्यति ॥</span></span> इति पैङ्गिश्रुतिः ।॥ १४-१७ ॥

</~~div~~>

}}

</~~div~~>

~~<div class="bhashya" id="BGT_C04_V14_B01" data-verse="BGT_C04_V14">~~

~~<p>जीवाभेदनिवृत्त्यर्थं मामिति विशेषणम् ॥ १४ ॥</p>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C05_V18

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C05

| verse_type = shloka

| verse_line1 = विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि ।

| verse_lines = विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि ।;शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः॥१८ ॥

| verse_line2 = शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः॥१८ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C05_V18

~~<span class~~=~~"shloka-line">एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः~~ ।~~</span>~~

| id = BGT_C05_V18_B01

~~<span class="shloka-line">कुरु कर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम्॥१५~~ ॥~~</span>~~

| text = 'विषमेष्वपि जीवेषु समो विष्णुः सदैव तु ।

~~</div>~~

यत्तृणादिगतस्यापि गुणाः पूर्णा हरेः सदा'' ॥ इति च ॥१८ ॥

~~</div>~~

}}

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C04_V16" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">किं कर्म किमकर्मेति कवयोप्यत्र मोहिताः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेशुभात्॥१६ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C05_V19

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C05

| verse_type = shloka

| verse_line1 = इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः ।

| verse_lines = इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः ।;निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद् ब्रह्मणि ते स्थिताः॥१९ ॥

| verse_line2 = निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद् ब्रह्मणि ते स्थिताः॥१९ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C04_V17" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C05_V20

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C05

~~<span class~~=~~"shloka-line">अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः॥१७~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम् ।

~~</div>~~

| verse_lines = न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम् ।;स्थिरबुदि्धरसंमूढो ब्रह्मविद्ब्रह्मणि स्थितः॥२० ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = स्थिरबुदि्धरसंमूढो ब्रह्मविद्ब्रह्मणि स्थितः॥२० ॥

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C04_V17_B01" data-verse~~=~~"BGT_C04_V17">~~

{{VerseBlock

~~<p>कर्मापि नो मत्त इति बोद्धव्यमित्यादि~~ ॥ १७ ॥~~</p>~~

| verse_id = BGT_C05_V21

~~</div>~~

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C05

| verse_type = shloka

| verse_line1 = बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम् ।

| verse_lines = बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम् ।;स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते॥२१ ॥

| verse_line2 = स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते॥२१ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C04_V18" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C05_V22

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C05

~~<span class~~=~~"shloka-line">स बुदि्धमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत्॥१८~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते ।

~~</div>~~

| verse_lines = ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते ।;आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः॥२२ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः॥२२ ॥

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C04_V18_B01" data-verse~~=~~"BGT_C04_V18">~~

{{VerseBlock

~~<span class~~=~~"gr-blockquote"><span class~~=~~"gr-reference gr-ref-Naradiya-id">कर्मणि जीवे अस्वातन्त्र्यादकर्म कर्मविधिफलयोरभावात्~~ । अकर्मणि विष्णौ । स्वातन्त्र्यात्सर्वकर्तृत्वम् । करोस्मिन् मीयत इति कर्म जीव उदाहृतः । ~~विधिशब्देनामितत्वात् अकर्म भगवान् हरिः~~ ॥</span></span> इति नारदीये । कर इति सकारान्तः अदृष्टवाची । क्रियावाची वा । तदधीनत्वात् । प्रसिद्धश्च जीवे कर्मशब्दः पञ्चरात्रे । कृत्स्नफलवत्वात् कृत्स्नकर्मकृत् । ॥१८ ॥

| verse_id = BGT_C05_V23

~~</div>~~

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C05

| verse_type = shloka

| verse_line1 = शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात् ।

| verse_lines = शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात् ।;कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः॥२३ ॥

| verse_line2 = कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः॥२३ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class="verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C05_V23

~~<span class~~=~~"shloka-line">यस्य सर्वे समारम्भाः कामसङ्कल्पवर्जिताः ।</span>~~

| id = BGT_C05_V23_B01

~~<span class~~=~~"shloka~~-~~line">ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः॥१९~~ ॥~~</span>~~

| text = इदानीमपि परमात्मनि स्मृऽतमात्रे सुखं विन्दतीति यत्तदा स एव सम्यगुक्तः किमु ॥ २१-२३ ॥

~~</div>~~

}}

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C04_V20" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तोनिराश्रयः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">कर्मण्यभिप्रवृत्तोपि नैव किञ्चित्करोति सः॥२० ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C05_V24

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C05

| verse_type = shloka

| verse_line1 = योन्तः सुखोन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः ।

| verse_lines = योन्तः सुखोन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः ।;स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोधिगच्छति॥२४ ॥

| verse_line2 = स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोधिगच्छति॥२४ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<p>अनिराश्रयो भगवदाश्रयत्वात्~~ । ~~मुक्तस्य स्वातन्त्र्याभिमानात् ॥२०॥</p>~~

{{Bhashyam

~~</div>~~

| verse_id = BGT_C05_V24

| id = BGT_C05_V24_B01

| text = ब्रह्मणि भूतः । अन्यथा पुनर्ब्रह्म गच्छतीति विरोधाच्च । अन्तस्सुखादिकं च ब्रह्मदर्शनात् ॥ २४ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C04_V21" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम्॥२१ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C05_V25

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C05

| verse_type = shloka

| verse_line1 = लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृषयः क्षीणकल्मषाः ।

| verse_lines = लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृषयः क्षीणकल्मषाः ।;छिन्नद्वैधायतात्मानः सर्वभूतहिते रताः॥२५ ॥

| verse_line2 = छिन्नद्वैधायतात्मानः सर्वभूतहिते रताः॥२५ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C05_V26

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C05

| verse_type = shloka

| verse_line1 = कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् ।

| verse_lines = कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् ।;अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम्॥२६ ॥

| verse_line2 = अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम्॥२६ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C05_V27

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C05

| verse_type = shloka

| verse_line1 = स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः ।

| verse_lines = स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः ।;प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ॥२७ ॥

| verse_line2 = प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ॥२७ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C05_V28

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C05

| verse_type = shloka

| verse_line1 = यतेंद्रियमनोबुदि्धर्मुनिर्मोक्षपरायणः ।

| verse_lines = यतेंद्रियमनोबुदि्धर्मुनिर्मोक्षपरायणः ।;विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः॥२८ ॥

| verse_line2 = विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः॥२८ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये पञ्चमोध्यायः ॥</div>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C05_V28

| id = BGT_C05_V28_B01

| text = 'अमुक्तो मुक्तसादृश्यान्मुक्त एव हि तत्त्वदृक् ।

किमु मुक्तिगतस्तस्माज्ज्ञानमेवाधिकं नरे'' ॥ इति नारदीये ॥ २७, २८ ॥

}}

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C05_V29

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C05

| verse_type = shloka

| verse_line1 = भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् ।

| verse_lines = भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् ।;सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति॥२९ ॥

| verse_line2 = सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति॥२९ ॥

}}

<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे कर्मसन्न्यासयोगो नाम पञ्चमोध्यायः ॥</div>

<~~div class~~="~~verse~~" id="~~BGT_C04_V22~~" ~~type~~="~~shloka~~" data-~~doc~~="~~BGT~~">

== षष्ठोऽध्यायः ==

~~<div class~~="~~shloka~~">

~~<span class~~="~~shloka~~-~~line~~"~~>यदृच्छालाभसन्तुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सरः ।</span~~>

<div class="introduction-line">ज्ञानान्तरङ्गं समाधियोगमाहानेनाध्यायेन ध्यानमत्रोच्यते ।</div>

<~~span~~ class="~~shloka~~-line">~~समः सिद्धावसिद्धौ च कृत्वापि न निबद्ध्यते॥२२ ॥~~</~~span~~>

</div>

<blockquote class="uvaaca">श्री भगवानुवाच</blockquote>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C06_V01

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C06

| verse_type = shloka

| verse_line1 = अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः ।

| verse_lines = अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः ।;स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः॥१ ॥

| verse_line2 = स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः॥१ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C06_V01

| id = BGT_C06_V01_B01

| text = 'स ब्रह्मनिष्ठस्तु यतिर्महात्मा शारीरमग्निं च मुखे जुहोति'' ।

इत्यादेर्न यतेरप्यनग्नित्वम् । आत्मसमारोपणाच्च ॥१ ॥

}}

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C06_V02

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C06

| verse_type = shloka

| verse_line1 = यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विदि्ध पाण्डव ।

| verse_lines = यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विदि्ध पाण्डव ।;न ह्यसंन्यस्तसङ्कल्पो योगी भवति कश्चन॥२ ॥

| verse_line2 = न ह्यसंन्यस्तसङ्कल्पो योगी भवति कश्चन॥२ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C06_V02

| id = BGT_C06_V02_B01

| text = योगविशेष एव संन्यास इत्यर्थः ॥ २ ॥

}}

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C06_V03

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C06

| verse_type = shloka

| verse_line1 = आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते ।

| verse_lines = आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते ।;योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते॥३ ॥

| verse_line2 = योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते॥३ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C06_V03

| id = BGT_C06_V03_B01

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">सम्पूर्णोपायो योगारूढः ।<br/>'नानाजनस्य शुश्रूषा कर्मेति करवन्मितेः ।<br/>योगार्थिना तु सा कार्या योगस्थेन हरौ स्थितिः ।<br/>तेनापि स्वोत्तमानां तु कार्यान्यैरखिलेष्वपि ।<br/>शक्तितः करणीयेति विशेषोसिद्धसिद्धयोः ।<br/>प्राप्तोपायस्तु सिद्धः स्यात् प्रेप्सुः साधक उच्यते ।<br/>तस्य प्राण्युपकारेण सन्तुष्टो भवतीश्वरः ।<br/>सिद्धोपायेन विष्णोस्तु ध्यानव्याख्यार्चनादिकम् ।<br/>कार्यं नान्यत् तस्य तेन तुष्टो भवति केशवः'' ॥</span></span> इति प्रवृत्तवचनान्न विरोधः ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">'शमो मन्निष्ठता बुद्धेर्दम इंद्रियनिग्रहः'' ।</span></span> इति भागवते ॥३ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C04_V23" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते॥२३ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C06_V04

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C06

| verse_type = shloka

| verse_line1 = यदा हि नेंद्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते ।

| verse_lines = यदा हि नेंद्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते ।;सर्वसङ्कल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते॥४ ॥

| verse_line2 = सर्वसङ्कल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते॥४ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C06_V04

| id = BGT_C06_V04_B01

| text = कथं नानुषज्यते ? सर्वसङ्कल्पसंन्यासी ।

'मयि सर्वणि कर्माणि'' इत्युक्तत्वात् ।

'मदधीनमिदं ज्ञात्वा मत्संन्यासीति चोच्यते'' । इति च ॥४ ॥

}}

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C06_V05

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C06

| verse_type = shloka

| verse_line1 = उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् ।

| verse_lines = उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् ।;आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः॥५ ॥

| verse_line2 = आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः॥५ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C06_V06

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C06

| verse_type = shloka

| verse_line1 = बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः ।

| verse_lines = बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः ।;अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत्॥६ ॥

| verse_line2 = अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत्॥६ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C06_V06

~~<span class~~=~~"shloka-line">ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम्~~ ।~~</span>~~

| id = BGT_C06_V06_B01

~~<span class="shloka-line">ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना॥२४~~ ॥~~</span>~~

| text = 'उद्धरेतैव संसाराज्जीवात्मानं परात्मना ।

~~</div>~~

विष्णुर्बन्धुः सतां नित्यं परात्मा ह्यसतामरिः ।

~~</div>~~

तत्प्रसादजया भक्तया जितो यस्य वशेत्विव ।

~~</div>~~

वर्तते तस्य मित्रं स तदन्यस्य च शत्रुवत्'' ॥ इति च ।

'परमात्मा समाहितः'' इति वाक्यशेषाच्च ॥ ५, ६ ॥

}}

~~<div class="bhashya" id="BGT_C04_V24_B01" data-verse="BGT_C04_V24">~~

<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bharatha-id">कथमभिमानत्यागः ? ब्रह्मार्पणमित्यादि । ब्रह्मण्यर्पणं ब्रह्मार्पणम् । ब्रह्मणो हविः । ब्रह्मणोग्नौ । ब्रह्मणः कर्मसमाधिना सह । समाधिरपि तदधीना इत्यर्थः ।'एकः स्वतन्त्रो भगवान् तदीयं त्वन्यदुच्यते'' ।</span></span> इति भारते ॥२४ ॥

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C06_V07

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C06

| verse_type = shloka

| verse_line1 = जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः ।

| verse_lines = जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः ।;शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः॥७ ॥

| verse_line2 = शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः॥७ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C04_V25" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C06_V08

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C06

~~<span class~~=~~"shloka-line">ब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति॥२५~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूढस्थो विजितेंद्रियः ।

~~</div>~~

| verse_lines = ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूढस्थो विजितेंद्रियः ।;युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः॥८ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः॥८ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C06_V08

~~<span class~~=~~"shloka-line">श्रोत्रादीनींद्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति~~ ।~~</span>~~

| id = BGT_C06_V08_B01

~~<span class="shloka-line">शब्दादीन्विषयानन्य इंद्रियाग्निषु जुह्वति॥२६~~ ॥~~</span>~~

| text = 'सर्वत्र विष्णोरुत्कर्षज्ञानं ज्ञानमितीर्यते ।

~~</div>~~

तद्विशेषपरिज्ञानं विज्ञानमिति गीयते'' ॥ इति च ॥ ७,८ ॥

~~</div>~~

}}

~~</div>~~

~~<div class="bhashya" id="BGT_C04_V26_B01" data-verse="BGT_C04_V26">~~

<p>दैवं विष्णुमेव यज्ञ इत्युपासते । स्वभोग्यत्वात्स्वयमेव यज्ञः । ब्रह्मा-ख्याग्नौ क्रियायज्ञं तेनैव यज्ञाख्येन विष्णुना समर्पयन्ति । तत्पूजात्वेन श्रोत्रादिसंयमं कुर्वन्ति । तत्पूजात्वेन विषयान् भुञ्जते ॥ २५, २६ ॥</p>

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C06_V09

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C06

| verse_type = shloka

| verse_line1 = सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु ।

| verse_lines = सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु ।;साधुष्वपि च पापेषु समबुदि्धर्विशिष्यते॥९ ॥

| verse_line2 = साधुष्वपि च पापेषु समबुदि्धर्विशिष्यते॥९ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<~~div~~ class="~~verse~~-~~text~~">

{{Bhashyam

<~~div~~ class="~~shloka~~">

| verse_id = BGT_C06_V09

<span class="~~shloka~~-~~line~~">~~सर्वाणींद्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे ।</span>~~

| id = BGT_C06_V09_B01

<span class="~~shloka~~-~~line~~">~~आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते॥२७ ॥~~</~~span~~>

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">'यस्य यत्र यथा वृत्तिर्विहिता वर्तनं तथा ।<br/>ज्ञानं वापि समत्वं तद्विषमत्वमतोन्यथा'' ॥</span></span> इति महाविष्णुपुराणे ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">'अनिमित्तस्नेहवांस्तु सुहृज्ज्ञात्वोपकारकृत् ।<br/>मित्रं वधादिकृदरिर्द्वेष्यस्त्वप्रियमात्रकृत् ।<br/>उदासीनः स्नेहवतोप्यस्नेही तत्कृतानुकृत् ।<br/>>मध्यस्थ इति विज्ञेयः सुहृदेषु विशिष्यते'' ॥</span></span> इति नारदीये ॥ ९-१९ ॥

</~~div~~>

}}

</~~div~~>

~~<div class="bhashya" id="BGT_C04_V27_B01" data-verse="BGT_C04_V27">~~

<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">तत्पूजात्वेनेंद्रियादिसंयमं कुर्वन्ति । यज्ञेनैवेति सर्वत्राप्यन्वीयते । 'तेनैव तं पूजयेद्वा विहितैर्वान्यसाधनैः । स एव विष्णोर्यज्ञः स्यान्मानसो वा स बाह्यकः'' ॥</span></span> इति ब्रह्मवैवर्ते॥ २७ ॥

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C06_V10

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C06

| verse_type = shloka

| verse_line1 = योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः ।

| verse_lines = योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः ।;एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः॥१० ॥

| verse_line2 = एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः॥१० ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id~~=~~"BGT_C04_V28" type~~="shloka~~" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C06_V11

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C06

~~<span class~~=~~"shloka-line">स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः॥२८~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः ।

~~</div>~~

| verse_lines = शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः ।;नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम्॥११ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम्॥११ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C06_V12

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C06

| verse_type = shloka

| verse_line1 = तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेंद्रियक्रियः ।

| verse_lines = तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेंद्रियक्रियः ।;उपविश्यासने युञ्ज््याद्योगमात्मविशुद्धये॥१२ ॥

| verse_line2 = उपविश्यासने युञ्ज््याद्योगमात्मविशुद्धये॥१२ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C04_V29" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C06_V13

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">अपाने जुह्वनि प्राणं प्राणेपानं तथापरे~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C06

~~<span class~~=~~"shloka-line">प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः॥२९~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः ।

~~</div>~~

| verse_lines = समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः ।;सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन्॥१३ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन्॥१३ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C04_V30" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C06_V14

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">अपरे नियताहाराः प्राणान् प्राणेषु जुह्वति~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C06

~~<span class~~=~~"shloka-line">सर्वेप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः॥३०~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः ।

~~</div>~~

| verse_lines = प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः ।;मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः॥१४ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः॥१४ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C04_V31" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C06_V15

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम्~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C06

~~<span class~~=~~"shloka-line">नायं लोकोस्त्ययज्ञस्य कुतोन्यः कुरुसत्तम॥३१~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी नियतमानसः ।

~~</div>~~

| verse_lines = युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी नियतमानसः ।;शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति॥१५ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति॥१५ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C04_V32" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C06_V16

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C06

~~<span class~~=~~"shloka-line">कर्मजान्विदि्ध तान् सर्वानेवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे॥३२~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = नात्यश्नतस्तु योगोस्ति न चैकान्तमनश्नतः ।

~~</div>~~

| verse_lines = नात्यश्नतस्तु योगोस्ति न चैकान्तमनश्नतः ।;न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन॥१६ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन॥१६ ॥

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C04_V32_B01" data-verse~~=~~"BGT_C04_V32">~~

{{VerseBlock

~~<p>श्रोत्रादीनित्यादिष्विज्यानुक्तेरिज्योन्य इति शङ्कां निवारयति~~ । ~~वितता ब्रह्मणो मुख इति~~ । ~~'सर्वयज्ञैः परं ब्रह्म याज्यं विष्ण्वाख्यमव्ययम्'' । इति च~~ ॥ ३२ ॥~~</p>~~

| verse_id = BGT_C06_V17

~~</div>~~

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C06

| verse_type = shloka

| verse_line1 = युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु ।

| verse_lines = युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु ।;युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा॥१७ ॥

| verse_line2 = युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा॥१७ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C04_V33" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C06_V18

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">श्रेयान् द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परन्तप~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C06

~~<span class~~=~~"shloka-line">सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते॥३३~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते ।

~~</div>~~

| verse_lines = यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते ।;निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा॥१८ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा॥१८ ॥

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C04_V33_B01" data-verse~~=~~"BGT_C04_V33">~~

{{VerseBlock

~~<p>सर्वं कर्माखिलम् आसमन्तादल्पं ज्ञाने परिसमाप्यते । ज्ञाने जाते पूर्यते~~ ।~~</p>~~

| verse_id = BGT_C06_V19

~~<p>'समाप्तविद्यान् धनुषि श्रेष्ठान् यान् सप्त मन्यसे~~ ।~~'' इतिवत्समाप्तिशब्दोत्र पूर्तिवाची । ज्ञानासिनात्मनः ।</p>~~

| document_id = BGT

~~<p>'छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ'' इत्यादि पुनर्योगकथनात् ॥३३~~ ॥~~</p>~~

| chapter_id = BGT_C06

~~</div>~~

| verse_type = shloka

| verse_line1 = यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृऽता ।

| verse_lines = यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृऽता ।;योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः॥१९ ॥

| verse_line2 = योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः॥१९ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C04_V34" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C06_V20

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">तद्विदि्ध प्रणिपातेन परिप्रश्रेन सेवया~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C06

~~<span class~~=~~"shloka-line">उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्वदर्शिनः॥३४~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया ।

~~</div>~~

| verse_lines = यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया ।;यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति॥२० ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति॥२० ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C06_V20

~~<span class~~=~~"shloka-line">यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव~~ ।~~</span>~~

| id = BGT_C06_V20_B01

~~<span class="shloka-line">येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि॥३५~~ ॥~~</span>~~

| text = आत्मानं विष्णुम् । आत्मना तत्प्रसादेन (तत्प्रसादादेव) ॥ २० ॥

~~</div>~~

}}

~~</div>~~

~~<div class="bhashya" id="BGT_C04_V35_B01" data-verse="BGT_C04_V35">~~

~~<p>'ज्ञानं तेहं सविज्ञानम्'' इति वक्ष्यमाणत्वात्स्वयमेवोपदेक्ष्यति ॥ ३४ ॥</p>~~

~~<p>आत्मनि व्याप्ते मयि । अथो तस्माद्य्वाप्तत्वादेव ॥ ३५ ॥</p>~~

~~<p>करणभूतज्ञानं स्तौति पुनः श्लोकत्रयेण-</p>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C06_V21

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C06

| verse_type = shloka

| verse_line1 = सुखमात्यन्तिकं यत्तद्बुदि्धग्राह्यमतींद्रियम् ।

| verse_lines = सुखमात्यन्तिकं यत्तद्बुदि्धग्राह्यमतींद्रियम् ।;वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः॥२१ ॥

| verse_line2 = वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः॥२१ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C04_V36" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C06_V22

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C06

~~<span class~~=~~"shloka-line">सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यसि॥३६~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः ।

~~</div>~~

| verse_lines = यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः ।;यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते॥२२ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते॥२२ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C04_V37" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C06_V23

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">यथैधांसि समिद्धोग्निर्भस्मसात्कुरुतेर्जुन~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C06

~~<span class~~=~~"shloka-line">ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा॥३७~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = तं विद्याद्दुःखसंयोगवियोगं योगसञ्ज्ञितम् ।

~~</div>~~

| verse_lines = तं विद्याद्दुःखसंयोगवियोगं योगसञ्ज्ञितम् ।;स निश्चयेन योक्तव्यो योगोनिर्विण्णचेतसा॥२३ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = स निश्चयेन योक्तव्यो योगोनिर्विण्णचेतसा॥२३ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id~~=~~"BGT_C04_V38" type~~="shloka~~" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C06_V24

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C06

~~<span class~~=~~"shloka-line">तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति॥३८~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = संङ्कल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः ।

~~</div>~~

| verse_lines = संङ्कल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः ।;मनसैवेंद्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः॥२४ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = मनसैवेंद्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः॥२४ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C06_V25

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C06

| verse_type = shloka

| verse_line1 = शनैः शनैरुपरमेद्बुद्ध्या धृतिगृहीतया ।

| verse_lines = शनैः शनैरुपरमेद्बुद्ध्या धृतिगृहीतया ।;आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत्॥२५ ॥

| verse_line2 = आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत्॥२५ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C04_V39" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C06_V26

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">श्रद्धावाल्लभते ज्ञानं मत्परः संयतेंद्रियः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C06

~~<span class~~=~~"shloka-line">ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति॥३९~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् ।

~~</div>~~

| verse_lines = यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् ।;ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत्॥२६ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत्॥२६ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C04_V40" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C06_V27

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C06

~~<span class~~=~~"shloka-line">नायं लोकोस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः॥४०~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् ।

~~</div>~~

| verse_lines = प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् ।;उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम्॥२७ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम्॥२७ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class="verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C06_V27

~~<span class~~=~~"shloka-line">योगसंन्यस्तकर्माणं ज्ञानसञ्छिन्नसंशयम् ।</span>~~

| id = BGT_C06_V27_B01

~~<span class~~=~~"shloka-line">आत्मवन्तं न कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय॥४१~~ ॥~~</span>~~

| text = ब्रह्मणि भूतम् ॥ २७ ॥

~~</div>~~

}}

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C04_V42" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">तस्मादज्ञानसम्भूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनात्मनः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत॥४२ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C06_V28

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C06

| verse_type = shloka

| verse_line1 = युञ्जन् एवं सदात्मानं योगी विगतकल्मषः ।

| verse_lines = युञ्जन् एवं सदात्मानं योगी विगतकल्मषः ।;सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते॥२८ ॥

| verse_line2 = सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते॥२८ ॥

}}

~~<div class~~=~~"gr-author-note">~~॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे ज्ञानयोगो नाम चतुर्थोध्यायः ॥~~</div>~~

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C06_V29

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C06

| verse_type = shloka

| verse_line1 = सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।

| verse_lines = सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।;ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः॥२९ ॥

| verse_line2 = ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः॥२९ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<div class="gr-~~author~~-~~note~~">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये चतुर्थोध्यायः ॥~~</div>~~

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C06_V29

| id = BGT_C06_V29_B01

| text = सर्वभूतेषु स्थितं परमात्मानम् ॥ २९ ॥

}}

~~<div class="bhashya" id="BGT_C04_V42_B01" data-verse="BGT_C04_V42">~~

~~<p>आत्मवन्तं परमात्मभक्तम् ॥ ४१ ॥</p>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C06_V30

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C06

| verse_type = shloka

| verse_line1 = यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति ।

| verse_lines = यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति ।;तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति॥३० ॥

| verse_line2 = तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति॥३० ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C06_V31

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C06

| verse_type = shloka

| verse_line1 = सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः ।

| verse_lines = सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः ।;सर्वथा वर्तमानोपि स योगी मयि वर्तते॥३१ ॥

| verse_line2 = सर्वथा वर्तमानोपि स योगी मयि वर्तते॥३१ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~== पञ्चमोऽध्यायः ==~~

<div class="~~adhyaya~~-~~block~~" ~~data-doc~~="~~BGT~~" data-~~chap~~="~~5">~~

{{Bhashyam

~~<p class="adhyaya~~-~~trans~~"~~>पञ्चमोऽध्यायः</p~~>

| verse_id = BGT_C06_V31

~~</div>~~

| id = BGT_C06_V31_B01

~~<div class~~=~~"introduction"~~ id=~~"BGT_C05_I01" data-verse~~=~~"BGT_C05">~~

| text = सर्वत्र विष्णुरेक इति स्थितः ॥ ३१ ॥

<p>तृतीयाध्यायोक्तमेव कर्मयोगं प्रपञ्चयत्यनेनाध्यायेन -'यदृच्छालाभसन्तुष्टः'' इत्यादि सन्न्यासम् ; 'कुरु कर्म'' इत्यादि कर्मयोगं च-</p>

}}

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C05_V01" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम्॥१ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C06_V32

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C06

| verse_type = shloka

| verse_line1 = आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योर्जुन ।

| verse_lines = आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योर्जुन ।;सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः॥३२ ॥

| verse_line2 = सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः॥३२ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<~~blockquote~~ class="~~uvaaca~~">~~अर्जुन उवाच</blockquote>~~

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C06_V32

| id = BGT_C06_V32_B01

| text = अतो विष्ण्वनुवर्तिषु स्ववत् स्नेहः कर्तव्यः ॥ ३२ ॥

}}

~~<div class="bhashya" id="BGT_C05_V01_B01" data-verse="BGT_C05_V01">~~

<p>योगसंन्यासयोर्लक्षणं स्पष्टयत्यनेनाध्यायेन । योगसंन्यस्तकर्माणमित्यादौ न्यासशब्दः सर्वकर्मत्यागविषयः इत्याशङ्क्य योगसंन्यासयोर्भिन्नपुन्निष्ठत्वाभिप्रायेण पृच्छति । संन्यासमिति ॥१॥</p>

</div>

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C05_V02" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C06_V33

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C06

~~<span class~~=~~"shloka-line">तयोस्तु कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते॥२~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = योयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन ।

~~</div>~~

| verse_lines = योयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन ।;एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात्स्थितिं स्थिराम्॥३३ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात्स्थितिं स्थिराम्॥३३ ॥

}}

~~<blockquote class~~=~~"uvaaca">श्री भगवानुवाच</blockquote>~~

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C06_V34

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C06

| verse_type = shloka

| verse_line1 = चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम् ।

| verse_lines = चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम् ।;तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम्॥३४ ॥

| verse_line2 = तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम्॥३४ ॥

}}

<~~div~~ class="~~bhashya~~" ~~id="BGT_C05_V02_B01" data-verse="BGT_C05_V02">~~

<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>

<p>एकपुंयोग्यावेतौ तयोर्मध्ये योग एव विशिष्ट इति परिहाराभिप्रायः । उभौ समुच्चितौ । 'संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगत'' इति वक्ष्यमाणत्वात् ॥ २ ॥</p>

</~~div~~>

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C05_V03" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C06_V35

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C06

~~<span class~~=~~"shloka-line">निर्द्वन्द्वो हि~~ महाबाहो ~~सुखं बन्धात्प्रमुच्यते॥३~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् ।

~~</div>~~

| verse_lines = असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् ।;अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते॥३५ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते॥३५ ॥

}}

{{VerseBlock

<p>द्वेषादिवर्जनमेव संन्यासशब्दार्थो न यत्याश्रमोत्राभिप्रेत इत्याह ज्ञेय इति । ~~न च~~ '~~काम्यानां कर्मणां न्यासम्~~'~~' इत्यनेन विरोधः । तेनापि सहितस्य न्यासत्वात्~~ । न च त्यागस्य पृथग्वचनाद्विरोधः । कुरुपाण्डववत् न्यासावान्तरभेदत्वात्त्यागस्य ॥ ३ ॥~~</p>~~

| verse_id = BGT_C06_V36

~~</div>~~

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C06

| verse_type = shloka

| verse_line1 = असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः ।

| verse_lines = असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः ।;वश्यात्मना तु यतता शक्योवाप्तुमुपायतः॥३६ ॥

| verse_line2 = वश्यात्मना तु यतता शक्योवाप्तुमुपायतः॥३६ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C06_V37

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C06

| verse_type = shloka

| verse_line1 = अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः ।

| verse_lines = अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः ।;अप्राप्य योगसंसिदि्धं कां गतिं कृष्ण गच्छति॥३७ ॥

| verse_line2 = अप्राप्य योगसंसिदि्धं कां गतिं कृष्ण गच्छति॥३७ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C06_V37

| id = BGT_C06_V37_B01

| text = अयतिः अप्रयत्नः । ''प्रयत्नाद्यतमानस्तु" इति वाक्यशेषात् । योगशब्द-स्योपायार्थत्वेप्यत्रोपायविशेष एव ध्यानयोगादिर्विवक्षित इति न विरोधः॥ ३७ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C05_V04" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">साङ्ख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">एकमप्यास्थितः सम्यगुभयोर्विन्दते फलम्॥४ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C06_V38

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C06

| verse_type = shloka

| verse_line1 = कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति ।

| verse_lines = कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति ।;अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि॥३८ ॥

| verse_line2 = अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि॥३८ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C06_V39

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C06

| verse_type = shloka

| verse_line1 = एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः ।

| verse_lines = एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः ।;त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते॥३९ ॥

| verse_line2 = त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते॥३९ ॥

}}

<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C06_V40

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C06

| verse_type = shloka

| verse_line1 = पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते ।

| verse_lines = पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते ।;न हि कल्याणकृत्कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति॥४० ॥

| verse_line2 = न हि कल्याणकृत्कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति॥४० ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C06_V41

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C06

| verse_type = shloka

| verse_line1 = प्राप्य पुण्यकृतान् लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः ।

| verse_lines = प्राप्य पुण्यकृतान् लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः ।;शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोभिजायते॥४१ ॥

| verse_line2 = शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोभिजायते॥४१ ॥

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C05_V04_B01" data-verse~~=~~"BGT_C05_V04">~~

{{VerseBlock

<p>बालास्तु न्यासशब्देन यत्याश्रममेव स्वीकृत्य तत्स्थानामेव साङ्ख्य-शब्दोदितज्ञानाधिकारो गृहस्थानामेव योगशब्दोदितकर्माधिकार इति मन्यन्ते । ~~तन्न पण्डिता मन्यन्ते~~ । कुतः ? यस्माज्ज्ञानमार्गं कर्ममार्गं च सम्यगास्थितः उभयोरपि फलं प्राप्नोति ॥ ४ ॥~~</p>~~

| verse_id = BGT_C06_V42

~~</div>~~

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C06

| verse_type = shloka

| verse_line1 = अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् ।

| verse_lines = अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् ।;एतदि्ध दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम्॥४२ ॥

| verse_line2 = एतदि्ध दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम्॥४२ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C05_V05" type~~=~~"shloka" data-doc="~~BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C06_V43

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">यत्साङ्ख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C06

~~<span class~~=~~"shloka-line">एकं साङ्ख्यं~~ च ~~योगं~~ च ~~यः पश्यति स पश्यति॥५~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = तत्र तं बुदि्धसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् ।

~~</div>~~

| verse_lines = तत्र तं बुदि्धसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् ।;यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन॥४३ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन॥४३ ॥

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C05_V05_B01" data-verse~~=~~"BGT_C05_V05">~~

{{VerseBlock

~~<span class~~=~~"gr-blockquote"><span class~~=~~"gr-reference gr-ref-Vyasasmruthi-id">तस्माज्ज्ञानिनां कर्माप्यनुष्ठेयम्~~ । ~~कर्मिणामपि गृहस्थानां ज्ञातव्यो भगवान्~~ । न हि ज्ञानं विना कर्मणः सम्यगनुष्ठानं भवति । 'निष्कामं ज्ञानपूर्वं च निवृत्तमिह चोच्यते । निवृत्तं सेवामानस्तु ब्रह्माभ्येति सनातनम् । बुद्ध्याविहिंसन् पुष्पैर्वा प्रणवेन समर्चयेत् । वासुदेवात्मकं ब्रह्म मूलमन्त्रेण वा यतिः । मुक्तिरस्तीति नियमो ब्रह्मदृग्यस्य विद्यते । तस्याप्यानन्दवृदि्धः स्याद्वैष्णवं कर्म कुर्वतः । कर्म ब्रह्मदृशा हीनं न मुख्यमिति कीर्तितम् । तस्मात्कर्मेति तत्प्राहुर्यत्कृतं ब्रह्मदर्शिना । एतस्मान्न्यासिनां लोकं संयान्ति गृहिणोपि हि । ज्ञानमार्गः कर्ममार्ग इति भेदस्ततो न हि । तस्मादाश्रमभेदोयं कर्मसङ्कोचसम्भवः'' ॥~~</span></span> इति व्यासस्मृऽतेः ॥५~~ ॥

| verse_id = BGT_C06_V44

~~</div>~~

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C06

| verse_type = shloka

| verse_line1 = पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोपि सः ।

| verse_lines = पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोपि सः ।;जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते॥४४ ॥

| verse_line2 = जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते॥४४ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C06_V44

<span class="~~shloka~~-~~line~~">~~संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः ।</span>~~

| id = BGT_C06_V44_B01

<span class="~~shloka~~-~~line~~">~~योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म नचिरेणाधिगच्छति॥६ ॥~~</~~span~~>

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paramayoga-id">'मोक्षोपायस्य जिज्ञासुरपि केवलपाठकात् ।<br/>विशिष्टः किमु तद्विद्वान् किं पुनर्यस्तदास्थितः'' ॥</span></span> इति परमयोगे ॥४४ ॥

</~~div~~>

}}

</~~div~~>

~~</div>~~

~~<div class="bhashya" id="BGT_C05_V06_B01" data-verse="BGT_C05_V06">~~

~~<p>'मोक्षोपायो योग इति तद्रूपो न्यास एव तु ।</p>~~

<p>विष्ण्वर्पिततया भद्रो नान्यो न्यासः कथञ्चन'' । इत्याग्नेये । विष्ण्वर्पितत्वादियोगरूपत्वं विना केवलकर्मत्यागो नरकफल एव । 'यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विदि्ध पाण्डव'' । इति वक्ष्यमाणत्वात् । योगविशेषत्वान्न्यासस्य पृथगुक्तिः ॥६ ॥</p>

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C06_V45

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C06

| verse_type = shloka

| verse_line1 = प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः ।

| verse_lines = प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः ।;अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम्॥४५ ॥

| verse_line2 = अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम्॥४५ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C05_V07" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C06_V46

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेंद्रियः</span>~~

| chapter_id = BGT_C06

~~<span class~~=~~"shloka-line">सर्वभूतात्मभूतात्माकुर्वन्नपि न लिप्यते॥ ७~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = तपस्विभ्योधिको योगी ज्ञानिभ्योपि मतोधिकः ।

~~</div>~~

| verse_lines = तपस्विभ्योधिको योगी ज्ञानिभ्योपि मतोधिकः ।;कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन॥४६ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन॥४६ ॥

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C05_V07_B01" data-verse~~=~~"BGT_C05_V07">~~

{{VerseBlock

~~<p>सर्वभूतात्मभूतात्मेति मुख्ययोगः~~ ।~~</p>~~

| verse_id = BGT_C06_V47

~~<p>'आदानात्सर्वभूतानां विष्णुरात्मा प्रकीर्तितः~~ ।~~</p>~~

| document_id = BGT

~~<p>सर्वभूतात्मभूतात्मा तत्र भूतमनाः पुमान्''~~ ॥ ~~इति च ॥७ ॥</p>~~

| chapter_id = BGT_C06

~~</div>~~

| verse_type = shloka

| verse_line1 = योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना ।

| verse_lines = योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना ।;श्रद्धावान् भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः॥४७ ॥

| verse_line2 = श्रद्धावान् भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः॥४७ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<div class="~~verse" id="BGT_C05_V08" type="shloka" data~~-~~doc="BGT">~~

<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे समाधियोगप्रपञ्चनं नाम षष्ठोध्यायः ॥</div>

~~<div class="verse~~-~~text~~">

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">नैव किञ्चित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">पश्यन् शृृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन् अश्नन् गच्छन् स्वपन् श्वसन् ॥८~~ ॥~~</span>~~

~~</div>~~

</div>

<div class="~~verse" id="BGT_C05_V09" type="shloka" data~~-~~doc="BGT">~~

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये षष्ठोध्यायः ॥</div>

~~<div class="verse~~-~~text~~">

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">प्रलपन् विसृजन् गृह्णन् उन्मिषन् निमिषन् अपि ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">इंद्रियाणींद्रियार्थेषु वर्तन्त~~ इति ~~धारयन्॥९~~ ॥~~</span>~~

~~</div>~~

</div>

<p>~~यथा न्यासस्य योगरूपत्वं तथाह नैव किञ्चिदित्यादिना~~ ।</p>

{{Bhashyam

<p>~~'विष्णुनार्थेष्वीरितानि मन आदीनि सर्वशः~~ ।</p>

| verse_id = BGT_C06_V47

<p>~~वर्तन्तेन्यो न स्वतन्त्र इति~~ जानन् ~~हि तत्ववित्~~'' ॥ इति च ॥ ८, ९ ॥~~</p>~~

| id = BGT_C06_V47_B01

~~</div>~~

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Dattatreya-id">'तपसश्चैव यज्ञादेर्ध्यानमेव विशिष्यते ।<br/>अज्ञानिध्यानतो ज्ञानं ध्यानं सज्ज्ञानमप्यतः ।<br/>तत्रापि मय्यभक्तस्य नान्यद्ध्यानं प्रयोजकम् ।<br/>अन्यसामान्यविद् यो मे यश्चान्यं नेति पश्यति ।<br/>अवरत्वदृगुदासीनो विद्वेषी चेत्यभक्तयः ।<br/>मद्भक्तोपि हि कार्यार्थं यो ध्यायेदन्यदेवताः ।<br/>परिवारतामृते तस्मात् केवलं मदुपासकः ।<br/>वरोन्यान् मदधीनांश्च सर्वान् जानन् विशुद्धधीः'' ॥</span></span> इति च दत्तात्रेयवचनम् ॥ ४६,४७ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C05_V10" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा॥१० ॥</span>~~

</div>

== सप्तमोऽध्यायः ==

<div class="introduction-line">साधनं प्राधान्येनोक्तमतीतैरध्यायैः । उत्तरैस्तु षड्भिर्भगवन्माहात्म्यं प्राधान्येनाह-</div>

</div>

<div class="introduction-line">भगवन्महिमा विशेषत उच्यते ।</div>

</div>

<~~div~~ class="~~verse~~" id="~~BGT_C05_V11~~" ~~type~~="~~shloka~~" data-~~doc~~="~~BGT~~">

<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>

<~~div~~ class="~~verse~~-~~text~~">

<~~div~~ class="~~shloka~~">

{{VerseBlock

<span class="~~shloka~~-~~line~~">~~कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिंद्रियैरपि~~ ।</span>

| verse_id = BGT_C07_V01

<span class="~~shloka~~-~~line~~">~~योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये॥११~~ ॥</span>

| document_id = BGT

</~~div~~>

| chapter_id = BGT_C07

~~</div>~~

| verse_type = shloka

| verse_line1 = मय्यासक्तमनाः पार्थ योगं युञ्जन्मदाश्रयः ।

| verse_lines = मय्यासक्तमनाः पार्थ योगं युञ्जन्मदाश्रयः ।;असंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु॥१ ॥

| verse_line2 = असंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु॥१ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C07_V02

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C07

| verse_type = shloka

| verse_line1 = ज्ञानं तेहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः ।

| verse_lines = ज्ञानं तेहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः ।;यज्ज्ञात्वा नेह भूयोन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते॥२ ॥

| verse_line2 = यज्ज्ञात्वा नेह भूयोन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते॥२ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C07_V03

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C07

| verse_type = shloka

| verse_line1 = मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये ।

| verse_lines = मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये ।;यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः॥३ ॥

| verse_line2 = यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः॥३ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C07_V03

| id = BGT_C07_V03_B01

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">'अनन्तानां तु जीवानां यतन्ते केचिदेव तु ।<br/>मुक्त्यै तेषु च मुच्यन्ते केचिन्मुक्तेषु च स्फुटम् ।<br/>केचनैव हरिं सम्यग् ब्रह्मरुद्रादयो विदुः ।<br/>अन्येषां यावता मुक्तिस्तावत् ज्ञानं हरौ परम्'' ॥</span></span> इति पाद्मे ।<br/>

<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">'मुक्तानामपि सिद्धानां नारायणपरायणः ।<br/>सुदुर्लभः प्रशान्तात्मा कोटिष्वपि महामते'' ॥</span></span> इति भागवते ।<br/>

<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Sattatva-id">'सर्वे मुक्ता हरौ भक्तास्तेषु ब्रह्मैव मुख्यतः ।<br/>विष्णोः परमभक्तस्तु तस्मात् जीवघनो मतः'' ॥</span></span> इति सत्तत्त्वे ॥३ ॥

}}

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C07_V04

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C07

| verse_type = shloka

| verse_line1 = भूमिरापोनलो वायुः खं मनो बुदि्धरेव च ।

| verse_lines = भूमिरापोनलो वायुः खं मनो बुदि्धरेव च ।;अहङ्कार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा॥४ ॥

| verse_line2 = अहङ्कार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा॥४ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C07_V05

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C07

| verse_type = shloka

| verse_line1 = अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विदि्ध मे पराम् ।

| verse_lines = अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विदि्ध मे पराम् ।;जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत्॥५ ॥

| verse_line2 = जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत्॥५ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C05_V12" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C07_V06

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम्~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C07

~~<span class~~=~~"shloka-line">अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निबध्यते॥१२~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय ।

~~</div>~~

| verse_lines = एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय ।;अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा॥६ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा॥६ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C07_V06

~~<span class~~=~~"shloka-line">सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्यास्ते सुखं वशी~~ ।~~</span>~~

| id = BGT_C07_V06_B01

~~<span class="shloka~~-~~line">नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन्॥१३~~ ॥~~</span>~~

| text = 'अचेतना चेतनेति द्विविधा प्रकृतिर्मता ।

~~</div>~~

त्रिगुणाचेतना तत्र चेतना श्रीर्हरिप्रिया ।

~~</div>~~

ते उभे विष्णुवशगे जगतः कारणे मते ।

~~</div>~~

पिता विष्णुः स जगतो माता श्रीर्या त्वचेतना ।

उपादानं तु जगतः सैव विष्णुबलेरिता'' ॥ इति ॥ ४-६ ॥

}}

~~<div class="bhashya" id="BGT_C05_V13_B01" data-verse="BGT_C05_V13">~~

<p>तत्पूजात्मकानि तत्कृतानि मम शुभार्थमिति ब्रह्मण्याधानम् । स्वातन्त्र्याभावापेक्षयैव जीवस्याकर्तृत्वम् ।</p>

~~<p>'स्ववन्दनं यथा पित्रा कारितं शिशुकर्तृकम् ।</p>~~

~~<p>एवं पूजा विष्ण्वधीना भवेज्जीवकृतेत्यपि'' ॥ इति प्रवृत्ते ।</p>~~

~~<p>अतो मनसैव कर्मन्यासोस्वातन्त्र्यापेक्षया ॥ १०-१३ ॥</p>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C07_V07

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C07

| verse_type = shloka

| verse_line1 = मत्तः परतरं नान्यत्किञ्चिदस्ति धनञ्जय ।

| verse_lines = मत्तः परतरं नान्यत्किञ्चिदस्ति धनञ्जय ।;मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव॥७ ॥

| verse_line2 = मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव॥७ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C07_V07

~~<span class~~=~~"shloka-line">न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः~~ ।~~</span>~~

| id = BGT_C07_V07_B01

~~<span class="shloka-line">न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते॥१४ ॥</span>~~

| text = मत्तोन्यत् परतरं नास्ति । परतरस्त्वहमेवेत्यर्थः । अन्यथान्यदिति व्यर्थम् ।

~~</div>~~

'अवरा दुःखसम्बन्धाज्जीवा एव प्रकीर्तिताः ।

~~</div>~~

नित्यनिर्दुःखरूपत्वात् परा श्रीरेकलैव तु ।

~~</div>~~

दुःखासम्पीडितत्वात्तु मध्यमो वायुरुच्यते ।

अनन्याधीनरूपत्वादसमाधिकसौख्यतः ।

तत्तन्त्रत्वाच्च सर्वस्य स विष्णुः परतमो मतः ।

अभावादन्तरान्यस्य त्विहैकार्थौ तरप्तमौ ।

यस्याः सम्बन्धयोग्यत्वाज्जीवा अप्यवरा मताः ।

तस्या जडायाः प्रकृतेरवरत्वे क्व संशयः ।

अथावरतरा ये तु विमुखाश्चेतना हरेः ।

नित्यदुःखैकयोग्यत्वान्न ह्येतत् स्यादचेतने ।

अतः परत(रं)मं विष्णुं यो वेत्ति स विमुच्यते ।

मुक्तस्तु स्यात् पराभासः सुनित्यसुखभोजनात् ।

तत्रापि तारतम्यं स्यात् तेषु ब्रह्माधिको मतः ।

विष्णोराधिक्यसंवित्तिः सर्वस्माज्ज्ञानमुच्यते ।

एवं विविच्य तज्ज्ञानं विज्ञानमिति कीर्तितम् ।

एतच्च तारतम्येन वर्तते केशवादिषु ।

मुख्यविज्ञान्यतो विष्णुः किञ्चिद्विज्ञानिनोपरे ॥७ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C05_V15" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">नादत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विभुः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः॥१५ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C07_V08

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C07

| verse_type = shloka

| verse_line1 = रसोहमप्सु कौन्तेय प्रभास्मि शशिसूर्ययोः ।

| verse_lines = रसोहमप्सु कौन्तेय प्रभास्मि शशिसूर्ययोः ।;प्रणवः सर्ववेदेषु शब्दः खे पौरुषं नृषु॥८ ॥

| verse_line2 = प्रणवः सर्ववेदेषु शब्दः खे पौरुषं नृषु॥८ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C05_V16" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C07_V09

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C07

~~<span class~~=~~"shloka-line">तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम्॥१६~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च तेजश्चास्मि विभावसौ ।

~~</div>~~

| verse_lines = पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च तेजश्चास्मि विभावसौ ।;जीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विषु॥९ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = जीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विषु॥९ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C05_V17" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C07_V10

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C07

~~<span class~~=~~"shloka-line">गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः॥१७~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = बीजं मां सर्वभूतानां विदि्ध पार्थ सनातनम् ।

~~</div>~~

| verse_lines = बीजं मां सर्वभूतानां विदि्ध पार्थ सनातनम् ।;बुदि्धर्बुदि्धमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम्॥१० ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = बुदि्धर्बुदि्धमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम्॥१० ॥

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C05_V17_B01" data-verse~~=~~"BGT_C05_V17">~~

{{VerseBlock

<p>यथा पितॄदत्तं पालकत्वं राजपुत्राणाम् एवं परमात्मदत्तं क्रियास्वातन्त्र्य-लक्षणं कर्तृत्वम् । क्रियानिष्पन्नधर्मादिरूपकर्मणि स्वातन्त्र्यं च जीवानामप्यस्तीत्याशङ्कां परिहरति । न कर्तृत्वमित्यादिना । क्रियायामदृष्टोत्पादने फले च स्वातन्त्र्यं लोकस्य न सृजतीश्वर इत्यर्थः । अन्यथा लोकस्येति विशेषणं व्यर्थम् । जनपदे निवसतां तद्वित्त-भोजिनामप्याधिपत्यादानान्न दत्ता जनपदा राज्ञा स्वपुत्राणामितिवत्कर्मफलादिसंयोगिनामपि तत्स्वातन्त्र्यादानान्न सृजतीति युज्यते । स्वयमेव भवति भावयति चेति स्वभावो भगवान् । स्वभावत्वात्स्वयमेव कर्तृत्वादिषु प्रवर्तते । <span class=~~"gr-blockquote"><span class~~=~~"gr-reference gr-ref-Mahavaraha-id">'स्वातन्त्र्याद्भगवान्विष्णुः स्वभाव इति कीर्तितः~~ । ~~तत्स्वातन्त्र्यं कदाप्येष नान्यस्य सृजति क्वचित्~~ । स्वातन्त्र्यादेव पापादिसम्बन्धः कुर्वतोपि न । अज्ञानावृतबुदि्धत्वादीदृशं तं न जानते'' ॥~~</span></span> इति महावाराहे ।~~ ~~<span class~~=~~"gr-blockquote"><span class~~="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">'अहं सर्वस्य प्रभवः'' । 'तपाम्यहमहं वर्षं निगृह्णामि'' । 'परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च ।'' 'न ऋते त्वत्क्रियते किञ्चिनारे'' । 'देवस्यैष स्वभावोयम्'' । 'लोकवत्तु लीलाकैवल्यम्'' । इत्यादेर्नास्यास्वाभाविकं कर्तृत्वमकर्तृत्वं वा । विपरीतप्रमाणाभावाच्च । अनिर्वाच्यनिरासादेव च निरस्तोयं पक्षः । न च सर्वविशेषराहित्यवादिनां शून्यवादात्कश्चिद्विशेषः । न हि सर्वविशेषरहितमित्युक्ते तदस्तीति सिद्ध्यति । वाच्यत्वलक्ष्यत्वास्तित्वादीनामपि विशेषत्वात् । अन्यथास्ति ब्रह्मेत्यादीनां शब्दानामपि पर्यायत्वादयो दोषाः । व्यावर्त्यविशेषश्च व्यावृत्तविशेषनिबन्धन एव । अन्यथा वैयर्थ्यमेव स्यात् । न च सर्वशब्दावाच्यस्य लक्ष्यत्वम् । न च सर्वप्रमाणागोचरमस्तीत्यत्र किञ्चिन्मानम् । नास्तित्वं तु सप्तमरसादिवददर्शनात्सिद्ध्यति । स्वप्रकाशत्वं च न अमानं सिद्ध्यति । स्वयम्प्रकाशत्वं च ततोतिरिक्तं चेद्विशेषाङ्गीकारः । न चेत्तदेव प्रमाणगोचरम् । तत्प्रमाणाभावे परप्रकाशत्वमात्रनिरासे स्वप्रकाशत्वे प्रमाणाभावादप्रकाशत्वमेव स्यात् । अर्थतः सिदि्धरित्यर्थापत्तितः सिदि्धस्तत्प्रमाणतः सिदि्धर्वा । उभयथापि प्रमेयत्वमेव स्यात् । स्वप्रकाशशब्देन स्वमितत्वानङ्गीकारात्परमितत्वानङ्गीकाराच्चासिदि्धरेव । प्रकाश इत्युक्तेपि स्वमन्यं वा किञ्चित्प्रकाश्यं विना न दृष्ट एव भोजनादिवत् । कर्तृकर्मविरोधश्चानुभवविरुद्धः । ज्ञानं च ज्ञेयं ज्ञातारं च विना न दृष्टम् । अतः शून्यवादान्न कश्चिद्विशेषः । अतोनन्तदोषदुष्टत्वादुपरम्यते । हरिः स्वभावतः कर्ता सर्वमन्यत्तदीरितम् । अतः सा कर्तृता तस्य न कदाचिद्विनश्यति ॥</span></span> इति पैङ्गिश्रुतिः ।॥ १४-१७ ॥</p>

| verse_id = BGT_C07_V11

~~</div>~~

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C07

| verse_type = shloka

| verse_line1 = बलं बलवतां (चाहं) अस्मि कामरागविवर्जितम् ।

| verse_lines = बलं बलवतां (चाहं) अस्मि कामरागविवर्जितम् ।;धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोस्मि भरतर्षभ॥११ ॥

| verse_line2 = धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोस्मि भरतर्षभ॥११ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C07_V11

~~<span class~~=~~"shloka-line">विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि~~ ।~~</span>~~

| id = BGT_C07_V11_B01

~~<span class="shloka-line">शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः॥१८~~ ॥~~</span>~~

| text = सोप्सु स्थित्वा रसयति रसनामा ततः स्मृऽतः ।

~~</div>~~

सूर्यचन्द्रादिषु स्थित्वा प्रभानामा प्रभासनात् ।

~~</div>~~

वेदस्थः प्रणवाख्योसावात्मानं यत् प्रणौत्यतः ।

~~</div>~~

खे स्थितः शब्दनामासौ यच्छब्दयति केशवः ॥८ ॥ पुण्यापुण्यं गन्धयति स्वयं पुण्यो धरास्थितः ।

तेजयत्यग्निसंस्थः (स) सन् भूतस्थो जीवनप्रदः ।

तपस्विसंस्थस्तपति ... ... ॥९ ॥ ... व्यञ्जनाद् बीजसञ्ज्ञितः ।

बोधनाद् बुदि्धनामासौ बुदि्धमत्सु व्यवस्थितः ॥१० ॥ नित्यपूर्णबलत्वात्तु बलकामविवर्जितः ।

अरा(जस)गजबलश्चैव स्थानेभ्योन्येष्वयोजनात् ।

एतादृशबलात्मासौ बलिनां बलदः स्वयम् ।

बेति पूर्णत्ववाची स्यात् तद्रतेर्बलमुच्यते ।

प्रायो हि कामिता अर्था धर्मं हन्युर्हरिः पुनः ।

न धर्महानिकृत् किन्तु कामितो धर्मवृदि्धकृत् ।

धर्माविरुद्धकामोतो विष्णुर्भूतेषु संस्थितः ।

एवं स सर्वतश्चान्यः स्वतन्त्रश्चैव सर्वगः ।

व्यवस्थयैव सर्वेषां सर्वदा सर्वदः प्रभुः ॥११ ॥

}}

~~<div class="bhashya" id="BGT_C05_V18_B01" data-verse="BGT_C05_V18">~~

~~<p>'विषमेष्वपि जीवेषु समो विष्णुः सदैव तु ।</p>~~

~~<p>यत्तृणादिगतस्यापि गुणाः पूर्णा हरेः सदा'' ॥ इति च ॥१८ ॥</p>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C07_V12

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C07

| verse_type = shloka

| verse_line1 = ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये ।

| verse_lines = ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये ।;मत्त एवेति तान्विदि्ध न त्वहं तेषु ते मयि॥१२ ॥

| verse_line2 = मत्त एवेति तान्विदि्ध न त्वहं तेषु ते मयि॥१२ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C07_V12

~~<span class~~=~~"shloka-line">इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः~~ ।~~</span>~~

| id = BGT_C07_V12_B01

~~<span class="shloka-line">निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद् ब्रह्मणि ते स्थिताः॥१९~~ ॥~~</span>~~

| text = ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये ।

~~</div>~~

तत एव नचान्यस्मात् तदायत्तमिदं न सः ॥ अन्यायत्तः ... ॥ १२ ॥

~~</div>~~

}}

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C05_V20" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">स्थिरबुदि्धरसंमूढो ब्रह्मविद्ब्रह्मणि स्थितः॥२० ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C07_V13

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C07

| verse_type = shloka

| verse_line1 = त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभिः सर्वमिदं जगत् ।

| verse_lines = त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभिः सर्वमिदं जगत् ।;मोहितं नाभिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम्॥१३ ॥

| verse_line2 = मोहितं नाभिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम्॥१३ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C07_V14

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C07

| verse_type = shloka

| verse_line1 = दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया ।

| verse_lines = दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया ।;मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते॥१४ ॥

| verse_line2 = मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते॥१४ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C07_V15

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C07

| verse_type = shloka

| verse_line1 = न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः ।

| verse_lines = न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः ।;माययापहृतज्ञाना आसुरं भावमाश्रिताः॥१५ ॥

| verse_line2 = माययापहृतज्ञाना आसुरं भावमाश्रिताः॥१५ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C07_V16

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C07

| verse_type = shloka

| verse_line1 = चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोर्जुन ।

| verse_lines = चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोर्जुन ।;आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ॥१६ ॥

| verse_line2 = आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ॥१६ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C05_V21" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C07_V17

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम्~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C07

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~स ~~ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते॥२१~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते ।

~~</div>~~

| verse_lines = तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते ।;प्रियो हि ज्ञानिनोत्यर्थमहं स च मम प्रियः॥१७ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = प्रियो हि ज्ञानिनोत्यर्थमहं स च मम प्रियः॥१७ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C05_V22" type~~=~~"shloka" data-doc="~~BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C07_V18

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C07

~~<span class~~=~~"shloka-line">आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः॥२२~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम् ।

~~</div>~~

| verse_lines = उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम् ।;आस्थितः स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिम्॥१८ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = आस्थितः स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिम्॥१८ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C05_V23" type~~=~~"shloka" data-doc="~~BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C07_V19

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात्~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C07

~~<span class~~=~~"shloka-line">कामक्रोधोद्भवं वेगं~~ स ~~युक्तः~~ स ~~सुखी नरः॥२३~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानावान्मां प्रपद्यते ।

~~</div>~~

| verse_lines = बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानावान्मां प्रपद्यते ।;वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः॥१९ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः॥१९ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<p>इदानीमपि परमात्मनि स्मृऽतमात्रे सुखं विन्दतीति यत्तदा स~~ एव ~~सम्यगुक्तः किमु~~ ॥ २१-२३ ॥~~</p>~~

{{Bhashyam

~~</div>~~

| verse_id = BGT_C07_V19

| id = BGT_C07_V19_B01

| text = ... अचेतनया तन्मेयत्वात्तु मायया ।

लक्ष्म्या वशगया लोको विष्णुनैव विमोहितः ।

ये तु विष्णुं प्रपद्यन्ते ते मायां (तु) तां तरन्ति हि ।

लक्ष्मीः सा जडमायाया देवता ते उभे अपि ।

विष्णोर्वशे ततोनन्यभक्त्या तं शरणं व्रजेत् ।

यादृशी तत्र भक्तिः स्यात् तादृश्यन्यत्र नैव चेत् ।

अनन्यभक्तिः सा ज्ञेया विष्णावेव तु सा भवेत् ।

अन्येषु वैष्णवत्वेन लक्ष्मीब्रह्महरादिषु ।

कुर्याद् भक्तिं नान्यथा तु तद्वशा एव ते यतः ।

एवं जानंस्तमाप्नोति नान्यथा तु कथञ्चन ।

पूर्णं वस्तु यतो ह्येको वासुदेवो नचापरः ।

एवंविद् दुर्लभो लोके यत् सर्वे मिश्रयाजिनः ॥ १३-१९ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C05_V24" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">योन्तः सुखोन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोधिगच्छति॥२४ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C07_V20

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C07

| verse_type = shloka

| verse_line1 = कामैस्तैस्तैर्हृतज्ञानाः प्रपद्यन्तेन्यदेवताः ।

| verse_lines = कामैस्तैस्तैर्हृतज्ञानाः प्रपद्यन्तेन्यदेवताः ।;तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया॥२० ॥

| verse_line2 = तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया॥२० ॥

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C05_V24_B01" data-verse~~=~~"BGT_C05_V24">~~

{{VerseBlock

~~<p>ब्रह्मणि भूतः~~ । ~~अन्यथा पुनर्ब्रह्म गच्छतीति विरोधाच्च~~ । ~~अन्तस्सुखादिकं च ब्रह्मदर्शनात्~~ ॥ २४ ॥~~</p>~~

| verse_id = BGT_C07_V21

~~</div>~~

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C07

| verse_type = shloka

| verse_line1 = यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयार्चितुमिच्छति ।

| verse_lines = यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयार्चितुमिच्छति ।;तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम्॥२१ ॥

| verse_line2 = तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम्॥२१ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C05_V25" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C07_V22

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृषयः क्षीणकल्मषाः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C07

~~<span class~~=~~"shloka-line">छिन्नद्वैधायतात्मानः सर्वभूतहिते रताः॥२५~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते ।

~~</div>~~

| verse_lines = स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते ।;लभते च ततः कामान्मयैव विहितान्हि तान्॥२२ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = लभते च ततः कामान्मयैव विहितान्हि तान्॥२२ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C05_V26" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C07_V23

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम्~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C07

~~<span class~~=~~"shloka-line">अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम्॥२६~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम् ।

~~</div>~~

| verse_lines = अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम् ।;देवान्देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि॥२३ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = देवान्देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि॥२३ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C07_V23

~~<span class~~=~~"shloka-line">स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः~~ ।~~</span>~~

| id = BGT_C07_V23_B01

~~<span class=~~"~~shloka~~-~~line">प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ॥२७~~ ॥~~</span>~~

| text = ... ... यत् सर्वे मिश्रयाजिनः ॥ 'विष्णुं तत् परमज्ञात्वा रमाब्रह्महरादिकान् ।

~~</div>~~

यजन्नपि तमो घोरं नित्युदुःखं प्रयाति हि ।

~~</div>~~

अज्ञानां तु कुले जातो यावद् विष्णोः समर्चनम् ।

~~</div>~~

विष्णुतत्त्वं च जानीयात् तावत् सेवा पृथक् कृता ।

विद्याद्यैहिकभोगाय यदि बुद्ध्वा पुनर्न तु ।

परिवारतामृते कुर्यादन्यदेवार्चनं क्वचित् ।

अजानता कृतं त्यक्तं न दोषाय भविष्यति ।

जन्मादिप्रदमेव स्यादत्यागे पुनरेव तु ।

क्षिप्रं च ज्ञापयत्येव भगवान् स्वयमेव तु ।

यदि जन्मान्तरे स्वीयो निमित्तीकृत्य कञ्चन'' ॥ इत्यादि च ।

'मत्त एवेति तान् विदि्ध'' इत्युपसंहाराच्च तत्तत्कारणत्वात् तत्तन्नामेत्यवसीयते । ''मयि सर्वमिदं प्रोतम्" इति भेदेनैवोपक्रमाच्च । आप्नोति विष्णुमित्येवात्मशब्दो ज्ञानिनि । 'यच्चाप्नोति यदादत्ते'' इत्यादेः । 'आस्थितः स हि'' 'मां प्रपद्यते'' इत्यादिवाक्यशेषाच्च । बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान् भवति । ततो मां प्रपद्यते । वासुदेवः सर्वमिति पूर्णमिति जानन् । 'प्रपद्यन्तेन्यदेवताः'' इत्यादिवाक्यशेषे भेददर्शनाच्च । 'देवान् देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि'' इति च ॥ २०-२२ ॥ 'ज्ञात्वा परत्वं विष्णोस्तु पृथग् देवान् यजन्नरः ।

याति देवांस्तदज्ञात्वा तम एव प्रपद्यते ।

तथापि यावदन्यैस्तु साम्यं हीनत्वमेकताम् ।

न निश्चिन्वन्ति जायन्ते संसारे ते पुनः पुनः'' ॥ इति च ॥२३ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C05_V28" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">यतेंद्रियमनोबुदि्धर्मुनिर्मोक्षपरायणः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः॥२८ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C07_V24

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C07

| verse_type = shloka

| verse_line1 = अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः ।

| verse_lines = अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः ।;परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम्॥२४ ॥

| verse_line2 = परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम्॥२४ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<div class="gr-~~author~~-~~note~~">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये पञ्चमोध्यायः ॥~~</div>~~

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C07_V24

| id = BGT_C07_V24_B01

| text = 'अव्यक्तः परमात्मासौ व्यक्तो जीव उदाहृतः ।

मन्यते यस्तयोरैक्यं स तु यात्यधरं तमः'' ॥ इति च ॥२४ ॥

}}

~~<div class="bhashya" id="BGT_C05_V28_B01" data-verse="BGT_C05_V28">~~

~~<p>'अमुक्तो मुक्तसादृश्यान्मुक्त एव हि तत्त्वदृक् ।</p>~~

~~<p>किमु मुक्तिगतस्तस्माज्ज्ञानमेवाधिकं नरे'' ॥ इति नारदीये ॥ २७, २८ ॥</p>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C07_V25

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C07

| verse_type = shloka

| verse_line1 = नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः ।

| verse_lines = नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः ।;मूढोयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम्॥२५ ॥

| verse_line2 = मूढोयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम्॥२५ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C05_V29" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C07_V26

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम्~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C07

~~<span class~~=~~"shloka-line">सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा~~ मां ~~शान्तिमृच्छति॥२९~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन ।

~~</div>~~

| verse_lines = वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन ।;भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन॥२६ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन॥२६ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<div class="gr-~~author~~-~~note~~">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे कर्मसन्न्यासयोगो नाम पञ्चमोध्यायः ॥~~</div>~~

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C07_V26

| id = BGT_C07_V26_B01

| text = 'यथात्मानं हरिर्वेत्ति तथान्ये नैव तं विदुः ।

जानन्ति किञ्चित् क्रमशो रमाद्यास्तत्प्रसादतः'' ॥ इति च ॥२६ ॥

}}

~~== षष्ठोऽध्यायः ==~~

~~<div class="adhyaya-block" data-doc="BGT" data-chap="6">~~

~~<p class="adhyaya-trans">षष्ठोऽध्यायः</p>~~

</div>

{{VerseBlock

<p>~~ज्ञानान्तरङ्गं समाधियोगमाहानेनाध्यायेन ध्यानमत्रोच्यते~~ ।</p>

| verse_id = BGT_C07_V27

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C07

| verse_type = shloka

| verse_line1 = इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन भारत ।

| verse_lines = इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन भारत ।;सर्वभूतानि संमोहं सर्गे यान्ति परन्तप॥२७ ॥

| verse_line2 = सर्वभूतानि संमोहं सर्गे यान्ति परन्तप॥२७ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C07_V27

| id = BGT_C07_V27_B01

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bharatha-id">द्वन्द्वमोहो मिथ्याज्ञानम् ।<br/>'तमस्तु शार्वरं विद्यान्मोहश्चैव विपर्ययः'' ।</span></span> इति भारते ।<br/>जीवेश्वरादिकं द्वन्द्वम् । तद्विषयो मोहो द्वन्द्वमोहः । सम्मोहः तदाग्रहः'तदाग्रहो महामोहस्तामिस्रः क्रोध उच्यते'' । इत्युक्तत्वात् ।<br/>सर्गे सर्गकाल एव ।<br/>'जीवधर्मानीश्वरे तु यो जीवेष्वैश्वरानपि ।<br/>विद्याज्जीवेश्वरैक्यं वा द्वन्द्वमोही स उच्यते'' ॥ इत्याग्नेये ॥२७ ॥

}}

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C07_V28

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C07

| verse_type = shloka

| verse_line1 = येषां त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम् ।

| verse_lines = येषां त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम् ।;ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ता भजन्ते मां दृढव्रताः॥२८ ॥

| verse_line2 = ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ता भजन्ते मां दृढव्रताः॥२८ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C06_V01" type~~=~~"shloka" data-doc="~~BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C07_V29

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C07

~~<span class~~=~~"shloka-line">स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः॥१~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये ।

~~</div>~~

| verse_lines = जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये ।;ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नमध्यात्मं कर्म चाखिलम्॥२९ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नमध्यात्मं कर्म चाखिलम्॥२९ ॥

}}

~~<blockquote class~~=~~"uvaaca">श्री भगवानुवाच</blockquote>~~

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C07_V30

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C07

| verse_type = shloka

| verse_line1 = साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः ।

| verse_lines = साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः ।;प्रयाणकालेपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः॥३० ॥

| verse_line2 = प्रयाणकालेपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः॥३० ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे ज्ञानविज्ञानयोगो नाम सप्तमोध्यायः ॥</div>

~~<p>'स ब्रह्मनिष्ठस्तु यतिर्महात्मा शारीरमग्निं च मुखे जुहोति'' ।</p>~~

~~<p>इत्यादेर्न यतेरप्यनग्नित्वम् । आत्मसमारोपणाच्च ॥१~~ ॥~~</p>~~

</div>

<div class="~~verse" id="BGT_C06_V02" type="shloka" data~~-~~doc="BGT">~~

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये सप्तमोध्यायः ॥</div>

~~<div class="verse~~-~~text~~">

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विदि्ध पाण्डव ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">न ह्यसंन्यस्तसङ्कल्पो योगी भवति कश्चन॥२~~ ॥~~</span>~~

~~</div>~~

</div>

~~<p>योगविशेष एव संन्यास इत्यर्थः ॥ २~~ ॥~~</p>~~

{{Bhashyam

~~</div>~~

| verse_id = BGT_C07_V30

| id = BGT_C07_V30_B01

| text = 'तद् ब्रह्म'' इत्युक्तेन्यत्वाशङ्कां निवारयति साधिभूताधिदैवं मामिति ।

॥३० ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C06_V03" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते॥३ ॥</span>~~

</div>

== अष्टमोऽध्यायः ==

<div class="introduction-line">मरणकालकर्तव्यगत्याद्यस्मिन्नध्याये उपदिशति-</div>

</div>

<div class="introduction-line">उक्तव्याख्यानपूर्वकं ब्रह्मप्राप्तिरुच्यते ।</div>

</div>

<~~div class="bhashya" id="BGT_C06_V03_B01" data-verse="BGT_C06_V03">~~

~~<span class="gr-~~blockquote~~"><span~~ class="~~gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id~~">सम्पूर्णोपायो योगारूढः । 'नानाजनस्य शुश्रूषा कर्मेति करवन्मितेः । योगार्थिना तु सा कार्या योगस्थेन हरौ स्थितिः । तेनापि स्वोत्तमानां तु कार्यान्यैरखिलेष्वपि । शक्तितः करणीयेति विशेषोसिद्धसिद्धयोः । प्राप्तोपायस्तु सिद्धः स्यात् प्रेप्सुः साधक उच्यते । तस्य प्राण्युपकारेण सन्तुष्टो भवतीश्वरः । सिद्धोपायेन विष्णोस्तु ध्यानव्याख्यार्चनादिकम् । कार्यं नान्यत् तस्य तेन तुष्टो भवति केशवः'' ॥</span></~~span> इति प्रवृत्तवचनान्न विरोधः । <span class="gr-~~blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">'शमो मन्निष्ठता बुद्धेर्दम इंद्रियनिग्रहः'' ।</span></span> इति भागवते ॥३ ॥

~~</div~~>

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C06_V04" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C08_V01

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">यदा हि नेंद्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C08

~~<span class~~=~~"shloka-line">सर्वसङ्कल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते॥४~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = किं तद्ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम ।

~~</div>~~

| verse_lines = किं तद्ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम ।;अधिभूतं च किं प्रोक्तमधिदैवं किमुच्यते॥१ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = अधिभूतं च किं प्रोक्तमधिदैवं किमुच्यते॥१ ॥

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C06_V04_B01" data-verse~~=~~"BGT_C06_V04">~~

{{VerseBlock

~~<p>~~कथं ~~नानुषज्यते ? सर्वसङ्कल्पसंन्यासी~~ ।~~</p>~~

| verse_id = BGT_C08_V02

~~<p>'मयि सर्वणि कर्माणि'' इत्युक्तत्वात्~~ ।~~</p>~~

| document_id = BGT

~~<p>'मदधीनमिदं ज्ञात्वा मत्संन्यासीति चोच्यते'' । इति~~ च ॥४ ॥~~</p>~~

| chapter_id = BGT_C08

~~</div>~~

| verse_type = shloka

| verse_line1 = अधियज्ञः कथं कोत्र देहेस्मिन्मधुसूदन ।

| verse_lines = अधियज्ञः कथं कोत्र देहेस्मिन्मधुसूदन ।;प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोसि नियतात्मभिः॥२ ॥

| verse_line2 = प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोसि नियतात्मभिः॥२ ॥

}}

<~~div~~ class="~~verse~~" ~~id="BGT_C06_V05" type="shloka" data-doc="BGT">~~

<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः॥५ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~</div~~>

</~~div~~>

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C06_V06" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C08_V03

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C08

~~<span class~~=~~"shloka-line">अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत्॥६~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोध्यात्ममुच्यते ।

~~</div>~~

| verse_lines = अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोध्यात्ममुच्यते ।;भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसञ्ज्ञितः॥३ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसञ्ज्ञितः॥३ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<p>'उद्धरेतैव संसाराज्जीवात्मानं परात्मना ।</p>~~

{{Bhashyam

~~<p>विष्णुर्बन्धुः सतां नित्यं परात्मा ह्यसतामरिः ।</p>~~

| verse_id = BGT_C08_V03

~~<p>तत्प्रसादजया भक्तया जितो यस्य वशेत्विव ।</p>~~

| id = BGT_C08_V03_B01

~~<p>वर्तते तस्य मित्रं स तदन्यस्य~~ च ~~शत्रुवत्~~'' ॥ इति ~~च ।</p>~~

| text = तदिति विशेषणात् ब्रह्मेत्युक्तमन्यदेव प्रकृत्यादीनां मध्ये किञ्चित्; उपरि 'साधियज्ञं च'' इति चशब्दादधिभूतादिसहितत्वेन विष्णुज्ञानमन्यदेवेति संशयः 'किं तद् ब्रह्म'' इति प्रश्नकारणम् ॥ १,२ ॥

~~<p>~~'~~परमात्मा समाहितः~~'' इति ~~वाक्यशेषाच्च~~ ॥ ५, ६ ॥~~</p>~~

}}

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C06_V07" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः॥७ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C08_V04

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C08

| verse_type = shloka

| verse_line1 = अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतम् ॥

| verse_lines = अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतम् ॥;अधियज्ञोहमेवात्र देहे देहभृतां वर॥ ४ ॥

| verse_line2 = अधियज्ञोहमेवात्र देहे देहभृतां वर॥ ४ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<~~div~~ class="~~verse~~-~~text~~">

{{Bhashyam

<~~div~~ class="~~shloka~~">

| verse_id = BGT_C08_V04

~~<span class=~~"~~shloka~~-~~line"~~>~~ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूढस्थो विजितेंद्रियः~~ ।</~~span~~>

| id = BGT_C08_V04_B01

<~~span class="shloka-line"~~>~~युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः॥८~~ ॥</span>

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Tatvaviveka-id">परमाक्षरं विष्णुरेव मुख्यत इति प्रसिद्धत्वात् तथैव (परिहार इति) परिहरति । अज्ञानां तदपि ज्ञापयितुं तथैव परिहारः । पुनरहमिति नोक्तमित्याशङ्का 'अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नम्" इति विष्णावेव प्रयुक्तेनाव्यक्तशब्देन 'अव्यक्तोक्षर इत्युक्तः'' इति परिह्रियते । 'ये चाप्यक्षरमव्यक्तम्'' इत्यत्र तु पृथक् प्रश्नादुपासकयोः फलतारतम्यकथनात् 'कूटस्थोक्षर उच्यते'' इत्युक्ताक्षरादपि चोत्तमः इति विष्णोरुत्तमत्वकथनाच्चान्यदेवेत्यवसीयते । 'अधियज्ञोहमेव'' इति साधियज्ञमित्युक्त्या प्राप्तभेदनिवृत्त्यर्थम् । तस्यैव सर्वप्राणिदेहस्थित-रूपान्तरापेक्षया सहितत्वं युज्यते ।<br/>'प्राणिनां देहगो विष्णुरधियज्ञ इतीरितः ।<br/>स एव व्याप्तरूपेण ब्रह्मेति परिकीर्त्यते ।<br/>तैस्तैरधिकयाज्यत्वाद् बृंहितत्वाच्च हेतुतः ।<br/>अध्यात्मं तत्स्वभावो यदधिकः परमात्मगः ।<br/>पुंसां सजडभावानां सर्गः कर्म हरेः स्मृऽतम् ।<br/>भूताधिकत्वतो जीवा अधिभूतमितीरिताः ।<br/>अधिको दैवतं विष्णुरेव यस्यास्तु सा रमा ।<br/>पुरुप्राणाधिदैवाख्या त्विति ज्ञेयमिदं नरैः'' ॥</span></span> इति तत्त्वविवेके ।<br/>कथंरूपोधियज्ञ इति प्रश्नस्तु 'अहमेव'' इत्युक्तत्वात् तल्लक्षणोक्त्यैव परिहृतः ॥॥ ३,४ ॥

</~~div~~>

}}

</~~div~~>

~~</div>~~

~~<div class="bhashya" id="BGT_C06_V08_B01" data-verse="BGT_C06_V08">~~

~~<p>'सर्वत्र विष्णोरुत्कर्षज्ञानं ज्ञानमितीर्यते ।</p>~~

~~<p>तद्विशेषपरिज्ञानं विज्ञानमिति गीयते'' ॥ इति च ॥ ७,८ ॥</p>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C08_V05

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C08

| verse_type = shloka

| verse_line1 = अन्तकाले च मामेव स्मरन्मुक्त्वा कलेवरम् ।

| verse_lines = अन्तकाले च मामेव स्मरन्मुक्त्वा कलेवरम् ।;यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः॥५ ॥

| verse_line2 = यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः॥५ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C06_V09" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C08_V06

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C08

~~<span class~~=~~"shloka-line">साधुष्वपि च पापेषु समबुदि्धर्विशिष्यते॥९~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = यं यं वापि स्मरन् भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् ।

~~</div>~~

| verse_lines = यं यं वापि स्मरन् भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् ।;तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः॥६ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः॥६ ॥

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C06_V09_B01" data-verse~~=~~"BGT_C06_V09">~~

{{VerseBlock

~~<span class~~=~~"gr-blockquote"><span class~~=~~"gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">'यस्य यत्र यथा वृत्तिर्विहिता वर्तनं तथा~~ । ~~ज्ञानं वापि समत्वं तद्विषमत्वमतोन्यथा'' ॥</span></span> इति महाविष्णुपुराणे । <span class~~="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">'अनिमित्तस्नेहवांस्तु सुहृज्ज्ञात्वोपकारकृत् । मित्रं वधादिकृदरिर्द्वेष्यस्त्वप्रियमात्रकृत् । उदासीनः स्नेहवतोप्यस्नेही तत्कृतानुकृत् । ~~>मध्यस्थ इति विज्ञेयः सुहृदेषु विशिष्यते''~~ ॥~~</span></span> इति नारदीये ॥ ९-१९~~ ॥

| verse_id = BGT_C08_V07

~~</div>~~

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C08

| verse_type = shloka

| verse_line1 = तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युद्ध्य च ।

| verse_lines = तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युद्ध्य च ।;मय्यर्पितमनोबुदि्धर्मामेवैष्यस्यसंशयः॥७ ॥

| verse_line2 = मय्यर्पितमनोबुदि्धर्मामेवैष्यस्यसंशयः॥७ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C06_V10" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C08_V08

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C08

~~<span class~~=~~"shloka-line">एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः॥१०~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना ।

~~</div>~~

| verse_lines = अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना ।;परमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन्॥८ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = परमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन्॥८ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C08_V08

~~<span class~~=~~"shloka-line">शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः~~ ।~~</span>~~

| id = BGT_C08_V08_B01

~~<span class="shloka~~-~~line">नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम्॥११~~ ॥~~</span>~~

| text = मद्भावं मयि भावम् । सदा तद्भावभावितानामेव स्मरंस्त्यजतीति केवलतत्कालस्मरणं भवति । न चेत् स्मरतोपि समाधिस्थस्खलनवत् पूर्वकर्मानुसारिस्मृऽत्या तत्प्राप्तिरेव भवति । अपरोक्षज्ञानिनां प्रारब्धकर्मावसाने स्मरंस्त्यजतीति भवत्येव । 'प्रयाणकालेपि च मां ते विदुः'' इत्युक्तत्वात् । 'युक्तचेतसः'' इति विशेषणान्नित्यं स्मरतामेवापरोक्षज्ञानं जायते ।

~~</div>~~

'भक्त्या ज्ञानान्निषिद्धानां त्यागान्नित्यहरिस्मृऽतेः ।

~~</div>~~

अरागाद् विहितात्यागादित्येतैरेव संयुतैः ।

~~</div>~~

अपरोक्षदर्शनं विष्णोर्जायते नान्यथा क्वचित्'' ॥ इति सत्तत्त्वे ॥ ५-८ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C06_V12" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेंद्रियक्रियः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">उपविश्यासने युञ्ज््याद्योगमात्मविशुद्धये॥१२ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C08_V09

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C08

| verse_type = shloka

| verse_line1 = कविं पुराणमनुशासितारम् अणोरणीयांसमनुस्मरेद्यः।

| verse_lines = कविं पुराणमनुशासितारम् अणोरणीयांसमनुस्मरेद्यः।;सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूपम् आदित्यवर्णं तमसः परस्तात् ॥॥ ९ ॥

| verse_line2 = सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूपम् आदित्यवर्णं तमसः परस्तात् ॥॥ ९ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C06_V13" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C08_V10

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C08

~~<span class~~=~~"shloka-line">सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन्॥१३~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = प्रयाणकाले मनसाचलेन भक्त्या युक्तो योगबलेन चैव ।

~~</div>~~

| verse_lines = प्रयाणकाले मनसाचलेन भक्त्या युक्तो योगबलेन चैव ।;भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक् स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥॥ १० ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक् स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥॥ १० ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class="verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C08_V10

~~<span class~~=~~"shloka-line">प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः ।</span>~~

| id = BGT_C08_V10_B01

~~<span class~~=~~"shloka-line">मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः॥१४~~ ॥~~</span>~~

| text = तमसः परस्तात् अप्राकृतदेहम् ॥ ९, १० ॥

~~</div>~~

}}

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C06_V15" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी नियतमानसः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति॥१५ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C08_V11

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C08

| verse_type = shloka

| verse_line1 = यदक्षरं वेदविदो वदन्ति विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः ।

| verse_lines = यदक्षरं वेदविदो वदन्ति विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः ।;यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं सङ्ग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥॥ ११ ॥

| verse_line2 = यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं सङ्ग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥॥ ११ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class="verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C08_V11

~~<span class~~=~~"shloka-line">नात्यश्नतस्तु योगोस्ति न चैकान्तमनश्नतः ।</span>~~

| id = BGT_C08_V11_B01

~~<span class~~=~~"shloka-line">न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन॥१६~~ ॥~~</span>~~

| text = मन आदीनां ब्रह्मणि चरणं ब्रह्मचर्यम् ॥ ११ ॥

~~</div>~~

}}

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C06_V17" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा॥१७ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C08_V12

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C08

| verse_type = shloka

| verse_line1 = सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च ।

| verse_lines = सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च ।;मूध््नर्याधायात्मनः प्राणमास्थितो योगधारणाम्॥१२ ॥

| verse_line2 = मूध््नर्याधायात्मनः प्राणमास्थितो योगधारणाम्॥१२ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C06_V18" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C08_V13

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C08

~~<span class~~=~~"shloka-line">निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा॥१८~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन् मामनुस्मरन् ।

~~</div>~~

| verse_lines = ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन् मामनुस्मरन् ।;यः प्रयाति त्यजन् देहं स याति परमां गतिम्॥१३ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = यः प्रयाति त्यजन् देहं स याति परमां गतिम्॥१३ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class="verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C08_V13

~~<span class~~=~~"shloka-line">यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृऽता ।</span>~~

| id = BGT_C08_V13_B01

~~<span class~~=~~"shloka-line">योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः॥१९~~ ॥~~</span>~~

| text = एकाक्षरवाच्यत्वादेकाक्षरं परं ब्रह्म ॥ १३ ॥

~~</div>~~

}}

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C06_V20" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति॥२० ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C08_V14

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C08

| verse_type = shloka

| verse_line1 = अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः ।

| verse_lines = अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः ।;तस्याहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः॥१४ ॥

| verse_line2 = तस्याहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः॥१४ ॥

}}

{{VerseBlock

<p>~~आत्मानं विष्णुम्~~ । ~~आत्मना तत्प्रसादेन (तत्प्रसादादेव) ॥ २०~~ ॥</p>

| verse_id = BGT_C08_V15

</~~div~~>

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C08

| verse_type = shloka

| verse_line1 = मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् ।

| verse_lines = मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् ।;नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिदि्धं परमां गताः॥१५ ॥

| verse_line2 = नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिदि्धं परमां गताः॥१५ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C08_V16

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C08

| verse_type = shloka

| verse_line1 = आब्रह्मभवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोर्जुन ।

| verse_lines = आब्रह्मभवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोर्जुन ।;मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते॥१६ ॥

| verse_line2 = मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते॥१६ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C08_V16

| id = BGT_C08_V16_B01

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Tatvaviveka-id">'नियमाज्जन्मनोभावो मुक्तस्यैव तथापि तु ।<br/>महर्लोकमतीतानां न जन्मांशलयौ विना ।<br/>तत्राप्यवश्यं तत् स्थानं तैः क्षिप्रं पुनराप्यते'' ॥</span></span> इति पाद्मे ॥१६ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C06_V21" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">सुखमात्यन्तिकं यत्तद्बुदि्धग्राह्यमतींद्रियम् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः॥२१ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C08_V17

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C08

| verse_type = shloka

| verse_line1 = सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद्ब्रह्मणो विदुः ।

| verse_lines = सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद्ब्रह्मणो विदुः ।;रात्रिं युगसहस्रान्तां तेहोरात्रविदो जनाः॥१७ ॥

| verse_line2 = रात्रिं युगसहस्रान्तां तेहोरात्रविदो जनाः॥१७ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C08_V17

~~<span class~~=~~"shloka-line">यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः~~ ।~~</span>~~

| id = BGT_C08_V17_B01

~~<span class="shloka-line">यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते॥२२~~ ॥~~</span>~~

| text = सहस्रमिति बह्वेव । ब्रह्मणः परब्रह्मणः ।

~~</div>~~

'अव्यक्ताद् व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे रात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसञ्ज्ञके'' ॥ इति वाक्यशेषात् ।

~~</div>~~

नहि विरिञ्चाहन्येव सर्वव्यक्तलयः ।

~~</div>~~

'नित्यस्यापि हरेः कालो द्विपरार्धात्मकस्त्वयम् ।

अहःश्चासौ(श्वासो) निमेषश्चेत्यप्रवृत्त्योपचर्यते'' ॥ इति च ॥१७ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C06_V23" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">तं विद्याद्दुःखसंयोगवियोगं योगसञ्ज्ञितम् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">स निश्चयेन योक्तव्यो योगोनिर्विण्णचेतसा॥२३ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C08_V18

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C08

| verse_type = shloka

| verse_line1 = अव्यक्ताद्व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे ।

| verse_lines = अव्यक्ताद्व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे ।;रात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसञ्ज्ञके॥१८ ॥

| verse_line2 = रात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसञ्ज्ञके॥१८ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C06_V24" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C08_V19

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">संङ्कल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C08

~~<span class~~=~~"shloka-line">मनसैवेंद्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः॥२४~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते ।

~~</div>~~

| verse_lines = भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते ।;रात्र्यागमेवशः पार्थ प्रभवत्यहरागमे॥१९ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = रात्र्यागमेवशः पार्थ प्रभवत्यहरागमे॥१९ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C06_V25" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C08_V20

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">शनैः शनैरुपरमेद्बुद्ध्या धृतिगृहीतया~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C08

~~<span class~~=~~"shloka-line">आत्मसंस्थं मनः कृत्वा~~ न ~~किञ्चिदपि चिन्तयेत्॥२५~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = परस्तस्मात्तुभावोन्योव्यक्तोव्यक्तात्सनातनः ।

~~</div>~~

| verse_lines = परस्तस्मात्तुभावोन्योव्यक्तोव्यक्तात्सनातनः ।;यः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति॥२० ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = यः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति॥२० ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C06_V26" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C08_V21

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम्~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C08

~~<span class~~=~~"shloka-line">ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत्॥२६~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = अव्यक्तोक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम् ।

~~</div>~~

| verse_lines = अव्यक्तोक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम् ।;यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम॥२१ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम॥२१ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C06_V27" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C08_V22

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम्~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C08

~~<span class~~=~~"shloka-line">उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम्॥२७~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया ।

~~</div>~~

| verse_lines = पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया ।;यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम्॥२२ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम्॥२२ ॥

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C06_V27_B01" data-verse~~=~~"BGT_C06_V27">~~

{{VerseBlock

~~<p>ब्रह्मणि भूतम्~~ ॥ २७ ॥~~</p>~~

| verse_id = BGT_C08_V23

~~</div>~~

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C08

| verse_type = shloka

| verse_line1 = यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्तिं चैव योगिनः ।

| verse_lines = यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्तिं चैव योगिनः ।;प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ॥२३ ॥

| verse_line2 = प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ॥२३ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C08_V23

~~<span class~~=~~"shloka-line">युञ्जन् एवं सदात्मानं योगी विगतकल्मषः~~ ।~~</span>~~

| id = BGT_C08_V23_B01

~~<span class="shloka-line">सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते॥२८~~ ॥~~</span>~~

| text = यत्र कालाभिमानिदेवतासु मृत्यनन्तरं प्रयाताः । अग्निर्ज्योतिर्धूमानामकालाभिमानित्वेपि कालप्राचुर्यात् काल इत्युच्यते ॥ २३ ॥

~~</div>~~

}}

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C06_V29" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः॥२९ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C08_V24

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C08

| verse_type = shloka

| verse_line1 = अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् ।

| verse_lines = अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् ।;तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः॥२४ ॥

| verse_line2 = तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः॥२४ ॥

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C06_V29_B01" data-verse~~=~~"BGT_C06_V29">~~

{{VerseBlock

~~<p>सर्वभूतेषु स्थितं परमात्मानम्~~ ॥ २९ ॥~~</p>~~

| verse_id = BGT_C08_V25

~~</div>~~

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C08

| verse_type = shloka

| verse_line1 = धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम् ।

| verse_lines = धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम् ।;तत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते॥२५ ॥

| verse_line2 = तत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते॥२५ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C06_V30" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C08_V26

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C08

~~<span class~~=~~"shloka-line">तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति॥३०~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते ।

~~</div>~~

| verse_lines = शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते ।;एकया यात्यनावृत्तिमन्ययावर्तते पुनः॥२६ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = एकया यात्यनावृत्तिमन्ययावर्तते पुनः॥२६ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-~~text">

{{Bhashyam

<~~div class="shloka"~~>

| verse_id = BGT_C08_V26

<span class="~~shloka~~-~~line~~">~~सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः ।</span>~~

| id = BGT_C08_V26_B01

<span class="~~shloka~~-~~line~~">~~सर्वथा वर्तमानोपि स योगी मयि वर्तते॥३१ ॥~~</span>

| text = 'अग्निर्ज्योतिरिति द्वेधा वह्नेः पुत्रो व्यवस्थितः ।<br/>तं प्राप्य याति ब्रह्मिष्ठो दिवसाद्यभिमानिनः'' ॥ इति सत्तत्त्वे ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">तत्कालमरणविवक्षायामग्निज्योतिर्धूमानामयोगः । 'अथ यो दक्षिणे प्रमीयते पितॄणामेव महिमानं गत्वा चन्द्रमसः सायुज्यं गच्छत्येतौ वै सूर्याचन्द्रमसोर्महिमानौ ब्राह्मणो विद्वानभिजयति तस्माद् ब्रह्मणो महिमानमाप्नोति'' इति विदुषो दक्षिणायनमरणेप्यपुनरावृत्त्या ब्रह्मप्राप्तिश्रुतेः । 'विद्वान् ब्रह्म समाप्नोति यत्र तत्र मृतोपि सन्''</span></span> इति च पाद्मे ॥ २४-२६ ॥

</~~div>~~

}}

~~</div~~>

~~</div>~~

~~<div class="bhashya" id="BGT_C06_V31_B01" data-verse="BGT_C06_V31">~~

~~<p>सर्वत्र विष्णुरेक इति स्थितः ॥ ३१ ॥</p>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C08_V27

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C08

| verse_type = shloka

| verse_line1 = नैते सृती पार्थ जानन् योगी मुह्यति कश्चन ।

| verse_lines = नैते सृती पार्थ जानन् योगी मुह्यति कश्चन ।;तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन ॥२७ ॥

| verse_line2 = तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन ॥२७ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C06_V32" type~~=~~"shloka" data-doc="~~BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C08_V28

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योर्जुन~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C08

~~<span class~~=~~"shloka-line">सुखं वा यदि वा दुःखं स~~ योगी ~~परमो मतः॥३२~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = वेदेषु यज्ञेषु तपःसु चैव दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम् ।

~~</div>~~

| verse_lines = वेदेषु यज्ञेषु तपःसु चैव दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम् ।;अत्येति तत्सर्वमिदं विदित्वा योगी परं स्थानमुपैति चाद्यम् ।;॥२८ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = अत्येति तत्सर्वमिदं विदित्वा योगी परं स्थानमुपैति चाद्यम् ।

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे अक्षरब्रह्मयोगो नाम अष्टमोध्यायः ॥</div>

~~<p>अतो विष्ण्वनुवर्तिषु स्ववत् स्नेहः कर्तव्यः~~ ॥ ३२ ॥~~</p>~~

</div>

<div class="~~verse" id="BGT_C06_V33" type="shloka" data~~-~~doc="BGT">~~

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये अष्टमोध्यायः ॥</div>

~~<div class="verse~~-~~text~~">

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">योयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात्स्थितिं स्थिराम्॥३३~~ ॥~~</span>~~

~~</div>~~

</div>

<~~blockquote~~ class="~~uvaaca~~">~~अर्जुन उवाच</blockquote>~~

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C08_V28

| id = BGT_C08_V28_B01

| text = 'मार्गौ ब्रह्म च यः पश्येत् साक्षादेवापरोक्षतः ।

सर्वपुण्यातिगोमुह्यन् यात्यसौ ब्रह्म तत् परम्'' ॥ इति च ।॥ २७-२८ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C06_V34" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम्॥३४ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

== नवमोऽध्यायः ==

<div class="introduction-line">सप्तमाध्यायोक्तं स्पष्टयत्यस्मिन्नध्याये-</div>

</div>

<div class="~~verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka~~-line">~~असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम्~~ ।~~</span>~~

~~<span class="shloka-line">अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते॥३५ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>

~~<div class~~=~~"verse" id~~=~~"BGT_C06_V36" type~~="shloka~~" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C09_V01

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~="shloka~~-line">असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C09

~~<span class~~=~~"shloka-line">वश्यात्मना तु यतता शक्योवाप्तुमुपायतः॥३६~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे ।

~~</div>~~

| verse_lines = इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे ।;ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेशुभात्॥१ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेशुभात्॥१ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C09_V02

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C09

| verse_type = shloka

| verse_line1 = राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमम् ।

| verse_lines = राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमम् ।;प्रत्यक्षावगमं धर्म्यं सुसुखं कर्तुमव्ययम्॥२ ॥

| verse_line2 = प्रत्यक्षावगमं धर्म्यं सुसुखं कर्तुमव्ययम्॥२ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C09_V03

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C09

| verse_type = shloka

| verse_line1 = अश्रद्दधानाः पुरुषा धर्मस्यास्य परन्तप ।

| verse_lines = अश्रद्दधानाः पुरुषा धर्मस्यास्य परन्तप ।;अप्राप्य मां निवर्तन्ते मृत्युसंसारवर्त्मनि॥३ ॥

| verse_line2 = अप्राप्य मां निवर्तन्ते मृत्युसंसारवर्त्मनि॥३ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C06_V37" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C09_V04

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C09

~~<span class~~=~~"shloka-line">अप्राप्य योगसंसिदि्धं कां गतिं कृष्ण गच्छति॥३७~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना ।

~~</div>~~

| verse_lines = मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना ।;मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः॥४ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः॥४ ॥

}}

~~<blockquote class~~=~~"uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>~~

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C09_V05

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C09

| verse_type = shloka

| verse_line1 = न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम् ।

| verse_lines = न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम् ।;भूतभृन्न च भूतस्थो ममात्मा भूतभावनः॥५ ॥

| verse_line2 = भूतभृन्न च भूतस्थो ममात्मा भूतभावनः॥५ ॥

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C06_V37_B01" data-verse~~=~~"BGT_C06_V37">~~

{{VerseBlock

~~<p>अयतिः अप्रयत्नः~~ । ~~''प्रयत्नाद्यतमानस्तु" इति वाक्यशेषात्~~ । योगशब्द-स्योपायार्थत्वेप्यत्रोपायविशेष एव ध्यानयोगादिर्विवक्षित इति न विरोधः॥ ३७ ॥~~</p>~~

| verse_id = BGT_C09_V06

~~</div>~~

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C09

| verse_type = shloka

| verse_line1 = यथाकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान् ।

| verse_lines = यथाकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान् ।;तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय॥६ ॥

| verse_line2 = तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय॥६ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C06_V38" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C09_V07

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C09

~~<span class~~=~~"shloka-line">अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि॥३८~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृतिं यान्ति मामिकाम् ।

~~</div>~~

| verse_lines = सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृतिं यान्ति मामिकाम् ।;कल्पक्षये पुनस्तानि कल्पादौ विसृजाम्यहम्॥७ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = कल्पक्षये पुनस्तानि कल्पादौ विसृजाम्यहम्॥७ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C06_V39" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C09_V08

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C09

~~<span class~~=~~"shloka-line">त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते॥३९~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य विसृजामि पुनः पुनः ।

~~</div>~~

| verse_lines = प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य विसृजामि पुनः पुनः ।;भूतग्राममिमं कृत्स्नमवशं प्रकृतेर्वशात्॥८ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = भूतग्राममिमं कृत्स्नमवशं प्रकृतेर्वशात्॥८ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C06_V40" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C09_V09

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C09

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~न ~~हि कल्याणकृत्कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति॥४०~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = न च मां तानि कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय ।

~~</div>~~

| verse_lines = न च मां तानि कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय ।;उदासीनवदासीनमसक्तं तेषु कर्मसु॥९ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = उदासीनवदासीनमसक्तं तेषु कर्मसु॥९ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<~~blockquote~~ class="~~uvaaca~~">~~श्रीभगवानुवाच</blockquote>~~

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C09_V09

| id = BGT_C09_V09_B01

| text = 'विष्णुगान्यप्यतत्स्थानि भूतान्येष ह्यसङ्गतः'' इति च । ममात्मा मम देह एव । तदनन्यत्वात् । देहस्याचेतनत्वाशङ्कानिवृत्तये 'ममात्मा'' इत्याह ॥ ४-९ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C06_V41" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">प्राप्य पुण्यकृतान् लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोभिजायते॥४१ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C09_V10

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C09

| verse_type = shloka

| verse_line1 = मयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम् ।

| verse_lines = मयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम् ।;हेतुनानेन कौन्तेय जगद्विपरिवर्तते॥१० ॥

| verse_line2 = हेतुनानेन कौन्तेय जगद्विपरिवर्तते॥१० ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C09_V10

| id = BGT_C09_V10_B01

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'अध्यक्षोधिपतिः प्रोक्तो यदक्षाण्यस्य चोपरि'' ।</span></span> इति शब्दनिर्णये ।॥१० ॥

}}

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C09_V11

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C09

| verse_type = shloka

| verse_line1 = अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् ।

| verse_lines = अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् ।;परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम्॥११ ॥

| verse_line2 = परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम्॥११ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C09_V12

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C09

| verse_type = shloka

| verse_line1 = मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः ।

| verse_lines = मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः ।;राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहिनीं श्रिताः॥१२ ॥

| verse_line2 = राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहिनीं श्रिताः॥१२ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C06_V42" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C09_V13

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम्~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C09

~~<span class~~=~~"shloka-line">एतदि्ध दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम्॥४२~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः ।

~~</div>~~

| verse_lines = महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः ।;भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम्॥१३ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम्॥१३ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C06_V43" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C09_V14

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">तत्र तं बुदि्धसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम्~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C09

~~<span class~~=~~"shloka-line">यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन॥४३~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः ।

~~</div>~~

| verse_lines = सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः ।;नमस्यन्तश्च मां भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते॥१४ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = नमस्यन्तश्च मां भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते॥१४ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-~~text">

{{Bhashyam

<~~div~~ class="~~shloka~~">

| verse_id = BGT_C09_V14

<span class="~~shloka~~-~~line~~">~~पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोपि सः~~ ।</~~span~~>

| id = BGT_C09_V14_B01

<~~span class="shloka-line"~~>~~जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते॥४४ ॥~~</~~span~~>

| text = मानुषीं मनुष्यसदृशीम् 'तन्वा विष्णुरनन्योपि स्वाधीनत्वात् तदाश्रितः'' । इति च ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhavishyath-id">'ब्रह्मरुद्ररमादीनां साम्यदृष्टिरनन्यता ।<br/>प्रादुर्भावगतस्यापि दोषदृष्टिरपूर्णता ।<br/>धर्मदेहावतारादेर्भेददृष्टिश्च सङ्करः ।<br/>अवतारेष्विति ज्ञेयमवज्ञानं जनार्दने ।<br/>सर्वं मोघं शुभं तस्य योवजानाति केशवम् ।<br/>अवरं याति च तमः प्रादुर्भावगतोप्यतः ।<br/>ज्ञेयः केवलचिद्देहो विदोषः पूर्णसद्गुणः'' ॥</span></span> इति च भविष्यत्पर्वणि ॥ ११-१४ ॥

</~~div~~>

}}

</~~div~~>

~~<div class="bhashya" id="BGT_C06_V44_B01" data-verse="BGT_C06_V44">~~

<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paramayoga-id">'मोक्षोपायस्य जिज्ञासुरपि केवलपाठकात् । विशिष्टः किमु तद्विद्वान् किं पुनर्यस्तदास्थितः'' ॥</span></span> इति परमयोगे ॥४४ ॥

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C09_V15

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C09

| verse_type = shloka

| verse_line1 = ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते ।

| verse_lines = ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते ।;एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतोमुखम्॥१५ ॥

| verse_line2 = एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतोमुखम्॥१५ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C09_V15

~~<span class~~=~~"shloka-line">प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः~~ ।~~</span>~~

| id = BGT_C09_V15_B01

~~<span class="shloka-line">अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम्॥४५~~ ॥~~</span>~~

| text = 'एकमूर्तिश्चतुर्मूर्तिरथवा पञ्चमूर्तिकः ।

~~</div>~~

द्वादशादिप्रभेदो वा पूज्यते सज्जनैर्हरिः'' ॥ इति च ॥१५ ॥

~~</div>~~

}}

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C06_V46" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">तपस्विभ्योधिको योगी ज्ञानिभ्योपि मतोधिकः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन॥४६ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C09_V16

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C09

| verse_type = shloka

| verse_line1 = अहं क्रतुरहं यज्ञः स्वधाहमहमौषधम् ।

| verse_lines = अहं क्रतुरहं यज्ञः स्वधाहमहमौषधम् ।;मन्त्रोहमहमेवाज्यमहमग्निरहं हुतम्॥१६ ॥

| verse_line2 = मन्त्रोहमहमेवाज्यमहमग्निरहं हुतम्॥१६ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C06_V47" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C09_V17

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C09

~~<span class~~=~~"shloka-line">श्रद्धावान् भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः॥४७~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = पिताहमस्य जगतो माता धाता पितामहः ।

~~</div>~~

| verse_lines = पिताहमस्य जगतो माता धाता पितामहः ।;वेद्यं पवित्रमोङ्कार ऋक्साम यजुरेव च॥१७ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = वेद्यं पवित्रमोङ्कार ऋक्साम यजुरेव च॥१७ ॥

}}

~~<div class~~=~~"gr-author-note">~~॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे समाधियोगप्रपञ्चनं नाम षष्ठोध्यायः ॥~~</div>~~

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C09_V18

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C09

| verse_type = shloka

| verse_line1 = गतिर्भर्ता प्रभुः साक्षी निवासः शरणं सुहृत् ।

| verse_lines = गतिर्भर्ता प्रभुः साक्षी निवासः शरणं सुहृत् ।;प्रभवः प्रलयः स्थानं निधानं बीजमव्ययम्॥१८ ॥

| verse_line2 = प्रभवः प्रलयः स्थानं निधानं बीजमव्ययम्॥१८ ॥

}}

~~<div class~~=~~"gr-author-note">~~॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये षष्ठोध्यायः ॥~~</div>~~

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C09_V19

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C09

| verse_type = shloka

| verse_line1 = तपाम्यहमहं वर्षं निगृह्णाम्युत्सृजामि च ।

| verse_lines = तपाम्यहमहं वर्षं निगृह्णाम्युत्सृजामि च ।;अमृतं चैव मृत्युश्च सदसच्चाहमर्जुन॥१९ ॥

| verse_line2 = अमृतं चैव मृत्युश्च सदसच्चाहमर्जुन॥१९ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-~~Dattatreya~~-id">'~~तपसश्चैव यज्ञादेर्ध्यानमेव विशिष्यते~~ । अज्ञानिध्यानतो ज्ञानं ध्यानं सज्ज्ञानमप्यतः । तत्रापि मय्यभक्तस्य नान्यद्ध्यानं प्रयोजकम् । अन्यसामान्यविद् यो मे यश्चान्यं नेति पश्यति । अवरत्वदृगुदासीनो विद्वेषी चेत्यभक्तयः । मद्भक्तोपि हि कार्यार्थं यो ध्यायेदन्यदेवताः । परिवारतामृते तस्मात् केवलं मदुपासकः । वरोन्यान् मदधीनांश्च सर्वान् जानन् विशुद्धधीः'' ॥</span></span> इति ~~च दत्तात्रेयवचनम्~~ ॥ ~~४६,४७~~ ॥

{{Bhashyam

</~~div~~>

| verse_id = BGT_C09_V19

| id = BGT_C09_V19_B01

| text = 'अर्च्यत्वादृक्समत्वाच्च निजरूपेषु साम सः ।<br/>याज्यत्वात् स यजुर्यज्ञः सार्वज्ञ्यात् पुरुषोत्तमः ।<br/>'क्रतुः कृतिस्वरूपत्वात् स्वधानन्यधृतो यतः ।<br/>मानात् त्रातीति मन्त्रोयमुष्टानां निधिरौषधम् ।<br/>आ ज्यायस्त्वादाज्यनामा दर्भोदरधरो यतः ।<br/>अहूतत्वाद्धुतं चायमग्निर्नेतागतेर्यतः'' ॥ इत्यादि च ।<br/>'तत्तत्पदार्थभिन्नोपि तत्तन्नामैवमच्युतः ।<br/>स्वातन्त्र्यात् सर्वकर्तृत्वात् गुणानन्त्याच्च केवलम्'' ॥ इति च ।<br/>'ओमित्याक्रियते यस्मादोङ्कारो भगवान् (हरिः) परः'' इति च ।<br/>'पातीति पिता मानान्माता यत् स पितुर्महान् ।<br/>पितामहो निधातृत्वान्निधानं भीतरक्षणात् ।<br/>शरणं व्यञ्जनाच्चैव बीजमित्युच्यते प्रभुः'' ॥ इति च ।<br/>प्रलयकाले संहर्तृत्वात् प्रलयः । अन्यदापीति मृत्युः'प्राणगः प्राणधर्ता यदमृतं प्रविलापयन् ।<br/>विश्वं प्रलय इत्युक्तो मृत्युरन्यत्र मारणात्'' ॥ इति च ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'सत् साधुगुणपूर्णत्वादस्मान्नान्यो गुणाधिकः ।<br/>यतोतोसदिति प्रोक्तं विष्ण्वाख्यं परमं पदम्'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये ।<br/>॥ १६-१९ ॥ त्रैविद्या मां सोमपाः पूतपापा यज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते ।<br/>ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोकं अश्नन्ति दिव्यान् दिवि देवभोगान्॥ २० ॥

}}

~~== सप्तमोऽध्यायः ==~~

~~<div class="adhyaya-block" data-doc="BGT" data-chap="7">~~

~~<p class="adhyaya-trans">सप्तमोऽध्यायः</p>~~

~~</div>~~

~~<div class="introduction" id="BGT_C07_I01" data-verse="BGT_C07">~~

<p>साधनं प्राधान्येनोक्तमतीतैरध्यायैः । उत्तरैस्तु षड्भिर्भगवन्माहात्म्यं प्राधान्येनाह-</p>

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C09_V20

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C09

| verse_type = shloka

| verse_line1 = ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं

| verse_lines = ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं;क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति ।;एवं त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना;गतागतं कामकामा लभन्ते॥ २१ ॥

| verse_line2 = क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति ।

}}

~~<div class~~=~~"introduction" id~~=~~"BGT_C07_I02" data-verse~~=~~"BGT_C07">~~

{{VerseBlock

~~<p>भगवन्महिमा विशेषत उच्यते~~ ।~~</p>~~

| verse_id = BGT_C09_V21

~~</div>~~

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C09

| verse_type = shloka

| verse_line1 = अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते ।

| verse_lines = अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते ।;तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम्॥२२ ॥

| verse_line2 = तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम्॥२२ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C07_V01" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C09_V22

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">मय्यासक्तमनाः पार्थ योगं युञ्जन्मदाश्रयः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C09

~~<span class~~=~~"shloka-line">असंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु॥१~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = येप्यन्यदेवता भक्ता यजन्ते श्रद्धयान्विताः ।

~~</div>~~

| verse_lines = येप्यन्यदेवता भक्ता यजन्ते श्रद्धयान्विताः ।;तेपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकम्॥२३ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = तेपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकम्॥२३ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<~~blockquote~~ class="~~uvaaca~~">~~श्रीभगवानुवाच</blockquote>~~

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C09_V22

| id = BGT_C09_V22_B01

| text = 'अनन्यदेवतायागाद् भक्त्युद्रेकादकामनात् ।

सदा योगाच्च वैशिष्ट्यं त्रैविद्याद् वैष्णवादपि ।

स्यादि्ध भागवतस्यैव तेन ब्रह्मादयोखिलाः ।

अश्वमेधादिभिर्यज्ञैरपि केशवयाजिनः ।

वैष्णवा इति बुद्ध्यैव मानयन्त्यन्यदेवताः ॥'' इत्याग्नेये ।

'सम्यग्गुणगणज्ञानादुपासा पर्युपासना'' । इति च ॥ २०-२३ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C07_V02" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">ज्ञानं तेहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">यज्ज्ञात्वा नेह भूयोन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते॥२ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C09_V23

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C09

| verse_type = shloka

| verse_line1 = अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च ।

| verse_lines = अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च ।;न तु मामभिजानन्ति तत्त्वेनातश्च्यवन्ति ते॥२४ ॥

| verse_line2 = न तु मामभिजानन्ति तत्त्वेनातश्च्यवन्ति ते॥२४ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id~~=~~"BGT_C07_V03" type~~="shloka~~" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C09_V24

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~="shloka~~-line">मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C09

~~<span class~~=~~"shloka-line">यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः॥३~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = यान्ति देवव्रता देवान् पितॄन् यान्ति पितॄव्रताः ।

~~</div>~~

| verse_lines = यान्ति देवव्रता देवान् पितॄन् यान्ति पितॄव्रताः ।;भूतानि यान्ति भूतेज्या यान्ति मद्याजिनोपि माम् ॥॥ २५ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = भूतानि यान्ति भूतेज्या यान्ति मद्याजिनोपि माम् ॥॥ २५ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C09_V25

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C09

| verse_type = shloka

| verse_line1 = पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति ।

| verse_lines = पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति ।;तदहं भक्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मनः॥२६ ॥

| verse_line2 = तदहं भक्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मनः॥२६ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C09_V26

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C09

| verse_type = shloka

| verse_line1 = यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत् ।

| verse_lines = यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत् ।;यत्तपस्यसि कौन्तेय तत् कुरुष्व मदर्पणम्॥२७ ॥

| verse_line2 = यत्तपस्यसि कौन्तेय तत् कुरुष्व मदर्पणम्॥२७ ॥

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C07_V03_B01" data-verse~~=~~"BGT_C07_V03">~~

{{VerseBlock

~~<span class~~=~~"gr-blockquote"><span class~~=~~"gr-reference gr-ref-Padma-id">'अनन्तानां तु जीवानां यतन्ते केचिदेव तु~~ । मुक्त्यै तेषु च मुच्यन्ते केचिन्मुक्तेषु च स्फुटम् । केचनैव हरिं सम्यग् ब्रह्मरुद्रादयो विदुः । ~~अन्येषां यावता मुक्तिस्तावत् ज्ञानं हरौ परम्''~~ ॥~~</span></span> इति पाद्मे ।~~

| verse_id = BGT_C09_V27

~~<span class~~="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">'मुक्तानामपि सिद्धानां नारायणपरायणः । सुदुर्लभः प्रशान्तात्मा कोटिष्वपि महामते'' ॥~~</span></span> इति भागवते ।~~

| document_id = BGT

~~<span class~~="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Sattatva-id">'सर्वे मुक्ता हरौ भक्तास्तेषु ब्रह्मैव मुख्यतः । विष्णोः परमभक्तस्तु तस्मात् जीवघनो मतः'' ॥</span></span> इति सत्तत्त्वे ॥३ ॥

| chapter_id = BGT_C09

~~</div>~~

| verse_type = shloka

| verse_line1 = शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैः ।

| verse_lines = शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैः ।;संन्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तो मामुपैष्यसि॥२८ ॥

| verse_line2 = संन्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तो मामुपैष्यसि॥२८ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C09_V27

~~<span class~~=~~"shloka-line">भूमिरापोनलो वायुः खं मनो बुदि्धरेव~~ च ।~~</span>~~

| id = BGT_C09_V27_B01

~~<span class="shloka~~-~~line">अहङ्कार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा॥४~~ ॥~~</span>~~

| text = मामिष्ट्वा प्रार्थयन्त इत्युक्तत्वाज्जानन्तोपि नाभिजानन्ति तत्त्वेन ।

~~</div>~~

'सर्वदेववरत्वेन यो न जानाति केशवम् ।

~~</div>~~

तस्य पुण्यानि मोघानि याति चान्धं तमो ध्रुवम्'' ॥ इति च ।

~~</div>~~

'मोघाशा मोघकर्माणः'' इत्युक्तत्वाच्च न केवलाज्ञविषयं मिथ्याज्ञानिविषयं वा 'च्यवन्ति ते'' इत्यादि । अतः सर्वाधिक्यं विष्णोर्ज्ञात्वापि ब्रह्मादीनां तत्परिवारत्वादिकमजानतामिदं फलम् ॥ २४-२८ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C07_V05" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विदि्ध मे पराम् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत्॥५ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C09_V28

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C09

| verse_type = shloka

| verse_line1 = समोहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योस्ति न प्रियः ।

| verse_lines = समोहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योस्ति न प्रियः ।;ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्यहम् ॥२९ ॥

| verse_line2 = ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्यहम् ॥२९ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C09_V28

<span class="~~shloka~~-~~line~~">~~एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय ।</span>~~

| id = BGT_C09_V28_B01

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">'नास्य भक्तोपि यो द्वेष्यो नचाभक्तोपि यः प्रियः ।<br/>किन्तु भक्त्यनुसारेण फलदोतः समो हरिः''</span></span> इति पाद्मे ।<br/>प्रीत्या मयि ते ॥२९ ॥

</~~div~~>

}}

</~~div~~>

~~<div class="bhashya" id="BGT_C07_V06_B01" data-verse="BGT_C07_V06">~~

~~<p>'अचेतना चेतनेति द्विविधा प्रकृतिर्मता ।</p>~~

~~<p>त्रिगुणाचेतना तत्र चेतना श्रीर्हरिप्रिया ।</p>~~

~~<p>ते उभे विष्णुवशगे जगतः कारणे मते ।</p>~~

~~<p>पिता विष्णुः स जगतो माता श्रीर्या त्वचेतना ।</p>~~

~~<p>उपादानं तु जगतः सैव विष्णुबलेरिता'' ॥ इति ॥ ४-६ ॥</p>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C09_V29

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C09

| verse_type = shloka

| verse_line1 = अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् ।

| verse_lines = अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् ।;साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः॥३० ॥

| verse_line2 = साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः॥३० ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C07_V07" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C09_V30

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">मत्तः परतरं नान्यत्किञ्चिदस्ति धनञ्जय~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C09

~~<span class~~=~~"shloka-line">मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव॥७~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छति ।

~~</div>~~

| verse_lines = क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छति ।;कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति॥३१ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति॥३१ ॥

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C07_V07_B01" data-verse~~=~~"BGT_C07_V07">~~

{{VerseBlock

<p>मत्तोन्यत् परतरं नास्ति । परतरस्त्वहमेवेत्यर्थः । अन्यथान्यदिति व्यर्थम् ।</p>

| verse_id = BGT_C09_V31

~~<p>'अवरा दुःखसम्बन्धाज्जीवा एव प्रकीर्तिताः~~ ।~~</p>~~

| document_id = BGT

~~<p>नित्यनिर्दुःखरूपत्वात् परा श्रीरेकलैव तु~~ ।~~</p>~~

| chapter_id = BGT_C09

~~<p>दुःखासम्पीडितत्वात्तु मध्यमो वायुरुच्यते ।</p>~~

| verse_type = shloka

~~<p>अनन्याधीनरूपत्वादसमाधिकसौख्यतः ।</p>~~

| verse_line1 = मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येपि स्युः पापयोनयः ।

~~<p>तत्तन्त्रत्वाच्च सर्वस्य स विष्णुः परतमो मतः ।</p>~~

| verse_lines = मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येपि स्युः पापयोनयः ।;स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेपि यान्ति परां गतिम्॥३२ ॥

~~<p>अभावादन्तरान्यस्य त्विहैकार्थौ तरप्तमौ ।</p>~~

| verse_line2 = स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेपि यान्ति परां गतिम्॥३२ ॥

~~<p>यस्याः सम्बन्धयोग्यत्वाज्जीवा अप्यवरा मताः ।</p>~~

}}

~~<p>तस्या जडायाः प्रकृतेरवरत्वे क्व संशयः ।</p>~~

~~<p>अथावरतरा ये तु विमुखाश्चेतना हरेः ।</p>~~

~~<p>नित्यदुःखैकयोग्यत्वान्न ह्येतत् स्यादचेतने ।</p>~~

~~<p>अतः परत(रं)मं विष्णुं यो वेत्ति स विमुच्यते ।</p>~~

~~<p>मुक्तस्तु स्यात् पराभासः सुनित्यसुखभोजनात् ।</p>~~

~~<p>तत्रापि तारतम्यं स्यात् तेषु ब्रह्माधिको मतः ।</p>~~

~~<p>विष्णोराधिक्यसंवित्तिः सर्वस्माज्ज्ञानमुच्यते ।</p>~~

~~<p>एवं विविच्य तज्ज्ञानं विज्ञानमिति कीर्तितम् ।</p>~~

~~<p>एतच्च तारतम्येन वर्तते केशवादिषु ।</p>~~

~~<p>मुख्यविज्ञान्यतो विष्णुः किञ्चिद्विज्ञानिनोपरे ॥७~~ ॥~~</p>~~

~~</div>~~

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C07_V08" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C09_V32

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">रसोहमप्सु कौन्तेय प्रभास्मि शशिसूर्ययोः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C09

~~<span class~~=~~"shloka-line">प्रणवः सर्ववेदेषु शब्दः खे पौरुषं नृषु॥८~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्या भक्ता राजर्षयस्तथा ।

~~</div>~~

| verse_lines = किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्या भक्ता राजर्षयस्तथा ।;अनित्यमसुखं लोकमिमं प्राप्य भजस्व माम्॥३३ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = अनित्यमसुखं लोकमिमं प्राप्य भजस्व माम्॥३३ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C07_V09" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C09_V33

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च तेजश्चास्मि विभावसौ~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C09

~~<span class~~=~~"shloka-line">जीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विषु॥९~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।

~~</div>~~

| verse_lines = मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।;मामेवैष्यसि युक्त्वैवमात्मानं मत्परायणः॥३४ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = मामेवैष्यसि युक्त्वैवमात्मानं मत्परायणः॥३४ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<div class="~~verse" id="BGT_C07_V10" type="shloka" data~~-~~doc="BGT">~~

<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे राजविद्याराज्यगुह्ययोगो नाम नवमोध्यायः ॥</div>

~~<div class="verse~~-~~text~~">

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">बीजं मां सर्वभूतानां विदि्ध पार्थ सनातनम् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">बुदि्धर्बुदि्धमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम्॥१०~~ ॥~~</span>~~

~~</div>~~

</div>

<div class="~~verse" id="BGT_C07_V11" type="shloka" data~~-~~doc="BGT">~~

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये नवमोध्यायः ॥</div>

~~<div class="verse~~-~~text~~">

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">बलं बलवतां (चाहं) अस्मि कामरागविवर्जितम् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोस्मि भरतर्षभ॥११~~ ॥~~</span>~~

~~</div>~~

</div>

~~<p>सोप्सु स्थित्वा रसयति रसनामा ततः स्मृऽतः ।</p>~~

{{Bhashyam

~~<p>सूर्यचन्द्रादिषु स्थित्वा प्रभानामा प्रभासनात् ।</p>~~

| verse_id = BGT_C09_V33

~~<p>वेदस्थः प्रणवाख्योसावात्मानं यत् प्रणौत्यतः ।</p>~~

| id = BGT_C09_V33_B01

<p>खे स्थितः शब्दनामासौ यच्छब्दयति केशवः ॥८ ॥ पुण्यापुण्यं गन्धयति स्वयं पुण्यो धरास्थितः ।~~</p>~~

| text = 'पापादिकारिताश्चैव पुंसां स्वाभाविका अपि ।

~~<p>तेजयत्यग्निसंस्थः (स) सन् भूतस्थो जीवनप्रदः~~ ।~~</p>~~

विप्रत्वाद्यास्तत्र पुण्याः स्वाभाव्या एव मुक्तिगाः ।

~~<p>तपस्विसंस्थस्तपति ... ... ॥९ ॥ ... व्यञ्जनाद् बीजसञ्ज्ञितः~~ ।~~</p>~~

यान्ति स्त्रीत्वं पुमांसोपि पापतः कामतोपि वा ।

<p>बोधनाद् बुदि्धनामासौ बुदि्धमत्सु व्यवस्थितः ॥१० ॥ नित्यपूर्णबलत्वात्तु बलकामविवर्जितः ।~~</p>~~

न स्त्रियो यान्ति पुंस्त्वं तु स्वभावादेव याः स्त्रियः ।

~~<p>अरा(जस)गजबलश्चैव स्थानेभ्योन्येष्वयोजनात्~~ ।~~</p>~~

पुंसा सहैव पुन्देहस्थितिः स्याद् वरदानतः ।

~~<p>एतादृशबलात्मासौ बलिनां बलदः स्वयम्~~ ।~~</p>~~

तज्जन्मनि वराः पापजाताभ्यो निजसत्स्त्रियः ।

~~<p>बेति पूर्णत्ववाची~~ स्यात् ~~तद्रतेर्बलमुच्यते~~ ।~~</p>~~

सर्वेषामपि जीवानामन्त्यदेहो यथा निजः। मुक्तौ च निजभावः स्यात् कर्मभोगान्ततोपि वा'' इति भविष्यत्पर्ववचनात् पापयोनयः पुण्या इति विशेषणम् ।

~~<p>प्रायो हि कामिता अर्था धर्मं हन्युर्हरिः पुनः ।</p>~~

॥ ३२-३४ ॥

~~<p>न धर्महानिकृत् किन्तु कामितो धर्मवृदि्धकृत् ।</p>~~

}}

~~<p>धर्माविरुद्धकामोतो विष्णुर्भूतेषु संस्थितः ।</p>~~

~~<p>एवं स सर्वतश्चान्यः स्वतन्त्रश्चैव सर्वगः ।</p>~~

~~<p>व्यवस्थयैव सर्वेषां सर्वदा सर्वदः प्रभुः ॥११~~ ॥~~</p>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C07_V12" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">मत्त एवेति तान्विदि्ध न त्वहं तेषु ते मयि॥१२ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

== दशमोऽध्यायः ==

<div class="introduction-line">उपासनार्थं विभूतीर्विशेषकारणत्वं च केषाञ्चिदनेन अध्यायेनाह-</div>

</div>

<~~div~~ class="~~bhashya~~" id=~~"BGT_C07_V12_B01" data-verse~~=~~"BGT_C07_V12">~~

<blockquote class="uvaaca">श्री भगवानुवाच</blockquote>

~~<p>ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये~~ ।~~</p>~~

~~<p>तत~~ एव ~~नचान्यस्मात् तदायत्तमिदं न सः~~ ॥ ~~अन्यायत्तः ...~~ ॥ ~~१२ ॥</p>~~

{{VerseBlock

~~</div>~~

| verse_id = BGT_C10_V01

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C10

| verse_type = shloka

| verse_line1 = भूय एव महाबाहो शृृणु मे परमं वचः ।

| verse_lines = भूय एव महाबाहो शृृणु मे परमं वचः ।;यत्तेहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया॥१ ॥

| verse_line2 = यत्तेहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया॥१ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C07_V13" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C10_V02

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभिः सर्वमिदं जगत्~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C10

~~<span class~~=~~"shloka-line">मोहितं नाभिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम्॥१३~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः ।

~~</div>~~

| verse_lines = न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः ।;अहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः॥२ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = अहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः॥२ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class="verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C10_V02

~~<span class~~=~~"shloka-line">दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया ।</span>~~

| id = BGT_C10_V02_B01

~~<span class~~=~~"shloka-line">मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते॥१४~~ ॥~~</span>~~

| text = उपलक्षणार्थं सुरगणा इत्यादि ॥ १,२ ॥

~~</div>~~

}}

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C07_V15" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">माययापहृतज्ञाना आसुरं भावमाश्रिताः॥१५ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C10_V03

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C10

| verse_type = shloka

| verse_line1 = यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम् ।

| verse_lines = यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम् ।;असंमूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते॥३ ॥

| verse_line2 = असंमूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते॥३ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class="verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C10_V03

~~<span class~~=~~"shloka-line">चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोर्जुन ।</span>~~

| id = BGT_C10_V03_B01

~~<span class~~=~~"shloka-line">आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ॥१६~~ ॥~~</span>~~

| text = अनस्यापि आदिः अनादिः ॥ ३ ॥

~~</div>~~

}}

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C07_V17" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">प्रियो हि ज्ञानिनोत्यर्थमहं स च मम प्रियः॥१७ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C10_V04

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C10

| verse_type = shloka

| verse_line1 = बुदि्धर्ज्ञानमसंमोहः क्षमा सत्यं दमः शमः ।

| verse_lines = बुदि्धर्ज्ञानमसंमोहः क्षमा सत्यं दमः शमः ।;सुखं दुःखं भवोभावो भयं चाभयमेव च॥४ ॥

| verse_line2 = सुखं दुःखं भवोभावो भयं चाभयमेव च॥४ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C07_V18" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C10_V05

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम्~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C10

~~<span class~~=~~"shloka-line">आस्थितः स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिम्॥१८~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोयशः ।

~~</div>~~

| verse_lines = अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोयशः ।;भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः॥५ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः॥५ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C10_V05

<span class="~~shloka~~-~~line~~">~~बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानावान्मां प्रपद्यते ।</span>~~

| id = BGT_C10_V05_B01

<span class="~~shloka~~-~~line~~">~~वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः॥१९ ॥~~</span>

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'बुदि्धर्बोधनिधित्वात् तदन्तःकरणमुच्यते'' ।</span></span> इति शब्दनिर्णये ।<br/>॥ ४-५ ॥

</~~div~~>

}}

</~~div~~>

~~</div>~~

~~<div class="bhashya" id="BGT_C07_V19_B01" data-verse="BGT_C07_V19">~~

~~<p>... अचेतनया तन्मेयत्वात्तु मायया ।</p>~~

~~<p>लक्ष्म्या वशगया लोको विष्णुनैव विमोहितः ।</p>~~

~~<p>ये तु विष्णुं प्रपद्यन्ते ते मायां (तु) तां तरन्ति हि ।</p>~~

~~<p>लक्ष्मीः सा जडमायाया देवता ते उभे अपि ।</p>~~

~~<p>विष्णोर्वशे ततोनन्यभक्त्या तं शरणं व्रजेत् ।</p>~~

~~<p>यादृशी तत्र भक्तिः स्यात् तादृश्यन्यत्र नैव चेत् ।</p>~~

~~<p>अनन्यभक्तिः सा ज्ञेया विष्णावेव तु सा भवेत् ।</p>~~

~~<p>अन्येषु वैष्णवत्वेन लक्ष्मीब्रह्महरादिषु ।</p>~~

~~<p>कुर्याद् भक्तिं नान्यथा तु तद्वशा एव ते यतः ।</p>~~

~~<p>एवं जानंस्तमाप्नोति नान्यथा तु कथञ्चन ।</p>~~

~~<p>पूर्णं वस्तु यतो ह्येको वासुदेवो नचापरः ।</p>~~

~~<p>एवंविद् दुर्लभो लोके यत् सर्वे मिश्रयाजिनः ॥ १३-१९ ॥</p>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C10_V06

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C10

| verse_type = shloka

| verse_line1 = महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा ।

| verse_lines = महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा ।;मद्भावा मानसा जाता येषां लोक इमाः प्रजाः॥६ ॥

| verse_line2 = मद्भावा मानसा जाता येषां लोक इमाः प्रजाः॥६ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<~~div~~ class="~~verse~~-~~text~~">

{{Bhashyam

<~~div~~ class="~~shloka~~">

| verse_id = BGT_C10_V06

<span class="~~shloka~~-~~line~~">~~कामैस्तैस्तैर्हृतज्ञानाः प्रपद्यन्तेन्यदेवताः ।</span>~~

| id = BGT_C10_V06_B01

<span class="~~shloka~~-~~line~~">~~तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया॥२० ॥~~</~~span~~>

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahme-id">'मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।<br/>वसिष्ठश्च महातेजाः पूर्वे सप्तर्षयः स्मृऽताः'' ॥</span></span> इति ब्राह्मे ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahavishnupurana-id">'मनवो बोधवैशेष्याद् देवा ब्रह्मादयः स्मृऽताः ।<br/>विप्रादिवर्णभेदेन चत्वारो बहवोपि ते ।<br/>दीनत्वाद् देवनामानस्त्वन्ये ब्रह्मादिनामकाः ।<br/>अवैष्णवकृतो यज्ञो दीनैर्देवैस्तु भुज्यते ।<br/>वैष्णवैस्तु कृतो यज्ञो देवैर्हि मनुनामकैः ।<br/>मरीच्याद्यास्तु तत्पुत्रा मानवा नामतः स्मृऽताः ।<br/>तत्पुत्रपौत्रा मुनयस्तथा मानवमानवाः ।<br/>तेभ्यो मनुष्या इत्येषा सृष्टिर्विष्णोः समुत्थिता'' ॥</span></span> इति महाविष्णुपुराणे ॥॥ ६ ॥

</~~div~~>

}}

</~~div~~>

~~<div class="verse" id="BGT_C07_V21" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयार्चितुमिच्छति ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम्॥२१ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C10_V07

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C10

| verse_type = shloka

| verse_line1 = एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः ।

| verse_lines = एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः ।;सोविकम्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः॥७ ॥

| verse_line2 = सोविकम्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः॥७ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C10_V07

~~<span class~~=~~"shloka-line">स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते~~ ।~~</span>~~

| id = BGT_C10_V07_B01

~~<span class="shloka-line">लभते~~ च ~~ततः कामान्मयैव विहितान्हि तान्॥२२~~ ॥~~</span>~~

| text = 'युज्यते येन योगोसावुपायः शक्तिरेव वा'' । इति च । विशिष्टभवनं विभूतिः । महत्त्वम् । विविधभवनं वा । योगः सामर्थ्यम् ॥ ७ ॥

~~</div>~~

}}

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C07_V23" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">देवान्देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि॥२३ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C10_V08

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C10

| verse_type = shloka

| verse_line1 = अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते ।

| verse_lines = अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते ।;इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः॥८ ॥

| verse_line2 = इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः॥८ ॥

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C07_V23_B01" data-verse~~=~~"BGT_C07_V23">~~

{{VerseBlock

<p>... ... यत् सर्वे मिश्रयाजिनः ॥ 'विष्णुं तत् परमज्ञात्वा रमाब्रह्महरादिकान् ।</p>

| verse_id = BGT_C10_V09

~~<p>यजन्नपि तमो घोरं नित्युदुःखं प्रयाति हि~~ ।~~</p>~~

| document_id = BGT

~~<p>अज्ञानां तु कुले जातो यावद् विष्णोः समर्चनम्~~ ।~~</p>~~

| chapter_id = BGT_C10

~~<p>विष्णुतत्त्वं~~ च ~~जानीयात् तावत् सेवा पृथक् कृता ।</p>~~

| verse_type = shloka

~~<p>विद्याद्यैहिकभोगाय यदि बुद्ध्वा पुनर्न तु ।</p>~~

| verse_line1 = मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् ।

~~<p>परिवारतामृते कुर्यादन्यदेवार्चनं क्वचित् ।</p>~~

| verse_lines = मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् ।;कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च॥९ ॥

~~<p>अजानता कृतं त्यक्तं न दोषाय भविष्यति ।</p>~~

| verse_line2 = कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च॥९ ॥

~~<p>जन्मादिप्रदमेव स्यादत्यागे पुनरेव तु ।</p>~~

}}

~~<p>क्षिप्रं च ज्ञापयत्येव भगवान् स्वयमेव तु ।</p>~~

~~<p>यदि जन्मान्तरे स्वीयो निमित्तीकृत्य कञ्चन''~~ ॥ ~~इत्यादि च ।</p>~~

<p>'मत्त एवेति तान् विदि्ध'' इत्युपसंहाराच्च तत्तत्कारणत्वात् तत्तन्नामेत्यवसीयते । ''मयि सर्वमिदं प्रोतम्" इति भेदेनैवोपक्रमाच्च । आप्नोति विष्णुमित्येवात्मशब्दो ज्ञानिनि । 'यच्चाप्नोति यदादत्ते'' इत्यादेः । 'आस्थितः स हि'' 'मां प्रपद्यते'' इत्यादिवाक्यशेषाच्च । बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान् भवति । ततो मां प्रपद्यते । वासुदेवः सर्वमिति पूर्णमिति जानन् । 'प्रपद्यन्तेन्यदेवताः'' इत्यादिवाक्यशेषे भेददर्शनाच्च । 'देवान् देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि'' इति च ॥ २०-२२ ॥ 'ज्ञात्वा परत्वं विष्णोस्तु पृथग् देवान् यजन्नरः ।</p>

~~<p>याति देवांस्तदज्ञात्वा तम एव प्रपद्यते ।</p>~~

~~<p>तथापि यावदन्यैस्तु साम्यं हीनत्वमेकताम् ।</p>~~

~~<p>न निश्चिन्वन्ति जायन्ते संसारे ते पुनः पुनः'' ॥ इति~~ च ~~॥२३~~ ॥~~</p>~~

~~</div>~~

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C07_V24" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C10_V10

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C10

~~<span class~~=~~"shloka-line">परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम्॥२४~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् ।

~~</div>~~

| verse_lines = तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् ।;ददामि बुदि्धयोगं तं येन मामुपयान्ति ते॥१० ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = ददामि बुदि्धयोगं तं येन मामुपयान्ति ते॥१० ॥

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C07_V24_B01" data-verse~~=~~"BGT_C07_V24">~~

{{VerseBlock

~~<p>'अव्यक्तः परमात्मासौ व्यक्तो जीव उदाहृतः~~ ।~~</p>~~

| verse_id = BGT_C10_V11

~~<p>मन्यते यस्तयोरैक्यं स तु यात्यधरं~~ तमः'' ॥ ~~इति च ॥२४~~ ॥~~</p>~~

| document_id = BGT

~~</div>~~

| chapter_id = BGT_C10

| verse_type = shloka

| verse_line1 = तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः ।

| verse_lines = तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः ।;नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता॥११ ॥

| verse_line2 = नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता॥११ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class="verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C10_V11

~~<span class~~=~~"shloka-line">नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः ।</span>~~

| id = BGT_C10_V11_B01

~~<span class~~=~~"shloka-line">मूढोयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम्॥२५~~ ॥~~</span>~~

| text = 'भजन्ते माम्'' इत्यनेन जीवेश्वरैक्यशङ्कां निवर्तयति ॥ ८ ॥

~~</div>~~

मद्गतप्राणाः मद्विषयचेष्टाः ॥ ९ ॥

~~</div>~~

}}

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C07_V26" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन॥२६ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C07_V26_B01" data-verse~~=~~"BGT_C07_V26">~~

{{VerseBlock

~~<p>'यथात्मानं हरिर्वेत्ति तथान्ये नैव तं विदुः~~ ।~~</p>~~

| verse_id = BGT_C10_V12

~~<p>जानन्ति किञ्चित् क्रमशो रमाद्यास्तत्प्रसादतः''~~ ॥ ~~इति च ॥२६~~ ॥~~</p>~~

| document_id = BGT

~~</div>~~

| chapter_id = BGT_C10

| verse_type = shloka

| verse_line1 = परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान् ।

| verse_lines = परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान् ।;पुरुषं शाश्वतं दिव्यमादिदेवमजं विभुम्॥१२ ॥

| verse_line2 = पुरुषं शाश्वतं दिव्यमादिदेवमजं विभुम्॥१२ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C07_V27" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C10_V13

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन भारत~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C10

~~<span class~~=~~"shloka-line">सर्वभूतानि संमोहं सर्गे यान्ति परन्तप॥२७~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = आहुस्त्वामृषयः सर्वे देवर्षिर्नारदस्तथा ।

~~</div>~~

| verse_lines = आहुस्त्वामृषयः सर्वे देवर्षिर्नारदस्तथा ।;असितो देवलो व्यासः स्वयं चैव ब्रवीषि मे॥१३ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = असितो देवलो व्यासः स्वयं चैव ब्रवीषि मे॥१३ ॥

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C07_V27_B01" data-verse~~=~~"BGT_C07_V27">~~

{{VerseBlock

~~<span class~~=~~"gr-blockquote"><span class~~=~~"gr-reference gr-ref-Bharatha-id">द्वन्द्वमोहो मिथ्याज्ञानम्~~ । ~~'तमस्तु शार्वरं विद्यान्मोहश्चैव विपर्ययः'' ।</span></span> इति भारते~~ । जीवेश्वरादिकं द्वन्द्वम् । तद्विषयो मोहो द्वन्द्वमोहः । सम्मोहः तदाग्रहः'तदाग्रहो महामोहस्तामिस्रः क्रोध उच्यते'' । इत्युक्तत्वात् । सर्गे सर्गकाल एव । 'जीवधर्मानीश्वरे तु यो जीवेष्वैश्वरानपि । विद्याज्जीवेश्वरैक्यं वा द्वन्द्वमोही स उच्यते'' ॥ ~~इत्याग्नेये ॥२७~~ ॥

| verse_id = BGT_C10_V14

~~</div>~~

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C10

| verse_type = shloka

| verse_line1 = सर्वमेतदृतं मन्ये यन्मां वदसि केशव ।

| verse_lines = सर्वमेतदृतं मन्ये यन्मां वदसि केशव ।;न हि ते भगवन्व्यक्तिं विदुर्देवा न दानवाः॥१४ ॥

| verse_line2 = न हि ते भगवन्व्यक्तिं विदुर्देवा न दानवाः॥१४ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C07_V28" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C10_V15

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">येषां त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम्~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C10

~~<span class~~=~~"shloka-line">ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ता भजन्ते मां दृढव्रताः॥२८~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम ।

~~</div>~~

| verse_lines = स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम ।;भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते॥१५ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते॥१५ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C07_V29" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C10_V16

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C10

~~<span class~~=~~"shloka-line">ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नमध्यात्मं कर्म चाखिलम्॥२९~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।

~~</div>~~

| verse_lines = वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।;याभिर्विभूतिभिर्लोकानिमांस्त्वं व्याप्य तिष्ठसि॥१६ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = याभिर्विभूतिभिर्लोकानिमांस्त्वं व्याप्य तिष्ठसि॥१६ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C07_V30" type~~=~~"shloka" data-doc="~~BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C10_V17

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C10

~~<span class~~=~~"shloka-line">प्रयाणकालेपि~~ च ~~मां ते विदुर्युक्तचेतसः॥३०~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = कथं विद्यामहं योगिंस्त्वां सदा परिचिन्तयन् ।

~~</div>~~

| verse_lines = कथं विद्यामहं योगिंस्त्वां सदा परिचिन्तयन् ।;केषु केषु च भावेषु चिन्त्योसि भगवन्मया॥१७ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = केषु केषु च भावेषु चिन्त्योसि भगवन्मया॥१७ ॥

}}

~~<div class~~=~~"gr-author-note">~~॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे ज्ञानविज्ञानयोगो नाम सप्तमोध्यायः ॥~~</div>~~

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C10_V18

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C10

| verse_type = shloka

| verse_line1 = विस्तरेणात्मनो योगं विभूतिं च जनार्दन ।

| verse_lines = विस्तरेणात्मनो योगं विभूतिं च जनार्दन ।;भूयः कथय तृप्तिर्हि शृृण्वतो नास्ति मेमृतम्॥१८ ॥

| verse_line2 = भूयः कथय तृप्तिर्हि शृृण्वतो नास्ति मेमृतम्॥१८ ॥

}}

<~~div~~ class="~~gr-author-note~~">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये सप्तमोध्यायः ॥</~~div~~>

<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C07_V30_B01" data-verse~~=~~"BGT_C07_V30">~~

{{VerseBlock

~~<p>'तद् ब्रह्म'' इत्युक्तेन्यत्वाशङ्कां निवारयति साधिभूताधिदैवं मामिति~~ ।~~</p>~~

| verse_id = BGT_C10_V19

~~<p>॥३०~~ ॥~~</p>~~

| document_id = BGT

~~</div>~~

| chapter_id = BGT_C10

| verse_type = shloka

| verse_line1 = हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।

| verse_lines = हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।;प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे॥१९ ॥

| verse_line2 = प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे॥१९ ॥

}}

=~~= अष्टमोऽध्यायः ==~~

{{VerseBlock

~~<div class="adhyaya-block" data-doc~~="BGT~~" data-chap~~=~~"8">~~

| verse_id = BGT_C10_V20

~~<p class~~=~~"adhyaya-trans">अष्टमोऽध्यायः</p>~~

| document_id = BGT

~~</div>~~

| chapter_id = BGT_C10

~~<div class~~=~~"introduction" id~~=~~"BGT_C08_I01" data-verse="BGT_C08">~~

| verse_type = shloka

~~<p>मरणकालकर्तव्यगत्याद्यस्मिन्नध्याये उपदिशति-</p>~~

| verse_line1 = अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः ।

~~</div>~~

| verse_lines = अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः ।;अहमादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च॥२० ॥

| verse_line2 = अहमादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च॥२० ॥

}}

~~<div class~~=~~"introduction" id~~=~~"BGT_C08_I01" data-verse~~=~~"BGT_C08">~~

{{VerseBlock

~~<p>उक्तव्याख्यानपूर्वकं ब्रह्मप्राप्तिरुच्यते~~ ।~~</p>~~

| verse_id = BGT_C10_V21

~~</div>~~

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C10

| verse_type = shloka

| verse_line1 = आदित्यानामहं विष्णुर्ज्योतिषां रविरंशुमान् ।

| verse_lines = आदित्यानामहं विष्णुर्ज्योतिषां रविरंशुमान् ।;मरीचिर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी॥२१ ॥

| verse_line2 = मरीचिर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी॥२१ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C08_V01" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C10_V22

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">किं तद्ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C10

~~<span class~~=~~"shloka-line">अधिभूतं च किं प्रोक्तमधिदैवं किमुच्यते॥१~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = वेदानां सामवेदोस्मि देवानामस्मि वासवः ।

~~</div>~~

| verse_lines = वेदानां सामवेदोस्मि देवानामस्मि वासवः ।;इंद्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना॥२२ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = इंद्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना॥२२ ॥

}}

~~<blockquote class~~=~~"uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>~~

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C10_V23

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C10

| verse_type = shloka

| verse_line1 = रुद्राणां शङ्करश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम् ।

| verse_lines = रुद्राणां शङ्करश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम् ।;वसूनां पावकश्चास्मि मेरुः शिखरिणामहम्॥२३ ॥

| verse_line2 = वसूनां पावकश्चास्मि मेरुः शिखरिणामहम्॥२३ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C10_V24

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C10

| verse_type = shloka

| verse_line1 = पुरोधसां च मुख्यं मां विदि्ध पार्थ बृहस्पतिम् ।

| verse_lines = पुरोधसां च मुख्यं मां विदि्ध पार्थ बृहस्पतिम् ।;सेनानीनामहं स्कन्दः सरसामस्मि सागरः॥२४ ॥

| verse_line2 = सेनानीनामहं स्कन्दः सरसामस्मि सागरः॥२४ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C08_V02" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C10_V25

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">अधियज्ञः कथं कोत्र देहेस्मिन्मधुसूदन~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C10

~~<span class~~=~~"shloka-line">प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोसि नियतात्मभिः॥२~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम् ।

~~</div>~~

| verse_lines = महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम् ।;यज्ञानां जपयज्ञोस्मि स्थावराणां हिमालयः॥२५ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = यज्ञानां जपयज्ञोस्मि स्थावराणां हिमालयः॥२५ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C08_V03" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C10_V26

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोध्यात्ममुच्यते~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C10

~~<span class~~=~~"shloka-line">भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसञ्ज्ञितः॥३~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः ।

~~</div>~~

| verse_lines = अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः ।;गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः॥२६ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः॥२६ ॥

}}

~~<blockquote class~~=~~"uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>~~

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C10_V27

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C10

| verse_type = shloka

| verse_line1 = उच्चैःश्रवसमश्वानां विदि्ध माममृतोद्भवम् ।

| verse_lines = उच्चैःश्रवसमश्वानां विदि्ध माममृतोद्भवम् ।;ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम्॥२७ ॥

| verse_line2 = ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम्॥२७ ॥

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C08_V03_B01" data-verse~~=~~"BGT_C08_V03">~~

{{VerseBlock

~~<p>तदिति विशेषणात् ब्रह्मेत्युक्तमन्यदेव प्रकृत्यादीनां मध्ये किञ्चित्~~; उपरि 'साधियज्ञं च'' इति चशब्दादधिभूतादिसहितत्वेन विष्णुज्ञानमन्यदेवेति संशयः 'किं तद् ब्रह्म'' इति प्रश्नकारणम् ॥ ~~१,२~~ ॥~~</p>~~

| verse_id = BGT_C10_V28

~~</div>~~

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C10

| verse_type = shloka

| verse_line1 = आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक् ।

| verse_lines = आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक् ।;प्रजनश्चास्मि कन्दर्पः सर्पाणामस्मि वासुकिः॥२८ ॥

| verse_line2 = प्रजनश्चास्मि कन्दर्पः सर्पाणामस्मि वासुकिः॥२८ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C08_V04" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C10_V29

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतम्~~ ॥~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C10

~~<span class~~=~~"shloka-line">अधियज्ञोहमेवात्र देहे देहभृतां वर॥ ४~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम् ।

~~</div>~~

| verse_lines = अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम् ।;पितॄणामर्यमा चास्मि यमः संयमतामहम्॥२९ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = पितॄणामर्यमा चास्मि यमः संयमतामहम्॥२९ ॥

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C08_V04_B01" data-verse~~=~~"BGT_C08_V04">~~

{{VerseBlock

~~<span class~~=~~"gr-blockquote"><span class~~="gr-reference gr-ref-Tatvaviveka-id">परमाक्षरं विष्णुरेव मुख्यत इति प्रसिद्धत्वात् तथैव (परिहार इति) परिहरति । अज्ञानां तदपि ज्ञापयितुं तथैव परिहारः । पुनरहमिति नोक्तमित्याशङ्का 'अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नम्" इति विष्णावेव प्रयुक्तेनाव्यक्तशब्देन 'अव्यक्तोक्षर इत्युक्तः'' इति परिह्रियते । 'ये चाप्यक्षरमव्यक्तम्'' इत्यत्र तु पृथक् प्रश्नादुपासकयोः फलतारतम्यकथनात् 'कूटस्थोक्षर उच्यते'' इत्युक्ताक्षरादपि चोत्तमः इति विष्णोरुत्तमत्वकथनाच्चान्यदेवेत्यवसीयते । 'अधियज्ञोहमेव'' इति साधियज्ञमित्युक्त्या प्राप्तभेदनिवृत्त्यर्थम् । तस्यैव सर्वप्राणिदेहस्थित-रूपान्तरापेक्षया सहितत्वं युज्यते । 'प्राणिनां देहगो विष्णुरधियज्ञ इतीरितः । स एव व्याप्तरूपेण ब्रह्मेति परिकीर्त्यते । तैस्तैरधिकयाज्यत्वाद् बृंहितत्वाच्च हेतुतः । अध्यात्मं तत्स्वभावो यदधिकः परमात्मगः । पुंसां सजडभावानां सर्गः कर्म हरेः स्मृऽतम् । भूताधिकत्वतो जीवा अधिभूतमितीरिताः । अधिको दैवतं विष्णुरेव यस्यास्तु सा रमा । पुरुप्राणाधिदैवाख्या त्विति ज्ञेयमिदं नरैः'' ॥</span></span> इति तत्त्वविवेके । कथंरूपोधियज्ञ इति प्रश्नस्तु 'अहमेव'' इत्युक्तत्वात् तल्लक्षणोक्त्यैव परिहृतः ॥॥ ३,४ ॥

| verse_id = BGT_C10_V30

~~</div>~~

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C10

| verse_type = shloka

| verse_line1 = प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम् ।

| verse_lines = प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम् ।;मृगाणां च मृगेन्द्रोहं वैनतेयश्च पक्षिणाम्॥३० ॥

| verse_line2 = मृगाणां च मृगेन्द्रोहं वैनतेयश्च पक्षिणाम्॥३० ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C08_V05" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C10_V31

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">अन्तकाले च मामेव स्मरन्मुक्त्वा कलेवरम्~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C10

~~<span class~~=~~"shloka-line">यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः॥५~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम् ।

~~</div>~~

| verse_lines = पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम् ।;झषाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी॥३१ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = झषाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी॥३१ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C08_V06" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C10_V32

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">यं यं वापि स्मरन् भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम्~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C10

~~<span class~~=~~"shloka-line">तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः॥६~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन ।

~~</div>~~

| verse_lines = सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन ।;अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम्॥३२ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम्॥३२ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C08_V07" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C10_V33

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युद्ध्य~~ च ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C10

~~<span class~~=~~"shloka-line">मय्यर्पितमनोबुदि्धर्मामेवैष्यस्यसंशयः॥७~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = अक्षराणामकारोस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च ।

~~</div>~~

| verse_lines = अक्षराणामकारोस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च ।;अहमेवाक्षयः कालो धाताहं विश्वतोमुखः॥३३ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = अहमेवाक्षयः कालो धाताहं विश्वतोमुखः॥३३ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C08_V08" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C10_V34

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C10

~~<span class~~=~~"shloka-line">परमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन्॥८~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = मृत्युः सर्वहरश्चाहं उद्भवश्च भविष्यताम् ।

~~</div>~~

| verse_lines = मृत्युः सर्वहरश्चाहं उद्भवश्च भविष्यताम् ।;कीर्तिः श्रीर्वाक् च नारीणां स्मृऽतिर्मेधा धृतिः क्षमा ॥३४ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = कीर्तिः श्रीर्वाक् च नारीणां स्मृऽतिर्मेधा धृतिः क्षमा ॥३४ ॥

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C08_V08_B01" data-verse~~=~~"BGT_C08_V08">~~

{{VerseBlock

<p>मद्भावं मयि भावम् । सदा तद्भावभावितानामेव स्मरंस्त्यजतीति केवलतत्कालस्मरणं भवति । न चेत् स्मरतोपि समाधिस्थस्खलनवत् पूर्वकर्मानुसारिस्मृऽत्या तत्प्राप्तिरेव भवति । अपरोक्षज्ञानिनां प्रारब्धकर्मावसाने स्मरंस्त्यजतीति भवत्येव । 'प्रयाणकालेपि च मां ते विदुः'' इत्युक्तत्वात् । 'युक्तचेतसः'' इति विशेषणान्नित्यं स्मरतामेवापरोक्षज्ञानं जायते ।</p>

| verse_id = BGT_C10_V35

~~<p>'भक्त्या ज्ञानान्निषिद्धानां त्यागान्नित्यहरिस्मृऽतेः~~ ।~~</p>~~

| document_id = BGT

~~<p>अरागाद् विहितात्यागादित्येतैरेव संयुतैः~~ ।~~</p>~~

| chapter_id = BGT_C10

~~<p>अपरोक्षदर्शनं विष्णोर्जायते नान्यथा क्वचित्'' ॥ इति सत्तत्त्वे ॥ ५-८~~ ॥~~</p>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = बृहत्साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम् ।

| verse_lines = बृहत्साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम् ।;मासानां मार्गशीर्षोहं ऋतूनां कुसुमाकरः॥३५ ॥

| verse_line2 = मासानां मार्गशीर्षोहं ऋतूनां कुसुमाकरः॥३५ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C08_V09" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C10_V36

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">कविं पुराणमनुशासितारम् अणोरणीयांसमनुस्मरेद्यः।</span>~~

| chapter_id = BGT_C10

~~<span class~~=~~"shloka-line">सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूपम् आदित्यवर्णं तमसः परस्तात् ॥॥ ९~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ।

~~</div>~~

| verse_lines = द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ।;जयोस्मि व्यवसायोस्मि सत्त्वं सत्त्ववतामहम्॥३६ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = जयोस्मि व्यवसायोस्मि सत्त्वं सत्त्ववतामहम्॥३६ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C08_V10" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C10_V37

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">प्रयाणकाले मनसाचलेन भक्त्या युक्तो योगबलेन चैव~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C10

~~<span class~~=~~"shloka-line">भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक् स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥॥ १०~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = वृष्णीनां वासुदेवोस्मि पाण्डवानां धनञ्जयः ।

~~</div>~~

| verse_lines = वृष्णीनां वासुदेवोस्मि पाण्डवानां धनञ्जयः ।;मुनीनामप्यहं व्यासः कवीनामुशना कविः॥३७ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = मुनीनामप्यहं व्यासः कवीनामुशना कविः॥३७ ॥

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C08_V10_B01" data-verse~~=~~"BGT_C08_V10">~~

{{VerseBlock

~~<p>तमसः परस्तात् अप्राकृतदेहम्~~ ॥ ~~९, १०~~ ॥~~</p>~~

| verse_id = BGT_C10_V38

~~</div>~~

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C10

| verse_type = shloka

| verse_line1 = दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम् ।

| verse_lines = दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम् ।;मौनं चैवास्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवतामहम्॥३८ ॥

| verse_line2 = मौनं चैवास्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवतामहम्॥३८ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C08_V11" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C10_V39

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">यदक्षरं वेदविदो वदन्ति विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C10

~~<span class~~=~~"shloka-line">यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं सङ्ग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥॥ ११~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन ।

~~</div>~~

| verse_lines = यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन ।;न तदस्ति विना यत्स्यात् मया भूतं चराचरम्॥३९ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = न तदस्ति विना यत्स्यात् मया भूतं चराचरम्॥३९ ॥

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C08_V11_B01" data-verse~~=~~"BGT_C08_V11">~~

{{VerseBlock

~~<p>मन आदीनां ब्रह्मणि चरणं ब्रह्मचर्यम्~~ ॥ ११ ॥~~</p>~~

| verse_id = BGT_C10_V40

~~</div>~~

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C10

| verse_type = shloka

| verse_line1 = नान्तोस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परन्तप ।

| verse_lines = नान्तोस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परन्तप ।;एष तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मया॥४० ॥

| verse_line2 = एष तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मया॥४० ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C10_V40

~~<span class~~=~~"shloka-line">सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य~~ च ।~~</span>~~

| id = BGT_C10_V40_B01

~~<span class="shloka-line">मूध््नर्याधायात्मनः प्राणमास्थितो योगधारणाम्॥१२~~ ॥~~</span>~~

| text = 'येषां विष्णुस्वरूपाणां सन्निधेरन्यवस्तुषु ।

~~</div>~~

विशिष्टत्वं स्वजातेः स्याद् विभूत्याख्यानि तानि तु ।

~~</div>~~

ब्रह्मनामा ब्रह्मगतः सर्वदैवतसञ्चयात् ।

~~</div>~~

आधिक्यहेतुर्भगवान् सामस्थः सामनामकः ।

आधिक्यहेतुर्वेदेभ्यस्तथाश्वत्थस्थितो हरिः ।

उत्कर्षहेतुर्वृक्षेभ्यो य एवाश्वत्थनामकः'' ॥ इत्यादि विभूतितत्त्वे ।

'केषु केषु च भावेषु'' इत्युक्तत्वाच्च ब्रह्मादिजीवेभ्योन्यदेव विभूतिरूपम् ।

'द्विविधं वैभवं रूपं प्रत्यक्षं च तिरोहितम् ।

कपिलव्यासकृष्णाद्यं प्रत्यक्षं वैभवं स्मृऽतम् ।

भिन्नं ब्रह्मादिजीवेभ्यो जडेभ्यश्चापि तद्गतम् ।

स्वजात्याधिक्यदं तेषां तत् तिरोहितवैभवम्'' ॥ इत्यादि च ।

'आत्माततगुणत्वेन रवज्ञेयो यतो रविः ।

उदवन्मेघचलनान्मरीचिः साम साम्यतः ।

सुखात् सुखत्वात्तु शशी वेदो वेदनतो हरिः ।

वासवर्ती वासवोसौ चेतोनेता तु चेतना ।

पालकैर्वननीयत्वात् पवनो बोधनान्मनः ।

पावकः शोधनान्मेरुरीरो यन्मास्य सागरः ।

सारस्य गरणात् स्कन्दो जगतः स्कन्दनाद् भृगुः ।

भर्जनाज्जपयज्ञश्च जातपो याज्य एव च ।

अश्वाकारस्थितोश्वत्थ ऐरा श्रीश्च तदाश्रयः ।

ऐरावतो नराणां यद् दद्यात् सर्वं स नारदः ।

ह्रीश्रीसमाश्रयत्वाच्च हिमालय इतीरितः ।

वर्ज्यत्वादरिभिर्वज्रो वैनतेयो नतास्पदः ।

वासुकिर्वाससुखदः कन्दर्पः सुखभेदपः ।

अर्यमा ज्ञेयमातृत्वात् काल आकालनादपि ।

वरुणो वरणाद् द्वन्द्वो द्विरूपोन्तर्बहिर्यतः ।

मकरो मानकर्तृत्वाद् यमः संयमनाद् विभुः ।

प्रह्लादः स महानन्दो मृगेन्द्रो मृगयत्पतिः ।

जाह्नवी जहतां स्थानमध्यात्मं चात्मनां पतिः ।

विद्या ज्ञप्तिस्वरूपत्वाद् वादो वाच्यत्वतो हरिः ।

कीर्त्यो वक्ताश्रयः कीर्तिर्वाक् श्रीरिति च नामतः ।

स्मरणीयः स्मृऽतिर्मेधा क्षमारूपस्तथेर्यते ।

द्यूतं क्रीडापरत्वाच्च गायत्री त्राति गायकान् ।

सत्त्वं साधुगुणत्वाच्च दण्डनाद्दण्ड उच्यते ।

बृहत्सारोप्यमेयश्च बृहत्सामोशनोशतेः ।

शुभाशुभज्ञानकरः कुसुमाकर ईरितः ।

ज्ञानं ज्ञानात्मतो मौनं मुनीड््यो नीतिरानयन् ।

मार्गाणामन्तगत्वात्तु मार्गशीर्षः प्रकीर्तितः ।

सुखं पिबन् लीलयैव कपिलो व्यास एव च ।

विशिष्टत्वाद् विष्णुनामा विशिष्टप्राणसौख्यतः ।

एवं नानागुणैर्विष्णुर्नानानामभिरीरितः ।

नानाप्राण्यादिसंस्थश्च विभूतिरिति शब्दितः ।

शश्यादिषु विजातीयस्वाम्यदः सारदः क्वचित् ।

शर्वादिषु सजातीयश्रैष्ठ्यदत्वेन संस्थितः ।

शक्रोशनार्जुनाद्येषु सजातीयैकदेशतः ।

देवेष्वभ्यधिको ब्रह्मा यतो विष्णोरनन्तरः ।

कवित्वादिगुणेष्वेवं यत्समो नास्ति कश्चन ।

तथा भीमश्च पार्थेषु ज्ञानं यज्ञेषु चोत्तमम् ।

सुदर्शनश्चायुधेषु वेदेष्वृग्वेद एव च'' ॥ इत्यादि विभूतितत्त्वे ।

क्वचित् साम्न आधिक्यमभिमान्यपेक्षया 'ऋचः श्रीर्गीरुमाद्याश्च साम्नः प्राणशिवादयः'' इत्याद्यभिमानिभेदात् । तत्रापि यथायोग्यम् ।

॥ २१-४० ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C08_V13" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन् मामनुस्मरन् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">यः प्रयाति त्यजन् देहं स याति परमां गतिम्॥१३ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C10_V41

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C10

| verse_type = shloka

| verse_line1 = यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा ।

| verse_lines = यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा ।;तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोंशसम्भवम्॥४१ ॥

| verse_line2 = तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोंशसम्भवम्॥४१ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<p>एकाक्षरवाच्यत्वादेकाक्षरं परं ब्रह्म~~ ॥ १३ ॥~~</p>~~

{{Bhashyam

~~</div>~~

| verse_id = BGT_C10_V41

| id = BGT_C10_V41_B01

| text = मम तेजोंशेन संयुक्तं भवति ॥ ४१ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C08_V14" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">तस्याहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः॥१४ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C10_V42

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C10

| verse_type = shloka

| verse_line1 = अथवा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन ।

| verse_lines = अथवा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन ।;विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नं एकांशेन स्थितो जगत्॥४२ ॥

| verse_line2 = विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नं एकांशेन स्थितो जगत्॥४२ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<div class="~~verse" id="BGT_C08_V15" type="shloka" data~~-~~doc="BGT">~~

<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे विभूतियोगो नाम दशमोध्यायः ॥</div>

~~<div class="verse~~-~~text~~">

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिदि्धं परमां गताः॥१५~~ ॥~~</span>~~

~~</div>~~

</div>

<div class="~~verse" id="BGT_C08_V16" type="shloka" data~~-~~doc="BGT">~~

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये दशमोध्यायः ॥</div>

~~<div class="verse~~-~~text~~">

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">आब्रह्मभवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोर्जुन ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते॥१६~~ ॥~~</span>~~

~~</div>~~

</div>

~~<span class~~=~~"gr-blockquote"><span class~~=~~"gr-reference gr-ref-Tatvaviveka-id">~~'~~नियमाज्जन्मनोभावो मुक्तस्यैव तथापि तु~~ । ~~महर्लोकमतीतानां~~ न ~~जन्मांशलयौ विना~~ । ~~तत्राप्यवश्यं तत् स्थानं तैः क्षिप्रं पुनराप्यते~~'' ॥~~</span></span>~~ इति ~~पाद्मे ॥१६~~ ॥

{{Bhashyam

~~</div>~~

| verse_id = BGT_C10_V42

| id = BGT_C10_V42_B01

| text = 'किं ज्ञातेन'' इति वक्ष्यमाणस्याधिकफलत्वज्ञापकमेव । अन्यथोक्तेरेव वैयर्थ्यात् ।

'अन्याधिक्यज्ञापनार्थं शुभं चाक्षिप्यते क्वचित् ।

न तावतास्य निन्द्यत्वं ज्ञेयैवान्यवरिष्ठता ।

उभयं मिलितं चैव ततोप्यधिकशोभनम्'' ॥ इति च ॥४२ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C08_V17" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद्ब्रह्मणो विदुः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">रात्रिं युगसहस्रान्तां तेहोरात्रविदो जनाः॥१७ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

== एकादशोऽध्यायः ==

<div class="introduction-line">था श्रुते ध्यानं कर्तुं शक्यं तथा स्वरूपस्थितिरनेनाध्यायेनोच्यते-</div>

</div>

<~~div~~ class="~~bhashya~~" ~~id="BGT_C08_V17_B01" data-verse="BGT_C08_V17">~~

~~<p>सहस्रमिति बह्वेव । ब्रह्मणः परब्रह्मणः ।</p>~~

<p>'अव्यक्ताद् व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे रात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसञ्ज्ञके'' ॥ इति वाक्यशेषात् ।</p>

~~<p>नहि विरिञ्चाहन्येव सर्वव्यक्तलयः ।</p>~~

~~<p>'नित्यस्यापि हरेः कालो द्विपरार्धात्मकस्त्वयम् ।</p>~~

~~<p>अहःश्चासौ(श्वासो) निमेषश्चेत्यप्रवृत्त्योपचर्यते'' ॥ इति च ॥१७ ॥</p~~>

</~~div~~>

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C08_V18" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C11_V01

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">अव्यक्ताद्व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C11

~~<span class~~=~~"shloka-line">रात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसञ्ज्ञके॥१८~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसञ्ज्ञितम् ।

~~</div>~~

| verse_lines = मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसञ्ज्ञितम् ।;यत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोयं विगतो मम॥१ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = यत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोयं विगतो मम॥१ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C08_V19" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C11_V02

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C11

~~<span class~~=~~"shloka-line">रात्र्यागमेवशः पार्थ प्रभवत्यहरागमे॥१९~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया ।

~~</div>~~

| verse_lines = भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया ।;त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम्॥२ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम्॥२ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C08_V20" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C11_V03

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">परस्तस्मात्तुभावोन्योव्यक्तोव्यक्तात्सनातनः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C11

~~<span class~~=~~"shloka-line">यः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति॥२०~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = एवमेतद्यथात्थ त्वमात्मानं परमेश्वर ।

~~</div>~~

| verse_lines = एवमेतद्यथात्थ त्वमात्मानं परमेश्वर ।;द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम॥३ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम॥३ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C08_V21" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C11_V04

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">अव्यक्तोक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम्~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C11

~~<span class~~=~~"shloka-line">यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम॥२१~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = मन्यसे यदि तच्छक्यं मया द्रष्टुमिति प्रभो ।

~~</div>~~

| verse_lines = मन्यसे यदि तच्छक्यं मया द्रष्टुमिति प्रभो ।;योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयात्मानमव्ययम्॥४ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयात्मानमव्ययम्॥४ ॥

}}

<~~div~~ class="~~verse~~" ~~id="BGT_C08_V22" type="shloka" data-doc="BGT">~~

<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम्॥२२ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~</div~~>

</~~div~~>

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C08_V23" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C11_V05

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्तिं चैव योगिनः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C11

~~<span class~~=~~"shloka-line">प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ॥२३~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोथ सहस्रशः ।

~~</div>~~

| verse_lines = पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोथ सहस्रशः ।;नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च॥५ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च॥५ ॥

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C08_V23_B01" data-verse~~=~~"BGT_C08_V23">~~

{{VerseBlock

~~<p>यत्र कालाभिमानिदेवतासु मृत्यनन्तरं प्रयाताः~~ । अग्निर्ज्योतिर्धूमानामकालाभिमानित्वेपि कालप्राचुर्यात् काल इत्युच्यते ॥ २३ ॥~~</p>~~

| verse_id = BGT_C11_V06

~~</div>~~

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C11

| verse_type = shloka

| verse_line1 = पश्यादित्यान्वसून् रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा ।

| verse_lines = पश्यादित्यान्वसून् रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा ।;बहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याश्चर्याणि भारत॥६ ॥

| verse_line2 = बहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याश्चर्याणि भारत॥६ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C08_V24" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C11_V07

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम्~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C11

~~<span class~~=~~"shloka-line">तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः॥२४~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम् ।

~~</div>~~

| verse_lines = इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम् ।;मम देहे गुडाकेश यच्चान्यद्द्रष्टुमिच्छसि॥७ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = मम देहे गुडाकेश यच्चान्यद्द्रष्टुमिच्छसि॥७ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C08_V25" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C11_V08

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम्~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C11

~~<span class~~=~~"shloka-line">तत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते॥२५~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा ।

~~</div>~~

| verse_lines = न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा ।;दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम्॥८ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम्॥८ ॥

}}

<~~div~~ class="~~verse~~" ~~id="BGT_C08_V26" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">एकया यात्यनावृत्तिमन्ययावर्तते पुनः॥२६ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~</div~~>

</~~div~~>

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C08_V26_B01" data-verse~~=~~"BGT_C08_V26">~~

{{VerseBlock

<p>'अग्निर्ज्योतिरिति द्वेधा वह्नेः पुत्रो व्यवस्थितः । तं प्राप्य याति ब्रह्मिष्ठो दिवसाद्यभिमानिनः'' ॥ इति सत्तत्त्वे । <span class=~~"gr-blockquote"><span class~~=~~"gr-reference gr-ref-Padma-id">तत्कालमरणविवक्षायामग्निज्योतिर्धूमानामयोगः~~ । 'अथ यो दक्षिणे प्रमीयते पितॄणामेव महिमानं गत्वा चन्द्रमसः सायुज्यं गच्छत्येतौ वै सूर्याचन्द्रमसोर्महिमानौ ब्राह्मणो विद्वानभिजयति तस्माद् ब्रह्मणो महिमानमाप्नोति'' इति विदुषो दक्षिणायनमरणेप्यपुनरावृत्त्या ब्रह्मप्राप्तिश्रुतेः । ~~'विद्वान् ब्रह्म समाप्नोति यत्र तत्र मृतोपि सन्''</span></span> इति च पाद्मे~~ ॥ ~~२४-२६~~ ॥~~</p>~~

| verse_id = BGT_C11_V09

~~</div>~~

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C11

| verse_type = shloka

| verse_line1 = एवमुक्त्वा ततो राजन्महायोगेश्वरो हरिः ।

| verse_lines = एवमुक्त्वा ततो राजन्महायोगेश्वरो हरिः ।;दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम्॥९ ॥

| verse_line2 = दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम्॥९ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C08_V27" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C11_V10

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">नैते सृती पार्थ जानन् योगी मुह्यति कश्चन~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C11

~~<span class~~=~~"shloka-line">तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन ॥२७~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = अनेकवक्त्रनयनमनेकाद्भुतदर्शनम् ।

~~</div>~~

| verse_lines = अनेकवक्त्रनयनमनेकाद्भुतदर्शनम् ।;अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम्॥१० ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम्॥१० ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C08_V28" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C11_V11

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">वेदेषु यज्ञेषु तपःसु चैव दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम्~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C11

~~<span class~~=~~"shloka-line">अत्येति तत्सर्वमिदं विदित्वा योगी परं स्थानमुपैति चाद्यम्~~ ।~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~<span class~~=~~"shloka-line">॥२८~~ ॥~~</span>~~

| verse_line1 = दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम् ।

~~</div>~~

| verse_lines = दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम् ।;सर्वाश्चर्यमयं देवं अनन्तं विश्वतो मुखम्॥११ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = सर्वाश्चर्यमयं देवं अनन्तं विश्वतो मुखम्॥११ ॥

~~</div>~~

}}

~~<div class~~=~~"gr-author-note">~~॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे अक्षरब्रह्मयोगो नाम अष्टमोध्यायः ॥~~</div>~~

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C11_V12

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C11

| verse_type = shloka

| verse_line1 = दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता ।

| verse_lines = दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता ।;यदि भाः सदृशी सा स्याद्भासस्तस्य महात्मनः॥१२ ॥

| verse_line2 = यदि भाः सदृशी सा स्याद्भासस्तस्य महात्मनः॥१२ ॥

}}

~~<div class~~=~~"gr-author-note">~~॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये अष्टमोध्यायः ॥~~</div>~~

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C11_V13

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C11

| verse_type = shloka

| verse_line1 = तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा ।

| verse_lines = तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा ।;अपश्यद्देवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा॥१३ ॥

| verse_line2 = अपश्यद्देवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा॥१३ ॥

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C08_V28_B01" data-verse~~=~~"BGT_C08_V28">~~

{{VerseBlock

~~<p>'मार्गौ ब्रह्म च यः पश्येत् साक्षादेवापरोक्षतः~~ ।~~</p>~~

| verse_id = BGT_C11_V14

~~<p>सर्वपुण्यातिगोमुह्यन् यात्यसौ ब्रह्म तत् परम्''~~ ॥ ~~इति च ।॥ २७-२८~~ ॥~~</p>~~

| document_id = BGT

~~</div>~~

| chapter_id = BGT_C11

| verse_type = shloka

| verse_line1 = ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनञ्जयः ।

| verse_lines = ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनञ्जयः ।;प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभाषत॥१४ ॥

| verse_line2 = प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभाषत॥१४ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~== नवमोऽध्यायः ==~~

{{Bhashyam

<p class="~~adhyaya~~-~~trans~~">~~नवमोऽध्यायः~~</p>

| verse_id = BGT_C11_V14

</~~div~~>

| id = BGT_C11_V14_B01

<~~div class="introduction" id="BGT_C09_I01" data-verse="BGT_C09"~~>

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahme-id">'आत्मानमव्ययम्'' 'परमं रूपमैश्वरम्'' 'सर्वाश्चर्यमयं देवमनन्तं विश्वतो-मुखम्'' इत्यादिरूपविशेषणाच्च रूपस्येश्वरसाक्षात्स्वरूपत्वं नित्यत्वं तत एव चिदानन्दाद्यात्मकत्वं च सिद्धम् । 'मम देहे'' इत्युक्तत्वाच्चादित्यादीनां भेदः सिद्धः । 'मे रूपाणि'' 'सर्वतोनन्तरूपम्'' इत्यादेः 'द्रष्टुमिच्छामि ते रूपम्'' इत्यादेश्चैकस्यैवाभिन्नानन्तरूपत्वं च ।<br/>'एकं रूपं हरेर्नित्यमचिन्त्यैश्वर्ययोगतः ।<br/>बहुसङ्ख्यागोचरं च विशेषादेव केवलम् ।<br/>अभावो यत्र भेदस्य प्रमाणावसितो भवेत् ।<br/>विशेषनामा तत्रैव विशेषव्यवहारवान् ।<br/>विशेषोपि स्वरूपं स स्वनिर्वाहक एव च ।<br/>द्रव्यात्मना स नित्योपि विशेषात्मैव जायते ।<br/>नित्या एव विशेषाश्च केचिदेवं द्विधैव सः ।<br/>वस्तुस्वरूपमस्त्येवेत्येवमादिष्वभेदिनः ।<br/>विशेषोनुभवादेव ज्ञायते सर्ववस्तुषु ।<br/>नचाविशेषितं किञ्चिद् वाच्यं लक्ष्यं तथा मितम् ।<br/>विशिष्टस्य स्वतोन्यत्वे स्वस्यामेयत्वहेतुतः ।<br/>नैव ज्ञेयं विशिष्टं च मानाभावाच्च नो भवेत् ।<br/>स्वयमित्यपि हि स्वत्वविशेषेण विवर्जितम् ।<br/>न ज्ञेयं तद्विशेष्यं च तथैवेत्यनवस्थितिः ।<br/>अभेदे न विरोधोस्ति ज्ञाताज्ञातं यतोखिलम् ।<br/>तदेव ज्ञातरूपेण ज्ञातमज्ञातमन्यथा ।<br/>अभिन्नस्य विशिष्टत्वान्न दोषद्वयमप्युत ।<br/>एकत्वानुभवाच्चैव विशेषानुभवादपि ।<br/>तज्ज्ञानानुभवाच्चैव न दोषद्वयसम्भवः ।<br/>भेदाभेदौ च तेनैव (तौ नैव) कर्तृभोक्तृविशेषणे ।<br/>मदन्य इत्यनुभवो यतो नैवास्ति कस्यचित् ।<br/>भेदो विशेषणस्यापि नान्तरस्य क्वचिद् भवेत् ।<br/>शुद्धस्वरूप इत्यादावभेदस्यैव दर्शनात् ।<br/>अपृथग्दृष्टिनियमाद् बलज्ञानादिकस्य च ।<br/>ऐक्यं बाह्यविशेषाणां पृथग्दृष्ट्यैव तन्न तु ।<br/>विशेषहेत्वभावेपि द्वैविध्यं कल्प्यते यदि ।<br/>कल्पनागौरवाद्यास्तु दोषास्तत्रातिसङ्गताः ।<br/>नैकत्वं वापि नानात्वं नियमादस्त्यचेतने ।<br/>भेदाभेदावनुभवादतस्तत्रान्यथागतेः ।<br/>एको मदन्यतोन्यश्चेत्येवमेव व्यवस्थितौ ।<br/>भेदाभेदौ चेतनेषु तस्मान्नैकप्रकारता ।<br/>एकमित्येव यज्ज्ञातं बहुत्वेनैव तत् पुनः ।<br/>पटाद्यं ज्ञायते यस्माद् भेदाभेदौ कुतो न तत् ।<br/>तन्तुभ्योन्यः पटः साक्षात् कस्य दृष्टिपथं गतः ।<br/>अनन्यश्चेत् तन्तुभावे पटाभावः कुतो भवेत् ।<br/>न चात्मनि विशेषोत्र दृष्टान्तत्वं गमिष्यति ।<br/>शुद्धोहम्प्रत्ययो यस्मात् तत्राभेदप्रदर्शकः ।<br/>अत्रावयवभेदेन स्यादेव ह्यनवस्थितिः ।<br/>न चानवयवं वस्तु क्वचित् स्यान्मानगोचरम् ।<br/>पूर्वापरादिभेदेन यतोंशोस्यावगम्यते ।<br/>उपाधिरप्येकदेशसम्बद्धः सन्तमेव हि ।<br/>ज्ञापयेद् भेदमखिलं ग्रसन् स विभजेत् कथम् ।<br/>तस्माद् गुणादिकमपि नास्त्यनंशतया क्वचित् ।<br/>भावाभावव्यवहृतेर्विद्यमानेपि वस्तुनि ।<br/>भेदाभेदौ गुणादेश्च जडे वस्तुनि संस्थितौ ।<br/>चेतने शक्तिरूपेण गुणादेर्भाव इष्यते ।<br/>सुप्तोयं बलवान् विद्वानित्यादिव्यवहारतः ।<br/>नचैवं शक्तिरूपेण जडे व्यवहृतिः क्वचित् ।<br/>एकमेवाद्वितीयं तन्नेह नानास्ति किञ्चन ।<br/>मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति ।<br/>यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति ।<br/>एवं धर्मान् पृथक् पश्यंस्तानेवानुविधावति ।<br/>इत्यादिश्रुतिमानाच्च परमैश्वर्यतस्तथा ।<br/>सर्वं तु घटते विष्णौ यत् कल्याणगुणात्मकम्'' ॥</span></span> इत्यादि ब्रह्मतर्के ।<br/>॥ १-१४ ॥

<p>~~सप्तमाध्यायोक्तं स्पष्टयत्यस्मिन्नध्याये-~~</p>

}}

</~~div~~>

~~<div class="introduction" id="BGT_C09_I02" data-verse="BGT_C09">~~

~~<p>सप्तमोक्तं प्रपञ्चयति ।</p>~~

</div>

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C09_V01" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C11_V15

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C11

~~<span class~~=~~"shloka-line">ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेशुभात्॥१~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = पश्यामि देवांस्तव देव देहे सर्वांस्तथा भूतविशेषसङ्घान् ।

~~</div>~~

| verse_lines = पश्यामि देवांस्तव देव देहे सर्वांस्तथा भूतविशेषसङ्घान् ।;ब्रह्माणमीशं कमलासनस्थं ऋषींश्च सर्वान् उरगांश्च दिव्यान्॥ १५ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = ब्रह्माणमीशं कमलासनस्थं ऋषींश्च सर्वान् उरगांश्च दिव्यान्॥ १५ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<blockquote class="~~uvaaca~~">~~श्रीभगवानुवाच~~</~~blockquote~~>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C11_V15

| id = BGT_C11_V15_B01

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">कमलासने ब्रह्मणि स्थितं रुद्रम्'विष्णुं समाश्रितो ब्रह्मा ब्रह्मणोङ्कगतो हरः ।<br/>हरस्याङ्गविशेषेषु देवाः सर्वेपि संस्थिताः'' ॥</span></span> इति पाद्मे ॥१५ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C09_V02" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमम् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">प्रत्यक्षावगमं धर्म्यं सुसुखं कर्तुमव्ययम्॥२ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C11_V16

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C11

| verse_type = shloka

| verse_line1 = अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं पश्यामि त्वां सर्वतोनन्तरूपम् ।

| verse_lines = अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं पश्यामि त्वां सर्वतोनन्तरूपम् ।;नान्तं न मध्यं न पुनस्तवादिं पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप॥ १६ ॥

| verse_line2 = नान्तं न मध्यं न पुनस्तवादिं पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप॥ १६ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C11_V17

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C11

| verse_type = shloka

| verse_line1 = किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च तेजोराशिं सर्वतो दीप्तिमन्तम् ।

| verse_lines = किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च तेजोराशिं सर्वतो दीप्तिमन्तम् ।;पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्ताद्दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम्॥ १७ ॥

| verse_line2 = पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्ताद्दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम्॥ १७ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C09_V03" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C11_V18

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">अश्रद्दधानाः पुरुषा धर्मस्यास्य परन्तप~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C11

~~<span class~~=~~"shloka-line">अप्राप्य मां निवर्तन्ते मृत्युसंसारवर्त्मनि॥३~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।

~~</div>~~

| verse_lines = त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।;त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्तासनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे॥ १८ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्तासनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे॥ १८ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C09_V04" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C11_V19

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C11

~~<span class~~=~~"shloka-line">मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः॥४~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्यमनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम् ।

~~</div>~~

| verse_lines = अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्यमनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम् ।;पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रं स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम्॥ १९ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रं स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम्॥ १९ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C09_V05" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C11_V20

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम्~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C11

~~<span class~~=~~"shloka-line">भूतभृन्न च भूतस्थो ममात्मा भूतभावनः॥५~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः ।

~~</div>~~

| verse_lines = द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः ।;दृष्ट्वाद्भुतं रूपमुग्रं तवेदं लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन्॥ २० ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = दृष्ट्वाद्भुतं रूपमुग्रं तवेदं लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन्॥ २० ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C11_V20

~~<span class~~=~~"shloka~~-~~line">यथाकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान्~~ ।~~</span>~~

| id = BGT_C11_V20_B01

~~<span class="shloka-line">तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय॥६~~ ॥~~</span>~~

| text = द्यावापृथिव्योरन्तरमेकेनैव रूपेण व्याप्तम् । 'नान्तं न मध्यम्'' इत्युक्त-त्वात् पुनः 'अनादिमध्यान्तम्'' इति गुणानन्त्यापेक्षया । 'त्वया ततं विश्वमनन्तरूप'' इति कालापेक्षया । स्वयमन्तं विद्यमानमपि न पश्यतीत्याशङ्क्य 'त्वया ततं विश्वम्'' इत्याह । अन्यत् तात्पर्यज्ञापनायाभ्यासरूपम् । 'सर्वं समाप्नोषि ततोसि सर्वः'' इति 'सर्वं खल्विदं ब्रह्म'' इत्यादिषु सर्वशब्दव्याख्यानरूपम् ।

~~</div>~~

'त्रिलोकेषु स्थितैर्भक्तैरर्जुनाय प्रदर्शितम् ।

~~</div>~~

दृष्टं विष्णोर्विश्वरूपं स्वयोग्यत्वानुरूपतः ।

~~</div>~~

प्रायः सहैव पार्थेन प्रायो भीताश्च तेखिलाः ।

दर्शनाभ्यासतो दृष्टिरानन्दोद्रेकता भवेत् ।

तस्मिन् काले तु भूमेश्च भारहारार्थमुद्यमात् ।

उग्रत्वमिव सर्वत्र न भीतिर्ब्रह्मदर्शिनाम् ।

अर्जुनादधिका ये तु तेषां भीतिर्न चाभवत् ।

श्रीब्रह्मरुद्रपूर्वाणां कृष्णाया भीमरामयोः'' ॥ इत्याग्नेयवचनात् ।

'दृष्ट्वाद्भुतं रूपम्'' इत्यादि युज्यते ॥ १९,२० ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C09_V07" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृतिं यान्ति मामिकाम् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">कल्पक्षये पुनस्तानि कल्पादौ विसृजाम्यहम्॥७ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C11_V21

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C11

| verse_type = shloka

| verse_line1 = अमी हि त्वां सुरसङ्घा विशन्ति केचिद्भीताः प्राञ्जलयो गृणन्ति ।

| verse_lines = अमी हि त्वां सुरसङ्घा विशन्ति केचिद्भीताः प्राञ्जलयो गृणन्ति ।;स्वस्तीत्युक्त्वा महर्षिसिद्धसङ्घाः स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिः॥ २१ ॥

| verse_line2 = स्वस्तीत्युक्त्वा महर्षिसिद्धसङ्घाः स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिः॥ २१ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C09_V08" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C11_V22

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य विसृजामि पुनः पुनः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C11

~~<span class~~=~~"shloka-line">भूतग्राममिमं कृत्स्नमवशं प्रकृतेर्वशात्॥८~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या विश्वेश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च ।

~~</div>~~

| verse_lines = रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या विश्वेश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च ।;गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घा वीक्षन्ते त्वां विस्मिताश्चैव सर्वे॥ २२ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घा वीक्षन्ते त्वां विस्मिताश्चैव सर्वे॥ २२ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C09_V09" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C11_V23

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">न च मां तानि कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C11

~~<span class~~=~~"shloka-line">उदासीनवदासीनमसक्तं तेषु कर्मसु॥९~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = रूपं महत्ते बहुवक्त्रनेत्रं महाबाहो बहुबाहूरुपादम् ।

~~</div>~~

| verse_lines = रूपं महत्ते बहुवक्त्रनेत्रं महाबाहो बहुबाहूरुपादम् ।;बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथितास्तथाहम्॥ २३ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथितास्तथाहम्॥ २३ ॥

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C09_V09_B01" data-verse~~=~~"BGT_C09_V09">~~

{{VerseBlock

~~<p>'विष्णुगान्यप्यतत्स्थानि भूतान्येष ह्यसङ्गतः'' इति च~~ । ~~ममात्मा मम देह एव~~ । ~~तदनन्यत्वात् । देहस्याचेतनत्वाशङ्कानिवृत्तये 'ममात्मा'' इत्याह~~ ॥ ~~४-९~~ ॥~~</p>~~

| verse_id = BGT_C11_V24

~~</div>~~

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C11

| verse_type = shloka

| verse_line1 = नभःस्पृशं दीप्तमनेकवर्णं व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम् ।

| verse_lines = नभःस्पृशं दीप्तमनेकवर्णं व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम् ।;दृष्ट्वा हि त्वां प्रव्यथितान्तरात्मा धृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो॥ २४ ॥

| verse_line2 = दृष्ट्वा हि त्वां प्रव्यथितान्तरात्मा धृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो॥ २४ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C09_V10" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C11_V25

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">मयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम्~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C11

~~<span class~~=~~"shloka-line">हेतुनानेन कौन्तेय जगद्विपरिवर्तते॥१०~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि दृष्ट्वैव कालानलसन्निभानि ।

~~</div>~~

| verse_lines = दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि दृष्ट्वैव कालानलसन्निभानि ।;दिशो न जाने न लभे च शर्म प्रसीद देवेश जगन्निवास॥ २५ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = दिशो न जाने न लभे च शर्म प्रसीद देवेश जगन्निवास॥ २५ ॥

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C09_V10_B01" data-verse~~=~~"BGT_C09_V10">~~

{{VerseBlock

~~<span class~~=~~"gr-blockquote"><span class~~=~~"gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'अध्यक्षोधिपतिः प्रोक्तो यदक्षाण्यस्य चोपरि''~~ ।~~</span></span> इति शब्दनिर्णये ।॥१०~~ ॥

| verse_id = BGT_C11_V26

~~</div>~~

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C11

| verse_type = shloka

| verse_line1 = अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः सर्वे सहैवावनिपालसङ्घैः ।

| verse_lines = अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः सर्वे सहैवावनिपालसङ्घैः ।;भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस्तथासौ सहास्मदीयैरपि योधमुख्यैः॥ २६ ॥

| verse_line2 = भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस्तथासौ सहास्मदीयैरपि योधमुख्यैः॥ २६ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C09_V11" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C11_V27

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम्~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C11

~~<span class~~=~~"shloka-line">परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम्॥११~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति दंष्ट्राकरालानि भयानकानि ।

~~</div>~~

| verse_lines = वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति दंष्ट्राकरालानि भयानकानि ।;केचिद्विलग्ना दशनान्तरेषु सन्दृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमाङ्गैः॥ २७ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = केचिद्विलग्ना दशनान्तरेषु सन्दृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमाङ्गैः॥ २७ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C09_V12" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C11_V28

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C11

~~<span class~~=~~"shloka-line">राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहिनीं श्रिताः॥१२~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = यथा नदीनां बहवोम्बुवेगाः समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति ।

~~</div>~~

| verse_lines = यथा नदीनां बहवोम्बुवेगाः समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति ।;तथा तवामी नरलोकवीरा विशन्ति वक्त्राण्यभिविज्वलन्ति॥ २८ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = तथा तवामी नरलोकवीरा विशन्ति वक्त्राण्यभिविज्वलन्ति॥ २८ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C09_V13" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C11_V29

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C11

~~<span class~~=~~"shloka~~-~~line">भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम्॥१३~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतङ्गा विशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः ।

~~</div>~~

| verse_lines = यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतङ्गा विशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः ।;तथैव नाशाय विशन्ति लोका- स्तवापि वक्त्राणि समृद्धवेगाः॥ २९ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = तथैव नाशाय विशन्ति लोका- स्तवापि वक्त्राणि समृद्धवेगाः॥ २९ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C09_V14" type~~=~~"shloka" data-doc="~~BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C11_V30

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka~~-~~line">सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C11

~~<span class~~=~~"shloka~~-~~line">नमस्यन्तश्च मां भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते॥१४~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्तात्- लोकान् समग्रान्वदनैर्ज्वलद्भिः ।

~~</div>~~

| verse_lines = लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्तात्- लोकान् समग्रान्वदनैर्ज्वलद्भिः ।;तेजोभिरापूर्य जगत्समग्रं भासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो॥ ३० ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = तेजोभिरापूर्य जगत्समग्रं भासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो॥ ३० ॥

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C09_V14_B01" data-verse~~=~~"BGT_C09_V14">~~

{{VerseBlock

<p>मानुषीं मनुष्यसदृशीम् 'तन्वा विष्णुरनन्योपि स्वाधीनत्वात् तदाश्रितः'' । इति च । <span class=~~"gr-blockquote"><span class~~=~~"gr-reference gr-ref-Bhavishyath-id">'ब्रह्मरुद्ररमादीनां साम्यदृष्टिरनन्यता~~ । ~~प्रादुर्भावगतस्यापि दोषदृष्टिरपूर्णता~~ । धर्मदेहावतारादेर्भेददृष्टिश्च सङ्करः । अवतारेष्विति ज्ञेयमवज्ञानं जनार्दने । सर्वं मोघं शुभं तस्य योवजानाति केशवम् । अवरं याति च तमः प्रादुर्भावगतोप्यतः । ज्ञेयः केवलचिद्देहो विदोषः पूर्णसद्गुणः'' ॥~~</span></span> इति च भविष्यत्पर्वणि~~ ॥ ~~११-१४ ॥</p>~~

| verse_id = BGT_C11_V31

~~</div>~~

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C11

| verse_type = shloka

| verse_line1 = आख्याहि मे को भवानुग्ररूपो नमोस्तु ते देववर प्रसीद ।

| verse_lines = आख्याहि मे को भवानुग्ररूपो नमोस्तु ते देववर प्रसीद ।;विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमाद्यं न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम्॥ ३१ ॥

| verse_line2 = विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमाद्यं न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम्॥ ३१ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C11_V31

~~<span class~~=~~"shloka~~-~~line">ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते~~ ।~~</span>~~

| id = BGT_C11_V31_B01

~~<span class="shloka~~-~~line">एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतोमुखम्॥१५~~ ॥~~</span>~~

| text = मुक्ताः सुरसङ्घा विशन्ति । 'प्रवेशो निर्गमश्चैव मुक्तानां स्वेच्छया भवेत्'' । इति हि ब्रह्माण्डे ॥ २१-२५ ॥

~~</div>~~

अन्यचेष्टां कुर्वतामपि भगवच्चेष्टयैव प्रलये प्रजानां प्रवेशवत् प्रवेशो युज्यते । सेनामध्यतो भगवन्मुखानामुभयाभिमुखत्वाच्चोभे सेने तत्र प्रविशतः । ये तु तस्मिन्नेव मुहूर्ते मरिष्यन्ति तेषां दशनान्तरेषु चूर्णितमपि शिरः सूक्ष्मदृष्टिगोचरत्वान्मानुषदृष्ट्या तथा न दृश्यते । यथा भिन्नमपि घटादिकं यावत् पृथङ्ग् न पतति तावन्मन्ददृष्टीनां न ज्ञायते । यथा पुरूरवसो जराश्विभ्यामेव दृष्टा ॥ २६-३० ॥

~~</div>~~

विशेषगुणकर्मविषय एव प्रश्नः । 'विष्णो'' इति सम्बोधनात् ॥ ३१ ॥

~~</div>~~

}}

~~<div class="bhashya" id="BGT_C09_V15_B01" data-verse="BGT_C09_V15">~~

~~<p>'एकमूर्तिश्चतुर्मूर्तिरथवा पञ्चमूर्तिकः ।</p>~~

~~<p>द्वादशादिप्रभेदो वा पूज्यते सज्जनैर्हरिः'' ॥ इति च ॥१५ ॥</p>~~

</div>

<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C09_V16" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C11_V32

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">अहं क्रतुरहं यज्ञः स्वधाहमहमौषधम्~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C11

~~<span class~~=~~"shloka-line">मन्त्रोहमहमेवाज्यमहमग्निरहं हुतम्॥१६~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = कालोस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान् समाहर्तुमिह प्रवृत्तः ।

~~</div>~~

| verse_lines = कालोस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान् समाहर्तुमिह प्रवृत्तः ।;ऋतेपि त्वा न भविष्यन्ति सर्वे येवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः॥ ३२ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = ऋतेपि त्वा न भविष्यन्ति सर्वे येवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः॥ ३२ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-~~text">

{{Bhashyam

<~~div~~ class="~~shloka~~">

| verse_id = BGT_C11_V32

<span class="~~shloka~~-~~line~~">~~पिताहमस्य जगतो माता धाता पितामहः~~ ।</~~span~~>

| id = BGT_C11_V32_B01

~~<span class="shloka-line">वेद्यं पवित्रमोङ्कार ऋक्साम यजुरेव च॥१७~~ ॥</span>

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahavaraha-id">'कालः कलितसम्पूर्णसद्गुणत्वाज्जनार्दनः ।<br/>संहारात् सर्ववित्त्वाद् वा सर्वविद्रावणेन वा'' ॥</span></span>इति महावराहे ।<br/>अपिशब्देन भ्रात्रादीन् अपि ऋते ॥३२ ॥

</~~div~~>

}}

</~~div~~>

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C09_V18" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">गतिर्भर्ता प्रभुः साक्षी निवासः शरणं सुहृत् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">प्रभवः प्रलयः स्थानं निधानं बीजमव्ययम्॥१८ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C11_V33

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C11

| verse_type = shloka

| verse_line1 = तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्व जित्वा शत्रून् भुङ्क्ष्व राज्यं समृद्धम् ।

| verse_lines = तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्व जित्वा शत्रून् भुङ्क्ष्व राज्यं समृद्धम् ।;मयैवैते निहताः पूर्वमेव निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन्॥ ३३ ॥

| verse_line2 = मयैवैते निहताः पूर्वमेव निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन्॥ ३३ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C09_V19" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C11_V34

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">तपाम्यहमहं वर्षं निगृह्णाम्युत्सृजामि~~ च ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C11

~~<span class~~=~~"shloka-line">अमृतं चैव मृत्युश्च सदसच्चाहमर्जुन॥१९~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च कर्णं तथान्यानपि योधवीरान् ।

~~</div>~~

| verse_lines = द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च कर्णं तथान्यानपि योधवीरान् ।;मया हतांस्त्वं जहि मा व्यथिष्ठा युध्यस्व जेतासि रणे सपत्नान्॥ ३४ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = मया हतांस्त्वं जहि मा व्यथिष्ठा युध्यस्व जेतासि रणे सपत्नान्॥ ३४ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<p>'अर्च्यत्वादृक्समत्वाच्च निजरूपेषु साम सः । याज्यत्वात् स यजुर्यज्ञः सार्वज्ञ्यात् पुरुषोत्तमः । 'क्रतुः कृतिस्वरूपत्वात् स्वधानन्यधृतो यतः । मानात् त्रातीति मन्त्रोयमुष्टानां निधिरौषधम् । आ ज्यायस्त्वादाज्यनामा दर्भोदरधरो यतः । अहूतत्वाद्धुतं चायमग्निर्नेतागतेर्यतः'' ॥ इत्यादि च । 'तत्तत्पदार्थभिन्नोपि तत्तन्नामैवमच्युतः । स्वातन्त्र्यात् सर्वकर्तृत्वात् गुणानन्त्याच्च केवलम्'' ॥ इति च । 'ओमित्याक्रियते यस्मादोङ्कारो भगवान् (हरिः) परः'' इति च । 'पातीति पिता मानान्माता यत् स पितुर्महान् । पितामहो निधातृत्वान्निधानं भीतरक्षणात् । शरणं व्यञ्जनाच्चैव बीजमित्युच्यते प्रभुः'' ॥ इति च । प्रलयकाले संहर्तृत्वात् प्रलयः । अन्यदापीति मृत्युः'प्राणगः प्राणधर्ता यदमृतं प्रविलापयन् । विश्वं प्रलय इत्युक्तो मृत्युरन्यत्र मारणात्'' ॥ इति च । <span class=~~"gr-blockquote"><span class~~=~~"gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'सत् साधुगुणपूर्णत्वादस्मान्नान्यो गुणाधिकः~~ । ~~यतोतोसदिति प्रोक्तं विष्ण्वाख्यं परमं पदम्'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये~~ । ॥ १६-१९ ॥ त्रैविद्या मां सोमपाः पूतपापा यज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते । ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोकं अश्नन्ति दिव्यान् दिवि देवभोगान्॥ २० ॥~~</p>~~

{{Bhashyam

~~</div>~~

| verse_id = BGT_C11_V34

| id = BGT_C11_V34_B01

| text = जयद्रथस्य पितुर्वरादेव विशेषः । निहताः निहतप्राया । पश्चादर्जुनेपि स्थित्वा स एव हनिष्यति ॥ ३४ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C09_V20" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं</span>~~

~~<span class="shloka-line">क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">एवं त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना</span>~~

~~<span class="shloka-line">गतागतं कामकामा लभन्ते॥ २१ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

<~~div~~ class="~~verse~~" id=~~"BGT_C09_V21" type~~="shloka~~" data~~-~~doc~~="BGT">

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C11_V35

~~<div class~~="~~shloka~~">

| document_id = BGT

~~<span class~~="~~shloka~~-~~line~~">~~अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते ।</span>~~

| chapter_id = BGT_C11

~~<span class~~=~~"shloka-line">तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम्॥२२ ॥</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = एतच्छ्रुत्वा वचनं केशवस्य कृताञ्जलिर्वेपमानः किरीटी ।

~~</div>~~

| verse_lines = एतच्छ्रुत्वा वचनं केशवस्य कृताञ्जलिर्वेपमानः किरीटी ।;नमस्कृत्वा भूय एवाह कृष्णं सगद्गदं भीतभीतः प्रणम्य॥ ३५ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = नमस्कृत्वा भूय एवाह कृष्णं सगद्गदं भीतभीतः प्रणम्य॥ ३५ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C11_V36

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C11

| verse_type = shloka

| verse_line1 = स्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्या जगत्प्रहृष्यत्यनुरज्यते च ।

| verse_lines = स्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्या जगत्प्रहृष्यत्यनुरज्यते च ।;रक्षांसि भीतानि दिशो द्रवन्ति सर्वे नमस्यन्ति च सिद्धसङ्घाः॥ ३६ ॥

| verse_line2 = रक्षांसि भीतानि दिशो द्रवन्ति सर्वे नमस्यन्ति च सिद्धसङ्घाः॥ ३६ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C11_V37

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C11

| verse_type = shloka

| verse_line1 = कस्माच्च ते न नमेरन्महात्मन् गरीयसे ब्रह्मणोप्यादिकर्त्रे ॥ अनन्त देवेश जगन्निवास त्वमक्षरं सदसत्तत्परं यत्॥ ३७ ॥

| verse_lines = कस्माच्च ते न नमेरन्महात्मन् गरीयसे ब्रह्मणोप्यादिकर्त्रे ॥ अनन्त देवेश जगन्निवास त्वमक्षरं सदसत्तत्परं यत्॥ ३७ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C11_V38

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C11

| verse_type = shloka

| verse_line1 = त्वमादिदेवः पुरुषः पुराण- स्त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।

| verse_lines = त्वमादिदेवः पुरुषः पुराण- स्त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।;वेत्तासि वेद्यं च परं च धाम त्वया ततं विश्वमनन्तरूप॥ ३८ ॥

| verse_line2 = वेत्तासि वेद्यं च परं च धाम त्वया ततं विश्वमनन्तरूप॥ ३८ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C11_V39

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C11

| verse_type = shloka

| verse_line1 = वायुर्यमोग्निर्वरुणः शशाङ्कः प्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च ।

| verse_lines = वायुर्यमोग्निर्वरुणः शशाङ्कः प्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च ।;नमो नमस्तेस्तु सहस्रकृत्वः पुनश्च भूयोपि नमो नमस्ते॥ ३९ ॥

| verse_line2 = नमो नमस्तेस्तु सहस्रकृत्वः पुनश्च भूयोपि नमो नमस्ते॥ ३९ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C11_V39

| id = BGT_C11_V39_B01

| text = वायुर्बलज्ञानयोगात् शशाङ्कोतिसुखाङ्कितः ।

इन्द्रः स परमैश्वर्यादिति नानाभिधो हरिः । इति च ॥३९ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C09_V22" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">येप्यन्यदेवता भक्ता यजन्ते श्रद्धयान्विताः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">तेपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकम्॥२३ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C11_V40

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C11

| verse_type = shloka

| verse_line1 = नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते नमोस्तु ते सर्वत एव सर्व ।

| verse_lines = नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते नमोस्तु ते सर्वत एव सर्व ।;अनन्तवीर्यामितविक्रमस्त्वं सर्वं समाप्नोषि ततोसि सर्वः॥ ४० ॥

| verse_line2 = अनन्तवीर्यामितविक्रमस्त्वं सर्वं समाप्नोषि ततोसि सर्वः॥ ४० ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C11_V41

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C11

| verse_type = shloka

| verse_line1 = सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं हे कृष्ण हे यादव हे सखेति ।

| verse_lines = सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं हे कृष्ण हे यादव हे सखेति ।;अजानता महिमानं तवेदं मया प्रमादात् प्रणयेन वापि॥ ४१ ॥

| verse_line2 = अजानता महिमानं तवेदं मया प्रमादात् प्रणयेन वापि॥ ४१ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C11_V42

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C11

| verse_type = shloka

| verse_line1 = यच्चापहासार्थमसत्कृतोसि विहारशय्यासनभोजनेषु ।

| verse_lines = यच्चापहासार्थमसत्कृतोसि विहारशय्यासनभोजनेषु ।;एकोथवाप्यच्युत तत्समक्षं तत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम्॥ ४२ ॥

| verse_line2 = एकोथवाप्यच्युत तत्समक्षं तत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम्॥ ४२ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C11_V42

| id = BGT_C11_V42_B01

| text = एकः सर्वोत्तमोप्यसत्कृतः । 'एकः सर्वाधिको ज्ञेय एष एव करोति यत्'' इति च ॥ ४२ ॥

}}

~~<div class="bhashya" id="BGT_C09_V22_B01" data-verse="BGT_C09_V22">~~

~~<p>'अनन्यदेवतायागाद् भक्त्युद्रेकादकामनात् ।</p>~~

~~<p>सदा योगाच्च वैशिष्ट्यं त्रैविद्याद् वैष्णवादपि ।</p>~~

~~<p>स्यादि्ध भागवतस्यैव तेन ब्रह्मादयोखिलाः ।</p>~~

~~<p>अश्वमेधादिभिर्यज्ञैरपि केशवयाजिनः ।</p>~~

~~<p>वैष्णवा इति बुद्ध्यैव मानयन्त्यन्यदेवताः ॥'' इत्याग्नेये ।</p>~~

~~<p>'सम्यग्गुणगणज्ञानादुपासा पर्युपासना'' । इति च ॥ २०-२३ ॥</p>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C11_V43

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C11

| verse_type = shloka

| verse_line1 = पितासि लोकस्य चराचरस्य त्वमस्य पूज्यश्च गुरुर्गरीयान् ।

| verse_lines = पितासि लोकस्य चराचरस्य त्वमस्य पूज्यश्च गुरुर्गरीयान् ।;न त्वत्समोस्त्यभ्यधिकः कुतोन्यो लोकत्रयेप्यप्रतिमप्रभाव॥ ४३ ॥

| verse_line2 = न त्वत्समोस्त्यभ्यधिकः कुतोन्यो लोकत्रयेप्यप्रतिमप्रभाव॥ ४३ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C09_V23" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C11_V44

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C11

~~<span class~~=~~"shloka-line">न तु मामभिजानन्ति तत्त्वेनातश्च्यवन्ति ते॥२४~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कायं प्रसादये त्वामहमीशमीड््यम् ।

~~</div>~~

| verse_lines = तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कायं प्रसादये त्वामहमीशमीड््यम् ।;पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः प्रियः प्रियायार्हसि देव सोढुम्॥ ४४ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः प्रियः प्रियायार्हसि देव सोढुम्॥ ४४ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C09_V24" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C11_V45

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">यान्ति देवव्रता देवान् पितॄन् यान्ति पितॄव्रताः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C11

~~<span class~~=~~"shloka-line">भूतानि यान्ति भूतेज्या यान्ति मद्याजिनोपि माम् ॥॥ २५~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = अदृष्टपूर्वं हृषितोस्मि दृष्ट्वा भयेन च प्रव्यथितं मनो मे ।

~~</div>~~

| verse_lines = अदृष्टपूर्वं हृषितोस्मि दृष्ट्वा भयेन च प्रव्यथितं मनो मे ।;तदेव मे दर्शय देव रूपं प्रसीद देवेश जगन्निवास॥ ४५ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = तदेव मे दर्शय देव रूपं प्रसीद देवेश जगन्निवास॥ ४५ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C09_V25" type~~=~~"shloka" data-doc="~~BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C11_V46

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka~~-~~line">पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C11

~~<span class~~=~~"shloka~~-~~line">तदहं भक्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मनः॥२६~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = किरीटिनं गदिनं चक्रहस्त- मिच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव ।

~~</div>~~

| verse_lines = किरीटिनं गदिनं चक्रहस्त- मिच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव ।;तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन सहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते॥ ४६ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन सहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते॥ ४६ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C11_V46

~~<span class~~=~~"shloka-line">यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत्~~ ।~~</span>~~

| id = BGT_C11_V46_B01

~~<span class="shloka-line">यत्तपस्यसि कौन्तेय तत् कुरुष्व मदर्पणम्॥२७~~ ॥~~</span>~~

| text = तेनैव रूपेण भवेति अनन्तरूपगोपनेन तदेव प्रकाशयेत्यर्थः ।

~~</div>~~

'पञ्चाननं चिन्त्यमचिन्त्यरूपं पद्मासनं गोपितविश्वरूपम्'' ।

~~</div>~~

इति हि वैहायससंहितायाम् ॥४६ ॥

~~</div>~~

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C09_V27" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">संन्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तो मामुपैष्यसि॥२८ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C09_V27_B01" data-verse~~=~~"BGT_C09_V27">~~

{{VerseBlock

~~<p>मामिष्ट्वा प्रार्थयन्त इत्युक्तत्वाज्जानन्तोपि नाभिजानन्ति तत्त्वेन~~ ।~~</p>~~

| verse_id = BGT_C11_V47

~~<p>'सर्वदेववरत्वेन यो~~ न ~~जानाति केशवम् ।</p>~~

| document_id = BGT

~~<p>तस्य पुण्यानि मोघानि याति चान्धं तमो ध्रुवम्''~~ ॥ ~~इति च ।</p>~~

| chapter_id = BGT_C11

~~<p>'मोघाशा मोघकर्माणः'' इत्युक्तत्वाच्च~~ न केवलाज्ञविषयं मिथ्याज्ञानिविषयं वा 'च्यवन्ति ते'' इत्यादि । अतः सर्वाधिक्यं विष्णोर्ज्ञात्वापि ब्रह्मादीनां तत्परिवारत्वादिकमजानतामिदं फलम् ॥ ~~२४-२८ ॥</p>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदं रूपं परं दर्शितमात्मयोगात् ।

| verse_lines = मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदं रूपं परं दर्शितमात्मयोगात् ।;तेजोमयं विश्वमनन्तमाद्यं यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम्॥ ४७ ॥

| verse_line2 = तेजोमयं विश्वमनन्तमाद्यं यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम्॥ ४७ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<~~div~~ class="~~verse~~-~~text~~">

{{Bhashyam

<~~div~~ class="~~shloka~~">

| verse_id = BGT_C11_V47

<span class="~~shloka~~-~~line~~">~~समोहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योस्ति न प्रियः ।</span>~~

| id = BGT_C11_V47_B01

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">'विश्वनामा स भगवान् यतः पूर्णगुणः प्रभुः'' ।</span></span> इति पाद्मे ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmanda-id">'त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम्'' इत्यनेन तेनैवेन्द्रशरीरेण दृष्टमिति ज्ञायते । त्वदन्येनेति तदवरापेक्षया । तैरपि तद्वन्न दृष्टमित्येव ।<br/>'विश्वरूपं प्रथमतो ब्रह्मापश्यच्चतुर्मुखः ।<br/>तच्छतांशेन रुद्रस्तु तच्छतांशेन वासवः ।<br/>यथेन्द्रेण पुरा दृष्टमपश्यत् सोर्जुनोपि सन् ।<br/>तदन्ये क्रमयोगेन तच्छतांशादिदर्शिनः'' ॥</span></span> इति ब्रह्माण्डे ॥४७ ॥

</~~div~~>

}}

</~~div~~>

~~<div class="bhashya" id="BGT_C09_V28_B01" data-verse="BGT_C09_V28">~~

<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">'नास्य भक्तोपि यो द्वेष्यो नचाभक्तोपि यः प्रियः । किन्तु भक्त्यनुसारेण फलदोतः समो हरिः''</span></span> इति पाद्मे । प्रीत्या मयि ते ॥२९ ॥

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C11_V48

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C11

| verse_type = shloka

| verse_line1 = न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानै- र्न च क्रियाभिर्न तपोभिरुग्रैः ।

| verse_lines = न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानै- र्न च क्रियाभिर्न तपोभिरुग्रैः ।;एवंरूपः शक्य अहं नृलोके द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर॥ ४८ ॥

| verse_line2 = एवंरूपः शक्य अहं नृलोके द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर॥ ४८ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C11_V48

~~<span class~~=~~"shloka-line">अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक्~~ ।~~</span>~~

| id = BGT_C11_V48_B01

~~<span class="shloka-line">साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः॥३०~~ ॥~~</span>~~

| text = वेदादिभिरपि त्वदवरेणैवं द्रष्टुमशक्यः । अन्यथा 'दृष्ट्वाद्भुतं रूपम्'' इत्यादिविरोधः ॥ ४८ ॥

~~</div>~~

}}

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C09_V30" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छति ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति॥३१ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C11_V49

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C11

| verse_type = shloka

| verse_line1 = मा ते व्यथा मा च विमूढभावो दृष्ट्वा रूपं घोरमीदृङ्ग्ममेदम् ।

| verse_lines = मा ते व्यथा मा च विमूढभावो दृष्ट्वा रूपं घोरमीदृङ्ग्ममेदम् ।;व्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनस्त्वं तदेव मे रूपमिदं प्रपश्य॥ ४९ ॥

| verse_line2 = व्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनस्त्वं तदेव मे रूपमिदं प्रपश्य॥ ४९ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C09_V31" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C11_V50

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येपि स्युः पापयोनयः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C11

~~<span class~~=~~"shloka-line">स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेपि यान्ति परां गतिम्॥३२~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वा स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः ।

~~</div>~~

| verse_lines = इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वा स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः ।;आश्वासयामास च भीतमेनं भूत्वा पुनः सौम्यवपुर्महात्मा॥ ५० ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = आश्वासयामास च भीतमेनं भूत्वा पुनः सौम्यवपुर्महात्मा॥ ५० ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C11_V50

~~<span class~~=~~"shloka-line">किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्या भक्ता राजर्षयस्तथा~~ ।~~</span>~~

| id = BGT_C11_V50_B01

~~<span class="shloka-line">अनित्यमसुखं लोकमिमं प्राप्य भजस्व माम्॥३३ ॥</span>~~

| text = स्ववत् क्रियत इति स्वकं रूपम् । विश्वरूपमज्ञानां स्वरूपवन्न दर्शयति । एतदज्ञानामपि तथैव दर्शयतीति विशेषः । अन्यथा 'द्रष्टुमिच्छामि ते रूपम्'' इति विरुद्धं स्यात् ।

~~</div>~~

'परावरविभेदस्तु मुग्धदृष्टिमपेक्ष्य तु ।

~~</div>~~

प्रादुर्भावस्वरूपाणां विश्वरूपस्य च प्रभोः ।

~~</div>~~

अन्यथा न विशेषोस्ति व्यक्तिर्ह्यज्ञव्यपेक्षया'' ॥ इति च ॥५० ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C09_V33" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">मामेवैष्यसि युक्त्वैवमात्मानं मत्परायणः॥३४ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

~~<div class~~=~~"gr-author-note">~~॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे राजविद्याराज्यगुह्ययोगो नाम नवमोध्यायः ॥~~</div>~~

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C11_V51

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C11

| verse_type = shloka

| verse_line1 = दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन ।

| verse_lines = दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन ।;इदानीमस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः॥५१ ॥

| verse_line2 = इदानीमस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः॥५१ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<div class="gr-~~author~~-~~note~~">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये नवमोध्यायः ॥~~</div>~~

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C11_V51

| id = BGT_C11_V51_B01

| text = किञ्चित् मनुष्यवद् दृश्यमानत्वात् मानुषम् ॥ ५१ ॥

}}

~~<div class="bhashya" id="BGT_C09_V33_B01" data-verse="BGT_C09_V33">~~

~~<p>'पापादिकारिताश्चैव पुंसां स्वाभाविका अपि ।</p>~~

~~<p>विप्रत्वाद्यास्तत्र पुण्याः स्वाभाव्या एव मुक्तिगाः ।</p>~~

~~<p>यान्ति स्त्रीत्वं पुमांसोपि पापतः कामतोपि वा ।</p>~~

~~<p>न स्त्रियो यान्ति पुंस्त्वं तु स्वभावादेव याः स्त्रियः ।</p>~~

~~<p>पुंसा सहैव पुन्देहस्थितिः स्याद् वरदानतः ।</p>~~

~~<p>तज्जन्मनि वराः पापजाताभ्यो निजसत्स्त्रियः ।</p>~~

<p>सर्वेषामपि जीवानामन्त्यदेहो यथा निजः। मुक्तौ च निजभावः स्यात् कर्मभोगान्ततोपि वा'' इति भविष्यत्पर्ववचनात् पापयोनयः पुण्या इति विशेषणम् ।</p>

~~<p>॥ ३२-३४ ॥</p>~~

</div>

<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C11_V52

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C11

| verse_type = shloka

| verse_line1 = सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम ।

| verse_lines = सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम ।;देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः॥५२ ॥

| verse_line2 = देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः॥५२ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~== दशमोऽध्यायः ==~~

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये एकादशोध्यायः ॥</div>

<div class="~~adhyaya~~-~~block" data-doc="BGT" data-chap="10">~~

~~<p class="adhyaya-trans">दशमोऽध्यायः</p>~~

~~</div>~~

~~<div class="introduction" id="BGT_C10_I01" data~~-~~verse="BGT_C10~~">

~~<p>उपासनार्थं विभूतीर्विशेषकारणत्वं च केषाञ्चिदनेन अध्यायेनाह-</p>~~

</div>

<~~blockquote~~ class="~~uvaaca~~">~~श्री भगवानुवाच</blockquote>~~

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C11_V52

| id = BGT_C11_V52_B01

| text = ये दर्शनकाङ्क्षिणस्तैरपीदानीं दृष्टप्रायः ॥ ५२ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C10_V01" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">भूय एव महाबाहो शृृणु मे परमं वचः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">यत्तेहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया॥१ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C11_V53

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C11

| verse_type = shloka

| verse_line1 = नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया ।

| verse_lines = नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया ।;शक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा॥५३ ॥

| verse_line2 = शक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा॥५३ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C10_V02" type~~=~~"shloka" data-doc="~~BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C11_V54

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C11

~~<span class~~=~~"shloka-line">अहमादिर्हि देवानां महर्षीणां~~ च ~~सर्वशः॥२~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोर्जुन ।

~~</div>~~

| verse_lines = भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोर्जुन ।;ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप॥५४ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप॥५४ ॥

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C10_V02_B01" data-verse~~=~~"BGT_C10_V02">~~

{{VerseBlock

~~<p>उपलक्षणार्थं सुरगणा इत्यादि~~ ॥ ~~१,२~~ ॥~~</p>~~

| verse_id = BGT_C11_V55

~~</div>~~

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C11

| verse_type = shloka

| verse_line1 = मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः ।

| verse_lines = मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः ।;निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव॥५५ ॥

| verse_line2 = निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव॥५५ ॥

}}

<div class="~~verse" id="BGT_C10_V03" type="shloka" data~~-~~doc="BGT">~~

<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे विश्वरूपदर्शनयोगो नाम एकादशोध्यायः ॥</div>

~~<div class="verse~~-~~text~~">

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">असंमूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते॥३~~ ॥~~</span>~~

~~</div>~~

</div>

<p>~~अनस्यापि आदिः अनादिः ॥ ३ ॥~~</p>

== द्वादशोऽध्यायः ==

<div class="introduction-line">अव्यक्तोपासनाद् भगवदुपासनस्योत्तमत्वं प्रदर्श्य तदुपायं प्रदर्शयत्यस्मिन्नध्याये-</div>

</div>

<~~div~~ class="~~verse~~" id=~~"BGT_C10_V04" type~~="shloka~~" data-doc~~=~~"BGT">~~

~~<div class~~="~~shloka~~">

{{VerseBlock

~~<span class~~="~~shloka~~-~~line~~">~~बुदि्धर्ज्ञानमसंमोहः क्षमा सत्यं दमः शमः~~ ।~~</span>~~

| verse_id = BGT_C12_V01

~~<span class="shloka~~-~~line">सुखं दुःखं भवोभावो भयं चाभयमेव च॥४~~ ॥~~</span>~~

| document_id = BGT

~~</div>~~

| chapter_id = BGT_C12

~~</div>~~

| verse_type = shloka

| verse_line1 = एवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपासते ।

| verse_lines = एवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपासते ।;ये चाप्यक्षरमव्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः॥१ ॥

| verse_line2 = ये चाप्यक्षरमव्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः॥१ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C12_V01

| id = BGT_C12_V01_B01

| text = साधननिर्णयोत्र ।

श्रिये जातः श्रिय आ निरियाय श्रियं वयो जरितृभ्यो दधाति । श्रियं वसाना अमृतत्वमायन् भवन्ति सत्या समिथा मितद्रौ'' 'उपासिता मुक्तिदा सद्य एव ह्यस्येशाना जगतो विष्णुपत्नी । या श्रीर्लक्ष्मीरौपला चाम्बिकेति ह्रीश्चेत्युक्ता संविदग््रया सुविद्या'' इत्यादिश्रुतिभ्यः ।

'श्रीः सुतुष्टा हरेस्तोषं गमयेत् क्षिप्रमेव तु ।

अतुष्टा तदतुष्टिं च तस्माद् ध्येयैव सा सदा ।

अव्यक्तं प्रकृतिं प्राहुः कूटस्थं चाक्षरं च ताम् ।

प्रधानमिति च प्राहुर्महापुरुष इत्यपि ।

तां ब्रह्म महदित्याहुः परं जीवं परां चितिम् ।

तस्यास्तु परमो विष्णुः यो ब्रह्म परमं महत्'' ॥ इति ब्रह्माण्डवचनाच्चाव्यक्तोपासनान्मोक्षाशङ्कया पृच्छति । 'कूटस्थोक्षर उच्यते'' इत्युत्तरवचनात् 'कूटस्थमचलम्'' इत्यत्राप्युक्तेरव्यक्तशब्दश्चित्प्रकृतिवाची । अन्यथा 'ये त्वां पर्युपासते, ये चाप्यक्षरम्, तेषां के योगवित्तमाः'' इति भेदेन प्रश्नानुपपत्तिः । 'परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान्'' इति तेनैवोक्तत्वात् । ये तु 'ते मे युक्ततमा मताः'' 'मय्येव मन आधत्स्व'' इत्यादौ भगवतोक्तेप्यव्यक्तोपासकानामाधिक्यं वदन्ति ते त्वपलापकत्वादेवाति-साहसिका इति सुशोच्या एव ॥ १ ॥

}}

</div>

<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C10_V05" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C12_V02

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोयशः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C12

~~<span class~~=~~"shloka-line">भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः॥५~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = मय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते ।

~~</div>~~

| verse_lines = मय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते ।;श्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मताः॥२ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = श्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मताः॥२ ॥

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C10_V05_B01" data-verse~~=~~"BGT_C10_V05">~~

{{VerseBlock

~~<span class~~=~~"gr-blockquote"><span class~~=~~"gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'बुदि्धर्बोधनिधित्वात् तदन्तःकरणमुच्यते''~~ ।~~</span></span> इति शब्दनिर्णये~~ । ॥ ~~४-५~~ ॥

| verse_id = BGT_C12_V03

~~</div>~~

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C12

| verse_type = shloka

| verse_line1 = ये त्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्तं पर्युपासते ।

| verse_lines = ये त्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्तं पर्युपासते ।;सर्वत्रगमचिन्त्यं च कूटस्थमचलं ध्रुवम्॥३ ॥

| verse_line2 = सर्वत्रगमचिन्त्यं च कूटस्थमचलं ध्रुवम्॥३ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C10_V06" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C12_V04

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C12

~~<span class~~=~~"shloka-line">मद्भावा मानसा जाता येषां लोक इमाः प्रजाः॥६~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = सन्नियम्येंद्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः ।

~~</div>~~

| verse_lines = सन्नियम्येंद्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः ।;ते प्राप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रताः॥४ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = ते प्राप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रताः॥४ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-~~Brahme~~-id">'~~मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः~~ । ~~वसिष्ठश्च महातेजाः पूर्वे सप्तर्षयः स्मृऽताः~~'' ॥</span></span> इति ~~ब्राह्मे~~ । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-~~Mahavishnupurana~~-id">'~~मनवो बोधवैशेष्याद् देवा ब्रह्मादयः स्मृऽताः~~ । विप्रादिवर्णभेदेन चत्वारो बहवोपि ते । दीनत्वाद् देवनामानस्त्वन्ये ब्रह्मादिनामकाः । अवैष्णवकृतो यज्ञो दीनैर्देवैस्तु भुज्यते । वैष्णवैस्तु कृतो यज्ञो देवैर्हि मनुनामकैः । मरीच्याद्यास्तु तत्पुत्रा मानवा नामतः स्मृऽताः । तत्पुत्रपौत्रा मुनयस्तथा मानवमानवाः । तेभ्यो मनुष्या इत्येषा सृष्टिर्विष्णोः समुत्थिता'' ॥</span></span> इति ~~महाविष्णुपुराणे ॥॥ ६~~ ॥

{{Bhashyam

~~</div>~~

| verse_id = BGT_C12_V04

| id = BGT_C12_V04_B01

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paramashruthi-id">'अविष्णुज्ञैरतद्भक्तैस्तदुपासाविवर्जितैः ।<br/>शपेदुपासिताप्येषा श्रीस्तांस्तद्धरितत्त्ववित् ।<br/>तद्भक्तस्तमुपास्यैव श्रियं ध्यायीत नित्यदा ।<br/>तेन तुष्टा तु साच्छिद्रं दद्याद् विष्णोरुपासनम् ।<br/>ततस्तद्दर्शनान्मुक्तिं यात्यसौ नात्र संशयः ।<br/>तथापि सर्वपरमां सर्वदोषविवर्जिताम् ।<br/>ज्ञात्वा श्रियं तत्परमं तत्पतिं पुरुषोत्तमम् ।<br/>विज्ञायोपासते नित्यं ते हि युक्ततमा मताः ।<br/>यतः क्लेशोधिकस्तेषां पृथक् श्रियमुपासताम् ।<br/>विष्णुना सहिता ध्याता सापि तुष्टिं परां व्रजेत् ।<br/>अन्यथा तु पुनर्विष्णोः श्रीपतित्वेन चिन्तनम् ।<br/>अच्छिद्रमेव कर्तव्यमिति मुक्तिश्चिराद् भवेत् ।<br/>तस्मादक्लेशतो मुक्तिः क्षिप्रं विष्णुमुपासताम्'' ॥</span></span> इति परमश्रुतिः ।<br/>युक्ततमाः साधकतमाः ॥२ ॥ 'न चलेत् स्वात् पदाद् यस्मादचला श्रीस्ततो मता'' । इत्याग्नेये ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">'सूक्ष्मत्वादप्रसिद्धत्वाद् गुणबाहुल्यतस्तथा ।<br/>अनिर्देश्यौ तथाव्यक्तावचिन्त्यौ श्रीश्च माधवः'' ॥</span></span> इति नारदीये ॥३ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C10_V07" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">सोविकम्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः॥७ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C12_V05

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C12

| verse_type = shloka

| verse_line1 = क्लेशोधिकतरस्तेषामव्यक्तासक्तचेतसाम् ।

| verse_lines = क्लेशोधिकतरस्तेषामव्यक्तासक्तचेतसाम् ।;अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहवद्भिरवाप्यते॥५ ॥

| verse_line2 = अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहवद्भिरवाप्यते॥५ ॥

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C10_V07_B01" data-verse~~=~~"BGT_C10_V07">~~

{{VerseBlock

~~<p>'युज्यते येन योगोसावुपायः शक्तिरेव वा''~~ । ~~इति च । विशिष्टभवनं विभूतिः । महत्त्वम् । विविधभवनं वा~~ । ~~योगः सामर्थ्यम्~~ ॥ ७ ॥~~</p>~~

| verse_id = BGT_C12_V06

~~</div>~~

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C12

| verse_type = shloka

| verse_line1 = ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः ।

| verse_lines = ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः ।;अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते॥६ ॥

| verse_line2 = अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते॥६ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C10_V08" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C12_V07

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C12

~~<span class~~=~~"shloka-line">इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः॥८~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् ।

~~</div>~~

| verse_lines = तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् ।;भवामि न चिरात्पार्थ मय्यावेशितचेतसाम्॥७ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = भवामि न चिरात्पार्थ मय्यावेशितचेतसाम्॥७ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C10_V09" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C12_V08

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम्~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C12

~~<span class~~=~~"shloka-line">कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च॥९~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = मय्येव मन आधत्स्व मयि बुदि्धं निवेशय ।

~~</div>~~

| verse_lines = मय्येव मन आधत्स्व मयि बुदि्धं निवेशय ।;निवसिष्यसि मय्येव अत ऊर्ध्वं न संशयः॥८ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = निवसिष्यसि मय्येव अत ऊर्ध्वं न संशयः॥८ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C10_V10" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C12_V09

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम्~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C12

~~<span class~~=~~"shloka-line">ददामि बुदि्धयोगं तं येन मामुपयान्ति ते॥१०~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम् ।

~~</div>~~

| verse_lines = अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम् ।;अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाप्तुं धनञ्जय॥९ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाप्तुं धनञ्जय॥९ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C10_V11" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C12_V10

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C12

~~<span class~~=~~"shloka-line">नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता॥११~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = अभ्यासेप्यसमर्थोसि मत्कर्मपरमो भव ।

~~</div>~~

| verse_lines = अभ्यासेप्यसमर्थोसि मत्कर्मपरमो भव ।;मदर्थमपि कर्माणि कुर्वन्सिदि्धमवाप्स्यसि॥१० ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = मदर्थमपि कर्माणि कुर्वन्सिदि्धमवाप्स्यसि॥१० ॥

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C10_V11_B01" data-verse~~=~~"BGT_C10_V11">~~

{{VerseBlock

~~<p>'भजन्ते माम्'' इत्यनेन जीवेश्वरैक्यशङ्कां निवर्तयति~~ ॥ ~~८ ॥</p>~~

| verse_id = BGT_C12_V11

~~<p>मद्गतप्राणाः मद्विषयचेष्टाः ॥ ९~~ ॥~~</p>~~

| document_id = BGT

~~</div>~~

| chapter_id = BGT_C12

| verse_type = shloka

| verse_line1 = अथैतदप्यशक्तोसि कर्तुं मद्योगमाश्रितः ।

| verse_lines = अथैतदप्यशक्तोसि कर्तुं मद्योगमाश्रितः ।;सर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान्॥११ ॥

| verse_line2 = सर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान्॥११ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C10_V12" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C12_V12

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान्~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C12

~~<span class~~=~~"shloka-line">पुरुषं शाश्वतं दिव्यमादिदेवमजं विभुम्॥१२~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासात् ज्ञानाद्ध्यानं विशिष्यते ।

~~</div>~~

| verse_lines = श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासात् ज्ञानाद्ध्यानं विशिष्यते ।;ध्यानात्कर्मफलत्यागस्त्यागाच्छान्तिरनन्तरम्॥१२ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = ध्यानात्कर्मफलत्यागस्त्यागाच्छान्तिरनन्तरम्॥१२ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C12_V12

| id = BGT_C12_V12_B01

| text = 'विष्णोरन्यं न स्मरेद् यो विना तत्परिवारताम् ।<br/>तदधीनतां वानन्ययोगी स परिकीर्तितः'' ॥ इति च ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shanthirmukti-id">'अन्तवत्तु फलं तेषाम्'' इत्यादिनान्यदेवोपासनायाः पूर्वमेव निन्दितत्वात् लक्ष्म्यास्त्वतिसामीप्याद् विशेषमाशङ्क्य तदुपासनाविषय एव प्रश्नः कृतः ।<br/>'वैष्णवान्येव कर्माणि यः करोति सदा नरः ।<br/>जपार्चामार्जनादीनि स्वाश्रमोक्तानि यानि च ।<br/>स तत्कर्मेति विज्ञेयो योन्यदेवादिपूजनम् ।<br/>कृत्वा हरावर्पयति स तु तद्योगमात्रवान् ।<br/>तत्र पूर्वोविशिष्टः स्यादादिमध्यान्ततः स्मृऽतेः ।<br/>अवान्तरे च नियमाद् विष्णोस्तद्दासतास्य यत् ।<br/>मनसा वर्ततेन्योपि यथाशक्ति हरिस्मृऽतेः ।<br/>पूर्वोक्तयोग्यो भवति यदि नित्यं तदिच्छति ।<br/>असम्यग्ज्ञानिनो ध्यानाज्ज्ञानमेव विशिष्यते ।<br/>ज्ञात्वा ध्यानं ततस्तस्मात् तत् फलेच्छाविवर्जितम् ।<br/>तस्माज्ज्ञानाद् भवेन्मुक्तिस्त्यागाद्ध्यानयुतात् स्फुटम्'' इति च ।</span></span> शान्तिर्मुक्तिः ॥ ४-१२ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C10_V13" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">आहुस्त्वामृषयः सर्वे देवर्षिर्नारदस्तथा ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">असितो देवलो व्यासः स्वयं चैव ब्रवीषि मे॥१३ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C12_V13

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C12

| verse_type = shloka

| verse_line1 = ओष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च ।

| verse_lines = ओष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च ।;निर्ममो निरहङ्कारः समदुःखसुखः क्षमी॥१३ ॥

| verse_line2 = निर्ममो निरहङ्कारः समदुःखसुखः क्षमी॥१३ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C10_V14" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C12_V14

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">सर्वमेतदृतं मन्ये यन्मां वदसि केशव~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C12

~~<span class~~=~~"shloka-line">न हि ते भगवन्व्यक्तिं विदुर्देवा न दानवाः॥१४~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = सन्तुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः ।

~~</div>~~

| verse_lines = सन्तुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः ।;मय्यर्पितमनोबुदि्धर्यो मद्भक्तः स मे प्रियः॥१४ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = मय्यर्पितमनोबुदि्धर्यो मद्भक्तः स मे प्रियः॥१४ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C10_V15" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C12_V15

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C12

~~<span class~~=~~"shloka-line">भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते॥१५~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः ।

~~</div>~~

| verse_lines = यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः ।;हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तो यः स च मे प्रियः॥१५ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तो यः स च मे प्रियः॥१५ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C10_V16" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C12_V16

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C12

~~<span class~~=~~"shloka-line">याभिर्विभूतिभिर्लोकानिमांस्त्वं व्याप्य तिष्ठसि॥१६~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः ।

~~</div>~~

| verse_lines = अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः ।;सर्वारम्भपरित्यागी यो मद्भक्तः स मे प्रियः॥१६ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = सर्वारम्भपरित्यागी यो मद्भक्तः स मे प्रियः॥१६ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C10_V17" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C12_V17

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">कथं विद्यामहं योगिंस्त्वां सदा परिचिन्तयन्~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C12

~~<span class~~=~~"shloka-line">केषु केषु च भावेषु चिन्त्योसि भगवन्मया॥१७~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = यो न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति ।

~~</div>~~

| verse_lines = यो न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति ।;शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान् यः स मे प्रियः॥१७ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान् यः स मे प्रियः॥१७ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C10_V18" type~~=~~"shloka" data-doc="~~BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C12_V18

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">विस्तरेणात्मनो योगं विभूतिं~~ च ~~जनार्दन~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C12

~~<span class~~=~~"shloka-line">भूयः कथय तृप्तिर्हि शृृण्वतो नास्ति मेमृतम्॥१८~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः ।

~~</div>~~

| verse_lines = समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः ।;शीतोष्णसुखदुःखेषु समः सङ्गविवर्जितः॥१८ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = शीतोष्णसुखदुःखेषु समः सङ्गविवर्जितः॥१८ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C10_V19" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C12_V19

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C12

~~<span class~~=~~"shloka-line">प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे॥१९~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = तुल्यनिन्दास्तुनिर्मौनी सन्तुष्टो येन केनचित् ।

~~</div>~~

| verse_lines = तुल्यनिन्दास्तुनिर्मौनी सन्तुष्टो येन केनचित् ।;अनिकेतः स्थिरमतिर्भक्तिमान् मे प्रियो नरः॥१९ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = अनिकेतः स्थिरमतिर्भक्तिमान् मे प्रियो नरः॥१९ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<blockquote class="~~uvaaca~~">~~श्रीभगवानुवाच~~</~~blockquote~~>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C12_V19

| id = BGT_C12_V19_B01

| text = अवैष्णवसर्वारम्भपरित्यागी । सर्वारम्भाभिमानत्यागेन फलत्यागेन भगवति समर्पणरूपेण च त्यागी । 'सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः'' 'मयि सर्वाणि कर्माणि सन्न्यस्याध्यात्मचेतसा'' ॥ इत्यादेः ॥ 'भक्तिं ज्ञानं च वैराग्यमृते यो नेच्छति क्वचित् ।<br/>शुभाशुभपरित्यागी विद्वद्भिः कीर्तितो हि सः'' ॥ इति च ।<br/>'प्रायः सुखादिषु समः प्रायो हर्षादिवर्जितः ।<br/>तथोच्यते यथाल्पस्वो निःस्व इत्युच्यते बुधैः ।<br/>न हि मुख्यतया साम्यं कस्यचित् सुखदुःखयोः ।<br/>न च हर्षादिसन्त्यागो यावन्मुक्तिः कुतश्चन'' ॥ इति च ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'हृतिर्मदादधर्माय हर्षो नाम प्रकीर्तितः'' ।</span></span>इति शब्दनिर्णये ॥१६-१९॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C10_V20" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">अहमादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च॥२० ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C12_V20

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C12

| verse_type = shloka

| verse_line1 = ये तु धर्म्यामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते ।

| verse_lines = ये तु धर्म्यामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते ।;श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेतीव मे प्रियाः॥२० ॥

| verse_line2 = श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेतीव मे प्रियाः॥२० ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे भक्तियोगो नम द्वादशोध्यायः ॥</div>

<div class="~~verse" id="BGT_C10_V21" type="shloka" data~~-~~doc="BGT">~~

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये द्वादशोध्यायः ॥</div>

~~<div class="verse~~-~~text~~">

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">आदित्यानामहं विष्णुर्ज्योतिषां रविरंशुमान् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">मरीचिर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी॥२१~~ ॥~~</span>~~

~~</div>~~

</div>

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C12_V20

~~<span class~~=~~"shloka-line">वेदानां सामवेदोस्मि देवानामस्मि वासवः~~ ।~~</span>~~

| id = BGT_C12_V20_B01

~~<span class="shloka-line">इंद्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना॥२२~~ ॥~~</span>~~

| text = व्यस्तेन प्रियाः समस्तेनातीव प्रियाः । भक्तिस्तु व्यस्तेप्युक्तैव । यस्मान्नोद्विजते इत्यत्रापि स चेत्यनेन भक्तिरनुषज्यते । धर्मसाधनं धर्म्यं तदेवामृतसाधनममृतं धर्म्यामृतम् ॥ २० ॥

~~</div>~~

}}

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C10_V23" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">रुद्राणां शङ्करश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">वसूनां पावकश्चास्मि मेरुः शिखरिणामहम्॥२३ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

== त्रयोदशोऽध्यायः ==

<div class="introduction-line">पूर्वोक्तज्ञानज्ञेयक्षेत्रपुरुषान् पिण्डीकृत्य विविच्य दर्शयत्यनेनाध्यायेन ।सर्वार्थसङ्क्षेपोयम् ॥ १ ॥</div>

</div>

<~~div~~ class="~~verse~~" id=~~"BGT_C10_V24" type="shloka" data-doc~~="BGT">

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

~~<div class~~="shloka">

{{VerseBlock

~~<span class~~=~~"shloka-line">पुरोधसां~~ च ~~मुख्यं मां विदि्ध पार्थ बृहस्पतिम्~~ ।~~</span>~~

| verse_id = BGT_C13_V01

~~<span class~~=~~"shloka-line">सेनानीनामहं स्कन्दः सरसामस्मि सागरः॥२४~~ ॥~~</span>~~

| document_id = BGT

~~</div>~~

| chapter_id = BGT_C13

~~</div>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च ।

| verse_lines = प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च ।;एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव॥१ ॥

| verse_line2 = एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव॥१ ॥

}}

<~~div~~ class="~~verse~~" ~~id="BGT_C10_V25" type="shloka" data-doc="BGT">~~

<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">यज्ञानां जपयज्ञोस्मि स्थावराणां हिमालयः॥२५ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~</div~~>

</~~div~~>

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C10_V26" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C13_V02

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C13

~~<span class~~=~~"shloka-line">गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः॥२६~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते ।

~~</div>~~

| verse_lines = इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते ।;एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः॥२ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः॥२ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C10_V27" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C13_V03

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">उच्चैःश्रवसमश्वानां~~ विदि्ध ~~माममृतोद्भवम्~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C13

~~<span class~~=~~"shloka-line">ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम्॥२७~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = क्षेत्रज्ञं चापि मां विदि्ध सर्वक्षेत्रेषु भारत ।

~~</div>~~

| verse_lines = क्षेत्रज्ञं चापि मां विदि्ध सर्वक्षेत्रेषु भारत ।;क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम॥३ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम॥३ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C10_V28" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C13_V04

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक्~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C13

~~<span class~~=~~"shloka-line">प्रजनश्चास्मि कन्दर्पः सर्पाणामस्मि वासुकिः॥२८~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = तत्क्षेत्रं यच्च यादृक्च यद्विकारि यतश्च यत् ।

~~</div>~~

| verse_lines = तत्क्षेत्रं यच्च यादृक्च यद्विकारि यतश्च यत् ।;स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु॥४ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु॥४ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<~~div~~ class="~~verse~~-~~text~~">

{{Bhashyam

<~~div~~ class="~~shloka~~">

| verse_id = BGT_C13_V04

<span class="~~shloka~~-~~line~~">~~अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम् ।</span>~~

| id = BGT_C13_V04_B01

<span class="~~shloka~~-~~line~~">~~पितॄणामर्यमा चास्मि यमः संयमतामहम्॥२९~~ ॥</span>

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narayanashruthi-id">'हिंसाहेतुश्च जीवस्य परेण प्रेर्यते च यत् ।<br/>अव्यक्तादि शरीरं तत् तत्क्षेत्रं क्षीयतेत्र यत् ।<br/>इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं देहो व्याप्तिश्च चेतसः ।<br/>तद्विकारा इति ज्ञेयाश्चिद्रूपेच्छादिमिश्रिताः ।<br/>विकारेच्छादिनिर्मुक्तश्चिन्मात्रेच्छादिसंयुतः ।<br/>मुक्त इत्युच्यते जीवो मुक्तिश्च द्विविधा मता ।<br/>चिन्मात्रद्वेषदुःखे च देहो मिथ्यादृगात्मकः ।<br/>निषिद्धेच्छा च यत्र स्युर्नित्या सा मुक्तिरासुरी ।<br/>चिन्मात्रा वैष्णवी भक्तिर्देहः सम्यग्दृगात्मकः ।<br/>सुखमिच्छानुकूला च धृतिर्दैवी तु सा मता'' ॥</span></span> इति नारायणश्रुतिः ॥२ ॥ 'क्षेत्रज्ञो भगवान् विष्णुर्नह्यन्यः क्षेत्रमञ्जसा ।<br/>वेत्त्यसौ भगवान् ज्ञेयो व्यक्ताव्यक्तविलक्षणः ।<br/>स तु जीवेषु सर्वेषु बहिश्चैव व्यवस्थितः ।<br/>विलक्षणश्च जीवेभ्यः सर्वेभ्योपि सदैव च ।<br/>सर्वतः पाणिपादादिर्यतः पाण्यादिशक्तिमान् ।<br/>केशादिष्वपि सर्वत्र कृष्णकेशो हि यादवः ।<br/>अणोरणुतरै रूपैः पाणिपादादिसंयुतैः ।<br/>सर्वत्र संस्थितत्वाद् वा सर्वतः पाणिपादवान् ।<br/>सर्वेंद्रियाणां विषयान् वेत्ति सोप्राकृतेंद्रियः ।<br/>यतोतोनिंद्रियः प्रोक्तो यन्न भिन्नेंद्रियोथवा ।<br/>गुणैः सत्त्वादिभिर्हीनः सर्वकल्याणमूर्तिमान् ।<br/>अन्यथाभावराहित्यादचरश्चर एव च ।<br/>'चरणात् सर्वदेशेषु व्याप्तोणुर्मध्यमस्तथा ।<br/>सर्वगत्वात् समीपे च दूरे चैवान्तरे च सः ।<br/>अनन्ताव्ययशक्तित्वात् तदन्यत्र विरोधिनः ।<br/>सन्ति सर्वे गुणास्तत्र न च तत्र विरोधिनः'' ॥ इति च ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">न च जीवस्य क्षेत्रज्ञनाम- 'क्षेत्रज्ञ एता मनसो विभूतीर्जीवस्य मायारचिता अनित्याः ।<br/>आविर्हिताश्चापि तिरोहिताश्च शुद्धो विचष्टे ह्यविशुद्धकर्तुः'' ॥</span></span> इति हि भागवते ।<br/>अतः 'एतद् यो वेत्ति'' इत्युक्ते जीवस्यापि किञ्चिज्ज्ञानात् तत्प्राप्तेस्तन्निवारणार्थं 'क्षेत्रज्ञं चापि मां विदि्ध'' इत्याह । अन्यथा 'एतद् यो वेत्ति'' इत्युक्तेनैव सिद्धत्वात् 'क्षेत्रज्ञं चापि'' इति व्यर्थम् । भेदपक्षे तु नामनिरुक्त्यर्थं 'एतद् यो वेत्ति'' इति । सर्वाभेदमपि केचिद् वदन्तीति क्षेत्रं च ज्ञश्चेति व्युत्पत्तिं निवारयति । क्षेत्रज्ञं मां सर्वक्षेत्रेषु स्थितत्वेन विद्धीत्यर्थः । तत्पक्षे तु 'यो वेत्ति'' इत्युक्ते ईश्वरस्यापि क्षेत्रज्ञत्वं सिद्धमेव । सर्वाभेदविवक्षायां च सर्वं क्षेत्र(ज्ञ)मिति वक्तव्यम् । 'सर्वक्षेत्रेषु'' इति व्यर्थम् । न च तत्पक्षे मामित्यस्य कश्चिद् विशेषः । किन्त्वेक एव क्षेत्रज्ञ (अहम्) इति वक्तव्यम् ।॥३ ॥ यतश्च यत् । यतः परमेश्वरानुमतेरिदं याति प्रवर्तते । स चानुमन्ता यः । अनुसारिणी मतिरनुमतिः प्रेरणारूपा ।<br/>प्रेरणानुमतिः प्रोक्ता क्वचित् संवाद उच्यते ।<br/>प्रेरकत्वात्तु भगवाननुमन्ता प्रकीतितः ॥ इति च ।<br/>उपद्रष्टानुमन्ता चेत्यनेनैवानुमतिरनुमन्ता चोक्तः । ज्ञेयं यत्तदित्यादिना 'यत्प्रभाव'' इत्यपि ॥४ ॥

</~~div~~>

}}

</~~div~~>

~~<div class="verse" id="BGT_C10_V30" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">मृगाणां च मृगेन्द्रोहं वैनतेयश्च पक्षिणाम्॥३० ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C13_V05

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C13

| verse_type = shloka

| verse_line1 = ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् ।

| verse_lines = ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् ।;ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः॥५ ॥

| verse_line2 = ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः॥५ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C10_V31" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C13_V06

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम्~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C13

~~<span class~~=~~"shloka-line">झषाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी॥३१~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = महाभूतान्यहङ्कारो बुदि्धरव्यक्तमेव च ।

~~</div>~~

| verse_lines = महाभूतान्यहङ्कारो बुदि्धरव्यक्तमेव च ।;इंद्रियाणि दशैकं च पञ्च चेंद्रियगोचराः॥६ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = इंद्रियाणि दशैकं च पञ्च चेंद्रियगोचराः॥६ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C10_V32" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C13_V07

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C13

~~<span class~~=~~"shloka-line">अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम्॥३२~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः ।

~~</div>~~

| verse_lines = इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः ।;एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम्॥७ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम्॥७ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C13_V07

~~<span class~~=~~"shloka-line">अक्षराणामकारोस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च~~ ।~~</span>~~

| id = BGT_C13_V07_B01

~~<span class="shloka-line">अहमेवाक्षयः कालो धाताहं विश्वतोमुखः॥३३~~ ॥~~</span>~~

| text = चेतना चित्तव्याप्तिः ।

~~</div>~~

'सङ्घातो देह उद्दिष्टश्चित्तव्याप्तिस्तु चेतना'' । इति च ॥७ ॥

~~</div>~~

}}

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C10_V34" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">मृत्युः सर्वहरश्चाहं उद्भवश्च भविष्यताम् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">कीर्तिः श्रीर्वाक् च नारीणां स्मृऽतिर्मेधा धृतिः क्षमा ॥३४ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C13_V08

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C13

| verse_type = shloka

| verse_line1 = अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् ।

| verse_lines = अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् ।;आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः॥८ ॥

| verse_line2 = आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः॥८ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id~~=~~"BGT_C10_V35" type~~="shloka~~" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C13_V09

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~="shloka~~-line">बृहत्साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम्~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C13

~~<span class~~=~~"shloka-line">मासानां मार्गशीर्षोहं ऋतूनां कुसुमाकरः॥३५~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = इंद्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च ।

~~</div>~~

| verse_lines = इंद्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च ।;जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम्॥९ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम्॥९ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C13_V10

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C13

| verse_type = shloka

| verse_line1 = असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु ।

| verse_lines = असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु ।;नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु॥१० ॥

| verse_line2 = नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु॥१० ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C13_V11

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C13

| verse_type = shloka

| verse_line1 = मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी ।

| verse_lines = मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी ।;विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि॥११ ॥

| verse_line2 = विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि॥११ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C10_V36" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C13_V12

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम्~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C13

~~<span class~~=~~"shloka-line">जयोस्मि व्यवसायोस्मि सत्त्वं सत्त्ववतामहम्॥३६~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् ।

~~</div>~~

| verse_lines = अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् ।;एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोन्यथा॥१२ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोन्यथा॥१२ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C13_V12

~~<span class~~=~~"shloka-line">वृष्णीनां वासुदेवोस्मि पाण्डवानां धनञ्जयः~~ ।~~</span>~~

| id = BGT_C13_V12_B01

~~<span class="shloka-line">मुनीनामप्यहं व्यासः कवीनामुशना कविः॥३७~~ ॥~~</span>~~

| text = तत्त्वज्ञानविषयस्य विष्णोः । अपरोक्षदर्शनं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् । ज्ञायतेनेनेति ज्ञानम्, ज्ञप्तिर्ज्ञानमिति व्युत्पत्त्या 'एतज्ज्ञानम्'' इति ज्ञानसाधनं ज्ञानं चोक्तम् ॥ १२ ॥

~~</div>~~

}}

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C10_V38" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">मौनं चैवास्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवतामहम्॥३८ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C13_V13

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C13

| verse_type = shloka

| verse_line1 = ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते ।

| verse_lines = ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते ।;अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते॥१३ ॥

| verse_line2 = अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते॥१३ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C10_V39" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C13_V14

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C13

~~<span class~~=~~"shloka-line">न तदस्ति विना यत्स्यात् मया भूतं चराचरम्॥३९~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोक्षिशिरोमुखम् ।

~~</div>~~

| verse_lines = सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोक्षिशिरोमुखम् ।;सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति॥१४ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति॥१४ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C13_V14

~~<span class~~=~~"shloka-line">नान्तोस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परन्तप~~ ।~~</span>~~

| id = BGT_C13_V14_B01

~~<span class="shloka-line">एष तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मया॥४०~~ ॥~~</span>~~

| text = अनादीत्युक्ते स्वयं कारणं न भवतीत्याशङ्का स्यादिति तन्निवृत्त्यर्थं 'अनादिमत्'' इत्याह ।

~~</div>~~

'मुख्यतो गुणपूर्णत्वात् परं ब्रह्म जनार्दनः ।

~~</div>~~

मूर्तामूर्तव्यतीतत्वान्न सन्नैवासदुच्यते'' ॥ इति च ।

~~</div>~~

'मूर्तं सदवगम्यत्वादज्ञेयत्वादसत् परम् ।

पुंसामर्थ्यादगम्यत्वात् सर्ववेदप्रसिदि्धतः ।

विलक्षणः सदसतोर्भगवान् विष्णुरव्ययः'' ॥ इति च ॥१३ ॥

}}

~~<div class="bhashya" id="BGT_C10_V40_B01" data-verse="BGT_C10_V40">~~

~~<p>'येषां विष्णुस्वरूपाणां सन्निधेरन्यवस्तुषु ।</p>~~

~~<p>विशिष्टत्वं स्वजातेः स्याद् विभूत्याख्यानि तानि तु ।</p>~~

~~<p>ब्रह्मनामा ब्रह्मगतः सर्वदैवतसञ्चयात् ।</p>~~

~~<p>आधिक्यहेतुर्भगवान् सामस्थः सामनामकः ।</p>~~

~~<p>आधिक्यहेतुर्वेदेभ्यस्तथाश्वत्थस्थितो हरिः ।</p>~~

~~<p>उत्कर्षहेतुर्वृक्षेभ्यो य एवाश्वत्थनामकः'' ॥ इत्यादि विभूतितत्त्वे ।</p>~~

<p>'केषु केषु च भावेषु'' इत्युक्तत्वाच्च ब्रह्मादिजीवेभ्योन्यदेव विभूतिरूपम् ।</p>

~~<p>'द्विविधं वैभवं रूपं प्रत्यक्षं च तिरोहितम् ।</p>~~

~~<p>कपिलव्यासकृष्णाद्यं प्रत्यक्षं वैभवं स्मृऽतम् ।</p>~~

~~<p>भिन्नं ब्रह्मादिजीवेभ्यो जडेभ्यश्चापि तद्गतम् ।</p>~~

~~<p>स्वजात्याधिक्यदं तेषां तत् तिरोहितवैभवम्'' ॥ इत्यादि च ।</p>~~

~~<p>'आत्माततगुणत्वेन रवज्ञेयो यतो रविः ।</p>~~

~~<p>उदवन्मेघचलनान्मरीचिः साम साम्यतः ।</p>~~

~~<p>सुखात् सुखत्वात्तु शशी वेदो वेदनतो हरिः ।</p>~~

~~<p>वासवर्ती वासवोसौ चेतोनेता तु चेतना ।</p>~~

~~<p>पालकैर्वननीयत्वात् पवनो बोधनान्मनः ।</p>~~

~~<p>पावकः शोधनान्मेरुरीरो यन्मास्य सागरः ।</p>~~

~~<p>सारस्य गरणात् स्कन्दो जगतः स्कन्दनाद् भृगुः ।</p>~~

~~<p>भर्जनाज्जपयज्ञश्च जातपो याज्य एव च ।</p>~~

~~<p>अश्वाकारस्थितोश्वत्थ ऐरा श्रीश्च तदाश्रयः ।</p>~~

~~<p>ऐरावतो नराणां यद् दद्यात् सर्वं स नारदः ।</p>~~

~~<p>ह्रीश्रीसमाश्रयत्वाच्च हिमालय इतीरितः ।</p>~~

~~<p>वर्ज्यत्वादरिभिर्वज्रो वैनतेयो नतास्पदः ।</p>~~

~~<p>वासुकिर्वाससुखदः कन्दर्पः सुखभेदपः ।</p>~~

~~<p>अर्यमा ज्ञेयमातृत्वात् काल आकालनादपि ।</p>~~

~~<p>वरुणो वरणाद् द्वन्द्वो द्विरूपोन्तर्बहिर्यतः ।</p>~~

~~<p>मकरो मानकर्तृत्वाद् यमः संयमनाद् विभुः ।</p>~~

~~<p>प्रह्लादः स महानन्दो मृगेन्द्रो मृगयत्पतिः ।</p>~~

~~<p>जाह्नवी जहतां स्थानमध्यात्मं चात्मनां पतिः ।</p>~~

~~<p>विद्या ज्ञप्तिस्वरूपत्वाद् वादो वाच्यत्वतो हरिः ।</p>~~

~~<p>कीर्त्यो वक्ताश्रयः कीर्तिर्वाक् श्रीरिति च नामतः ।</p>~~

~~<p>स्मरणीयः स्मृऽतिर्मेधा क्षमारूपस्तथेर्यते ।</p>~~

~~<p>द्यूतं क्रीडापरत्वाच्च गायत्री त्राति गायकान् ।</p>~~

~~<p>सत्त्वं साधुगुणत्वाच्च दण्डनाद्दण्ड उच्यते ।</p>~~

~~<p>बृहत्सारोप्यमेयश्च बृहत्सामोशनोशतेः ।</p>~~

~~<p>शुभाशुभज्ञानकरः कुसुमाकर ईरितः ।</p>~~

~~<p>ज्ञानं ज्ञानात्मतो मौनं मुनीड््यो नीतिरानयन् ।</p>~~

~~<p>मार्गाणामन्तगत्वात्तु मार्गशीर्षः प्रकीर्तितः ।</p>~~

~~<p>सुखं पिबन् लीलयैव कपिलो व्यास एव च ।</p>~~

~~<p>विशिष्टत्वाद् विष्णुनामा विशिष्टप्राणसौख्यतः ।</p>~~

~~<p>एवं नानागुणैर्विष्णुर्नानानामभिरीरितः ।</p>~~

~~<p>नानाप्राण्यादिसंस्थश्च विभूतिरिति शब्दितः ।</p>~~

~~<p>शश्यादिषु विजातीयस्वाम्यदः सारदः क्वचित् ।</p>~~

~~<p>शर्वादिषु सजातीयश्रैष्ठ्यदत्वेन संस्थितः ।</p>~~

~~<p>शक्रोशनार्जुनाद्येषु सजातीयैकदेशतः ।</p>~~

~~<p>देवेष्वभ्यधिको ब्रह्मा यतो विष्णोरनन्तरः ।</p>~~

~~<p>कवित्वादिगुणेष्वेवं यत्समो नास्ति कश्चन ।</p>~~

~~<p>तथा भीमश्च पार्थेषु ज्ञानं यज्ञेषु चोत्तमम् ।</p>~~

~~<p>सुदर्शनश्चायुधेषु वेदेष्वृग्वेद एव च'' ॥ इत्यादि विभूतितत्त्वे ।</p>~~

<p>क्वचित् साम्न आधिक्यमभिमान्यपेक्षया 'ऋचः श्रीर्गीरुमाद्याश्च साम्नः प्राणशिवादयः'' इत्याद्यभिमानिभेदात् । तत्रापि यथायोग्यम् ।</p>

~~<p>॥ २१-४० ॥</p>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C13_V15

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C13

| verse_type = shloka

| verse_line1 = सर्वेंद्रियगुणाभासं सर्वेंद्रियविवर्जितं ।

| verse_lines = सर्वेंद्रियगुणाभासं सर्वेंद्रियविवर्जितं ।;असक्तं सर्व(भृच्चैव)भुक्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च॥१५ ॥

| verse_line2 = असक्तं सर्व(भृच्चैव)भुक्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च॥१५ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C10_V41" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C13_V16

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C13

~~<span class~~=~~"shloka-line">तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोंशसम्भवम्॥४१~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च ।

~~</div>~~

| verse_lines = बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च ।;सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत्॥१६ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत्॥१६ ॥

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C10_V41_B01" data-verse~~=~~"BGT_C10_V41">~~

{{VerseBlock

~~<p>मम तेजोंशेन संयुक्तं भवति~~ ॥ ४१ ॥~~</p>~~

| verse_id = BGT_C13_V17

~~</div>~~

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C13

| verse_type = shloka

| verse_line1 = अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् ।

| verse_lines = अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् ।;भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च॥१७ ॥

| verse_line2 = भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च॥१७ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C10_V42" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C13_V18

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">अथवा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C13

~~<span class~~=~~"shloka-line">विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नं एकांशेन स्थितो जगत्॥४२~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = ज्योतिषामपि तज्जयोतिस्तमसः परमुच्यते ।

~~</div>~~

| verse_lines = ज्योतिषामपि तज्जयोतिस्तमसः परमुच्यते ।;ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम्॥१८ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम्॥१८ ॥

}}

~~<div class~~=~~"gr-author-note">~~॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे विभूतियोगो नाम दशमोध्यायः ॥~~</div>~~

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C13_V19

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C13

| verse_type = shloka

| verse_line1 = इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः ।

| verse_lines = इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः ।;मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते॥१९ ॥

| verse_line2 = मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते॥१९ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<div class="gr-~~author~~-~~note~~">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये दशमोध्यायः ॥~~</div>~~

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C13_V19

| id = BGT_C13_V19_B01

| text = ज्ञानेन मुक्तौ प्राप्यत्वाज्ज्ञानगम्यम् । 'स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ'' इति स्वज्ञेयत्वाज्ज्ञेयम् । अन्यज्ञेयत्वस्य 'ज्ञेयं यत् तत्'' इति पूर्वमेव सिद्धत्वात् । कर्तृकर्मविरोधवादिमतं निराकरोत्युत्तरज्ञेयशब्देन ।

स्ववेत्ता वेदनं च स्वं स्वेन वेद्यश्च केशवः ।

परस्य वेत्ता वित्तिश्च वेद्यश्च स्यात् परैः क्वचित् ।

तत्प्रसादं विना कश्चिन्नै(नं)वं वेत्तुं हि शक्नुयात् ।

स्ववेदनेन्यवित्तौ वा नासावन्यदपेक्षते ।

स्वप्रकाश इति प्रोक्तस्तेनैकः पुरुषोत्तमः ।

जीवानां स्वप्रकाशत्वं तत्प्रसादात् स्ववेदनम्'' । इति च ।

मद्भावाय मयि भावाय ॥ १५-१९ ॥

}}

~~<div class="bhashya" id="BGT_C10_V42_B01" data-verse="BGT_C10_V42">~~

<p>'किं ज्ञातेन'' इति वक्ष्यमाणस्याधिकफलत्वज्ञापकमेव । अन्यथोक्तेरेव वैयर्थ्यात् ।</p>

~~<p>'अन्याधिक्यज्ञापनार्थं शुभं चाक्षिप्यते क्वचित् ।</p>~~

~~<p>न तावतास्य निन्द्यत्वं ज्ञेयैवान्यवरिष्ठता ।</p>~~

~~<p>उभयं मिलितं चैव ततोप्यधिकशोभनम्'' ॥ इति च ॥४२ ॥</p>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C13_V20

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C13

| verse_type = shloka

| verse_line1 = प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि ।

| verse_lines = प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि ।;विकारांश्च गुणांश्चैव विदि्ध प्रकृतिसम्भवान्॥२० ॥

| verse_line2 = विकारांश्च गुणांश्चैव विदि्ध प्रकृतिसम्भवान्॥२० ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~== एकादशोऽध्यायः ==~~

<div class="~~adhyaya~~-~~block~~" ~~data-doc~~="~~BGT~~" data-~~chap="11">~~

{{Bhashyam

~~<p class~~="~~adhyaya~~-~~trans~~"~~>एकादशोऽध्यायः</p~~>

| verse_id = BGT_C13_V20

~~</div>~~

| id = BGT_C13_V20_B01

~~<div class~~=~~"introduction"~~ id=~~"BGT_C11_I01" data-verse~~=~~"BGT_C11">~~

| text = 'प्रकृतिं पुरुषं च'' इत्यत्र पुरुषशब्देन जीवपरयोः प्रकृतिशब्देन चेतना-चेतनप्रकृत्योः स्वीकाराय उभावपीति । विकाराणां सत्वादीनां चोपादानत्वविवक्षया प्रकृतिसम्भवत्वम् । स्वातन्त्र्यं तु परमेश्वरस्यैव । 'उपद्रष्टानुमन्ता च'' इत्यादिवक्ष्यमाणत्वात् । गुणानां च विकारत्वेप्यधिकविकारत्वविवक्षयान्येषां 'विकारांश्च गुणांश्च'' इति पृथगुक्तिः ॥ २० ॥

~~<p>था श्रुते ध्यानं कर्तुं शक्यं तथा स्वरूपस्थितिरनेनाध्यायेनोच्यते~~-~~</p>~~

}}

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C11_V01" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसञ्ज्ञितम् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">यत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोयं विगतो मम॥१ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C13_V21

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C13

| verse_type = shloka

| verse_line1 = कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।

| verse_lines = कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।;पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते॥२१ ॥

| verse_line2 = पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते॥२१ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<~~blockquote~~ class="~~uvaaca~~">~~अर्जुन उवाच</blockquote>~~

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C13_V21

| id = BGT_C13_V21_B01

| text = 'स्वदेहेंद्रियहेतुत्वं यज्जीवस्य स्वकर्मभिः ।

आवृत्य विष्णुतत्त्वं तद्धेतुश्चित्प्रकृतिर्मता ।

जीवस्य सुखदुःखानां भोगशक्तिप्रदः सदा ।

परमः पुरुषो विष्णुः सर्वकर्तापि सन् सदा ।

विशेषकर्ता केषाञ्चिदुक्तो यद्वद् विकुण्ठपः ।

उच्यते सर्वपालोपि विशेषेण स कर्मणा'' ॥ इति च ।

परमेश्वरस्यैव सर्वकर्तृत्वेपि भोक्तृत्वदाने देव्या अल्पप्रवृत्तिरिति दर्शयितुं 'उच्यते'' इति स्थानद्वयेप्युक्तम् । कर्तृत्वेपि स एव मुख्यहेतुः । तथापि भोक्तृत्वापेक्षया तस्या अधिकप्रवृत्तिरिति 'कर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते'' इति, सर्वहेतुत्वेपि विष्णोः प्रकृतेर्जीवं प्रति भोक्तृत्वदानेल्पप्रवृत्तिरिति 'पुरुषो भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते'' इति विशेषहेतोरेवमुच्यत एव । मुख्यतस्तु सर्वहेतुत्वं विष्णोरेवेति भावः ।

॥२१ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C11_V02" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम्॥२ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C13_V22

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C13

| verse_type = shloka

| verse_line1 = पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान् गुणान् ।

| verse_lines = पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान् गुणान् ।;कारणं गुणसङ्गोस्य सदसद्योनिजन्मसु॥२२ ॥

| verse_line2 = कारणं गुणसङ्गोस्य सदसद्योनिजन्मसु॥२२ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C13_V23

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C13

| verse_type = shloka

| verse_line1 = उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः ।

| verse_lines = उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः ।;परमात्मेति चाप्युक्तो देहेस्मिन्पुरुषः परः॥२३ ॥

| verse_line2 = परमात्मेति चाप्युक्तो देहेस्मिन्पुरुषः परः॥२३ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C13_V23

| id = BGT_C13_V23_B01

| text = 'पुरुषः प्रकृतिस्थः'' इत्यत्र पुरुषशब्दो जीवे । उभयोरपि पुरुषशब्देन पूर्वं प्रस्तुतत्वात् । यथायोग्यमुपपत्तेः । कार्यकारणसम्बन्धं भोगं च मिथ्येति वदतां निवारणायाह । 'पुरुषः प्रकृतिस्थो हि'' इति । हीत्यनुभवविरोधं दर्शयति तेषाम् । न हि ज्ञाना-ज्ञानसुखदुःखादिविषयस्यान्तरानुभवस्य भ्रान्तित्वं क्वचिद् दृष्टम् । नचास्य मिथ्यात्वे किञ्चिन्मानम् । शरीरमारभ्यैव ह्यपरोक्षभ्रमो दृष्टः । तत्रापि बलवत्प्रमाणविरोधादेव भ्रान्तित्वं कल्प्यम् । साक्षिसिद्धस्यापि भ्रान्तित्वाङ्गीकारे येन सर्वस्य भ्रान्तित्वमभ्रान्तित्वं चात्मनोवगतं तदपि प्रमाणमात्मैव । व्यवहारतोप्यस्तीत्यत्र प्रमाणाभावाद् भ्रान्तिर-भ्रान्तिर्वा न किञ्चित् सिद्ध्यति ।

अनुभवो भ्रान्तिः इत्युक्ते भ्रान्तित्वे प्रमाणं तत्प्रामाण्यं च कुतः सिद्ध्येत् ? व्यवहारतः सर्वमङ्गीकुर्म इत्युक्ते व्यवहारो व्यवहर्ता च कुतः सिद्धः ? प्रतीतित इत्युक्ते सैव कुतः ? स्वत इत्युक्ते स्वस्य भ्रान्तित्वे प्रतीतिं विनैव प्रतीतिरस्तीति भ्रान्तिः स्यात् । स्वाभावोपि स्यात् । स्वयमस्तीति च भ्रमः स्यात् । निरालम्बनो भ्रमो नोपपद्यत इत्यस्यापि भ्रमत्वोपपत्तेः । तत्प्रमाणमप्यप्रमाणमेव । प्रमाणत्वभ्रम इति न किञ्चित् सिद्ध्यति ।

भ्रम इत्यस्यैव भ्रमत्वे अन्यस्याभ्रमत्वमेव भवति । सुखदुःखादिविषयं ज्ञानमात्मस्वरूपमेवेति तस्य भ्रमत्वे छद्मना विनैव शून्यवादो भवति । न हि वृत्तिज्ञानविषयमज्ञानादिकं तेषामपि । भ्रमस्य चाविद्याकार्यत्वाङ्गीकारात् । आत्मस्वरूपस्याप्यविद्याकार्यत्वं स्यात् । दुर्घटत्वं भूषणमित्युक्ते दुर्घटत्वं सुघटत्वं चोभयं भूषणमस्माकमित्युत्तरम् । न हि प्रमाणसिद्धस्य दुर्घटत्वे सुघटत्वे वापवादो दृष्टः । दुर्घटत्वं भूषणमिति वदद्भिरात्मनोप्यविद्यात्वमङ्गीकृत्य तदयुक्तमित्युक्ते तत्रापि भूषणत्वं किमिति नाङ्गीक्रियते ? अतिसुकरत्वात् । न चात्मनोप्यविद्यात्वं वदतां तेषामुत्तरम् । अतोनन्तदोषदुष्टत्वाद्धीति प्रसिद्ध्यैव भगवता निराकृताः॥ २२ ॥ अस्य जीवस्य सदसद्योनिजन्मसु कारणं सत्त्वादिगुणसङ्गः । स्वतन्त्रकारणं तु परमेश्वर एवेत्याह उपद्रष्टानुमन्तेति ।

'सर्वेभ्य उपरि द्रष्टा यदुपद्रष्टॄनामकः ।

स्वातन्त्र्यात् स्वानुकूल्येन मत्या पे्ररयति स्म यत् ।

अनुमन्तेति कथितः स्वयं प्रभुरजो हरिः ।

महाशक्तिर्यतो विष्णुर्महेश्वर इतीरितः ।

परमत्वाच्च तस्यैव ह्यनुमन्तृत्वमुच्यते ।

स एव सर्वदेहेषु देहिनोन्यो व्यवस्थितः'' ॥ इति च ।

'मां विदि्ध सर्वक्षेत्रेषु'' इति देहेप्युक्तः । तेनाहमेव स इति दर्शयति ।

॥२३ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C11_V03" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">एवमेतद्यथात्थ त्वमात्मानं परमेश्वर ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम॥३ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C13_V24

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C13

| verse_type = shloka

| verse_line1 = य (एनं) एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह ।

| verse_lines = य (एनं) एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह ।;सर्वथा वर्तमानोपि न स भूयोभिजायते॥२४ ॥

| verse_line2 = सर्वथा वर्तमानोपि न स भूयोभिजायते॥२४ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C13_V24

~~<span class~~=~~"shloka-line">मन्यसे यदि तच्छक्यं मया द्रष्टुमिति प्रभो~~ ।~~</span>~~

| id = BGT_C13_V24_B01

~~<span class="shloka-line">योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयात्मानमव्ययम्॥४~~ ॥~~</span>~~

| text = 'द्विविधं पुरुषं चैव प्रकृतिं द्विविधामपि ।

~~</div>~~

सह तत्तद्गुणैः सम्यग् ज्ञात्वा पश्यति यः पुमान् ।

~~</div>~~

सर्वथा वर्तमानोपि न स भूयोभिजायते'' ॥२४ ॥

~~</div>~~

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C11_V05" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोथ सहस्रशः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च॥५ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C13_V25

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C13

| verse_type = shloka

| verse_line1 = ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना ।

| verse_lines = ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना ।;अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे॥२५ ॥

| verse_line2 = अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे॥२५ ॥

}}

~~<blockquote class~~=~~"uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>~~

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C13_V26

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C13

| verse_type = shloka

| verse_line1 = अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वान्येभ्य उपासते ।

| verse_lines = अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वान्येभ्य उपासते ।;तेपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः॥२६ ॥

| verse_line2 = तेपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः॥२६ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C13_V26

~~<span class~~=~~"shloka-line">पश्यादित्यान्वसून् रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा~~ ।~~</span>~~

| id = BGT_C13_V26_B01

~~<span class="shloka-line">बहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याश्चर्याणि भारत॥६~~ ॥~~</span>~~

| text = 'अनादियोग्यताभेदात् पुंसां दर्शनसाधनम् ।

~~</div>~~

नानैव तत्र विष्णोस्तु प्रसादाद् वैष्णवं वपुः ।

~~</div>~~

स्वयं विज्ञायते किञ्चित् श्रूयते किञ्चिदन्यतः ।

~~</div>~~

तथा ज्ञात्वा हरिं ध्यात्वा स्वान्तः पश्यन्ति केचन ।

ऋषयः केचिदृषयो नारदाद्या बहिस्त्वपि ।

देवा विष्णुप्रसादेन लब्धसत्प्रतिभाबलात् ।

सर्वं क्रमेण विज्ञाय प्रतिभास्पष्टताक्रमात् ।

पश्यन्ति बहिरन्तश्च विष्णुं ध्यानमृतेपि तु ।

येषां ध्यानमृते दृष्टिस्तेषां ध्यानेपि दर्शनम् ।

स्यादेव साङ्ख्ययोगास्ते देवा ब्रह्माधिकोत्र च ।

केचित्तु क्षत्रियवरा अश्वमेधादिकर्मभिः ।

यजन्तो भक्तिमन्तश्च यज्ञभागार्थमागतम् ।

श्रवणप्रतिभाभ्यां च स्मरन्तः पुरुषोत्तमम् ।

पश्यन्त्यन्ये तथान्येभ्यः सर्वं श्रुत्वानुमत्य च ।

उपास्यैव तु पश्यन्ति नान्यथा तु कथञ्चन ।

ऋषीन् राज्ञस्तथारभ्य प्रतिभाभ्यधिका क्रमात् ।

यावद् ब्रह्मा ब्रह्मणस्तु प्रायो नाप्रतिभासितम् ।

विष्णोः प्रीत्यर्थमेवास्य श्रोतव्यं प्रायशो हरेः ।

अन्येषां श्रवणाज्ज्ञानं क्रमशो मानुषोत्तरम् ।

अत्यल्पप्रतिभानत्वान्मानुषाः श्रुतवेदिनः ।

सर्वे ते दर्शनात् तस्मात् स्वयोग्यान्मुक्तिगामिनः'' ॥ इति च ।

अन्येषामपि किञ्चिच्छ्रवणे विद्यमानेपि मानुषाणामत्यल्पप्रतिभानत्वात् 'श्रुत्वान्येभ्यः'' इति विशेषणम् । मनुष्याणां प्रतिभामूलप्रमाणापेक्षा प्रायो न सम्यगुत्पद्यते अल्पा चेति 'श्रुतिपरायणाः'' इति ।

'अश्रुतप्रतिभा यस्य श्रुतिस्मृऽत्यविरोधिनी ।

विश्रुता नृषु जातं च तं विद्याद् देवसत्तमम् ।

यश्च स्वमुखमानेन नवाधोदेहवान् पुमान् ।

अष्टमानवती स्त्री च षण्णवत्यङ्गुलौ पुनः ।

दशताौ सप्तपादौ विद्यात् तौ च सुरोत्तमौ ।

यावत् पञ्चाङ्गुलोनं तद्देवमानं क्रमात् परम् ।

पादे त्वङ्गुलमात्रोनं तदूनं चतुरङ्गुलम् ।

यावद्देवोपदेवानां पादे चोनाङ्गुलं पुनः ।

तावन्मनुष्यमानं स्यात् ततोधस्त्वासुरं स्मृऽतम् ।

द्विचत्वार्यधिकं तस्मात् षण्णवत्यङ्गुलादधः ।

ज्ञेयमङ्गुलमानं तदुपदेवादिषु स्फुटम् ।

देवेष्ववरवज्ज्ञेयमृषीणां चक्रवर्तिनाम् ।

यावद् यावत् प्रियो विष्णोस्तावत् स्त्रीपुंस्वरूपिणः ।

हरेः सादृश्यमस्य स्यादनादिक्रमसुस्थिरम्'' ॥ इति च ॥ २५-२६ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C11_V07" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">मम देहे गुडाकेश यच्चान्यद्द्रष्टुमिच्छसि॥७ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C13_V27

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C13

| verse_type = shloka

| verse_line1 = यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् ।

| verse_lines = यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् ।;क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्वि भरतर्षभ॥२७ ॥

| verse_line2 = क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्वि भरतर्षभ॥२७ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C11_V08" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C13_V28

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C13

~~<span class~~=~~"shloka-line">दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम्॥८~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।

~~</div>~~

| verse_lines = समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।;विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति॥२८ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति॥२८ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C11_V09" type~~=~~"shloka" data-doc="~~BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C13_V29

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">एवमुक्त्वा ततो राजन्महायोगेश्वरो हरिः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C13

~~<span class~~=~~"shloka-line">दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम्॥९~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = समं पश्यन् हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् ।

~~</div>~~

| verse_lines = समं पश्यन् हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् ।;न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिम्॥२९ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिम्॥२९ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C13_V29

| id = BGT_C13_V29_B01

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vakshyamana-id">'क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्'' इत्यत्र क्षेत्रं श्रीः'मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम्''</span></span> इति वक्ष्यमाणत्वात् ।<br/>'अव्यक्तं च महद् ब्रह्म प्रधानं क्षेत्रमित्यपि ।<br/>उच्यते श्रीः सदा विष्णोः प्रिया निर्दोषचिद्घना ।<br/>सा हि न व्यज्यते विष्णुरत्र क्षेति महागुणा ।<br/>जीवोत्तमा च तेनैतैः शब्दैरेकाभिधीयते ।<br/>महान् ब्रह्मा जीवमहान् परात्मप्रेरिताः क्रियाः ।<br/>अहं कर्तेति येनायं जीवो मंस्यत्यसौ शिवः ।<br/>सोहङ्कार इति प्रोक्तो जीवाहङ्कृतिकृद् यतः ।<br/>उमा बुदि्धरिति ज्ञेया शब्दादिज्ञानदा यतः ।<br/>मतिदो मन उद्दिष्ट इन्द्रः स्कन्दोपि तत्सुतः ।<br/>श्रोत्रं तु श्रावयंश्चन्द्रः स्पर्शो वायुसुतो मरुत् ।<br/>चक्षुः सूर्यश्चक्षयति जिह्वा वारिपतिर्हृतेः ।<br/>अश्विनौ घ्राणमाघ्रातेर्वागग्निर्वचनादपि ।<br/>हस्तौ वायुसुतौ ज्ञेयौ मरुतौ हानिलाभयोः ।<br/>पादौ तु विष्णुनाविष्टौ यज्ञशम्भू शचीसुतौ ।<br/>पदनादेव पायुश्च भुक्तस्यैवाप्ययाद् यमः ।<br/>सन्तत्युपस्थितिकृतेरुपस्थः सशिवो मनुः ।<br/>विनायकस्तथाकाशो निरावृत्या प्रकाशनात् ।<br/>प्रधानवायुजो भूतवायुर्नाम्ना मरीचिकः ।<br/>अग्निश्च पृथिवी चैव प्रसिद्धौ वरुणो जलम् ।<br/>अदनात् प्रथनाज्जन्मजयहेतोस्तथाभिधाः ।<br/>शब्दाद्याः पञ्च शिवजाः शब्दनात् स्पर्शनादपि ।<br/>रूपणाद् रसनाच्चैव गन्धनाच्च तथाभिधाः ।<br/>सुखं धृतिश्चेतना च सुखनाद् विधृतेरपि ।<br/>चेतोनेतृत्वतश्चैव मुख्यवायुः सरस्वती ।<br/>श्रीश्चेच्छा चैव सा वायोः पत्नी त्वे(वं)व धृतिर्मता ।<br/>इच्छादानात्तु सैवेच्छा स्थानभेदात्तु देवताः ।<br/>पृथक् पृथक् च कथ्यन्ते लक्ष्म्याद्या उदिता अपि ।<br/>दुःखद्वेषौ कलिश्चैव द्वापरो ब्रह्मणः सुतौ ।<br/>प्रवरावसुराणां तौ सङ्घातश्चेतनाः परे ।<br/>एतैरभिमतं यच्च तत्तन्नाम्नाभिधीयते ।<br/>चेतनाचेतनं त्वेतत् सर्वं क्षेत्रमितीरितम् ।<br/>क्षितिरेतद् भगवतो यदतः क्षेत्रमीर्यते ।<br/>क्षिणोति त्राति चैवैतत् सोतो वा क्षेत्रमुच्यते ।<br/>क्षितिं कृत्वा त्राति चैतदतो वा क्षेत्रमीरितम् ।<br/>एतस्मात् क्षीणमेतेन त्रातमित्यथवा पुनः ।<br/>इच्छाद्यानां क्षेत्रनाम्नामपि नामान्तरं स्मृऽतम् ।<br/>विकारा (विशेषा) इति यस्मात् ते विशेषविकृतिस्थिताः ।<br/>विशेषात् क्रियते यस्माद् विकारं कार्यम(न्तिमम्)न्तगम् ।<br/>विगतं करणं वात्र पुनर्नाशमृते यतः ।<br/>तत्सम्बन्धाद् विकाराख्या इच्छाद्या अभिमानिनः ।<br/>एतत् सर्वं सर्वदैव निर्दोषेणैव चक्षुषा ।<br/>प्रेरयन्नेव जानाति यत् क्षेत्रज्ञो हरिस्ततः'' ॥ इति च ।<br/>'यस्यात्मा शरीरम्'' इत्यादिश्रुतेश्चेतनस्यापि 'इदं शरीरं कौन्तेय'' इति शरीरत्वोक्तिर्युज्यते ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'सत्त्वं जीवः क्वचित् प्रोक्तः क्वचित् सत्त्वं जनार्दनः ।<br/>सत्त्वं नाम गुणः क्वापि क्वचित् साधुत्वमुच्यते'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">'तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्तीति सत्त्वम्''</span></span> इति च पैङ्गिश्रुतिः ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">'जनी प्रादुर्भावे'' इति धातोर्जीवस्यापि शरीरे व्यक्त्यपेक्षया जनिर्युज्यते ।॥२७ ॥ जीवेषु दुःखयोगादिरूपेण विनश्यत्स्वप्यतथाभूतम् 'दुःखयोगादिरूपेण जीवेषु विनश्यत्स्वपि ।<br/>दुःखयोगादिरहितः सर्वजीवेष्ववस्थितः ।<br/>गुणैः सर्वैः समो नित्यं न हीनो हीनगोपि सन् ।<br/>इति पश्यति यो विष्णुं स एव न तमो व्रजेत्'' ॥</span></span> इति पाद्मे ॥ २८,२९ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C11_V10" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">अनेकवक्त्रनयनमनेकाद्भुतदर्शनम् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम्॥१० ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C13_V30

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C13

| verse_type = shloka

| verse_line1 = प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः ।

| verse_lines = प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः ।;यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति॥३० ॥

| verse_line2 = यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति॥३० ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C13_V30

| id = BGT_C13_V30_B01

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavad-id">प्रकृत्य स्वयमेव प्रारभ्य विष्णुना क्रियमाणानि । विष्णोर्नान्य पूर्वप्रेरक इति । 'पूर्वं तु बादरायणो हेतुव्यपदेशात्''</span></span> इति भगवद्वचनात् ।<br/>'द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च ।<br/>यदनुग्रहतः सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया'' ॥ इति च ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">'स्वयं प्रकृत्य भगवान् करोति निखिलं जगत् ।<br/>नैव कर्ता हरेः कश्चिदकर्ता तेन केशवः'' ॥</span></span> इति स्कान्दे ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">तेनेति प्रस्तुतत्वादेव सिद्धम् । 'अहं सर्वस्य प्रभवः'' 'स हि कर्ता'' 'कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम्'' 'जन्माद्यस्य यतः'' 'मत्त एवेति तान् विदि्ध'' इत्यादिसकलप्रमाणविरोधश्चान्यथा । 'प्रकृत्यैव च'' इति चशब्दाच्चैतेनैवेति सिद्ध्यति ।<br/>'प्रकृतेन क्रियायोगं चशब्दः क्वचिदीरयेत् ।<br/>क्वचित् समुच्चयं ब्रूयात् क्वचिद् दौर्लभ्यवाचकः'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये ।<br/>प्रकृतेः कर्तृत्वं 'रचनानुपपत्तेश्च नानुमानम्'' इत्यादिना च निरस्तम् । 'न ऋते त्वत् क्रियते किञ्चनारे'' इति च । केवलप्रकृतेः कर्तृत्वाङ्गीकारे चशब्दोपि व्यर्थः । 'तत एव च विस्तारम्'' इति वाक्यशेषविरोधश्च । 'अहं बीजप्रदः पिता'' इति वक्ष्यमाणमत्रापि 'क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्'' इति प्रकृतमिति तेनापि विरोधः । अचेतनं करोतीति स्वोक्तिविरोधश्च ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">'इच्छापूर्वक्रियादानं कर्तृत्वं मुख्यमीरितम्''</span></span> इति हि पैङ्गिश्रुतिः ।<br/> विकारलक्षणं कर्तृत्वं तु प्रकृतेरङ्गीकृतमेव । तथापि लक्ष्मीपरमेश्वरमुक्तचेष्टासु तदभावात् 'सर्वशः'' इत्यस्य सङ्कोचप्राप्तिः ।<br/>'अचेतनाश्रितं कर्म विकारात्मकमीरितम् ।<br/>यत्तु केवलचित्संस्थं प्रत्यभिज्ञाप्रमाणतः ।<br/>अविकारात्मकं ज्ञेयं तन्न तत् प्राकृतं भवेत्'' ॥ इति च ॥३० ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C11_V11" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">सर्वाश्चर्यमयं देवं अनन्तं विश्वतो मुखम्॥११ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C13_V31

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C13

| verse_type = shloka

| verse_line1 = यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति ।

| verse_lines = यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति ।;तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा॥३१ ॥

| verse_line2 = तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा॥३१ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C13_V31

~~<span class~~=~~"shloka-line">दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता~~ ।~~</span>~~

| id = BGT_C13_V31_B01

~~<span class="shloka-line">यदि भाः सदृशी सा स्याद्भासस्तस्य महात्मनः॥१२~~ ॥~~</span>~~

| text = 'एकविष्ण्वा(श्रितानां)श्रयाणां तु जीवानां भेदमेव यः ।

~~</div>~~

ततः परस्परं चैव तारतम्येन पश्यति ।

~~</div>~~

विष्णोरेव च विस्तारं जगतः स विमुच्यते'' ॥ इति च ॥३१ ॥

~~</div>~~

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C11_V13" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">अपश्यद्देवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा॥१३ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C13_V32

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C13

| verse_type = shloka

| verse_line1 = अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः ।

| verse_lines = अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः ।;शरीरस्थोपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते॥३२ ॥

| verse_line2 = शरीरस्थोपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते॥३२ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id~~=~~"BGT_C11_V14" type~~="shloka~~" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C13_V33

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनञ्जयः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C13

~~<span class~~=~~"shloka-line">प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभाषत॥१४~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते ।

~~</div>~~

| verse_lines = यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते ।;सर्वत्रावस्थितो देहे तथात्मा नोपलिप्यते॥३३ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = सर्वत्रावस्थितो देहे तथात्मा नोपलिप्यते॥३३ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C13_V34

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C13

| verse_type = shloka

| verse_line1 = यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः ।

| verse_lines = यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः ।;क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत॥३४ ॥

| verse_line2 = क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत॥३४ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-~~Brahme~~-id">'आत्मानमव्ययम्'' 'परमं रूपमैश्वरम्'' 'सर्वाश्चर्यमयं देवमनन्तं विश्वतो-मुखम्'' इत्यादिरूपविशेषणाच्च रूपस्येश्वरसाक्षात्स्वरूपत्वं नित्यत्वं तत एव चिदानन्दाद्यात्मकत्वं च सिद्धम् । '~~मम देहे~~'' इत्युक्तत्वाच्चादित्यादीनां भेदः सिद्धः । 'मे रूपाणि'' 'सर्वतोनन्तरूपम्'' इत्यादेः 'द्रष्टुमिच्छामि ते रूपम्'' इत्यादेश्चैकस्यैवाभिन्नानन्तरूपत्वं च । 'एकं रूपं हरेर्नित्यमचिन्त्यैश्वर्ययोगतः । बहुसङ्ख्यागोचरं च विशेषादेव केवलम् । अभावो यत्र भेदस्य प्रमाणावसितो भवेत् । विशेषनामा तत्रैव विशेषव्यवहारवान् । विशेषोपि स्वरूपं स स्वनिर्वाहक एव च । द्रव्यात्मना स नित्योपि विशेषात्मैव जायते । नित्या एव विशेषाश्च केचिदेवं द्विधैव सः । वस्तुस्वरूपमस्त्येवेत्येवमादिष्वभेदिनः । विशेषोनुभवादेव ज्ञायते सर्ववस्तुषु । नचाविशेषितं किञ्चिद् वाच्यं लक्ष्यं तथा मितम् । विशिष्टस्य स्वतोन्यत्वे स्वस्यामेयत्वहेतुतः । नैव ज्ञेयं विशिष्टं च मानाभावाच्च नो भवेत् । स्वयमित्यपि हि स्वत्वविशेषेण विवर्जितम् । न ~~ज्ञेयं तद्विशेष्यं च तथैवेत्यनवस्थितिः~~ । ~~अभेदे न विरोधोस्ति ज्ञाताज्ञातं यतोखिलम्~~ । ~~तदेव ज्ञातरूपेण ज्ञातमज्ञातमन्यथा~~ । अभिन्नस्य विशिष्टत्वान्न दोषद्वयमप्युत । एकत्वानुभवाच्चैव विशेषानुभवादपि । तज्ज्ञानानुभवाच्चैव न दोषद्वयसम्भवः । भेदाभेदौ च ~~तेनैव (तौ नैव) कर्तृभोक्तृविशेषणे~~ । मदन्य इत्यनुभवो यतो नैवास्ति कस्यचित् । भेदो विशेषणस्यापि नान्तरस्य क्वचिद् भवेत् । शुद्धस्वरूप इत्यादावभेदस्यैव दर्शनात् । अपृथग्दृष्टिनियमाद् बलज्ञानादिकस्य च । ऐक्यं बाह्यविशेषाणां पृथग्दृष्ट्यैव तन्न तु । विशेषहेत्वभावेपि द्वैविध्यं कल्प्यते यदि । कल्पनागौरवाद्यास्तु दोषास्तत्रातिसङ्गताः । नैकत्वं वापि नानात्वं नियमादस्त्यचेतने । भेदाभेदावनुभवादतस्तत्रान्यथागतेः । एको मदन्यतोन्यश्चेत्येवमेव व्यवस्थितौ । भेदाभेदौ चेतनेषु तस्मान्नैकप्रकारता । एकमित्येव यज्ज्ञातं बहुत्वेनैव तत् पुनः । पटाद्यं ज्ञायते यस्माद् भेदाभेदौ कुतो न तत् । तन्तुभ्योन्यः पटः साक्षात् कस्य दृष्टिपथं गतः । अनन्यश्चेत् तन्तुभावे पटाभावः कुतो भवेत् । न ~~चात्मनि विशेषोत्र दृष्टान्तत्वं गमिष्यति~~ । शुद्धोहम्प्रत्ययो यस्मात् तत्राभेदप्रदर्शकः । अत्रावयवभेदेन स्यादेव ह्यनवस्थितिः । न चानवयवं वस्तु क्वचित् स्यान्मानगोचरम् । पूर्वापरादिभेदेन यतोंशोस्यावगम्यते । उपाधिरप्येकदेशसम्बद्धः सन्तमेव हि । ~~ज्ञापयेद् भेदमखिलं ग्रसन् स विभजेत् कथम्~~ । ~~तस्माद् गुणादिकमपि नास्त्यनंशतया क्वचित्~~ । ~~भावाभावव्यवहृतेर्विद्यमानेपि वस्तुनि~~ । ~~भेदाभेदौ गुणादेश्च जडे वस्तुनि संस्थितौ~~ । ~~चेतने शक्तिरूपेण गुणादेर्भाव इष्यते~~ । ~~सुप्तोयं बलवान् विद्वानित्यादिव्यवहारतः~~ । नचैवं शक्तिरूपेण जडे व्यवहृतिः क्वचित् । एकमेवाद्वितीयं तन्नेह नानास्ति किञ्चन । मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति । यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति । एवं धर्मान् पृथक् पश्यंस्तानेवानुविधावति । इत्यादिश्रुतिमानाच्च परमैश्वर्यतस्तथा । सर्वं तु घटते विष्णौ यत् कल्याणगुणात्मकम्'' ॥</~~span></span~~> इत्यादि ~~ब्रह्मतर्के ।~~ ॥ १-१४ ॥

{{Bhashyam

~~</div>~~

| verse_id = BGT_C13_V34

| id = BGT_C13_V34_B01

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruthi-id">शरीरस्थो जीवः । 'स्वप्नेन शारीरमभिप्रहत्य असुप्तः सुप्तानभिचाकशीति''</span></span> इति श्रुतेः ।<br/>'शरीरस्थस्तु संसारी शरीराभिमतेर्मतः ।<br/>विष्णुः शरीरगोप्येष न शरीरस्थ उच्यते ।<br/>शरीराभिमतिर्यस्मान्नैवास्यास्ति कदाचन ।<br/>तद्गतानां तु दुःखानां भोगोभिमतिरुच्यते ।<br/>तदभावान्नाभिमानी भगवान् पुरुषोत्तमः'' ॥ इति च ।<br/>अनादित्वान्निर्गुणत्वाच्च परमात्मा जीवोपि न । किमुत जडं न भवतीति ? शरीरोत्पत्तिलक्षणमप्यादिमत्त्वं परमस्य नास्तीति विशेषः । जीवस्य हि तदस्तीति । सत्त्वादिगुणसम्बन्धश्च । सर्वं करोति परमात्मा । तथापि न लिप्यते । वादिसिद्धत्वादेव 'इष्टापूर्तं मन्यमाना वरिष्ठम्'' इत्यादिवन्निषेधः ।<br/>'कुर्वाणोपि यतः सर्वं पुण्यपापैर्न लिप्यते ।<br/>जन्ममृत्यादिरहितः सत्त्वादिगुणवर्जितः ।<br/>विष्णुस्तद्विपरीतस्तु जीवोतस्तौ पृथक् सदा'' ॥ इति च ।<br/>'स एष नेति नेति'' इत्यादि च ॥ ३२-३४ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C11_V15" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">पश्यामि देवांस्तव देव देहे सर्वांस्तथा भूतविशेषसङ्घान् ।</span>~~

<span class="shloka-line">ब्रह्माणमीशं कमलासनस्थं ऋषींश्च सर्वान् उरगांश्च दिव्यान्॥ १५ ॥</span>

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C13_V35

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C13

| verse_type = shloka

| verse_line1 = क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा ।

| verse_lines = क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा ।;भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम्॥३५ ॥

| verse_line2 = भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम्॥३५ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<~~blockquote~~ class="~~uvaaca~~">~~अर्जुन उवाच~~</~~blockquote~~>

<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोगो नाम त्रयोदशोध्यायः ॥</div>

<div ~~class="bhashya" id="BGT_C11_V15_B01" data-verse="BGT_C11_V15">~~

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये त्रयोदशोध्यायः ॥</div>

~~<span class="gr-blockquote"><span~~ class="gr-~~reference gr~~-~~ref-Padma-id~~">कमलासने ब्रह्मणि स्थितं रुद्रम्'विष्णुं समाश्रितो ब्रह्मा ब्रह्मणोङ्कगतो हरः । हरस्याङ्गविशेषेषु देवाः सर्वेपि संस्थिताः'' ॥~~</span></span>~~ इति ~~पाद्मे ॥१५~~ ॥

</div>

~~<div class="verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C13_V35

~~<span class~~=~~"shloka-line">अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं पश्यामि त्वां सर्वतोनन्तरूपम् ।</span>~~

| id = BGT_C13_V35_B01

~~<span class~~=~~"shloka-line">नान्तं न मध्यं न पुनस्तवादिं पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप॥ १६~~ ॥~~</span>~~

| text = जीवानामचेतनप्रकृतेर्मोक्षं भूतप्रकृतिमोक्षम् ॥ ३५ ॥

~~</div>~~

}}

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C11_V17" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च तेजोराशिं सर्वतो दीप्तिमन्तम् ।</span>~~

<span class="shloka-line">पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्ताद्दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम्॥ १७ ॥</span>

~~</div>~~

</div>

== चतुर्दशोऽध्यायः ==

<div class="introduction-line">साधनं प्राधान्येनोत्तरैरध्यायैर्वक्ति-</div>

</div>

<div class="~~verse-text">~~

<div class="introduction-line">क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगस्पष्टीकरणपूर्वकं त्रैगुण्यं विविच्य दर्शयति ।</div>

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka~~-line">~~त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम्~~ ।~~</span>~~

~~<span class="shloka-line">त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्तासनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे॥ १८ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

<~~div~~ class="~~verse~~" ~~id="BGT_C11_V19" type="shloka" data-doc="BGT">~~

<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्यमनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम् ।</span>~~

<span class="shloka-line">पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रं स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम्॥ १९ ॥</span>

~~</div>~~

~~</div~~>

</~~div~~>

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C11_V20" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C14_V01

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C14

~~<span class~~=~~"shloka-line">दृष्ट्वाद्भुतं रूपमुग्रं तवेदं लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन्॥ २०~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् ।

~~</div>~~

| verse_lines = परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् ।;यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिदि्धमितो गताः॥१ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिदि्धमितो गताः॥१ ॥

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C11_V20_B01" data-verse~~=~~"BGT_C11_V20">~~

{{VerseBlock

<p>द्यावापृथिव्योरन्तरमेकेनैव रूपेण व्याप्तम् । 'नान्तं न मध्यम्'' इत्युक्त-त्वात् पुनः 'अनादिमध्यान्तम्'' इति गुणानन्त्यापेक्षया । 'त्वया ततं विश्वमनन्तरूप'' इति कालापेक्षया । स्वयमन्तं विद्यमानमपि न पश्यतीत्याशङ्क्य 'त्वया ततं विश्वम्'' इत्याह । अन्यत् तात्पर्यज्ञापनायाभ्यासरूपम् । 'सर्वं समाप्नोषि ततोसि सर्वः'' इति 'सर्वं खल्विदं ब्रह्म'' इत्यादिषु सर्वशब्दव्याख्यानरूपम् ।</p>

| verse_id = BGT_C14_V02

~~<p>'त्रिलोकेषु स्थितैर्भक्तैरर्जुनाय प्रदर्शितम्~~ ।~~</p>~~

| document_id = BGT

~~<p>दृष्टं विष्णोर्विश्वरूपं स्वयोग्यत्वानुरूपतः~~ ।~~</p>~~

| chapter_id = BGT_C14

~~<p>प्रायः सहैव पार्थेन प्रायो भीताश्च तेखिलाः ।</p>~~

| verse_type = shloka

~~<p>दर्शनाभ्यासतो दृष्टिरानन्दोद्रेकता भवेत् ।</p>~~

| verse_line1 = इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ।

~~<p>तस्मिन् काले तु भूमेश्च भारहारार्थमुद्यमात् ।</p>~~

| verse_lines = इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ।;सर्गेपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च॥२ ॥

~~<p>उग्रत्वमिव सर्वत्र~~ न ~~भीतिर्ब्रह्मदर्शिनाम् ।</p>~~

| verse_line2 = सर्गेपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च॥२ ॥

~~<p>अर्जुनादधिका ये तु तेषां भीतिर्न चाभवत् ।</p>~~

}}

~~<p>श्रीब्रह्मरुद्रपूर्वाणां कृष्णाया भीमरामयोः''~~ ॥ ~~इत्याग्नेयवचनात् ।</p>~~

~~<p>'दृष्ट्वाद्भुतं रूपम्'' इत्यादि युज्यते ॥ १९,२०~~ ॥~~</p>~~

~~</div>~~

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C11_V21" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C14_V03

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">अमी हि त्वां सुरसङ्घा विशन्ति केचिद्भीताः प्राञ्जलयो गृणन्ति~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C14

~~<span class~~="shloka-line">स्वस्तीत्युक्त्वा महर्षिसिद्धसङ्घाः स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिः॥ २१ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम् ।

~~</div>~~

| verse_lines = मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम् ।;सम्भवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत॥३ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = सम्भवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत॥३ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C14_V03

<span class="~~shloka~~-~~line~~">~~रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या विश्वेश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च ।</span>~~

| id = BGT_C14_V03_B01

<span class="~~shloka~~-~~line~~">~~गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घा वीक्षन्ते त्वां विस्मिताश्चैव सर्वे॥ २२ ॥~~</span>

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'योनिर्भार्या तथा स्थानं योनिः कारणमेव च''</span></span>इति शब्दनिर्णये । अत्र योनिर्भार्या 'तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम्'' इति वाक्यशेषात् ॥ ३ ॥

</~~div>~~

}}

~~</div~~>

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C11_V23" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">रूपं महत्ते बहुवक्त्रनेत्रं महाबाहो बहुबाहूरुपादम् ।</span>~~

<span class="shloka-line">बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथितास्तथाहम्॥ २३ ॥</span>

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C14_V04

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C14

| verse_type = shloka

| verse_line1 = सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः सम्भवन्ति याः ।

| verse_lines = सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः सम्भवन्ति याः ।;तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता॥४ ॥

| verse_line2 = तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता॥४ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id~~=~~"BGT_C11_V24" type~~="shloka~~" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C14_V05

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">नभःस्पृशं दीप्तमनेकवर्णं व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम्~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C14

~~<span class~~="shloka-line">दृष्ट्वा हि त्वां प्रव्यथितान्तरात्मा धृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो॥ २४ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः ।

~~</div>~~

| verse_lines = सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः ।;निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम्॥५ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम्॥५ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C14_V06

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C14

| verse_type = shloka

| verse_line1 = तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम् ।

| verse_lines = तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम् ।;सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ॥६ ॥

| verse_line2 = सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ॥६ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C11_V25" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C14_V07

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि दृष्ट्वैव कालानलसन्निभानि~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C14

~~<span class~~=~~"shloka-line">दिशो न जाने न लभे च शर्म प्रसीद देवेश जगन्निवास॥ २५~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = रजो रागात्मकं विदि्ध तृष्णासङ्गसमुद्भवम् ।

~~</div>~~

| verse_lines = रजो रागात्मकं विदि्ध तृष्णासङ्गसमुद्भवम् ।;तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम्॥७ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम्॥७ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C11_V26" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C14_V08

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः सर्वे सहैवावनिपालसङ्घैः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C14

~~<span class~~=~~"shloka-line">भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस्तथासौ सहास्मदीयैरपि योधमुख्यैः॥ २६~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = तमस्त्वज्ञानजं विदि्ध मोहनं सर्वदेहिनाम् ।

~~</div>~~

| verse_lines = तमस्त्वज्ञानजं विदि्ध मोहनं सर्वदेहिनाम् ।;प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत॥८ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत॥८ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C11_V27" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C14_V09

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति दंष्ट्राकरालानि भयानकानि~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C14

~~<span class~~=~~"shloka-line">केचिद्विलग्ना दशनान्तरेषु सन्दृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमाङ्गैः॥ २७~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत ।

~~</div>~~

| verse_lines = सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत ।;ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे सञ्जयत्युत॥९ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे सञ्जयत्युत॥९ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C11_V28" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C14_V10

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">यथा नदीनां बहवोम्बुवेगाः समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C14

~~<span class~~=~~"shloka-line">तथा तवामी नरलोकवीरा विशन्ति वक्त्राण्यभिविज्वलन्ति॥ २८~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत ।

~~</div>~~

| verse_lines = रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत ।;रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा॥१० ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा॥१० ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C11_V29" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C14_V11

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतङ्गा विशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C14

~~<span class~~=~~"shloka-line">तथैव नाशाय विशन्ति लोका- स्तवापि वक्त्राणि समृद्धवेगाः॥ २९~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = सर्वद्वारेषु देहेस्मिन्प्रकाश उपजायते ।

~~</div>~~

| verse_lines = सर्वद्वारेषु देहेस्मिन्प्रकाश उपजायते ।;ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्त्वमित्युत॥११ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्त्वमित्युत॥११ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C11_V30" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C14_V12

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्तात्- लोकान् समग्रान्वदनैर्ज्वलद्भिः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C14

~~<span class~~=~~"shloka-line">तेजोभिरापूर्य जगत्समग्रं भासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो॥ ३०~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा ।

~~</div>~~

| verse_lines = लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा ।;रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ॥१२ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ॥१२ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C11_V31" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C14_V13

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">आख्याहि मे को भवानुग्ररूपो नमोस्तु ते देववर प्रसीद~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C14

~~<span class~~=~~"shloka-line">विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमाद्यं न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम्॥ ३१~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = अप्रकाशोप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च ।

~~</div>~~

| verse_lines = अप्रकाशोप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च ।;तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन॥१३ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन॥१३ ॥

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C11_V31_B01" data-verse~~=~~"BGT_C11_V31">~~

{{VerseBlock

<p>मुक्ताः सुरसङ्घा विशन्ति । 'प्रवेशो निर्गमश्चैव मुक्तानां स्वेच्छया भवेत्'' । ~~इति हि ब्रह्माण्डे ॥ २१-२५ ॥</p>~~

| verse_id = BGT_C14_V14

<p>अन्यचेष्टां कुर्वतामपि भगवच्चेष्टयैव प्रलये प्रजानां प्रवेशवत् प्रवेशो युज्यते । सेनामध्यतो भगवन्मुखानामुभयाभिमुखत्वाच्चोभे सेने तत्र प्रविशतः । ये तु तस्मिन्नेव मुहूर्ते मरिष्यन्ति तेषां दशनान्तरेषु चूर्णितमपि शिरः सूक्ष्मदृष्टिगोचरत्वान्मानुषदृष्ट्या तथा न दृश्यते । यथा भिन्नमपि घटादिकं यावत् पृथङ्ग् न पतति तावन्मन्ददृष्टीनां न ज्ञायते । यथा पुरूरवसो जराश्विभ्यामेव दृष्टा ॥ ~~२६-३० ॥</p>~~

| document_id = BGT

~~<p>विशेषगुणकर्मविषय एव प्रश्नः । 'विष्णो'' इति सम्बोधनात् ॥ ३१~~ ॥~~</p>~~

| chapter_id = BGT_C14

~~</div>~~

| verse_type = shloka

| verse_line1 = यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् ।

| verse_lines = यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् ।;तदोत्तमविदां लोकानमलान् प्रतिपद्यते॥१४ ॥

| verse_line2 = तदोत्तमविदां लोकानमलान् प्रतिपद्यते॥१४ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C11_V32" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C14_V15

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">कालोस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान् समाहर्तुमिह प्रवृत्तः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C14

~~<span class~~=~~"shloka-line">ऋतेपि त्वा न भविष्यन्ति सर्वे येवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः॥ ३२~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते ।

~~</div>~~

| verse_lines = रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते ।;तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते॥१५ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते॥१५ ॥

}}

~~<blockquote class~~=~~"uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>~~

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C14_V16

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C14

| verse_type = shloka

| verse_line1 = कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम् ।

| verse_lines = कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम् ।;रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम्॥१६ ॥

| verse_line2 = रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम्॥१६ ॥

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C11_V32_B01" data-verse~~=~~"BGT_C11_V32">~~

{{VerseBlock

~~<span class~~=~~"gr-blockquote"><span class~~=~~"gr-reference gr-ref-Mahavaraha-id">'कालः कलितसम्पूर्णसद्गुणत्वाज्जनार्दनः~~ । ~~संहारात् सर्ववित्त्वाद् वा सर्वविद्रावणेन वा''~~ ॥~~</span></span>इति महावराहे । अपिशब्देन भ्रात्रादीन् अपि ऋते ॥३२~~ ॥

| verse_id = BGT_C14_V17

~~</div>~~

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C14

| verse_type = shloka

| verse_line1 = सत्त्वात्सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च ।

| verse_lines = सत्त्वात्सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च ।;प्रमादमोहौ तमसो भवतोज्ञानमेव च॥१७ ॥

| verse_line2 = प्रमादमोहौ तमसो भवतोज्ञानमेव च॥१७ ॥

}}

<~~div~~ class="~~verse~~" id="~~BGT_C11_V33~~" ~~type~~="~~shloka~~" data-~~doc~~="~~BGT~~">

{{VerseBlock

<~~div~~ class="~~verse~~-~~text~~">

| verse_id = BGT_C14_V18

<~~div~~ class="~~shloka~~">

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C14

<span class="~~shloka~~-~~line~~">~~मयैवैते निहताः पूर्वमेव निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन्॥ ३३ ॥~~</span>

| verse_type = shloka

</~~div~~>

| verse_line1 = ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।

</~~div~~>

| verse_lines = ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।;जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः॥१८ ॥

</~~div~~>

| verse_line2 = जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः॥१८ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C14_V19

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C14

| verse_type = shloka

| verse_line1 = नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टानुपश्यति ।

| verse_lines = नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टानुपश्यति ।;गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोधिगच्छति॥१९ ॥

| verse_line2 = गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोधिगच्छति॥१९ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C14_V20

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C14

| verse_type = shloka

| verse_line1 = गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान् ।

| verse_lines = गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान् ।;जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोमृतमश्नुते॥२० ॥

| verse_line2 = जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोमृतमश्नुते॥२० ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C14_V21

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C14

| verse_type = shloka

| verse_line1 = कैर्लिङ्गैस्त्रीन् गुणानेतानतीतो भवति प्रभो ।

| verse_lines = कैर्लिङ्गैस्त्रीन् गुणानेतानतीतो भवति प्रभो ।;किमाचारः कथं चैतांस्त्रीन् गुणानतिवर्तते॥२१ ॥

| verse_line2 = किमाचारः कथं चैतांस्त्रीन् गुणानतिवर्तते॥२१ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C14_V21

| id = BGT_C14_V21_B01

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahavishnu-id">एतेभ्यः सत्त्वादिगुणेभ्योन्यं कर्तारमीशं यदा पश्यति तदैवायं ना पुरुषः । अन्यथा पशुसमः । न केवलमन्यत्वेन पश्यन् ना तं कर्तारं विष्णुम् किन्तु गुणेभ्य उत्तमत्वेन च । कथं स एव ना ? यस्मात् 'मद्भावं सोधिगच्छति'' ।<br/>'महालक्ष्मीरिति परा भार्या नारायणस्य या ।<br/>प्रकृतिर्नाम सा ज्ञेया प्रकर्षेण करोति यत् ।<br/>तस्यास्तु त्रीणि रूपाणि सत्त्वं नाम रजस्तमः ।<br/>सृष्टिकाले विभज्यन्ते सत्त्वं श्रीः सद्गुणप्र(भा)दा ।<br/>रजो रञ्जनकर्तृत्वाद् भूः सा सृष्टिकरी यतः ।<br/>यदावेशादियं पृथ्वी भूमिरित्येव कथ्यते ।<br/>जीवानां ग्लपनाद् दुर्गा तम इत्येव कीर्तिता ।<br/>एताभिस्तिसृभिर्जीवाः सर्वे बद्धा अमुक्तिगाः ।<br/>सर्वान् बध्नन्ति सर्वाश्च तथापि तु विशेषतः ।<br/>श्रीर्देवबन्धिका नॄणां भूर्दैत्यानामथापरा ।<br/>एताभ्योन्यं परं चैव विष्णुं ज्ञात्वा विमुच्यते ।<br/>सामर्थ्यातिशयादासां नैताभ्यो विद्यते परः ।<br/>इति यावद् विजानाति तावत् तं नृपशुं विदुः ।<br/>तस्मादाभ्योधिकगुणो विष्णुर्ज्ञेयः सदैव च'' ॥</span></span> इति महाविष्णुपुराणे ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'रजसस्तु फलं दुःखम्'' इत्यत्र दुःखमिति दुःखमिश्रं सुखम्- 'दुखं दुरिति सम्प्रोक्तं खं नाम सुखमुच्यते'' ।</span></span> इति शब्दनिर्णये ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">'कर्मणो राजसस्योक्तं दुःखमिश्रं सुखं फलम् ।<br/>अज्ञानजं तामसस्य नित्यदुःखं फलं विदुः'' ।</span></span> इति स्कान्दे ॥१६-२१॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C11_V34" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च कर्णं तथान्यानपि योधवीरान् ।</span>~~

<span class="shloka-line">मया हतांस्त्वं जहि मा व्यथिष्ठा युध्यस्व जेतासि रणे सपत्नान्॥ ३४ ॥</span>

~~</div>~~

</div>

<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C14_V22

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C14

| verse_type = shloka

| verse_line1 = प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव ।

| verse_lines = प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव ।;न द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति॥२२ ॥

| verse_line2 = न द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति॥२२ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C14_V23

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C14

| verse_type = shloka

| verse_line1 = उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते ।

| verse_lines = उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते ।;गुणा वर्तन्त इत्येव योवतिष्ठति नेङ्गते॥२३ ॥

| verse_line2 = गुणा वर्तन्त इत्येव योवतिष्ठति नेङ्गते॥२३ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<p>~~जयद्रथस्य पितुर्वरादेव विशेषः~~ । ~~निहताः निहतप्राया~~ । ~~पश्चादर्जुनेपि स्थित्वा स एव हनिष्यति~~ ॥ ३४ ॥</p>

{{Bhashyam

</~~div~~>

| verse_id = BGT_C14_V23

| id = BGT_C14_V23_B01

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'लोकस्थितान् प्रकाशादीन् प्रायो न द्वेष्टि नेच्छति ।<br/>स्वयम्प्रकाशी मोहोज्झस्तथापि पुनरिच्छति ।<br/>विष्णौ प्रकाशं तं चैव नित्यभक्त्याभिसेवते ।<br/>सुखदुःखादिभावेपि विष्णुभक्तौ समः सदा ।<br/>अर्थार्थं वा प्रियार्थं वा निन्दादीनां भयादपि ।<br/>न विष्णुभक्तिह्रासोस्य किन्तु साम्यमथोन्नतिः ।<br/>अवैष्णवारम्भवर्जी विष्णुं याति न संशयः'' ॥ इति च ॥२२ ॥ उदासीनवदित्युक्तेश्च न केवलोदासीनत्वम् । नेङ्गते इत्युदासीनप्रवृत्ति-निषेधः । सर्वारम्भपरित्यागीति विशेषप्रयोजनापेक्षयापि न अवैष्णवारम्भः इति । 'इङ्गनं क्षणिकं कर्म दीर्घमारम्भ उच्यते''</span></span> इति शब्दनिर्णये ॥ २३ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C11_V35" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">एतच्छ्रुत्वा वचनं केशवस्य कृताञ्जलिर्वेपमानः किरीटी ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">नमस्कृत्वा भूय एवाह कृष्णं सगद्गदं भीतभीतः प्रणम्य॥ ३५ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C14_V24

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C14

| verse_type = shloka

| verse_line1 = समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।

| verse_lines = समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।;तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः॥२४ ॥

| verse_line2 = तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः॥२४ ॥

}}

~~<blockquote class~~=~~"uvaaca">सञ्जय उवाच</blockquote>~~

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C14_V25

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C14

| verse_type = shloka

| verse_line1 = मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः ।

| verse_lines = मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः ।;सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते॥२५ ॥

| verse_line2 = सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते॥२५ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C11_V36" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C14_V26

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">स्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्या जगत्प्रहृष्यत्यनुरज्यते~~ च ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C14

~~<span class~~=~~"shloka-line">रक्षांसि भीतानि दिशो द्रवन्ति सर्वे नमस्यन्ति~~ च ~~सिद्धसङ्घाः॥ ३६~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = मां च योव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते ।

~~</div>~~

| verse_lines = मां च योव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते ।;स गुणान् समतीत्यैतान् ब्रह्मभूयाय कल्पते॥२६ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = स गुणान् समतीत्यैतान् ब्रह्मभूयाय कल्पते॥२६ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<~~blockquote~~ class="~~uvaaca~~">~~अर्जुन उवाच</blockquote>~~

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C14_V26

| id = BGT_C14_V26_B01

| text = 'लक्ष्म्यादिभिः कृतो बन्धो योनादिः पुरुषस्य तु ।

तमत्येतीह यो विद्वान् स विज्ञेयो गुणात्ययी'' ॥ इति च प्रवृत्ते ।

तत्कृतबन्धात्ययात् तदधिकविष्णुप्राप्तेश्च तदत्ययीत्युच्यते । यथा द्वारपालमतीत्य राजानं गच्छतीति । ब्रह्मणि भूयं ब्रह्मभूयम् । ब्रह्मेति प्रकृता महालक्ष्मीः 'अतीत्य त्रीणि रूपाणि महालक्ष्मीं प्रपद्यते ।

तया त्वनुगृहीतोसौ वैष्णवो विष्णुगो भवेत्'' ॥ इति च ॥२६ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C11_V37" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

<span class="shloka-line">कस्माच्च ते न नमेरन्महात्मन् गरीयसे ब्रह्मणोप्यादिकर्त्रे ॥ अनन्त देवेश जगन्निवास त्वमक्षरं सदसत्तत्परं यत्॥ ३७ ॥</span>

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C14_V27

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C14

| verse_type = shloka

| verse_line1 = ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च ।

| verse_lines = ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च ।;शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च॥२७ ॥

| verse_line2 = शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च॥२७ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<div class="~~verse" id="BGT_C11_V38" type="shloka" data~~-~~doc="BGT">~~

<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे प्रकृतिगुणत्रयविभागयोगो नाम चतुर्दशोध्यायः ॥</div>

~~<div class="verse~~-~~text~~">

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">त्वमादिदेवः पुरुषः पुराण- स्त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">वेत्तासि वेद्यं च परं च धाम त्वया ततं विश्वमनन्तरूप॥ ३८~~ ॥~~</span>~~

~~</div>~~

</div>

<div class="~~verse" id="BGT_C11_V39" type="shloka" data~~-~~doc="BGT">~~

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये चतुर्दशोध्यायः ॥</div>

~~<div class="verse~~-~~text~~">

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">वायुर्यमोग्निर्वरुणः शशाङ्कः प्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">नमो नमस्तेस्तु सहस्रकृत्वः पुनश्च भूयोपि नमो नमस्ते॥ ३९~~ ॥~~</span>~~

~~</div>~~

</div>

~~<p>वायुर्बलज्ञानयोगात् शशाङ्कोतिसुखाङ्कितः~~ ।~~</p>~~

{{Bhashyam

~~<p>इन्द्रः स परमैश्वर्यादिति नानाभिधो हरिः~~ । ~~इति च ॥३९~~ ॥~~</p>~~

| verse_id = BGT_C14_V27

~~</div>~~

| id = BGT_C14_V27_B01

| text = ब्रह्म प्राप्तो मत्प्राप्त (इव) एव भवतीत्याह- ब्रह्मणो हीति । मदवियोगात् तस्या अपि मत्स्थ एव भवतीत्यर्थः । तथापि प्राप्तिक्रमविवक्षया तदुक्तिः । एकान्तिकस्य सुखस्य मोक्षस्य ॥ २७ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C11_V40" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते नमोस्तु ते सर्वत एव सर्व ।</span>~~

<span class="shloka-line">अनन्तवीर्यामितविक्रमस्त्वं सर्वं समाप्नोषि ततोसि सर्वः॥ ४० ॥</span>

~~</div>~~

</div>

== पञ्चदशोऽध्यायः ==

<div class="introduction-line">संसारस्वरूपतदत्ययोपायविज्ञानान्यस्मिन्नध्याये दर्शयति-</div>

</div>

<div class="~~verse~~" id="~~BGT_C11_V41~~" ~~type~~="~~shloka~~" data-~~doc="BGT">~~

~~<div class~~="~~verse-text~~">

<div class="introduction-line">त्रयोदशोक्तं विविच्य दर्शयति-</div>

<div class="~~shloka">~~

~~<span class="shloka~~-line">~~सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं हे कृष्ण हे यादव हे सखेति ।</span>~~

~~<span class="shloka~~-~~line">अजानता महिमानं तवेदं मया प्रमादात् प्रणयेन वापि॥ ४१ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

<~~div~~ class="~~verse~~" id=~~"BGT_C11_V42" type~~="shloka~~" data-doc~~=~~"BGT">~~

<blockquote class="uvaaca">श्री भगवानुवाच</blockquote>

~~<div class~~="~~shloka~~">

{{VerseBlock

~~<span class~~="~~shloka~~-~~line~~">~~यच्चापहासार्थमसत्कृतोसि विहारशय्यासनभोजनेषु~~ ।~~</span>~~

| verse_id = BGT_C15_V01

~~<span class="shloka-line">एकोथवाप्यच्युत तत्समक्षं तत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम्॥ ४२~~ ॥~~</span>~~

| document_id = BGT

~~</div>~~

| chapter_id = BGT_C15

~~</div>~~

| verse_type = shloka

| verse_line1 = ऊर्ध्वमूलमधःशाखं अश्वत्थं प्राहुरव्ययम् ।

| verse_lines = ऊर्ध्वमूलमधःशाखं अश्वत्थं प्राहुरव्ययम् ।;छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ॥१ ॥

| verse_line2 = छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ॥१ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C15_V01

| id = BGT_C15_V01_B01

| text = 'पृथङ्ग् मूलं हरिस्त्वस्य जगद्वृक्षस्य भूमिवत् ।

सत्त्वादियुक्ते चिदचित्प्रकृती मूलभागवत् ।

अत्रापि चिदचिद्योगो वृक्षवत् सम्प्रकीर्तितः ।

पृथिवीदेवतावत् तद्धरिर्मृद्वदचेतना ।

उत्तमत्वात्तु मूलानामूर्ध्वमूलस्त्वयं स्मृऽतः ।

नीचास्ततो महदहम्बुद्धयो भूतसंयुताः ।

शाखाश्छन्दांसि पर्णानि काममोक्षफले ह्यतः'' ॥१ ॥

}}

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C15_V02

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C15

| verse_type = shloka

| verse_line1 = अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः ।

| verse_lines = अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः ।;अधश्च मूलान्यनुसन्ततानि कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके ॥ २ ॥

| verse_line2 = अधश्च मूलान्यनुसन्ततानि कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके ॥ २ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<p>एकः सर्वोत्तमोप्यसत्कृतः~~ । ~~'एकः सर्वाधिको ज्ञेय एष एव करोति यत्'' इति~~ च ॥ ~~४२ ॥</p>~~

{{Bhashyam

~~</div>~~

| verse_id = BGT_C15_V02

| id = BGT_C15_V02_B01

| text = कारणेषु स्थितं कार्यं व्याप्तं कार्येषु कारणम् ।

अन्योन्यसंयुताः शाखाः मूलानि च सदैव तु ।

विषयाः दर्शनीयत्वात् प्रवालसदृशाः मताः ॥२ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C11_V43" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">पितासि लोकस्य चराचरस्य त्वमस्य पूज्यश्च गुरुर्गरीयान् ।</span>~~

<span class="shloka-line">न त्वत्समोस्त्यभ्यधिकः कुतोन्यो लोकत्रयेप्यप्रतिमप्रभाव॥ ४३ ॥</span>

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C15_V03

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C15

| verse_type = shloka

| verse_line1 = न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिर्न च सम्प्रतिष्ठा ।

| verse_lines = न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिर्न च सम्प्रतिष्ठा ।;अश्वत्थमेनं सुविरूढमूल- मसङ्गशस्रेण दृढेन छित्त्वा॥ ३ ॥

| verse_line2 = अश्वत्थमेनं सुविरूढमूल- मसङ्गशस्रेण दृढेन छित्त्वा॥ ३ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C11_V44" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C15_V04

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कायं प्रसादये त्वामहमीशमीड््यम्~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C15

~~<span class~~=~~"shloka-line">पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः प्रियः प्रियायार्हसि देव सोढुम्॥ ४४~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = ततः परं तत्परिमार्गितव्यं यस्मिन् गता न निवर्तन्ति भूयः ।

~~</div>~~

| verse_lines = ततः परं तत्परिमार्गितव्यं यस्मिन् गता न निवर्तन्ति भूयः ।;तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी॥ ४ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी॥ ४ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C15_V04

~~<span class~~=~~"shloka-line">अदृष्टपूर्वं हृषितोस्मि दृष्ट्वा भयेन च प्रव्यथितं मनो मे~~ ।~~</span>~~

| id = BGT_C15_V04_B01

~~<span class="shloka~~-~~line">तदेव मे दर्शय देव रूपं प्रसीद देवेश जगन्निवास॥ ४५~~ ॥~~</span>~~

| text = जगद्वृक्षोयमश्वत्थो ह्यश्ववच्चञ्चलात्मकः ।

~~</div>~~

अव्ययोयं प्रवाहेण स्वस(क्ति)क्तज्ञानहेतिना ।

~~</div>~~

विष्णोः सम्यक् पृथग्दृष्टिनामच्छेदनभाक् सदा ।

~~</div>~~

अव्यक्तादिसमस्तं तु नेति नेत्यादिवाक्यतः ।

बोधेनैव पृथग् विष्णोः कृत्वा मृग्यः स केशवः ।

तमेवाद्यं प्रपद्येत यदंशाभासको ह्ययम् ।

जीवराशिः समस्तोपि ब्रह्मरुद्रेन्द्रपूर्वकः ॥ ३-४ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C11_V46" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">किरीटिनं गदिनं चक्रहस्त- मिच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन सहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते॥ ४६ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C15_V05

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C15

| verse_type = shloka

| verse_line1 = निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः ।

| verse_lines = निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः ।;द्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुःखसञ्ज्ञै- र्गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत्॥ ५ ॥

| verse_line2 = द्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुःखसञ्ज्ञै- र्गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत्॥ ५ ॥

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C11_V46_B01" data-verse~~=~~"BGT_C11_V46">~~

{{VerseBlock

~~<p>तेनैव रूपेण भवेति अनन्तरूपगोपनेन तदेव प्रकाशयेत्यर्थः~~ ।~~</p>~~

| verse_id = BGT_C15_V06

~~<p>'पञ्चाननं चिन्त्यमचिन्त्यरूपं पद्मासनं गोपितविश्वरूपम्''~~ ।~~</p>~~

| document_id = BGT

~~<p>इति हि वैहायससंहितायाम् ॥४६~~ ॥~~</p>~~

| chapter_id = BGT_C15

~~</div>~~

| verse_type = shloka

| verse_line1 = न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः ।

| verse_lines = न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः ।;यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम॥६ ॥

| verse_line2 = यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम॥६ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C11_V47" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C15_V07

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदं रूपं परं दर्शितमात्मयोगात्~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C15

~~<span class~~=~~"shloka-line">तेजोमयं विश्वमनन्तमाद्यं यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम्॥ ४७~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः ।

~~</div>~~

| verse_lines = ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः ।;मनःषष्ठानींद्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति॥७ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = मनःषष्ठानींद्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति॥७ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<~~blockquote~~ class="~~uvaaca~~">~~श्रीभगवानुवाच</blockquote>~~

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C15_V07

| id = BGT_C15_V07_B01

| text = किञ्चित् सादृश्यमात्रेण भिन्नोप्यंश इवोच्यते ।

ईश्वरस्तु यदा त्वस्य शरीरं विशति प्रभुः ।

मनःपष्ठानींद्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति ॥ शब्दादीन् प्रति ... ॥ ७ ॥

}}

~~<div class="bhashya" id="BGT_C11_V47_B01" data-verse="BGT_C11_V47">~~

<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">'विश्वनामा स भगवान् यतः पूर्णगुणः प्रभुः'' ।</span></span> इति पाद्मे । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmanda-id">'त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम्'' इत्यनेन तेनैवेन्द्रशरीरेण दृष्टमिति ज्ञायते । त्वदन्येनेति तदवरापेक्षया । तैरपि तद्वन्न दृष्टमित्येव । 'विश्वरूपं प्रथमतो ब्रह्मापश्यच्चतुर्मुखः । तच्छतांशेन रुद्रस्तु तच्छतांशेन वासवः । यथेन्द्रेण पुरा दृष्टमपश्यत् सोर्जुनोपि सन् । तदन्ये क्रमयोगेन तच्छतांशादिदर्शिनः'' ॥</span></span> इति ब्रह्माण्डे ॥४७ ॥

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C15_V08

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C15

| verse_type = shloka

| verse_line1 = शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः ।

| verse_lines = शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः ।;गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात्॥८ ॥

| verse_line2 = गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात्॥८ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C15_V08

| id = BGT_C15_V08_B01

| text = ... अथ यदा जीवमादाय यात्यतः ।

गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात् ॥८ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C11_V48" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानै- र्न च क्रियाभिर्न तपोभिरुग्रैः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">एवंरूपः शक्य अहं नृलोके द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर॥ ४८ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C15_V09

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C15

| verse_type = shloka

| verse_line1 = श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च ।

| verse_lines = श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च ।;अधिष्ठाय मनश्चायं विषयानुपसेवते॥९ ॥

| verse_line2 = अधिष्ठाय मनश्चायं विषयानुपसेवते॥९ ॥

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C11_V48_B01" data-verse~~=~~"BGT_C11_V48">~~

{{VerseBlock

~~<p>वेदादिभिरपि त्वदवरेणैवं द्रष्टुमशक्यः~~ । ~~अन्यथा 'दृष्ट्वाद्भुतं रूपम्'' इत्यादिविरोधः~~ ॥ ४८ ॥~~</p>~~

| verse_id = BGT_C15_V10

~~</div>~~

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C15

| verse_type = shloka

| verse_line1 = उत्क्रामन्तं स्थितं वापि भुञ्जानं वा गुणान्वितम् ।

| verse_lines = उत्क्रामन्तं स्थितं वापि भुञ्जानं वा गुणान्वितम् ।;विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः॥१० ॥

| verse_line2 = विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः॥१० ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C11_V49" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C15_V11

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">मा ते व्यथा मा च विमूढभावो दृष्ट्वा रूपं घोरमीदृङ्ग्ममेदम्~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C15

~~<span class~~=~~"shloka-line">व्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनस्त्वं तदेव मे रूपमिदं प्रपश्य॥ ४९~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् ।

~~</div>~~

| verse_lines = यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् ।;यतन्तोप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः॥११ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = यतन्तोप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः॥११ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C11_V50" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C15_V12

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वा स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C15

~~<span class~~=~~"shloka-line">आश्वासयामास च भीतमेनं भूत्वा पुनः सौम्यवपुर्महात्मा॥ ५०~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = यदादित्यगतं तेजो जगद् भासयतेखिलम् ।

~~</div>~~

| verse_lines = यदादित्यगतं तेजो जगद् भासयतेखिलम् ।;यच्चन्द्रमासि यच्चाग्नौ तत्तेजो विदि्ध मामकम्॥१२ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = यच्चन्द्रमासि यच्चाग्नौ तत्तेजो विदि्ध मामकम्॥१२ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<~~blockquote~~ class="~~uvaaca~~">~~सञ्जय उवाच</blockquote>~~

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C15_V12

| id = BGT_C15_V12_B01

| text = भुङ्क्ते हरिः शुभान् भोगानिंद्रियेषु व्यवस्थितः ।

पूर्णानन्दोपि भगवान् क्रीडया भुङ्क्त एव तु ॥ ९-१२ ॥

}}

~~<div class="bhashya" id="BGT_C11_V50_B01" data-verse="BGT_C11_V50">~~

<p>स्ववत् क्रियत इति स्वकं रूपम् । विश्वरूपमज्ञानां स्वरूपवन्न दर्शयति । एतदज्ञानामपि तथैव दर्शयतीति विशेषः । अन्यथा 'द्रष्टुमिच्छामि ते रूपम्'' इति विरुद्धं स्यात् ।</p>

~~<p>'परावरविभेदस्तु मुग्धदृष्टिमपेक्ष्य तु ।</p>~~

~~<p>प्रादुर्भावस्वरूपाणां विश्वरूपस्य च प्रभोः ।</p>~~

~~<p>अन्यथा न विशेषोस्ति व्यक्तिर्ह्यज्ञव्यपेक्षया'' ॥ इति च ॥५० ॥</p>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C15_V13

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C15

| verse_type = shloka

| verse_line1 = गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा ।

| verse_lines = गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा ।;पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः॥१३ ॥

| verse_line2 = पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः॥१३ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id~~=~~"BGT_C11_V51" type~~="shloka~~" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C15_V14

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C15

~~<span class~~=~~"shloka-line">इदानीमस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः॥५१~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः ।

~~</div>~~

| verse_lines = अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः ।;प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम्॥१४ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम्॥१४ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C15_V15

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C15

| verse_type = shloka

| verse_line1 = सर्वस्य चाहं हृदि संनिविष्टो मत्तः स्मृऽतिर्ज्ञानमपोहनं च ।

| verse_lines = सर्वस्य चाहं हृदि संनिविष्टो मत्तः स्मृऽतिर्ज्ञानमपोहनं च ।;वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम्॥ १५ ॥

| verse_line2 = वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम्॥ १५ ॥

}}

~~<blockquote class~~=~~"uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>~~

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C15_V16

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C15

| verse_type = shloka

| verse_line1 = द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।

| verse_lines = द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।;क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोक्षर उच्यते॥१६ ॥

| verse_line2 = क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोक्षर उच्यते॥१६ ॥

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C11_V51_B01" data-verse~~=~~"BGT_C11_V51">~~

{{VerseBlock

~~<p>किञ्चित् मनुष्यवद् दृश्यमानत्वात् मानुषम्~~ ॥ ५१ ॥~~</p>~~

| verse_id = BGT_C15_V17

~~</div>~~

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C15

| verse_type = shloka

| verse_line1 = उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।

| verse_lines = उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।;यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः॥१७ ॥

| verse_line2 = यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः॥१७ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C11_V52" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C15_V18

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C15

~~<span class~~=~~"shloka-line">देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः॥५२~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = यस्मात्क्षरमतीतोहमक्षरादपि चोत्तमः ।

~~</div>~~

| verse_lines = यस्मात्क्षरमतीतोहमक्षरादपि चोत्तमः ।;अतोस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः॥१८ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = अतोस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः॥१८ ॥

}}

~~<blockquote class~~=~~"uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>~~

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C15_V19

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C15

| verse_type = shloka

| verse_line1 = यो मामेवमसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।

| verse_lines = यो मामेवमसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।;स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत॥१९ ॥

| verse_line2 = स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत॥१९ ॥

}}

~~<div class~~=~~"gr-author-note">~~॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये एकादशोध्यायः ॥~~</div>~~

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C15_V20

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C15

| verse_type = shloka

| verse_line1 = इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयानघ ।

| verse_lines = इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयानघ ।;एतद्बुद्ध्वा बुदि्धमान् स्यात्कृतकृत्यश्च भारत॥२० ॥

| verse_line2 = एतद्बुद्ध्वा बुदि्धमान् स्यात्कृतकृत्यश्च भारत॥२० ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे पुराणपुुरुषोत्तमयोगो नाम पञ्चदशोध्यायः ॥</div>

~~<p>ये दर्शनकाङ्क्षिणस्तैरपीदानीं दृष्टप्रायः~~ ॥ ५२ ॥~~</p>~~

</div>

<div class="~~verse" id="BGT_C11_V53" type="shloka" data~~-~~doc="BGT">~~

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये पञ्चदशोध्यायः ॥</div>

~~<div class="verse~~-~~text~~">

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">शक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा॥५३~~ ॥~~</span>~~

~~</div>~~

</div>

~~<div class~~=~~"verse-~~text">

{{Bhashyam

<~~div~~ class="~~shloka~~">

| verse_id = BGT_C15_V20

<span class="~~shloka~~-~~line~~">~~भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोर्जुन~~ ।</~~span~~>

| id = BGT_C15_V20_B01

<~~span class="shloka-line"~~>~~ज्ञातुं द्रष्टुं~~ च ~~तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप॥५४ ॥~~</~~span~~>

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narayanashruthi-id">सौम्यत्वात् सोमनामासौ सोममण्डलगः सदा ।<br/>स एवाग्निस्थितो विष्णुः नाम्ना वैश्वानरः सदा ।<br/>सर्वेषां स नराणां यदुपजीव्यः सदैव च ।<br/>स एव व्यासरूपेण वेदान्तकृदुदाहृतः ।<br/>ब्रह्मरुद्रादयः सर्वे शरीरक्षरणात् क्षराः ।<br/>श्रीरक्षरात्मेत्युदिता नित्यचिद्देहका यतः ।<br/>चेतनाचेतनस्यास्य राशेः संस्थापकत्वतः ।<br/>कूटस्थ आत्मा सा ज्ञेया परमात्मा हरिः स्वयम् ।<br/>'क्षराक्षरात्मनोर्यस्मादुत्तमः स सदानयोः ।<br/>पुरुषोत्तमनाम्नातः प्रसिद्धो लोकवेदयोः'' ॥</span></span> इति नारायणश्रुतिः ।॥ १३-२० ॥

</~~div~~>

}}

</~~div~~>

~~<div class="verse" id="BGT_C11_V55" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव॥५५ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

== षोडशोऽध्यायः ==

<div class="introduction-line">पुमर्थसाधनविरोधीनि अनेनाध्यायेन दर्शयति-</div>

</div>

<~~div~~ class="~~gr-author-note~~">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे विश्वरूपदर्शनयोगो नाम एकादशोध्यायः ॥</~~div~~>

<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>

=~~= द्वादशोऽध्यायः ==~~

{{VerseBlock

~~<div class="adhyaya-block" data-doc~~="BGT~~" data-chap~~=~~"12">~~

| verse_id = BGT_C16_V01

~~<p class~~=~~"adhyaya-trans">द्वादशोऽध्यायः</p>~~

| document_id = BGT

~~</div>~~

| chapter_id = BGT_C16

~~<div class~~=~~"introduction" id="BGT_C12_I01" data-verse="BGT_C12">~~

| verse_type = shloka

<p>अव्यक्तोपासनाद् भगवदुपासनस्योत्तमत्वं प्रदर्श्य तदुपायं प्रदर्शयत्यस्मिन्नध्याये-</p>

| verse_line1 = अभयं सत्त्वसंशुदि्धर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः। दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम्॥ १ ॥

~~</div>~~

| verse_lines = अभयं सत्त्वसंशुदि्धर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः। दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम्॥ १ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C12_V01" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C16_V02

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">एवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपासते~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C16

~~<span class~~=~~"shloka-line">ये चाप्यक्षरमव्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः॥१~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् ।

~~</div>~~

| verse_lines = अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् ।;दया भूतेष्वलोलुत्वं मार्दवं ह्रीरचापलम्॥२ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = दया भूतेष्वलोलुत्वं मार्दवं ह्रीरचापलम्॥२ ॥

}}

~~<blockquote class~~=~~"uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>~~

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C16_V03

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C16

| verse_type = shloka

| verse_line1 = तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता ।

| verse_lines = तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता ।;भवन्ति सम्पदं दैवीमभिजातस्य भारत॥३ ॥

| verse_line2 = भवन्ति सम्पदं दैवीमभिजातस्य भारत॥३ ॥

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C12_V01_B01" data-verse~~=~~"BGT_C12_V01">~~

{{VerseBlock

~~<p>साधननिर्णयोत्र ।</p>~~

| verse_id = BGT_C16_V04

<p>श्रिये जातः श्रिय आ निरियाय श्रियं वयो जरितृभ्यो दधाति । श्रियं वसाना अमृतत्वमायन् भवन्ति सत्या समिथा मितद्रौ'' 'उपासिता मुक्तिदा सद्य एव ह्यस्येशाना जगतो विष्णुपत्नी । या श्रीर्लक्ष्मीरौपला चाम्बिकेति ह्रीश्चेत्युक्ता संविदग््रया सुविद्या'' इत्यादिश्रुतिभ्यः ।</p>

| document_id = BGT

~~<p>'श्रीः सुतुष्टा हरेस्तोषं गमयेत् क्षिप्रमेव तु ।</p>~~

| chapter_id = BGT_C16

~~<p>अतुष्टा तदतुष्टिं~~ च ~~तस्माद् ध्येयैव सा सदा~~ ।~~</p>~~

| verse_type = shloka

~~<p>अव्यक्तं प्रकृतिं प्राहुः कूटस्थं चाक्षरं~~ च ~~ताम्~~ ।~~</p>~~

| verse_line1 = दम्भो दर्पोभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च ।

~~<p>प्रधानमिति च प्राहुर्महापुरुष इत्यपि ।</p>~~

| verse_lines = दम्भो दर्पोभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च ।;अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ सम्पदमासुरीम्॥४ ॥

~~<p>तां ब्रह्म महदित्याहुः परं जीवं परां चितिम् ।</p>~~

| verse_line2 = अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ सम्पदमासुरीम्॥४ ॥

<p>तस्यास्तु परमो विष्णुः यो ब्रह्म परमं महत्'' ॥ इति ब्रह्माण्डवचनाच्चाव्यक्तोपासनान्मोक्षाशङ्कया पृच्छति । 'कूटस्थोक्षर उच्यते'' इत्युत्तरवचनात् 'कूटस्थमचलम्'' इत्यत्राप्युक्तेरव्यक्तशब्दश्चित्प्रकृतिवाची । अन्यथा 'ये त्वां पर्युपासते, ये चाप्यक्षरम्, तेषां के योगवित्तमाः'' इति भेदेन प्रश्नानुपपत्तिः । 'परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान्'' इति तेनैवोक्तत्वात् । ये तु 'ते मे युक्ततमा मताः'' 'मय्येव मन आधत्स्व'' इत्यादौ भगवतोक्तेप्यव्यक्तोपासकानामाधिक्यं वदन्ति ते त्वपलापकत्वादेवाति-साहसिका इति सुशोच्या एव ॥ १ ॥~~</p>~~

}}

~~</div>~~

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C12_V02" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C16_V05

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">मय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C16

~~<span class~~=~~"shloka-line">श्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मताः॥२~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = दैवी सम्पद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता ।

~~</div>~~

| verse_lines = दैवी सम्पद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता ।;मा शुचः सम्पदं दैवीमभिजातोसि पाण्डव॥५ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = मा शुचः सम्पदं दैवीमभिजातोसि पाण्डव॥५ ॥

}}

~~<blockquote class~~=~~"uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>~~

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C16_V06

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C16

| verse_type = shloka

| verse_line1 = द्वौ भूतसर्गौ लोकेस्मिन् दैव आसुर एव च ।

| verse_lines = द्वौ भूतसर्गौ लोकेस्मिन् दैव आसुर एव च ।;दैवो विस्तरशः प्रोक्त आसुरं पार्थ मे शृृणु॥६ ॥

| verse_line2 = दैवो विस्तरशः प्रोक्त आसुरं पार्थ मे शृृणु॥६ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C16_V07

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C16

| verse_type = shloka

| verse_line1 = प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुराः ।

| verse_lines = प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुराः ।;न शौचं नापि चाचारो न सत्यं तेषु विद्यते॥७ ॥

| verse_line2 = न शौचं नापि चाचारो न सत्यं तेषु विद्यते॥७ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C12_V03" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C16_V08

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">ये त्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्तं पर्युपासते~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C16

~~<span class~~=~~"shloka-line">सर्वत्रगमचिन्त्यं च कूटस्थमचलं ध्रुवम्॥३~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् ।

~~</div>~~

| verse_lines = असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् ।;अपरस्परसम्भूतं किमन्यत्कामहैतुकम्॥८ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = अपरस्परसम्भूतं किमन्यत्कामहैतुकम्॥८ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C12_V04" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C16_V09

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">सन्नियम्येंद्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C16

~~<span class~~=~~"shloka-line">ते प्राप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रताः॥४~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोल्पबुद्धयः ।

~~</div>~~

| verse_lines = एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोल्पबुद्धयः ।;प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोहिताः॥९ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोहिताः॥९ ॥

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C12_V04_B01" data-verse~~=~~"BGT_C12_V04">~~

{{VerseBlock

~~<span class~~=~~"gr-blockquote"><span class~~=~~"gr-reference gr-ref-Paramashruthi-id">'अविष्णुज्ञैरतद्भक्तैस्तदुपासाविवर्जितैः~~ । शपेदुपासिताप्येषा श्रीस्तांस्तद्धरितत्त्ववित् । तद्भक्तस्तमुपास्यैव श्रियं ध्यायीत नित्यदा । तेन तुष्टा तु साच्छिद्रं दद्याद् विष्णोरुपासनम् । ततस्तद्दर्शनान्मुक्तिं यात्यसौ नात्र संशयः । तथापि सर्वपरमां सर्वदोषविवर्जिताम् । ज्ञात्वा श्रियं तत्परमं तत्पतिं पुरुषोत्तमम् । विज्ञायोपासते नित्यं ते हि युक्ततमा मताः । यतः क्लेशोधिकस्तेषां पृथक् श्रियमुपासताम् । विष्णुना सहिता ध्याता सापि तुष्टिं परां व्रजेत् । अन्यथा तु पुनर्विष्णोः श्रीपतित्वेन चिन्तनम् । अच्छिद्रमेव कर्तव्यमिति मुक्तिश्चिराद् भवेत् । ~~तस्मादक्लेशतो मुक्तिः क्षिप्रं विष्णुमुपासताम्''~~ ॥</span></span> इति परमश्रुतिः । युक्ततमाः साधकतमाः ॥२ ॥ 'न चलेत् स्वात् पदाद् यस्मादचला श्रीस्ततो मता'' । इत्याग्नेये । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">'सूक्ष्मत्वादप्रसिद्धत्वाद् गुणबाहुल्यतस्तथा । अनिर्देश्यौ तथाव्यक्तावचिन्त्यौ श्रीश्च माधवः'' ॥</span></span> इति नारदीये ॥३ ॥

| verse_id = BGT_C16_V10

~~</div>~~

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C16

| verse_type = shloka

| verse_line1 = काममाश्रित्य दुष्पूरं दम्भमानमदान्विताः ।

| verse_lines = काममाश्रित्य दुष्पूरं दम्भमानमदान्विताः ।;मोहाद्गृहीत्वासद्ग्राहान्प्रवर्तन्तेशुचिव्रताः॥१० ॥

| verse_line2 = मोहाद्गृहीत्वासद्ग्राहान्प्रवर्तन्तेशुचिव्रताः॥१० ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C12_V05" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C16_V11

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">क्लेशोधिकतरस्तेषामव्यक्तासक्तचेतसाम्~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C16

~~<span class~~=~~"shloka-line">अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहवद्भिरवाप्यते॥५~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिताः ।

~~</div>~~

| verse_lines = चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिताः ।;कामोपभोगपरमा एतावदिति निश्चिताः॥११ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = कामोपभोगपरमा एतावदिति निश्चिताः॥११ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C12_V06" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C16_V12

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C16

~~<span class~~=~~"shloka-line">अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते॥६~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = आशापाशशतैर्बद्धाः कामक्रोधपरायणाः ।

~~</div>~~

| verse_lines = आशापाशशतैर्बद्धाः कामक्रोधपरायणाः ।;ईहन्ते कामभोगार्थमन्यायेनार्थसञ्चयान्॥१२ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = ईहन्ते कामभोगार्थमन्यायेनार्थसञ्चयान्॥१२ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C12_V07" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C16_V13

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात्~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C16

~~<span class~~=~~"shloka-line">भवामि न चिरात्पार्थ मय्यावेशितचेतसाम्॥७~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = इदमद्य मया लब्धमिमं प्राप्स्ये मनोरथम् ।

~~</div>~~

| verse_lines = इदमद्य मया लब्धमिमं प्राप्स्ये मनोरथम् ।;इदमस्तीदमपि मे भविष्यति पुनर्धनम्॥१३ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = इदमस्तीदमपि मे भविष्यति पुनर्धनम्॥१३ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C12_V08" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C16_V14

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">मय्येव मन आधत्स्व मयि बुदि्धं निवेशय~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C16

~~<span class~~=~~"shloka-line">निवसिष्यसि मय्येव अत ऊर्ध्वं न संशयः॥८~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = असौ मया हतः शत्रुर्हनिष्ये चापरानपि ।

~~</div>~~

| verse_lines = असौ मया हतः शत्रुर्हनिष्ये चापरानपि ।;ईश्वरोहमहं भोगी सिद्धोहं बलवान् सुखी॥१४ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = ईश्वरोहमहं भोगी सिद्धोहं बलवान् सुखी॥१४ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C12_V09" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C16_V15

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम्~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C16

~~<span class~~=~~"shloka-line">अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाप्तुं धनञ्जय॥९~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = आढ््योभिजनवानस्मि कोन्योस्ति सदृशो मया ।

~~</div>~~

| verse_lines = आढ््योभिजनवानस्मि कोन्योस्ति सदृशो मया ।;यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्य इत्यज्ञानविमोहिताः॥१५ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्य इत्यज्ञानविमोहिताः॥१५ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C12_V10" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C16_V16

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">अभ्यासेप्यसमर्थोसि मत्कर्मपरमो भव~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C16

~~<span class~~=~~"shloka-line">मदर्थमपि कर्माणि कुर्वन्सिदि्धमवाप्स्यसि॥१०~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = अनेकचित्तविभ्रान्ता मोहजालसमावृताः ।

~~</div>~~

| verse_lines = अनेकचित्तविभ्रान्ता मोहजालसमावृताः ।;प्रसक्ताः कामभोगेषु पतन्ति नरकेशुचौ॥१६ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = प्रसक्ताः कामभोगेषु पतन्ति नरकेशुचौ॥१६ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C12_V11" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C16_V17

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">अथैतदप्यशक्तोसि कर्तुं मद्योगमाश्रितः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C16

~~<span class~~=~~"shloka-line">सर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान्॥११~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = आत्मसम्भाविताः स्तब्धा धनमानमदान्विताः ।

~~</div>~~

| verse_lines = आत्मसम्भाविताः स्तब्धा धनमानमदान्विताः ।;यजन्ते नामयज्ञैस्ते दम्भेनाविधिपूर्वकम्॥१७ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = यजन्ते नामयज्ञैस्ते दम्भेनाविधिपूर्वकम्॥१७ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C12_V12" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C16_V18

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासात् ज्ञानाद्ध्यानं विशिष्यते~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C16

~~<span class~~=~~"shloka-line">ध्यानात्कर्मफलत्यागस्त्यागाच्छान्तिरनन्तरम्॥१२~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः ।

~~</div>~~

| verse_lines = अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः ।;मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोम्यसूयकाः॥१८ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोम्यसूयकाः॥१८ ॥

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C12_V12_B01" data-verse~~=~~"BGT_C12_V12">~~

{{VerseBlock

<p>'विष्णोरन्यं न स्मरेद् यो विना तत्परिवारताम् । तदधीनतां वानन्ययोगी स परिकीर्तितः'' ॥ इति च । <span class=~~"gr-blockquote"><span class~~="gr-reference gr-ref-Shanthirmukti-id">'अन्तवत्तु फलं तेषाम्'' इत्यादिनान्यदेवोपासनायाः पूर्वमेव निन्दितत्वात् लक्ष्म्यास्त्वतिसामीप्याद् विशेषमाशङ्क्य तदुपासनाविषय एव प्रश्नः कृतः । ~~'वैष्णवान्येव कर्माणि यः करोति सदा नरः~~ । जपार्चामार्जनादीनि स्वाश्रमोक्तानि यानि च । स तत्कर्मेति विज्ञेयो योन्यदेवादिपूजनम् । कृत्वा हरावर्पयति स तु तद्योगमात्रवान् । तत्र पूर्वोविशिष्टः स्यादादिमध्यान्ततः स्मृऽतेः । अवान्तरे च नियमाद् विष्णोस्तद्दासतास्य यत् । मनसा वर्ततेन्योपि यथाशक्ति हरिस्मृऽतेः । पूर्वोक्तयोग्यो भवति यदि नित्यं तदिच्छति । असम्यग्ज्ञानिनो ध्यानाज्ज्ञानमेव विशिष्यते । ज्ञात्वा ध्यानं ततस्तस्मात् तत् फलेच्छाविवर्जितम् । तस्माज्ज्ञानाद् भवेन्मुक्तिस्त्यागाद्ध्यानयुतात् स्फुटम्'' इति च ।</span></span> शान्तिर्मुक्तिः ॥ ~~४-१२~~ ॥~~</p>~~

| verse_id = BGT_C16_V19

~~</div>~~

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C16

| verse_type = shloka

| verse_line1 = तानहं द्विषतः क्रूरान्संसारेषु नराधमान् ।

| verse_lines = तानहं द्विषतः क्रूरान्संसारेषु नराधमान् ।;क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु॥१९ ॥

| verse_line2 = क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु॥१९ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id~~=~~"BGT_C12_V13" type~~="shloka~~" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C16_V20

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~="shloka~~-line">ओष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C16

~~<span class~~="shloka~~-line">निर्ममो निरहङ्कारः समदुःखसुखः क्षमी॥१३~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि ।

~~</div>~~

| verse_lines = आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि ।;मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम्॥२० ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम्॥२० ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C16_V21

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C16

| verse_type = shloka

| verse_line1 = त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः ।

| verse_lines = त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः ।;कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्त्रयं त्यजेत्॥२१ ॥

| verse_line2 = कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्त्रयं त्यजेत्॥२१ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C16_V22

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C16

| verse_type = shloka

| verse_line1 = एतैर्विमुक्तः कौन्तेय तमोद्वारैस्त्रिभिर्नरः ।

| verse_lines = एतैर्विमुक्तः कौन्तेय तमोद्वारैस्त्रिभिर्नरः ।;आचरत्यात्मनः श्रेयस्ततो याति परां गतिम्॥२२ ॥

| verse_line2 = आचरत्यात्मनः श्रेयस्ततो याति परां गतिम्॥२२ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C16_V23

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C16

| verse_type = shloka

| verse_line1 = यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः ।

| verse_lines = यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः ।;न स सिदि्धमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम्॥२३ ॥

| verse_line2 = न स सिदि्धमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम्॥२३ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C16_V24

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C16

| verse_type = shloka

| verse_line1 = तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ ।

| verse_lines = तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ ।;ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि॥२४ ॥

| verse_line2 = ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि॥२४ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<div class="~~verse" id="BGT_C12_V14" type="shloka" data~~-~~doc="BGT">~~

<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे दैवासुरसम्पद्विभागयोगो नाम षोडशोध्यायः ॥</div>

~~<div class="verse~~-~~text~~">

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">सन्तुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">मय्यर्पितमनोबुदि्धर्यो मद्भक्तः स मे प्रियः॥१४~~ ॥~~</span>~~

~~</div>~~

</div>

<div class="~~verse" id="BGT_C12_V15" type="shloka" data~~-~~doc="BGT">~~

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये षोडशोध्यायः ॥</div>

~~<div class="verse~~-~~text~~">

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तो यः स च मे प्रियः॥१५~~ ॥~~</span>~~

~~</div>~~

</div>

~~<div class~~=~~"verse-~~text">

{{Bhashyam

<~~div~~ class="~~shloka~~">

| verse_id = BGT_C16_V24

<span class="~~shloka~~-~~line~~">~~अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः~~ ।</span>

| id = BGT_C16_V24_B01

<span ~~class="shloka-line"~~>~~सर्वारम्भपरित्यागी यो मद्भक्तः स मे प्रियः॥१६~~ ॥</~~span~~>

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">देवासुरलक्षणम्- 'येतिमानेन मन्यन्ते परमेशोहमित्यपि मिथ्या जगदिदं सर्वं भ्रमजत्वान्न तिष्ठति ।<br/>मिथ्यात्वान्नेश्वरोस्यास्ति परेभ्यो न च जायते ।<br/>स्वस्मिन्नपि तथान्यस्मिन् नियन्तान्य इतीरिते ।<br/>प्रद्विषन्त्यसुरास्ते तु सर्वे यान्त्यधरं तमः ।<br/>अयोग्येशत्वकामत्वात् लोभाच्चात्मसमर्पणे ।<br/>तत्त्व(वेदेषु)वादिषु कोपाच्च तत(तम)स्तेषां न दुर्लभम् ।<br/>अक्षानुमागमानां च स्वोक्तेरपि विरोधिनः ।<br/>यस्मात् तेतोसुरा ज्ञेया एवमन्येपि तादृशाः ।<br/>ये तु विष्णुं परं ज्ञात्वा यजन्तेनन्यदेवताः ।<br/>प्रत्यक्षाद्यविसंवादिज्ञानादेव विमुक्तिगाः'' ॥</span></span> इति ब्रह्मवैवर्ते ।<br/>'निबन्धाय'' नीचस्थानेन्धे तमसि बन्धाय ।<br/>'सर्गाणां सुबहुत्वेपि शुभाशुभपथाधिकौ ।<br/>देवासुराख्यौ द्वावेव गन्धर्वाद्यास्तदन्तराः ।<br/>मुक्तिगा एव विज्ञेया देवा एव विमुक्तिगाः'' ॥ इति च ।<br/>'विमोक्षाय'' इत्यत्र वीत्युपसर्गादेव च मोक्षनानात्वं ज्ञायते ।<br/>'देवासुरनरत्वाद्या जीवानां तु निसर्गतः ।<br/>निसर्गो नान्यथैतेषां केनचित् क्वचिदेव वा ।<br/>देवाः शापबलादेव प्रह्लादादित्वमागताः ।<br/>अतः पुनश्च देवत्वं ते यान्ति निजमेव तु ।<br/>हेतुतः सोन्यथाभावो रक्तता स्फटिके यथा ।<br/>ततो नित्यश्च नाप्येष स्वभाव विनिवर्तकः ।<br/>किञ्चाक्रम्यैव तं तिष्ठेद् देवसर्गस्ततो हि यः ।<br/>अशोच्य एव विज्ञेयो मोक्षयोग्यो हरेः प्रियः'' ॥ इति च ॥ १-२४ ॥

</~~div~~>

}}

</~~div~~>

~~<div class="verse" id="BGT_C12_V17" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">यो न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान् यः स मे प्रियः॥१७ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

== सप्तदशोऽध्यायः ==

<div class="introduction-line">गुणभेदान् प्रपञ्चयत्यनेनाध्यायेन ।सदसत्कर्मविवेकः ।</div>

</div>

<~~div~~ class="~~verse~~" ~~id="BGT_C12_V18" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">शीतोष्णसुखदुःखेषु समः सङ्गविवर्जितः॥१८ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~</div~~>

</~~div~~>

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C12_V19" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C17_V01

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">तुल्यनिन्दास्तुनिर्मौनी सन्तुष्टो येन केनचित्~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C17

~~<span class~~=~~"shloka-line">अनिकेतः स्थिरमतिर्भक्तिमान् मे प्रियो नरः॥१९~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयान्विताः ।

~~</div>~~

| verse_lines = ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयान्विताः ।;तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वमाहो रजस्तमः॥१ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वमाहो रजस्तमः॥१ ॥

}}

<~~div class="bhashya" id="BGT_C12_V19_B01" data-verse="BGT_C12_V19">~~

<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>

<p>अवैष्णवसर्वारम्भपरित्यागी । सर्वारम्भाभिमानत्यागेन फलत्यागेन भगवति समर्पणरूपेण च त्यागी । 'सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः'' 'मयि सर्वाणि कर्माणि सन्न्यस्याध्यात्मचेतसा'' ॥ इत्यादेः ॥ 'भक्तिं ज्ञानं च वैराग्यमृते यो नेच्छति क्वचित् । शुभाशुभपरित्यागी विद्वद्भिः कीर्तितो हि सः'' ॥ इति च । 'प्रायः सुखादिषु समः प्रायो हर्षादिवर्जितः । तथोच्यते यथाल्पस्वो निःस्व इत्युच्यते बुधैः । न हि मुख्यतया साम्यं कस्यचित् सुखदुःखयोः । न च हर्षादिसन्त्यागो यावन्मुक्तिः कुतश्चन'' ॥ इति च । <span class="gr-blockquote~~"><span~~ class="~~gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id~~">~~'हृतिर्मदादधर्माय हर्षो नाम प्रकीर्तितः'' ।~~</~~span></span>इति शब्दनिर्णये ॥१६-१९॥</p>~~

~~</div~~>

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C12_V20" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C17_V02

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">ये तु धर्म्यामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C17

~~<span class~~=~~"shloka-line">श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेतीव मे प्रियाः॥२०~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा ।

~~</div>~~

| verse_lines = त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा ।;सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां शृृणु॥२ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां शृृणु॥२ ॥

}}

~~<div class~~=~~"gr-author-note">~~॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे भक्तियोगो नम द्वादशोध्यायः ॥~~</div>~~

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C17_V03

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C17

| verse_type = shloka

| verse_line1 = सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत ।

| verse_lines = सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत ।;श्रद्धामयोयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः॥३ ॥

| verse_line2 = श्रद्धामयोयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः॥३ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<div class="gr-~~author~~-~~note~~">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये द्वादशोध्यायः ॥~~</div>~~

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C17_V03

| id = BGT_C17_V03_B01

| text = सत्त्वानुरूपा जीवानुरूपा अतो ये सात्त्विकश्रद्धास्ते सात्त्विका इति (ज्ञेयाः) ज्ञायन्तेन्येन्य इति । श्रद्धामयः श्रद्धास्वरूपः ।

'श्रद्धा स्वरूपं जीवस्य तस्माच्छ्रद्धाविभेदतः ।

उत्तमाधममध्यास्तु जीवा ज्ञेयाः पृथक् पृथक् ।

स्वरूपभूता श्रद्धैव तमोगानां च मोक्षिणाम् ।

शिष्यते संसृतिस्थानां श्रद्धारूपं मनोपरम् ।

तत्र स्वरूपश्रद्धैव व्यज्यते प्रायशः क्वचित् ।

सात्विकस्य तमोरूपा श्रद्धान्तःकरणात्मिका ।

सात्त्विकी तामसस्यापि भूयस्त्वात् तद् विविच्यते ।

श्रद्धेत्यास्तिक्यनिष्ठोक्ता सा येषां दैवतोत्तमे ।

विष्णौ तद्भक्तबुद्ध्यैव रमाब्रह्मादिकेषु तु ।

ते सात्त्विका इति ज्ञेयास्तैरिष्टं विष्णुरेव तु ।

श्रीश्च साध्यक्षविद्याख्या ब्रह्मेन्द्राद्याश्च देवताः ।

विबुधत्वात्तु मन्वाख्या भुञ्जते प्रीतिपूर्वकम् ।

व्यामिश्रयाजिनो ये तु विष्ण्वाधिक्ये ससंशयाः ।

स्वरूपमात्रे देवानां श्रद्धायुक्ताश्च सर्वदा ।

राजसास्ते तु विज्ञेयास्तैरिष्टं यक्षराक्षसाः ।

दीनत्वाद् देवनामानो ब्रह्मेन्द्रादिसनामकाः ।

गृह्णन्ति ये हरिं त्वन्यदेवादिसममेव वा ।

नीचं ब्रह्माद्यनन्यं वा मन्यन्ते नेति चाखिलम् ।

तत्तच्छ्रद्धायुतास्ते तु तामसाः परिकीर्तिताः ।

भूतप्रेतास्तु तैरिष्टं शिवस्कन्दादिनामकाः ।

साक्षाच्छिवपरीवारा भुञ्जते ह्यतितामसाः ।

मोक्षः साङ्कल्पिकः स्वर्गो भूतादित्वं फलं क्रमात् ।

त्यक्त्वापि शास्त्रविहितं मिथ्याज्ञानविवर्जिताः ।

भक्त्या विष्णुं यजन्तो ये निषिद्धाचरणोज्ज्ञिताः ।

तेपि यान्ति हरिं शास्त्रविधानस्थाः कुतः पुनः ॥३ ॥

}}

~~<div class="bhashya" id="BGT_C12_V20_B01" data-verse="BGT_C12_V20">~~

<p>व्यस्तेन प्रियाः समस्तेनातीव प्रियाः । भक्तिस्तु व्यस्तेप्युक्तैव । यस्मान्नोद्विजते इत्यत्रापि स चेत्यनेन भक्तिरनुषज्यते । धर्मसाधनं धर्म्यं तदेवामृतसाधनममृतं धर्म्यामृतम् ॥ २० ॥</p>

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C17_V04

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C17

| verse_type = shloka

| verse_line1 = यजन्ते सात्त्विका देवान्यक्षरक्षांसि राजसाः ।

| verse_lines = यजन्ते सात्त्विका देवान्यक्षरक्षांसि राजसाः ।;प्रेतान्भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः॥४ ॥

| verse_line2 = प्रेतान्भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः॥४ ॥

}}

== ~~त्रयोदशोऽध्यायः~~ ==

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C17_V05

<p class="~~adhyaya~~-~~trans~~">~~त्रयोदशोऽध्यायः~~</p>

| document_id = BGT

</~~div~~>

| chapter_id = BGT_C17

<~~div~~ class="~~introduction~~" id="~~BGT_C13_I01" data~~-~~verse="BGT_C13~~">

| verse_type = shloka

<p>पूर्वोक्तज्ञानज्ञेयक्षेत्रपुरुषान् पिण्डीकृत्य विविच्य दर्शयत्यनेनाध्यायेन ।सर्वार्थसङ्क्षेपोयम् ॥ १ ॥</p>

| verse_line1 = अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाः ।

</~~div~~>

| verse_lines = अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाः ।;दम्भाहङ्कारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः॥५ ॥

| verse_line2 = दम्भाहङ्कारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः॥५ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C17_V06

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C17

| verse_type = shloka

| verse_line1 = कर्शयन्तः शरीरस्थं भूतग्राममचेतसः ।

| verse_lines = कर्शयन्तः शरीरस्थं भूतग्राममचेतसः ।;मां चैवान्तः शरीरस्थं तान्विद्ध्यासुरनिश्चयान्॥६ ॥

| verse_line2 = मां चैवान्तः शरीरस्थं तान्विद्ध्यासुरनिश्चयान्॥६ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C17_V07

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C17

| verse_type = shloka

| verse_line1 = आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः ।

| verse_lines = आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः ।;यज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं शृृणु॥७ ॥

| verse_line2 = यज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं शृृणु॥७ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C17_V07

| id = BGT_C17_V07_B01

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपोधनाः (तपो जनाः) ।<br/>डम्भाहङ्कारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः ।<br/>अकृशानपि लक्ष्म्यादीन् देवान् विष्णुपरायणान् ।<br/>विष्णुं च सर्वदेहस्थान् कृशत्वेन विजानते ।<br/>तेषामल्पगुणत्वेन कल्पनात् ते तमो ध्रुवम् ।<br/>यान्ति ज्ञेयाश्च ते दैत्याः पिशाचा वाथ राक्षसाः ॥ अन्नैश्चैवाथ यज्ञाद्यैः प्रायो ज्ञेया इमे नराः ।<br/>सात्त्विका सात्त्विकान् कुर्युर्यस्मादन्ये तथेतरान् ॥ ओन्तत्सदिति यद् विष्णोर्नामत्रयमुदाहृतम् ।<br/>प्रसिद्धं वैदिकं तस्मात् कर्म सद्विषयं हि सत् ।<br/>तत्राश्रद्धाकृतं तस्मादसदित्येव कीर्त्यते ।<br/>विप्रा वेदाश्च यज्ञाश्च यस्मादोताः परस्परम् ।<br/>विहिता विष्णुना तेन विष्णुरोमिति कीर्तितः ।<br/>ओतमस्मिन्निदं सर्वमिति चोक्तः स ओमिति ।<br/>तस्मादोमिति यज्ञादीन् प्रवर्तन्ते हि वैदिकाः ।<br/>अनोङ्कृतं ह्यासुरं स्याद् यत् तस्मादोङ्कृतं त्वपि ।<br/>ओङ्कारार्थहरेः सम्यगज्ञानादासुरं भवेत् ।<br/>फलं त्वनभिसन्धाय तद् ब्रह्म स्यान्ममास्पदम् ।<br/>इति यत् क्रियते कर्म तन्नामातो जनार्दनः ।<br/>अभिसन्धितं हि तत् प्रोक्तं ततं वा स्वगुणैः सदा'' ॥ इत्यादि च ।<br/>'मयः(मयं) प्रधानमुद्दिष्टं स्वरूपं कार्यमेव च''</span></span> इति शब्दनिर्णये ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">शास्त्रविहितमपि भगवच्छ्रद्धाहीनमसदेवेति वक्ष्यति'अश्रद्धया हुतम्'' इति । भगवच्छ्रद्धारहितत्वादेव चाशास्त्रविहितं भवति । 'विष्णुभक्तिविधानार्थं सर्वं शास्त्रं प्रवर्तते'' ॥</span></span> इति पैङ्गिश्रुतिः ।॥ ४-७ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C13_V01" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव॥१ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C17_V08

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C17

| verse_type = shloka

| verse_line1 = आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः ।

| verse_lines = आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः ।;रस्याः स्निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराः सात्त्विकप्रियाः ॥८ ॥

| verse_line2 = रस्याः स्निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराः सात्त्विकप्रियाः ॥८ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C17_V08

| id = BGT_C17_V08_B01

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">स्थिराः स्थिरगुणाः घृतादयः । कवादीनामप्यारोग्यरसाद्यर्थत्वेन सात्त्विकत्वमेव । रस्यादीनामपि राजसत्वमनारोग्यादिहेतुत्वे ।'दुःखशोकामयप्रदाः'' इत्युक्तेः । सत्त्वं साधुभावः । भवति हि सोपि शुच्यन्नात् ।<br/>'हृद्यं पश्चान्मनोहारि प्रियं तत्कालसौख्यदम् ।<br/>सुखदं दीर्घसुखदं रस्यमभ्यास सौख्यदम्'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये ॥८ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C13_V02" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः॥२ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C17_V09

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C17

| verse_type = shloka

| verse_line1 = कवाम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः ।

| verse_lines = कवाम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः ।;आहारा राजसस्येष्टा दुःखशोकामयप्रदाः॥९ ॥

| verse_line2 = आहारा राजसस्येष्टा दुःखशोकामयप्रदाः॥९ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<~~blockquote~~ class="~~uvaaca~~">~~श्रीभगवानुवाच</blockquote>~~

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C17_V09

| id = BGT_C17_V09_B01

| text = रूक्षं नीरसम् । तीक्ष्णं सर्षपादि ॥ ९ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C13_V03" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">क्षेत्रज्ञं चापि मां विदि्ध सर्वक्षेत्रेषु भारत ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम॥३ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C17_V10

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C17

| verse_type = shloka

| verse_line1 = यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं च यत् ।

| verse_lines = यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं च यत् ।;उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम्॥१० ॥

| verse_line2 = उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम्॥१० ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C17_V10

| id = BGT_C17_V10_B01

| text = 'यामान्तरितपाकं तु यातयाममुदीर्यते ।<br/>क्वचिच्च गतसारं स्यान्नियम्यं यातमस्य यत्'' ॥ इति च ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">पूर्वं स्वादु पश्चादन्यथाजातं गतरसम्'शुद्धभागवतानां तु स्वभावापेक्षयैव तु ।<br/>स्वादुत्वादि विजानीयात् पदार्थानां न चान्यथा'' ॥</span></span> इति सूदशास्त्रे ।<br/>॥१० ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C13_V04" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">तत्क्षेत्रं यच्च यादृक्च यद्विकारि यतश्च यत् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु॥४ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C17_V11

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C17

| verse_type = shloka

| verse_line1 = अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते ।

| verse_lines = अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते ।;यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्त्विकः॥११ ॥

| verse_line2 = यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्त्विकः॥११ ॥

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C13_V04_B01" data-verse~~=~~"BGT_C13_V04">~~

{{VerseBlock

~~<span class~~=~~"gr-blockquote"><span class~~=~~"gr-reference gr-ref-Narayanashruthi-id">'हिंसाहेतुश्च जीवस्य परेण प्रेर्यते च~~ यत् । ~~अव्यक्तादि शरीरं तत् तत्क्षेत्रं क्षीयतेत्र~~ यत् । इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं देहो व्याप्तिश्च चेतसः । तद्विकारा इति ज्ञेयाश्चिद्रूपेच्छादिमिश्रिताः । विकारेच्छादिनिर्मुक्तश्चिन्मात्रेच्छादिसंयुतः । मुक्त इत्युच्यते जीवो मुक्तिश्च द्विविधा मता । चिन्मात्रद्वेषदुःखे च देहो मिथ्यादृगात्मकः । निषिद्धेच्छा च यत्र स्युर्नित्या सा मुक्तिरासुरी । चिन्मात्रा वैष्णवी भक्तिर्देहः सम्यग्दृगात्मकः । सुखमिच्छानुकूला च धृतिर्दैवी तु सा मता'' ॥</span></span> इति नारायणश्रुतिः ॥२ ॥ 'क्षेत्रज्ञो भगवान् विष्णुर्नह्यन्यः क्षेत्रमञ्जसा । वेत्त्यसौ भगवान् ज्ञेयो व्यक्ताव्यक्तविलक्षणः । स तु जीवेषु सर्वेषु बहिश्चैव व्यवस्थितः । विलक्षणश्च जीवेभ्यः सर्वेभ्योपि सदैव च । सर्वतः पाणिपादादिर्यतः पाण्यादिशक्तिमान् । केशादिष्वपि सर्वत्र कृष्णकेशो हि यादवः । अणोरणुतरै रूपैः पाणिपादादिसंयुतैः । सर्वत्र संस्थितत्वाद् वा सर्वतः पाणिपादवान् । सर्वेंद्रियाणां विषयान् वेत्ति सोप्राकृतेंद्रियः । यतोतोनिंद्रियः प्रोक्तो यन्न भिन्नेंद्रियोथवा । गुणैः सत्त्वादिभिर्हीनः सर्वकल्याणमूर्तिमान् । अन्यथाभावराहित्यादचरश्चर एव च । 'चरणात् सर्वदेशेषु व्याप्तोणुर्मध्यमस्तथा । सर्वगत्वात् समीपे च दूरे चैवान्तरे च सः । अनन्ताव्ययशक्तित्वात् तदन्यत्र विरोधिनः । सन्ति सर्वे गुणास्तत्र न च तत्र विरोधिनः'' ॥ इति च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">न च जीवस्य क्षेत्रज्ञनाम- 'क्षेत्रज्ञ एता मनसो विभूतीर्जीवस्य मायारचिता अनित्याः । आविर्हिताश्चापि तिरोहिताश्च शुद्धो विचष्टे ह्यविशुद्धकर्तुः'' ॥</span></span> इति हि भागवते । अतः 'एतद् यो वेत्ति'' इत्युक्ते जीवस्यापि किञ्चिज्ज्ञानात् तत्प्राप्तेस्तन्निवारणार्थं 'क्षेत्रज्ञं चापि मां विदि्ध'' इत्याह । अन्यथा 'एतद् यो वेत्ति'' इत्युक्तेनैव सिद्धत्वात् 'क्षेत्रज्ञं चापि'' इति व्यर्थम् । भेदपक्षे तु नामनिरुक्त्यर्थं 'एतद् यो वेत्ति'' इति । सर्वाभेदमपि केचिद् वदन्तीति क्षेत्रं च ज्ञश्चेति व्युत्पत्तिं निवारयति । क्षेत्रज्ञं मां सर्वक्षेत्रेषु स्थितत्वेन विद्धीत्यर्थः । तत्पक्षे तु 'यो वेत्ति'' इत्युक्ते ईश्वरस्यापि क्षेत्रज्ञत्वं सिद्धमेव । सर्वाभेदविवक्षायां च सर्वं क्षेत्र(ज्ञ)मिति वक्तव्यम् । 'सर्वक्षेत्रेषु'' इति व्यर्थम् । न च तत्पक्षे मामित्यस्य कश्चिद् विशेषः । किन्त्वेक एव क्षेत्रज्ञ (अहम्) इति वक्तव्यम् ।॥३ ॥ यतश्च यत् । यतः परमेश्वरानुमतेरिदं याति प्रवर्तते । स चानुमन्ता यः । अनुसारिणी मतिरनुमतिः प्रेरणारूपा । प्रेरणानुमतिः प्रोक्ता क्वचित् संवाद उच्यते । प्रेरकत्वात्तु भगवाननुमन्ता प्रकीतितः ॥ इति च । उपद्रष्टानुमन्ता चेत्यनेनैवानुमतिरनुमन्ता चोक्तः । ज्ञेयं यत्तदित्यादिना 'यत्प्रभाव'' इत्यपि ॥४ ॥

| verse_id = BGT_C17_V12

~~</div>~~

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C17

| verse_type = shloka

| verse_line1 = अभिसन्धाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत् ।

| verse_lines = अभिसन्धाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत् ।;इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विदि्ध राजसम्॥१२ ॥

| verse_line2 = इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विदि्ध राजसम्॥१२ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C13_V05" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C17_V13

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक्~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C17

~~<span class~~=~~"shloka-line">ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः॥५~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = विधिहीनमसृष्टान्नं मन्त्रहीनमदक्षिणम् ।

~~</div>~~

| verse_lines = विधिहीनमसृष्टान्नं मन्त्रहीनमदक्षिणम् ।;श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते॥१३ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते॥१३ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C13_V06" type~~=~~"shloka" data-doc="~~BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C17_V14

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">महाभूतान्यहङ्कारो बुदि्धरव्यक्तमेव च~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C17

~~<span class~~=~~"shloka-line">इंद्रियाणि दशैकं~~ च ~~पञ्च चेंद्रियगोचराः॥६~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम् ।

~~</div>~~

| verse_lines = देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम् ।;ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते॥१४ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते॥१४ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C13_V07" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C17_V15

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C17

~~<span class~~=~~"shloka-line">एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम्॥७~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् ।

~~</div>~~

| verse_lines = अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् ।;स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते॥१५ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते॥१५ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<p>~~चेतना चित्तव्याप्तिः~~ ।</p>

{{Bhashyam

<p>'~~सङ्घातो देह उद्दिष्टश्चित्तव्याप्तिस्तु चेतना~~'' ~~। इति च ॥७~~ ॥</p>

| verse_id = BGT_C17_V15

</~~div~~>

| id = BGT_C17_V15_B01

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">'यागात्तु राजसात् स्वर्गः साङ्कल्पिक उदाहृतः ।<br/>लोकः स दीनदेवानां सनाम्नां वासवादिभिः ।<br/>विष्णावश्रद्धयायोग्यकामाच्चैषां पुनर्भवेत् ।<br/>नरकं च विना यज्ञं राजसा नरलोकगाः ।<br/>निषिद्धकर्म कुर्युश्चेदीयुस्ते नरकं ध्रुवम् ।<br/>'कदाचित् सात्त्विकाः कुर्युः कर्म राजसतामसम् ।<br/>अन्येन्यच्च तथाप्येषां स्थितिः स्वाभावि(की)के पुनः ।<br/>स्वं स्वं कर्म तु सर्वेषां सदैव स्यान्महत्फलम् । अन्यदल्पफलं चैव बाहुल्यं तेषु लक्षणम्'' ॥</span></span> इति पाद्मे ॥ १२-१५ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C13_V08" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः॥८ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C17_V16

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C17

| verse_type = shloka

| verse_line1 = मनः प्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः ।

| verse_lines = मनः प्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः ।;भावसंशुदि्धरित्येतत्तपो मानसमुच्यते॥१६ ॥

| verse_line2 = भावसंशुदि्धरित्येतत्तपो मानसमुच्यते॥१६ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class="verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C17_V16

~~<span class~~=~~"shloka-line">इंद्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च ।</span>~~

| id = BGT_C17_V16_B01

~~<span class~~=~~"shloka-line">जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम्॥९~~ ॥~~</span>~~

| text = मौनं मननम् ॥ १६ ॥

~~</div>~~

}}

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C13_V10" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु॥१० ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C17_V17

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C17

| verse_type = shloka

| verse_line1 = श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत्त्रिविधं नरैः ।

| verse_lines = श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत्त्रिविधं नरैः ।;अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते॥१७ ॥

| verse_line2 = अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते॥१७ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C17_V18

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C17

| verse_type = shloka

| verse_line1 = सत्कारमानपूजार्थं तपो दम्भेन चैव यत् ।

| verse_lines = सत्कारमानपूजार्थं तपो दम्भेन चैव यत् ।;क्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमध्रुवम्॥१८ ॥

| verse_line2 = क्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमध्रुवम्॥१८ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C17_V19

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C17

| verse_type = shloka

| verse_line1 = मूढग्राहेणात्मनो यत्पीडया क्रियते तपः ।

| verse_lines = मूढग्राहेणात्मनो यत्पीडया क्रियते तपः ।;परस्योत्सादानर्थं वा तत्तामसमुदाहृतम्॥१९ ॥

| verse_line2 = परस्योत्सादानर्थं वा तत्तामसमुदाहृतम्॥१९ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C17_V20

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C17

| verse_type = shloka

| verse_line1 = दातव्यमिति यद्दानं दीयतेनुपकारिणे ।

| verse_lines = दातव्यमिति यद्दानं दीयतेनुपकारिणे ।;देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृऽतम्॥२० ॥

| verse_line2 = देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृऽतम्॥२० ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C17_V21

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C17

| verse_type = shloka

| verse_line1 = यत्तु प्रत्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुनः ।

| verse_lines = यत्तु प्रत्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुनः ।;दीयते च परिक्लिष्टं तद्दानं राजसं स्मृऽतम्॥२१ ॥

| verse_line2 = दीयते च परिक्लिष्टं तद्दानं राजसं स्मृऽतम्॥२१ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C17_V22

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C17

| verse_type = shloka

| verse_line1 = ओशकाले यद्दानमपात्रेभ्यश्च दीयते ।

| verse_lines = ओशकाले यद्दानमपात्रेभ्यश्च दीयते ।;असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम्॥२२ ॥

| verse_line2 = असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम्॥२२ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C17_V22

| id = BGT_C17_V22_B01

| text = युक्तैः भगवदर्पणादियोगयुक्तैः । युक्तैरिति दानादिषु सर्वत्र समम् ॥ १७-२२ ॥

}}

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C17_V23

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C17

| verse_type = shloka

| verse_line1 = ॐ तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृऽतः ।

| verse_lines = ॐ तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृऽतः ।;ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुरा ॥२३ ॥

| verse_line2 = ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुरा ॥२३ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C13_V11" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C17_V24

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C17

~~<span class~~=~~"shloka-line">विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि॥११~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः ।

~~</div>~~

| verse_lines = तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः ।;प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम् ॥२४ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम् ॥२४ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C13_V12" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C17_V25

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम्~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C17

~~<span class~~=~~"shloka-line">एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोन्यथा॥१२~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = तदित्यनभिसन्धाय फलं यज्ञतपःक्रियाः ।

~~</div>~~

| verse_lines = तदित्यनभिसन्धाय फलं यज्ञतपःक्रियाः ।;दानक्रियाश्च विविधाः क्रियन्ते मोक्षकाङ्क्षिभिः॥२५ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = दानक्रियाश्च विविधाः क्रियन्ते मोक्षकाङ्क्षिभिः॥२५ ॥

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C13_V12_B01" data-verse~~=~~"BGT_C13_V12">~~

{{VerseBlock

~~<p>तत्त्वज्ञानविषयस्य विष्णोः~~ । ~~अपरोक्षदर्शनं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम्~~ । ज्ञायतेनेनेति ज्ञानम्, ज्ञप्तिर्ज्ञानमिति व्युत्पत्त्या 'एतज्ज्ञानम्'' इति ज्ञानसाधनं ज्ञानं चोक्तम् ॥ १२ ॥~~</p>~~

| verse_id = BGT_C17_V26

~~</div>~~

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C17

| verse_type = shloka

| verse_line1 = सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यते ।

| verse_lines = सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यते ।;प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते॥२६ ॥

| verse_line2 = प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते॥२६ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C13_V13" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C17_V27

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C17

~~<span class~~=~~"shloka-line">अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते॥१३~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चोच्यते ।

~~</div>~~

| verse_lines = यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चोच्यते ।;कर्म चैव तदर्थीयं सदित्येवाभिधीयते॥२७ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = कर्म चैव तदर्थीयं सदित्येवाभिधीयते॥२७ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C13_V14" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C17_V28

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोक्षिशिरोमुखम्~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C17

~~<span class~~=~~"shloka-line">सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति॥१४~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् ।

~~</div>~~

| verse_lines = अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् ।;असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह॥२८ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह॥२८ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<div class="~~bhashya" id="BGT_C13_V14_B01" data~~-~~verse=~~"~~BGT_C13_V14">~~

<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे श्रद्धात्रयविभागयोगो नाम सप्तदशोध्यायः ॥</div>

<p>अनादीत्युक्ते स्वयं कारणं न भवतीत्याशङ्का स्यादिति तन्निवृत्त्यर्थं 'अनादिमत्'' इत्याह ।</p>

~~<p>'मुख्यतो गुणपूर्णत्वात् परं ब्रह्म जनार्दनः ।</p>~~

<p>~~मूर्तामूर्तव्यतीतत्वान्न सन्नैवासदुच्यते''~~ ॥ ~~इति च ।</p>~~

~~<p>'मूर्तं सदवगम्यत्वादज्ञेयत्वादसत् परम् ।</p>~~

~~<p>पुंसामर्थ्यादगम्यत्वात् सर्ववेदप्रसिदि्धतः ।</p>~~

~~<p>विलक्षणः सदसतोर्भगवान् विष्णुरव्ययः'' ॥ इति च ॥१३~~ ॥~~</p>~~

</div>

<div class="~~verse" id="BGT_C13_V15" type="shloka" data~~-~~doc="BGT">~~

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये सप्तदशोध्यायः ॥</div>

~~<div class="verse~~-~~text~~">

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">सर्वेंद्रियगुणाभासं सर्वेंद्रियविवर्जितं ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">असक्तं सर्व(भृच्चैव)भुक्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च॥१५~~ ॥~~</span>~~

~~</div>~~

</div>

<~~div~~ class="~~verse~~-~~text~~">

{{Bhashyam

<~~div~~ class="~~shloka~~">

| verse_id = BGT_C17_V28

<span class="~~shloka~~-~~line~~">~~बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च ।</span>~~

| id = BGT_C17_V28_B01

<span class="~~shloka~~-~~line~~">~~सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत्॥१६~~ ॥</span>

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruthi-id">तत्सम्बन्धित्वादेव कर्मादि सत् । ओं तत्सदिति नाम्नां विष्णौ प्रसिद्धत्वात् । ''स्रवत्यनोङ्कृतं ब्रह्म परस्ताच्च विशीर्यते । अनोङ्कृतं आसुरं कर्म"</span></span> इति श्रुतेः अनोङ्कृतस्य आसुरत्वप्रसिद्धेः ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">''अनर्थज्ञोदितो मन्त्रो निरर्थस्त्राति मानतः ।<br/>यन्मन्त्रस्तेन कथितो मन्त्रार्थो ज्ञेय एव तत्" ॥</span></span> इति पैङ्गिश्रुतेश्च ।<br/>तदर्थत्वेन फलानभिसन्धिपूर्वककर्मणः एव सात्विकत्वाच्च । तद्भक्त्या तत्स्मरणपूर्वकमेव कर्म सत् अन्यदसदेवेति भावः । राजसस्यापि असदन्तर्भाव एव । विष्णुश्रद्धारहितत्वात् ॥ 'सात्त्विकं मोक्षदं कर्म राजसं सृतिदुःखदम् ।<br/>तामसं पातदं ज्ञेयं तत् कुर्यात् कर्म वैष्णवम्'' ॥ इत्याग्नेये॥२३-२८॥

</~~div~~>

}}

</~~div~~>

~~<div class="verse" id="BGT_C13_V17" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च॥१७ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

== अष्टादशोऽध्यायः ==

<div class="introduction-line">पूर्वोक्तं साधनं सर्वं सङ्क्षिप्योपसंहरति अनेनाध्यायेन-</div>

</div>

<div class="~~verse-text">~~

<div class="introduction-line">सर्वाध्यायोक्तधर्मस्य समासतो निर्णयात्मकोनुक्तत्रैगुण्यवादी चायम् ।</div>

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka~~-line">~~ज्योतिषामपि तज्जयोतिस्तमसः परमुच्यते~~ ।~~</span>~~

~~<span class="shloka-line">ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम्॥१८ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

<~~div~~ class="~~verse~~" id=~~"BGT_C13_V19" type~~="shloka~~" data-doc~~=~~"BGT">~~

<~~div~~ class="~~verse-text~~">

{{VerseBlock

~~<span class~~="~~shloka~~-~~line~~"~~>इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः ।</span>~~

| verse_id = BGT_C18_V01

~~<span class~~="~~shloka~~-~~line~~">~~मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते॥१९~~ ॥~~</span>~~

| document_id = BGT

~~</div>~~

| chapter_id = BGT_C18

| verse_type = shloka

| verse_line1 = संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् ।

| verse_lines = संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् ।;त्यागस्य च हृषीकेश पृथक्केशिनिषूदन॥१ ॥

| verse_line2 = त्यागस्य च हृषीकेश पृथक्केशिनिषूदन॥१ ॥

}}

<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C18_V02

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C18

| verse_type = shloka

| verse_line1 = काम्यानां कर्मणां न्यासं सन्यासं कवयो विदुः ।

| verse_lines = काम्यानां कर्मणां न्यासं सन्यासं कवयो विदुः ।;सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः॥२ ॥

| verse_line2 = सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः॥२ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C18_V03

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C18

| verse_type = shloka

| verse_line1 = त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः ।

| verse_lines = त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः ।;यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यमिति चापरे॥३ ॥

| verse_line2 = यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यमिति चापरे॥३ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C18_V03

| id = BGT_C18_V03_B01

| text = 'मनीषिणः'' इत्युक्तत्वात् तेप्यनिन्द्याः । अतः 'त्याज्यं दोषवत्'' इत्यस्यार्थः 'सङ्गं त्यक्त्वा फलं च'' इति ॥ ३ ॥

}}

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C18_V04

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C18

| verse_type = shloka

| verse_line1 = निश्चयं शृृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम ।

| verse_lines = निश्चयं शृृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम ।;त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः॥४ ॥

| verse_line2 = त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः॥४ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C18_V05

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C18

| verse_type = shloka

| verse_line1 = यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् ।

| verse_lines = यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् ।;यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम्॥५ ॥

| verse_line2 = यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम्॥५ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C18_V06

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C18

| verse_type = shloka

| verse_line1 = एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च ।

| verse_lines = एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च ।;कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम्॥६ ॥

| verse_line2 = कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम्॥६ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C18_V06

| id = BGT_C18_V06_B01

| text = द्रव्ययज्ञादीनां मध्ये स्वोचितो यज्ञो विद्यादानादिषु स्वोचितं दानं स्वोचितं तपश्च सर्वैर्वर्णाश्रमिभिरन्यैश्च कार्यमेवेत्यर्थः । विष्णुनामस्वाध्यायोन्त्यानां सत्योपवासादितपश्च ॥ ५,६ ॥

}}

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C18_V07

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C18

| verse_type = shloka

| verse_line1 = नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते ।

| verse_lines = नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते ।;मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः॥७ ॥

| verse_line2 = मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः॥७ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<p>ज्ञानेन मुक्तौ प्राप्यत्वाज्ज्ञानगम्यम् । 'स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ'' इति स्वज्ञेयत्वाज्ज्ञेयम् । अन्यज्ञेयत्वस्य 'ज्ञेयं यत् तत्'' इति पूर्वमेव सिद्धत्वात् । कर्तृकर्मविरोधवादिमतं निराकरोत्युत्तरज्ञेयशब्देन ।</p>

{{Bhashyam

~~<p>स्ववेत्ता वेदनं च स्वं स्वेन वेद्यश्च केशवः ।</p>~~

| verse_id = BGT_C18_V07

~~<p>परस्य वेत्ता वित्तिश्च वेद्यश्च स्यात् परैः क्वचित् ।</p>~~

| id = BGT_C18_V07_B01

<p>~~तत्प्रसादं विना कश्चिन्नै(नं)वं वेत्तुं हि शक्नुयात् ।~~<~~/p>~~

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">सङ्गफलत्यागमृते स्वरूपत्यागः कार्य इति मिथ्याज्ञानाख्यमोहात् । 'स्वयज्ञादीन् परित्यज्य निरयं यात्यसंशयम्'' ।</span></span> इति पाद्मे ॥ ७ ॥

~~<p>स्ववेदनेन्यवित्तौ वा नासावन्यदपेक्षते ।</p>~~

}}

<p>~~स्वप्रकाश~~ इति ~~प्रोक्तस्तेनैकः पुरुषोत्तमः~~ ।~~</p>~~

~~<p>जीवानां स्वप्रकाशत्वं तत्प्रसादात् स्ववेदनम्~~'' ~~। इति च~~ ।</p>

<p>~~मद्भावाय मयि भावाय~~ ॥ ~~१५-१९~~ ॥~~</p>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C13_V20" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">विकारांश्च गुणांश्चैव विदि्ध प्रकृतिसम्भवान्॥२० ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C18_V08

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C18

| verse_type = shloka

| verse_line1 = दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत् ।

| verse_lines = दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत् ।;स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत्॥८ ॥

| verse_line2 = स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत्॥८ ॥

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C13_V20_B01" data-verse~~=~~"BGT_C13_V20">~~

{{VerseBlock

<p>'प्रकृतिं पुरुषं च'' इत्यत्र पुरुषशब्देन जीवपरयोः प्रकृतिशब्देन चेतना-चेतनप्रकृत्योः स्वीकाराय उभावपीति । विकाराणां सत्वादीनां चोपादानत्वविवक्षया प्रकृतिसम्भवत्वम् । स्वातन्त्र्यं तु परमेश्वरस्यैव । 'उपद्रष्टानुमन्ता च'' इत्यादिवक्ष्यमाणत्वात् । गुणानां च विकारत्वेप्यधिकविकारत्वविवक्षयान्येषां 'विकारांश्च गुणांश्च'' इति पृथगुक्तिः ॥ २० ॥~~</p>~~

| verse_id = BGT_C18_V09

~~</div>~~

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C18

| verse_type = shloka

| verse_line1 = कार्यमित्येव यत् कर्म नियतं क्रियतेर्जुन ।

| verse_lines = कार्यमित्येव यत् कर्म नियतं क्रियतेर्जुन ।;सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः॥९ ॥

| verse_line2 = सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः॥९ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-~~text">

{{Bhashyam

<~~div~~ class="~~shloka~~">

| verse_id = BGT_C18_V09

<span class="~~shloka~~-~~line~~">~~कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते~~ ।</~~span~~>

| id = BGT_C18_V09_B01

<~~span class="shloka-line"~~>~~पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते॥२१ ॥~~</~~span~~>

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">मोहं विना दृष्टदुःखमित्येव । दुःखशब्देन केवलमानसम् । कायक्लेशस्य पृथगुक्तेः ।<br/>'दुःखं तु मानसं ज्ञेयमायासो बाह्य उच्यते ।<br/>'दुःखं तु मानसं ज्ञेयमायासो बाह्य उच्यते ।<br/>विशेषस्य विवक्षायामन्यथा सर्वमेव तु'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये ॥ ८,९ ॥

</~~div~~>

}}

</~~div~~>

~~</div>~~

~~<div class="bhashya" id="BGT_C13_V21_B01" data-verse="BGT_C13_V21">~~

~~<p>'स्वदेहेंद्रियहेतुत्वं यज्जीवस्य स्वकर्मभिः ।</p>~~

~~<p>आवृत्य विष्णुतत्त्वं तद्धेतुश्चित्प्रकृतिर्मता ।</p>~~

~~<p>जीवस्य सुखदुःखानां भोगशक्तिप्रदः सदा ।</p>~~

~~<p>परमः पुरुषो विष्णुः सर्वकर्तापि सन् सदा ।</p>~~

~~<p>विशेषकर्ता केषाञ्चिदुक्तो यद्वद् विकुण्ठपः ।</p>~~

~~<p>उच्यते सर्वपालोपि विशेषेण स कर्मणा'' ॥ इति च ।</p>~~

<p>परमेश्वरस्यैव सर्वकर्तृत्वेपि भोक्तृत्वदाने देव्या अल्पप्रवृत्तिरिति दर्शयितुं 'उच्यते'' इति स्थानद्वयेप्युक्तम् । कर्तृत्वेपि स एव मुख्यहेतुः । तथापि भोक्तृत्वापेक्षया तस्या अधिकप्रवृत्तिरिति 'कर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते'' इति, सर्वहेतुत्वेपि विष्णोः प्रकृतेर्जीवं प्रति भोक्तृत्वदानेल्पप्रवृत्तिरिति 'पुरुषो भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते'' इति विशेषहेतोरेवमुच्यत एव । मुख्यतस्तु सर्वहेतुत्वं विष्णोरेवेति भावः ।</p>

~~<p>॥२१ ॥</p>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C18_V10

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C18

| verse_type = shloka

| verse_line1 = न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते ।

| verse_lines = न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते ।;त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः॥१० ॥

| verse_line2 = त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः॥१० ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C13_V22" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C18_V11

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">पुरुषः प्रकृतिस्थो~~ हि ~~भुङ्क्ते प्रकृतिजान् गुणान्~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C18

~~<span class~~=~~"shloka-line">कारणं गुणसङ्गोस्य सदसद्योनिजन्मसु॥२२~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः ।

~~</div>~~

| verse_lines = न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः ।;यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते॥११ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते॥११ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C18_V11

~~<span class~~=~~"shloka-line">उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः~~ ।~~</span>~~

| id = BGT_C18_V11_B01

~~<span class="shloka-line">परमात्मेति चाप्युक्तो देहेस्मिन्पुरुषः परः॥२३ ॥</span>~~

| text = 'न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म केवलं दृष्टदुःखदम् ।

~~</div>~~

जन्मान्तरकृते पुण्ये न सज्जेत् सात्त्विकश्चले ।

~~</div>~~

यः सम्यक् तत्त्वविद् विष्णोस्तदर्पणधियैव तु ।

~~</div>~~

फलेच्छावर्जितस्तस्य कर्मबन्धाय नो भवेत् ।

बहुलं चेदल्पदोषं यावदेवापरोक्षदृक्'' ॥ इति च ॥ १०,११ ॥

}}

~~<div class="bhashya" id="BGT_C13_V23_B01" data-verse="BGT_C13_V23">~~

<p>'पुरुषः प्रकृतिस्थः'' इत्यत्र पुरुषशब्दो जीवे । उभयोरपि पुरुषशब्देन पूर्वं प्रस्तुतत्वात् । यथायोग्यमुपपत्तेः । कार्यकारणसम्बन्धं भोगं च मिथ्येति वदतां निवारणायाह । 'पुरुषः प्रकृतिस्थो हि'' इति । हीत्यनुभवविरोधं दर्शयति तेषाम् । न हि ज्ञाना-ज्ञानसुखदुःखादिविषयस्यान्तरानुभवस्य भ्रान्तित्वं क्वचिद् दृष्टम् । नचास्य मिथ्यात्वे किञ्चिन्मानम् । शरीरमारभ्यैव ह्यपरोक्षभ्रमो दृष्टः । तत्रापि बलवत्प्रमाणविरोधादेव भ्रान्तित्वं कल्प्यम् । साक्षिसिद्धस्यापि भ्रान्तित्वाङ्गीकारे येन सर्वस्य भ्रान्तित्वमभ्रान्तित्वं चात्मनोवगतं तदपि प्रमाणमात्मैव । व्यवहारतोप्यस्तीत्यत्र प्रमाणाभावाद् भ्रान्तिर-भ्रान्तिर्वा न किञ्चित् सिद्ध्यति ।</p>

<p>अनुभवो भ्रान्तिः इत्युक्ते भ्रान्तित्वे प्रमाणं तत्प्रामाण्यं च कुतः सिद्ध्येत् ? व्यवहारतः सर्वमङ्गीकुर्म इत्युक्ते व्यवहारो व्यवहर्ता च कुतः सिद्धः ? प्रतीतित इत्युक्ते सैव कुतः ? स्वत इत्युक्ते स्वस्य भ्रान्तित्वे प्रतीतिं विनैव प्रतीतिरस्तीति भ्रान्तिः स्यात् । स्वाभावोपि स्यात् । स्वयमस्तीति च भ्रमः स्यात् । निरालम्बनो भ्रमो नोपपद्यत इत्यस्यापि भ्रमत्वोपपत्तेः । तत्प्रमाणमप्यप्रमाणमेव । प्रमाणत्वभ्रम इति न किञ्चित् सिद्ध्यति ।</p>

<p>भ्रम इत्यस्यैव भ्रमत्वे अन्यस्याभ्रमत्वमेव भवति । सुखदुःखादिविषयं ज्ञानमात्मस्वरूपमेवेति तस्य भ्रमत्वे छद्मना विनैव शून्यवादो भवति । न हि वृत्तिज्ञानविषयमज्ञानादिकं तेषामपि । भ्रमस्य चाविद्याकार्यत्वाङ्गीकारात् । आत्मस्वरूपस्याप्यविद्याकार्यत्वं स्यात् । दुर्घटत्वं भूषणमित्युक्ते दुर्घटत्वं सुघटत्वं चोभयं भूषणमस्माकमित्युत्तरम् । न हि प्रमाणसिद्धस्य दुर्घटत्वे सुघटत्वे वापवादो दृष्टः । दुर्घटत्वं भूषणमिति वदद्भिरात्मनोप्यविद्यात्वमङ्गीकृत्य तदयुक्तमित्युक्ते तत्रापि भूषणत्वं किमिति नाङ्गीक्रियते ? अतिसुकरत्वात् । न चात्मनोप्यविद्यात्वं वदतां तेषामुत्तरम् । अतोनन्तदोषदुष्टत्वाद्धीति प्रसिद्ध्यैव भगवता निराकृताः॥ २२ ॥ अस्य जीवस्य सदसद्योनिजन्मसु कारणं सत्त्वादिगुणसङ्गः । स्वतन्त्रकारणं तु परमेश्वर एवेत्याह उपद्रष्टानुमन्तेति ।</p>

~~<p>'सर्वेभ्य उपरि द्रष्टा यदुपद्रष्टॄनामकः ।</p>~~

~~<p>स्वातन्त्र्यात् स्वानुकूल्येन मत्या पे्ररयति स्म यत् ।</p>~~

~~<p>अनुमन्तेति कथितः स्वयं प्रभुरजो हरिः ।</p>~~

~~<p>महाशक्तिर्यतो विष्णुर्महेश्वर इतीरितः ।</p>~~

~~<p>परमत्वाच्च तस्यैव ह्यनुमन्तृत्वमुच्यते ।</p>~~

~~<p>स एव सर्वदेहेषु देहिनोन्यो व्यवस्थितः'' ॥ इति च ।</p>~~

~~<p>'मां विदि्ध सर्वक्षेत्रेषु'' इति देहेप्युक्तः । तेनाहमेव स इति दर्शयति ।</p>~~

~~<p>॥२३ ॥</p>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C18_V12

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C18

| verse_type = shloka

| verse_line1 = अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् ।

| verse_lines = अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् ।;भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित्॥१२ ॥

| verse_line2 = भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित्॥१२ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C18_V12

~~<span class~~=~~"shloka-line">य (एनं) एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं~~ च ~~गुणैः सह~~ ।~~</span>~~

| id = BGT_C18_V12_B01

~~<span class="shloka-line">सर्वथा वर्तमानोपि न स भूयोभिजायते॥२४ ॥</span>~~

| text = अन्येषामिष्टम् । अस्य तु त्यागित्वादेव नेष्टम् ।

~~</div>~~

'ज्ञानादेर्मोक्षभोग्याच्च नान्यत् स्यात् कर्मणः फलम् ॥ त्यागिनस्तत्त्वसंवेत्तुरन्येषां तदृते फलम्'' ॥ इति च ।

~~</div>~~

केवलकाम्यकर्मणां फलानपेक्षयाप्यकरणमित्येतावांस्त्यागात् संन्यासस्य विशेष इत्यत्यागिनां प्रतियोगित्वेन न्यासिन उक्ताः । त्यागित्वं तेषामपि ह्यस्ति ।

~~</div>~~

'परेच्छयापि ये काम्यं कर्म कुर्युर्न तु क्वचित् ।

न्यासिनो नाम तेन्येभ्यः फलत्यागिभ्य उत्तमाः'' ॥ इति च ॥१२ ॥

}}

~~<div class="bhashya" id="BGT_C13_V24_B01" data-verse="BGT_C13_V24">~~

~~<p>'द्विविधं पुरुषं चैव प्रकृतिं द्विविधामपि ।</p>~~

~~<p>सह तत्तद्गुणैः सम्यग् ज्ञात्वा पश्यति यः पुमान् ।</p>~~

~~<p>सर्वथा वर्तमानोपि न स भूयोभिजायते'' ॥२४ ॥</p>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C18_V13

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C18

| verse_type = shloka

| verse_line1 = पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे ।

| verse_lines = पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे ।;साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम्॥१३ ॥

| verse_line2 = साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम्॥१३ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C18_V13

~~<span class~~=~~"shloka-line">ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना~~ ।~~</span>~~

| id = BGT_C18_V13_B01

~~<span class="shloka-line">अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे॥२५~~ ॥~~</span>~~

| text = 'कथितं परमं साङ्ख्यं कपिलाख्येन विष्णुना ।

~~</div>~~

सेश्वरं वैदिकं साक्षाज्ज्ञेयमन्यदवैदिकम्'' ॥ इति च ॥१३ ॥

~~</div>~~

}}

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C13_V26" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वान्येभ्य उपासते ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">तेपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः॥२६ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C18_V14

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C18

| verse_type = shloka

| verse_line1 = अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् ।

| verse_lines = अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् ।;विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम्॥१४ ॥

| verse_line2 = विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम्॥१४ ॥

}}

{{VerseBlock

~~<p>'अनादियोग्यताभेदात् पुंसां दर्शनसाधनम् ।</p>~~

| verse_id = BGT_C18_V15

~~<p>नानैव तत्र विष्णोस्तु प्रसादाद् वैष्णवं वपुः ।</p>~~

| document_id = BGT

~~<p>स्वयं विज्ञायते किञ्चित् श्रूयते किञ्चिदन्यतः ।</p>~~

| chapter_id = BGT_C18

~~<p>तथा ज्ञात्वा हरिं ध्यात्वा स्वान्तः पश्यन्ति केचन ।</p>~~

| verse_type = shloka

~~<p>ऋषयः केचिदृषयो नारदाद्या बहिस्त्वपि ।</p>~~

| verse_line1 = शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः ।

~~<p>देवा विष्णुप्रसादेन लब्धसत्प्रतिभाबलात् ।</p>~~

| verse_lines = शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः ।;न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः॥१५ ॥

~~<p>सर्वं क्रमेण विज्ञाय प्रतिभास्पष्टताक्रमात् ।</p>~~

| verse_line2 = न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः॥१५ ॥

~~<p>पश्यन्ति बहिरन्तश्च विष्णुं ध्यानमृतेपि तु ।</p>~~

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

~~<p>येषां ध्यानमृते दृष्टिस्तेषां ध्यानेपि दर्शनम् ।</p>~~

}}

~~<p>स्यादेव साङ्ख्ययोगास्ते देवा ब्रह्माधिकोत्र च ।</p>~~

~~<p>केचित्तु क्षत्रियवरा अश्वमेधादिकर्मभिः ।</p>~~

~~<p>यजन्तो भक्तिमन्तश्च यज्ञभागार्थमागतम् ।</p>~~

{{Bhashyam

~~<p>श्रवणप्रतिभाभ्यां च स्मरन्तः पुरुषोत्तमम् ।</p>~~

| verse_id = BGT_C18_V15

~~<p>पश्यन्त्यन्ये तथान्येभ्यः सर्वं श्रुत्वानुमत्य च ।</p>~~

| id = BGT_C18_V15_B01

~~<p>उपास्यैव तु पश्यन्ति नान्यथा तु कथञ्चन ।</p>~~

| text = अधिष्ठानं शरीरादि ॥ १४, १५ ॥

~~<p>ऋषीन् राज्ञस्तथारभ्य प्रतिभाभ्यधिका क्रमात् ।</p>~~

}}

~~<p>यावद् ब्रह्मा ब्रह्मणस्तु प्रायो नाप्रतिभासितम् ।</p>~~

~~<p>विष्णोः प्रीत्यर्थमेवास्य श्रोतव्यं प्रायशो हरेः ।</p>~~

~~<p>अन्येषां श्रवणाज्ज्ञानं क्रमशो मानुषोत्तरम् ।</p>~~

~~<p>अत्यल्पप्रतिभानत्वान्मानुषाः श्रुतवेदिनः ।</p>~~

~~<p>सर्वे ते दर्शनात् तस्मात् स्वयोग्यान्मुक्तिगामिनः'' ॥ इति च ।</p>~~

<p>अन्येषामपि किञ्चिच्छ्रवणे विद्यमानेपि मानुषाणामत्यल्पप्रतिभानत्वात् 'श्रुत्वान्येभ्यः'' इति विशेषणम् । मनुष्याणां प्रतिभामूलप्रमाणापेक्षा प्रायो न सम्यगुत्पद्यते अल्पा चेति 'श्रुतिपरायणाः'' इति ।</p>

~~<p>'अश्रुतप्रतिभा यस्य श्रुतिस्मृऽत्यविरोधिनी ।</p>~~

~~<p>विश्रुता नृषु जातं च तं विद्याद् देवसत्तमम् ।</p>~~

~~<p>यश्च स्वमुखमानेन नवाधोदेहवान् पुमान् ।</p>~~

~~<p>अष्टमानवती स्त्री च षण्णवत्यङ्गुलौ पुनः ।</p>~~

~~<p>दशताौ सप्तपादौ विद्यात् तौ च सुरोत्तमौ ।</p>~~

~~<p>यावत् पञ्चाङ्गुलोनं तद्देवमानं क्रमात् परम् ।</p>~~

~~<p>पादे त्वङ्गुलमात्रोनं तदूनं चतुरङ्गुलम् ।</p>~~

~~<p>यावद्देवोपदेवानां पादे चोनाङ्गुलं पुनः ।</p>~~

~~<p>तावन्मनुष्यमानं स्यात् ततोधस्त्वासुरं स्मृऽतम् ।</p>~~

~~<p>द्विचत्वार्यधिकं तस्मात् षण्णवत्यङ्गुलादधः ।</p>~~

~~<p>ज्ञेयमङ्गुलमानं तदुपदेवादिषु स्फुटम् ।</p>~~

~~<p>देवेष्ववरवज्ज्ञेयमृषीणां चक्रवर्तिनाम् ।</p>~~

~~<p>यावद् यावत् प्रियो विष्णोस्तावत् स्त्रीपुंस्वरूपिणः ।</p>~~

~~<p>हरेः सादृश्यमस्य स्यादनादिक्रमसुस्थिरम्''~~ ॥ ~~इति च~~ ॥ ~~२५-२६ ॥</p>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C13_V27" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्वि भरतर्षभ॥२७ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C18_V16

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C18

| verse_type = shloka

| verse_line1 = तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः ।

| verse_lines = तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः ।;पश्यत्यकृतबुदि्धत्वान्न स पश्यति दुर्मतिः॥१६ ॥

| verse_line2 = पश्यत्यकृतबुदि्धत्वान्न स पश्यति दुर्मतिः॥१६ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C13_V28" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C18_V17

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम्~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C18

~~<span class~~=~~"shloka-line">विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति~~ स ~~पश्यति॥२८~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = यस्य नाहङ्कृतो भावो बुदि्धर्यस्य न लिप्यते ।

~~</div>~~

| verse_lines = यस्य नाहङ्कृतो भावो बुदि्धर्यस्य न लिप्यते ।;हत्वापि स इमाल्लोकान्न हन्ति न निबध्यते॥१७ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = हत्वापि स इमाल्लोकान्न हन्ति न निबध्यते॥१७ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C18_V17

~~<span class~~=~~"shloka-line">समं पश्यन् हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम्~~ ।~~</span>~~

| id = BGT_C18_V17_B01

~~<span class="shloka-line">~~न ~~हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिम्॥२९~~ ॥~~</span>~~

| text = 'स्वातन्त्र्यमीश्वरे वेत्ति नैवात्मनि कदाचन ।

~~</div>~~

ईश्वराधीनमेवात्मन् स्वातन्त्र्यं तु जडान् प्रति ।

~~</div>~~

तारतम्येन लक्ष्म्यादेर्जीवान् प्रति च सर्वशः ।

~~</div>~~

यस्तदर्थं समुत्पन्नो यथा रुद्रो यथा यमः ।

हत्वापि स इमान् लोकान् न हन्ति न निबद्ध्यते ।

अज्ञस्तदर्थं जातोपि ब(व)द्ध्यते दैत्यवद् ध्रुवम् ।

अपरोक्षदृङ्ग् न जातो यस्तदर्थं मुक्तिगं सुखम् ।

ह्रसेत् तस्य परोक्षज्ञः किञ्चिद् दोषेण लिप्यते'' ॥ इति च ।

अस्वातन्त्र्यज्ञानात् हन्मीति भावोप्यस्य नास्तीति न हन्ति । अन्यस्य भावोस्तीति विशेषः । 'बुदि्धर्यस्य न लिप्यते'' इति । रागान्न हन्ति, किन्तु धर्मबुद्ध्या ।

'स्वातन्त्र्यं मन्यमानस्य रागाद् धर्मं च कुर्वतः ।

तन्निमित्तस्तु दोषः स्याद् गुणश्च स्यात् सुकर्मजः'' ॥ इति च ॥१७ ॥

}}

~~<div class="bhashya" id="BGT_C13_V29_B01" data-verse="BGT_C13_V29">~~

<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vakshyamana-id">'क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्'' इत्यत्र क्षेत्रं श्रीः'मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम्''</span></span> इति वक्ष्यमाणत्वात् । 'अव्यक्तं च महद् ब्रह्म प्रधानं क्षेत्रमित्यपि । उच्यते श्रीः सदा विष्णोः प्रिया निर्दोषचिद्घना । सा हि न व्यज्यते विष्णुरत्र क्षेति महागुणा । जीवोत्तमा च तेनैतैः शब्दैरेकाभिधीयते । महान् ब्रह्मा जीवमहान् परात्मप्रेरिताः क्रियाः । अहं कर्तेति येनायं जीवो मंस्यत्यसौ शिवः । सोहङ्कार इति प्रोक्तो जीवाहङ्कृतिकृद् यतः । उमा बुदि्धरिति ज्ञेया शब्दादिज्ञानदा यतः । मतिदो मन उद्दिष्ट इन्द्रः स्कन्दोपि तत्सुतः । श्रोत्रं तु श्रावयंश्चन्द्रः स्पर्शो वायुसुतो मरुत् । चक्षुः सूर्यश्चक्षयति जिह्वा वारिपतिर्हृतेः । अश्विनौ घ्राणमाघ्रातेर्वागग्निर्वचनादपि । हस्तौ वायुसुतौ ज्ञेयौ मरुतौ हानिलाभयोः । पादौ तु विष्णुनाविष्टौ यज्ञशम्भू शचीसुतौ । पदनादेव पायुश्च भुक्तस्यैवाप्ययाद् यमः । सन्तत्युपस्थितिकृतेरुपस्थः सशिवो मनुः । विनायकस्तथाकाशो निरावृत्या प्रकाशनात् । प्रधानवायुजो भूतवायुर्नाम्ना मरीचिकः । अग्निश्च पृथिवी चैव प्रसिद्धौ वरुणो जलम् । अदनात् प्रथनाज्जन्मजयहेतोस्तथाभिधाः । शब्दाद्याः पञ्च शिवजाः शब्दनात् स्पर्शनादपि । रूपणाद् रसनाच्चैव गन्धनाच्च तथाभिधाः । सुखं धृतिश्चेतना च सुखनाद् विधृतेरपि । चेतोनेतृत्वतश्चैव मुख्यवायुः सरस्वती । श्रीश्चेच्छा चैव सा वायोः पत्नी त्वे(वं)व धृतिर्मता । इच्छादानात्तु सैवेच्छा स्थानभेदात्तु देवताः । पृथक् पृथक् च कथ्यन्ते लक्ष्म्याद्या उदिता अपि । दुःखद्वेषौ कलिश्चैव द्वापरो ब्रह्मणः सुतौ । प्रवरावसुराणां तौ सङ्घातश्चेतनाः परे । एतैरभिमतं यच्च तत्तन्नाम्नाभिधीयते । चेतनाचेतनं त्वेतत् सर्वं क्षेत्रमितीरितम् । क्षितिरेतद् भगवतो यदतः क्षेत्रमीर्यते । क्षिणोति त्राति चैवैतत् सोतो वा क्षेत्रमुच्यते । क्षितिं कृत्वा त्राति चैतदतो वा क्षेत्रमीरितम् । एतस्मात् क्षीणमेतेन त्रातमित्यथवा पुनः । इच्छाद्यानां क्षेत्रनाम्नामपि नामान्तरं स्मृऽतम् । विकारा (विशेषा) इति यस्मात् ते विशेषविकृतिस्थिताः । विशेषात् क्रियते यस्माद् विकारं कार्यम(न्तिमम्)न्तगम् । विगतं करणं वात्र पुनर्नाशमृते यतः । तत्सम्बन्धाद् विकाराख्या इच्छाद्या अभिमानिनः । एतत् सर्वं सर्वदैव निर्दोषेणैव चक्षुषा । प्रेरयन्नेव जानाति यत् क्षेत्रज्ञो हरिस्ततः'' ॥ इति च । 'यस्यात्मा शरीरम्'' इत्यादिश्रुतेश्चेतनस्यापि 'इदं शरीरं कौन्तेय'' इति शरीरत्वोक्तिर्युज्यते । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'सत्त्वं जीवः क्वचित् प्रोक्तः क्वचित् सत्त्वं जनार्दनः । सत्त्वं नाम गुणः क्वापि क्वचित् साधुत्वमुच्यते'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">'तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्तीति सत्त्वम्''</span></span> इति च पैङ्गिश्रुतिः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">'जनी प्रादुर्भावे'' इति धातोर्जीवस्यापि शरीरे व्यक्त्यपेक्षया जनिर्युज्यते ।॥२७ ॥ जीवेषु दुःखयोगादिरूपेण विनश्यत्स्वप्यतथाभूतम् 'दुःखयोगादिरूपेण जीवेषु विनश्यत्स्वपि । दुःखयोगादिरहितः सर्वजीवेष्ववस्थितः । गुणैः सर्वैः समो नित्यं न हीनो हीनगोपि सन् । इति पश्यति यो विष्णुं स एव न तमो व्रजेत्'' ॥</span></span> इति पाद्मे ॥ २८,२९ ॥

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C18_V18

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C18

| verse_type = shloka

| verse_line1 = ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना ।

| verse_lines = ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना ।;करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसङ्ग्रहः॥१८ ॥

| verse_line2 = करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसङ्ग्रहः॥१८ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C18_V18

~~<span class~~=~~"shloka-line">प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः~~ ।~~</span>~~

| id = BGT_C18_V18_B01

~~<span class="shloka-line">यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं~~ स ~~पश्यति॥३०~~ ॥~~</span>~~

| text = 'सम्प्रेरयितुरीशस्य कर्मस्वखिलचेतनान् ।

~~</div>~~

ज्ञातृज्ञेयज्ञानरूपा प्रेरणा सा स एव यत् ।

~~</div>~~

स्वरूपेणैव नित्या सा विशेषात्मतया भवेत् ।

~~</div>~~

विशेषोपि स्वरूपेण नित्यश्च स्याद् विशेषतः ।

स्वनिर्वाहकता यस्मान्नानवस्था विशिष्टवत् ।

विशेष्यस्य विशिष्टस्याप्यभेदे(प्य)पि विवादिनि ।

विशेषोस्त्येव नात्रापि ह्यनवस्था कदाचन ।

ज्ञातुरन्योहमिति तु कस्याप्यनुभवो न हि ।

अस्मि ज्ञातैवाहमिति भेदस्तस्मात् तयोः कुतः ।

पश्यामीति विशेषोयमिदानीं मे समुत्थितः ।

इत्याद्यनुभवाद् भेदो न विशेष्यविशिष्टयोः ।

विशेषणं तु द्विविधं विशेषाख्यं तथेतरत् ।

विशेषमणयेद् येन प्रोक्तं तेन विशेषणम् ।

विशेषोपि विशेषस्य स्वस्यैव गमको भवेत्'' ॥ इत्यादि तत्त्वविवेके ।

सङ्ग्रहः पञ्चकारणानां सङ्क्षेपः । अधिष्ठानस्य करणेन्तर्भावात् । दैवशब्दोदितेश्वरस्यैव मुख्यकर्तृत्वात् स्वतन्त्रकर्त्रोः कर्तृशब्देनैवोक्तेः त्रैविध्यम् । कर्म चेष्टा ॥१८ ॥

}}

~~<div class="bhashya" id="BGT_C13_V30_B01" data-verse="BGT_C13_V30">~~

<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavad-id">प्रकृत्य स्वयमेव प्रारभ्य विष्णुना क्रियमाणानि । विष्णोर्नान्य पूर्वप्रेरक इति । 'पूर्वं तु बादरायणो हेतुव्यपदेशात्''</span></span> इति भगवद्वचनात् । 'द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च । यदनुग्रहतः सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया'' ॥ इति च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">'स्वयं प्रकृत्य भगवान् करोति निखिलं जगत् । नैव कर्ता हरेः कश्चिदकर्ता तेन केशवः'' ॥</span></span> इति स्कान्दे । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">तेनेति प्रस्तुतत्वादेव सिद्धम् । 'अहं सर्वस्य प्रभवः'' 'स हि कर्ता'' 'कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम्'' 'जन्माद्यस्य यतः'' 'मत्त एवेति तान् विदि्ध'' इत्यादिसकलप्रमाणविरोधश्चान्यथा । 'प्रकृत्यैव च'' इति चशब्दाच्चैतेनैवेति सिद्ध्यति । 'प्रकृतेन क्रियायोगं चशब्दः क्वचिदीरयेत् । क्वचित् समुच्चयं ब्रूयात् क्वचिद् दौर्लभ्यवाचकः'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये । प्रकृतेः कर्तृत्वं 'रचनानुपपत्तेश्च नानुमानम्'' इत्यादिना च निरस्तम् । 'न ऋते त्वत् क्रियते किञ्चनारे'' इति च । केवलप्रकृतेः कर्तृत्वाङ्गीकारे चशब्दोपि व्यर्थः । 'तत एव च विस्तारम्'' इति वाक्यशेषविरोधश्च । 'अहं बीजप्रदः पिता'' इति वक्ष्यमाणमत्रापि 'क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्'' इति प्रकृतमिति तेनापि विरोधः । अचेतनं करोतीति स्वोक्तिविरोधश्च ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">'इच्छापूर्वक्रियादानं कर्तृत्वं मुख्यमीरितम्''</span></span> इति हि पैङ्गिश्रुतिः । विकारलक्षणं कर्तृत्वं तु प्रकृतेरङ्गीकृतमेव । तथापि लक्ष्मीपरमेश्वरमुक्तचेष्टासु तदभावात् 'सर्वशः'' इत्यस्य सङ्कोचप्राप्तिः । 'अचेतनाश्रितं कर्म विकारात्मकमीरितम् । यत्तु केवलचित्संस्थं प्रत्यभिज्ञाप्रमाणतः । अविकारात्मकं ज्ञेयं तन्न तत् प्राकृतं भवेत्'' ॥ इति च ॥३० ॥

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C18_V19

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C18

| verse_type = shloka

| verse_line1 = ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः ।

| verse_lines = ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः ।;प्रोच्यते गुणसङ्ख्याने यथावच्छृणु तान्यपि॥१९ ॥

| verse_line2 = प्रोच्यते गुणसङ्ख्याने यथावच्छृणु तान्यपि॥१९ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class="verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C18_V19

~~<span class~~=~~"shloka-line">यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति ।</span>~~

| id = BGT_C18_V19_B01

~~<span class~~=~~"shloka-line">तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा॥३१~~ ॥~~</span>~~

| text = एवं गुणसङ्ख्याने परमसाङ्ख्यशास्त्रे ॥ १९ ॥

~~</div>~~

}}

~~</div>~~

~~<div class="bhashya" id="BGT_C13_V31_B01" data-verse="BGT_C13_V31">~~

~~<p>'एकविष्ण्वा(श्रितानां)श्रयाणां तु जीवानां भेदमेव यः ।</p>~~

~~<p>ततः परस्परं चैव तारतम्येन पश्यति ।</p>~~

~~<p>विष्णोरेव च विस्तारं जगतः स विमुच्यते'' ॥ इति च ॥३१ ॥</p>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C18_V20

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C18

| verse_type = shloka

| verse_line1 = सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते ।

| verse_lines = सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते ।;अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विदि्ध सात्त्विकम्॥२० ॥

| verse_line2 = अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विदि्ध सात्त्विकम्॥२० ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C18_V20

~~<span class~~=~~"shloka-line">अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः~~ ।~~</span>~~

| id = BGT_C18_V20_B01

~~<span class="shloka-line">शरीरस्थोपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते॥३२ ॥</span>~~

| text = 'अस्तित्वाद् भूतनामभ्यः सर्वजीवेभ्य एव यत् ।

~~</div>~~

मुक्तेभ्योपि पृथक्त्वेन विष्णोः सर्वत्रगस्य च ।

~~</div>~~

ऐक्येन च स्वरूपाणां प्रादुर्भावादिकात्मनाम् ।

~~</div>~~

तारतम्येन जीवानां भेदेनैव परस्परम् ।

जडेभ्यश्चैव जीवानां जडानां च परस्परम् ।

तेभ्यो विष्णोश्च सम्यक् तल्लक्षणज्ञानपूर्वकम् ।

ज्ञानं सात्त्विकमुद्दिष्टं यत् साक्षान्मुक्तिकारणम्'' ॥२० ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C13_V33" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">सर्वत्रावस्थितो देहे तथात्मा नोपलिप्यते॥३३ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C18_V21

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C18

| verse_type = shloka

| verse_line1 = पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान् पृथग्विधान् ।

| verse_lines = पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान् पृथग्विधान् ।;वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विदि्ध राजसम्॥२१ ॥

| verse_line2 = वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विदि्ध राजसम्॥२१ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C13_V34" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C18_V22

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C18

~~<span class~~=~~"shloka-line">क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत॥३४~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम् ।

~~</div>~~

| verse_lines = यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम् ।;अतत्त्वार्थवदल्पं च तत्तामसमुदाहृतम्॥२२ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = अतत्त्वार्थवदल्पं च तत्तामसमुदाहृतम्॥२२ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-~~Shruthi~~-id">~~शरीरस्थो जीवः~~ । ~~'स्वप्नेन शारीरमभिप्रहत्य असुप्तः सुप्तानभिचाकशीति~~''</span></span> इति ~~श्रुतेः~~ । 'शरीरस्थस्तु संसारी शरीराभिमतेर्मतः । विष्णुः शरीरगोप्येष न शरीरस्थ उच्यते । शरीराभिमतिर्यस्मान्नैवास्यास्ति कदाचन । तद्गतानां तु ~~दुःखानां भोगोभिमतिरुच्यते । तदभावान्नाभिमानी भगवान् पुरुषोत्तमः~~'' ~~॥ इति च~~ । ~~अनादित्वान्निर्गुणत्वाच्च परमात्मा जीवोपि~~ न । किमुत जडं न भवतीति ? शरीरोत्पत्तिलक्षणमप्यादिमत्त्वं परमस्य नास्तीति विशेषः । जीवस्य ~~हि तदस्तीति~~ । ~~सत्त्वादिगुणसम्बन्धश्च~~ । ~~सर्वं करोति परमात्मा~~ । ~~तथापि न लिप्यते~~ । ~~वादिसिद्धत्वादेव 'इष्टापूर्तं मन्यमाना वरिष्ठम्'' इत्यादिवन्निषेधः~~ । ~~'कुर्वाणोपि यतः सर्वं पुण्यपापैर्न लिप्यते~~ । ~~जन्ममृत्यादिरहितः सत्त्वादिगुणवर्जितः~~ । ~~विष्णुस्तद्विपरीतस्तु जीवोतस्तौ पृथक् सदा'' ॥ इति~~ च । ~~'स एष नेति नेति'' इत्यादि च~~ ॥ ~~३२-३४~~ ॥

{{Bhashyam

~~</div>~~

| verse_id = BGT_C18_V22

| id = BGT_C18_V22_B01

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">'विष्णोरन्यस्य याथार्थ्यज्ञानं राजसमुच्यते ।<br/>यदि विष्णुं न जानाति यदि वा मिश्रतत्त्ववित् ।<br/>अन्यथाकरणीयत्वात् कार्याख्यं जीवमेव यः ।<br/>अकार्यं ब्रह्म जानाति स एवाखिलमित्यपि । एकजीवपरिज्ञानात् कृत्स्नज्ञोस्मीति मन्यते ।<br/>युक्तिभिर्ज्ञान(युक्तिविज्ञान)राहित्यात् स्वपक्षस्याल्पयुक्तितः ।<br/>अयुक्ततामेव गुणं मन्यते चाल्पदर्शनः ।<br/>अतत्त्वार्थं जगद् ब्रूते तत्त्वार्थज्ञानवर्जनात् ।<br/>स मुख्यतामसज्ञानी ह्येकैकेनापि किं पुनः ।<br/>सर्वैरेतैर्विशेषैश्च युक्तः पापतमाधिकः'' ॥</span></span> इति पाद्मे ।<br/>'पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानम्'' इत्यस्य व्याख्यानम्'नानाभावान्'' इत्यादि । सर्वगतमेकमीश्वरं न जानातीत्येतावतैव राजसत्वम् । एकस्य कृत्स्नवज्ज्ञानमेव तामसम् । मुक्तत्वादिरूपेण अन्यथा करणीयत्वात् पराधीनत्वेनाल्पस्य जीवस्य स्वातन्त्र्यादिगुणपूर्णत्वात् कृत्स्नेन ब्रह्मणैक्यज्ञानं च महातामसम् । किं पुनस्तावन्मात्रं सर्वमिति ज्ञानम् । किं पुनस्तत्राप्येकजीवादन्यत् किमपि नास्तीति औतुकं ज्ञानं सर्वमपि तामसम् । किमु तदेवोक्तलक्षणम् । अतत्त्वार्थवत् सदसद्वैलक्षण्याद्यन्यथार्थकल्पनायुक्तमेव तामसम् । किमु तदेवोक्तविशेषणैर्युक्तम् । प्रायोल्पज्ञानमपि तामसम् । अज्ञानबहुलत्वात् किमु तदेवोक्तमिथ्याज्ञानबहुलमित्यपुनरुक्तिः । एकस्मिन् सर्ववज्ज्ञानं कार्ये जीवे पूर्णब्रह्मेति सक्तं ज्ञानं निर्युक्तिकं चातत्त्वार्थकल्पनायुक्तमल्पज्ञानं च पृथक्पृथगपि तामसानीति च । मायावादे त्वेतानि समस्तानि । अन्यत्रापि त्वहैतुकत्वादिकं विरुद्धवादिषु समं सर्वेषु ॥ २१,२२ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C13_V35" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम्॥३५ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C18_V23

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C18

| verse_type = shloka

| verse_line1 = नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम् ।

| verse_lines = नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम् ।;अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्त्विकमुच्यते॥२३ ॥

| verse_line2 = अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्त्विकमुच्यते॥२३ ॥

}}

~~<div class~~=~~"gr-author-note">~~॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोगो नाम त्रयोदशोध्यायः ॥~~</div>~~

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C18_V24

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C18

| verse_type = shloka

| verse_line1 = यत्तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः ।

| verse_lines = यत्तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः ।;क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम्॥२४ ॥

| verse_line2 = क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम्॥२४ ॥

}}

~~<div class~~=~~"gr-author-note">~~॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये त्रयोदशोध्यायः ॥~~</div>~~

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C18_V25

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C18

| verse_type = shloka

| verse_line1 = अनुबन्धं क्षयं हिंसामनवेक्ष्य च पौरुषम् ।

| verse_lines = अनुबन्धं क्षयं हिंसामनवेक्ष्य च पौरुषम् ।;मोहादारभ्यते कर्म यत्तत्तामसमुच्यते॥२५ ॥

| verse_line2 = मोहादारभ्यते कर्म यत्तत्तामसमुच्यते॥२५ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<p>जीवानामचेतनप्रकृतेर्मोक्षं भूतप्रकृतिमोक्षम्~~ ॥ ३५ ॥~~</p>~~

{{Bhashyam

~~</div>~~

| verse_id = BGT_C18_V25

| id = BGT_C18_V25_B01

| text = 'मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा'' इत्युक्त्वा 'ये मे मतम्'' 'ये त्वेतत्'' इति च तस्य मोक्षसाधनत्वस्याकरणे प्रत्यवायस्य चोक्तेर्भगवदर्पितत्वेन सर्वकर्मकरणं तस्य विष्णोः सर्वपरमत्वज्ञानं च नियतमेवेति ज्ञायते । 'अध्यात्मचेतसा'' इत्युक्तत्वात् तत्स्व(तत्व)रूपयाथार्थ्यज्ञानादि । 'ये तु सर्वाणि'' इत्यस्मिन् श्लोकेध्यात्मचेतस्त्वस्य 'मत्पराः अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्तः'' इति व्याख्यातत्वात् । एवं सर्वमपि भगवद्भक्तियुक्तमेव सात्त्विकम् ।

॥ २३-२५ ॥

}}

~~== चतुर्दशोऽध्यायः ==~~

~~<div class="adhyaya-block" data-doc="BGT" data-chap="14">~~

~~<p class="adhyaya-trans">चतुर्दशोऽध्यायः</p>~~

~~</div>~~

~~<div class="introduction" id="BGT_C14_I01" data-verse="BGT_C14">~~

~~<p>साधनं प्राधान्येनोत्तरैरध्यायैर्वक्ति-</p>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C18_V26

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C18

| verse_type = shloka

| verse_line1 = मुक्तसङ्गोनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः ।

| verse_lines = मुक्तसङ्गोनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः ।;सिद्ध्यसिद्ध्योः निर्विकारः कर्ता सात्विक उच्यते॥२६ ॥

| verse_line2 = सिद्ध्यसिद्ध्योः निर्विकारः कर्ता सात्विक उच्यते॥२६ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<p>क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगस्पष्टीकरणपूर्वकं त्रैगुण्यं विविच्य दर्शयति ।</p>

{{Bhashyam

~~</div>~~

| verse_id = BGT_C18_V26

| id = BGT_C18_V26_B01

| text = सर्वस्य भगवदधीनत्वनिश्चयादेवानहंवादी ॥ २६ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C14_V01" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिदि्धमितो गताः॥१ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C18_V27

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C18

| verse_type = shloka

| verse_line1 = रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोशुचिः ।

| verse_lines = रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोशुचिः ।;हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः॥२७ ॥

| verse_line2 = हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः॥२७ ॥

}}

<~~blockquote~~ class="~~uvaaca~~">~~श्रीभगवानुवाच</blockquote>~~

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C18_V28

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C18

| verse_type = shloka

| verse_line1 = अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैष्कृतिकोलसः ।

| verse_lines = अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैष्कृतिकोलसः ।;विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते॥२८ ॥

| verse_line2 = विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते॥२८ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C18_V29

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C18

| verse_type = shloka

| verse_line1 = बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृृणु ।

| verse_lines = बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृृणु ।;प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनञ्जय॥२९ ॥

| verse_line2 = प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनञ्जय॥२९ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C18_V29

| id = BGT_C18_V29_B01

| text = 'भगवद्भक्तिसामर्थ्यात् प्रकृष्टो न कृतो हि यः ।

स प्राकृतो दीर्घसूत्री कुर्यां पश्चादिति स्मरन्'' ॥ इति शब्दतत्त्वे ।

प्राप्तकालस्य कर्मणो दीर्घकालेनैव कृतिं सूचयन् दीर्घसूत्रीत्यर्थः ।

'अलसो दीर्घसूत्री च सत्त्वयुक् तामसो मतः ।

अयुक्तो राजसः स्तब्धः प्राकृतो नैकृतिः शठः ।

एकैकेनैव दोषेण प्रोक्तस्तामसतामसः ।

दुर्नरत्वं च तिर्यक्त्वं तमश्चैतत्फलं क्रमात्'' ॥ इति च ॥ २८-२९ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C14_V02" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">सर्गेपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च॥२ ॥</span>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C18_V30

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C18

| verse_type = shloka

| verse_line1 = प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये ।

| verse_lines = प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये ।;बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुदि्धः सा पार्थ सत्त्विकी ॥३० ॥

| verse_line2 = बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुदि्धः सा पार्थ सत्त्विकी ॥३० ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C18_V31

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C18

| verse_type = shloka

| verse_line1 = यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च ।

| verse_lines = यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च ।;अयथावत्प्रजानाति बुदि्धः सा पार्थ राजसी॥३१ ॥

| verse_line2 = अयथावत्प्रजानाति बुदि्धः सा पार्थ राजसी॥३१ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C18_V32

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C18

| verse_type = shloka

| verse_line1 = अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसावृता ।

| verse_lines = अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसावृता ।;सर्वार्थान्विपरीतांश्च बुदि्धः सा पार्थ तामसी॥३२ ॥

| verse_line2 = सर्वार्थान्विपरीतांश्च बुदि्धः सा पार्थ तामसी॥३२ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C18_V32

| id = BGT_C18_V32_B01

| text = 'किञ्चिद् यथावद् धर्मादीनयथावच्च पश्यति ।

यया बुद्ध्या राजसी सा मिथ्यादृक्त्वेव तामसी'' ॥ इति च ॥३१,३२॥

}}

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C18_V33

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C18

| verse_type = shloka

| verse_line1 = धृत्या यया धारयते मनःप्राणेंद्रियक्रियाः ।

| verse_lines = धृत्या यया धारयते मनःप्राणेंद्रियक्रियाः ।;योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी॥३३ ॥

| verse_line2 = योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी॥३३ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C18_V34

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C18

| verse_type = shloka

| verse_line1 = यया तु धर्मकामार्थान् धृत्या धारयतेर्जुन ।

| verse_lines = यया तु धर्मकामार्थान् धृत्या धारयतेर्जुन ।;प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी॥३४ ॥

| verse_line2 = प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी॥३४ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C18_V34

| id = BGT_C18_V34_B01

| text = 'वैष्णवो भक्तियोगो यस्त(दुक्ता)द्युक्ता सात्त्विकी धृतिः'' । इति च । विहित-विषयैवेत्यव्यभिचारिणी ॥ ३३,३४ ॥

}}

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C18_V35

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C18

| verse_type = shloka

| verse_line1 = यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च ।

| verse_lines = यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च ।;न विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी॥३५ ॥

| verse_line2 = न विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी॥३५ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C18_V36

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C18

| verse_type = shloka

| verse_line1 = सुखं त्विदानीं त्रिविधं शृृणु मे भरतर्षभ ।

| verse_lines = सुखं त्विदानीं त्रिविधं शृृणु मे भरतर्षभ ।;अभ्यासाद्रमते यत्र दुःखान्तं च निगच्छति॥३६ ॥

| verse_line2 = अभ्यासाद्रमते यत्र दुःखान्तं च निगच्छति॥३६ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C18_V36

| id = BGT_C18_V36_B01

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">'स्वप्नं भयम्'' इत्यादि सर्वनिषिद्धोपलक्षणम् ।<br/>'तत्तत् सात्त्विकमेव स्याद् यद्यद् वृद्धाः प्रचक्षते ।<br/>निन्दन्ति तामसं तत्तद् राजसं तदुपेक्षितम्'' ॥</span></span> इति हि भागवते ।<br/>'महात्मानस्तु मां पार्थ'' 'अभयं सत्त्वसंशुदि्धः'' इत्यादिना वृद्धाश्चोक्ताः ॥ ३५, ३६ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C14_V03" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">सम्भवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत॥३ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C18_V37

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C18

| verse_type = shloka

| verse_line1 = यत्तदग्रे विषमिव परिणामेमृतोपमम् ।

| verse_lines = यत्तदग्रे विषमिव परिणामेमृतोपमम् ।;तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तमात्मबुदि्धप्रसादजम्॥३७ ॥

| verse_line2 = तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तमात्मबुदि्धप्रसादजम्॥३७ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<span class~~=~~"gr-blockquote"><span class~~=~~"gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">~~'~~योनिर्भार्या तथा स्थानं योनिः कारणमेव च~~''~~</span></span>~~इति ~~शब्दनिर्णये~~ । ~~अत्र योनिर्भार्या 'तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम्'' इति वाक्यशेषात् ॥ ३~~ ॥

{{Bhashyam

~~</div>~~

| verse_id = BGT_C18_V37

| id = BGT_C18_V37_B01

| text = 'विष्णोः प्रसादात् स्वमनःप्रसादात् सात्त्विकं सुखम्'' इति पाद्मे ।

॥३७ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C14_V04" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः सम्भवन्ति याः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता॥४ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C18_V38

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C18

| verse_type = shloka

| verse_line1 = विषयेंद्रियसंयोगाद्यत्तदग्रेमृतोपमम् ।

| verse_lines = विषयेंद्रियसंयोगाद्यत्तदग्रेमृतोपमम् ।;परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृऽतम्॥३८ ॥

| verse_line2 = परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृऽतम्॥३८ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C14_V05" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C18_V39

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C18

~~<span class~~=~~"shloka-line">निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम्॥५~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः ।

~~</div>~~

| verse_lines = यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः ।;निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्तामसमुदाहृतम्॥३९ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्तामसमुदाहृतम्॥३९ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C14_V06" type~~=~~"shloka" data-doc="~~BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C18_V40

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम्~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C18

~~<span class~~=~~"shloka-line">सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ॥६~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः ।

~~</div>~~

| verse_lines = न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः ।;सत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेभिः स्यात्त्रिभिर्गुणैः॥४० ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = सत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेभिः स्यात्त्रिभिर्गुणैः॥४० ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C14_V07" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C18_V41

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">रजो रागात्मकं विदि्ध तृष्णासङ्गसमुद्भवम्~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C18

~~<span class~~=~~"shloka-line">तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम्॥७~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परन्तप ।

~~</div>~~

| verse_lines = ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परन्तप ।;कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः॥४१ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः॥४१ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C18_V41

~~<span class~~=~~"shloka-line">तमस्त्वज्ञानजं विदि्ध मोहनं सर्वदेहिनाम्~~ ।~~</span>~~

| id = BGT_C18_V41_B01

~~<span class="shloka-line">प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत॥८~~ ॥~~</span>~~

| text = सत्त्वं जीवजातम् । मुक्तानां गुणातीतत्वात् 'पृथिव्यां दिवि देवेषु वा'' इति विशेषः ।

~~</div>~~

'यथेष्टं सञ्चरन्तोपि मुक्ता भूम्यादिगा न तु ।

~~</div>~~

ग्रामस्था अपि न ग्राम्या वैलक्षण्यादि्ध सज्जनाः ।

~~</div>~~

नराधमास्तामसेषु सात्त्विकास्तत्र राजसाः ।

दैत्यभृत्या महादैत्या मुख्यतामसतामसाः ।

राजसास्तु नरास्तत्र विप्रा राजससात्त्विकाः ।

तत्रस्थशुद्धसत्त्वास्तु परहंसाः प्रकीर्तिताः ।

हंसो बहूदः कुटिको वनस्थो नैष्ठिको गृही ।

क्रमाद् रजोधिका बाह्यं कर्मैषामधिकं यतः ।

धर्माः परमहंसानां ब्राह्मा एव शमादिकाः ।

देवादेः कर्मबाहुल्यं न लिङ्गं रजसः क्वचित् । न हि विष्णोश्चलेत् तेषां मनः कर्मकृतावपि ।

अन्येषां चलचित्तत्वात् प्रायः स्यात् कर्म राजसम् ।

यदि तत् स्मारकं विष्णोर्विद्यात् सात्त्विकमेव तत् ।

धर्मार्थहिंसनाग्निश्च विशेषो ब्रह्मचारिण; ।

पैतृकं चापि यतितो दारास्तु गृहिणस्ततः ।

असर्गो (असङ्गो) ग्राम्यसन्त्यागः पश्वहिंसा गृहस्थतः ।

वनस्थस्य विशेषोयं सर्वेषामितरत् समम्'' ॥ इति च ।

'सात्त्विकाः स्वल्परजसः क्षत्रियाः सत्त्वराजसाः ।

वैश्याः शूद्रा अतिस्वल्पसत्त्वाधिक्येन तामसाः ।

ये तु भागवता वर्णास्तेषां भेदोयमीरितः ।

सत्त्वाधिकः पुल्कसोपि यस्तु भागवतः सदा ।

त्रैविद्यमात्रा विष्णोर्ये सर्वाधिक्ये ससंशयाः ।

अन्याधिक्यं न मन्यन्ते श्रीशाद् राजसराजसाः ।

अज्ञा विष्णौ द्वेषहीनाः सर्वे राजसतामसाः ।

पितृगन्धर्वपूर्वाश्च मुनयो देवता इति ।

सात्त्विकास्त्रिविधास्तत्र श्रेष्ठा एवोत्तरोत्तराः ।

देवा इन्द्रो विरिञ्चाद्या इति त्रेधैव देवताः ।

क्रमोत्तराः शिवो वाणी ब्रह्मा चैवोत्तरोत्तराः ।

सत्त्वसत्त्वमहासत्त्वसूक्ष्मसत्त्वश्चतुर्मुखः ।

तस्माद् यावद् विमुक्तिः स्यान्मुक्तावेवं सुखक्रमः'' ॥ इति च ।

विष्णौ किञ्चिदप्रीतियुक्तास्तामसमध्ये सात्त्विका नराधमा इत्यर्थः । राजसानां मध्ये सात्त्विका एव भागवतविप्रादयः ।

राजसस्थसात्त्विकेष्वेव शुद्धसात्त्विकाः किञ्चिद्रजोयुक्तसात्त्विकाः समरजोयुक्तसात्त्विकाः सत्त्वात् किञ्चिदूनतमोयुक्तसात्त्विका इति वर्णभेदः । सत्त्वप्रधानत्वादेव तानारभ्योत्तरोत्तरं सर्वेपि मोक्षयोग्याः । 'सत्त्वात् सञ्जायते ज्ञानम्'' इत्यादेः ।

'सत्त्वाधिको मोक्षयोग्यो योग्योन्धतमसस्तथा ।

तम उत्तरो रजो भूयान् समो वा सृतिपात्रकः'' ॥ इति च ॥ ४०,४१ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C14_V09" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे सञ्जयत्युत॥९ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C18_V42

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C18

| verse_type = shloka

| verse_line1 = शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च ।

| verse_lines = शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च ।;ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम्॥४२ ॥

| verse_line2 = ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम्॥४२ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C18_V42

~~<span class~~=~~"shloka-line">रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत~~ ।~~</span>~~

| id = BGT_C18_V42_B01

~~<span class="shloka-line">रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा॥१० ॥</span>~~

| text = 'शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च ।

~~</div>~~

ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म (विप्रकर्म) स्वभावजम् ।

~~</div>~~

एते गुणाः किञ्चिदूना विप्रात् क्षत्रिय एव च ।

~~</div>~~

अधिका वा ब्राह्मणेभ्यः केषुचिच्चक्रवर्तिषु ।

ऋषयस्त्वेव विज्ञेयाः कार्तवीर्यादयो नृपाः ॥४२ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C14_V11" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">सर्वद्वारेषु देहेस्मिन्प्रकाश उपजायते ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्त्वमित्युत॥११ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C18_V43

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C18

| verse_type = shloka

| verse_line1 = शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् ॥ दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम्॥ ४३ ॥

| verse_lines = शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् ॥ दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम्॥ ४३ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C18_V43

| id = BGT_C18_V43_B01

| text = 'शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् ।

दानमीश्वरभावश्च क्षत्रिये(भ्यो)न्ये गुणा अपि ॥४३ ॥

}}

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C18_V44

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C18

| verse_type = shloka

| verse_line1 = कृषिगोरक्षवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् ।

| verse_lines = कृषिगोरक्षवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् ।;परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम्॥४४ ॥

| verse_line2 = परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम्॥४४ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C18_V45

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C18

| verse_type = shloka

| verse_line1 = स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिदि्धं लभते नरः ।

| verse_lines = स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिदि्धं लभते नरः ।;स्वकर्मनिरतः सिदि्धं यथा विन्दति तच्छृणु॥४५ ॥

| verse_line2 = स्वकर्मनिरतः सिदि्धं यथा विन्दति तच्छृणु॥४५ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C18_V46

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C18

| verse_type = shloka

| verse_line1 = यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् ।

| verse_lines = यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् ।;स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिदि्धं विन्दति मानवः॥४६ ॥

| verse_line2 = स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिदि्धं विन्दति मानवः॥४६ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C14_V12" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C18_V47

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C18

~~<span class~~=~~"shloka-line">रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ॥१२~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् ।

~~</div>~~

| verse_lines = श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् ।;स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम्॥४७ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम्॥४७ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C14_V13" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C18_V48

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">अप्रकाशोप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C18

~~<span class~~=~~"shloka-line">तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन॥१३~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत् ।

~~</div>~~

| verse_lines = सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत् ।;सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृताः॥४८ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृताः॥४८ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<~~div~~ class="~~verse~~-~~text~~">

{{Bhashyam

<~~div~~ class="~~shloka~~">

| verse_id = BGT_C18_V48

<span class="~~shloka~~-~~line~~">~~यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् ।</span>~~

| id = BGT_C18_V48_B01

<span class="~~shloka~~-~~line~~">~~तदोत्तमविदां लोकानमलान् प्रतिपद्यते॥१४~~ ॥</~~span~~>

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">'क्षत्रियोनब्रह्मगुणो वैश्यः कृष्यादिजीवनः ।<br/>>तत ऊनः शमाद्यैर्यः शुश्रूषुः शूद्र उच्यते ।<br/>अधिकाश्चेद् गुणाः शूद्रे ब्राह्मणादिः स उच्यते ।<br/>ब्राह्मणोप्यल्पगुणकः शूद्र एवेति कीर्तितः ।<br/>नरोपि यो देवगुणो ज्ञेयो देवो नृतां गतः'' ॥ इति च ।नरोपि यो देवगुणो ज्ञेयो देवो नृतां गतः'' ॥ इति च ।<br/>'स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य'' इति वचनाच्च क्षत्रियादिष्वपि शमाद्यनुवृत्ति-र्ज्ञायते । न हि शमादिकं विना तस्याभितोर्चनं भवति । सम्यक् शमादिभिरर्चनं ह्यभ्यर्चनम् । न च शमादीन् विना सिदि्धं विन्दति । 'यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यम्'' इत्युक्तत्वाच्च । 'शमो मन्निष्ठता बुद्धेर्दम इंद्रियनिग्रहः'' इति हि भागवते । न च क्षत्रियादिभिरपि शौचतपःक्षमा(शमा)दिभिर्हीनैर्भाव्यमिति तत्तद्धर्मेषूच्यते । युक्ता ह्येतैः सर्वैर्गुणैर्जनकतुलाधारादयः । अतो युद्धेपलायनमैश्वर्यं च क्षत्रियस्य विशेषगुणौ । तौ, च कृष्यादयः, जीवनार्थं शुश्रूषा, याजनं, जीवनार्थं प्रतिग्रहश्चेत्येत एवान्येषां परधर्माः ।<br/>'शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं दानं च क्षत्रियेधिकाः ।</span></span><br/>तद्धीना ब्राह्मणे तस्माद् वैश्ये शूद्रे ततोल्पकाः ।<br/>अध्यापनं च शुश्रूषा जीवनार्थमृते सदा (सताम्) ।<br/>विप्रादिषु क्रमात् ज्ञेयाः शूद्रस्याध्यापनं विना ।<br/>तस्माच्छूद्रोल्पशुश्रूषुः स्वभावाज्जीवनं विना ।<br/>एते नैसर्गिका भावाः स्याद् भावोन्योपि कुत्रचित् ।<br/>बलाद् विरुद्धभावस्तु हेयः स्वाभाविकोपि यः ।<br/>अनिसर्गोपि हि शुभो वर्धनीयः प्रयत्नतः ।<br/>याजनैश्वर्यपूर्वास्तु नान्यैः कार्याः शुभा अपि ।<br/>अपलायनं च शूद्राणां ब्रह्मक्षत्रार्थमिष्यते'' ॥ इति च ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vyasasmruthi-id">'प्रसह्य वित्ताहरणं शारीरो दण्ड एव च ।<br/>अशिष्याणां शासनं च तथैवार्थविनाशनम् ।<br/>एष ईश्वरभावः स्यान्न कार्यः क्षत्रियेतरैः ।<br/>सर्वे विधर्मिणः शास्याः क्षत्रियैर्यत्नतः सदा ।<br/>अङ्गाद्यहानिकृद् दण्डः शिष्येषु ब्राह्मणादिभिः ।<br/>कार्यो देहेपि शिष्यश्च स्वामिना स्वेन वार्पितः ।<br/>पुत्रानुजादयः सर्वे शिष्या एव निसर्गतः ।<br/>गुरवश्चैव मित्राणि सखिसब्रह्मचारिणः ।<br/>सम्बन्धिनश्च सर्वेपि तत्तद्योग्यतयाखिलैः ।<br/>शिक्षणीयेषु भावेषु शिक्षणीयाः प्रयत्नतः ।<br/>उन्मादे बन्धानाद्यैर्वा ताडनं न गुरोः क्वचित् ।<br/>पापं चरन्तस्त्वन्येपि सर्वैर्दृष्टिपथं गताः ।<br/>शक्तितो वारणीयाः स्युर्देशकालानुसारतः ।<br/>तदुत्तमविरोद्धारः सन्त्याज्या गुरवोपि तु ।<br/>यथाशक्त्यनुशास्यैव कालतोपि न चेच्छुभाः ।<br/>विष्णौ परमभक्तस्तु न त्याज्यः शास्य एव च ।<br/>शिक्षयंश्च गुरून् शिष्यो गुरुवन्नैव शिक्षयेत् ।<br/>महान्तो नानुशास्याश्च विरुद्धाचरिता अपि ।<br/>यदि च स्वोत्तमानां ते विरोधं नैव कुर्वते'' ॥ इत्यादि च ।<br/>'आपत्सु विप्रः क्षात्रं तु विशां वा धर्ममाचरेत् ।<br/>क्षात्रासिद्धौ न शूद्रस्तु विप्रक्षत्रिययोः क्वचित् ।<br/>क्षत्रियो ब्राह्ममापत्सु तदापत्सु विशामपि ।<br/>क्षत्रियो विप्रधर्मापि नैव भैक्ष्यप्रतिग्रही ।<br/>वैश्य आपत्सु शौद्रं तु धर्ममेकं न चापरम् ।<br/>>शूद्र आपत्सु विड्धर्मा तदापत्सु च कारुकः ।<br/>शूद्रस्तु वैश्यधर्मापि नैव वेदाक्षरो भवेत् ।<br/>अत्यापदि क्षत्रियोपि पादशुश्रूषणं विना ।<br/>शौद्रधर्मं चरन् विप्रक्षत्रियेषु न दुष्यति ।<br/>येषु कर्मसु याच्यः स्यात् स्वामिनापि न याचिता ।<br/>शौद्राण्यपि स्वधर्मत्वे क्षत्रियस्यापदो यदि ।<br/>आत्मनश्चेद् बलाधिक्यं सानुबन्धादपि प्रभोः ।<br/>धर्मार्थं सेवतोर्थार्थं विप्रधर्माधिकाद् वरः ।<br/>प्रभुणा याच्यवृत्तिस्तु विशेषेणापि धर्मभाक् ।<br/>बाह्वोर्बलेधिको यः स्यात् क्षत्रियो विद्ययाधिकः ।<br/>विप्रो भागवतौ चैतौ सेशा लोकास्तयोरिमे'' ॥</span></span> इति व्यासस्मृऽतौ ।॥ ४४-४८ ॥

</~~div~~>

}}

</~~div~~>

~~<div class="verse" id="BGT_C14_V15" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते॥१५ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C18_V49

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C18

| verse_type = shloka

| verse_line1 = असक्तबुदि्धः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः ।

| verse_lines = असक्तबुदि्धः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः ।;नैष्कर्म्यसिदि्धं परमां सन्न्यासेनाधिगच्छति॥४९ ॥

| verse_line2 = नैष्कर्म्यसिदि्धं परमां सन्न्यासेनाधिगच्छति॥४९ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class="verse-text">~~

{{Bhashyam

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| verse_id = BGT_C18_V49

~~<span class~~=~~"shloka-line">कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम् ।</span>~~

| id = BGT_C18_V49_B01

~~<span class~~=~~"shloka-line">रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम्॥१६~~ ॥~~</span>~~

| text = 'नैष्कर्म्यसिदि्धम्'' अनिष्टसर्वकर्मनाशाख्यसिदि्धम् ॥ ४९ ॥

~~</div>~~

}}

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C14_V17" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">सत्त्वात्सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">प्रमादमोहौ तमसो भवतोज्ञानमेव च॥१७ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C18_V50

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C18

| verse_type = shloka

| verse_line1 = सिदि्धं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निबोध मे ।

| verse_lines = सिदि्धं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निबोध मे ।;समासेनैव कौन्तेव निष्ठा ज्ञानस्य या परा॥५० ॥

| verse_line2 = समासेनैव कौन्तेव निष्ठा ज्ञानस्य या परा॥५० ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C14_V18" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C18_V51

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C18

~~<span class~~=~~"shloka-line">जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः॥१८~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्यात्मानं नियम्य च ।

~~</div>~~

| verse_lines = बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्यात्मानं नियम्य च ।;शब्दादीन्विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च॥५१ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = शब्दादीन्विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च॥५१ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C14_V19" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C18_V52

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टानुपश्यति~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C18

~~<span class~~=~~"shloka-line">गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोधिगच्छति॥१९~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः ।

~~</div>~~

| verse_lines = विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः ।;ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः॥५२ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः॥५२ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<~~div~~ class="~~verse~~-~~text~~">

{{Bhashyam

<~~div~~ class="~~shloka~~">

| verse_id = BGT_C18_V52

<span class="~~shloka~~-~~line~~">~~गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान् ।</span>~~

| id = BGT_C18_V52_B01

<span class="~~shloka~~-~~line~~">~~जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोमृतमश्नुते॥२० ॥~~</~~span~~>

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vakshya-id">वक्ष्यमाणप्रकारेण वर्तमानस्तदनन्तरं नैष्कर्म्यसिदि्धं प्राप्तो भूत्वा ब्रह्मा-ख्यायाः महालक्ष्म्याः सकाशं यथाप्नोति तथा निबोध । 'मम योनिर्महद् ब्रह्म'' 'ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहम्'' इत्युक्तत्वात् । 'ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा'' इत्युक्त्वा 'मद्भक्तिं लभते पराम्''</span></span> इति वक्ष्यमाणत्वाच्च ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahavaraha-id">'सर्वपापक्षयाद् देहं त्यक्त्वा देवान् क्रमाद् व्रजन् ।<br/>प्राप्य लक्ष्मीं तत्प्रसादात् पुनः स्वृद्धा हरौ यदा ।<br/>भक्तिस्तया पुनर्ज्ञाने स्वृद्धे विष्णुं प्रपद्यते ।<br/>अपरोक्षदृशो विष्णोः शरीरेपि सतः पुरा ।<br/>त्यक्तदेहादिकस्यापि यावद् विष्णुं प्रपद्यते ।<br/>तावद् गुणा विवर्धन्ते स्थिताः स्युः प्राप्य केशवम्'' ॥</span></span> इति महावराहे॥ ५०-५२ ॥

</~~div~~>

}}

</~~div~~>

~~<div class="verse" id="BGT_C14_V21" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">कैर्लिङ्गैस्त्रीन् गुणानेतानतीतो भवति प्रभो ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">किमाचारः कथं चैतांस्त्रीन् गुणानतिवर्तते॥२१ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C18_V53

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C18

| verse_type = shloka

| verse_line1 = अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् ।

| verse_lines = अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् ।;विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते॥५३ ॥

| verse_line2 = विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते॥५३ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<~~blockquote~~ class="~~uvaaca~~">~~अर्जुन उवाच</blockquote>~~

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C18_V53

| id = BGT_C18_V53_B01

| text = 'विमुच्य निर्ममः शान्तः'' नैष्कर्म्यसिदि्धं प्राप्तो भूत्वा ब्रह्मणि भूयाय भवतीत्यर्थः ॥ ५३ ॥

}}

~~<div class="bhashya" id="BGT_C14_V21_B01" data-verse="BGT_C14_V21">~~

<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahavishnu-id">एतेभ्यः सत्त्वादिगुणेभ्योन्यं कर्तारमीशं यदा पश्यति तदैवायं ना पुरुषः । अन्यथा पशुसमः । न केवलमन्यत्वेन पश्यन् ना तं कर्तारं विष्णुम् किन्तु गुणेभ्य उत्तमत्वेन च । कथं स एव ना ? यस्मात् 'मद्भावं सोधिगच्छति'' । 'महालक्ष्मीरिति परा भार्या नारायणस्य या । प्रकृतिर्नाम सा ज्ञेया प्रकर्षेण करोति यत् । तस्यास्तु त्रीणि रूपाणि सत्त्वं नाम रजस्तमः । सृष्टिकाले विभज्यन्ते सत्त्वं श्रीः सद्गुणप्र(भा)दा । रजो रञ्जनकर्तृत्वाद् भूः सा सृष्टिकरी यतः । यदावेशादियं पृथ्वी भूमिरित्येव कथ्यते । जीवानां ग्लपनाद् दुर्गा तम इत्येव कीर्तिता । एताभिस्तिसृभिर्जीवाः सर्वे बद्धा अमुक्तिगाः । सर्वान् बध्नन्ति सर्वाश्च तथापि तु विशेषतः । श्रीर्देवबन्धिका नॄणां भूर्दैत्यानामथापरा । एताभ्योन्यं परं चैव विष्णुं ज्ञात्वा विमुच्यते । सामर्थ्यातिशयादासां नैताभ्यो विद्यते परः । इति यावद् विजानाति तावत् तं नृपशुं विदुः । तस्मादाभ्योधिकगुणो विष्णुर्ज्ञेयः सदैव च'' ॥</span></span> इति महाविष्णुपुराणे । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'रजसस्तु फलं दुःखम्'' इत्यत्र दुःखमिति दुःखमिश्रं सुखम्- 'दुखं दुरिति सम्प्रोक्तं खं नाम सुखमुच्यते'' ।</span></span> इति शब्दनिर्णये । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">'कर्मणो राजसस्योक्तं दुःखमिश्रं सुखं फलम् । अज्ञानजं तामसस्य नित्यदुःखं फलं विदुः'' ।</span></span> इति स्कान्दे ॥१६-२१॥

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C18_V54

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C18

| verse_type = shloka

| verse_line1 = ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति ।

| verse_lines = ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति ।;समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम्॥५४ ॥

| verse_line2 = समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम्॥५४ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id~~=~~"BGT_C14_V22" type~~="shloka~~" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C18_V55

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C18

~~<span class~~=~~"shloka-line">न द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति॥२२~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = भक्त्या मां अभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः ।

~~</div>~~

| verse_lines = भक्त्या मां अभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः ।;ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम्॥५५ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम्॥५५ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C18_V56

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C18

| verse_type = shloka

| verse_line1 = सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः ।

| verse_lines = सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः ।;मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम्॥५६ ॥

| verse_line2 = मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम्॥५६ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<~~blockquote~~ class="~~uvaaca~~">~~श्रीभगवानुवाच</blockquote>~~

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C18_V56

| id = BGT_C18_V56_B01

| text = विहितानि सर्वकर्माण्यपि मद्व्यपाश्रयो भूत्वा सदा कुर्वाणः । न हि यथेष्टाचरणे तात्पर्यमत्र । तथा सति विहिताकरणेपि समत्वात् 'मामनुस्मर युद्ध्य च'' 'ततः स्वधर्मं किर्तिं च'' इत्यादिप्रस्तुतविरोधः । अपिशब्दस्त्वेकमपि कर्मातदाश्रयेण न कार्यमित्यर्थे ॥ ५६ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C14_V23" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">गुणा वर्तन्त इत्येव योवतिष्ठति नेङ्गते॥२३ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C18_V57

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C18

| verse_type = shloka

| verse_line1 = चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः ।

| verse_lines = चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः ।;बुदि्धयोगमुपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव॥५७ ॥

| verse_line2 = बुदि्धयोगमुपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव॥५७ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<span class~~=~~"gr-blockquote"><span class~~="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'लोकस्थितान् प्रकाशादीन् प्रायो न द्वेष्टि नेच्छति । स्वयम्प्रकाशी मोहोज्झस्तथापि पुनरिच्छति । विष्णौ प्रकाशं तं चैव नित्यभक्त्याभिसेवते । सुखदुःखादिभावेपि विष्णुभक्तौ समः सदा । अर्थार्थं वा प्रियार्थं वा निन्दादीनां भयादपि । न विष्णुभक्तिह्रासोस्य किन्तु साम्यमथोन्नतिः । अवैष्णवारम्भवर्जी विष्णुं याति न संशयः'' ॥ इति च ॥२२ ॥ उदासीनवदित्युक्तेश्च न केवलोदासीनत्वम् । नेङ्गते इत्युदासीनप्रवृत्ति-~~निषेधः~~ । ~~सर्वारम्भपरित्यागीति विशेषप्रयोजनापेक्षयापि न अवैष्णवारम्भः~~ इति । ~~'इङ्गनं क्षणिकं कर्म दीर्घमारम्भ उच्यते''</span></span> इति शब्दनिर्णये~~ ॥ २३ ॥

{{Bhashyam

~~</div>~~

| verse_id = BGT_C18_V57

| id = BGT_C18_V57_B01

| text = भगवत्संश्रितस्य त्रैविद्यस्य च चेतसैव विशेष इत्याहचेतसा सर्व-कर्माणीति । स एव सर्वस्मात् परम इति भावोस्येति तत्परः । तत्र चित्तवृत्तिनिरोधोपि यो बुदि्धयोगः प्रत्याहारादिः ॥ ५७ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C14_V24" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः॥२४ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C18_V58

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C18

| verse_type = shloka

| verse_line1 = मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि ।

| verse_lines = मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि ।;अथ चेत्त्वमहङ्कारान्न श्रोष्यसि विनङ्क्ष्यसि॥५८ ॥

| verse_line2 = अथ चेत्त्वमहङ्कारान्न श्रोष्यसि विनङ्क्ष्यसि॥५८ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C14_V25" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C18_V59

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C18

~~<span class~~=~~"shloka-line">सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते॥२५~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = यदहङ्कारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे ।

~~</div>~~

| verse_lines = यदहङ्कारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे ।;मिथ्यैष व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति॥५९ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = मिथ्यैष व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति॥५९ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C14_V26" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C18_V60

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">मां च योव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C18

~~<span class~~=~~"shloka-line">स गुणान् समतीत्यैतान् ब्रह्मभूयाय कल्पते॥२६~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा ।

~~</div>~~

| verse_lines = स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा ।;कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात्करिष्यस्यवशोपि तत्॥६० ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात्करिष्यस्यवशोपि तत्॥६० ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<p>~~'~~लक्ष्म्यादिभिः कृतो बन्धो योनादिः पुरुषस्य तु ।</p>~~

{{Bhashyam

~~<p>तमत्येतीह यो विद्वान् स विज्ञेयो गुणात्ययी~~'' ~~॥ इति च प्रवृत्ते~~ ।~~</p>~~

| verse_id = BGT_C18_V60

<p>तत्कृतबन्धात्ययात् तदधिकविष्णुप्राप्तेश्च तदत्ययीत्युच्यते । यथा द्वारपालमतीत्य राजानं गच्छतीति । ब्रह्मणि भूयं ब्रह्मभूयम् । ब्रह्मेति प्रकृता महालक्ष्मीः '~~अतीत्य त्रीणि रूपाणि महालक्ष्मीं प्रपद्यते ।</p>~~

| id = BGT_C18_V60_B01

~~<p>तया त्वनुगृहीतोसौ वैष्णवो विष्णुगो भवेत्~~'' ॥ ~~इति च ॥२६~~ ॥~~</p>~~

| text = प्रकृतिरीश्वरेच्छा । 'प्रकृतिर्वासनेत्येवं तवेच्छानन्त कथ्यते'' इत्यादि-वचनात् । एषा तु 'प्रकृत्यैव च कर्माणि'' इत्यादिष्वपि युज्यते । तस्या एव हि मुख्यतो नियोक्तृत्वं स्वभावकर्मादिभिर्बद्ध्वा ॥ ५९,६० ॥

~~</div>~~

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C14_V27" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च॥२७ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C18_V61

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C18

| verse_type = shloka

| verse_line1 = ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेर्जुन तिष्ठति ।

| verse_lines = ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेर्जुन तिष्ठति ।;भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया॥६१ ॥

| verse_line2 = भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया॥६१ ॥

}}

~~<div class~~=~~"gr-author-note">~~॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे प्रकृतिगुणत्रयविभागयोगो नाम चतुर्दशोध्यायः ॥~~</div>~~

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C18_V62

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C18

| verse_type = shloka

| verse_line1 = तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत ।

| verse_lines = तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत ।;तत्प्रसादात्परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम्॥६२ ॥

| verse_line2 = तत्प्रसादात्परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम्॥६२ ॥

}}

~~<div class~~=~~"gr-author-note">~~॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये चतुर्दशोध्यायः ॥~~</div>~~

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C18_V63

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C18

| verse_type = shloka

| verse_line1 = इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्यात् गुह्यतरं मया ।

| verse_lines = इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्यात् गुह्यतरं मया ।;विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु॥६३ ॥

| verse_line2 = विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु॥६३ ॥

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id~~=~~"BGT_C14_V27_B01" data-verse~~=~~"BGT_C14_V27">~~

{{VerseBlock

~~<p>ब्रह्म प्राप्तो मत्प्राप्त (इव) एव भवतीत्याह- ब्रह्मणो हीति~~ । ~~मदवियोगात् तस्या अपि मत्स्थ एव भवतीत्यर्थः~~ । ~~तथापि प्राप्तिक्रमविवक्षया तदुक्तिः । एकान्तिकस्य सुखस्य मोक्षस्य~~ ॥ २७ ॥~~</p>~~

| verse_id = BGT_C18_V64

~~</div>~~

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C18

| verse_type = shloka

| verse_line1 = सर्वगुह्यतमं भूयः शृृणु मे परमं वचः ।

| verse_lines = सर्वगुह्यतमं भूयः शृृणु मे परमं वचः ।;इष्टोसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम्॥६४ ॥

| verse_line2 = इष्टोसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम्॥६४ ॥

}}

=~~= पञ्चदशोऽध्यायः ==~~

{{VerseBlock

~~<div class="adhyaya-block" data-doc~~="BGT~~" data-chap~~=~~"15">~~

| verse_id = BGT_C18_V65

~~<p class~~=~~"adhyaya-trans">पञ्चदशोऽध्यायः</p>~~

| document_id = BGT

~~</div>~~

| chapter_id = BGT_C18

~~<div class~~=~~"introduction" id~~=~~"BGT_C15_I01" data-verse~~=~~"BGT_C15">~~

| verse_type = shloka

~~<p>संसारस्वरूपतदत्ययोपायविज्ञानान्यस्मिन्नध्याये दर्शयति-</p>~~

| verse_line1 = मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।

~~</div>~~

| verse_lines = मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।;मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोसि मे॥६५ ॥

| verse_line2 = मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोसि मे॥६५ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<p>~~त्रयोदशोक्तं विविच्य दर्शयति~~-</p>

{{Bhashyam

</~~div~~>

| verse_id = BGT_C18_V65

| id = BGT_C18_V65_B01

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">तदेवाह ईश्वरः सर्वभूतानामिति ।<br/>'निश्चितार्थः स तु ज्ञेयो यत्रात्मैव परोक्षतः ।<br/>उच्यते विष्णुना यद्वत् तद् ब्रह्मेत्यादि कथ्यते'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये ।<br/>'मन्मनाः'' इत्युपसंहाराच्च ॥६१ ॥ शाश्वतं स्थानं वैकुण्ठादि- 'श्रीरेव लोकरूपेण विष्णोस्तिष्ठति सर्वदा ।<br/>अतो हि वैष्णवा लोका नित्यास्ते चेतना अपि'' ॥ इत्याग्नेये ।<br/>'न वर्तते यत्र रजस्तमस्तयोः सत्त्वं च'' इत्याद्युक्तं च ॥६२ ॥ तत्त्वसारकथनं 'द्वाविमौ पुरुषौ'' इत्यत्रैवोपसंहृतम् । तत्त्वप्रशंसार्थमेव तद्बुदि्धप्रशंसा कृता । अत्र तु साधनसारोपसंहारः सर्वगुह्यतममिति । 'मन्मनाः'' इत्यादेः पूर्वमेवोक्तत्वात् भूय इति । अर्थतस्त्वत्रापि विष्ण्वाधिक्यमेवोक्तं भवति ॥ ६४,६५ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C15_V01" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">ऊर्ध्वमूलमधःशाखं अश्वत्थं प्राहुरव्ययम् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ॥१ ॥</span>~~

~~</div>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C18_V66

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C18

| verse_type = shloka

| verse_line1 = सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज ।

| verse_lines = सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज ।;अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः॥६६ ॥

| verse_line2 = अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः॥६६ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<blockquote class="~~uvaaca~~">~~श्री भगवानुवाच~~</~~blockquote~~>

{{Bhashyam

| verse_id = BGT_C18_V66

| id = BGT_C18_V66_B01

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahavishnu-id">अन्यसर्वधर्मान् परित्यज्येत्युक्तशेषत्वेनैव सर्वधर्मानिति वचनम् । 'मामेकं शरणं व्रज'' इत्यपि 'मन्मना'' इत्याद्युक्तनिगमनात्मना तद्व्याख्यानम् ।<br/>'सर्वोत्तमत्वविज्ञानपूर्वं तत्र मनः सदा ।<br/>सर्वाधिकप्रेमयुक्तं सर्वस्यात्र समर्पणम् ।<br/>अखण्डा त्रिविधा पूजा तद्रत्यैव स्वभावतः ।<br/>रक्षतीत्येव विश्वासस्तदीयोहमिति स्मृऽतिः ।<br/>शरणागतिरेषा स्याद् विष्णौ मोक्षफलप्रदा'' ।</span></span> इति महाविष्णुपुराणे ।<br/>अनादिजन्मकृतसर्वपापेभ्यः । अत्र प्राप्त्यभावात् । धर्मपरित्यागे पापपरित्यागस्य कैमुत्येनैव सिद्धत्वात् ॥६६ ॥

}}

~~<div class="bhashya" id="BGT_C15_V01_B01" data-verse="BGT_C15_V01">~~

~~<p>'पृथङ्ग् मूलं हरिस्त्वस्य जगद्वृक्षस्य भूमिवत् ।</p>~~

~~<p>सत्त्वादियुक्ते चिदचित्प्रकृती मूलभागवत् ।</p>~~

~~<p>अत्रापि चिदचिद्योगो वृक्षवत् सम्प्रकीर्तितः ।</p>~~

~~<p>पृथिवीदेवतावत् तद्धरिर्मृद्वदचेतना ।</p>~~

~~<p>उत्तमत्वात्तु मूलानामूर्ध्वमूलस्त्वयं स्मृऽतः ।</p>~~

~~<p>नीचास्ततो महदहम्बुद्धयो भूतसंयुताः ।</p>~~

~~<p>शाखाश्छन्दांसि पर्णानि काममोक्षफले ह्यतः'' ॥१ ॥</p>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C18_V67

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C18

| verse_type = shloka

| verse_line1 = इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन ।

| verse_lines = इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन ।;न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योभ्यसूयति॥६७ ॥

| verse_line2 = न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योभ्यसूयति॥६७ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

~~<div class~~=~~"verse-~~text">

{{Bhashyam

<~~div~~ class="~~shloka~~">

| verse_id = BGT_C18_V67

<span class="~~shloka~~-~~line~~">~~अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः~~ ।</span>

| id = BGT_C18_V67_B01

<span class="~~shloka~~-~~line~~">~~अधश्च मूलान्यनुसन्ततानि कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके ॥ २ ॥~~</span>

| text = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Sbhbdanirnaya-id">अतपस्कायैव न वाच्यम् । अशुश्रूषवे पुनश्चेति दोषाधिक्यमशुश्रूषोर्दर्शयितुं चशब्दः । एवमभक्ताय कदापि न वाच्यम् । कदाचिदल्पतपसोल्पशुश्रूषोरपि भक्त्याधिक्ये वाच्यं भवतीति कदाचनेति विशेषः । अभक्ताच्च न वाच्यमसूयोरिति तत्रापि चशब्दः ।<br/>'समुच्चये तथाधिक्ये न्यूनत्वे चः प्रयुज्यते'' ।</span></span> इति शब्दनिर्णये ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">'अभक्तादपि पापः स्यादसूयुर्दोषदृग् यतः''</span></span>इति च पाद्मे ॥६७ ॥

</~~div~~>

}}

</~~div~~>

~~</div>~~

~~<div class="bhashya" id="BGT_C15_V02_B01" data-verse="BGT_C15_V02">~~

~~<p>कारणेषु स्थितं कार्यं व्याप्तं कार्येषु कारणम् ।</p>~~

~~<p>अन्योन्यसंयुताः शाखाः मूलानि च सदैव तु ।</p>~~

~~<p>विषयाः दर्शनीयत्वात् प्रवालसदृशाः मताः ॥२ ॥</p>~~

</div>

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C18_V68

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C18

| verse_type = shloka

| verse_line1 = य इदं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति ।

| verse_lines = य इदं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति ।;भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः॥६८ ॥

| verse_line2 = भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः॥६८ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id~~=~~"BGT_C15_V03" type="shloka" data-doc="~~BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C18_V69

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~न ~~रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो~~ न ~~चादिर्न~~ च ~~सम्प्रतिष्ठा~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C18

~~<span class~~=~~"shloka-line">अश्वत्थमेनं सुविरूढमूल- मसङ्गशस्रेण दृढेन छित्त्वा॥ ३~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः ।

~~</div>~~

| verse_lines = न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः ।;भविता न च मे तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि॥६९ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = भविता न च मे तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि॥६९ ॥

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C15_V04" type="shloka" data-doc="BGT">~~

{{VerseBlock

~~<div class="verse-text">~~

| verse_id = BGT_C18_V70

~~<div class="shloka">~~

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">ततः परं तत्परिमार्गितव्यं यस्मिन् गता न निवर्तन्ति भूयः ।</span>~~

| chapter_id = BGT_C18

<span class="shloka-line">तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी॥ ४ ॥</span>

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः ।

~~</div>~~

| verse_lines = अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः ।;ज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः॥७० ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = ज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः॥७० ॥

}}

~~<div class~~=~~"bhashya" id="BGT_C15_V04_B01" data-verse="BGT_C15_V04">~~

~~<p>जगद्वृक्षोयमश्वत्थो ह्यश्ववच्चञ्चलात्मकः ।</p>~~

~~<p>अव्ययोयं प्रवाहेण स्वस(क्ति)क्तज्ञानहेतिना ।</p>~~

~~<p>विष्णोः सम्यक् पृथग्दृष्टिनामच्छेदनभाक् सदा ।</p>~~

~~<p>अव्यक्तादिसमस्तं तु नेति नेत्यादिवाक्यतः ।</p>~~

~~<p>बोधेनैव पृथग् विष्णोः कृत्वा मृग्यः स केशवः ।</p>~~

~~<p>तमेवाद्यं प्रपद्येत यदंशाभासको ह्ययम् ।</p>~~

~~<p>जीवराशिः समस्तोपि ब्रह्मरुद्रेन्द्रपूर्वकः ॥ ३-४ ॥</p>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C15_V05" type="shloka" data-doc="~~BGT">

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

~~<div class~~="shloka">

~~<span class~~=~~"shloka-line">निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः ।</span>~~

<span class="shloka-line">द्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुःखसञ्ज्ञै- र्गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत्॥ ५ ॥</span>

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C15_V06" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम॥६ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C15_V07" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">मनःषष्ठानींद्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति॥७ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="bhashya" id="BGT_C15_V07_B01" data-verse="BGT_C15_V07">~~

~~<p>किञ्चित् सादृश्यमात्रेण भिन्नोप्यंश इवोच्यते ।</p>~~

~~<p>ईश्वरस्तु यदा त्वस्य शरीरं विशति प्रभुः ।</p>~~

~~<p>मनःपष्ठानींद्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति ॥ शब्दादीन् प्रति ... ॥ ७ ॥</p>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C15_V08" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात्॥८ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="bhashya" id="BGT_C15_V08_B01" data-verse="BGT_C15_V08">~~

~~<p>... अथ यदा जीवमादाय यात्यतः ।</p>~~

~~<p>गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात् ॥८ ॥</p>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C15_V09" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं~~ च ~~रसनं घ्राणमेव च ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">अधिष्ठाय मनश्चायं विषयानुपसेवते॥९ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C15_V10" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">उत्क्रामन्तं स्थितं वापि भुञ्जानं वा गुणान्वितम् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः॥१० ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C15_V11" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">यतन्तोप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः॥११ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C15_V12" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">यदादित्यगतं तेजो जगद् भासयतेखिलम् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">यच्चन्द्रमासि यच्चाग्नौ तत्तेजो विदि्ध मामकम्॥१२ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="bhashya" id="BGT_C15_V12_B01" data-verse="BGT_C15_V12">~~

~~<p>भुङ्क्ते हरिः शुभान् भोगानिंद्रियेषु व्यवस्थितः ।</p>~~

~~<p>पूर्णानन्दोपि भगवान् क्रीडया भुङ्क्त एव तु ॥ ९-१२ ॥</p>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C15_V13" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः॥१३ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C15_V14" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम्॥१४ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C15_V15" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">सर्वस्य चाहं हृदि संनिविष्टो मत्तः स्मृऽतिर्ज्ञानमपोहनं च ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम्॥ १५ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C15_V16" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोक्षर उच्यते॥१६ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C15_V17" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः॥१७ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C15_V18" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">यस्मात्क्षरमतीतोहमक्षरादपि चोत्तमः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">अतोस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः॥१८ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C15_V19" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">यो मामेवमसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत॥१९ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C15_V20" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयानघ ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">एतद्बुद्ध्वा बुदि्धमान् स्यात्कृतकृत्यश्च भारत॥२० ॥</span>~~

~~</div>~~

<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे पुराणपुुरुषोत्तमयोगो नाम पञ्चदशोध्यायः ॥</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये पञ्चदशोध्यायः ॥</div>

~~<div class="bhashya" id="BGT_C15_V20_B01" data-verse="BGT_C15_V20">~~

<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narayanashruthi-id">सौम्यत्वात् सोमनामासौ सोममण्डलगः सदा । स एवाग्निस्थितो विष्णुः नाम्ना वैश्वानरः सदा । सर्वेषां स नराणां यदुपजीव्यः सदैव च । स एव व्यासरूपेण वेदान्तकृदुदाहृतः । ब्रह्मरुद्रादयः सर्वे शरीरक्षरणात् क्षराः । श्रीरक्षरात्मेत्युदिता नित्यचिद्देहका यतः । चेतनाचेतनस्यास्य राशेः संस्थापकत्वतः । कूटस्थ आत्मा सा ज्ञेया परमात्मा हरिः स्वयम् । 'क्षराक्षरात्मनोर्यस्मादुत्तमः स सदानयोः । पुरुषोत्तमनाम्नातः प्रसिद्धो लोकवेदयोः'' ॥</span></span> इति नारायणश्रुतिः ।॥ १३-२० ॥

~~</div>~~

~~== षोडशोऽध्यायः ==~~

~~<div class="adhyaya-block" data-doc="BGT" data-chap="16">~~

~~<p class="adhyaya-trans">षोडशोऽध्यायः</p>~~

~~</div>~~

~~<div class="introduction" id="BGT_C16_I01" data-verse="BGT_C16">~~

~~<p>पुमर्थसाधनविरोधीनि अनेनाध्यायेन दर्शयति-</p>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C16_V01" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

<span class="shloka-line">अभयं सत्त्वसंशुदि्धर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः। दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम्॥ १ ॥</span>

~~</div>~~

~~<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C16_V02" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">दया भूतेष्वलोलुत्वं मार्दवं ह्रीरचापलम्॥२ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C16_V03" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">भवन्ति सम्पदं दैवीमभिजातस्य भारत॥३ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C16_V04" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">दम्भो दर्पोभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ सम्पदमासुरीम्॥४ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C16_V05" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">दैवी सम्पद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">मा शुचः सम्पदं दैवीमभिजातोसि पाण्डव॥५ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C16_V06" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">द्वौ भूतसर्गौ लोकेस्मिन् दैव आसुर एव च ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">दैवो विस्तरशः प्रोक्त आसुरं पार्थ मे शृृणु॥६ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C16_V07" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुराः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">न शौचं नापि चाचारो न सत्यं तेषु विद्यते॥७ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C16_V08" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">अपरस्परसम्भूतं किमन्यत्कामहैतुकम्॥८ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C16_V09" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोल्पबुद्धयः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोहिताः॥९ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C16_V10" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">काममाश्रित्य दुष्पूरं दम्भमानमदान्विताः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">मोहाद्गृहीत्वासद्ग्राहान्प्रवर्तन्तेशुचिव्रताः॥१० ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C16_V11" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिताः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">कामोपभोगपरमा एतावदिति निश्चिताः॥११ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C16_V12" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">आशापाशशतैर्बद्धाः कामक्रोधपरायणाः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">ईहन्ते कामभोगार्थमन्यायेनार्थसञ्चयान्॥१२ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C16_V13" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">इदमद्य मया लब्धमिमं प्राप्स्ये मनोरथम् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">इदमस्तीदमपि मे भविष्यति पुनर्धनम्॥१३ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C16_V14" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">असौ मया हतः शत्रुर्हनिष्ये चापरानपि ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">ईश्वरोहमहं भोगी सिद्धोहं बलवान् सुखी॥१४ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C16_V15" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">आढ््योभिजनवानस्मि कोन्योस्ति सदृशो मया ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्य इत्यज्ञानविमोहिताः॥१५ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C16_V16" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">अनेकचित्तविभ्रान्ता मोहजालसमावृताः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">प्रसक्ताः कामभोगेषु पतन्ति नरकेशुचौ॥१६ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C16_V17" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">आत्मसम्भाविताः स्तब्धा धनमानमदान्विताः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">यजन्ते नामयज्ञैस्ते दम्भेनाविधिपूर्वकम्॥१७ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C16_V18" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोम्यसूयकाः॥१८ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C16_V19" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">तानहं द्विषतः क्रूरान्संसारेषु नराधमान् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु॥१९ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C16_V20" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम्॥२० ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C16_V21" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्त्रयं त्यजेत्॥२१ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C16_V22" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">एतैर्विमुक्तः कौन्तेय तमोद्वारैस्त्रिभिर्नरः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">आचरत्यात्मनः श्रेयस्ततो याति परां गतिम्॥२२ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C16_V23" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">न स सिदि्धमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम्॥२३ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C16_V24" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि॥२४ ॥</span>~~

~~</div>~~

<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे दैवासुरसम्पद्विभागयोगो नाम षोडशोध्यायः ॥</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये षोडशोध्यायः ॥</div>

~~<div class="bhashya" id="BGT_C16_V24_B01" data-verse="BGT_C16_V24">~~

<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">देवासुरलक्षणम्- 'येतिमानेन मन्यन्ते परमेशोहमित्यपि मिथ्या जगदिदं सर्वं भ्रमजत्वान्न तिष्ठति । मिथ्यात्वान्नेश्वरोस्यास्ति परेभ्यो न च जायते । स्वस्मिन्नपि तथान्यस्मिन् नियन्तान्य इतीरिते । प्रद्विषन्त्यसुरास्ते तु सर्वे यान्त्यधरं तमः । अयोग्येशत्वकामत्वात् लोभाच्चात्मसमर्पणे । तत्त्व(वेदेषु)वादिषु कोपाच्च तत(तम)स्तेषां न दुर्लभम् । अक्षानुमागमानां च स्वोक्तेरपि विरोधिनः । यस्मात् तेतोसुरा ज्ञेया एवमन्येपि तादृशाः । ये तु विष्णुं परं ज्ञात्वा यजन्तेनन्यदेवताः । प्रत्यक्षाद्यविसंवादिज्ञानादेव विमुक्तिगाः'' ॥</span></span> इति ब्रह्मवैवर्ते । 'निबन्धाय'' नीचस्थानेन्धे तमसि बन्धाय । 'सर्गाणां सुबहुत्वेपि शुभाशुभपथाधिकौ । देवासुराख्यौ द्वावेव गन्धर्वाद्यास्तदन्तराः । मुक्तिगा एव विज्ञेया देवा एव विमुक्तिगाः'' ॥ इति च । 'विमोक्षाय'' इत्यत्र वीत्युपसर्गादेव च मोक्षनानात्वं ज्ञायते । 'देवासुरनरत्वाद्या जीवानां तु निसर्गतः । निसर्गो नान्यथैतेषां केनचित् क्वचिदेव वा । देवाः शापबलादेव प्रह्लादादित्वमागताः । अतः पुनश्च देवत्वं ते यान्ति निजमेव तु । हेतुतः सोन्यथाभावो रक्तता स्फटिके यथा । ततो नित्यश्च नाप्येष स्वभाव विनिवर्तकः । किञ्चाक्रम्यैव तं तिष्ठेद् देवसर्गस्ततो हि यः । अशोच्य एव विज्ञेयो मोक्षयोग्यो हरेः प्रियः'' ॥ इति च ॥ १-२४ ॥

~~</div>~~

~~== सप्तदशोऽध्यायः ==~~

~~<div class="adhyaya-block" data-doc="BGT" data-chap="17">~~

~~<p class="adhyaya-trans">सप्तदशोऽध्यायः</p>~~

~~</div>~~

~~<div class="introduction" id="BGT_C17_I01" data-verse="BGT_C17">~~

~~<p>गुणभेदान् प्रपञ्चयत्यनेनाध्यायेन ।सदसत्कर्मविवेकः ।</p>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C17_V01" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयान्विताः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वमाहो रजस्तमः॥१ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C17_V02" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां शृृणु॥२ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C17_V03" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">श्रद्धामयोयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः॥३ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="bhashya" id="BGT_C17_V03_B01" data-verse="BGT_C17_V03">~~

<p>सत्त्वानुरूपा जीवानुरूपा अतो ये सात्त्विकश्रद्धास्ते सात्त्विका इति (ज्ञेयाः) ज्ञायन्तेन्येन्य इति । श्रद्धामयः श्रद्धास्वरूपः ।</p>

~~<p>'श्रद्धा स्वरूपं जीवस्य तस्माच्छ्रद्धाविभेदतः ।</p>~~

~~<p>उत्तमाधममध्यास्तु जीवा ज्ञेयाः पृथक् पृथक् ।</p>~~

~~<p>स्वरूपभूता श्रद्धैव तमोगानां च मोक्षिणाम् ।</p>~~

~~<p>शिष्यते संसृतिस्थानां श्रद्धारूपं मनोपरम् ।</p>~~

~~<p>तत्र स्वरूपश्रद्धैव व्यज्यते प्रायशः क्वचित् ।</p>~~

~~<p>सात्विकस्य तमोरूपा श्रद्धान्तःकरणात्मिका ।</p>~~

~~<p>सात्त्विकी तामसस्यापि भूयस्त्वात् तद् विविच्यते ।</p>~~

~~<p>श्रद्धेत्यास्तिक्यनिष्ठोक्ता सा येषां दैवतोत्तमे ।</p>~~

~~<p>विष्णौ तद्भक्तबुद्ध्यैव रमाब्रह्मादिकेषु तु ।</p>~~

~~<p>ते सात्त्विका इति ज्ञेयास्तैरिष्टं विष्णुरेव तु ।</p>~~

~~<p>श्रीश्च साध्यक्षविद्याख्या ब्रह्मेन्द्राद्याश्च देवताः ।</p>~~

~~<p>विबुधत्वात्तु मन्वाख्या भुञ्जते प्रीतिपूर्वकम् ।</p>~~

~~<p>व्यामिश्रयाजिनो ये तु विष्ण्वाधिक्ये ससंशयाः ।</p>~~

~~<p>स्वरूपमात्रे देवानां श्रद्धायुक्ताश्च सर्वदा ।</p>~~

~~<p>राजसास्ते तु विज्ञेयास्तैरिष्टं यक्षराक्षसाः ।</p>~~

~~<p>दीनत्वाद् देवनामानो ब्रह्मेन्द्रादिसनामकाः ।</p>~~

~~<p>गृह्णन्ति ये हरिं त्वन्यदेवादिसममेव वा ।</p>~~

~~<p>नीचं ब्रह्माद्यनन्यं वा मन्यन्ते नेति चाखिलम् ।</p>~~

~~<p>तत्तच्छ्रद्धायुतास्ते तु तामसाः परिकीर्तिताः ।</p>~~

~~<p>भूतप्रेतास्तु तैरिष्टं शिवस्कन्दादिनामकाः ।</p>~~

~~<p>साक्षाच्छिवपरीवारा भुञ्जते ह्यतितामसाः ।</p>~~

~~<p>मोक्षः साङ्कल्पिकः स्वर्गो भूतादित्वं फलं क्रमात् ।</p>~~

~~<p>त्यक्त्वापि शास्त्रविहितं मिथ्याज्ञानविवर्जिताः ।</p>~~

~~<p>भक्त्या विष्णुं यजन्तो ये निषिद्धाचरणोज्ज्ञिताः ।</p>~~

~~<p>तेपि यान्ति हरिं शास्त्रविधानस्थाः कुतः पुनः ॥३ ॥</p>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C17_V04" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">यजन्ते सात्त्विका देवान्यक्षरक्षांसि राजसाः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">प्रेतान्भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः॥४ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C17_V05" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">दम्भाहङ्कारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः॥५ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C17_V06" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">कर्शयन्तः शरीरस्थं भूतग्राममचेतसः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">मां चैवान्तः शरीरस्थं तान्विद्ध्यासुरनिश्चयान्॥६ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C17_V07" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">यज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं शृृणु॥७ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="bhashya" id="BGT_C17_V07_B01" data-verse="BGT_C17_V07">~~

<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपोधनाः (तपो जनाः) । डम्भाहङ्कारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः । अकृशानपि लक्ष्म्यादीन् देवान् विष्णुपरायणान् । विष्णुं च सर्वदेहस्थान् कृशत्वेन विजानते । तेषामल्पगुणत्वेन कल्पनात् ते तमो ध्रुवम् । यान्ति ज्ञेयाश्च ते दैत्याः पिशाचा वाथ राक्षसाः ॥ अन्नैश्चैवाथ यज्ञाद्यैः प्रायो ज्ञेया इमे नराः । सात्त्विका सात्त्विकान् कुर्युर्यस्मादन्ये तथेतरान् ॥ ओन्तत्सदिति यद् विष्णोर्नामत्रयमुदाहृतम् । प्रसिद्धं वैदिकं तस्मात् कर्म सद्विषयं हि सत् । तत्राश्रद्धाकृतं तस्मादसदित्येव कीर्त्यते । विप्रा वेदाश्च यज्ञाश्च यस्मादोताः परस्परम् । विहिता विष्णुना तेन विष्णुरोमिति कीर्तितः । ओतमस्मिन्निदं सर्वमिति चोक्तः स ओमिति । तस्मादोमिति यज्ञादीन् प्रवर्तन्ते हि वैदिकाः । अनोङ्कृतं ह्यासुरं स्याद् यत् तस्मादोङ्कृतं त्वपि । ओङ्कारार्थहरेः सम्यगज्ञानादासुरं भवेत् । फलं त्वनभिसन्धाय तद् ब्रह्म स्यान्ममास्पदम् । इति यत् क्रियते कर्म तन्नामातो जनार्दनः । अभिसन्धितं हि तत् प्रोक्तं ततं वा स्वगुणैः सदा'' ॥ इत्यादि च । 'मयः(मयं) प्रधानमुद्दिष्टं स्वरूपं कार्यमेव च''</span></span> इति शब्दनिर्णये । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">शास्त्रविहितमपि भगवच्छ्रद्धाहीनमसदेवेति वक्ष्यति'अश्रद्धया हुतम्'' इति । भगवच्छ्रद्धारहितत्वादेव चाशास्त्रविहितं भवति । 'विष्णुभक्तिविधानार्थं सर्वं शास्त्रं प्रवर्तते'' ॥</span></span> इति पैङ्गिश्रुतिः ।॥ ४-७ ॥

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C17_V08" type~~=~~"shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">रस्याः स्निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराः सात्त्विकप्रियाः ॥८ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="bhashya" id="BGT_C17_V08_B01" data-verse="BGT_C17_V08">~~

<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">स्थिराः स्थिरगुणाः घृतादयः । कवादीनामप्यारोग्यरसाद्यर्थत्वेन सात्त्विकत्वमेव । रस्यादीनामपि राजसत्वमनारोग्यादिहेतुत्वे ।'दुःखशोकामयप्रदाः'' इत्युक्तेः । सत्त्वं साधुभावः । भवति हि सोपि शुच्यन्नात् । 'हृद्यं पश्चान्मनोहारि प्रियं तत्कालसौख्यदम् । सुखदं दीर्घसुखदं रस्यमभ्यास सौख्यदम्'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये ॥८ ॥

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C17_V09" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">कवाम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">आहारा राजसस्येष्टा दुःखशोकामयप्रदाः॥९ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="bhashya" id="BGT_C17_V09_B01" data-verse="BGT_C17_V09">~~

~~<p>रूक्षं नीरसम् । तीक्ष्णं सर्षपादि ॥ ९ ॥</p>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C17_V10" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं~~ च ~~यत् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम्॥१० ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="bhashya" id="BGT_C17_V10_B01" data-verse="BGT_C17_V10">~~

<p>'यामान्तरितपाकं तु यातयाममुदीर्यते । क्वचिच्च गतसारं स्यान्नियम्यं यातमस्य यत्'' ॥ इति च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">पूर्वं स्वादु पश्चादन्यथाजातं गतरसम्'शुद्धभागवतानां तु स्वभावापेक्षयैव तु । स्वादुत्वादि विजानीयात् पदार्थानां न चान्यथा'' ॥</span></span> इति सूदशास्त्रे । ॥१० ॥</p>

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C17_V11" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो~~ य ~~इज्यते ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्त्विकः॥११ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C17_V12" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">अभिसन्धाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विदि्ध राजसम्॥१२ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C17_V13" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">विधिहीनमसृष्टान्नं मन्त्रहीनमदक्षिणम् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते॥१३ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C17_V14" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते॥१४ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C17_V15" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत्~~ ।~~</span>~~

~~<span class="shloka-line">स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते॥१५ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="bhashya" id="BGT_C17_V15_B01" data-verse="BGT_C17_V15">~~

<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">'यागात्तु राजसात् स्वर्गः साङ्कल्पिक उदाहृतः । लोकः स दीनदेवानां सनाम्नां वासवादिभिः । विष्णावश्रद्धयायोग्यकामाच्चैषां पुनर्भवेत् । नरकं च विना यज्ञं राजसा नरलोकगाः । निषिद्धकर्म कुर्युश्चेदीयुस्ते नरकं ध्रुवम् । 'कदाचित् सात्त्विकाः कुर्युः कर्म राजसतामसम् । अन्येन्यच्च तथाप्येषां स्थितिः स्वाभावि(की)के पुनः । स्वं स्वं कर्म तु सर्वेषां सदैव स्यान्महत्फलम् । अन्यदल्पफलं चैव बाहुल्यं तेषु लक्षणम्'' ॥</span></span> इति पाद्मे ॥ १२-१५ ॥

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C17_V16" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">मनः प्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">भावसंशुदि्धरित्येतत्तपो मानसमुच्यते॥१६ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="bhashya" id="BGT_C17_V16_B01" data-verse="BGT_C17_V16">~~

~~<p>मौनं मननम् ॥ १६ ॥</p>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C17_V17" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत्त्रिविधं नरैः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते॥१७ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C17_V18" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">सत्कारमानपूजार्थं तपो दम्भेन चैव यत् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">क्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमध्रुवम्॥१८ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C17_V19" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">मूढग्राहेणात्मनो यत्पीडया क्रियते तपः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">परस्योत्सादानर्थं वा तत्तामसमुदाहृतम्॥१९ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C17_V20" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">दातव्यमिति यद्दानं दीयतेनुपकारिणे ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृऽतम्॥२० ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C17_V21" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">यत्तु प्रत्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुनः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">दीयते च परिक्लिष्टं तद्दानं राजसं स्मृऽतम्॥२१ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C17_V22" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">ओशकाले यद्दानमपात्रेभ्यश्च दीयते ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम्॥२२ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="bhashya" id="BGT_C17_V22_B01" data-verse="BGT_C17_V22">~~

<p>युक्तैः भगवदर्पणादियोगयुक्तैः । युक्तैरिति दानादिषु सर्वत्र समम् ॥ १७-२२ ॥</p>

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C17_V23" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">ॐ तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृऽतः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुरा ॥२३ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C17_V24" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम् ॥२४ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C17_V25" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">तदित्यनभिसन्धाय फलं यज्ञतपःक्रियाः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">दानक्रियाश्च विविधाः क्रियन्ते मोक्षकाङ्क्षिभिः॥२५ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C17_V26" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यते ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते॥२६ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C17_V27" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चोच्यते ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">कर्म चैव तदर्थीयं सदित्येवाभिधीयते॥२७ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C17_V28" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह॥२८ ॥</span>~~

~~</div>~~

<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे श्रद्धात्रयविभागयोगो नाम सप्तदशोध्यायः ॥</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये सप्तदशोध्यायः ॥</div>

~~<div class="bhashya" id="BGT_C17_V28_B01" data-verse="BGT_C17_V28">~~

<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruthi-id">तत्सम्बन्धित्वादेव कर्मादि सत् । ओं तत्सदिति नाम्नां विष्णौ प्रसिद्धत्वात् । ''स्रवत्यनोङ्कृतं ब्रह्म परस्ताच्च विशीर्यते । अनोङ्कृतं आसुरं कर्म"</span></span> इति श्रुतेः अनोङ्कृतस्य आसुरत्वप्रसिद्धेः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">''अनर्थज्ञोदितो मन्त्रो निरर्थस्त्राति मानतः । यन्मन्त्रस्तेन कथितो मन्त्रार्थो ज्ञेय एव तत्" ॥</span></span> इति पैङ्गिश्रुतेश्च । तदर्थत्वेन फलानभिसन्धिपूर्वककर्मणः एव सात्विकत्वाच्च । तद्भक्त्या तत्स्मरणपूर्वकमेव कर्म सत् अन्यदसदेवेति भावः । राजसस्यापि असदन्तर्भाव एव । विष्णुश्रद्धारहितत्वात् ॥ 'सात्त्विकं मोक्षदं कर्म राजसं सृतिदुःखदम् । तामसं पातदं ज्ञेयं तत् कुर्यात् कर्म वैष्णवम्'' ॥ इत्याग्नेये॥२३-२८॥

~~</div>~~

~~== अष्टादशोऽध्यायः ==~~

~~<div class="adhyaya-block" data-doc="BGT" data-chap="18">~~

~~<p class="adhyaya-trans">अष्टादशोऽध्यायः</p>~~

~~</div>~~

~~<div class="introduction" id="BGT_C18_I01" data-verse="BGT_C18">~~

~~<p>पूर्वोक्तं साधनं सर्वं सङ्क्षिप्योपसंहरति अनेनाध्यायेन-</p>~~

~~</div>~~

~~<div class="introduction" id="BGT_C18_I02" data-verse="BGT_C18">~~

~~<p>सर्वाध्यायोक्तधर्मस्य समासतो निर्णयात्मकोनुक्तत्रैगुण्यवादी चायम् ।</p>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V01" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">त्यागस्य च हृषीकेश पृथक्केशिनिषूदन॥१ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V02" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">काम्यानां कर्मणां न्यासं सन्यासं कवयो विदुः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः॥२ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V03" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यमिति चापरे॥३ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="bhashya" id="BGT_C18_V03_B01" data-verse="BGT_C18_V03">~~

<p>'मनीषिणः'' इत्युक्तत्वात् तेप्यनिन्द्याः । अतः 'त्याज्यं दोषवत्'' इत्यस्यार्थः 'सङ्गं त्यक्त्वा फलं च'' इति ॥ ३ ॥</p>

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V04" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">निश्चयं शृृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः॥४ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V05" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम्॥५ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V06" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम्॥६ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="bhashya" id="BGT_C18_V06_B01" data-verse="BGT_C18_V06">~~

<p>द्रव्ययज्ञादीनां मध्ये स्वोचितो यज्ञो विद्यादानादिषु स्वोचितं दानं स्वोचितं तपश्च सर्वैर्वर्णाश्रमिभिरन्यैश्च कार्यमेवेत्यर्थः । विष्णुनामस्वाध्यायोन्त्यानां सत्योपवासादितपश्च ॥ ५,६ ॥</p>

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V07" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः॥७ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="bhashya" id="BGT_C18_V07_B01" data-verse="BGT_C18_V07">~~

<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">सङ्गफलत्यागमृते स्वरूपत्यागः कार्य इति मिथ्याज्ञानाख्यमोहात् । 'स्वयज्ञादीन् परित्यज्य निरयं यात्यसंशयम्'' ।</span></span> इति पाद्मे ॥ ७ ॥

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V08" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत्॥८ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V09" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">कार्यमित्येव यत् कर्म नियतं क्रियतेर्जुन ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः॥९ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="bhashya" id="BGT_C18_V09_B01" data-verse="BGT_C18_V09">~~

<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">मोहं विना दृष्टदुःखमित्येव । दुःखशब्देन केवलमानसम् । कायक्लेशस्य पृथगुक्तेः । 'दुःखं तु मानसं ज्ञेयमायासो बाह्य उच्यते । 'दुःखं तु मानसं ज्ञेयमायासो बाह्य उच्यते । विशेषस्य विवक्षायामन्यथा सर्वमेव तु'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये ॥ ८,९ ॥

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V10" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः॥१० ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V11" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते॥११ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="bhashya" id="BGT_C18_V11_B01" data-verse="BGT_C18_V11">~~

~~<p>'न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म केवलं दृष्टदुःखदम् ।</p>~~

~~<p>जन्मान्तरकृते पुण्ये न सज्जेत् सात्त्विकश्चले ।</p>~~

~~<p>यः सम्यक् तत्त्वविद् विष्णोस्तदर्पणधियैव तु ।</p>~~

~~<p>फलेच्छावर्जितस्तस्य कर्मबन्धाय नो भवेत् ।</p>~~

~~<p>बहुलं चेदल्पदोषं यावदेवापरोक्षदृक्'' ॥ इति च ॥ १०,११ ॥</p>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V12" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित्॥१२ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="bhashya" id="BGT_C18_V12_B01" data-verse="BGT_C18_V12">~~

~~<p>अन्येषामिष्टम् । अस्य तु त्यागित्वादेव नेष्टम् ।</p>~~

<p>'ज्ञानादेर्मोक्षभोग्याच्च नान्यत् स्यात् कर्मणः फलम् ॥ त्यागिनस्तत्त्वसंवेत्तुरन्येषां तदृते फलम्'' ॥ इति च ।</p>

<p>केवलकाम्यकर्मणां फलानपेक्षयाप्यकरणमित्येतावांस्त्यागात् संन्यासस्य विशेष इत्यत्यागिनां प्रतियोगित्वेन न्यासिन उक्ताः । त्यागित्वं तेषामपि ह्यस्ति ।</p>

~~<p>'परेच्छयापि ये काम्यं कर्म कुर्युर्न तु क्वचित् ।</p>~~

~~<p>न्यासिनो नाम तेन्येभ्यः फलत्यागिभ्य उत्तमाः'' ॥ इति च ॥१२ ॥</p>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V13" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम्॥१३ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="bhashya" id="BGT_C18_V13_B01" data-verse="BGT_C18_V13">~~

~~<p>'कथितं परमं साङ्ख्यं कपिलाख्येन विष्णुना ।</p>~~

~~<p>सेश्वरं वैदिकं साक्षाज्ज्ञेयमन्यदवैदिकम्'' ॥ इति च ॥१३ ॥</p>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V14" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम्॥१४ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V15" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः॥१५ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="bhashya" id="BGT_C18_V15_B01" data-verse="BGT_C18_V15">~~

~~<p>अधिष्ठानं शरीरादि ॥ १४, १५ ॥</p>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V16" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">पश्यत्यकृतबुदि्धत्वान्न स पश्यति दुर्मतिः॥१६ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V17" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">यस्य नाहङ्कृतो भावो बुदि्धर्यस्य न लिप्यते ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">हत्वापि स इमाल्लोकान्न हन्ति न निबध्यते॥१७ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="bhashya" id="BGT_C18_V17_B01" data-verse="BGT_C18_V17">~~

~~<p>'स्वातन्त्र्यमीश्वरे वेत्ति नैवात्मनि कदाचन ।</p>~~

~~<p>ईश्वराधीनमेवात्मन् स्वातन्त्र्यं तु जडान् प्रति ।</p>~~

~~<p>तारतम्येन लक्ष्म्यादेर्जीवान् प्रति च सर्वशः ।</p>~~

~~<p>यस्तदर्थं समुत्पन्नो यथा रुद्रो यथा यमः ।</p>~~

~~<p>हत्वापि स इमान् लोकान् न हन्ति न निबद्ध्यते ।</p>~~

~~<p>अज्ञस्तदर्थं जातोपि ब(व)द्ध्यते दैत्यवद् ध्रुवम् ।</p>~~

~~<p>अपरोक्षदृङ्ग् न जातो यस्तदर्थं मुक्तिगं सुखम् ।</p>~~

~~<p>ह्रसेत् तस्य परोक्षज्ञः किञ्चिद् दोषेण लिप्यते'' ॥ इति च ।</p>~~

<p>अस्वातन्त्र्यज्ञानात् हन्मीति भावोप्यस्य नास्तीति न हन्ति । अन्यस्य भावोस्तीति विशेषः । 'बुदि्धर्यस्य न लिप्यते'' इति । रागान्न हन्ति, किन्तु धर्मबुद्ध्या ।</p>

~~<p>'स्वातन्त्र्यं मन्यमानस्य रागाद् धर्मं च कुर्वतः ।</p>~~

~~<p>तन्निमित्तस्तु दोषः स्याद् गुणश्च स्यात् सुकर्मजः'' ॥ इति च ॥१७ ॥</p>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V18" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसङ्ग्रहः॥१८ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="bhashya" id="BGT_C18_V18_B01" data-verse="BGT_C18_V18">~~

~~<p>'सम्प्रेरयितुरीशस्य कर्मस्वखिलचेतनान् ।</p>~~

~~<p>ज्ञातृज्ञेयज्ञानरूपा प्रेरणा सा स एव यत् ।</p>~~

~~<p>स्वरूपेणैव नित्या सा विशेषात्मतया भवेत् ।</p>~~

~~<p>विशेषोपि स्वरूपेण नित्यश्च स्याद् विशेषतः ।</p>~~

~~<p>स्वनिर्वाहकता यस्मान्नानवस्था विशिष्टवत् ।</p>~~

~~<p>विशेष्यस्य विशिष्टस्याप्यभेदे(प्य)पि विवादिनि ।</p>~~

~~<p>विशेषोस्त्येव नात्रापि ह्यनवस्था कदाचन ।</p>~~

~~<p>ज्ञातुरन्योहमिति तु कस्याप्यनुभवो न हि ।</p>~~

~~<p>अस्मि ज्ञातैवाहमिति भेदस्तस्मात् तयोः कुतः ।</p>~~

~~<p>पश्यामीति विशेषोयमिदानीं मे समुत्थितः ।</p>~~

~~<p>इत्याद्यनुभवाद् भेदो न विशेष्यविशिष्टयोः ।</p>~~

~~<p>विशेषणं तु द्विविधं विशेषाख्यं तथेतरत् ।</p>~~

~~<p>विशेषमणयेद् येन प्रोक्तं तेन विशेषणम् ।</p>~~

~~<p>विशेषोपि विशेषस्य स्वस्यैव गमको भवेत्'' ॥ इत्यादि तत्त्वविवेके ।</p>~~

<p>सङ्ग्रहः पञ्चकारणानां सङ्क्षेपः । अधिष्ठानस्य करणेन्तर्भावात् । दैवशब्दोदितेश्वरस्यैव मुख्यकर्तृत्वात् स्वतन्त्रकर्त्रोः कर्तृशब्देनैवोक्तेः त्रैविध्यम् । कर्म चेष्टा ॥१८ ॥</p>

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V19" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">प्रोच्यते गुणसङ्ख्याने यथावच्छृणु तान्यपि॥१९ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="bhashya" id="BGT_C18_V19_B01" data-verse="BGT_C18_V19">~~

~~<p>एवं गुणसङ्ख्याने परमसाङ्ख्यशास्त्रे ॥ १९ ॥</p>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V20" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विदि्ध सात्त्विकम्॥२० ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="bhashya" id="BGT_C18_V20_B01" data-verse="BGT_C18_V20">~~

~~<p>'अस्तित्वाद् भूतनामभ्यः सर्वजीवेभ्य एव यत् ।</p>~~

~~<p>मुक्तेभ्योपि पृथक्त्वेन विष्णोः सर्वत्रगस्य च ।</p>~~

~~<p>ऐक्येन च स्वरूपाणां प्रादुर्भावादिकात्मनाम् ।</p>~~

~~<p>तारतम्येन जीवानां भेदेनैव परस्परम् ।</p>~~

~~<p>जडेभ्यश्चैव जीवानां जडानां च परस्परम् ।</p>~~

~~<p>तेभ्यो विष्णोश्च सम्यक् तल्लक्षणज्ञानपूर्वकम् ।</p>~~

~~<p>ज्ञानं सात्त्विकमुद्दिष्टं यत् साक्षान्मुक्तिकारणम्'' ॥२० ॥</p>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V21" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान् पृथग्विधान् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विदि्ध राजसम्॥२१ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V22" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">अतत्त्वार्थवदल्पं च तत्तामसमुदाहृतम्॥२२ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="bhashya" id="BGT_C18_V22_B01" data-verse="BGT_C18_V22">~~

<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">'विष्णोरन्यस्य याथार्थ्यज्ञानं राजसमुच्यते । यदि विष्णुं न जानाति यदि वा मिश्रतत्त्ववित् । अन्यथाकरणीयत्वात् कार्याख्यं जीवमेव यः । अकार्यं ब्रह्म जानाति स एवाखिलमित्यपि । एकजीवपरिज्ञानात् कृत्स्नज्ञोस्मीति मन्यते । युक्तिभिर्ज्ञान(युक्तिविज्ञान)राहित्यात् स्वपक्षस्याल्पयुक्तितः । अयुक्ततामेव गुणं मन्यते चाल्पदर्शनः । अतत्त्वार्थं जगद् ब्रूते तत्त्वार्थज्ञानवर्जनात् । स मुख्यतामसज्ञानी ह्येकैकेनापि किं पुनः । सर्वैरेतैर्विशेषैश्च युक्तः पापतमाधिकः'' ॥</span></span> इति पाद्मे । 'पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानम्'' इत्यस्य व्याख्यानम्'नानाभावान्'' इत्यादि । सर्वगतमेकमीश्वरं न जानातीत्येतावतैव राजसत्वम् । एकस्य कृत्स्नवज्ज्ञानमेव तामसम् । मुक्तत्वादिरूपेण अन्यथा करणीयत्वात् पराधीनत्वेनाल्पस्य जीवस्य स्वातन्त्र्यादिगुणपूर्णत्वात् कृत्स्नेन ब्रह्मणैक्यज्ञानं च महातामसम् । किं पुनस्तावन्मात्रं सर्वमिति ज्ञानम् । किं पुनस्तत्राप्येकजीवादन्यत् किमपि नास्तीति औतुकं ज्ञानं सर्वमपि तामसम् । किमु तदेवोक्तलक्षणम् । अतत्त्वार्थवत् सदसद्वैलक्षण्याद्यन्यथार्थकल्पनायुक्तमेव तामसम् । किमु तदेवोक्तविशेषणैर्युक्तम् । प्रायोल्पज्ञानमपि तामसम् । अज्ञानबहुलत्वात् किमु तदेवोक्तमिथ्याज्ञानबहुलमित्यपुनरुक्तिः । एकस्मिन् सर्ववज्ज्ञानं कार्ये जीवे पूर्णब्रह्मेति सक्तं ज्ञानं निर्युक्तिकं चातत्त्वार्थकल्पनायुक्तमल्पज्ञानं च पृथक्पृथगपि तामसानीति च । मायावादे त्वेतानि समस्तानि । अन्यत्रापि त्वहैतुकत्वादिकं विरुद्धवादिषु समं सर्वेषु ॥ २१,२२ ॥

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V23" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्त्विकमुच्यते॥२३ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V24" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">यत्तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम्॥२४ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V25" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">अनुबन्धं क्षयं हिंसामनवेक्ष्य च पौरुषम् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">मोहादारभ्यते कर्म यत्तत्तामसमुच्यते॥२५ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="bhashya" id="BGT_C18_V25_B01" data-verse="BGT_C18_V25">~~

<p>'मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा'' इत्युक्त्वा 'ये मे मतम्'' 'ये त्वेतत्'' इति च तस्य मोक्षसाधनत्वस्याकरणे प्रत्यवायस्य चोक्तेर्भगवदर्पितत्वेन सर्वकर्मकरणं तस्य विष्णोः सर्वपरमत्वज्ञानं च नियतमेवेति ज्ञायते । 'अध्यात्मचेतसा'' इत्युक्तत्वात् तत्स्व(तत्व)रूपयाथार्थ्यज्ञानादि । 'ये तु सर्वाणि'' इत्यस्मिन् श्लोकेध्यात्मचेतस्त्वस्य 'मत्पराः अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्तः'' इति व्याख्यातत्वात् । एवं सर्वमपि भगवद्भक्तियुक्तमेव सात्त्विकम् ।</p>

~~<p>॥ २३-२५ ॥</p>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V26" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">मुक्तसङ्गोनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">सिद्ध्यसिद्ध्योः निर्विकारः कर्ता सात्विक उच्यते॥२६ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="bhashya" id="BGT_C18_V26_B01" data-verse="BGT_C18_V26">~~

~~<p>सर्वस्य भगवदधीनत्वनिश्चयादेवानहंवादी ॥ २६ ॥</p>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V27" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोशुचिः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः॥२७ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V28" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैष्कृतिकोलसः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते॥२८ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V29" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृृणु ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनञ्जय॥२९ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="bhashya" id="BGT_C18_V29_B01" data-verse="BGT_C18_V29">~~

~~<p>'भगवद्भक्तिसामर्थ्यात् प्रकृष्टो न कृतो हि यः ।</p>~~

~~<p>स प्राकृतो दीर्घसूत्री कुर्यां पश्चादिति स्मरन्'' ॥ इति शब्दतत्त्वे ।</p>~~

~~<p>प्राप्तकालस्य कर्मणो दीर्घकालेनैव कृतिं सूचयन् दीर्घसूत्रीत्यर्थः ।</p>~~

~~<p>'अलसो दीर्घसूत्री च सत्त्वयुक् तामसो मतः ।</p>~~

~~<p>अयुक्तो राजसः स्तब्धः प्राकृतो नैकृतिः शठः ।</p>~~

~~<p>एकैकेनैव दोषेण प्रोक्तस्तामसतामसः ।</p>~~

~~<p>दुर्नरत्वं च तिर्यक्त्वं तमश्चैतत्फलं क्रमात्'' ॥ इति च ॥ २८-२९ ॥</p>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V30" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुदि्धः सा पार्थ सत्त्विकी ॥३० ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V31" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">अयथावत्प्रजानाति बुदि्धः सा पार्थ राजसी॥३१ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V32" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसावृता ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">सर्वार्थान्विपरीतांश्च बुदि्धः सा पार्थ तामसी॥३२ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="bhashya" id="BGT_C18_V32_B01" data-verse="BGT_C18_V32">~~

~~<p>'किञ्चिद् यथावद् धर्मादीनयथावच्च पश्यति ।</p>~~

~~<p>यया बुद्ध्या राजसी सा मिथ्यादृक्त्वेव तामसी'' ॥ इति च ॥३१,३२॥</p>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V33" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">धृत्या यया धारयते मनःप्राणेंद्रियक्रियाः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी॥३३ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V34" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">यया तु धर्मकामार्थान् धृत्या धारयतेर्जुन ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी॥३४ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="bhashya" id="BGT_C18_V34_B01" data-verse="BGT_C18_V34">~~

<p>'वैष्णवो भक्तियोगो यस्त(दुक्ता)द्युक्ता सात्त्विकी धृतिः'' । इति च । विहित-विषयैवेत्यव्यभिचारिणी ॥ ३३,३४ ॥</p>

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V35" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">न विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी॥३५ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V36" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">सुखं त्विदानीं त्रिविधं शृृणु मे भरतर्षभ ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">अभ्यासाद्रमते यत्र दुःखान्तं च निगच्छति॥३६ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="bhashya" id="BGT_C18_V36_B01" data-verse="BGT_C18_V36">~~

<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">'स्वप्नं भयम्'' इत्यादि सर्वनिषिद्धोपलक्षणम् । 'तत्तत् सात्त्विकमेव स्याद् यद्यद् वृद्धाः प्रचक्षते । निन्दन्ति तामसं तत्तद् राजसं तदुपेक्षितम्'' ॥</span></span> इति हि भागवते । 'महात्मानस्तु मां पार्थ'' 'अभयं सत्त्वसंशुदि्धः'' इत्यादिना वृद्धाश्चोक्ताः ॥ ३५, ३६ ॥

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V37" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">यत्तदग्रे विषमिव परिणामेमृतोपमम् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तमात्मबुदि्धप्रसादजम्॥३७ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="bhashya" id="BGT_C18_V37_B01" data-verse="BGT_C18_V37">~~

~~<p>'विष्णोः प्रसादात् स्वमनःप्रसादात् सात्त्विकं सुखम्'' इति पाद्मे ।</p>~~

~~<p>॥३७ ॥</p>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V38" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">विषयेंद्रियसंयोगाद्यत्तदग्रेमृतोपमम् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृऽतम्॥३८ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V39" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्तामसमुदाहृतम्॥३९ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V40" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">सत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेभिः स्यात्त्रिभिर्गुणैः॥४० ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V41" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परन्तप ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः॥४१ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="bhashya" id="BGT_C18_V41_B01" data-verse="BGT_C18_V41">~~

<p>सत्त्वं जीवजातम् । मुक्तानां गुणातीतत्वात् 'पृथिव्यां दिवि देवेषु वा'' इति विशेषः ।</p>

~~<p>'यथेष्टं सञ्चरन्तोपि मुक्ता भूम्यादिगा न तु ।</p>~~

~~<p>ग्रामस्था अपि न ग्राम्या वैलक्षण्यादि्ध सज्जनाः ।</p>~~

~~<p>नराधमास्तामसेषु सात्त्विकास्तत्र राजसाः ।</p>~~

~~<p>दैत्यभृत्या महादैत्या मुख्यतामसतामसाः ।</p>~~

~~<p>राजसास्तु नरास्तत्र विप्रा राजससात्त्विकाः ।</p>~~

~~<p>तत्रस्थशुद्धसत्त्वास्तु परहंसाः प्रकीर्तिताः ।</p>~~

~~<p>हंसो बहूदः कुटिको वनस्थो नैष्ठिको गृही ।</p>~~

~~<p>क्रमाद् रजोधिका बाह्यं कर्मैषामधिकं यतः ।</p>~~

~~<p>धर्माः परमहंसानां ब्राह्मा एव शमादिकाः ।</p>~~

<p>देवादेः कर्मबाहुल्यं न लिङ्गं रजसः क्वचित् । न हि विष्णोश्चलेत् तेषां मनः कर्मकृतावपि ।</p>

~~<p>अन्येषां चलचित्तत्वात् प्रायः स्यात् कर्म राजसम् ।</p>~~

~~<p>यदि तत् स्मारकं विष्णोर्विद्यात् सात्त्विकमेव तत् ।</p>~~

~~<p>धर्मार्थहिंसनाग्निश्च विशेषो ब्रह्मचारिण~~; ~~।</p>~~

~~<p>पैतृकं चापि यतितो दारास्तु गृहिणस्ततः ।</p>~~

~~<p>असर्गो (असङ्गो) ग्राम्यसन्त्यागः पश्वहिंसा गृहस्थतः ।</p>~~

~~<p>वनस्थस्य विशेषोयं सर्वेषामितरत् समम्'' ॥ इति च ।</p>~~

~~<p>'सात्त्विकाः स्वल्परजसः क्षत्रियाः सत्त्वराजसाः ।</p>~~

~~<p>वैश्याः शूद्रा अतिस्वल्पसत्त्वाधिक्येन तामसाः ।</p>~~

~~<p>ये तु भागवता वर्णास्तेषां भेदोयमीरितः ।</p>~~

~~<p>सत्त्वाधिकः पुल्कसोपि यस्तु भागवतः सदा ।</p>~~

~~<p>त्रैविद्यमात्रा विष्णोर्ये सर्वाधिक्ये ससंशयाः ।</p>~~

~~<p>अन्याधिक्यं न मन्यन्ते श्रीशाद् राजसराजसाः ।</p>~~

~~<p>अज्ञा विष्णौ द्वेषहीनाः सर्वे राजसतामसाः ।</p>~~

~~<p>पितृगन्धर्वपूर्वाश्च मुनयो देवता इति ।</p>~~

~~<p>सात्त्विकास्त्रिविधास्तत्र श्रेष्ठा एवोत्तरोत्तराः ।</p>~~

~~<p>देवा इन्द्रो विरिञ्चाद्या इति त्रेधैव देवताः ।</p>~~

~~<p>क्रमोत्तराः शिवो वाणी ब्रह्मा चैवोत्तरोत्तराः ।</p>~~

~~<p>सत्त्वसत्त्वमहासत्त्वसूक्ष्मसत्त्वश्चतुर्मुखः ।</p>~~

~~<p>तस्माद् यावद् विमुक्तिः स्यान्मुक्तावेवं सुखक्रमः'' ॥ इति च ।</p>~~

<p>विष्णौ किञ्चिदप्रीतियुक्तास्तामसमध्ये सात्त्विका नराधमा इत्यर्थः । राजसानां मध्ये सात्त्विका एव भागवतविप्रादयः ।</p>

<p>राजसस्थसात्त्विकेष्वेव शुद्धसात्त्विकाः किञ्चिद्रजोयुक्तसात्त्विकाः समरजोयुक्तसात्त्विकाः सत्त्वात् किञ्चिदूनतमोयुक्तसात्त्विका इति वर्णभेदः । सत्त्वप्रधानत्वादेव तानारभ्योत्तरोत्तरं सर्वेपि मोक्षयोग्याः । 'सत्त्वात् सञ्जायते ज्ञानम्'' इत्यादेः ।</p>

~~<p>'सत्त्वाधिको मोक्षयोग्यो योग्योन्धतमसस्तथा ।</p>~~

~~<p>तम उत्तरो रजो भूयान् समो वा सृतिपात्रकः'' ॥ इति च ॥ ४०,४१ ॥</p>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V42" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम्॥४२ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="bhashya" id="BGT_C18_V42_B01" data-verse="BGT_C18_V42">~~

~~<p>'शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च ।</p>~~

~~<p>ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म (विप्रकर्म) स्वभावजम् ।</p>~~

~~<p>एते गुणाः किञ्चिदूना विप्रात् क्षत्रिय एव च ।</p>~~

~~<p>अधिका वा ब्राह्मणेभ्यः केषुचिच्चक्रवर्तिषु ।</p>~~

~~<p>ऋषयस्त्वेव विज्ञेयाः कार्तवीर्यादयो नृपाः ॥४२ ॥</p>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V43" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

<span class="shloka-line">शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् ॥ दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम्॥ ४३ ॥</span>

~~</div>~~

~~<div class="bhashya" id="BGT_C18_V43_B01" data-verse="BGT_C18_V43">~~

~~<p>'शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् ।</p>~~

~~<p>दानमीश्वरभावश्च क्षत्रिये(भ्यो)न्ये गुणा अपि ॥४३ ॥</p>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V44" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">कृषिगोरक्षवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम्॥४४ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V45" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिदि्धं लभते नरः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">स्वकर्मनिरतः सिदि्धं यथा विन्दति तच्छृणु॥४५ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V46" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिदि्धं विन्दति मानवः॥४६ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V47" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम्॥४७ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V48" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृताः॥४८ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="bhashya" id="BGT_C18_V48_B01" data-verse="BGT_C18_V48">~~

<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">'क्षत्रियोनब्रह्मगुणो वैश्यः कृष्यादिजीवनः । >तत ऊनः शमाद्यैर्यः शुश्रूषुः शूद्र उच्यते । अधिकाश्चेद् गुणाः शूद्रे ब्राह्मणादिः स उच्यते । ब्राह्मणोप्यल्पगुणकः शूद्र एवेति कीर्तितः । नरोपि यो देवगुणो ज्ञेयो देवो नृतां गतः'' ॥ इति च ।नरोपि यो देवगुणो ज्ञेयो देवो नृतां गतः'' ॥ इति च । 'स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य'' इति वचनाच्च क्षत्रियादिष्वपि शमाद्यनुवृत्ति-र्ज्ञायते । न हि शमादिकं विना तस्याभितोर्चनं भवति । सम्यक् शमादिभिरर्चनं ह्यभ्यर्चनम् । न च शमादीन् विना सिदि्धं विन्दति । 'यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यम्'' इत्युक्तत्वाच्च । 'शमो मन्निष्ठता बुद्धेर्दम इंद्रियनिग्रहः'' इति हि भागवते । न च क्षत्रियादिभिरपि शौचतपःक्षमा(शमा)दिभिर्हीनैर्भाव्यमिति तत्तद्धर्मेषूच्यते । युक्ता ह्येतैः सर्वैर्गुणैर्जनकतुलाधारादयः । अतो युद्धेपलायनमैश्वर्यं च क्षत्रियस्य विशेषगुणौ । तौ, च कृष्यादयः, जीवनार्थं शुश्रूषा, याजनं, जीवनार्थं प्रतिग्रहश्चेत्येत एवान्येषां परधर्माः । 'शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं दानं च क्षत्रियेधिकाः ।</span></span> तद्धीना ब्राह्मणे तस्माद् वैश्ये शूद्रे ततोल्पकाः । अध्यापनं च शुश्रूषा जीवनार्थमृते सदा (सताम्) । विप्रादिषु क्रमात् ज्ञेयाः शूद्रस्याध्यापनं विना । तस्माच्छूद्रोल्पशुश्रूषुः स्वभावाज्जीवनं विना । एते नैसर्गिका भावाः स्याद् भावोन्योपि कुत्रचित् । बलाद् विरुद्धभावस्तु हेयः स्वाभाविकोपि यः । अनिसर्गोपि हि शुभो वर्धनीयः प्रयत्नतः । याजनैश्वर्यपूर्वास्तु नान्यैः कार्याः शुभा अपि । अपलायनं च शूद्राणां ब्रह्मक्षत्रार्थमिष्यते'' ॥ इति च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vyasasmruthi-id">'प्रसह्य वित्ताहरणं शारीरो दण्ड एव च । अशिष्याणां शासनं च तथैवार्थविनाशनम् । एष ईश्वरभावः स्यान्न कार्यः क्षत्रियेतरैः । सर्वे विधर्मिणः शास्याः क्षत्रियैर्यत्नतः सदा । अङ्गाद्यहानिकृद् दण्डः शिष्येषु ब्राह्मणादिभिः । कार्यो देहेपि शिष्यश्च स्वामिना स्वेन वार्पितः । पुत्रानुजादयः सर्वे शिष्या एव निसर्गतः । गुरवश्चैव मित्राणि सखिसब्रह्मचारिणः । सम्बन्धिनश्च सर्वेपि तत्तद्योग्यतयाखिलैः । शिक्षणीयेषु भावेषु शिक्षणीयाः प्रयत्नतः । उन्मादे बन्धानाद्यैर्वा ताडनं न गुरोः क्वचित् । पापं चरन्तस्त्वन्येपि सर्वैर्दृष्टिपथं गताः । शक्तितो वारणीयाः स्युर्देशकालानुसारतः । तदुत्तमविरोद्धारः सन्त्याज्या गुरवोपि तु । यथाशक्त्यनुशास्यैव कालतोपि न चेच्छुभाः । विष्णौ परमभक्तस्तु न त्याज्यः शास्य एव च । शिक्षयंश्च गुरून् शिष्यो गुरुवन्नैव शिक्षयेत् । महान्तो नानुशास्याश्च विरुद्धाचरिता अपि । यदि च स्वोत्तमानां ते विरोधं नैव कुर्वते'' ॥ इत्यादि च । 'आपत्सु विप्रः क्षात्रं तु विशां वा धर्ममाचरेत् । क्षात्रासिद्धौ न शूद्रस्तु विप्रक्षत्रिययोः क्वचित् । क्षत्रियो ब्राह्ममापत्सु तदापत्सु विशामपि । क्षत्रियो विप्रधर्मापि नैव भैक्ष्यप्रतिग्रही । वैश्य आपत्सु शौद्रं तु धर्ममेकं न चापरम् । >शूद्र आपत्सु विड्धर्मा तदापत्सु च कारुकः । शूद्रस्तु वैश्यधर्मापि नैव वेदाक्षरो भवेत् । अत्यापदि क्षत्रियोपि पादशुश्रूषणं विना । शौद्रधर्मं चरन् विप्रक्षत्रियेषु न दुष्यति । येषु कर्मसु याच्यः स्यात् स्वामिनापि न याचिता । शौद्राण्यपि स्वधर्मत्वे क्षत्रियस्यापदो यदि । आत्मनश्चेद् बलाधिक्यं सानुबन्धादपि प्रभोः । धर्मार्थं सेवतोर्थार्थं विप्रधर्माधिकाद् वरः । प्रभुणा याच्यवृत्तिस्तु विशेषेणापि धर्मभाक् । बाह्वोर्बलेधिको यः स्यात् क्षत्रियो विद्ययाधिकः । विप्रो भागवतौ चैतौ सेशा लोकास्तयोरिमे'' ॥</span></span> इति व्यासस्मृऽतौ ।॥ ४४-४८ ॥

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V49" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">असक्तबुदि्धः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">नैष्कर्म्यसिदि्धं परमां सन्न्यासेनाधिगच्छति॥४९ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="bhashya" id="BGT_C18_V49_B01" data-verse="BGT_C18_V49">~~

~~<p>'नैष्कर्म्यसिदि्धम्'' अनिष्टसर्वकर्मनाशाख्यसिदि्धम् ॥ ४९ ॥</p>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V50" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">सिदि्धं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निबोध मे ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">समासेनैव कौन्तेव निष्ठा ज्ञानस्य या परा॥५० ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V51" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्यात्मानं नियम्य च ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">शब्दादीन्विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च॥५१ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V52" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः॥५२ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="bhashya" id="BGT_C18_V52_B01" data-verse="BGT_C18_V52">~~

<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vakshya-id">वक्ष्यमाणप्रकारेण वर्तमानस्तदनन्तरं नैष्कर्म्यसिदि्धं प्राप्तो भूत्वा ब्रह्मा-ख्यायाः महालक्ष्म्याः सकाशं यथाप्नोति तथा निबोध । 'मम योनिर्महद् ब्रह्म'' 'ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहम्'' इत्युक्तत्वात् । 'ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा'' इत्युक्त्वा 'मद्भक्तिं लभते पराम्''</span></span> इति वक्ष्यमाणत्वाच्च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahavaraha-id">'सर्वपापक्षयाद् देहं त्यक्त्वा देवान् क्रमाद् व्रजन् । प्राप्य लक्ष्मीं तत्प्रसादात् पुनः स्वृद्धा हरौ यदा । भक्तिस्तया पुनर्ज्ञाने स्वृद्धे विष्णुं प्रपद्यते । अपरोक्षदृशो विष्णोः शरीरेपि सतः पुरा । त्यक्तदेहादिकस्यापि यावद् विष्णुं प्रपद्यते । तावद् गुणा विवर्धन्ते स्थिताः स्युः प्राप्य केशवम्'' ॥</span></span> इति महावराहे॥ ५०-५२ ॥

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V53" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते॥५३ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="bhashya" id="BGT_C18_V53_B01" data-verse="BGT_C18_V53">~~

<p>'विमुच्य निर्ममः शान्तः'' नैष्कर्म्यसिदि्धं प्राप्तो भूत्वा ब्रह्मणि भूयाय भवतीत्यर्थः ॥ ५३ ॥</p>

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V54" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम्॥५४ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V55" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">भक्त्या मां अभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम्॥५५ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V56" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम्॥५६ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="bhashya" id="BGT_C18_V56_B01" data-verse="BGT_C18_V56">~~

<p>विहितानि सर्वकर्माण्यपि मद्व्यपाश्रयो भूत्वा सदा कुर्वाणः । न हि यथेष्टाचरणे तात्पर्यमत्र । तथा सति विहिताकरणेपि समत्वात् 'मामनुस्मर युद्ध्य च'' 'ततः स्वधर्मं किर्तिं च'' इत्यादिप्रस्तुतविरोधः । अपिशब्दस्त्वेकमपि कर्मातदाश्रयेण न कार्यमित्यर्थे ॥ ५६ ॥</p>

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V57" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">बुदि्धयोगमुपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव॥५७ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="bhashya" id="BGT_C18_V57_B01" data-verse="BGT_C18_V57">~~

<p>भगवत्संश्रितस्य त्रैविद्यस्य च चेतसैव विशेष इत्याहचेतसा सर्व-कर्माणीति । स एव सर्वस्मात् परम इति भावोस्येति तत्परः । तत्र चित्तवृत्तिनिरोधोपि यो बुदि्धयोगः प्रत्याहारादिः ॥ ५७ ॥</p>

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V58" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">अथ चेत्त्वमहङ्कारान्न श्रोष्यसि विनङ्क्ष्यसि॥५८ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V59" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">यदहङ्कारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">मिथ्यैष व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति॥५९ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V60" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात्करिष्यस्यवशोपि तत्॥६० ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="bhashya" id="BGT_C18_V60_B01" data-verse="BGT_C18_V60">~~

<p>प्रकृतिरीश्वरेच्छा । 'प्रकृतिर्वासनेत्येवं तवेच्छानन्त कथ्यते'' इत्यादि-वचनात् । एषा तु 'प्रकृत्यैव च कर्माणि'' इत्यादिष्वपि युज्यते । तस्या एव हि मुख्यतो नियोक्तृत्वं स्वभावकर्मादिभिर्बद्ध्वा ॥ ५९,६० ॥</p>

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V61" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेर्जुन तिष्ठति ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया॥६१ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V62" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">तत्प्रसादात्परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम्॥६२ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V63" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्यात् गुह्यतरं मया ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु॥६३ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V64" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">सर्वगुह्यतमं भूयः शृृणु~~ मे ~~परमं वचः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">इष्टोसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम्॥६४ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V65" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोसि मे॥६५ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="bhashya" id="BGT_C18_V65_B01" data-verse="BGT_C18_V65">~~

<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">तदेवाह ईश्वरः सर्वभूतानामिति । 'निश्चितार्थः स तु ज्ञेयो यत्रात्मैव परोक्षतः । उच्यते विष्णुना यद्वत् तद् ब्रह्मेत्यादि कथ्यते'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये । 'मन्मनाः'' इत्युपसंहाराच्च ॥६१ ॥ शाश्वतं स्थानं वैकुण्ठादि- 'श्रीरेव लोकरूपेण विष्णोस्तिष्ठति सर्वदा । अतो हि वैष्णवा लोका नित्यास्ते चेतना अपि'' ॥ इत्याग्नेये । 'न वर्तते यत्र रजस्तमस्तयोः सत्त्वं च'' इत्याद्युक्तं च ॥६२ ॥ तत्त्वसारकथनं 'द्वाविमौ पुरुषौ'' इत्यत्रैवोपसंहृतम् । तत्त्वप्रशंसार्थमेव तद्बुदि्धप्रशंसा कृता । अत्र तु साधनसारोपसंहारः सर्वगुह्यतममिति । 'मन्मनाः'' इत्यादेः पूर्वमेवोक्तत्वात् भूय इति । अर्थतस्त्वत्रापि विष्ण्वाधिक्यमेवोक्तं भवति ॥ ६४,६५ ॥

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V66" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः॥६६ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="bhashya" id="BGT_C18_V66_B01" data-verse="BGT_C18_V66">~~

<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahavishnu-id">अन्यसर्वधर्मान् परित्यज्येत्युक्तशेषत्वेनैव सर्वधर्मानिति वचनम् । 'मामेकं शरणं व्रज'' इत्यपि 'मन्मना'' इत्याद्युक्तनिगमनात्मना तद्व्याख्यानम् । 'सर्वोत्तमत्वविज्ञानपूर्वं तत्र मनः सदा । सर्वाधिकप्रेमयुक्तं सर्वस्यात्र समर्पणम् । अखण्डा त्रिविधा पूजा तद्रत्यैव स्वभावतः । रक्षतीत्येव विश्वासस्तदीयोहमिति स्मृऽतिः । शरणागतिरेषा स्याद् विष्णौ मोक्षफलप्रदा'' ।</span></span> इति महाविष्णुपुराणे । अनादिजन्मकृतसर्वपापेभ्यः । अत्र प्राप्त्यभावात् । धर्मपरित्यागे पापपरित्यागस्य कैमुत्येनैव सिद्धत्वात् ॥६६ ॥

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V67" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योभ्यसूयति॥६७ ॥</span>~~

~~</div>~~

~~<div class="bhashya" id="BGT_C18_V67_B01" data-verse="BGT_C18_V67">~~

<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Sbhbdanirnaya-id">अतपस्कायैव न वाच्यम् । अशुश्रूषवे पुनश्चेति दोषाधिक्यमशुश्रूषोर्दर्शयितुं चशब्दः । एवमभक्ताय कदापि न वाच्यम् । कदाचिदल्पतपसोल्पशुश्रूषोरपि भक्त्याधिक्ये वाच्यं भवतीति कदाचनेति विशेषः । अभक्ताच्च न वाच्यमसूयोरिति तत्रापि चशब्दः । 'समुच्चये तथाधिक्ये न्यूनत्वे चः प्रयुज्यते'' ।</span></span> इति शब्दनिर्णये । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">'अभक्तादपि पापः स्यादसूयुर्दोषदृग् यतः''</span></span>इति च पाद्मे ॥६७ ॥

~~</div>~~

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V68" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">य इदं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः॥६८~~ ॥~~</span>~~

~~</div>~~

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C18_V69" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">भविता न च~~ मे ~~तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि॥६९~~ ॥~~</span>~~

~~</div>~~

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C18_V70" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C18_V71

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C18

~~<span class~~=~~"shloka-line">ज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः॥७०~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = श्रद्धावाननसूयश्च शृृणुयादपि यो नरः ।

~~</div>~~

| verse_lines = श्रद्धावाननसूयश्च शृृणुयादपि यो नरः ।;सोपि मुक्तः शुभान् लोकान् प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणाम् ।;॥७१ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = सोपि मुक्तः शुभान् लोकान् प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणाम् ।

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V71" type="shloka" data-doc="BGT">~~

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C18_V72

~~<div class~~=~~"shloka">~~

| document_id = BGT

~~<span class="shloka-line">श्रद्धावाननसूयश्च शृृणुयादपि यो नरः ।</span>~~

| chapter_id = BGT_C18

~~<span class="shloka-line">सोपि मुक्तः शुभान् लोकान् प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणाम् ।</span>~~

| verse_type = shloka

~~<span class="shloka-line">॥७१ ॥</span>~~

| verse_line1 = कच्चिदेतत् श्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा ।

~~</div>~~

| verse_lines = कच्चिदेतत् श्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा ।;कच्चिदज्ञानसंमोहः प्रनष्टस्ते धनञ्जय॥७२ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = कच्चिदज्ञानसंमोहः प्रनष्टस्ते धनञ्जय॥७२ ॥

~~</div>~~

}}

~~<div class="verse" id="BGT_C18_V72" type="shloka" data-doc="~~BGT">

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

~~<div class~~="shloka">

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~कच्चिदेतत् श्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा ।~~</span>~~

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~कच्चिदज्ञानसंमोहः प्रनष्टस्ते धनञ्जय॥७२ ॥~~</span>~~

~~</div>~~

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C18_V73" type="shloka" data-doc="BGT">~~

~~<div class="verse-text">~~

~~<div class="shloka">~~

~~<span class="shloka-line">नष्टो मोहः स्मृऽतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाच्युत ।</span>~~

~~<span class="shloka-line">स्थितोस्मि गतसन्देहः करिष्ये वचनं तव॥७३~~ ॥~~</span>~~

~~</div>~~

~~<div class~~=~~"verse" id="BGT_C18_V74" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C18_V73

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः~~ ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C18

~~<span class~~=~~"shloka-line">संवादमिममश्रौषमद्भुतं रोमहर्षणम्॥७४~~ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = नष्टो मोहः स्मृऽतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाच्युत ।

~~</div>~~

| verse_lines = नष्टो मोहः स्मृऽतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाच्युत ।;स्थितोस्मि गतसन्देहः करिष्ये वचनं तव॥७३ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = स्थितोस्मि गतसन्देहः करिष्ये वचनं तव॥७३ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id~~=~~"BGT_C18_V75" type~~="shloka~~" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C18_V74

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~व्यासप्रसादात् श्रुतवानेतद्गुह्यमहं परम् ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C18

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~योगं योगेश्वरात्कृष्णात्साक्षात् कथयतः स्वयम्॥७५ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः ।

~~</div>~~

| verse_lines = इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः ।;संवादमिममश्रौषमद्भुतं रोमहर्षणम्॥७४ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = संवादमिममश्रौषमद्भुतं रोमहर्षणम्॥७४ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = BGT_C18_V75

| document_id = BGT

| chapter_id = BGT_C18

| verse_type = shloka

| verse_line1 = व्यासप्रसादात् श्रुतवानेतद्गुह्यमहं परम् ।

| verse_lines = व्यासप्रसादात् श्रुतवानेतद्गुह्यमहं परम् ।;योगं योगेश्वरात्कृष्णात्साक्षात् कथयतः स्वयम्॥७५ ॥

| verse_line2 = योगं योगेश्वरात्कृष्णात्साक्षात् कथयतः स्वयम्॥७५ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="~~BGT_C18_V76~~" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C18_V76

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~राजन् संस्मृऽत्य संस्मृऽत्य संवादमिममद्भुतम् ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C18

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~केशवार्जुनयोः पुण्यं हृष्यामि च मुहुर्मुहुः॥७६ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = राजन् संस्मृऽत्य संस्मृऽत्य संवादमिममद्भुतम् ।

~~</div>~~

| verse_lines = राजन् संस्मृऽत्य संस्मृऽत्य संवादमिममद्भुतम् ।;केशवार्जुनयोः पुण्यं हृष्यामि च मुहुर्मुहुः॥७६ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = केशवार्जुनयोः पुण्यं हृष्यामि च मुहुर्मुहुः॥७६ ॥

}}

~~<div class="verse" id~~="BGT_C18_V77~~" type~~=~~"shloka" data-doc="~~BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C18_V77

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~तच्च संस्मृऽत्य संस्मृऽत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C18

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~विस्मयो मे महान् राजन् हृष्यामि च पुनः पुनः ॥७७ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = तच्च संस्मृऽत्य संस्मृऽत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः ।

~~</div>~~

| verse_lines = तच्च संस्मृऽत्य संस्मृऽत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः ।;विस्मयो मे महान् राजन् हृष्यामि च पुनः पुनः ॥७७ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = विस्मयो मे महान् राजन् हृष्यामि च पुनः पुनः ॥७७ ॥

}}

~~<div class~~=~~"verse" id="~~BGT_C18_V78~~" type="shloka" data-doc~~="BGT">

{{VerseBlock

~~<div class~~=~~"verse-text">~~

| verse_id = BGT_C18_V78

~~<div class~~="shloka">

| document_id = BGT

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः ।~~</span>~~

| chapter_id = BGT_C18

~~<span class~~=~~"shloka-line">~~तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम॥७८ ॥~~</span>~~

| verse_type = shloka

~~</div>~~

| verse_line1 = यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः ।

~~</div>~~

| verse_lines = यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः ।;तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम॥७८ ॥

~~</div>~~

| verse_line2 = तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम॥७८ ॥

| commentary1 = bhagavadgitatatparya

}}

<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे मोक्षसन्न्यासयोगो नाम अष्टादशोध्यायः ॥</div>

Line 8,363:

Line 10,185:

<div class="gr-author-note">गीताप्रस्थानं समाप्तम् श्रीकृष्णार्पणमस्तु</div>

~~<p>~~'सोपि मुक्तः'' 'न च तस्मान्मनुष्येषु'' इत्युक्तेश्च मुक्तानां महत् तारतम्यं ज्ञायते । 'मनुष्येषु'' इति विशेषणात् तत्रापि देवानामाधिक्यं च ।~~</p>~~

{{Bhashyam

~~<p>~~'मुक्तिर्ज्ञात्वापि विष्णुं स्याच्छास्त्रं श्रुत्वा ततोधिकम् ।~~</p>~~

| verse_id = BGT_C18_V78

~~<p>~~मुक्तौ सुखं तत्पठतस्ततोप्यधिकमिष्यते ।~~</p>~~

| id = BGT_C18_V78_B01

~~<p>~~व्याख्यातुस्तु समं मुक्तौ सुखं नान्यस्य कस्यचित् ।~~</p>~~

| text = 'सोपि मुक्तः'' 'न च तस्मान्मनुष्येषु'' इत्युक्तेश्च मुक्तानां महत् तारतम्यं ज्ञायते । 'मनुष्येषु'' इति विशेषणात् तत्रापि देवानामाधिक्यं च ।

~~<p>~~ततोधिकं तु देवानां मुख्यव्याख्याकृतो यतः'' ॥ इति ॥ ६८-७२ ॥ 'यथेच्छसि तथा कुरु'' इत्याक्षेपपरिहाराय 'करिष्ये वचनं तव'' इत्यनुसरति भगवन्तम् ॥ ७३-७८ ॥ नमस्ते वासुदेवाय प्रेयसां मे प्रियोत्तम ।~~</p>~~

'मुक्तिर्ज्ञात्वापि विष्णुं स्याच्छास्त्रं श्रुत्वा ततोधिकम् ।

~~<p>~~समस्तगुणसम्पूर्णनिर्दोषानन्ददायिने ॥ यस्य त्रीण्युदितानि वेदवचने रूपाणि दिव्यान्यलं ब तद्दर्शतमित्थमेव निहितं देवस्य भर्गो महत् ।~~</p>~~

मुक्तौ सुखं तत्पठतस्ततोप्यधिकमिष्यते ।

~~<p>~~वायो रामवचोनयं प्रथमकं पृक्षो द्वितीयं वपुः मध्वो यत्तु तृतीयमेव हि कृतो ग्रन्थोमुना केशवे ॥ निःशेषदोषरहित कल्पाणाखिलसद्गुण ।~~</p>~~

व्याख्यातुस्तु समं मुक्तौ सुखं नान्यस्य कस्यचित् ।

~~<p>~~भूतिस्वयम्भुशर्वादिवन्द्यं त्वां नौमि मे प्रियम् ॥~~</p>~~

ततोधिकं तु देवानां मुख्यव्याख्याकृतो यतः'' ॥ इति ॥ ६८-७२ ॥ 'यथेच्छसि तथा कुरु'' इत्याक्षेपपरिहाराय 'करिष्ये वचनं तव'' इत्यनुसरति भगवन्तम् ॥ ७३-७८ ॥ नमस्ते वासुदेवाय प्रेयसां मे प्रियोत्तम ।

समस्तगुणसम्पूर्णनिर्दोषानन्ददायिने ॥ यस्य त्रीण्युदितानि वेदवचने रूपाणि दिव्यान्यलं ब तद्दर्शतमित्थमेव निहितं देवस्य भर्गो महत् ।

वायो रामवचोनयं प्रथमकं पृक्षो द्वितीयं वपुः मध्वो यत्तु तृतीयमेव हि कृतो ग्रन्थोमुना केशवे ॥ निःशेषदोषरहित कल्पाणाखिलसद्गुण ।

भूतिस्वयम्भुशर्वादिवन्द्यं त्वां नौमि मे प्रियम् ॥

}}

</div>

[[Category:Sanskrit Documents]]

[[Category:Bhagavadgitatatparya]]

@@ Line 6: / Line 6: @@
 </div>
+<span id="gr-C1" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="प्रथमोऽध्यायः"></span>
 == प्रथमोऽध्यायः ==
-<div class="adhyaya-block" data-doc="BGT" data-chap="1">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I01" data-block-id="BGT_C01_I01" data-verse="BGT_C01">
-<p class="adhyaya-trans">प्रथमोऽध्यायः</p>
+<div class="introduction-line">समस्तगुणसम्पूर्णं सर्वदोषविवर्जितम् ।</div>
-</div>
+<div class="introduction-line">नारायणं नमस्कृत्य गीतातात्पर्यमुच्यते ॥</div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I01" data-verse="BGT_C01">
-<p>समस्तगुणसम्पूर्णं सर्वदोषविवर्जितम् ।</p>
-<p>नारायणं नमस्कृत्य गीतातात्पर्यमुच्यते ॥</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I02" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I02" data-block-id="BGT_C01_I02" data-verse="BGT_C01">
-<p>शास्त्रेषु भारतं सारं तत्र नामसहस्रकम् ।</p>
+<div class="introduction-line">शास्त्रेषु भारतं सारं तत्र नामसहस्रकम् ।</div>
-<p>वैष्णवं कृष्णगीता च तज्ज्ञानान्मुच्यतेञ्जसा ॥</p>
+<div class="introduction-line">वैष्णवं कृष्णगीता च तज्ज्ञानान्मुच्यतेञ्जसा ॥</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I03" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I03" data-block-id="BGT_C01_I03" data-verse="BGT_C01">
-<p>न भारतसमं शास्त्रं कुत एवानयोः समम् ।</p>
+<div class="introduction-line">न भारतसमं शास्त्रं कुत एवानयोः समम् ।</div>
-<p>भारतं सर्ववेदाश्च तुलामारोपिताः पुरा ॥</p>
+<div class="introduction-line">भारतं सर्ववेदाश्च तुलामारोपिताः पुरा ॥</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I04" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I04" data-block-id="BGT_C01_I04" data-verse="BGT_C01">
-<p>देवैर्ब्रह्मादिभिः सर्वैर्ऋषिभिश्च समन्वितैः ।</p>
+<div class="introduction-line">देवैर्ब्रह्मादिभिः सर्वैर्ऋषिभिश्च समन्वितैः ।</div>
-<p>व्यासस्यैवाज्ञया तत्र त्वत्यरिच्यत भारतम् ।</p>
+<div class="introduction-line">व्यासस्यैवाज्ञया तत्र त्वत्यरिच्यत भारतम् ।</div>
-<p>महत्त्वाद् भारवत्त्वाच्च महाभारतमुच्यते ॥</p>
+<div class="introduction-line">महत्त्वाद् भारवत्त्वाच्च महाभारतमुच्यते ॥</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I05" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I05" data-block-id="BGT_C01_I05" data-verse="BGT_C01">
-<p>निरुक्तमस्य यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते ।</p>
+<div class="introduction-line">निरुक्तमस्य यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते ।</div>
-<p>स्वयं नारायणो देवैर्ब्रह्मरुद्रेन्द्रपूर्वकैः ॥</p>
+<div class="introduction-line">स्वयं नारायणो देवैर्ब्रह्मरुद्रेन्द्रपूर्वकैः ॥</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I06" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I06" data-block-id="BGT_C01_I06" data-verse="BGT_C01">
-<p>अर्थितो व्यासतां प्राप्य केवलं तत्त्वनिर्णयम् ।</p>
+<div class="introduction-line">अर्थितो व्यासतां प्राप्य केवलं तत्त्वनिर्णयम् ।</div>
-<p>चकार पञ्चमं वेदं महाभारतसञ्ज्ञितम् ॥ इति ब्रह्माण्डे ।</p>
+<div class="introduction-line">चकार पञ्चमं वेदं महाभारतसञ्ज्ञितम् ॥ इति ब्रह्माण्डे ।</div>
-<p>तत्र साक्षादिन्द्रावतारमुत्तमाधिकारिणमात्मनः प्रियतमर्जुनं क्षत्रियाणां विशेषतोपि परमधर्मं नारायणद्वितदनुबन्धिनिग्रहं बन्धुस्नेहादधर्मत्वेनाशङ्क्य ततो निवृत्तप्रायं स्वविहितवृत्त्या भक्त्या भगवदाराधनमेव परमो धर्मः, तद्विरुद्धः सर्वोप्यधर्मः, भगवदधीनत्वात् सर्वस्येति बोधयति भगवान् नारायणः । सर्वं चैतदत्रैवावगम्यते -</p>
+<div class="introduction-line">तत्र साक्षादिन्द्रावतारमुत्तमाधिकारिणमात्मनः प्रियतमर्जुनं क्षत्रियाणां विशेषतोपि परमधर्मं नारायणद्वितदनुबन्धिनिग्रहं बन्धुस्नेहादधर्मत्वेनाशङ्क्य ततो निवृत्तप्रायं स्वविहितवृत्त्या भक्त्या भगवदाराधनमेव परमो धर्मः, तद्विरुद्धः सर्वोप्यधर्मः, भगवदधीनत्वात् सर्वस्येति बोधयति भगवान् नारायणः । सर्वं चैतदत्रैवावगम्यते -</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I07" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I07" data-block-id="BGT_C01_I07" data-verse="BGT_C01">
-<p>''अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं सङ्ग्रामं न करिष्यसि ।</p>
+<div class="introduction-line">''अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं सङ्ग्रामं न करिष्यसि ।</div>
-<p>ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि'' ॥ (२-३३)</p>
+<div class="introduction-line">ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि'' ॥ (२-३३)</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I08" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I08" data-block-id="BGT_C01_I08" data-verse="BGT_C01">
-<p>इत्यादिना युद्धस्य स्वधर्मत्वम् ।</p>
+<div class="introduction-line">इत्यादिना युद्धस्य स्वधर्मत्वम् ।</div>
-<p>यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् ।</p>
+<div class="introduction-line">यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् ।</div>
-<p>स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिदि्धं विन्दति मानवः ॥ (१८-४६)</p>
+<div class="introduction-line">स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिदि्धं विन्दति मानवः ॥ (१८-४६)</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I09" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I09" data-block-id="BGT_C01_I09" data-verse="BGT_C01">
-<p>श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् ।</p>
+<div class="introduction-line">श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् ।</div>
-<p>स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः ॥ (१८-४७)</p>
+<div class="introduction-line">स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः ॥ (१८-४७)</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I10" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I10" data-block-id="BGT_C01_I10" data-verse="BGT_C01">
-<p>सर्वगुह्यतमं भूयः शृृणु मे परमं वचः ।</p>
+<div class="introduction-line">सर्वगुह्यतमं भूयः शृृणु मे परमं वचः ।</div>
-<p>इष्टोसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् ॥</p>
+<div class="introduction-line">इष्टोसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् ॥</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I11" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I11" data-block-id="BGT_C01_I11" data-verse="BGT_C01">
-<p>मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।</p>
+<div class="introduction-line">मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।</div>
-<p>मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोसि मे ॥</p>
+<div class="introduction-line">मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोसि मे ॥</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I12" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I12" data-block-id="BGT_C01_I12" data-verse="BGT_C01">
-<p>सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज ।</p>
+<div class="introduction-line">सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज ।</div>
-<p>अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः ॥ (१८-६४-६६)</p>
+<div class="introduction-line">अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः ॥ (१८-६४-६६)</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I13" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I13" data-block-id="BGT_C01_I13" data-verse="BGT_C01">
-<p>इत्यादिना स्वधर्मेणैव भगवदाराधनस्यैव कर्तव्यत्वं तदन्यस्य त्याज्यत्वं च ।</p>
+<div class="introduction-line">इत्यादिना स्वधर्मेणैव भगवदाराधनस्यैव कर्तव्यत्वं तदन्यस्य त्याज्यत्वं च ।</div>
-<p>नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया ।</p>
+<div class="introduction-line">नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया ।</div>
-<p>शक्य एवं विधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा ॥</p>
+<div class="introduction-line">शक्य एवं विधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा ॥</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I14" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I14" data-block-id="BGT_C01_I14" data-verse="BGT_C01">
-<p>भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोर्जुन ।</p>
+<div class="introduction-line">भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोर्जुन ।</div>
-<p>ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप ॥ (११-५३, ५४)</p>
+<div class="introduction-line">ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप ॥ (११-५३, ५४)</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I15" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I15" data-block-id="BGT_C01_I15" data-verse="BGT_C01">
-<p>इत्यादिना विष्णुभक्तेरेव सर्वसाधनोत्तमत्वं परोक्षापरोक्षज्ञानयोर्ज्ञानिनोपि मोक्षस्य तदधीनत्वं च ।</p>
+<div class="introduction-line">इत्यादिना विष्णुभक्तेरेव सर्वसाधनोत्तमत्वं परोक्षापरोक्षज्ञानयोर्ज्ञानिनोपि मोक्षस्य तदधीनत्वं च ।</div>
-<p>मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः ।</p>
+<div class="introduction-line">मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः ।</div>
-<p>निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव ॥ (११-५५)</p>
+<div class="introduction-line">निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव ॥ (११-५५)</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I16" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I16" data-block-id="BGT_C01_I16" data-verse="BGT_C01">
-<p>इत्यादिना भक्तस्यापि तत्कर्म विकर्मत्यागश्च ।</p>
+<div class="introduction-line">इत्यादिना भक्तस्यापि तत्कर्म विकर्मत्यागश्च ।</div>
-<p>''कुरु कर्मैव तस्मात् त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम् ।" (४-१५)</p>
+<div class="introduction-line">''कुरु कर्मैव तस्मात् त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम् ।" (४-१५)</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I17" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I17" data-block-id="BGT_C01_I17" data-verse="BGT_C01">
-<p>इत्यादिना ज्ञानिनोपि भगवत्कर्म ।</p>
+<div class="introduction-line">इत्यादिना ज्ञानिनोपि भगवत्कर्म ।</div>
-<p>सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम ।</p>
+<div class="introduction-line">सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम ।</div>
-<p>देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः ॥ (११-५२)</p>
+<div class="introduction-line">देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः ॥ (११-५२)</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I18" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I18" data-block-id="BGT_C01_I18" data-verse="BGT_C01">
-<p>इष्टोसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् । (१८-६४)</p>
+<div class="introduction-line">इष्टोसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् । (१८-६४)</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I19" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I19" data-block-id="BGT_C01_I19" data-verse="BGT_C01">
-<p>दैवीसम्पद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता ।</p>
+<div class="introduction-line">दैवीसम्पद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता ।</div>
-<p>मा शुचः सम्पदं दैवीमभिजातोसि पाण्डव ॥ (१६-५)</p>
+<div class="introduction-line">मा शुचः सम्पदं दैवीमभिजातोसि पाण्डव ॥ (१६-५)</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I20" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I20" data-block-id="BGT_C01_I20" data-verse="BGT_C01">
-<p>महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः ।</p>
+<div class="introduction-line">महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः ।</div>
-<p>भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम् ॥ (९-१३)</p>
+<div class="introduction-line">भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम् ॥ (९-१३)</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I21" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I21" data-block-id="BGT_C01_I21" data-verse="BGT_C01">
-<p>'दर्शयात्मानमव्ययं''</p>
+<div class="introduction-line">'दर्शयात्मानमव्ययं''</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I22" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I22" data-block-id="BGT_C01_I22" data-verse="BGT_C01">
-<p>दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम् । (११-९)</p>
+<div class="introduction-line">दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम् । (११-९)</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I23" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I23" data-block-id="BGT_C01_I23" data-verse="BGT_C01">
-<p>इत्यादिनार्जुनस्योत्तमाधिकारित्वमपरोक्षज्ञानित्वं च ।</p>
+<div class="introduction-line">इत्यादिनार्जुनस्योत्तमाधिकारित्वमपरोक्षज्ञानित्वं च ।</div>
-<p>न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः ।</p>
+<div class="introduction-line">न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः ।</div>
-<p>अहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः ॥</p>
+<div class="introduction-line">अहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः ॥</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I24" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I24" data-block-id="BGT_C01_I24" data-verse="BGT_C01">
-<p>यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम् ।</p>
+<div class="introduction-line">यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम् ।</div>
-<p>असम्मूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥</p>
+<div class="introduction-line">असम्मूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I25" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I25" data-block-id="BGT_C01_I25" data-verse="BGT_C01">
-<p>बुदि्धर्ज्ञानमसम्मोहः क्षमा सत्यं दमः शमः । (१०, २-४)</p>
+<div class="introduction-line">बुदि्धर्ज्ञानमसम्मोहः क्षमा सत्यं दमः शमः । (१०, २-४)</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I26" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I26" data-block-id="BGT_C01_I26" data-verse="BGT_C01">
-<p>'महर्षयः सप्त पूर्वे'' ... । (१०-६)</p>
+<div class="introduction-line">'महर्षयः सप्त पूर्वे'' ... । (१०-६)</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I27" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I27" data-block-id="BGT_C01_I27" data-verse="BGT_C01">
-<p>'एतां विभूतिं योगं च'' ... । (१०-७)</p>
+<div class="introduction-line">'एतां विभूतिं योगं च'' ... । (१०-७)</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I28" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I28" data-block-id="BGT_C01_I28" data-verse="BGT_C01">
-<p>अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते ।</p>
+<div class="introduction-line">अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते ।</div>
-<p>इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः ॥ (१०-८)</p>
+<div class="introduction-line">इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः ॥ (१०-८)</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I29" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I29" data-block-id="BGT_C01_I29" data-verse="BGT_C01">
-<p>'तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः ।</p>
+<div class="introduction-line">'तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः ।</div>
-<p>नाशयामि'' (१०-११)</p>
+<div class="introduction-line">नाशयामि'' (१०-११)</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I30" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I30" data-block-id="BGT_C01_I30" data-verse="BGT_C01">
-<p>'तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात्'' । (१२-७)</p>
+<div class="introduction-line">'तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात्'' । (१२-७)</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I31" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I31" data-block-id="BGT_C01_I31" data-verse="BGT_C01">
-<p>भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् ।</p>
+<div class="introduction-line">भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् ।</div>
-<p>सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति ॥ (५-२९)</p>
+<div class="introduction-line">सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति ॥ (५-२९)</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I32" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I32" data-block-id="BGT_C01_I32" data-verse="BGT_C01">
-<p>ज्ञानं तेहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः ।</p>
+<div class="introduction-line">ज्ञानं तेहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः ।</div>
-<p>यज्ज्ञात्वा नेह भूयोन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते ॥ (७-२)</p>
+<div class="introduction-line">यज्ज्ञात्वा नेह भूयोन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते ॥ (७-२)</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I33" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I33" data-block-id="BGT_C01_I33" data-verse="BGT_C01">
-<p>अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा ।</p>
+<div class="introduction-line">अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा ।</div>
-<p>मत्तः परतरं नान्यत् किञ्चिदस्ति धनञ्जय ॥</p>
+<div class="introduction-line">मत्तः परतरं नान्यत् किञ्चिदस्ति धनञ्जय ॥</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I34" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I34" data-block-id="BGT_C01_I34" data-verse="BGT_C01">
-<p>मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव । (७-६,७)</p>
+<div class="introduction-line">मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव । (७-६,७)</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I35" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I35" data-block-id="BGT_C01_I35" data-verse="BGT_C01">
-<p>इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे ॥</p>
+<div class="introduction-line">इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे ॥</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I36" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I36" data-block-id="BGT_C01_I36" data-verse="BGT_C01">
-<p>ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेशुभात् ।</p>
+<div class="introduction-line">ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेशुभात् ।</div>
-<p>'राजविद्या राजगुह्यम्'' ... । (९-१,२)</p>
+<div class="introduction-line">'राजविद्या राजगुह्यम्'' ... । (९-१,२)</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I37" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I37" data-block-id="BGT_C01_I37" data-verse="BGT_C01">
-<p>मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना ।</p>
+<div class="introduction-line">मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना ।</div>
-<p>मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः ॥ (९-४)</p>
+<div class="introduction-line">मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः ॥ (९-४)</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I38" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I38" data-block-id="BGT_C01_I38" data-verse="BGT_C01">
-<p>'भूतभृन्न च भूतस्थः'' ... । (९-५)</p>
+<div class="introduction-line">'भूतभृन्न च भूतस्थः'' ... । (९-५)</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I39" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I39" data-block-id="BGT_C01_I39" data-verse="BGT_C01">
-<p>'न त्वत्समोस्त्यभ्यधिकः कुतोन्यः'' (११-४३)</p>
+<div class="introduction-line">'न त्वत्समोस्त्यभ्यधिकः कुतोन्यः'' (११-४३)</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I40" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I40" data-block-id="BGT_C01_I40" data-verse="BGT_C01">
-<p>परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् । (१४-१)</p>
+<div class="introduction-line">परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् । (१४-१)</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I41" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I41" data-block-id="BGT_C01_I41" data-verse="BGT_C01">
-<p>मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम् ॥</p>
+<div class="introduction-line">मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम् ॥</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I42" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I42" data-block-id="BGT_C01_I42" data-verse="BGT_C01">
-<p>सम्भवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत । (१४-३)</p>
+<div class="introduction-line">सम्भवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत । (१४-३)</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I43" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I43" data-block-id="BGT_C01_I43" data-verse="BGT_C01">
-<p>ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च ॥</p>
+<div class="introduction-line">ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च ॥</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I44" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I44" data-block-id="BGT_C01_I44" data-verse="BGT_C01">
-<p>शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च । (१४-२७)</p>
+<div class="introduction-line">शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च । (१४-२७)</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I45" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I45" data-block-id="BGT_C01_I45" data-verse="BGT_C01">
-<p>द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।</p>
+<div class="introduction-line">द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।</div>
-<p>क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोक्षर उच्यते ॥</p>
+<div class="introduction-line">क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोक्षर उच्यते ॥</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I46" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I46" data-block-id="BGT_C01_I46" data-verse="BGT_C01">
-<p>उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।</p>
+<div class="introduction-line">उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।</div>
-<p>यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥</p>
+<div class="introduction-line">यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I47" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I47" data-block-id="BGT_C01_I47" data-verse="BGT_C01">
-<p>यस्मात्क्षरमतीतोहमक्षरादपि चोत्तमः ।</p>
+<div class="introduction-line">यस्मात्क्षरमतीतोहमक्षरादपि चोत्तमः ।</div>
-<p>अतोस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥</p>
+<div class="introduction-line">अतोस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I48" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I48" data-block-id="BGT_C01_I48" data-verse="BGT_C01">
-<p>यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।</p>
+<div class="introduction-line">यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।</div>
-<p>स सर्वविद् भजति मां सर्वभावेन भारत ॥</p>
+<div class="introduction-line">स सर्वविद् भजति मां सर्वभावेन भारत ॥</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I49" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I49" data-block-id="BGT_C01_I49" data-verse="BGT_C01">
-<p>इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयानघ ।</p>
+<div class="introduction-line">इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयानघ ।</div>
-<p>एतद्बुध्वा बुदि्धमान् स्यात्कृतकृत्यश्च भारत ॥ (१५, १६-२०)</p>
+<div class="introduction-line">एतद्बुध्वा बुदि्धमान् स्यात्कृतकृत्यश्च भारत ॥ (१५, १६-२०)</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I50" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I50" data-block-id="BGT_C01_I50" data-verse="BGT_C01">
-<p>न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन ।</p>
+<div class="introduction-line">न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन ।</div>
-<p>नानवाप्तमवाप्तव्यम् ... ॥ (३-२२)</p>
+<div class="introduction-line">नानवाप्तमवाप्तव्यम् ... ॥ (३-२२)</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I51" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I51" data-block-id="BGT_C01_I51" data-verse="BGT_C01">
-<p>इत्यादिना सर्वस्माद् भगवतो भेदः, सर्वस्य तदधीनत्वं, तस्यानन्याधीनत्वं, सर्वोत्तमत्वं, सर्वगुणपूर्णत्वं, सर्वशास्त्राणां तत्परत्वं, तथा तज्ज्ञानादेव मोक्ष इत्यादि ।</p>
+<div class="introduction-line">इत्यादिना सर्वस्माद् भगवतो भेदः, सर्वस्य तदधीनत्वं, तस्यानन्याधीनत्वं, सर्वोत्तमत्वं, सर्वगुणपूर्णत्वं, सर्वशास्त्राणां तत्परत्वं, तथा तज्ज्ञानादेव मोक्ष इत्यादि ।</div>
-<p>'अधा ते विष्णो विदुषा• चिदर्ध्यः स्तोमो• यज्ञश्च राध्यो• हविष्म•ता'' । (ऋ.मं १, सू. १५६-१)</p>
+<div class="introduction-line">'अधा ते विष्णो विदुषा• चिदर्ध्यः स्तोमो• यज्ञश्च राध्यो• हविष्म•ता'' । (ऋ.मं १, सू. १५६-१)</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I52" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I52" data-block-id="BGT_C01_I52" data-verse="BGT_C01">
-<p>पश्यन्नपीममात्मानं कुर्यात् कर्माविचारयन् ।</p>
+<div class="introduction-line">पश्यन्नपीममात्मानं कुर्यात् कर्माविचारयन् ।</div>
-<p>यदात्मनः सुनियतमानन्दोत्कर्षमाप्नुयात् ।</p>
+<div class="introduction-line">यदात्मनः सुनियतमानन्दोत्कर्षमाप्नुयात् ।</div>
-<p>भक्त्या प्रसन्नः परमो दद्याज्ज्ञानमनाकुलम् ।</p>
+<div class="introduction-line">भक्त्या प्रसन्नः परमो दद्याज्ज्ञानमनाकुलम् ।</div>
-<p>भक्तिं च भूयसीं ताभ्यां प्रसन्नो दर्शनं व्रजेत् ॥</p>
+<div class="introduction-line">भक्तिं च भूयसीं ताभ्यां प्रसन्नो दर्शनं व्रजेत् ॥</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I53" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I53" data-block-id="BGT_C01_I53" data-verse="BGT_C01">
-<p>ततोपि भूयसीं भक्तिं दद्यात्ताभ्यां विमोचयेत्</p>
+<div class="introduction-line">ततोपि भूयसीं भक्तिं दद्यात्ताभ्यां विमोचयेत्</div>
-<p>मुक्तोपि तद्वशो नित्यं भूयो भक्तिसमन्वितः ।</p>
+<div class="introduction-line">मुक्तोपि तद्वशो नित्यं भूयो भक्तिसमन्वितः ।</div>
-<p>सान्द्रानन्दस्वरूपैव भक्तिर्नैवात्र साधनम्</p>
+<div class="introduction-line">सान्द्रानन्दस्वरूपैव भक्तिर्नैवात्र साधनम्</div>
-<p>ब्रह्मरुद्ररमादिभ्योप्युत्तमत्वं स्वतन्त्रताम् ॥</p>
+<div class="introduction-line">ब्रह्मरुद्ररमादिभ्योप्युत्तमत्वं स्वतन्त्रताम् ॥</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I54" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I54" data-block-id="BGT_C01_I54" data-verse="BGT_C01">
-<p>सर्वस्य तदधीनत्वं सर्वसद्गुणपूर्णताम् ।</p>
+<div class="introduction-line">सर्वस्य तदधीनत्वं सर्वसद्गुणपूर्णताम् ।</div>
-<p>निर्दोषत्वं च विज्ञाय विष्णोस्तत्राखिलाधिकः ॥</p>
+<div class="introduction-line">निर्दोषत्वं च विज्ञाय विष्णोस्तत्राखिलाधिकः ॥</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I55" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I55" data-block-id="BGT_C01_I55" data-verse="BGT_C01">
-<p>स्नेहो भक्तिरिति प्रोक्तः सर्वोपायोत्तमोत्तमः ।</p>
+<div class="introduction-line">स्नेहो भक्तिरिति प्रोक्तः सर्वोपायोत्तमोत्तमः ।</div>
-<p>तेनैव मोक्षो नान्येन दृष्ट्यादिस्तस्य साधनम् ॥</p>
+<div class="introduction-line">तेनैव मोक्षो नान्येन दृष्ट्यादिस्तस्य साधनम् ॥</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I56" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I56" data-block-id="BGT_C01_I56" data-verse="BGT_C01">
-<p>अधमाधिकारिणो मर्त्या मुक्तावृष्यादिकाः समाः ।</p>
+<div class="introduction-line">अधमाधिकारिणो मर्त्या मुक्तावृष्यादिकाः समाः ।</div>
-<p>अधिकार्युत्तमा देवाः प्राणस्तत्रोत्तमोत्तमः ।</p>
+<div class="introduction-line">अधिकार्युत्तमा देवाः प्राणस्तत्रोत्तमोत्तमः ।</div>
-<p>नैव देवपदं प्राप्ता ब्रह्मदर्शनवर्जिताः ।</p>
+<div class="introduction-line">नैव देवपदं प्राप्ता ब्रह्मदर्शनवर्जिताः ।</div>
-<p>तिरोहितं तथाप्येते शृण्वन्ति क्रीडयाथवा ॥</p>
+<div class="introduction-line">तिरोहितं तथाप्येते शृण्वन्ति क्रीडयाथवा ॥</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I57" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I57" data-block-id="BGT_C01_I57" data-verse="BGT_C01">
-<p>बहुवारतदभ्यासात्तिरोभावोपि नो भवेत् ।</p>
+<div class="introduction-line">बहुवारतदभ्यासात्तिरोभावोपि नो भवेत् ।</div>
-<p>यथा व्यासानुशिष्टानां देवानां क्षत्रजन्मनाम् ॥</p>
+<div class="introduction-line">यथा व्यासानुशिष्टानां देवानां क्षत्रजन्मनाम् ॥</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I58" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I58" data-block-id="BGT_C01_I58" data-verse="BGT_C01">
-<p>पार्थानामतिरोधानं ज्ञानं सुस्थिरतां गतम् ।</p>
+<div class="introduction-line">पार्थानामतिरोधानं ज्ञानं सुस्थिरतां गतम् ।</div>
-<p>अस्य देवस्य मी•हुषो वया विष्णोरेषस्य प्रभृथे हविर्भिः ।</p>
+<div class="introduction-line">अस्य देवस्य मी•हुषो वया विष्णोरेषस्य प्रभृथे हविर्भिः ।</div>
-<p>विदेहि रुद्रो रुद्रियं महित्वं यासिष्टं वर्तिरश्विना विरावत् ॥ (ऋ. ७-४०-५)</p>
+<div class="introduction-line">विदेहि रुद्रो रुद्रियं महित्वं यासिष्टं वर्तिरश्विना विरावत् ॥ (ऋ. ७-४०-५)</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I59" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I59" data-block-id="BGT_C01_I59" data-verse="BGT_C01">
-<p>'एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः'' ।</p>
+<div class="introduction-line">'एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः'' ।</div>
-<p>स मुनिर्भूत्वा समचिन्तयत्तत एते व्यजायन्त</p>
+<div class="introduction-line">स मुनिर्भूत्वा समचिन्तयत्तत एते व्यजायन्त</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I60" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I60" data-block-id="BGT_C01_I60" data-verse="BGT_C01">
-<p>विश्वो हिरण्यगर्भोग्निर्यमो वरुणरुद्रेन्द्रा इति'' ।श्व</p>
+<div class="introduction-line">विश्वो हिरण्यगर्भोग्निर्यमो वरुणरुद्रेन्द्रा इति'' ।श्व</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I61" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I61" data-block-id="BGT_C01_I61" data-verse="BGT_C01">
-<p>'एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा नेशानः'' ।</p>
+<div class="introduction-line">'एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा नेशानः'' ।</div>
-<p>'वासुदेवो वा इदमग्र आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः'' ।</p>
+<div class="introduction-line">'वासुदेवो वा इदमग्र आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः'' ।</div>
-<p>'यं यं कामयते विष्णुस्तं ब्रह्माणं च शङ्करम् ।</p>
+<div class="introduction-line">'यं यं कामयते विष्णुस्तं ब्रह्माणं च शङ्करम् ।</div>
-<p>शक्रं सूर्यं यमं स्कन्दं कुर्यात् कर्तास्य न क्वचित्'' ॥</p>
+<div class="introduction-line">शक्रं सूर्यं यमं स्कन्दं कुर्यात् कर्तास्य न क्वचित्'' ॥</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I62" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I62" data-block-id="BGT_C01_I62" data-verse="BGT_C01">
-<p>सर्वोत्कर्षे देवदेवस्य विष्णोर्महातात्पर्यं नैव चान्यत्र सत्यम् ।</p>
+<div class="introduction-line">सर्वोत्कर्षे देवदेवस्य विष्णोर्महातात्पर्यं नैव चान्यत्र सत्यम् ।</div>
-<p>अवान्तरं तत्परत्वं तदन्यत् सर्वागमानां पुरुषार्थस्ततोतः ॥ इति पैङ्गिश्रुतिः ।</p>
+<div class="introduction-line">अवान्तरं तत्परत्वं तदन्यत् सर्वागमानां पुरुषार्थस्ततोतः ॥ इति पैङ्गिश्रुतिः ।</div>
-<p>'परो मात्रया तन्वा वृधान न ते महित्वमन्वश्नुवन्ति'' । (ऋ. ६-९९-१)</p>
+<div class="introduction-line">'परो मात्रया तन्वा वृधान न ते महित्वमन्वश्नुवन्ति'' । (ऋ. ६-९९-१)</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I63" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I63" data-block-id="BGT_C01_I63" data-verse="BGT_C01">
-<p>'अनन्तगुणमाहात्म्यो निर्दोषो भगवान् हरिः ।</p>
+<div class="introduction-line">'अनन्तगुणमाहात्म्यो निर्दोषो भगवान् हरिः ।</div>
-<p>न समो वाधिको वापि विद्यते तस्य कश्चन ।</p>
+<div class="introduction-line">न समो वाधिको वापि विद्यते तस्य कश्चन ।</div>
-<p>नासीन्न च भविष्यो वा परतः स्वत एव च'' । इत्यादिश्रुतेश्च ।</p>
+<div class="introduction-line">नासीन्न च भविष्यो वा परतः स्वत एव च'' । इत्यादिश्रुतेश्च ।</div>
-<p>'यस्त्वात्मरतिरेव स्याद्'' इत्यादि तु मुक्तविषयम् ।</p>
+<div class="introduction-line">'यस्त्वात्मरतिरेव स्याद्'' इत्यादि तु मुक्तविषयम् ।</div>
-<p>यस्त्वेवात्मरतो मुक्तः कार्यं तस्यैव नास्ति हि ।</p>
+<div class="introduction-line">यस्त्वेवात्मरतो मुक्तः कार्यं तस्यैव नास्ति हि ।</div>
-<p>तस्मात् कुर्वीत कर्माणीत्याह कृष्णोर्जुनं स्मयन् ॥ इति च स्कान्दे ।</p>
+<div class="introduction-line">तस्मात् कुर्वीत कर्माणीत्याह कृष्णोर्जुनं स्मयन् ॥ इति च स्कान्दे ।</div>
-<p>ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानाम् इत्यादि तु बाह्यकर्मसङ्कोचापेक्षया ।</p>
+<div class="introduction-line">ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानाम् इत्यादि तु बाह्यकर्मसङ्कोचापेक्षया ।</div>
-<p>न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् । (३-५)</p>
+<div class="introduction-line">न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् । (३-५)</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I64" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I64" data-block-id="BGT_C01_I64" data-verse="BGT_C01">
-<p>शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्ध्येदकर्मणः । (३-८)</p>
+<div class="introduction-line">शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्ध्येदकर्मणः । (३-८)</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I65" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I65" data-block-id="BGT_C01_I65" data-verse="BGT_C01">
-<p>एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च ।</p>
+<div class="introduction-line">एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च ।</div>
-<p>कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम्'' । (१८-६)</p>
+<div class="introduction-line">कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम्'' । (१८-६)</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I66" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I66" data-block-id="BGT_C01_I66" data-verse="BGT_C01">
-<p>'ज्ञानी च कर्माणि सदोदितानि कुर्यादकामः सततं भवेत ।''</p>
+<div class="introduction-line">'ज्ञानी च कर्माणि सदोदितानि कुर्यादकामः सततं भवेत ।''</div>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C01_I67" data-verse="BGT_C01">
+<div class="introduction" id="BGT_C01_I67" data-block-id="BGT_C01_I67" data-verse="BGT_C01">
-<p>न सर्वकर्मणां त्यागः कस्यचिद् भवति क्वचित् ।</p>
+<div class="introduction-line">न सर्वकर्मणां त्यागः कस्यचिद् भवति क्वचित् ।</div>
-<p>त्यागिनो यतयोपि स्युः सङ्कोचाद् बाह्यकर्मणाम् । इत्यादि ।</p>
+<div class="introduction-line">त्यागिनो यतयोपि स्युः सङ्कोचाद् बाह्यकर्मणाम् । इत्यादि ।</div>
-<p>'उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्वदर्शिनः'' इत्यादि चोत्पन्नज्ञानतिरो-भावनिवृत्त्यर्थम् ॥</p>
+<div class="introduction-line">'उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्वदर्शिनः'' इत्यादि चोत्पन्नज्ञानतिरो-भावनिवृत्त्यर्थम् ॥</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C01_V01" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः ।</span>
-<span class="shloka-line">मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय॥१ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
 <blockquote class="uvaaca">धृतराष्ट्र उवाच</blockquote>
-<div class="verse" id="BGT_C01_V02" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C01_V01
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C01
-<span class="shloka-line">आचार्यमुपसङ्गम्य राजा वचनमब्रवीत्॥२ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः ।
-</div>
+| verse_lines  = धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः ।;मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय॥१ ॥
-</div>
+| verse_line2  = मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय॥१ ॥
+}}
 <blockquote class="uvaaca">सञ्जय उवाच</blockquote>
-<div class="verse" id="BGT_C01_V03" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C01_V02
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C01
-<span class="shloka-line">व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता॥३ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा ।
-</div>
+| verse_lines  = दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा ।;आचार्यमुपसङ्गम्य राजा वचनमब्रवीत्॥२ ॥
-</div>
+| verse_line2  = आचार्यमुपसङ्गम्य राजा वचनमब्रवीत्॥२ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C01_V03
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C01
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् ।
+| verse_lines  = पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् ।;व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता॥३ ॥
+| verse_line2  = व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता॥३ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C01_V04" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C01_V04
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C01
-<span class="shloka-line">युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः॥४ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि ।
-</div>
+| verse_lines  = अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि ।;युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः॥४ ॥
-</div>
+| verse_line2  = युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः॥४ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C01_V05" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C01_V05
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C01
-<span class="shloka-line">पुरुजित् कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः॥५ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् ।
-</div>
+| verse_lines  = धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् ।;पुरुजित् कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः॥५ ॥
-</div>
+| verse_line2  = पुरुजित् कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः॥५ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C01_V06" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C01_V06
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C01
-<span class="shloka-line">सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः॥६ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् ।
-</div>
+| verse_lines  = युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् ।;सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः॥६ ॥
-</div>
+| verse_line2  = सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः॥६ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C01_V07" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C01_V07
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">अस्माकं तु विशिष्टा ये तान् निबोध द्विजोत्तम ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C01
-<span class="shloka-line">नायका मम सैन्यस्य सञ्ज्ञार्थं तान् ब्रवीमि ते॥७ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = अस्माकं तु विशिष्टा ये तान् निबोध द्विजोत्तम ।
-</div>
+| verse_lines  = अस्माकं तु विशिष्टा ये तान् निबोध द्विजोत्तम ।;नायका मम सैन्यस्य सञ्ज्ञार्थं तान् ब्रवीमि ते॥७ ॥
-</div>
+| verse_line2  = नायका मम सैन्यस्य सञ्ज्ञार्थं तान् ब्रवीमि ते॥७ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C01_V08" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C01_V08
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">भवान् भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C01
-<span class="shloka-line">अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च॥८ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = भवान् भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः ।
-</div>
+| verse_lines  = भवान् भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः ।;अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च॥८ ॥
-</div>
+| verse_line2  = अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च॥८ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C01_V09" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C01_V09
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C01
-<span class="shloka-line">नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः॥९ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः ।
-</div>
+| verse_lines  = अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः ।;नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः॥९ ॥
-</div>
+| verse_line2  = नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः॥९ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C01_V10" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C01_V10
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C01
-<span class="shloka-line">पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम्॥१० ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् ।
-</div>
+| verse_lines  = अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् ।;पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम्॥१० ॥
-</div>
+| verse_line2  = पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम्॥१० ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C01_V11" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C01_V11
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C01
-<span class="shloka-line">भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि॥११ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः ।
-</div>
+| verse_lines  = अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः ।;भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि॥११ ॥
-</div>
+| verse_line2  = भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि॥११ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C01_V12" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C01_V12
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">तस्य सञ्जनयन् हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C01
-<span class="shloka-line">सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान्॥१२ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = तस्य सञ्जनयन् हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः ।
-</div>
+| verse_lines  = तस्य सञ्जनयन् हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः ।;सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान्॥१२ ॥
-</div>
+| verse_line2  = सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान्॥१२ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C01_V13" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C01_V13
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C01
-<span class="shloka-line">सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोभवत्॥१३ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः ।
-</div>
+| verse_lines  = ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः ।;सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोभवत्॥१३ ॥
-</div>
+| verse_line2  = सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोभवत्॥१३ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C01_V14" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C01_V14
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C01
-<span class="shloka-line">माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः॥१४ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ ।
-</div>
+| verse_lines  = ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ ।;माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः॥१४ ॥
-</div>
+| verse_line2  = माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः॥१४ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C01_V15" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C01_V15
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनञ्जयः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C01
-<span class="shloka-line">प्रौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः॥१५ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनञ्जयः ।
-</div>
+| verse_lines  = पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनञ्जयः ।;प्रौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः॥१५ ॥
-</div>
+| verse_line2  = प्रौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः॥१५ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C01_V16" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C01_V16
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठरः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C01
-<span class="shloka-line">नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ॥१६ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठरः ।
-</div>
+| verse_lines  = अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठरः ।;नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ॥१६ ॥
-</div>
+| verse_line2  = नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ॥१६ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C01_V17" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C01_V17
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C01
-<span class="shloka-line">धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः॥१७ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः ।
-</div>
+| verse_lines  = काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः ।;धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः॥१७ ॥
-</div>
+| verse_line2  = धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः॥१७ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C01_V18" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C01_V18
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C01
-<span class="shloka-line">सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान् दध्मुः पृथक् पृथक्॥१८ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते ।
-</div>
+| verse_lines  = द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते ।;सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान् दध्मुः पृथक् पृथक्॥१८ ॥
-</div>
+| verse_line2  = सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान् दध्मुः पृथक् पृथक्॥१८ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C01_V19" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C01_V19
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C01
-<span class="shloka-line">नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन्॥१९ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् ।
-</div>
+| verse_lines  = स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् ।;नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन्॥१९ ॥
-</div>
+| verse_line2  = नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन्॥१९ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C01_V20" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C01_V20
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C01
-<span class="shloka-line">पृवृत्ते शस्त्रसम्पाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः॥२० ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः ।
-</div>
+| verse_lines  = अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः ।;पृवृत्ते शस्त्रसम्पाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः॥२० ॥
-</div>
+| verse_line2  = पृवृत्ते शस्त्रसम्पाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः॥२० ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C01_V21" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C01_V21
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C01
-</div>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते ।
-</div>
+| verse_lines  = हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते ।
+}}
 <blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>
-<div class="verse" id="BGT_C01_V22" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C01_V21
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">यावदेतान् निरीक्षेहं योद्धुकामानवस्थितान् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C01
-<span class="shloka-line">कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन् रणसमुद्यमे॥२२ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेच्युत॥ २१ ॥
-</div>
+| verse_lines  = सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेच्युत॥ २१ ॥
-</div>
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C01_V22
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C01
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = यावदेतान् निरीक्षेहं योद्धुकामानवस्थितान् ।
+| verse_lines  = यावदेतान् निरीक्षेहं योद्धुकामानवस्थितान् ।;कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन् रणसमुद्यमे॥२२ ॥
+| verse_line2  = कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन् रणसमुद्यमे॥२२ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C01_V23" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C01_V23
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">योत्स्यमानानवेक्षेहं य एतेत्र समागताः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C01
-<span class="shloka-line">धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः॥२३ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = योत्स्यमानानवेक्षेहं य एतेत्र समागताः ।
-</div>
+| verse_lines  = योत्स्यमानानवेक्षेहं य एतेत्र समागताः ।;धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः॥२३ ॥
-</div>
+| verse_line2  = धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः॥२३ ॥
+}}
 <blockquote class="uvaaca">सञ्जय उवाच</blockquote>
-<div class="verse" id="BGT_C01_V24" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C01_V24
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C01
-<span class="shloka-line">सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम्॥२४ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत ।
-</div>
+| verse_lines  = एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत ।;सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम्॥२४ ॥
-</div>
+| verse_line2  = सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम्॥२४ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C01_V25" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C01_V25
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C01
-<span class="shloka-line">उवाच पार्थ पश्यैतान् समवेतान् कुरूनिति॥२५ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् ।
-</div>
+| verse_lines  = भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् ।;उवाच पार्थ पश्यैतान् समवेतान् कुरूनिति॥२५ ॥
-</div>
+| verse_line2  = उवाच पार्थ पश्यैतान् समवेतान् कुरूनिति॥२५ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C01_V26" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C01_V26
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">तत्रापश्यत् स्थितान् पार्थः पितॄनथ पितामहान् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C01
-<span class="shloka-line">आचार्यान् मातुलान् भ्रातॄन् पुत्रान् पौत्रान् सखींस्तथा॥२६ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = तत्रापश्यत् स्थितान् पार्थः पितॄनथ पितामहान् ।
-</div>
+| verse_lines  = तत्रापश्यत् स्थितान् पार्थः पितॄनथ पितामहान् ।;आचार्यान् मातुलान् भ्रातॄन् पुत्रान् पौत्रान् सखींस्तथा॥२६ ॥
-</div>
+| verse_line2  = आचार्यान् मातुलान् भ्रातॄन् पुत्रान् पौत्रान् सखींस्तथा॥२६ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C01_V27" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C01_V27
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">श्वशुरान् सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C01
-<span class="shloka-line">तान् समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान् बन्धूनवस्थितान्॥२७ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = श्वशुरान् सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि ।
-</div>
+| verse_lines  = श्वशुरान् सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि ।;तान् समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान् बन्धूनवस्थितान्॥२७ ॥
-</div>
+| verse_line2  = तान् समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान् बन्धूनवस्थितान्॥२७ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C01_V28" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C01_V28
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">कृपया परयाविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C01
-</div>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = कृपया परयाविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् ।
-</div>
+| verse_lines  = कृपया परयाविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् ।
+}}
 <blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>
-<div class="verse" id="BGT_C01_V29" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C01_V28
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C01
-<span class="shloka-line">वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते॥२९ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयत्सुं समुपस्थितम्॥ २८ ॥
-</div>
+| verse_lines  = दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयत्सुं समुपस्थितम्॥ २८ ॥
-</div>
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C01_V29
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C01
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति ।
+| verse_lines  = सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति ।;वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते॥२९ ॥
+| verse_line2  = वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते॥२९ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C01_V30" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C01_V30
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">गाण्डीवं स्रंसते हस्तात् त्वक् चैव परिदह्यते ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C01
-<span class="shloka-line">न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः॥३० ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = गाण्डीवं स्रंसते हस्तात् त्वक् चैव परिदह्यते ।
-</div>
+| verse_lines  = गाण्डीवं स्रंसते हस्तात् त्वक् चैव परिदह्यते ।;न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः॥३० ॥
-</div>
+| verse_line2  = न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः॥३० ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C01_V31" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C01_V31
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C01
-<span class="shloka-line">न च श्रेयोनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे॥३१ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव ।
-</div>
+| verse_lines  = निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव ।;न च श्रेयोनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे॥३१ ॥
-</div>
+| verse_line2  = न च श्रेयोनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे॥३१ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C01_V32" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C01_V32
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C01
-<span class="shloka-line">किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा॥३२ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च ।
-</div>
+| verse_lines  = न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च ।;किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा॥३२ ॥
-</div>
+| verse_line2  = किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा॥३२ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C01_V33" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C01_V33
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C01
-<span class="shloka-line">त इमेवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च॥३३ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च ।
-</div>
+| verse_lines  = येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च ।;त इमेवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च॥३३ ॥
-</div>
+| verse_line2  = त इमेवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च॥३३ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C01_V34
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C01
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः ।
+| verse_lines  = आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः ।;मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः सम्बन्धिनस्तथा ॥३४ ॥
+| verse_line2  = मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः सम्बन्धिनस्तथा ॥३४ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C01_V34" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C01_V35
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C01
-<span class="shloka-line">मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः सम्बन्धिनस्तथा ॥३४ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोपि मधुसूदन ।
-</div>
+| verse_lines  = एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोपि मधुसूदन ।;अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते॥३५ ॥
-</div>
+| verse_line2  = अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते॥३५ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C01_V35" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C01_V36
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोपि मधुसूदन ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C01
-<span class="shloka-line">अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते॥३५ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = निहत्य धार्तराष्ट्रान् नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन ।
-</div>
+| verse_lines  = निहत्य धार्तराष्ट्रान् नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन ।;पापमेवाश्रयेदस्मान् हत्वैतानाततायिनः॥३६ ॥
-</div>
+| verse_line2  = पापमेवाश्रयेदस्मान् हत्वैतानाततायिनः॥३६ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C01_V36" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C01_V37
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">निहत्य धार्तराष्ट्रान् नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C01
-<span class="shloka-line">पापमेवाश्रयेदस्मान् हत्वैतानाततायिनः॥३६ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान् स्वबान्धवान् ।
-</div>
+| verse_lines  = तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान् स्वबान्धवान् ।;स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव॥३७ ॥
-</div>
+| verse_line2  = स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव॥३७ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C01_V37" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C01_V38
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान् स्वबान्धवान् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C01
-<span class="shloka-line">स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव॥३७ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः ।
-</div>
+| verse_lines  = यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः ।;कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम्॥३८ ॥
-</div>
+| verse_line2  = कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम्॥३८ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C01_V38" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C01_V39
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C01
-<span class="shloka-line">कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम्॥३८ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम् ।
-</div>
+| verse_lines  = कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम् ।;कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन॥३९ ॥
-</div>
+| verse_line2  = कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन॥३९ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C01_V39" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C01_V40
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C01
-<span class="shloka-line">कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन॥३९ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः ।
-</div>
+| verse_lines  = कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः ।;धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोभिभवत्युत॥४० ॥
-</div>
+| verse_line2  = धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोभिभवत्युत॥४० ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C01_V40" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C01_V41
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C01
-<span class="shloka-line">धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोभिभवत्युत॥४० ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = अधर्माभिभवात् कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः ।
-</div>
+| verse_lines  = अधर्माभिभवात् कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः ।;स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसङ्करः॥४१ ॥
-</div>
+| verse_line2  = स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसङ्करः॥४१ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C01_V41" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C01_V42
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">अधर्माभिभवात् कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C01
-<span class="shloka-line">स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसङ्करः॥४१ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च ।
-</div>
+| verse_lines  = सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च ।;पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः॥४२ ॥
-</div>
+| verse_line2  = पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः॥४२ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C01_V42" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C01_V43
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C01
-<span class="shloka-line">पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः॥४२ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः ।
-</div>
+| verse_lines  = दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः ।;उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः॥४३ ॥
-</div>
+| verse_line2  = उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः॥४३ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C01_V43" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C01_V44
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C01
-<span class="shloka-line">उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः॥४३ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन ।
-</div>
+| verse_lines  = उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन ।;नरके नियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम॥४४ ॥
-</div>
+| verse_line2  = नरके नियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम॥४४ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C01_V44" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C01_V45
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C01
-<span class="shloka-line">नरके नियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम॥४४ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = अहो बत महत् पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् ।
-</div>
+| verse_lines  = अहो बत महत् पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् ।;यद् राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः॥४५ ॥
-</div>
+| verse_line2  = यद् राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः॥४५ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C01_V45" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C01_V46
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">अहो बत महत् पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C01
-<span class="shloka-line">यद् राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः॥४५ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः ।
-</div>
+| verse_lines  = यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः ।;धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत्॥४६ ॥
-</div>
+| verse_line2  = धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत्॥४६ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C01_V46" type="shloka" data-doc="BGT">
+<blockquote class="uvaaca">सञ्जय उवाच</blockquote>
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः ।</span>
-<span class="shloka-line">धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत्॥४६ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C01_V47" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C01_V47
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">एवमुक्त्वार्जुनः सङ्ख्ये रथोपस्थ उपाविशत् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C01
-<span class="shloka-line">विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः॥४७ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = एवमुक्त्वार्जुनः सङ्ख्ये रथोपस्थ उपाविशत् ।
-</div>
+| verse_lines  = एवमुक्त्वार्जुनः सङ्ख्ये रथोपस्थ उपाविशत् ।;विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः॥४७ ॥
-</div>
+| verse_line2  = विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः॥४७ ॥
+}}
-<blockquote class="uvaaca">सञ्जय उवाच</blockquote>
 <div class="gr-author-note">॥ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे अर्जुनविषादयोगो नाम प्रथमोध्यायः ॥</div>
+<span id="gr-C2" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="द्वितीयोऽध्यायः"></span>
 == द्वितीयोऽध्यायः ==
-<div class="adhyaya-block" data-doc="BGT" data-chap="2">
-<p class="adhyaya-trans">द्वितीयोऽध्यायः</p>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C02_V01" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">तं तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् ।</span>
-<span class="shloka-line">विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः॥१ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
 <blockquote class="uvaaca">सञ्जय उवाच</blockquote>
-<div class="verse" id="BGT_C02_V02" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C02_V01
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C02
-<span class="shloka-line">अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन॥२ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = तं तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् ।
-</div>
+| verse_lines  = तं तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् ।;विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः॥१ ॥
-</div>
+| verse_line2  = विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः॥१ ॥
+}}
 <blockquote class="uvaaca">श्री भगवानुवाच</blockquote>
-<div class="verse" id="BGT_C02_V03" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C02_V02
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C02
-<span class="shloka-line">क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप॥३ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् ।
-</div>
+| verse_lines  = कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् ।;अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन॥२ ॥
-</div>
+| verse_line2  = अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन॥२ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C02_V04" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C02_V03
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">कथं भीष्ममहं सङ्ख्ये द्रोणं च मधुसूदन ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C02
-<span class="shloka-line">इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन॥४ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते ।
-</div>
+| verse_lines  = क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते ।;क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप॥३ ॥
-</div>
+| verse_line2  = क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप॥३ ॥
+}}
 <blockquote class="uvaaca">अजुर्न उवाच</blockquote>
-<div class="verse" id="BGT_C02_V05" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C02_V04
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">गुरूनहत्वा हि महानुभावान्</span>
+| chapter_id   = BGT_C02
-<span class="shloka-line">श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके ।</span>
+| verse_type   = shloka
-<span class="shloka-line">हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव</span>
+| verse_line1  = कथं भीष्ममहं सङ्ख्ये द्रोणं च मधुसूदन ।
-<span class="shloka-line">भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान्॥५ ॥</span>
+| verse_lines  = कथं भीष्ममहं सङ्ख्ये द्रोणं च मधुसूदन ।;इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन॥४ ॥
-</div>
+| verse_line2  = इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन॥४ ॥
-</div>
+}}
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C02_V06" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C02_V05
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो</span>
+| chapter_id   = BGT_C02
-<span class="shloka-line">यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः ।</span>
+| verse_type   = shloka
-<span class="shloka-line">यानेव हत्वा न जिजीविषाम–</span>
+| verse_line1  = गुरूनहत्वा हि महानुभावान्
-<span class="shloka-line">स्तेवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः॥६ ॥</span>
+| verse_lines  = गुरूनहत्वा हि महानुभावान्;श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके ।;हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव;भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान्॥५ ॥
-</div>
+| verse_line2  = श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके ।
-</div>
+}}
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C02_V07" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C02_V06
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः</span>
+| chapter_id   = BGT_C02
-<span class="shloka-line">पृच्छामि त्वा धर्मसम्मूढचेताः ।</span>
+| verse_type   = shloka
-<span class="shloka-line">यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे</span>
+| verse_line1  = न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो
-<span class="shloka-line">शिष्यस्तेहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम्॥७ ॥</span>
+| verse_lines  = न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो;यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः ।;यानेव हत्वा न जिजीविषाम–;स्तेवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः॥६ ॥
-</div>
+| verse_line2  = यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः ।
-</div>
+}}
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C02_V08" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C02_V07
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद्</span>
+| chapter_id   = BGT_C02
-<span class="shloka-line">यच्छोकमुच्छोषणमिंद्रियाणाम् ।</span>
+| verse_type   = shloka
-<span class="shloka-line">अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं</span>
+| verse_line1  = कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः
-<span class="shloka-line">राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम्॥८ ॥</span>
+| verse_lines  = कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः;पृच्छामि त्वा धर्मसम्मूढचेताः ।;यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे;शिष्यस्तेहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम्॥७ ॥
-</div>
+| verse_line2  = पृच्छामि त्वा धर्मसम्मूढचेताः ।
-</div>
+}}
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C02_V09" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C02_V08
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तपः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C02
-<span class="shloka-line">न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह॥९ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद्
-</div>
+| verse_lines  = न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद्;यच्छोकमुच्छोषणमिंद्रियाणाम् ।;अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं;राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम्॥८ ॥
-</div>
+| verse_line2  = यच्छोकमुच्छोषणमिंद्रियाणाम् ।
+}}
 <blockquote class="uvaaca">सञ्जय उवाच</blockquote>
-<div class="verse" id="BGT_C02_V10" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C02_V09
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C02
-<span class="shloka-line">सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः॥१० ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तपः ।
-</div>
+| verse_lines  = एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तपः ।;न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह॥९ ॥
-</div>
+| verse_line2  = न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह॥९ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C02_V11" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C02_V10
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C02
-<span class="shloka-line">गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः॥११ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत ।
-</div>
+| verse_lines  = तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत ।;सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः॥१० ॥
-</div>
+| verse_line2  = सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः॥१० ॥
+}}
 <blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>
-<div class="bhashya" id="BGT_C02_V11_B01" data-verse="BGT_C02_V11">
+{{VerseBlock
-<p>प्रकर्षेण जानन्तीति प्रज्ञाः, तदवादः प्रज्ञावादः । प्राज्ञमतविरुद्धवादं वदसि । कथम् ? गतासून् ॥ ११ ॥</p>
+| verse_id     = BGT_C02_V11
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C02
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे ।
+| verse_lines  = अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे ।;गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः॥११ ॥
+| verse_line2  = गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः॥११ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V11" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V11">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C02_V11
+| id       = BGT_C02_V11_B01
+| text     = प्रकर्षेण जानन्तीति प्रज्ञाः, तदवादः प्रज्ञावादः । प्राज्ञमतविरुद्धवादं वदसि । कथम् ? गतासून् ॥ ११ ॥
+}}
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C02_V12
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C02
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः ।
+| verse_lines  = न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः ।;न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम्॥१२ ॥
+| verse_line2  = न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम्॥१२ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V12" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V12">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C02_V12
+| id       = BGT_C02_V12_B01
+| text     = बन्धुस्नेहादि्ध त्वया स्वधर्मनिवृत्तिः क्रियते । तत्र देहनाशभयात् किं वा चेतननाशभयात्? देहस्य सर्वथा विनाशित्वान्न तत्र भये प्रयोजनम् । न च चेतननाशभयात् । तस्याविनाशित्वादेव । न तावत्परमचेतनस्य मम नाशोस्ति । एवमेव तवान्येषां च ।<br/>'नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानाम् एको बहूनां यो विदधाति कामान्'' ॥ इत्यादिश्रुतेः ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">'स्वदेहयोगविगमौ नाम जन्ममृती पुरा ।<br/>इष्येते ह्येव जीवस्य मुक्तेर्न तु हरेः क्वचित्'' ॥</span></span> इति स्कान्दे ।<br/>ईश्वरस्यापि युद्धगतत्वान्मोहात् तस्याप्युभयविधानित्यत्वशङ्काप्राप्तौ तदपि निवार्यते न त्वेवाहमिति । यद्यप्येषा शङ्कार्जुनस्य नास्ति । तथापि प्राप्तलोकोपकारार्थं भगवता निवार्यते । एकान्ते कथयन्नपि व्यासरूपेण तदेव लोके प्रकाशयिष्यति हि ॥१२ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C02_V12" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः ।</span>
-<span class="shloka-line">न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम्॥१२ ॥</span>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C02_V13
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C02
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = देहिनोस्मिन् यथा देहे कौमारं यौवनं जरा ।
+| verse_lines  = देहिनोस्मिन् यथा देहे कौमारं यौवनं जरा ।;तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति॥१३ ॥
+| verse_line2  = तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति॥१३ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V13" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V13">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C02_V13
+| id       = BGT_C02_V13_B01
+| text     = मम स्वकीयदेहान्तरप्राप्तिरपि नास्तीति दर्शयितुं देहिन इति विशेषणम् । भवदादीनां सा भविष्यतीत्यपि शोको न कर्तव्यः । देहस्येदानी- मप्यन्यथात्वदर्शनात् ॥ १३ ॥
+}}
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C02_V14
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C02
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः ।
+| verse_lines  = मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः ।;आगमापायिनोनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत॥१४ ॥
+| verse_line2  = आगमापायिनोनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत॥१४ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V14" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V14">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C02_V14
+| id       = BGT_C02_V14_B01
+| text     = तददर्शनादिनिमित्तं सोढव्यमित्याह - मात्रास्पर्शा इति । विषयसम्बन्धाः ॥ १४ ॥
+}}
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C02_V15
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C02
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ ।
+| verse_lines  = यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ ।;समदुःखसुखं धीरं सोमृतत्वाय कल्पते॥१५ ॥
+| verse_line2  = समदुःखसुखं धीरं सोमृतत्वाय कल्पते॥१५ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V15" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V15">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C02_V15
+| id       = BGT_C02_V15_B01
+| text     = फलमाह । यं हीति । न केवलमव्यथामात्रेणामृतत्वं किन्तु पुरुषम् ।
+'पुरु ब्रह्म गुणाधिक्यात् तज्ज्ञानात्पुरुषः स्मृतः'' । इति प्रवृत्ते । पुरुसरणात् पुरुष इत्यर्थः ॥१५ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C02_V12_B01" data-verse="BGT_C02_V12">
-<p>बन्धुस्नेहादि्ध त्वया स्वधर्मनिवृत्तिः क्रियते । तत्र देहनाशभयात् किं वा चेतननाशभयात्? देहस्य सर्वथा विनाशित्वान्न तत्र भये प्रयोजनम् । न च चेतननाशभयात् । तस्याविनाशित्वादेव । न तावत्परमचेतनस्य मम नाशोस्ति । एवमेव तवान्येषां च । 'नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानाम् एको बहूनां यो विदधाति कामान्'' ॥ इत्यादिश्रुतेः ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">'स्वदेहयोगविगमौ नाम जन्ममृती पुरा । इष्येते ह्येव जीवस्य मुक्तेर्न तु हरेः क्वचित्'' ॥</span></span> इति स्कान्दे । ईश्वरस्यापि युद्धगतत्वान्मोहात् तस्याप्युभयविधानित्यत्वशङ्काप्राप्तौ तदपि निवार्यते न त्वेवाहमिति । यद्यप्येषा शङ्कार्जुनस्य नास्ति । तथापि प्राप्तलोकोपकारार्थं भगवता निवार्यते । एकान्ते कथयन्नपि व्यासरूपेण तदेव लोके प्रकाशयिष्यति हि ॥१२ ॥</p>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C02_V16
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C02
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = नासतो विद्यतेभावो नाभावो विद्यते सतः ।
+| verse_lines  = नासतो विद्यतेभावो नाभावो विद्यते सतः ।;उभयोरपि दृष्टोन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः॥१६ ॥
+| verse_line2  = उभयोरपि दृष्टोन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः॥१६ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V16" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V16">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C02_V16
+| id       = BGT_C02_V16_B01
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">न च युद्धात्परलोकदुःखमिति शोकः । असत्कर्मणः सकाशात् भावो नास्ति सत्कर्मणः सकाशात् अभावो नास्तीति नियतत्वात् ।<br/>'सद्भाववाचिनः शब्दाः सर्वे ते सुखवाचकाः ।<br/>अभाववाचिनः शब्दाः सर्वे ते दुःखवाचकाः'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vakshaya-id">'सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यते ।<br/>प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते ॥''</span></span> इति वक्ष्यमाणत्वात् ।<br/>(गीता. १७-२६)<br/>'असन्नेव स भवति, असद्ब्रह्मेति वेद चेत्'' इत्यादेश्च ।<br/>अन्तो निर्णयः । न चाविद्यामानविद्यमानयोरुत्पत्तिनाशनिषेधकोयं श्लोकः । प्रत्यक्षविरोधात् । सन्निति व्यवह्रियमाणमेव पदार्थस्वरूपमुत्पत्तेः प्राङ्ग्नाशोत्तरं च नास्तीति सर्वलोको व्यवहरति । न च विपर्यये किञ्चिन्मानम् । इदं तु वाक्यमन्यथासिद्धम् ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">'आद्यन्तयोः सर्वकार्यमसदेवेति निश्चितम् ।<br/>यद्यसन्न विशेषोत्र जायते कोत्र जायते ॥<br/>व्यक्तावपि समं ह्येतदनवस्थान्यथा भवेत् ।<br/>एवं नाशेपि बोद्धव्यमतोसन्नेव जायते ॥<br/>तथाप्यभेदानुभवात् कार्यकारणयोः सदा ।<br/>भेदस्य चाविशेषेण देहोगात् क्षितितामिति ॥ व्यवहारो भवेद्यस्माद्बल्येवानुभवः सदा ॥''</span></span> इति ब्रह्मतर्के ।<br/>न च सदसद्विलक्षणं किञ्चिदस्तीत्यत्र किञ्चिन्मानम् । न चासतः ख्यात्ययोगात् सतो बाधायोगादुभयविलक्षणं भ्रान्तिविषयम् । असतः ख्यात्ययोगादिति वदतोसतः ख्यातिरभून्न वा ? यदि नाभूत् न तत्ख्यातिनिराकरणम् । यद्यभूत् तथापि । न चासतोसत्वेन भ्रान्तौ सत्वेन च ख्यातिर्नास्तीत्यत्र किञ्चिन्मानम् । असद्व्यवहारलोपप्रसङ्गाच्च । यदविद्यमानं रूपं तस्य सत्त्वेन प्रतीतेरेव भ्रान्तित्वाच्च । अनिर्वचनीयत्वपक्षेपि सदिदं रजतमित्यविद्यमानसत्त्वप्रतीतिं विना न हि भ्रान्तित्वम् । भ्रान्तिसत्त्वाङ्गीकारेप्यभ्रान्तं सदिदं रजतमित्यविद्यमानसत्वप्रतीतौ हि प्रवर्तते । तस्मादुभयविलक्षणं न किञ्चित् ।<br/>'विश्वं सत्यम्'' । 'यच्चिकेत सत्यमित्'' । 'कविर्मनीषी परिभूः स्वयम्भूर्याथातथ्यतोर्थान् व्यदधाच्छाश्वतीभ्यः समाभ्यः'' इत्यादिश्रुतेश्च ॥१६ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C02_V13" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">देहिनोस्मिन् यथा देहे कौमारं यौवनं जरा ।</span>
-<span class="shloka-line">तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति॥१३ ॥</span>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C02_V17
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C02
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = अविनाशि तु तद् विदि्ध येन सर्वमिदं ततम् ।
+| verse_lines  = अविनाशि तु तद् विदि्ध येन सर्वमिदं ततम् ।;विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित् कर्तुमर्हति॥१७ ॥
+| verse_line2  = विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित् कर्तुमर्हति॥१७ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V17" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V17">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C02_V17
+| id       = BGT_C02_V17_B01
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahavaraha-id">यद्यपि नित्यत्वं जीवस्याप्यस्ति । तथापि सर्वप्रकारेणाविनाशित्वं विष्णोरेवेति तुशब्दः ।<br/>'अनित्यत्वं देहहानिर्दुःखप्राप्तिरपूर्णता ।<br/>नाशश्चतुर्विधः प्रोक्तस्तदभावो हरेः सदा ।<br/>तदन्येषां तु सर्वेषां नाशाः केचिद् भवन्ति हि'' ॥</span></span> इति महावाराहे ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paramashruthi-id">'देशतः कालतश्चैव गुणतश्च त्रिधा ततिः ।<br/>सा समस्ता हरेरेव न ह्यन्ये पूर्णसद्गुणाः'' ॥</span></span> इति परमश्रुतिः ॥१७ ॥
+}}
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C02_V18
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C02
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः ।
+| verse_lines  = अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः ।;अनाशिनोप्रमेयस्य तस्माद् युद्ध्यस्व भारत॥१८ ॥
+| verse_line2  = अनाशिनोप्रमेयस्य तस्माद् युद्ध्यस्व भारत॥१८ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C02_V13_B01" data-verse="BGT_C02_V13">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V18" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V18">
-<p>मम स्वकीयदेहान्तरप्राप्तिरपि नास्तीति दर्शयितुं देहिन इति विशेषणम् । भवदादीनां सा भविष्यतीत्यपि शोको न कर्तव्यः । देहस्येदानी- मप्यन्यथात्वदर्शनात् ॥ १३ ॥</p>
+{{Bhashyam
-</div>
+| verse_id = BGT_C02_V18
+| id       = BGT_C02_V18_B01
+| text     = शरीरिणां तु देहहान्यादिनाशो विद्यत एव । 'येन सर्वमिदं ततम्'' इति तस्यैव लक्षणकथनात् न जीवानां देशतो गुणतश्च पूर्णता । अनिच्छया देहहान्यादेरेव दुःखावाप्तिः सिद्धा । तस्मादनाशिनोप्रमेयस्य विष्णोः पूजार्थं युद्ध्यस्व । तत्प्रसादाधीनत्वाद् दुःखनिवृत्तेः सुखस्य च ।<br/>'ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः ।<br/>तेषामहं समुद्धर्ता'' (गीता १२-६) इत्यादेः ।<br/>जीवपक्षे 'नित्यस्योक्ताः'' इत्युक्तत्वात् 'अनाशिनः'' इति पुनरुक्तिः । 'अविनाशि, येन सर्वमिदं ततम्'' इत्युक्तस्यैव 'अनाशिनोप्रमेयस्य'' इति प्रत्यभिज्ञानाच्च । 'इमे देहाः'' इति विशेषणान्नित्यश्चिदानन्दात्मकः स्वरूपभूतो देहो मुक्तानामपि विद्यत इति ज्ञायते ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">'न वर्तते यत्र रजस्तमस्तयोः सत्वं च मिश्रं न च कालविक्रमः ।<br/>न यत्र माया किमुतापरे हरे- रनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिताः ॥ श्यामावदाताः शतपत्रलोचनाः पिशङ्गवस्त्राः सुरुचः सुपेशसः ।<br/>सर्वे चतुर्बाहव उन्मिषन्मणि - प्रवेकनिष्काभरणाः सुवर्चसः ॥ प्रवालवैडूर्यमृणालवर्चसां परिस्फुरत्कुण्डलमौलिमालिनाम् ।<br/>भ्राजिष्णुभिर्यः परितो विराजते लसद्विमानावलिभिर्महात्मनाम् ॥ विद्योतमानप्रमदोत्तमाभिः सविद्युदभ्रावलिभिर्यथा नभः'' ॥</span></span> इति हि भागवते ।<br/>चिदानन्दशरीरेण सर्वे मुक्ता यथा हरिः ।<br/>भुञ्जते कामतो भोगांस्तदन्तर्बहिरेव च ॥ इति परमश्रुतिः । न च जीवेश्वरैक्यं मुक्तावपि ।<br/>'इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ।<br/>सर्गेपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च'' । (गीता, १४-२) 'यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् ।<br/>सोश्नुते सर्वान्कामान्सह ब्रह्मणा विपश्चिता'' ।<br/>'एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य ।<br/>इमान् लोकान् कामान्नी कामरूप्यनुसञ्जरन् ।<br/>एतत्सामगायन्नास्ते'' ।<br/>'सर्वे नन्दन्ति यशसागतेन सभासाहेन सख्या सखायः ।<br/>किल्बिषस्पृत्पितुषणिर्ह्येषामरं हितो भवति वाजिनाय'' ।<br/>'ऋचां त्वः पोषमास्ते पुपुष्वान् गायत्रं त्वो गायति शक्वरीषु ।<br/>ब्रह्मा त्वो वदति जातविद्यां यज्ञस्य मात्रां विमिमीत उ त्वः'' ।<br/>'परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते'' 'स तत्र पर्येति जक्षन् क्रीडन् रममाणः स्त्रीभिर्वा यानैर्वा'' ।<br/>'तदा विद्वान्पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति'' ।<br/>'मुक्ताः प्राप्य परं विष्णुं तद्देहं संश्रिता अपि ।<br/>तारतम्येन तिष्ठन्ति गुणैरानन्दपूर्वकैः ।<br/>भूपा मनुष्यगन्धर्वा देवाः पितर एव च ।<br/>आजानेयाः कर्मदेवास्तत्त्व(रूपाः)देवाः पुरन्दरः ।<br/>शिवो विरिञ्चिरित्येते क्रमाच्छतगुणोत्तराः ।<br/>मुक्तावपि तदन्ये ये भूपाच्छतगुणावराः ।<br/>न समो ब्रह्मणः कश्चिन्मुक्तावपि कथञ्चन ।<br/>ततः सहस्रगुणिता श्रीस्ततः परमो हरिः ।<br/>अनन्तगुणितत्वेन तत्समः परमोपि न'' ।<br/>'अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः सखायो मनोजवेष्वसमा बभूवुः ।<br/>आदघ्नास उपकक्षास उ त्वे ह्रदा इव स्नात्वा उ त्वे ददृश्रे ।<br/>कामस्य यत्राप्ताः कामास्तत्र माममृतं कृधीन्द्रायेन्द्रो परिस्रव ।<br/>इत्यादि मोक्षानन्तरमपि भेदवचनेभ्यः । न च 'यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत्'' ।<br/>'यद्वै तन्न पश्यति पश्यन्वै तन्न पश्यति'' ।<br/>'न हि द्रष्टुर्दृष्टेर्विपरिलोपो विद्यते'' ।<br/>'अविनाशित्वान्न तु तद्द्वितीयमस्ति । ततोन्यद्विभक्तं यत्पश्येत्'' ।<br/>'परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति'' ।<br/>'तत् त्वमसि'' 'अहं ब्रह्मास्मि'' इत्यादिवाक्यविरोधः ।<br/>'सञ्ज्ञानाशो यदि भवेत्किमुक्त्या नः प्रयोजनम् ।<br/>मोहं मां प्रापयामास भवानत्रेति चोदितः ।<br/>याज्ञवल्क्यः प्रियामाह नाहं मोहं ब्रवीमि ते ।<br/>भूतजज्ञानलोपः स्यान्निजं ज्ञानं न लुप्यते ।<br/>न च ज्ञेयविनाशः स्यादात्मनाशः कुतः पुनः ।<br/>स्वभावतः पराद्विष्णोर्विश्वं भिन्नमपि स्फुटम् ।<br/>अस्वातन्त्र्याद्भिन्नमिव स्थितमेव यदेदृशम् ।<br/>तदा घ्राणादिभोगः स्यात्स्वरूपज्ञानशक्तितः ।<br/>तदात्मानुभवोपि स्यादीश्वरज्ञानमेव च ।<br/>यदान्यं न विजानाति नात्मानं नेश्वरं तथा ।<br/>पुरुषार्थता कुतस्तु स्यात्तदभावाय को यतेत् तस्मात्स्वभावज्ञानेन भिन्ना विष्णुसमीपगाः ।<br/>भुञ्जते सर्वभोगांश्च मुक्तिरेषा न चान्यथा ।<br/>यन्न पश्येत्परो विष्णुर्द्वितीयत्वेन स स्वतः ।<br/>तद्द्वितीयं न भवति प्रादुर्भावात्मकं वपुः ।<br/>प्रधानपुरुषादन्यद्यत्तस्माद्भिन्नमीश्वरः ।<br/>विभक्तत्वेन नियतं यस्मात्पश्यति सर्वदा ।<br/>पश्यन्नेव यतो विष्णुस्तदभेदं न पश्यति ।<br/>चेतनाचेतनस्यास्य नाभेदोस्ति ततोमुना ।<br/>न हि ज्ञानविलोपोस्ति सर्वज्ञस्य परेशितुः ।<br/>ब्रह्माणि जीवाः सर्वेपि परब्रह्माणि मुक्तिगाः प्रकृतिः परमं ब्रह्म परमं महदच्युतः नैव मुक्ता न प्रकृतिः क्वापि हि ब्रह्मवैभवम् ।<br/>प्राप्नुवन्त्यपि तज्ज्ञानान्निजं ब्रह्मत्वमाप्यते ।<br/>>यद्यस्य परमेशि(श)त्वं तदा स्याद्दुःखिता कुतः ।<br/>दुःखी चेत्कुत ईशत्वमनीशो ह्येव दुःखभाक् ।<br/>कुतः सर्वविदोज्ञत्वं क्व भ्रमोप्यज्ञतां विना ।<br/>तस्मान्नैवेश्वरो जीवस्तत्प्रसादात्तु मुच्यते ।<br/>ओयत्वादहंनामा भगवान्हरिरव्ययः ।<br/>ब्रह्मासौ गुणपूर्णत्वादस्म्यसावसनान्मितेः ।<br/>असनादसिनामासौ तेजस्त्वात्त्वमितीरितः ।<br/>सर्वैः क्रियापदैश्चैव सर्वैर्द्रव्यपदैरपि ।<br/>सर्वैर्गुणपदैश्चैव वाच्य एको हरिः स्वयम् ।<br/>युष्मत्पदैः प्रातियोग्यात्तद्युतैश्च क्रियापदैः ।<br/>अस्मत्पदैरान्तरत्वात्क्रियार्थैश्च तदन्वयैः ।<br/>परोक्षत्वात्तत्पदैश्च मुख्यवाच्यः स एव तु ।<br/>सर्वान्वेदानधीत्यैव प्रज्ञाधिक्येन हेतुना श्वेतकेतुरहङ्कारात्प्रायशो नास्मि मानुषः ।<br/>देवो वा केशवांशो वा नैषा प्रज्ञान्यथा भवेत् ।<br/>एवं महत्त्वबुद्ध्यैव दर्पपूर्णोभ्यगात्पितुः ।<br/>सकाशमकृताचारं तं दृष्ट्वा स्तब्धमज्ञवत् ।<br/>पितोवाच कुतः पुत्र स्तब्धता त्वामुपागता ।<br/>प्रायो नारायणं देवं नैव त्वं पृष्टवानसि ।<br/>यस्मिन् ज्ञाते त्वविज्ञातज्ञानादीनां फलं भवेत् ।<br/>प्राधान्यात्सदृशत्वाच्च तदधीनमिति स्फुटम् ।<br/>तत्सृष्टं चेति विज्ञातं फलवदि्ध भवेज्जगत् ।<br/>स्वातन्त्र्येणास्य विज्ञानं मिथ्याज्ञानमनर्थकृत् ।<br/>यथाचैवैकमृत्पिण्डज्ञानादेः सदृशत्वतः ।<br/>मृण्मयं तदकार्यं च ज्ञातं मृदिति वै भवेत् ।<br/>यथैव मृत्तिकेत्यादिनित्यनामप्रवेदनात् ।<br/>वाचारब्धमनित्यं तु ज्ञातं तन्मूलमित्यपि ।<br/>एवं कारणभूतोसौ भगवान्पुरुषोत्तमः ।<br/>प्रधानश्च स्वतन्त्रश्च तन्मूलमखिलं जगत् ।<br/>तदाधारं विमुक्तौ च तदधीनं सदा स्थितम् ।<br/>स सूक्ष्मो व्यापकः पूर्णस्तदीयमखिलं जगत् ।<br/>तस्मात्तदीयस्त्वमसि नैव सोसि कथञ्चन ।<br/>यथा पक्षी च सूत्रं च नानावृक्षरसा अपि ।<br/>यथा नद्यः समुद्रश्च यथा वृक्षपरावपि ।<br/>यथा धानाः परश्चैव यथैव लवणोदके ।<br/>यथा पुरुषदेशौ च यथाज्ञज्ञानदावपि ।<br/>यथा स्तेनापहार्यौ च तथा त्वं च परस्तथा ।<br/>भिन्नौ स्वभावतो नित्यं नानयोरेकता क्वचित् ।<br/>एवं भेदोखिलस्यापि स्वतन्त्रात्परमेश्वरात् ।<br/>परतन्त्रं स्वतन्त्रेण कथमैक्यमवाप्नुयात् ।<br/>स जीवनामा भगवान्प्राणधारणहेतुतः ।<br/>उपचारेण जीवाख्या संसारिणि निगद्यते ।<br/>तदधीनमिदं सर्वं नान्याधीनः स ईश्वरः ।<br/>जीवेश्वरभिदा चैव जडेश्वरभिदा तथा ।<br/>जीवभेदो मिथश्चैव जडजीवभिदा तथा ।<br/>जडभेदो मिथश्चेति प्रपञ्चो भेदपञ्चकः ।<br/>विष्णोः प्रज्ञामितं यस्माद्द्वैतं न भ्रान्तिकल्पितम् ।<br/>औतः परमार्थोसौ भगवान्विष्णुरव्ययः ।<br/>परमत्वं स्वतन्त्रत्वं सर्वशक्तित्वमेव च ।<br/>सर्वज्ञत्वं परानन्दः सर्वस्य तदधीनता ।<br/>इत्यादयो गुणा विष्णोर्नैवान्यस्य कथञ्चन ।<br/>अभावः परमद्वैते सन्त्येव ह्यपराणि तु ।<br/>विकल्पो विनिवर्तेत कल्पितो यदि केनचित् ।<br/>औतं ज्ञानिनां पक्षे न तस्माद्विद्यते क्वचिद्'' ।<br/>इत्यादिश्रुतिभ्योर्थान्तरस्यैवावगतत्वात् । एकपिण्डनामधेयेतिशब्दानां वैयर्थ्यं चान्यथा । न चैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं तत्पक्षे । न हि शुक्तिज्ञो रजतज्ञ इति व्यवहारः । नवकृत्वोपि भेद एव दृष्टान्तोक्तेश्च । तस्मादतत्त्वमसीत्येवोच्यते । ऐतदात्म्यमित्येतदात्मसम्बन्धि । तत्स्वामिकम् । त्वमपि तदैतदात्म्यमित्येतदात्मसम्बन्धि । तत्स्वामिकम् । त्वमपि तदैतदात्म्यमेवासि न सोसीति वा । तदिति लिङ्गसाम्यं चात्र । अविद्यमानमेवेश्वरं सृष्ट्यादिकं चाप्राप्तमेवात्मनो भिन्नत्वेन प्रापयित्वा तन्निषेधे कथं श्रुतेरुन्मत्तवाक्यत्वं न स्यात् ? अनुवादोपि 'यदिदं वदन्ति तन्न युज्यते'' इत्यादिवाक्यं परिहारे विशेषयुक्तिं च विना न दृष्टः । अतिप्रसङ्गश्चान्यथा । अभेदानुवादेन भेदोपदेशः किमिति न स्यात् ? सर्वशाखान्ते भेदोक्तेश्चैतदेव युक्तम् ।<br/>'नासंवत्सरवासिने प्रब्रूयात् नाप्रवक्त्र इत्याचार्या आचार्याः'' ।<br/>'अहं विश्वं भुवनमभ्यभवाम्'' ।<br/>'अनन्ते स्वर्गे लोके ज्येये प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति इति ब्रह्मविदो विदुः'' ।<br/>'नमो विष्णवे महते करोमि'' । 'पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम्'' ।<br/>इत्यादि । न चेश्वरस्तद्भेदो वा प्रत्यक्षादिसिद्धः । तत्पक्षे त्वैक्यादेरपि मिथ्यात्वात्स्वरूपस्य च सिद्धत्वाद्व्यर्थैव श्रुतिः । लक्षितस्वरूपस्यापि न स्वरूपाद्विशेषः । निर्विशेषत्वोक्तेः । मिथ्याविशेषोक्तौ चाप्रामाण्यं श्रुतेः । मिथ्यात्वं च मिथ्यैव तेषाम् । अतः सत्यत्वं सत्यं स्यात् । उपाधिकृतभेदेप्युपाधेर्मिथ्यात्वे त्वप्राप्तमेवोपाधिभेदं प्रापयित्वा पुनर्निषिद्ध्यत इति स एव दोषः । सत्योपाधिपक्षेपि हस्तपादाद्युपाधिभेदेपि भोक्तुरेकत्वदृष्टेरेकेनैवेश्वरेण सर्वोपाधिगतं सुखं दुःखं भुज्यतेत्येवमादयो दोषाः समा एव । अचेतनानामनुभवाभावान्न तत्साम्यम् । अतो जीवेश्वरयोर्भेद एवेति सिद्धम् ॥ १८ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C02_V14" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः ।</span>
-<span class="shloka-line">आगमापायिनोनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत॥१४ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C02_V19
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C02
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् ।
+| verse_lines  = य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् ।;उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते॥१९ ॥
+| verse_line2  = उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते॥१९ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C02_V14_B01" data-verse="BGT_C02_V14">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V19" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V19">
-<p>तददर्शनादिनिमित्तं सोढव्यमित्याह - मात्रास्पर्शा इति । विषयसम्बन्धाः ॥ १४ ॥</p>
+{{Bhashyam
-</div>
+| verse_id = BGT_C02_V19
+| id       = BGT_C02_V19_B01
+| text     = य एनं जीवं वेत्ति हन्तारं स्वातन्त्र्येण । अन्यथा 'मया हतांस्त्वं जहि'' इत्यादिविरोधः । चेतनं प्रति य एनमिति परमात्मनोपि समम् ॥ १९ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C02_V15" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ ।</span>
-<span class="shloka-line">समदुःखसुखं धीरं सोमृतत्वाय कल्पते॥१५ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C02_V20
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C02
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = न जायते म्रियते वा कदाचि-
+| verse_lines  = न जायते म्रियते वा कदाचि-;न्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः ।;अजो नित्यः शाश्वतोयं पुराणो;न हन्यते हन्यमाने शरीरे॥ २० ॥
+| verse_line2  = न्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः ।
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C02_V15_B01" data-verse="BGT_C02_V15">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V20" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V20">
-<p>फलमाह । यं हीति । न केवलमव्यथामात्रेणामृतत्वं किन्तु पुरुषम् ।</p>
+{{Bhashyam
-<p>'पुरु ब्रह्म गुणाधिक्यात् तज्ज्ञानात्पुरुषः स्मृतः'' । इति प्रवृत्ते । पुरुसरणात् पुरुष इत्यर्थः ॥१५ ॥</p>
+| verse_id = BGT_C02_V20
-</div>
+| id       = BGT_C02_V20_B01
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahavishnu-id">जीवेश्वरयोर्नित्यत्वे मन्त्रवर्णोप्यस्तीत्याह । न जायते म्रियत इति । अयं ना परमपुरुषो भूत्वा विद्यमान एव देहसम्बन्धरूपेणापि भविता न । मरणं तु देहवियोग इति प्रसिद्धमेव । न हि घटादीनां मरणव्यवहारः । स्वरूपानाशः कैमुत्येनैव सिद्धः । अयं जीवोप्यजो नित्यश्च । अन्यथा पुनरुक्तेः । शाश्वतश्च । न कदाचिदस्वातन्त्र्यादिकं जीवस्वरूपं जहाति ।<br/>'अल्पशक्तिरसार्वज्ञं पारतन्त्र्यमपूर्णता ।<br/>उपजीवकत्वं जीवत्वमीशत्वं तद्विपर्ययः ।<br/>स्वाभाविकं तयोरेतन्नान्यथा स्यात्कथञ्चन ।<br/>वदन्ति शाश्वतावेतावत एव महाजनाः'' ॥</span></span> इति महाविष्णुपुराणे ।<br/>पुराण्यणति गच्छतीति पुराणः ॥२० ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C02_V16" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">नासतो विद्यतेभावो नाभावो विद्यते सतः ।</span>
-<span class="shloka-line">उभयोरपि दृष्टोन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः॥१६ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C02_V21
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C02
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् ।
+| verse_lines  = वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् ।;कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम्॥२१ ॥
+| verse_line2  = कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम्॥२१ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C02_V16_B01" data-verse="BGT_C02_V16">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V21" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V21">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">न च युद्धात्परलोकदुःखमिति शोकः । असत्कर्मणः सकाशात् भावो नास्ति सत्कर्मणः सकाशात् अभावो नास्तीति नियतत्वात् । 'सद्भाववाचिनः शब्दाः सर्वे ते सुखवाचकाः । अभाववाचिनः शब्दाः सर्वे ते दुःखवाचकाः'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vakshaya-id">'सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यते । प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते ॥''</span></span> इति वक्ष्यमाणत्वात् । (गीता. १७-२६) 'असन्नेव स भवति, असद्ब्रह्मेति वेद चेत्'' इत्यादेश्च । अन्तो निर्णयः । न चाविद्यामानविद्यमानयोरुत्पत्तिनाशनिषेधकोयं श्लोकः । प्रत्यक्षविरोधात् । सन्निति व्यवह्रियमाणमेव पदार्थस्वरूपमुत्पत्तेः प्राङ्ग्नाशोत्तरं च नास्तीति सर्वलोको व्यवहरति । न च विपर्यये किञ्चिन्मानम् । इदं तु वाक्यमन्यथासिद्धम् ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">'आद्यन्तयोः सर्वकार्यमसदेवेति निश्चितम् । यद्यसन्न विशेषोत्र जायते कोत्र जायते ॥ व्यक्तावपि समं ह्येतदनवस्थान्यथा भवेत् । एवं नाशेपि बोद्धव्यमतोसन्नेव जायते ॥ तथाप्यभेदानुभवात् कार्यकारणयोः सदा । भेदस्य चाविशेषेण देहोगात् क्षितितामिति ॥ व्यवहारो भवेद्यस्माद्बल्येवानुभवः सदा ॥''</span></span> इति ब्रह्मतर्के । न च सदसद्विलक्षणं किञ्चिदस्तीत्यत्र किञ्चिन्मानम् । न चासतः ख्यात्ययोगात् सतो बाधायोगादुभयविलक्षणं भ्रान्तिविषयम् । असतः ख्यात्ययोगादिति वदतोसतः ख्यातिरभून्न वा ? यदि नाभूत् न तत्ख्यातिनिराकरणम् । यद्यभूत् तथापि । न चासतोसत्वेन भ्रान्तौ सत्वेन च ख्यातिर्नास्तीत्यत्र किञ्चिन्मानम् । असद्व्यवहारलोपप्रसङ्गाच्च । यदविद्यमानं रूपं तस्य सत्त्वेन प्रतीतेरेव भ्रान्तित्वाच्च । अनिर्वचनीयत्वपक्षेपि सदिदं रजतमित्यविद्यमानसत्त्वप्रतीतिं विना न हि भ्रान्तित्वम् । भ्रान्तिसत्त्वाङ्गीकारेप्यभ्रान्तं सदिदं रजतमित्यविद्यमानसत्वप्रतीतौ हि प्रवर्तते । तस्मादुभयविलक्षणं न किञ्चित् । 'विश्वं सत्यम्'' । 'यच्चिकेत सत्यमित्'' । 'कविर्मनीषी परिभूः स्वयम्भूर्याथातथ्यतोर्थान् व्यदधाच्छाश्वतीभ्यः समाभ्यः'' इत्यादिश्रुतेश्च ॥१६ ॥
+{{Bhashyam
-</div>
+| verse_id = BGT_C02_V21
+| id       = BGT_C02_V21_B01
+| text     = अविनाशिनं शरीरापायादिवर्जितम् । नित्यं स्वरूपतः । एनं परमेश्वरम् ।
+'कर्तृत्वं तु स्वतन्त्रत्वं तदेकस्य हरेर्भवेत् ।
+तच्चाव्ययं तस्य जानन् कथं कर्ता स्वयं भवेत्'' ॥ इति परमश्रुतिः ।
+अन्यथाविनाशिनं नित्यमिति पुनरुक्तिः ॥२१ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C02_V17" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">अविनाशि तु तद् विदि्ध येन सर्वमिदं ततम् ।</span>
-<span class="shloka-line">विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित् कर्तुमर्हति॥१७ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C02_V22
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C02
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = वासांसि जीर्णानि यथा विहाय
+| verse_lines  = वासांसि जीर्णानि यथा विहाय;नवानि गृह्णाति नरोपराणि;तथा शरीराणि विहाय जीर्णा-;न्यन्यानि संयाति नवानि देही॥ २२ ॥
+| verse_line2  = नवानि गृह्णाति नरोपराणि
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C02_V17_B01" data-verse="BGT_C02_V17">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V22" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V22">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahavaraha-id">यद्यपि नित्यत्वं जीवस्याप्यस्ति । तथापि सर्वप्रकारेणाविनाशित्वं विष्णोरेवेति तुशब्दः । 'अनित्यत्वं देहहानिर्दुःखप्राप्तिरपूर्णता । नाशश्चतुर्विधः प्रोक्तस्तदभावो हरेः सदा । तदन्येषां तु सर्वेषां नाशाः केचिद् भवन्ति हि'' ॥</span></span> इति महावाराहे । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paramashruthi-id">'देशतः कालतश्चैव गुणतश्च त्रिधा ततिः । सा समस्ता हरेरेव न ह्यन्ये पूर्णसद्गुणाः'' ॥</span></span> इति परमश्रुतिः ॥१७ ॥
+{{Bhashyam
-</div>
+| verse_id = BGT_C02_V22
+| id       = BGT_C02_V22_B01
+| text     = जीवस्यापि शरीरसंयोगवियोगावेव जनिमृती यतस्ततो न दुःखकारणमित्याह । वासांसीति ॥ २२ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C02_V18" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः ।</span>
-<span class="shloka-line">अनाशिनोप्रमेयस्य तस्माद् युद्ध्यस्व भारत॥१८ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C02_V23
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C02
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = 'नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।
+| verse_lines  = 'नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।;नचैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः॥२३ ॥
+| verse_line2  = नचैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः॥२३ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C02_V18_B01" data-verse="BGT_C02_V18">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V23" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V23">
-<p>शरीरिणां तु देहहान्यादिनाशो विद्यत एव । 'येन सर्वमिदं ततम्'' इति तस्यैव लक्षणकथनात् न जीवानां देशतो गुणतश्च पूर्णता । अनिच्छया देहहान्यादेरेव दुःखावाप्तिः सिद्धा । तस्मादनाशिनोप्रमेयस्य विष्णोः पूजार्थं युद्ध्यस्व । तत्प्रसादाधीनत्वाद् दुःखनिवृत्तेः सुखस्य च । 'ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः । तेषामहं समुद्धर्ता'' (गीता १२-६) इत्यादेः । जीवपक्षे 'नित्यस्योक्ताः'' इत्युक्तत्वात् 'अनाशिनः'' इति पुनरुक्तिः । 'अविनाशि, येन सर्वमिदं ततम्'' इत्युक्तस्यैव 'अनाशिनोप्रमेयस्य'' इति प्रत्यभिज्ञानाच्च । 'इमे देहाः'' इति विशेषणान्नित्यश्चिदानन्दात्मकः स्वरूपभूतो देहो मुक्तानामपि विद्यत इति ज्ञायते । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">'न वर्तते यत्र रजस्तमस्तयोः सत्वं च मिश्रं न च कालविक्रमः । न यत्र माया किमुतापरे हरे- रनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिताः ॥ श्यामावदाताः शतपत्रलोचनाः पिशङ्गवस्त्राः सुरुचः सुपेशसः । सर्वे चतुर्बाहव उन्मिषन्मणि - प्रवेकनिष्काभरणाः सुवर्चसः ॥ प्रवालवैडूर्यमृणालवर्चसां परिस्फुरत्कुण्डलमौलिमालिनाम् । भ्राजिष्णुभिर्यः परितो विराजते लसद्विमानावलिभिर्महात्मनाम् ॥ विद्योतमानप्रमदोत्तमाभिः सविद्युदभ्रावलिभिर्यथा नभः'' ॥</span></span> इति हि भागवते । चिदानन्दशरीरेण सर्वे मुक्ता यथा हरिः । भुञ्जते कामतो भोगांस्तदन्तर्बहिरेव च ॥ इति परमश्रुतिः । न च जीवेश्वरैक्यं मुक्तावपि । 'इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः । सर्गेपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च'' । (गीता, १४-२) 'यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् । सोश्नुते सर्वान्कामान्सह ब्रह्मणा विपश्चिता'' । 'एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य । इमान् लोकान् कामान्नी कामरूप्यनुसञ्जरन् । एतत्सामगायन्नास्ते'' । 'सर्वे नन्दन्ति यशसागतेन सभासाहेन सख्या सखायः । किल्बिषस्पृत्पितुषणिर्ह्येषामरं हितो भवति वाजिनाय'' । 'ऋचां त्वः पोषमास्ते पुपुष्वान् गायत्रं त्वो गायति शक्वरीषु । ब्रह्मा त्वो वदति जातविद्यां यज्ञस्य मात्रां विमिमीत उ त्वः'' । 'परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते'' 'स तत्र पर्येति जक्षन् क्रीडन् रममाणः स्त्रीभिर्वा यानैर्वा'' । 'तदा विद्वान्पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति'' । 'मुक्ताः प्राप्य परं विष्णुं तद्देहं संश्रिता अपि । तारतम्येन तिष्ठन्ति गुणैरानन्दपूर्वकैः । भूपा मनुष्यगन्धर्वा देवाः पितर एव च । आजानेयाः कर्मदेवास्तत्त्व(रूपाः)देवाः पुरन्दरः । शिवो विरिञ्चिरित्येते क्रमाच्छतगुणोत्तराः । मुक्तावपि तदन्ये ये भूपाच्छतगुणावराः । न समो ब्रह्मणः कश्चिन्मुक्तावपि कथञ्चन । ततः सहस्रगुणिता श्रीस्ततः परमो हरिः । अनन्तगुणितत्वेन तत्समः परमोपि न'' । 'अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः सखायो मनोजवेष्वसमा बभूवुः । आदघ्नास उपकक्षास उ त्वे ह्रदा इव स्नात्वा उ त्वे ददृश्रे । कामस्य यत्राप्ताः कामास्तत्र माममृतं कृधीन्द्रायेन्द्रो परिस्रव । इत्यादि मोक्षानन्तरमपि भेदवचनेभ्यः । न च 'यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत्'' । 'यद्वै तन्न पश्यति पश्यन्वै तन्न पश्यति'' । 'न हि द्रष्टुर्दृष्टेर्विपरिलोपो विद्यते'' । 'अविनाशित्वान्न तु तद्द्वितीयमस्ति । ततोन्यद्विभक्तं यत्पश्येत्'' । 'परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति'' । 'तत् त्वमसि'' 'अहं ब्रह्मास्मि'' इत्यादिवाक्यविरोधः । 'सञ्ज्ञानाशो यदि भवेत्किमुक्त्या नः प्रयोजनम् । मोहं मां प्रापयामास भवानत्रेति चोदितः । याज्ञवल्क्यः प्रियामाह नाहं मोहं ब्रवीमि ते । भूतजज्ञानलोपः स्यान्निजं ज्ञानं न लुप्यते । न च ज्ञेयविनाशः स्यादात्मनाशः कुतः पुनः । स्वभावतः पराद्विष्णोर्विश्वं भिन्नमपि स्फुटम् । अस्वातन्त्र्याद्भिन्नमिव स्थितमेव यदेदृशम् । तदा घ्राणादिभोगः स्यात्स्वरूपज्ञानशक्तितः । तदात्मानुभवोपि स्यादीश्वरज्ञानमेव च । यदान्यं न विजानाति नात्मानं नेश्वरं तथा । पुरुषार्थता कुतस्तु स्यात्तदभावाय को यतेत् तस्मात्स्वभावज्ञानेन भिन्ना विष्णुसमीपगाः । भुञ्जते सर्वभोगांश्च मुक्तिरेषा न चान्यथा । यन्न पश्येत्परो विष्णुर्द्वितीयत्वेन स स्वतः । तद्द्वितीयं न भवति प्रादुर्भावात्मकं वपुः । प्रधानपुरुषादन्यद्यत्तस्माद्भिन्नमीश्वरः । विभक्तत्वेन नियतं यस्मात्पश्यति सर्वदा । पश्यन्नेव यतो विष्णुस्तदभेदं न पश्यति । चेतनाचेतनस्यास्य नाभेदोस्ति ततोमुना । न हि ज्ञानविलोपोस्ति सर्वज्ञस्य परेशितुः । ब्रह्माणि जीवाः सर्वेपि परब्रह्माणि मुक्तिगाः प्रकृतिः परमं ब्रह्म परमं महदच्युतः नैव मुक्ता न प्रकृतिः क्वापि हि ब्रह्मवैभवम् । प्राप्नुवन्त्यपि तज्ज्ञानान्निजं ब्रह्मत्वमाप्यते । >यद्यस्य परमेशि(श)त्वं तदा स्याद्दुःखिता कुतः । दुःखी चेत्कुत ईशत्वमनीशो ह्येव दुःखभाक् । कुतः सर्वविदोज्ञत्वं क्व भ्रमोप्यज्ञतां विना । तस्मान्नैवेश्वरो जीवस्तत्प्रसादात्तु मुच्यते । ओयत्वादहंनामा भगवान्हरिरव्ययः । ब्रह्मासौ गुणपूर्णत्वादस्म्यसावसनान्मितेः । असनादसिनामासौ तेजस्त्वात्त्वमितीरितः । सर्वैः क्रियापदैश्चैव सर्वैर्द्रव्यपदैरपि । सर्वैर्गुणपदैश्चैव वाच्य एको हरिः स्वयम् । युष्मत्पदैः प्रातियोग्यात्तद्युतैश्च क्रियापदैः । अस्मत्पदैरान्तरत्वात्क्रियार्थैश्च तदन्वयैः । परोक्षत्वात्तत्पदैश्च मुख्यवाच्यः स एव तु । सर्वान्वेदानधीत्यैव प्रज्ञाधिक्येन हेतुना श्वेतकेतुरहङ्कारात्प्रायशो नास्मि मानुषः । देवो वा केशवांशो वा नैषा प्रज्ञान्यथा भवेत् । एवं महत्त्वबुद्ध्यैव दर्पपूर्णोभ्यगात्पितुः । सकाशमकृताचारं तं दृष्ट्वा स्तब्धमज्ञवत् । पितोवाच कुतः पुत्र स्तब्धता त्वामुपागता । प्रायो नारायणं देवं नैव त्वं पृष्टवानसि । यस्मिन् ज्ञाते त्वविज्ञातज्ञानादीनां फलं भवेत् । प्राधान्यात्सदृशत्वाच्च तदधीनमिति स्फुटम् । तत्सृष्टं चेति विज्ञातं फलवदि्ध भवेज्जगत् । स्वातन्त्र्येणास्य विज्ञानं मिथ्याज्ञानमनर्थकृत् । यथाचैवैकमृत्पिण्डज्ञानादेः सदृशत्वतः । मृण्मयं तदकार्यं च ज्ञातं मृदिति वै भवेत् । यथैव मृत्तिकेत्यादिनित्यनामप्रवेदनात् । वाचारब्धमनित्यं तु ज्ञातं तन्मूलमित्यपि । एवं कारणभूतोसौ भगवान्पुरुषोत्तमः । प्रधानश्च स्वतन्त्रश्च तन्मूलमखिलं जगत् । तदाधारं विमुक्तौ च तदधीनं सदा स्थितम् । स सूक्ष्मो व्यापकः पूर्णस्तदीयमखिलं जगत् । तस्मात्तदीयस्त्वमसि नैव सोसि कथञ्चन । यथा पक्षी च सूत्रं च नानावृक्षरसा अपि । यथा नद्यः समुद्रश्च यथा वृक्षपरावपि । यथा धानाः परश्चैव यथैव लवणोदके । यथा पुरुषदेशौ च यथाज्ञज्ञानदावपि । यथा स्तेनापहार्यौ च तथा त्वं च परस्तथा । भिन्नौ स्वभावतो नित्यं नानयोरेकता क्वचित् । एवं भेदोखिलस्यापि स्वतन्त्रात्परमेश्वरात् । परतन्त्रं स्वतन्त्रेण कथमैक्यमवाप्नुयात् । स जीवनामा भगवान्प्राणधारणहेतुतः । उपचारेण जीवाख्या संसारिणि निगद्यते । तदधीनमिदं सर्वं नान्याधीनः स ईश्वरः । जीवेश्वरभिदा चैव जडेश्वरभिदा तथा । जीवभेदो मिथश्चैव जडजीवभिदा तथा । जडभेदो मिथश्चेति प्रपञ्चो भेदपञ्चकः । विष्णोः प्रज्ञामितं यस्माद्द्वैतं न भ्रान्तिकल्पितम् । औतः परमार्थोसौ भगवान्विष्णुरव्ययः । परमत्वं स्वतन्त्रत्वं सर्वशक्तित्वमेव च । सर्वज्ञत्वं परानन्दः सर्वस्य तदधीनता । इत्यादयो गुणा विष्णोर्नैवान्यस्य कथञ्चन । अभावः परमद्वैते सन्त्येव ह्यपराणि तु । विकल्पो विनिवर्तेत कल्पितो यदि केनचित् । औतं ज्ञानिनां पक्षे न तस्माद्विद्यते क्वचिद्'' । इत्यादिश्रुतिभ्योर्थान्तरस्यैवावगतत्वात् । एकपिण्डनामधेयेतिशब्दानां वैयर्थ्यं चान्यथा । न चैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं तत्पक्षे । न हि शुक्तिज्ञो रजतज्ञ इति व्यवहारः । नवकृत्वोपि भेद एव दृष्टान्तोक्तेश्च । तस्मादतत्त्वमसीत्येवोच्यते । ऐतदात्म्यमित्येतदात्मसम्बन्धि । तत्स्वामिकम् । त्वमपि तदैतदात्म्यमित्येतदात्मसम्बन्धि । तत्स्वामिकम् । त्वमपि तदैतदात्म्यमेवासि न सोसीति वा । तदिति लिङ्गसाम्यं चात्र । अविद्यमानमेवेश्वरं सृष्ट्यादिकं चाप्राप्तमेवात्मनो भिन्नत्वेन प्रापयित्वा तन्निषेधे कथं श्रुतेरुन्मत्तवाक्यत्वं न स्यात् ? अनुवादोपि 'यदिदं वदन्ति तन्न युज्यते'' इत्यादिवाक्यं परिहारे विशेषयुक्तिं च विना न दृष्टः । अतिप्रसङ्गश्चान्यथा । अभेदानुवादेन भेदोपदेशः किमिति न स्यात् ? सर्वशाखान्ते भेदोक्तेश्चैतदेव युक्तम् । 'नासंवत्सरवासिने प्रब्रूयात् नाप्रवक्त्र इत्याचार्या आचार्याः'' । 'अहं विश्वं भुवनमभ्यभवाम्'' । 'अनन्ते स्वर्गे लोके ज्येये प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति इति ब्रह्मविदो विदुः'' । 'नमो विष्णवे महते करोमि'' । 'पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम्'' । इत्यादि । न चेश्वरस्तद्भेदो वा प्रत्यक्षादिसिद्धः । तत्पक्षे त्वैक्यादेरपि मिथ्यात्वात्स्वरूपस्य च सिद्धत्वाद्व्यर्थैव श्रुतिः । लक्षितस्वरूपस्यापि न स्वरूपाद्विशेषः । निर्विशेषत्वोक्तेः । मिथ्याविशेषोक्तौ चाप्रामाण्यं श्रुतेः । मिथ्यात्वं च मिथ्यैव तेषाम् । अतः सत्यत्वं सत्यं स्यात् । उपाधिकृतभेदेप्युपाधेर्मिथ्यात्वे त्वप्राप्तमेवोपाधिभेदं प्रापयित्वा पुनर्निषिद्ध्यत इति स एव दोषः । सत्योपाधिपक्षेपि हस्तपादाद्युपाधिभेदेपि भोक्तुरेकत्वदृष्टेरेकेनैवेश्वरेण सर्वोपाधिगतं सुखं दुःखं भुज्यतेत्येवमादयो दोषाः समा एव । अचेतनानामनुभवाभावान्न तत्साम्यम् । अतो जीवेश्वरयोर्भेद एवेति सिद्धम् ॥ १८ ॥</p>
+{{Bhashyam
-</div>
+| verse_id = BGT_C02_V23
+| id       = BGT_C02_V23_B01
+| text     = कारणतोपि नेश्वरस्यान्यथात्वमित्याह - नैनं छिन्दन्तीति ॥२३॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C02_V19" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् ।</span>
-<span class="shloka-line">उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते॥१९ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C02_V24
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C02
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = अच्छेद्योयमदाह्योयमक्लेद्योशोष्य एव च ।
+| verse_lines  = अच्छेद्योयमदाह्योयमक्लेद्योशोष्य एव च ।;नित्यः सर्वगतस्थाणुरचलोयं सनातनः॥२४ ॥
+| verse_line2  = नित्यः सर्वगतस्थाणुरचलोयं सनातनः॥२४ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C02_V19_B01" data-verse="BGT_C02_V19">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V24" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V24">
-<p>य एनं जीवं वेत्ति हन्तारं स्वातन्त्र्येण । अन्यथा 'मया हतांस्त्वं जहि'' इत्यादिविरोधः । चेतनं प्रति य एनमिति परमात्मनोपि समम् ॥ १९ ॥</p>
+{{Bhashyam
-</div>
+| verse_id = BGT_C02_V24
+| id       = BGT_C02_V24_B01
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahavishnu-id">अच्छेद्यत्वादिकं जीवस्यापि तत्सममित्याह - अच्छेद्योयमिति । नित्यं सर्वगते स्थितः अणुश्चायमिति सर्वगतस्थाणुः । सर्वगतो विष्णुस्तदधीनत्वादिकं तत्स्थत्वम् । हेतुतोपि तत्स्थत्वान्न चलतीत्यचलः । नादेन शब्देन सह वर्तत इति सनादन एव सनातनः ।<br/>'नित्यं सर्वगते विष्णावणुर्जीवो व्यवस्थितः ।<br/>न चास्य तदधीनत्वं हेतुतोपि विचाल्यते ।<br/>निषेधविधिपात्रत्वात्सनातन इति स्मृऽतः'' ॥</span></span> इति महाविष्णुपुराणे ।<br/>अच्छेद्योयमित्यादिपुनरुक्तिश्चान्यथा । यस्मिन्नयं स्थितः सोव्यक्ताचिन्त्यादिरूपः । एवं ज्ञातः परमेश्वरः सर्वदुःखनाशं करोतीति नानुशोचितुमर्हसि । 'तेषामहं समुद्धर्ता'' इत्यादेः ।<br/>'न त्वेवाहं जातु नासं न त्वम्'' इत्युभयोरपि प्रस्तुतत्वात् । देहिनः शरीरिणः देहीति विशेषितत्वाच्च जीवस्य तत्र तत्र ।<br/>'अविनाशि तु ।'' 'येन सर्वमिदं ततम् ।'' 'अनाशिनोप्रमेयस्य ।'' 'न म्रियते ।'' 'भूत्वा भविता न ।'' 'अविनाशिनम् ।'' 'अव्ययम् ।'' 'अव्यक्तोयमचिन्त्योयमविकार्योयम्'' । इत्यादि परमात्मनश्च । न हि जीवेन ततं सर्वम् । न च मुख्यतोप्रमेयोसौ । न च न म्रियते । न चाविनाशिनं नित्यमिति नित्यत्वातिरिक्तमविनाशित्वं तस्य । न चाव्यक्तत्वमविकार्यत्वं च मुख्यम् । न च भूत्वा भविता वा नेति देहस्याप्यनुत्पत्तिः । परमात्मनस्तु देहवियोगादिकमपि नास्तीत्यविनाशि त्वित्यादिविशेषणम् । यस्मादेवं भूतस्तस्मात्स एव स्वतन्त्रः । तदधीनमन्यत्सर्वम् । अतः स एव सर्वपुरुषार्थदः । अतस्तत्पूजा सत्कर्मैव । अतस्तदर्थं युध्यस्व । अन्येषां त्वन्तवन्त एव देहाः । प्राकृतदेहिनश्च । अतोस्वतन्त्रत्वान्न हन्तुं तेषां सामर्थ्यम् । नित्यत्वान्न हन्यते च । तस्माद्धन्ता हत इति मन्यमानौ न विजानीतः । यस्मादयमेव परमेश्वरः शरीरवियोगरूपेणापि न म्रियते तत्संयोगरूपेणापि न जायते जीववत्कदापि । अतः स एव स्वतन्त्रत्वात्सर्वस्य हन्ता । जीवस्तु तेन शरीरे हन्यमाने स्वयं न हन्यत इत्येतावत् । अत एवमविनाशित्वादेः स्वातन्त्र्यात् सर्वकर्तारं परमात्मानं यो वेद स कथं घातयति हन्ति वा ? वाससो जरावत्स्वशरीरजरादावस्वातन्त्र्यदर्शनात्सर्वत्रास्वातन्त्र्यं ज्ञातव्यं जीवस्य । ईश्वरस्य तु देहस्यापि च्छेदादेरभावात्स्वातन्त्र्यम् । नैनं छिन्दन्तीति च्छेदनाद्यभावः साक्षादेव दर्शयितुं शक्यते स्वदेहस्येति वर्तमानापदेशः । छेदनादिकं त्वीश्वरो मोहाय मृषैव दर्शयति ॥ २४ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C02_V20" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">न जायते म्रियते वा कदाचि-</span>
-<span class="shloka-line">न्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः ।</span>
-<span class="shloka-line">अजो नित्यः शाश्वतोयं पुराणो</span>
-<span class="shloka-line">न हन्यते हन्यमाने शरीरे॥ २० ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C02_V25
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C02
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = अव्यक्तोयमचिन्त्योयमविकार्योयमुच्यते ।
+| verse_lines  = अव्यक्तोयमचिन्त्योयमविकार्योयमुच्यते ।;तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि॥२५ ॥
+| verse_line2  = तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि॥२५ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C02_V20_B01" data-verse="BGT_C02_V20">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V25" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V25">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahavishnu-id">जीवेश्वरयोर्नित्यत्वे मन्त्रवर्णोप्यस्तीत्याह । न जायते म्रियत इति । अयं ना परमपुरुषो भूत्वा विद्यमान एव देहसम्बन्धरूपेणापि भविता न । मरणं तु देहवियोग इति प्रसिद्धमेव । न हि घटादीनां मरणव्यवहारः । स्वरूपानाशः कैमुत्येनैव सिद्धः । अयं जीवोप्यजो नित्यश्च । अन्यथा पुनरुक्तेः । शाश्वतश्च । न कदाचिदस्वातन्त्र्यादिकं जीवस्वरूपं जहाति । 'अल्पशक्तिरसार्वज्ञं पारतन्त्र्यमपूर्णता । उपजीवकत्वं जीवत्वमीशत्वं तद्विपर्ययः । स्वाभाविकं तयोरेतन्नान्यथा स्यात्कथञ्चन । वदन्ति शाश्वतावेतावत एव महाजनाः'' ॥</span></span> इति महाविष्णुपुराणे । पुराण्यणति गच्छतीति पुराणः ॥२० ॥
+{{Bhashyam
-</div>
+| verse_id = BGT_C02_V25
+| id       = BGT_C02_V25_B01
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Painishruthi-id">सर्वगतश्चेत्परमात्मा किमिति तथा न दृश्यत इत्यतो वक्ति - अव्यक्तोयमिति । कथमेतद्युज्यते ? अचिन्त्यशक्तित्वात् । न च सा शक्तिः कदाचिदन्यथा भवति । अविकार्यत्वात् । यानि यान्यस्य रूपाणि तानि सर्वाण्यप्येवं भूतानीति दर्शयितुमेनमयमित्यादिपृथग्वचनम् । जीवे तु सर्वजीवेष्वनुगमार्थम् । सर्वं चैतत् श्रुतिसिद्धम् ।<br/>'सद्देहः सुखगन्धश्च ज्ञानभाः सत्पराक्रमः ।<br/>ज्ञानज्ञानः सुखसुखः स विष्णुः परमोक्षरः'' ।</span></span> इति पैङ्गिश्रुतिः ।<br/>'ओहो देहवांश्चैकः प्रोच्यते परमेश्वरः ।<br/>अप्राकृतशरीरत्वाददेह इति कथ्यते ।<br/>शिरश्चरणबाह्वादिविग्रहोयं स्वयं हरिः ।<br/>स्वस्मान्नान्यो विग्रहोस्य ततश्चादेह उच्यते ।<br/>स्वयं स्वरूपवान्यस्माद्देहवांश्चोच्यते ततः ।<br/>शिरश्चरणबाह्वादिः सुखज्ञानादिरूपकः ।<br/>स च विष्णोर्न चान्योस्ति यस्मात्सोचिन्त्यशक्तिमान् ।<br/>देहयोगवियोगादिस्ततो नास्य कथञ्चन ।<br/>गुणरूपोपि भगवान् गुणभुक्च सदा श्रुतः ।<br/>अहमित्यात्मभोगो यत्सर्वेषामनुभूयते ।<br/>अभिन्नेपि विशेषोयं सदानुभवगोचरः ।<br/>विशेषोपि हि नान्योतः स च स्वस्यापि युज्यते ।<br/>नानवस्था ततः क्वापि परमैश्वर्यतो हरेः ।<br/>युक्तायुक्तत्वमपि हि यदधीनं सदेष्यते ।<br/>प्रमाणावगते तत्र कुत एव ह्ययुक्तता'' ॥ इत्यादिपरमश्रुतिः ।<br/>'गुणाः श्रुताः सुविरुद्धाश्च देवे सन्त्यश्रुता अपि नैवात्र शङ्का ।<br/>चिन्त्या अचिन्त्याश्च तथैव दोषाः श्रुताश्च नाज्ञैर्हि तथा प्रतीताः'' ॥ इत्यादि च ऋग्वेदे सौपर्णशाखायाम् ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahavaraha-id">'एकमेवाद्वितीयं'' 'नेह नानास्ति किञ्चिन'' ।<br/>'मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति'' ।<br/>'यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति ।<br/>एवं धर्मान् पृथक्पश्यंस्तानेवानुविधावति'' ।<br/>'मत्स्यकूर्मादिरूपाणां गुणानां कर्मणामपि ।<br/>तथैवावयवानां च भेदं पश्यति यः क्वचित् ।<br/>भेदाभेदौ च यः पश्येत्स याति तम एव तु ।<br/>पश्येदभेदमेवैषां बुभूषुः पुरुषस्ततः ।<br/>अभेदेपि विशेषोस्ति व्यवहारस्ततो भवेत् ।<br/>विशेषिणां विशेषस्य तथा भेदविशेषयोः ।<br/>विशेषस्तु स एवायं नानवस्था ततः क्वचित् ।<br/>प्रादुर्भावादिरूपेषु मूलरूपेषु सर्वशः ।<br/>न विशेषोस्ति सामर्थ्ये गुणेष्वपि कदाचन ।<br/>मत्स्यकूर्मवराहाश्च नृसिंहवटुभार्गवाः ।<br/>राघवः कृष्णबुद्धौ च कल्किव्यासैतरेयकाः ।<br/>दत्तो धन्वन्तरिर्यज्ञः कपिलो हंसतापसौ ।<br/>शिंशुमारो हयास्यश्च हरिः कृष्णश्च धर्मजः ।<br/>नारायणस्तथेत्याद्याः साक्षान्नारायणः स्वयम् ।<br/>ब्रह्मरुद्रौ शेषविपौ शक्राद्या नारदस्तथा ।<br/>सनत्कुमारः कामभवोप्यनिरुद्धो विनायकः ।<br/>सुदर्शनाद्यायुधानि पृथ्वाद्याश्चक्रवर्तिनः ।<br/>इत्याद्या विष्णुनाविष्टा भिन्नाः संसारिणो हरेः ।<br/>तेष्वेव लक्ष्मणाद्येषु त्रिष्वेवं च बलादिषु ।<br/>नरार्जुनादिषु तथा पुनरावेश उच्यते ।<br/>स्वल्पस्तु पुनरावेशो धर्मपुत्रादिषु प्रभोः ।<br/>एतज्जानाति यस्तस्मिन्प्रीतिरभ्यधिका हरेः ।<br/>सङ्करज्ञानिनस्तत्र पातस्तमसि च ध्रुवम्'' ॥</span></span> इत्यादि महावराहे ॥२५ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C02_V21" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् ।</span>
-<span class="shloka-line">कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम्॥२१ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C02_V26
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C02
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् ।
+| verse_lines  = अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् ।;तथापि त्वं महाबाहो नैनं शोचितुमर्हसि॥२६ ॥
+| verse_line2  = तथापि त्वं महाबाहो नैनं शोचितुमर्हसि॥२६ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C02_V21_B01" data-verse="BGT_C02_V21">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V26" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V26">
-<p>अविनाशिनं शरीरापायादिवर्जितम् । नित्यं स्वरूपतः । एनं परमेश्वरम् ।</p>
+{{Bhashyam
-<p>'कर्तृत्वं तु स्वतन्त्रत्वं तदेकस्य हरेर्भवेत् ।</p>
+| verse_id = BGT_C02_V26
-<p>तच्चाव्ययं तस्य जानन् कथं कर्ता स्वयं भवेत्'' ॥ इति परमश्रुतिः ।</p>
+| id       = BGT_C02_V26_B01
-<p>अन्यथाविनाशिनं नित्यमिति पुनरुक्तिः ॥२१ ॥</p>
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">तिष्ठतु तावदयं विस्तारः । यावन्मोक्षं जीवस्य जन्ममरणे स्वयमेव मन्यसे न तु नियमेन । तथापि तावन्मात्रेणापि ज्ञानेन शोचितुं नार्हसि ।<br/>'नित्यं सनातनं प्रोक्तं नित्यं नियतमेव च'' । इति</span></span> शब्दनिर्णये ।<br/>अत्र तु नियतम् । 'जातस्य हि ध्रुवः'' इति प्रकाशनात् ॥२६ ॥
-</div>
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C02_V22" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">वासांसि जीर्णानि यथा विहाय</span>
-<span class="shloka-line">नवानि गृह्णाति नरोपराणि</span>
-<span class="shloka-line">तथा शरीराणि विहाय जीर्णा-</span>
-<span class="shloka-line">न्यन्यानि संयाति नवानि देही॥ २२ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C02_V27
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C02
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।
+| verse_lines  = जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।;तस्मादपरिहार्येर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि॥२७ ॥
+| verse_line2  = तस्मादपरिहार्येर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि॥२७ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C02_V22_B01" data-verse="BGT_C02_V22">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V27" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V27">
-<p>जीवस्यापि शरीरसंयोगवियोगावेव जनिमृती यतस्ततो न दुःखकारणमित्याह । वासांसीति ॥ २२ ॥</p>
+{{Bhashyam
-</div>
+| verse_id = BGT_C02_V27
+| id       = BGT_C02_V27_B01
+| text     = तस्मान्नात्राश्चर्यबुदि्धः कर्तव्या ॥ २७-२८ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C02_V23" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">'नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।</span>
-<span class="shloka-line">नचैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः॥२३ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C02_V28
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C02
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत ।
+| verse_lines  = अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत ।;अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना॥२८ ॥
+| verse_line2  = अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना॥२८ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C02_V23_B01" data-verse="BGT_C02_V23">
+{{VerseBlock
-<p>कारणतोपि नेश्वरस्यान्यथात्वमित्याह - नैनं छिन्दन्तीति ॥२३॥</p>
+| verse_id     = BGT_C02_V29
-</div>
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C02
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = आश्चर्यवत् पश्यति कश्चिदेनमाश्चर्यवद् वदति तथैव चान्यः ।
+| verse_lines  = आश्चर्यवत् पश्यति कश्चिदेनमाश्चर्यवद् वदति तथैव चान्यः ।;आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति;श्रुत्वाप्येनं वेद नचैव कश्चित्॥ २९ ॥
+| verse_line2  = आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C02_V24" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V29" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V29">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C02_V29
-<span class="shloka-line">अच्छेद्योयमदाह्योयमक्लेद्योशोष्य एव च ।</span>
+| id       = BGT_C02_V29_B01
-<span class="shloka-line">नित्यः सर्वगतस्थाणुरचलोयं सनातनः॥२४ ॥</span>
+| text     = किं तर्ह्याश्चर्यो भगवानेवेत्याह । आश्चर्यवदिति । आश्चर्यमेव सन्तमेनमाश्चर्यवत्पश्यति न पुनरनाश्चर्यम् ।<br/>'गगनं गगनाकारं सागरः सागरोपमः'' । इत्यादिवत् ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">'आश्चर्यो भगवान्विष्णुर्यस्मान्नैतादृशः क्वचित् ।<br/>तस्मात्तद्गोचरं ज्ञानं तद्गोचरवदेव तु'' ॥</span></span> इति ब्रह्मतर्के ।<br/>अनाश्चर्यवदप्यसुरादयः पश्यन्तीति कश्चिदिति विशेषणम् ॥२९ ॥
-</div>
+}}
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C02_V24_B01" data-verse="BGT_C02_V24">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahavishnu-id">अच्छेद्यत्वादिकं जीवस्यापि तत्सममित्याह - अच्छेद्योयमिति । नित्यं सर्वगते स्थितः अणुश्चायमिति सर्वगतस्थाणुः । सर्वगतो विष्णुस्तदधीनत्वादिकं तत्स्थत्वम् । हेतुतोपि तत्स्थत्वान्न चलतीत्यचलः । नादेन शब्देन सह वर्तत इति सनादन एव सनातनः । 'नित्यं सर्वगते विष्णावणुर्जीवो व्यवस्थितः । न चास्य तदधीनत्वं हेतुतोपि विचाल्यते । निषेधविधिपात्रत्वात्सनातन इति स्मृऽतः'' ॥</span></span> इति महाविष्णुपुराणे । अच्छेद्योयमित्यादिपुनरुक्तिश्चान्यथा । यस्मिन्नयं स्थितः सोव्यक्ताचिन्त्यादिरूपः । एवं ज्ञातः परमेश्वरः सर्वदुःखनाशं करोतीति नानुशोचितुमर्हसि । 'तेषामहं समुद्धर्ता'' इत्यादेः । 'न त्वेवाहं जातु नासं न त्वम्'' इत्युभयोरपि प्रस्तुतत्वात् । देहिनः शरीरिणः देहीति विशेषितत्वाच्च जीवस्य तत्र तत्र । 'अविनाशि तु ।'' 'येन सर्वमिदं ततम् ।'' 'अनाशिनोप्रमेयस्य ।'' 'न म्रियते ।'' 'भूत्वा भविता न ।'' 'अविनाशिनम् ।'' 'अव्ययम् ।'' 'अव्यक्तोयमचिन्त्योयमविकार्योयम्'' । इत्यादि परमात्मनश्च । न हि जीवेन ततं सर्वम् । न च मुख्यतोप्रमेयोसौ । न च न म्रियते । न चाविनाशिनं नित्यमिति नित्यत्वातिरिक्तमविनाशित्वं तस्य । न चाव्यक्तत्वमविकार्यत्वं च मुख्यम् । न च भूत्वा भविता वा नेति देहस्याप्यनुत्पत्तिः । परमात्मनस्तु देहवियोगादिकमपि नास्तीत्यविनाशि त्वित्यादिविशेषणम् । यस्मादेवं भूतस्तस्मात्स एव स्वतन्त्रः । तदधीनमन्यत्सर्वम् । अतः स एव सर्वपुरुषार्थदः । अतस्तत्पूजा सत्कर्मैव । अतस्तदर्थं युध्यस्व । अन्येषां त्वन्तवन्त एव देहाः । प्राकृतदेहिनश्च । अतोस्वतन्त्रत्वान्न हन्तुं तेषां सामर्थ्यम् । नित्यत्वान्न हन्यते च । तस्माद्धन्ता हत इति मन्यमानौ न विजानीतः । यस्मादयमेव परमेश्वरः शरीरवियोगरूपेणापि न म्रियते तत्संयोगरूपेणापि न जायते जीववत्कदापि । अतः स एव स्वतन्त्रत्वात्सर्वस्य हन्ता । जीवस्तु तेन शरीरे हन्यमाने स्वयं न हन्यत इत्येतावत् । अत एवमविनाशित्वादेः स्वातन्त्र्यात् सर्वकर्तारं परमात्मानं यो वेद स कथं घातयति हन्ति वा ? वाससो जरावत्स्वशरीरजरादावस्वातन्त्र्यदर्शनात्सर्वत्रास्वातन्त्र्यं ज्ञातव्यं जीवस्य । ईश्वरस्य तु देहस्यापि च्छेदादेरभावात्स्वातन्त्र्यम् । नैनं छिन्दन्तीति च्छेदनाद्यभावः साक्षादेव दर्शयितुं शक्यते स्वदेहस्येति वर्तमानापदेशः । छेदनादिकं त्वीश्वरो मोहाय मृषैव दर्शयति ॥ २४ ॥
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C02_V30
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C02
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = देही नित्यमवध्योयं देहे सर्वस्य भारत ।
+| verse_lines  = देही नित्यमवध्योयं देहे सर्वस्य भारत ।;तस्मात् सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि॥३० ॥
+| verse_line2  = तस्मात् सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि॥३० ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C02_V25" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V30" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V30">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C02_V30
-<span class="shloka-line">अव्यक्तोयमचिन्त्योयमविकार्योयमुच्यते ।</span>
+| id       = BGT_C02_V30_B01
-<span class="shloka-line">तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि॥२५ ॥</span>
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">देही कुतोवध्यः ? यस्मादयमीश्वरः सर्वस्य जीवस्य सूक्ष्मे स्थूले च देहे रक्षकत्वेनावस्थितः अत एवावध्यः । न स्वसामर्थ्यं कस्यापि ।<br/>'द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च ।<br/>यदनुग्रहतः सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया'' ॥</span></span>इति हि भागवते ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">'तत्र तत्र स्थितो विष्णुर्नित्यं रक्षति नित्यदा ।<br/>अनित्यदैवानित्यं च नित्यानित्ये ततस्ततः ।<br/>भावाभावनियन्ता हि तदेकः पुरुषोत्तमः'' ॥</span></span> इति पाद्मे ॥३० ॥
-</div>
+}}
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C02_V25_B01" data-verse="BGT_C02_V25">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Painishruthi-id">सर्वगतश्चेत्परमात्मा किमिति तथा न दृश्यत इत्यतो वक्ति - अव्यक्तोयमिति । कथमेतद्युज्यते ? अचिन्त्यशक्तित्वात् । न च सा शक्तिः कदाचिदन्यथा भवति । अविकार्यत्वात् । यानि यान्यस्य रूपाणि तानि सर्वाण्यप्येवं भूतानीति दर्शयितुमेनमयमित्यादिपृथग्वचनम् । जीवे तु सर्वजीवेष्वनुगमार्थम् । सर्वं चैतत् श्रुतिसिद्धम् । 'सद्देहः सुखगन्धश्च ज्ञानभाः सत्पराक्रमः । ज्ञानज्ञानः सुखसुखः स विष्णुः परमोक्षरः'' ।</span></span> इति पैङ्गिश्रुतिः । 'ओहो देहवांश्चैकः प्रोच्यते परमेश्वरः । अप्राकृतशरीरत्वाददेह इति कथ्यते । शिरश्चरणबाह्वादिविग्रहोयं स्वयं हरिः । स्वस्मान्नान्यो विग्रहोस्य ततश्चादेह उच्यते । स्वयं स्वरूपवान्यस्माद्देहवांश्चोच्यते ततः । शिरश्चरणबाह्वादिः सुखज्ञानादिरूपकः । स च विष्णोर्न चान्योस्ति यस्मात्सोचिन्त्यशक्तिमान् । देहयोगवियोगादिस्ततो नास्य कथञ्चन । गुणरूपोपि भगवान् गुणभुक्च सदा श्रुतः । अहमित्यात्मभोगो यत्सर्वेषामनुभूयते । अभिन्नेपि विशेषोयं सदानुभवगोचरः । विशेषोपि हि नान्योतः स च स्वस्यापि युज्यते । नानवस्था ततः क्वापि परमैश्वर्यतो हरेः । युक्तायुक्तत्वमपि हि यदधीनं सदेष्यते । प्रमाणावगते तत्र कुत एव ह्ययुक्तता'' ॥ इत्यादिपरमश्रुतिः । 'गुणाः श्रुताः सुविरुद्धाश्च देवे सन्त्यश्रुता अपि नैवात्र शङ्का । चिन्त्या अचिन्त्याश्च तथैव दोषाः श्रुताश्च नाज्ञैर्हि तथा प्रतीताः'' ॥ इत्यादि च ऋग्वेदे सौपर्णशाखायाम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahavaraha-id">'एकमेवाद्वितीयं'' 'नेह नानास्ति किञ्चिन'' । 'मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति'' । 'यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति । एवं धर्मान् पृथक्पश्यंस्तानेवानुविधावति'' । 'मत्स्यकूर्मादिरूपाणां गुणानां कर्मणामपि । तथैवावयवानां च भेदं पश्यति यः क्वचित् । भेदाभेदौ च यः पश्येत्स याति तम एव तु । पश्येदभेदमेवैषां बुभूषुः पुरुषस्ततः । अभेदेपि विशेषोस्ति व्यवहारस्ततो भवेत् । विशेषिणां विशेषस्य तथा भेदविशेषयोः । विशेषस्तु स एवायं नानवस्था ततः क्वचित् । प्रादुर्भावादिरूपेषु मूलरूपेषु सर्वशः । न विशेषोस्ति सामर्थ्ये गुणेष्वपि कदाचन । मत्स्यकूर्मवराहाश्च नृसिंहवटुभार्गवाः । राघवः कृष्णबुद्धौ च कल्किव्यासैतरेयकाः । दत्तो धन्वन्तरिर्यज्ञः कपिलो हंसतापसौ । शिंशुमारो हयास्यश्च हरिः कृष्णश्च धर्मजः । नारायणस्तथेत्याद्याः साक्षान्नारायणः स्वयम् । ब्रह्मरुद्रौ शेषविपौ शक्राद्या नारदस्तथा । सनत्कुमारः कामभवोप्यनिरुद्धो विनायकः । सुदर्शनाद्यायुधानि पृथ्वाद्याश्चक्रवर्तिनः । इत्याद्या विष्णुनाविष्टा भिन्नाः संसारिणो हरेः । तेष्वेव लक्ष्मणाद्येषु त्रिष्वेवं च बलादिषु । नरार्जुनादिषु तथा पुनरावेश उच्यते । स्वल्पस्तु पुनरावेशो धर्मपुत्रादिषु प्रभोः । एतज्जानाति यस्तस्मिन्प्रीतिरभ्यधिका हरेः । सङ्करज्ञानिनस्तत्र पातस्तमसि च ध्रुवम्'' ॥</span></span> इत्यादि महावराहे ॥२५ ॥
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C02_V31
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C02
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि ।
+| verse_lines  = स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि ।;धर्म्यादि्ध युद्धाच्छ्रेयोन्यत् क्षत्रियस्य न विद्यते॥३१ ॥
+| verse_line2  = धर्म्यादि्ध युद्धाच्छ्रेयोन्यत् क्षत्रियस्य न विद्यते॥३१ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C02_V26" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C02_V32
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C02
-<span class="shloka-line">तथापि त्वं महाबाहो नैनं शोचितुमर्हसि॥२६ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् ।
-</div>
+| verse_lines  = यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् ।;सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम्॥३२ ॥
-</div>
+| verse_line2  = सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम्॥३२ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C02_V26_B01" data-verse="BGT_C02_V26">
+{{VerseBlock
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">तिष्ठतु तावदयं विस्तारः । यावन्मोक्षं जीवस्य जन्ममरणे स्वयमेव मन्यसे न तु नियमेन । तथापि तावन्मात्रेणापि ज्ञानेन शोचितुं नार्हसि । 'नित्यं सनातनं प्रोक्तं नित्यं नियतमेव च'' । इति</span></span> शब्दनिर्णये । अत्र तु नियतम् । 'जातस्य हि ध्रुवः'' इति प्रकाशनात् ॥२६ ॥
+| verse_id     = BGT_C02_V33
-</div>
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C02
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = अथ चेत् त्वमिमं धर्म्यं सङ्ग्रामं न करिष्यसि ।
+| verse_lines  = अथ चेत् त्वमिमं धर्म्यं सङ्ग्रामं न करिष्यसि ।;ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि॥३३ ॥
+| verse_line2  = ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि॥३३ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C02_V34
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C02
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेव्ययाम् ।
+| verse_lines  = अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेव्ययाम् ।;सम्भावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते॥३४ ॥
+| verse_line2  = सम्भावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते॥३४ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C02_V35
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C02
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = भयाद् रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः ।
+| verse_lines  = भयाद् रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः ।;येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम्॥३५ ॥
+| verse_line2  = येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम्॥३५ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C02_V36
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C02
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = अवाच्यवादांश्च बहून् वदिष्यन्ति तवाहिताः ।
+| verse_lines  = अवाच्यवादांश्च बहून् वदिष्यन्ति तवाहिताः ।;निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम्॥३६ ॥
+| verse_line2  = निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम्॥३६ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C02_V37
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C02
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् ।
+| verse_lines  = हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् ।;तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः॥३७ ॥
+| verse_line2  = तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः॥३७ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V37" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V37">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C02_V37
+| id       = BGT_C02_V37_B01
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruthi-id">जित्वा स्वर्गं महीं च ।<br/>'ये युद्ध्यन्ते प्रधनेषु शूरासो ये तनुत्यजः''</span></span> इति श्रुतेः ॥३७-३८॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C02_V27" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।</span>
-<span class="shloka-line">तस्मादपरिहार्येर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि॥२७ ॥</span>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C02_V38
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C02
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ ।
+| verse_lines  = सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ ।;ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि॥३८ ॥
+| verse_line2  = ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि॥३८ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C02_V39
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C02
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = एषा तेभिहिता साङ्ख्ये बुदि्धर्योगे त्विमां शृणु ।
+| verse_lines  = एषा तेभिहिता साङ्ख्ये बुदि्धर्योगे त्विमां शृणु ।;बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि॥३९ ॥
+| verse_line2  = बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि॥३९ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V39" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V39">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C02_V39
+| id       = BGT_C02_V39_B01
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">सम्यक् ख्यातिर्ज्ञानं साङ्ख्यम् । युज्यतेनेनेति योगस्तदुपायः ।<br/>'सम्यक्तत्वदृशिः साङ्ख्यं योगस्तत्साधनं स्मृऽतम्'' ।</span></span> इति शब्दनिर्णये ।<br/>'ब्रह्मतर्कस्तर्कशास्त्रं विष्णुना यत्समीरितम् ।<br/>अक्षपादकणादौ च साङ्ख्ययोगौ च हैतुकाः ।<br/>बौद्धपाशुपताद्यास्तु पाषण्डा इति कीर्तिताः ।<br/>मीमांसा त्रिविधा प्रोक्ता ब्राह्मी दैवी च कार्मिकी ।<br/>ब्रह्मतर्कं च मीमांसां सेवेत ज्ञानसिद्धये ।<br/>वैदिकज्ञानवैरूप्यान्नान्यत्सेवेत पण्डितः'' ॥ इत्यन्यसाङ्ख्ययोगयोर्निषिद्धत्वान्नारदीये । साङ्ख्यस्य निरीश्वरत्वादुक्तत्वाच्चेश्वरस्य । साङ्ख्यैर्योगैश्च विहितहिंसाया अप्यनर्थहेतुत्वाङ्गीकारात् । अत्र तु युद्धविधानाच्च मोक्षार्थत्वेनैव कर्मबन्धं प्रहास्यसीति । परमसाङ्ख्ययोगयोश्चोक्तार्थत्वेनैव न विरोधः ॥३९ ॥
+}}
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C02_V40
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C02
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = नेहाभिक्रमनाशोस्ति प्रत्यवायो न विद्यते ।
+| verse_lines  = नेहाभिक्रमनाशोस्ति प्रत्यवायो न विद्यते ।;स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥४० ॥
+| verse_line2  = स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥४० ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V40" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V40">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C02_V40
+| id       = BGT_C02_V40_B01
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">'प्रारम्भमात्रमिच्छा वा विष्णुधर्मे न निष्फला ।<br/>न चान्यधर्माकरणाद्दोषवान्विष्णुधर्मकृत्'' ॥ इत्याग्नेये ।<br/>'स्वोचितेनैव धर्मेण विष्णुपूजामृते क्वचित् ।<br/>नाप्रवृत्तिः प्रवृत्तिर्वा यत्र धर्मः स वैष्णवः ।<br/>एनं धर्मं च देवाद्या वर्तन्ते सात्त्विका जनाः ।<br/>एष कार्तयुगो धर्मः पाञ्चरात्रश्च वैदिकः ।<br/>तत्प्रीत्यर्थं विनान्यस्मै नोदबिन्दुं न तण्डुलम् ।<br/>दद्यान्निराशीश्च सदा भवेद्भक्तश्च केशवे ।<br/>नैतत्समेधिके वापि कुर्याच्छङ्कामपि क्वचित् ।<br/>जानीयात्तदधीनं च सर्वं तत्तत्त्ववित्सदा ।<br/>यथाक्रमं तु देवानां तारतम्यविदेव च ।<br/>एष भागवतो मुख्यस्त्रेतादिषु विशेषतः ।<br/>एष धर्मोतिफलदो विशेषेण पुनः कलौ ।<br/>एवं भागवतो यस्तु स एव हि विमुच्यते ।<br/>त्रैविद्यस्त्वपरो धर्मो नानादैवतपूजनम् ।<br/>तत्रापि विष्णुर्ज्ञातव्यः सर्वेभ्योभ्यधिको गुणैः ।<br/>समर्पयति यज्ञाद्यमन्ततस्त्वेव विष्णवे ।<br/>त्रैविद्यधर्मा पुरुषः स्वर्गं भुक्त्वा निवर्तते ।<br/>पुनः कुर्यात्पुनः स्वर्गं याति यावद्धरेर्वशे ।<br/>सर्वान्देवान्प्रविज्ञाय तत्कर्मैव सदा भवेत् ।<br/>सम्यक्तत्वापरिज्ञानादन्यकर्मकृतेरपि ।<br/>स्वर्गादिप्रार्थनाच्चैव रागादेश्चापरिक्षयात् ।<br/>सदा विष्णोरस्मरणात् त्रैविद्यो नाप्नुयात्परम् ।<br/>क्रमेण मुच्यते विष्णौ कर्माण्यन्ते समर्पयन् ।<br/>यदि सर्वाणि नियमाज्जन्मभिर्बहुभिः शुभैः ।<br/>परं विष्णुं न यो वेत्ति कुर्वाणोपि त्रयीक्रियाः ।<br/>नासौ त्रैविद्य इत्युक्तो वेदवादी स उच्यते ।<br/>वादो विवादः सम्प्रोक्तो वादो वचनमेव च ।<br/>वेदोक्ते विष्णुमाहात्म्ये विवादात्पठनादपि ।<br/>अथवा निरर्थकात्पाठाद्वेदवादी स उच्यते ।<br/>वेदवादरतो न स्यान्न पाषण्डी न हैतुकी ।<br/>तेभ्यो याति तमो घोरमन्धं यस्मान्न चोत्थितिः ।<br/>अनारम्भमनन्तञ्च नित्यदुःखं सुखोज्झितम् ।<br/>वव्रं यद्वेदगदितं तत्र यान्त्यसुरादयः'' ॥</span></span> इति ब्रह्मवैवर्ते ॥४० ॥
+}}
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C02_V41
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C02
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = व्यवसायात्मिका बुदि्धरेकेह कुरुनन्दन ।
+| verse_lines  = व्यवसायात्मिका बुदि्धरेकेह कुरुनन्दन ।;बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोव्यवसायिनाम्॥४१ ॥
+| verse_line2  = बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोव्यवसायिनाम्॥४१ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V41" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V41">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C02_V41
+| id       = BGT_C02_V41_B01
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">'बुदि्धर्निर्णीततत्त्वानामेका विष्णुपरायणा ।<br/>बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोव्यवसायिनाम्'' ॥</span></span> इति ब्रह्मवैवर्ते ॥४१ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C02_V27_B01" data-verse="BGT_C02_V27">
-<p>तस्मान्नात्राश्चर्यबुदि्धः कर्तव्या ॥ २७-२८ ॥</p>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C02_V42
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C02
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः ।
+| verse_lines  = यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः ।;वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः॥४२ ॥
+| verse_line2  = वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः॥४२ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C02_V43
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C02
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् ।
+| verse_lines  = कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् ।;क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति॥४३ ॥
+| verse_line2  = क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति॥४३ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C02_V44
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C02
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम् ।
+| verse_lines  = भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम् ।;व्यवसायात्मिका बुदि्धः समाधौ न विधीयते॥४४ ॥
+| verse_line2  = व्यवसायात्मिका बुदि्धः समाधौ न विधीयते॥४४ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V44" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V44">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C02_V44
+| id       = BGT_C02_V44_B01
+| text     = अव्यवसायबुदि्धः केषाम् ? यां वाचमविपश्चितः प्रवदन्ति । तयापहृतचेतसाम् । बुदि्धर्व्यवसायात्मकत्वेन समाधानेन वर्तते ।<br/>'यथावस्तु यथा ज्ञानं तत्साम्यात्सममीरितम् ।<br/>विषमं त्वन्यथाज्ञानं समाधानं समस्थितिः ।<br/>न तद्भवत्यसद्वाक्यैर्विषमीकृतचेतसाम् ।<br/>स्वर्गादिपुष्पवाद्येव वचनं यदचेतसाम् ।<br/>न मन्यन्ते फलं मोक्षं विष्णुसामीप्यरूपकम् ।<br/>फलदं च न मन्यन्ते तं विष्णुं जगतः पतिम् ।<br/>भोगैश्वर्यानुगत्यर्थं क्रियाबाहुल्यसन्तताम् ।<br/>बहुसंसारफलदामन्ते तमसि पातिनीम् ।<br/>यां वदन्ति दुरात्मानो वेदवाक्यविवादिनः ।<br/>तया सम्मोहितधियां कथं तत्त्वज्ञता भवेत्'' ॥ इति च ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Atharvana-id">'इष्टापूर्तं मन्यमाना वरिष्ठं नान्यच्छ्रेयो वेदयन्ते प्रमूढाः ।<br/>नाकस्य पृष्ठे सुकृते तेनुभूत्वा इमं लोकं हीनतरं वा विशन्ति'' ॥</span></span> इति च आथर्वणश्रुतिः ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">'वेदवादरतो न स्यान्न पाषण्डी न हैतुकी'' ॥</span></span>इति हि भागवते ।<br/>
+            <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">'ये न जानन्ति तं विष्णुं याथातथ्येन संशयात् ।<br/>जिज्ञासवश्च नितरां श्रद्धावन्तः सुसाधवः ।<br/>निर्णेतॄणामभावेन केवलं ज्ञानवर्जिताः ।<br/>यैर्निश्चितं परत्वं तु विष्णोः प्रायो न यातनाम् ।<br/>ब्रह्महत्यादिभिरपि यान्त्याधिक्ये चिरं न तु ।<br/>ये तु भागवताचार्यैः सम्यग्यज्ञादि कुर्वते ।<br/>बहिर्मुखा भगवतो निवृत्ताश्च विकर्मणः ।<br/>दक्षिणातर्पितानां तु ह्याचार्याणां तु तेजसा ।<br/>यान्ति स्वर्गं ततः क्षिप्रं तमोन्धं प्राप्नुवन्ति च ।<br/>तदन्ये नैव च स्वर्गं यान्ति विष्णुबहिर्मुखाः''॥</span></span> इति नारदीये ।<br/>॥ ४२-४४ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C02_V28" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत ।</span>
-<span class="shloka-line">अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना॥२८ ॥</span>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C02_V45
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C02
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन ।
+| verse_lines  = त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन ।;निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान्॥४५ ॥
+| verse_line2  = निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान्॥४५ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V45" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V45">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C02_V45
+| id       = BGT_C02_V45_B01
+| text     = त्रैगुण्याख्यं विषं यापयन्ति अपगमयन्तीति त्रैगुण्यविषयाः ।
+'आश्रित्य वेदांस्तु पुमांस्त्रैगुण्यविषहारिणः ।
+निस्त्रैगुण्यो भवेन्नित्यं वासुदेवैकसंश्रयः'' ॥ इति च ।
+'सत्त्वं साधुगुणाद्विष्णुरात्मा सन्ततिहेतुतः'' ॥ इति च ।
+सन्ततविष्णुस्मरणं नित्यसत्त्वस्थत्वम् । परमात्मा मम स्वामीति ज्ञानमात्मवत्त्वम् । तेनैक्यज्ञानं निवारयति । विरुद्धयोगक्षेमेच्छावर्जितः । अन्यथोत्थानादेरप्ययोगात् ॥४५ ॥
+}}
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C02_V46
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C02
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = यावानर्थ उदपाने सर्वतः सम्प्लुतोदके ।
+| verse_lines  = यावानर्थ उदपाने सर्वतः सम्प्लुतोदके ।;तावान् सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः॥४६ ॥
+| verse_line2  = तावान् सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः॥४६ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V46" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V46">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C02_V46
+| id       = BGT_C02_V46_B01
+| text     = 'उद्रेकात्पातृराहित्यादनत्वाच्चाखिलस्य च ।
+प्रलयेप्युदपानोसौ भगवान् हरिरीश्वरः ।
+प्रकृतिर्ह्युदरूपेण सर्वमावृत्य तिष्ठति ।
+प्रलयेतो लयं प्राहुः सर्वतः सम्प्लुतोदकम्'' ॥ इति च ।
+'यावत्प्रयोजनं विष्णोः सकाशात्साधकस्य च ।
+धर्ममोक्षादिकं तावत्सर्ववेदविदो भवेत् ।
+वेदार्थनिर्णयो यस्माद्विष्णोर्ज्ञानं प्रकीर्तितम् ।
+ज्ञानात्प्रसन्नश्च हरिर्यतोखिलफलप्रदः'' ॥ इति च ।
+सर्वतः सम्प्लुतोदकेप्युद्रिक्तः पालकवर्जितः । कालाद्यनश्च यो विष्णुस्तस्माद्यावत्फलं तावत्सर्ववेदेषु विशेषज्ञस्यैव भवतीत्यर्थः । सर्वे हि विष्णोरन्ये प्रलयकाले नोद्रिक्ताः । ये चोद्रिक्ता मुक्ता रमा च तेपि न पालकवर्जिताः, विष्णुपाल्यत्वात् । न च मुक्ताः कालादिचेष्टकाः । नचोद्रिक्तत्वं तेषां तद्वत् । अत उदपानो विष्णुरेव । प्रलये विशेषतोपि ।
+'आनीदवातं स्वधया तदेकं तस्माद्धान्यन्न परः किञ्चनास ।
+तम आसीत्तमसा गू•हमग्रे अप्रकेतं सलिलं सर्वमा इदम्'' ।
+'आपो वा इदमग्रे सलिलम् आसीत् सलिल एको द्रष्टाद्वैतो भवति'' ॥ इत्यादि श्रुतिभ्यः ॥४६ ॥
+}}
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C02_V47
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C02
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ।
+| verse_lines  = कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ।;मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोस्त्वकर्मणि॥४७ ॥
+| verse_line2  = मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोस्त्वकर्मणि॥४७ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C02_V29" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V47" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V47">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C02_V47
-<span class="shloka-line">आश्चर्यवत् पश्यति कश्चिदेनमाश्चर्यवद् वदति तथैव चान्यः ।</span>
+| id       = BGT_C02_V47_B01
-<span class="shloka-line">आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति</span>
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">कर्माधिकारिण एव त्वदादयो जीवाः । फलं तु मदायत्तमिति भावः । मा कर्मफलहेतुर्भूः नेश्वरोहमिति भावं कुरु ।<br/>'एष उ एव शुभाशुभैः कर्मफलैरेनं संयोजयति न स्वयं संयुक्तो भवति यदेनं कर्मफलैः संयोजयति न स्वयं संयुक्तो भवति तस्मादन्य एवासौ भगवान्वेदितव्य''</span></span> इति पैङ्गिश्रुतिः ॥४७ ॥
-<span class="shloka-line">श्रुत्वाप्येनं वेद नचैव कश्चित्॥ २९ ॥</span>
+}}
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C02_V29_B01" data-verse="BGT_C02_V29">
-<p>किं तर्ह्याश्चर्यो भगवानेवेत्याह । आश्चर्यवदिति । आश्चर्यमेव सन्तमेनमाश्चर्यवत्पश्यति न पुनरनाश्चर्यम् । 'गगनं गगनाकारं सागरः सागरोपमः'' । इत्यादिवत् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">'आश्चर्यो भगवान्विष्णुर्यस्मान्नैतादृशः क्वचित् । तस्मात्तद्गोचरं ज्ञानं तद्गोचरवदेव तु'' ॥</span></span> इति ब्रह्मतर्के । अनाश्चर्यवदप्यसुरादयः पश्यन्तीति कश्चिदिति विशेषणम् ॥२९ ॥</p>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C02_V48
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C02
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय ।
+| verse_lines  = योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय ।;सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते॥४८ ॥
+| verse_line2  = सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते॥४८ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C02_V30" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V48" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V48">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C02_V48
-<span class="shloka-line">देही नित्यमवध्योयं देहे सर्वस्य भारत ।</span>
+| id       = BGT_C02_V48_B01
-<span class="shloka-line">तस्मात् सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि॥३० ॥</span>
+| text     = सङ्गं फलस्नेहम् ॥ ४८ ॥
-</div>
+}}
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C02_V30_B01" data-verse="BGT_C02_V30">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">देही कुतोवध्यः ? यस्मादयमीश्वरः सर्वस्य जीवस्य सूक्ष्मे स्थूले च देहे रक्षकत्वेनावस्थितः अत एवावध्यः । न स्वसामर्थ्यं कस्यापि । 'द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च । यदनुग्रहतः सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया'' ॥</span></span>इति हि भागवते । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">'तत्र तत्र स्थितो विष्णुर्नित्यं रक्षति नित्यदा । अनित्यदैवानित्यं च नित्यानित्ये ततस्ततः । भावाभावनियन्ता हि तदेकः पुरुषोत्तमः'' ॥</span></span> इति पाद्मे ॥३० ॥
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C02_V49
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C02
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = दूरेण ह्यवरं कर्म बुदि्धयोगाद् धनञ्जय ।
+| verse_lines  = दूरेण ह्यवरं कर्म बुदि्धयोगाद् धनञ्जय ।;बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः॥४९ ॥
+| verse_line2  = बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः॥४९ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C02_V31" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V49" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V49">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C02_V49
-<span class="shloka-line">स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि ।</span>
+| id       = BGT_C02_V49_B01
-<span class="shloka-line">धर्म्यादि्ध युद्धाच्छ्रेयोन्यत् क्षत्रियस्य न विद्यते॥३१ ॥</span>
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">बुद्धौ जातायामपि विष्णुमेव शरणमन्विच्छ ।<br/>'अज्ञानां ज्ञानिनां चैव मुक्तानां शरणं हरिः ।<br/>तं ये स्वैक्येन मन्यन्ते सर्वभिन्नं गुणोच्छ्रयात् ।<br/>कृपणास्ते तमस्यन्धे निपतन्ति न संशयः ।<br/>न तेषामुत्थितिः क्वापि नित्यातिशयदुःखिनाम् ।<br/>गुणभेदविदां विष्णोर्भेदाभेदविदामपि ।<br/>देहकर्मादिषु तथा प्रादुर्भावादिकेपि वा ।<br/>स्वोद्रिक्तानां तदीयानां निन्दां कुर्वन्ति येपि च ।<br/>सर्वेषामपि चैतेषां गतिरेषा न संशयः'' ॥</span></span> इति नारदीये ॥४९ ॥
-</div>
+}}
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C02_V32" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् ।</span>
-<span class="shloka-line">सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम्॥३२ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C02_V50
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C02
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = बुदि्धयुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते ।
+| verse_lines  = बुदि्धयुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते ।;तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम्॥५० ॥
+| verse_line2  = तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम्॥५० ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C02_V33" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V50" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V50">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C02_V50
-<span class="shloka-line">अथ चेत् त्वमिमं धर्म्यं सङ्ग्रामं न करिष्यसि ।</span>
+| id       = BGT_C02_V50_B01
-<span class="shloka-line">ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि॥३३ ॥</span>
+| text     = यथावद्विष्णुं ज्ञात्वा तदर्थत्वेन कर्मकरणमित्येतत्कर्मकौशलमेव योगः । भगवज्झानमेव बुदि्धः ॥ ५०, ५१ ॥
-</div>
+}}
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C02_V34" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेव्ययाम् ।</span>
-<span class="shloka-line">सम्भावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते॥३४ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C02_V51
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C02
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = कर्मजं बुदि्धयुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः ।
+| verse_lines  = कर्मजं बुदि्धयुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः ।;जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम्॥५१ ॥
+| verse_line2  = जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम्॥५१ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C02_V35" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C02_V52
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">भयाद् रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C02
-<span class="shloka-line">येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम्॥३५ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = यदा ते मोहकलिलं बुदि्धर्व्यतितरिष्यति ।
-</div>
+| verse_lines  = यदा ते मोहकलिलं बुदि्धर्व्यतितरिष्यति ।;तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च॥५२ ॥
-</div>
+| verse_line2  = तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च॥५२ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C02_V53
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C02
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यथा स्थास्यति निश्चला ॥
+| verse_lines  = श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यथा स्थास्यति निश्चला ॥;समाधावचला बुदि्धस्तदा योगमवाप्स्यसि॥ ५३ ॥
+| verse_line2  = समाधावचला बुदि्धस्तदा योगमवाप्स्यसि॥ ५३ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C02_V36" type="shloka" data-doc="BGT">
+<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">अवाच्यवादांश्च बहून् वदिष्यन्ति तवाहिताः ।</span>
-<span class="shloka-line">निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम्॥३६ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C02_V37" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V53" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V53">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C02_V53
-<span class="shloka-line">हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् ।</span>
+| id       = BGT_C02_V53_B01
-<span class="shloka-line">तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः॥३७ ॥</span>
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">निर्वेदं नितरां लाभम् ।<br/>'बुदि्धमोहो यदा न स्यादन्यथाज्ञानलक्षणः ।<br/>श्रोतव्यश्रुतसाफल्यं तदा प्राप्नोति मानवः ॥ श्रुतिमार्गं प्रपन्ना तु तदर्थज्ञाननिश्चला ।<br/>समाधानेन तु पुनरापरोक्ष्याच्च निश्चला ॥ विष्णौ प्राप्स्यति तद्योगं मुक्तो भूत्वा तदश्नुते'' ॥</span></span>इति च पैङ्गिश्रुतौ विशेषेण प्रतिपन्ना ॥ ५२, ५३ ॥
-</div>
+}}
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C02_V37_B01" data-verse="BGT_C02_V37">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruthi-id">जित्वा स्वर्गं महीं च । 'ये युद्ध्यन्ते प्रधनेषु शूरासो ये तनुत्यजः''</span></span> इति श्रुतेः ॥३७-३८॥
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C02_V54
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C02
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव ।
+| verse_lines  = स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव ।;स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम्॥५४ ॥
+| verse_line2  = स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम्॥५४ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C02_V38" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V54" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V54">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C02_V54
-<span class="shloka-line">सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ ।</span>
+| id       = BGT_C02_V54_B01
-<span class="shloka-line">ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि॥३८ ॥</span>
+| text     = का भाषा ? कथं भाष्यते ? कैर्गुणैः ? समाधिस्थस्य विषमबुदि्धवर्जितस्य ॥ ५४ ॥
-</div>
+}}
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C02_V39" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">एषा तेभिहिता साङ्ख्ये बुदि्धर्योगे त्विमां शृणु ।</span>
-<span class="shloka-line">बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि॥३९ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>
-<div class="bhashya" id="BGT_C02_V39_B01" data-verse="BGT_C02_V39">
+{{VerseBlock
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">सम्यक् ख्यातिर्ज्ञानं साङ्ख्यम् । युज्यतेनेनेति योगस्तदुपायः । 'सम्यक्तत्वदृशिः साङ्ख्यं योगस्तत्साधनं स्मृऽतम्'' ।</span></span> इति शब्दनिर्णये । 'ब्रह्मतर्कस्तर्कशास्त्रं विष्णुना यत्समीरितम् । अक्षपादकणादौ च साङ्ख्ययोगौ च हैतुकाः । बौद्धपाशुपताद्यास्तु पाषण्डा इति कीर्तिताः । मीमांसा त्रिविधा प्रोक्ता ब्राह्मी दैवी च कार्मिकी । ब्रह्मतर्कं च मीमांसां सेवेत ज्ञानसिद्धये । वैदिकज्ञानवैरूप्यान्नान्यत्सेवेत पण्डितः'' ॥ इत्यन्यसाङ्ख्ययोगयोर्निषिद्धत्वान्नारदीये । साङ्ख्यस्य निरीश्वरत्वादुक्तत्वाच्चेश्वरस्य । साङ्ख्यैर्योगैश्च विहितहिंसाया अप्यनर्थहेतुत्वाङ्गीकारात् । अत्र तु युद्धविधानाच्च मोक्षार्थत्वेनैव कर्मबन्धं प्रहास्यसीति । परमसाङ्ख्ययोगयोश्चोक्तार्थत्वेनैव न विरोधः ॥३९ ॥
+| verse_id     = BGT_C02_V55
-</div>
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C02
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = प्रजहाति यदा कामान् सर्वान् पार्थ मनोगतान् ।
+| verse_lines  = प्रजहाति यदा कामान् सर्वान् पार्थ मनोगतान् ।;आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते॥५५ ॥
+| verse_line2  = आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते॥५५ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C02_V40" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V55" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V55">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C02_V55
-<span class="shloka-line">नेहाभिक्रमनाशोस्ति प्रत्यवायो न विद्यते ।</span>
+| id       = BGT_C02_V55_B01
-<span class="shloka-line">स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥४० ॥</span>
+| text     = 'सर्वकामनिवृत्तिस्तु जानतो न कथञ्चन ।
-</div>
+अनिषिद्धकामितैवातो ह्यकामित्वमितीर्यते ।
-</div>
+अपरोक्षदृशोपि स्याद्यदा नास्त्यपरोक्षदृक् ।
-</div>
+क्वचिद्विरुद्धकामोपि यथायुद्ध्यद्धरो हरिम् ।
+अतोनभिभवो यावद्दृशस्तावन्निगद्यते ।
+स्थितप्रज्ञस्तथाप्यस्य कादाचित्क्यपि या दृशिः ।
+नियमेनैव मोक्षाय भवेद्योग्या भवेद्यदि ।
+अयोग्या भक्तिजाता चेत्क्रमान्मुक्त्यै भवेत्तथा'' ॥ इति च ।
+आत्मनि विष्णौ, आत्मना विष्णुना । तत्प्रसादादेव तुष्टः ॥५५ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C02_V40_B01" data-verse="BGT_C02_V40">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">'प्रारम्भमात्रमिच्छा वा विष्णुधर्मे न निष्फला । न चान्यधर्माकरणाद्दोषवान्विष्णुधर्मकृत्'' ॥ इत्याग्नेये । 'स्वोचितेनैव धर्मेण विष्णुपूजामृते क्वचित् । नाप्रवृत्तिः प्रवृत्तिर्वा यत्र धर्मः स वैष्णवः । एनं धर्मं च देवाद्या वर्तन्ते सात्त्विका जनाः । एष कार्तयुगो धर्मः पाञ्चरात्रश्च वैदिकः । तत्प्रीत्यर्थं विनान्यस्मै नोदबिन्दुं न तण्डुलम् । दद्यान्निराशीश्च सदा भवेद्भक्तश्च केशवे । नैतत्समेधिके वापि कुर्याच्छङ्कामपि क्वचित् । जानीयात्तदधीनं च सर्वं तत्तत्त्ववित्सदा । यथाक्रमं तु देवानां तारतम्यविदेव च । एष भागवतो मुख्यस्त्रेतादिषु विशेषतः । एष धर्मोतिफलदो विशेषेण पुनः कलौ । एवं भागवतो यस्तु स एव हि विमुच्यते । त्रैविद्यस्त्वपरो धर्मो नानादैवतपूजनम् । तत्रापि विष्णुर्ज्ञातव्यः सर्वेभ्योभ्यधिको गुणैः । समर्पयति यज्ञाद्यमन्ततस्त्वेव विष्णवे । त्रैविद्यधर्मा पुरुषः स्वर्गं भुक्त्वा निवर्तते । पुनः कुर्यात्पुनः स्वर्गं याति यावद्धरेर्वशे । सर्वान्देवान्प्रविज्ञाय तत्कर्मैव सदा भवेत् । सम्यक्तत्वापरिज्ञानादन्यकर्मकृतेरपि । स्वर्गादिप्रार्थनाच्चैव रागादेश्चापरिक्षयात् । सदा विष्णोरस्मरणात् त्रैविद्यो नाप्नुयात्परम् । क्रमेण मुच्यते विष्णौ कर्माण्यन्ते समर्पयन् । यदि सर्वाणि नियमाज्जन्मभिर्बहुभिः शुभैः । परं विष्णुं न यो वेत्ति कुर्वाणोपि त्रयीक्रियाः । नासौ त्रैविद्य इत्युक्तो वेदवादी स उच्यते । वादो विवादः सम्प्रोक्तो वादो वचनमेव च । वेदोक्ते विष्णुमाहात्म्ये विवादात्पठनादपि । अथवा निरर्थकात्पाठाद्वेदवादी स उच्यते । वेदवादरतो न स्यान्न पाषण्डी न हैतुकी । तेभ्यो याति तमो घोरमन्धं यस्मान्न चोत्थितिः । अनारम्भमनन्तञ्च नित्यदुःखं सुखोज्झितम् । वव्रं यद्वेदगदितं तत्र यान्त्यसुरादयः'' ॥</span></span> इति ब्रह्मवैवर्ते ॥४० ॥
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C02_V56
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C02
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = दुःखेष्वनुद्विग्नमना सुखेषु विगतस्पृहः ।
+| verse_lines  = दुःखेष्वनुद्विग्नमना सुखेषु विगतस्पृहः ।;वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते॥५६ ॥
+| verse_line2  = वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते॥५६ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C02_V41" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C02_V57
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">व्यवसायात्मिका बुदि्धरेकेह कुरुनन्दन ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C02
-<span class="shloka-line">बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोव्यवसायिनाम्॥४१ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत् प्राप्य शुभाशुभम् ।
-</div>
+| verse_lines  = यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत् प्राप्य शुभाशुभम् ।;नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥५७ ॥
-</div>
+| verse_line2  = नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥५७ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C02_V41_B01" data-verse="BGT_C02_V41">
+{{VerseBlock
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">'बुदि्धर्निर्णीततत्त्वानामेका विष्णुपरायणा । बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोव्यवसायिनाम्'' ॥</span></span> इति ब्रह्मवैवर्ते ॥४१ ॥
+| verse_id     = BGT_C02_V58
-</div>
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C02
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = यदा संहरते चायं कूर्मोङ्गानीव सर्वशः ।
+| verse_lines  = यदा संहरते चायं कूर्मोङ्गानीव सर्वशः ।;इंद्रियाणींद्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥५८ ॥
+| verse_line2  = इंद्रियाणींद्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥५८ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C02_V42" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C02_V59
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C02
-<span class="shloka-line">वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः॥४२ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः ।
-</div>
+| verse_lines  = विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः ।;रसवर्जं रसोप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते॥५९ ॥
-</div>
+| verse_line2  = रसवर्जं रसोप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते॥५९ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C02_V43" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V59" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V59">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C02_V59
-<span class="shloka-line">कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् ।</span>
+| id       = BGT_C02_V59_B01
-<span class="shloka-line">क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति॥४३ ॥</span>
+| text     = रसो रागः ॥ ५९ ॥
-</div>
+}}
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C02_V44" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम् ।</span>
-<span class="shloka-line">व्यवसायात्मिका बुदि्धः समाधौ न विधीयते॥४४ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C02_V60
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C02
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः ।
+| verse_lines  = यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः ।;इंद्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः॥६० ॥
+| verse_line2  = इंद्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः॥६० ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C02_V44_B01" data-verse="BGT_C02_V44">
+{{VerseBlock
-<p>अव्यवसायबुदि्धः केषाम् ? यां वाचमविपश्चितः प्रवदन्ति । तयापहृतचेतसाम् । बुदि्धर्व्यवसायात्मकत्वेन समाधानेन वर्तते । 'यथावस्तु यथा ज्ञानं तत्साम्यात्सममीरितम् । विषमं त्वन्यथाज्ञानं समाधानं समस्थितिः । न तद्भवत्यसद्वाक्यैर्विषमीकृतचेतसाम् । स्वर्गादिपुष्पवाद्येव वचनं यदचेतसाम् । न मन्यन्ते फलं मोक्षं विष्णुसामीप्यरूपकम् । फलदं च न मन्यन्ते तं विष्णुं जगतः पतिम् । भोगैश्वर्यानुगत्यर्थं क्रियाबाहुल्यसन्तताम् । बहुसंसारफलदामन्ते तमसि पातिनीम् । यां वदन्ति दुरात्मानो वेदवाक्यविवादिनः । तया सम्मोहितधियां कथं तत्त्वज्ञता भवेत्'' ॥ इति च ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Atharvana-id">'इष्टापूर्तं मन्यमाना वरिष्ठं नान्यच्छ्रेयो वेदयन्ते प्रमूढाः । नाकस्य पृष्ठे सुकृते तेनुभूत्वा इमं लोकं हीनतरं वा विशन्ति'' ॥</span></span> इति च आथर्वणश्रुतिः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">'वेदवादरतो न स्यान्न पाषण्डी न हैतुकी'' ॥</span></span>इति हि भागवते ।</p>
+| verse_id     = BGT_C02_V61
-            <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">'ये न जानन्ति तं विष्णुं याथातथ्येन संशयात् । जिज्ञासवश्च नितरां श्रद्धावन्तः सुसाधवः । निर्णेतॄणामभावेन केवलं ज्ञानवर्जिताः । यैर्निश्चितं परत्वं तु विष्णोः प्रायो न यातनाम् । ब्रह्महत्यादिभिरपि यान्त्याधिक्ये चिरं न तु । ये तु भागवताचार्यैः सम्यग्यज्ञादि कुर्वते । बहिर्मुखा भगवतो निवृत्ताश्च विकर्मणः । दक्षिणातर्पितानां तु ह्याचार्याणां तु तेजसा । यान्ति स्वर्गं ततः क्षिप्रं तमोन्धं प्राप्नुवन्ति च । तदन्ये नैव च स्वर्गं यान्ति विष्णुबहिर्मुखाः''॥</span></span> इति नारदीये । ॥ ४२-४४ ॥
+| document_id  = BGT
-</div>
+| chapter_id   = BGT_C02
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः ।
+| verse_lines  = तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः ।;वशे हि यस्येंद्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥६१ ॥
+| verse_line2  = वशे हि यस्येंद्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥६१ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C02_V62
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C02
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = ध्यायतो विषयान् पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते ।
+| verse_lines  = ध्यायतो विषयान् पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते ।;सङ्गात् सञ्जायते कामः कामात् क्रोधोभिजायते॥६२ ॥
+| verse_line2  = सङ्गात् सञ्जायते कामः कामात् क्रोधोभिजायते॥६२ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C02_V63
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C02
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = क्रोधाद् भवति सम्मोहः सम्मोहात् स्मृऽतिविभ्रमः ।
+| verse_lines  = क्रोधाद् भवति सम्मोहः सम्मोहात् स्मृऽतिविभ्रमः ।;स्मृऽतिभ्रंशाद् बुदि्धनाशो बुदि्धनाशाद् प्र(वि)नश्यति ॥६३ ॥
+| verse_line2  = स्मृऽतिभ्रंशाद् बुदि्धनाशो बुदि्धनाशाद् प्र(वि)नश्यति ॥६३ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V63" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V63">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C02_V63
+| id       = BGT_C02_V63_B01
+| text     = संमोहान्मिथ्याज्ञानात् । ज्ञातमप्यन्यथा स्मर्यते । वाक्यार्थानामन्यथा स्मरणान्निर्णीतं ज्ञानमपि नश्यति ॥ ६२,६३ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C02_V45" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन ।</span>
-<span class="shloka-line">निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान्॥४५ ॥</span>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C02_V64
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C02
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिंद्रियैश्चरन् ।
+| verse_lines  = रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिंद्रियैश्चरन् ।;आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति॥६४ ॥
+| verse_line2  = आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति॥६४ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V64" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V64">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C02_V64
+| id       = BGT_C02_V64_B01
+| text     = शान्तिर्भगवन्निष्ठा । 'शमो मन्निष्ठता'' इति हि भागवते ॥६४-६६॥
+}}
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C02_V65
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C02
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते ।
+| verse_lines  = प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते ।;प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुदि्धः पर्यवतिष्ठति॥६५ ॥
+| verse_line2  = प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुदि्धः पर्यवतिष्ठति॥६५ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C02_V45_B01" data-verse="BGT_C02_V45">
+{{VerseBlock
-<p>त्रैगुण्याख्यं विषं यापयन्ति अपगमयन्तीति त्रैगुण्यविषयाः ।</p>
+| verse_id     = BGT_C02_V66
-<p>'आश्रित्य वेदांस्तु पुमांस्त्रैगुण्यविषहारिणः ।</p>
+| document_id  = BGT
-<p>निस्त्रैगुण्यो भवेन्नित्यं वासुदेवैकसंश्रयः'' ॥ इति च ।</p>
+| chapter_id   = BGT_C02
-<p>'सत्त्वं साधुगुणाद्विष्णुरात्मा सन्ततिहेतुतः'' ॥ इति च ।</p>
+| verse_type   = shloka
-<p>सन्ततविष्णुस्मरणं नित्यसत्त्वस्थत्वम् । परमात्मा मम स्वामीति ज्ञानमात्मवत्त्वम् । तेनैक्यज्ञानं निवारयति । विरुद्धयोगक्षेमेच्छावर्जितः । अन्यथोत्थानादेरप्ययोगात् ॥४५ ॥</p>
+| verse_line1  = नास्ति बुदि्धरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना ।
-</div>
+| verse_lines  = नास्ति बुदि्धरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना ।;न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम्॥६६ ॥
+| verse_line2  = न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम्॥६६ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C02_V46" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C02_V67
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">यावानर्थ उदपाने सर्वतः सम्प्लुतोदके ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C02
-<span class="shloka-line">तावान् सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः॥४६ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = इंद्रियाणां हि चरतां यन्मनोनुविधीयते ।
-</div>
+| verse_lines  = इंद्रियाणां हि चरतां यन्मनोनुविधीयते ।;तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि॥६७ ॥
-</div>
+| verse_line2  = तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि॥६७ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C02_V46_B01" data-verse="BGT_C02_V46">
+{{VerseBlock
-<p>'उद्रेकात्पातृराहित्यादनत्वाच्चाखिलस्य च ।</p>
+| verse_id     = BGT_C02_V68
-<p>प्रलयेप्युदपानोसौ भगवान् हरिरीश्वरः ।</p>
+| document_id  = BGT
-<p>प्रकृतिर्ह्युदरूपेण सर्वमावृत्य तिष्ठति ।</p>
+| chapter_id   = BGT_C02
-<p>प्रलयेतो लयं प्राहुः सर्वतः सम्प्लुतोदकम्'' ॥ इति च ।</p>
+| verse_type   = shloka
-<p>'यावत्प्रयोजनं विष्णोः सकाशात्साधकस्य च ।</p>
+| verse_line1  = तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः ।
-<p>धर्ममोक्षादिकं तावत्सर्ववेदविदो भवेत् ।</p>
+| verse_lines  = तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः ।;इंद्रियाणींद्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥६८ ॥
-<p>वेदार्थनिर्णयो यस्माद्विष्णोर्ज्ञानं प्रकीर्तितम् ।</p>
+| verse_line2  = इंद्रियाणींद्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥६८ ॥
-<p>ज्ञानात्प्रसन्नश्च हरिर्यतोखिलफलप्रदः'' ॥ इति च ।</p>
+}}
-<p>सर्वतः सम्प्लुतोदकेप्युद्रिक्तः पालकवर्जितः । कालाद्यनश्च यो विष्णुस्तस्माद्यावत्फलं तावत्सर्ववेदेषु विशेषज्ञस्यैव भवतीत्यर्थः । सर्वे हि विष्णोरन्ये प्रलयकाले नोद्रिक्ताः । ये चोद्रिक्ता मुक्ता रमा च तेपि न पालकवर्जिताः, विष्णुपाल्यत्वात् । न च मुक्ताः कालादिचेष्टकाः । नचोद्रिक्तत्वं तेषां तद्वत् । अत उदपानो विष्णुरेव । प्रलये विशेषतोपि ।</p>
-<p>'आनीदवातं स्वधया तदेकं तस्माद्धान्यन्न परः किञ्चनास ।</p>
-<p>तम आसीत्तमसा गू•हमग्रे अप्रकेतं सलिलं सर्वमा इदम्'' ।</p>
-<p>'आपो वा इदमग्रे सलिलम् आसीत् सलिल एको द्रष्टाद्वैतो भवति'' ॥ इत्यादि श्रुतिभ्यः ॥४६ ॥</p>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C02_V47" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C02_V69
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C02
-<span class="shloka-line">मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोस्त्वकर्मणि॥४७ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी ।
-</div>
+| verse_lines  = या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी ।;यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः॥६९ ॥
-</div>
+| verse_line2  = यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः॥६९ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C02_V47_B01" data-verse="BGT_C02_V47">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V69" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V69">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">कर्माधिकारिण एव त्वदादयो जीवाः । फलं तु मदायत्तमिति भावः । मा कर्मफलहेतुर्भूः नेश्वरोहमिति भावं कुरु । 'एष उ एव शुभाशुभैः कर्मफलैरेनं संयोजयति न स्वयं संयुक्तो भवति यदेनं कर्मफलैः संयोजयति न स्वयं संयुक्तो भवति तस्मादन्य एवासौ भगवान्वेदितव्य''</span></span> इति पैङ्गिश्रुतिः ॥४७ ॥
+{{Bhashyam
-</div>
+| verse_id = BGT_C02_V69
+| id       = BGT_C02_V69_B01
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">'देवेभ्योन्ये यदा ब्रह्म पश्यन्त्यन्यन्न दृश्यते ।<br/>निशायामिव सुव्यक्तं यथान्यैर्ब्रह्म नेयते ।<br/>आश्चर्यवस्तुदृग्यद्वद्व्यक्तमन्यन्न पश्यति ।<br/>ऐकाग्र्याद्वा सुखोद्रोकाद्देवाः सूर्यवदेव च ।<br/>प्रायशः सर्ववेत्तारस्तत्रापि ह्युत्तरोत्तरम्'' ॥</span></span> इति ब्रह्मतर्के ॥६९ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C02_V48" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय ।</span>
-<span class="shloka-line">सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते॥४८ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C02_V70
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C02
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् ।
+| verse_lines  = आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् ।;तद्वत् कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी॥ ७० ॥
+| verse_line2  = तद्वत् कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी॥ ७० ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C02_V48_B01" data-verse="BGT_C02_V48">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V70" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V70">
-<p>सङ्गं फलस्नेहम् ॥ ४८ ॥</p>
+{{Bhashyam
-</div>
+| verse_id = BGT_C02_V70
+| id       = BGT_C02_V70_B01
+| text     = 'भुञ्जानोपि हि यः कामान् मर्यादां न तरेत्क्वचित् ।
+समुद्रवद्धर्ममयीं नासौ कामी स उच्यते ।
+केति कुत्सितवाची स्यात्कुत्सितं मानमेव तु ।
+कामो मोक्षविरोधी स्यान्न सर्वेच्छाविरोधिनी'' ॥ इति च ।
+न च सर्वेच्छाभावे जीवनं भवति । 'शान्तिर्मोक्षो यतो ह्यत्र विष्णुनिष्ठा भवेद्ध्रुवा'' इति च ॥७० ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C02_V49" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">दूरेण ह्यवरं कर्म बुदि्धयोगाद् धनञ्जय ।</span>
-<span class="shloka-line">बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः॥४९ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C02_V71
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C02
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = विहाय कामान् यः सर्वान् पुमांश्चरति निःस्पृहः ।
+| verse_lines  = विहाय कामान् यः सर्वान् पुमांश्चरति निःस्पृहः ।;निर्ममो निरहङ्कारः स शान्तिमधिगच्छति॥७१ ॥
+| verse_line2  = निर्ममो निरहङ्कारः स शान्तिमधिगच्छति॥७१ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C02_V49_B01" data-verse="BGT_C02_V49">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V71" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V71">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">बुद्धौ जातायामपि विष्णुमेव शरणमन्विच्छ । 'अज्ञानां ज्ञानिनां चैव मुक्तानां शरणं हरिः । तं ये स्वैक्येन मन्यन्ते सर्वभिन्नं गुणोच्छ्रयात् । कृपणास्ते तमस्यन्धे निपतन्ति न संशयः । न तेषामुत्थितिः क्वापि नित्यातिशयदुःखिनाम् । गुणभेदविदां विष्णोर्भेदाभेदविदामपि । देहकर्मादिषु तथा प्रादुर्भावादिकेपि वा । स्वोद्रिक्तानां तदीयानां निन्दां कुर्वन्ति येपि च । सर्वेषामपि चैतेषां गतिरेषा न संशयः'' ॥</span></span> इति नारदीये ॥४९ ॥
+{{Bhashyam
-</div>
+| verse_id = BGT_C02_V71
+| id       = BGT_C02_V71_B01
+| text     = निषिद्धस्पृहाभावमात्रेण सर्वविषयान् विहाय ।
+'अस्वरूपे स्वरूपत्वमतिरेव ह्यहङ्कृतिः ।
+त्याज्या सर्वत्र ममता ज्ञात्वा सर्वं हरेर्वशे'' ॥ इति च ॥७१ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C02_V50" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">बुदि्धयुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते ।</span>
-<span class="shloka-line">तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम्॥५० ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C02_V72
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C02
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति ।
+| verse_lines  = एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति ।;स्थित्वास्यामन्तकालेपि ब्रह्म निर्वाणमृच्छति॥७२ ॥
+| verse_line2  = स्थित्वास्यामन्तकालेपि ब्रह्म निर्वाणमृच्छति॥७२ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C02_V50_B01" data-verse="BGT_C02_V50">
+<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे साङ्ख्ययोगो नाम द्वितीयोध्यायः ॥</div>
-<p>यथावद्विष्णुं ज्ञात्वा तदर्थत्वेन कर्मकरणमित्येतत्कर्मकौशलमेव योगः । भगवज्झानमेव बुदि्धः ॥ ५०, ५१ ॥</p>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C02_V51" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये द्वितीयोध्यायः ॥</div>
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">कर्मजं बुदि्धयुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः ।</span>
-<span class="shloka-line">जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम्॥५१ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C02_V52" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V72" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V72">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C02_V72
-<span class="shloka-line">यदा ते मोहकलिलं बुदि्धर्व्यतितरिष्यति ।</span>
+| id       = BGT_C02_V72_B01
-<span class="shloka-line">तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च॥५२ ॥</span>
+| text     = ब्राह्मी ब्रह्मविषया । ज्ञानिनामप्यन्तकालेन्यमनसां प्रारब्धकर्मभावाज्जन्मान्तरम् । प्रारब्धकर्मनाशकाले नियमेन भगवत्स्मृऽतिर्भवति । ततो मोक्षश्च । 'यं यं वापि स्मरन् भावम्'' इति हि वक्ष्यति । बाणं शरीरम् ।
-</div>
+'अभावाज्जडदेहस्य विष्णुर्निर्बाण उच्यते ।
-</div>
+भिन्नदेहाभावतो वा स सहस्रशिरा अपि'' ॥ इति च ॥७२ ॥
-</div>
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C02_V53" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यथा स्थास्यति निश्चला ॥</span>
-<span class="shloka-line">समाधावचला बुदि्धस्तदा योगमवाप्स्यसि॥ ५३ ॥</span>
-</div>
 </div>
+<span id="gr-C3" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="तृतीयोऽध्यायः"></span>
+== तृतीयोऽध्यायः ==
+<div class="introduction" id="BGT_C03_I01" data-block-id="BGT_C03_I01" data-verse="BGT_C03">
+<div class="introduction-line">आत्मस्वरूपं ज्ञानसाधनं चोक्तं पूर्वत्र ।</div>
+<div class="introduction-line">ज्ञानसाधनत्वेनाकर्म विनिन्द्य कर्म विधीयत उत्तराध्याये-</div>
 </div>
 <blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>
-<div class="bhashya" id="BGT_C02_V53_B01" data-verse="BGT_C02_V53">
+{{VerseBlock
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">निर्वेदं नितरां लाभम् । 'बुदि्धमोहो यदा न स्यादन्यथाज्ञानलक्षणः । श्रोतव्यश्रुतसाफल्यं तदा प्राप्नोति मानवः ॥ श्रुतिमार्गं प्रपन्ना तु तदर्थज्ञाननिश्चला । समाधानेन तु पुनरापरोक्ष्याच्च निश्चला ॥ विष्णौ प्राप्स्यति तद्योगं मुक्तो भूत्वा तदश्नुते'' ॥</span></span>इति च पैङ्गिश्रुतौ विशेषेण प्रतिपन्ना ॥ ५२, ५३ ॥
+| verse_id     = BGT_C03_V01
-</div>
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C03
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = ज्यायसी चेत् कर्मणस्ते मता बुदि्धर्जनार्दन ।
+| verse_lines  = ज्यायसी चेत् कर्मणस्ते मता बुदि्धर्जनार्दन ।;तत् किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव॥१ ॥
+| verse_line2  = तत् किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव॥१ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C03_V02
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C03
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = व्यामिश्रेणैव वाक्येन बुदि्धं मोहयसीव मे ।
+| verse_lines  = व्यामिश्रेणैव वाक्येन बुदि्धं मोहयसीव मे ।;तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोहमाप्नुयाम्॥२ ॥
+| verse_line2  = तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोहमाप्नुयाम्॥२ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C02_V54" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C03_V02" data-block-id="bhashya-BGT_C03_V02">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C03_V02
-<span class="shloka-line">स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव ।</span>
+| id       = BGT_C03_V02_B01
-<span class="shloka-line">स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम्॥५४ ॥</span>
+| text     = ज्ञानं योगश्चोक्तौ । तत्र कर्मयोगं विशेषतः प्रपञ्चयत्यनेनाध्यायेन । 'दूरेण ह्यवरं कर्म'' इति प्रश्नबीजम् ॥ १,२ ॥
-</div>
+}}
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C02_V54_B01" data-verse="BGT_C02_V54">
-<p>का भाषा ? कथं भाष्यते ? कैर्गुणैः ? समाधिस्थस्य विषमबुदि्धवर्जितस्य ॥ ५४ ॥</p>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C03_V03
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C03
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = श्रीभगवानुवाच
+| verse_lines  = श्रीभगवानुवाच
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C02_V55" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C03_V03
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">प्रजहाति यदा कामान् सर्वान् पार्थ मनोगतान् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C03
-<span class="shloka-line">आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते॥५५ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = लोकेस्मिन् द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयानघ ।
-</div>
+| verse_lines  = लोकेस्मिन् द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयानघ ।;ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम्॥३ ॥
-</div>
+| verse_line2  = ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम्॥३ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C03_V03" data-block-id="bhashya-BGT_C03_V03">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C03_V03
+| id       = BGT_C03_V03_B01
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">ज्ञानप्रचुरो योगो ज्ञानयोगः । कर्मप्रचुरोन्यः ।<br/>'साङ्ख्या ज्ञानप्रधानत्वाद् देवाश्च यतयस्तथा ।<br/>मुख्यसाङ्ख्यास्तत्र देवा ज्ञानमेषां महद् यतः ।<br/>बहुकर्मकृतोप्येते ततोपि बहुवेदनात् ।<br/>मुख्यसाङ्ख्या इति ज्ञेयास्तदन्ये कर्मयोगिनः ।<br/>ज्ञानिनोप्यतिबाहुल्यात् कर्मणः कर्मयोगिनः ।<br/>नोभयं तद् विना कश्चित् पुमान् हि पुरुषार्थभाक् ।<br/>न हि कश्चित् क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ।<br/>न च ज्ञानं विना कर्म पुरुषार्थकरं भवेत्'' ॥</span></span> इति ब्रह्मवैवर्ते ।<br/>निष्ठा पर्यवसितिर्मुक्तिः ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paramashruthi-id">'ज्ञानिनो मोक्षनियमस्तथापि शुभकर्मणा ।<br/>आनन्दवृदि्धरन्येन ह्रासो ज्ञानं तु कर्मणा'' ॥</span></span> इति परमश्रुतेः ।<br/>'न कर्मणा न प्रजया धनेन'' इत्यादिविरोधो न । अन्यथा 'न कर्मणामनारम्भात्'' इत्याद्युभयसमवाक्यशेषविरोधश्च । समत्वं च 'न हि कश्चित्'' इत्यादेः । 'नान्यः पन्थाः'' इत्यपि ज्ञानमृते न मोक्ष इत्येवाह ॥ ३,४ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C02_V55_B01" data-verse="BGT_C02_V55">
-<p>'सर्वकामनिवृत्तिस्तु जानतो न कथञ्चन ।</p>
-<p>अनिषिद्धकामितैवातो ह्यकामित्वमितीर्यते ।</p>
-<p>अपरोक्षदृशोपि स्याद्यदा नास्त्यपरोक्षदृक् ।</p>
-<p>क्वचिद्विरुद्धकामोपि यथायुद्ध्यद्धरो हरिम् ।</p>
-<p>अतोनभिभवो यावद्दृशस्तावन्निगद्यते ।</p>
-<p>स्थितप्रज्ञस्तथाप्यस्य कादाचित्क्यपि या दृशिः ।</p>
-<p>नियमेनैव मोक्षाय भवेद्योग्या भवेद्यदि ।</p>
-<p>अयोग्या भक्तिजाता चेत्क्रमान्मुक्त्यै भवेत्तथा'' ॥ इति च ।</p>
-<p>आत्मनि विष्णौ, आत्मना विष्णुना । तत्प्रसादादेव तुष्टः ॥५५ ॥</p>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C03_V04
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C03
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोश्नुते ।
+| verse_lines  = न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोश्नुते ।;न च संन्यसनादेव सिदि्धं समधिगच्छति॥४ ॥
+| verse_line2  = न च संन्यसनादेव सिदि्धं समधिगच्छति॥४ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C02_V56" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C03_V05
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">दुःखेष्वनुद्विग्नमना सुखेषु विगतस्पृहः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C03
-<span class="shloka-line">वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते॥५६ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = न हि कश्चित् क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ।
-</div>
+| verse_lines  = न हि कश्चित् क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ।;कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः॥५ ॥
-</div>
+| verse_line2  = कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः॥५ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C02_V57" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C03_V05" data-block-id="bhashya-BGT_C03_V05">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C03_V05
-<span class="shloka-line">यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत् प्राप्य शुभाशुभम् ।</span>
+| id       = BGT_C03_V05_B01
-<span class="shloka-line">नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥५७ ॥</span>
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">'कर्तृत्वं द्विविधं प्रोक्तं विकारश्च स्वतन्त्रता ।<br/>विकारः प्रकृतेरेव विष्णोरेव स्वतन्त्रता'' ॥</span></span> इति पैङ्गिश्रुतेः ।<br/>
-</div>
+            'कार्यते ह्यवश'' इत्यत्रावशो विष्णुवशः । 'अः इति ब्रह्म'' इत्यादिश्रुतेः ॥५ ॥
-</div>
+}}
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C02_V58" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">यदा संहरते चायं कूर्मोङ्गानीव सर्वशः ।</span>
-<span class="shloka-line">इंद्रियाणींद्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥५८ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C03_V06
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C03
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = कर्मेंद्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् ।
+| verse_lines  = कर्मेंद्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् ।;इंद्रियार्थान् विमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते॥६ ॥
+| verse_line2  = इंद्रियार्थान् विमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते॥६ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C02_V59" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C03_V07
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C03
-<span class="shloka-line">रसवर्जं रसोप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते॥५९ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = यस्त्विंद्रियाणि मनसा नियम्यारभतेर्जुन ।
-</div>
+| verse_lines  = यस्त्विंद्रियाणि मनसा नियम्यारभतेर्जुन ।;कर्मेंद्रियैः कर्मयोगमसक्तः स विशिष्यते॥७ ॥
-</div>
+| verse_line2  = कर्मेंद्रियैः कर्मयोगमसक्तः स विशिष्यते॥७ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C02_V59_B01" data-verse="BGT_C02_V59">
+{{VerseBlock
-<p>रसो रागः ॥ ५९ ॥</p>
+| verse_id     = BGT_C03_V08
-</div>
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C03
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः ।
+| verse_lines  = नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः ।;शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्ध्येदकर्मणः॥८ ॥
+| verse_line2  = शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्ध्येदकर्मणः॥८ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C02_V60" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C03_V09
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C03
-<span class="shloka-line">इंद्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः॥६० ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = यज्ञार्थात् कर्मणोन्यत्र लोकोयं कर्मबन्धनः ।
-</div>
+| verse_lines  = यज्ञार्थात् कर्मणोन्यत्र लोकोयं कर्मबन्धनः ।;तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर॥९ ॥
-</div>
+| verse_line2  = तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर॥९ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C02_V61" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C03_V09" data-block-id="bhashya-BGT_C03_V09">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C03_V09
-<span class="shloka-line">तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः ।</span>
+| id       = BGT_C03_V09_B01
-<span class="shloka-line">वशे हि यस्येंद्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥६१ ॥</span>
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Barkshruthi-id">कर्मणा बध्यते जन्तुरित्यादिकमप्यवैष्णवकर्मविषयमित्याह - यज्ञार्थादिति ।<br/>'ज्ञो नाम भगवान्विष्णुस्तं यात्युद्देश एष यः ।<br/>स यज्ञ इति सम्प्रोक्तो विहिते कर्मणि स्थितः'' ॥</span></span> इति बर्कश्रुतिः ॥९ ॥
-</div>
+}}
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C02_V62" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">ध्यायतो विषयान् पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते ।</span>
-<span class="shloka-line">सङ्गात् सञ्जायते कामः कामात् क्रोधोभिजायते॥६२ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C03_V10
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C03
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः ।
+| verse_lines  = सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः ।;अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोस्त्विष्टकामधुक्॥१० ॥
+| verse_line2  = अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोस्त्विष्टकामधुक्॥१० ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C02_V63" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C03_V11
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">क्रोधाद् भवति सम्मोहः सम्मोहात् स्मृऽतिविभ्रमः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C03
-<span class="shloka-line">स्मृऽतिभ्रंशाद् बुदि्धनाशो बुदि्धनाशाद् प्र(वि)नश्यति ॥६३ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = देवान् भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः ।
-</div>
+| verse_lines  = देवान् भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः ।;परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमावाप्स्यथ॥११ ॥
-</div>
+| verse_line2  = परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमावाप्स्यथ॥११ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C02_V63_B01" data-verse="BGT_C02_V63">
+{{VerseBlock
-<p>संमोहान्मिथ्याज्ञानात् । ज्ञातमप्यन्यथा स्मर्यते । वाक्यार्थानामन्यथा स्मरणान्निर्णीतं ज्ञानमपि नश्यति ॥ ६२,६३ ॥</p>
+| verse_id     = BGT_C03_V12
-</div>
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C03
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = इष्टान् भोगान् हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः ।
+| verse_lines  = इष्टान् भोगान् हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः ।;तैर्दत्तानप्रदायैभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः॥१२ ॥
+| verse_line2  = तैर्दत्तानप्रदायैभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः॥१२ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C02_V64" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C03_V13
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिंद्रियैश्चरन् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C03
-<span class="shloka-line">आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति॥६४ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः ।
-</div>
+| verse_lines  = यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः ।;भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात्॥१३ ॥
-</div>
+| verse_line2  = भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात्॥१३ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C02_V64_B01" data-verse="BGT_C02_V64">
+{{VerseBlock
-<p>शान्तिर्भगवन्निष्ठा । 'शमो मन्निष्ठता'' इति हि भागवते ॥६४-६६॥</p>
+| verse_id     = BGT_C03_V14
-</div>
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C03
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = अन्नाद् भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसम्भवः ।
+| verse_lines  = अन्नाद् भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसम्भवः ।;यज्ञाद् भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः॥१४ ॥
+| verse_line2  = यज्ञाद् भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः॥१४ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C02_V65" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C03_V15
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C03
-<span class="shloka-line">प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुदि्धः पर्यवतिष्ठति॥६५ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = कर्म ब्रह्मोद्भवं विदि्ध ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् ।
-</div>
+| verse_lines  = कर्म ब्रह्मोद्भवं विदि्ध ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् ।;तस्मात् सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम्॥१५ ॥
-</div>
+| verse_line2  = तस्मात् सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम्॥१५ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C02_V66" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C03_V16
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">नास्ति बुदि्धरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C03
-<span class="shloka-line">न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम्॥६६ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः ।
-</div>
+| verse_lines  = एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः ।;अघायुरिंद्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति॥१६ ॥
-</div>
+| verse_line2  = अघायुरिंद्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति॥१६ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C02_V67" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C03_V16" data-block-id="bhashya-BGT_C03_V16">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C03_V16
-<span class="shloka-line">इंद्रियाणां हि चरतां यन्मनोनुविधीयते ।</span>
+| id       = BGT_C03_V_B01
-<span class="shloka-line">तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि॥६७ ॥</span>
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">जननात् परसस्यादेः पर्जन्यो मेघसन्ततिः ।<br/>स यज्ञात् कर्मणः सोपि समस्तं कर्म केशवात् ॥ स नित्योप्यक्षरततिरूपाद्वाक्यादि्ध गम्यते ।<br/>वाक्यमुच्चार्यते भूतैस्तान्यन्नात्तच्च मेघतः ॥ तस्मात्सर्वगतो विष्णुर्नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितः ।<br/>एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः ।<br/>स पापो विश्वहन्तृत्वान्नरके मज्जति ध्रुवम् ॥ वाचिको मानसो यज्ञो न्यासिनां तु विशेषतः ।<br/>वनस्थस्याक्रतुर्यज्ञः क्रत्वादिर्ग्रहिणोखिलः ॥ शुश्रूषाद्यात्मको यज्ञो विहितो ब्रह्मचारिणः ।<br/>विद्याभयादिदानं च सर्वेषामपि सम्मतम् ॥ गृहिणो वित्तदानं तु वनस्थस्यान्नपूर्वकम् ।<br/>सर्वैः कार्यं तपो घोरमिति सर्वे त्रिकर्मिणः ॥</span></span> इति नारदीये ।<br/>ब्रह्माक्षरशब्दार्थयोर्व्यत्यासे तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म इति प्रत्यभिज्ञाविरोधश्चक्राप्रवेशश्च ॥ १४-१६ ॥
-</div>
+}}
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C02_V68" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः ।</span>
-<span class="shloka-line">इंद्रियाणींद्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥६८ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C03_V17
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C03
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः ।
+| verse_lines  = यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः ।;आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते॥१७ ॥
+| verse_line2  = आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते॥१७ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C02_V69" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C03_V17" data-block-id="bhashya-BGT_C03_V17">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C03_V17
-<span class="shloka-line">या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी ।</span>
+| id       = BGT_C03_V_B01
-<span class="shloka-line">यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः॥६९ ॥</span>
+| text     = तृप्तिसन्तोषशब्दयोः पर्यायत्वेपि परमात्मना तृप्तः परमात्मनि तृप्त इति विशेषः ।<br/>'विष्णुप्रसादाद्रतिमांस्तृप्तो विष्णुप्रसादतः ।<br/>विष्णावेवातितृप्तश्च मुक्तोसौ विध्यगोचरः'' ॥ इत्याग्नेये ।<br/>
-</div>
+          <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'रतिरानन्द उद्दिष्टस्तृप्तिस्तु कृतकृत्यता ।<br/>प्रीतिस्तु द्विविधः स्नेहः कर्मजो निज एव च'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये ।<br/>'सन्तोषस्तृप्तिरापूर्तिः प्रीतिः पर्यायवाचकाः'' । इत्यभिधानम् ॥१७ ॥
-</div>
+}}
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C02_V69_B01" data-verse="BGT_C02_V69">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">'देवेभ्योन्ये यदा ब्रह्म पश्यन्त्यन्यन्न दृश्यते । निशायामिव सुव्यक्तं यथान्यैर्ब्रह्म नेयते । आश्चर्यवस्तुदृग्यद्वद्व्यक्तमन्यन्न पश्यति । ऐकाग्र्याद्वा सुखोद्रोकाद्देवाः सूर्यवदेव च । प्रायशः सर्ववेत्तारस्तत्रापि ह्युत्तरोत्तरम्'' ॥</span></span> इति ब्रह्मतर्के ॥६९ ॥
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C03_V18
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C03
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन ।
+| verse_lines  = नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन ।;न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः॥१८ ॥
+| verse_line2  = न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः॥१८ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C02_V70" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C03_V19
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C03
-<span class="shloka-line">तद्वत् कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी॥ ७० ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर ।
-</div>
+| verse_lines  = तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर ।;असक्तो ह्याचरन्कर्म परमाप्नोति पूरुषः॥१९ ॥
-</div>
+| verse_line2  = असक्तो ह्याचरन्कर्म परमाप्नोति पूरुषः॥१९ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C02_V70_B01" data-verse="BGT_C02_V70">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C03_V19" data-block-id="bhashya-BGT_C03_V19">
-<p>'भुञ्जानोपि हि यः कामान् मर्यादां न तरेत्क्वचित् ।</p>
+{{Bhashyam
-<p>समुद्रवद्धर्ममयीं नासौ कामी स उच्यते ।</p>
+| verse_id = BGT_C03_V19
-<p>केति कुत्सितवाची स्यात्कुत्सितं मानमेव तु ।</p>
+| id       = BGT_C03_V19_B01
-<p>कामो मोक्षविरोधी स्यान्न सर्वेच्छाविरोधिनी'' ॥ इति च ।</p>
+| text     = यस्मादमुक्तस्य कार्यमस्त्येव तस्मादसक्तः । असक्त आचरन्नेव यस्मा-त्परमाप्नोति । मुक्तस्यैव कार्यं नास्तीत्येवकारार्थोपि यस्त्विति तुशब्देनावगतः । 'तस्मात् कर्म समाचर'' इत्युपसंहारविरोधश्चान्यथा ।
-<p>न च सर्वेच्छाभावे जीवनं भवति । 'शान्तिर्मोक्षो यतो ह्यत्र विष्णुनिष्ठा भवेद्ध्रुवा'' इति च ॥७० ॥</p>
+'ब्रह्मनिष्ठा ब्रह्मरता ब्रह्मज्ञानसुतर्पिताः ।
-</div>
+पाण्डवानां च मुक्तानामन्तरं किञ्चिदेव हि'' ॥ इति भविष्यत्पर्ववचनाच्च नार्जुनस्यामुख्याधिकारिता । आत्मरतिरेव स्यात् इत्येवशब्देन मुक्तानामेभ्यो विशेषो दर्शितः । एषां कदाचिद् दुःखाभासस्यापि भावात् ॥१९ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C02_V71" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">विहाय कामान् यः सर्वान् पुमांश्चरति निःस्पृहः ।</span>
-<span class="shloka-line">निर्ममो निरहङ्कारः स शान्तिमधिगच्छति॥७१ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C03_V20
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C03
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = कर्मणैव हि संसिदि्धमास्थिता जनकादयः ।
+| verse_lines  = कर्मणैव हि संसिदि्धमास्थिता जनकादयः ।;लोकसङ्ग्रहमेवापि सम्पश्यन् कर्तुमर्हसि॥२० ॥
+| verse_line2  = लोकसङ्ग्रहमेवापि सम्पश्यन् कर्तुमर्हसि॥२० ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C02_V71_B01" data-verse="BGT_C02_V71">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C03_V20" data-block-id="bhashya-BGT_C03_V20">
-<p>निषिद्धस्पृहाभावमात्रेण सर्वविषयान् विहाय ।</p>
+{{Bhashyam
-<p>'अस्वरूपे स्वरूपत्वमतिरेव ह्यहङ्कृतिः ।</p>
+| verse_id = BGT_C03_V20
-<p>त्याज्या सर्वत्र ममता ज्ञात्वा सर्वं हरेर्वशे'' ॥ इति च ॥७१ ॥</p>
+| id       = BGT_C03_V20_B01
-</div>
+| text     = 'सहैव कर्मणा सिदि्धमास्थिता जनकादयः ।
+ज्ञाननिष्ठा अपि ततः कार्यं वर्णाश्रमोचितम्'' ॥ इति च ।
+अज्ञानां ज्ञानदं कर्म ज्ञानिनां लोकसङ्ग्रहात् ।
+अद्धैव तुष्टिदं मह्यं सा मुक्तानन्दपूर्तिदा ॥२० ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C02_V72" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति ।</span>
-<span class="shloka-line">स्थित्वास्यामन्तकालेपि ब्रह्म निर्वाणमृच्छति॥७२ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C03_V21
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C03
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः ।
+| verse_lines  = यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः ।;स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते॥२१ ॥
+| verse_line2  = स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते॥२१ ॥
+}}
-<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे साङ्ख्ययोगो नाम द्वितीयोध्यायः ॥</div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C03_V22
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C03
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन ।
+| verse_lines  = न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन ।;नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि॥२२ ॥
+| verse_line2  = नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि॥२२ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये द्वितीयोध्यायः ॥</div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C03_V22" data-block-id="bhashya-BGT_C03_V22">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C03_V22
+| id       = BGT_C03_V22_B01
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Krishnasamhitha-id">'ममैव केवलं नास्ति केनाप्यर्थस्तथाप्यहम् ।<br/>कर्मकृल्लोकरक्षायै तस्मात् कुर्वीत मत्परः'' ॥</span></span>इति कृष्णसंहितायाम् ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Barkshruthi-id">'रक्षया वाथ सृष्ट्या वा संहृत्यादेर्न तु क्वचित् ।<br/>अर्थो विष्णोस्तथाप्येष स्वभावात्सर्वकर्मकृत् ।<br/>मत्तो नृत्तादिकं यद्वत्कुर्यात्सुखविशेषतः ।<br/>परमानन्दरूपत्वात् कुर्याद्विष्णुस्तथैव तु'' ॥</span></span> इति बर्कश्रुतिः ॥२२ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C02_V72_B01" data-verse="BGT_C02_V72">
-<p>ब्राह्मी ब्रह्मविषया । ज्ञानिनामप्यन्तकालेन्यमनसां प्रारब्धकर्मभावाज्जन्मान्तरम् । प्रारब्धकर्मनाशकाले नियमेन भगवत्स्मृऽतिर्भवति । ततो मोक्षश्च । 'यं यं वापि स्मरन् भावम्'' इति हि वक्ष्यति । बाणं शरीरम् ।</p>
-<p>'अभावाज्जडदेहस्य विष्णुर्निर्बाण उच्यते ।</p>
-<p>भिन्नदेहाभावतो वा स सहस्रशिरा अपि'' ॥ इति च ॥७२ ॥</p>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C03_V23
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C03
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतंद्रितः ।
+| verse_lines  = यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतंद्रितः ।;मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः॥२३ ॥
+| verse_line2  = मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः॥२३ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C03_V24
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C03
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम् ।
+| verse_lines  = उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम् ।;सङ्करस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः॥२४ ॥
+| verse_line2  = सङ्करस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः॥२४ ॥
+}}
-== तृतीयोऽध्यायः ==
+{{VerseBlock
-<div class="adhyaya-block" data-doc="BGT" data-chap="3">
+| verse_id     = BGT_C03_V25
-<p class="adhyaya-trans">तृतीयोऽध्यायः</p>
+| document_id  = BGT
-</div>
+| chapter_id   = BGT_C03
-<div class="introduction" id="BGT_C03_I01" data-verse="BGT_C03">
+| verse_type   = shloka
-<p>आत्मस्वरूपं ज्ञानसाधनं चोक्तं पूर्वत्र ।</p>
+| verse_line1  = सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत ।
-<p>ज्ञानसाधनत्वेनाकर्म विनिन्द्य कर्म विधीयत उत्तराध्याये-</p>
+| verse_lines  = सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत ।;कुर्याद्विद्वांस्तथासक्तश्चिकीर्षुर्लोकसङ्ग्रहम्॥२५ ॥
-</div>
+| verse_line2  = कुर्याद्विद्वांस्तथासक्तश्चिकीर्षुर्लोकसङ्ग्रहम्॥२५ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C03_V01" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C03_V26
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">ज्यायसी चेत् कर्मणस्ते मता बुदि्धर्जनार्दन ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C03
-<span class="shloka-line">तत् किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव॥१ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = न बुदि्धभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् ।
-</div>
+| verse_lines  = न बुदि्धभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् ।;जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान् युक्तः समाचरन्॥२६ ॥
-</div>
+| verse_line2  = जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान् युक्तः समाचरन्॥२६ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C03_V27
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C03
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः ।
+| verse_lines  = प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः ।;अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते॥२७ ॥
+| verse_line2  = अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते॥२७ ॥
+}}
-<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C03_V28
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C03
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः ।
+| verse_lines  = तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः ।;गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते॥२८ ॥
+| verse_line2  = गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते॥२८ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C03_V02" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C03_V29
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">व्यामिश्रेणैव वाक्येन बुदि्धं मोहयसीव मे ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C03
-<span class="shloka-line">तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोहमाप्नुयाम्॥२ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = प्रकृतेर्गुणसम्मूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु ।
-</div>
+| verse_lines  = प्रकृतेर्गुणसम्मूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु ।;तानकृस्नविदो मन्दान् कृत्स्नविन्न विचालयेत्॥२९ ॥
-</div>
+| verse_line2  = तानकृस्नविदो मन्दान् कृत्स्नविन्न विचालयेत्॥२९ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C03_V02_B01" data-verse="BGT_C03_V02">
+{{VerseBlock
-<p>ज्ञानं योगश्चोक्तौ । तत्र कर्मयोगं विशेषतः प्रपञ्चयत्यनेनाध्यायेन । 'दूरेण ह्यवरं कर्म'' इति प्रश्नबीजम् ॥ १,२ ॥</p>
+| verse_id     = BGT_C03_V30
-</div>
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C03
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा ।
+| verse_lines  = मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा ।;निराशीर्निर्ममो भूत्वा युद्ध्यस्व विगतज्वरः॥३० ॥
+| verse_line2  = निराशीर्निर्ममो भूत्वा युद्ध्यस्व विगतज्वरः॥३० ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C03_V03" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C03_V31
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">श्रीभगवानुवाच</span>
+| chapter_id   = BGT_C03
-</div>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः ।
-</div>
+| verse_lines  = ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः ।;श्रद्धावन्तोनसूयन्तो मुच्यन्ते तेपि कर्मभिः॥३१ ॥
+| verse_line2  = श्रद्धावन्तोनसूयन्तो मुच्यन्ते तेपि कर्मभिः॥३१ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C03_V03_B01" data-verse="BGT_C03_V03">
+{{VerseBlock
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">ज्ञानप्रचुरो योगो ज्ञानयोगः । कर्मप्रचुरोन्यः । 'साङ्ख्या ज्ञानप्रधानत्वाद् देवाश्च यतयस्तथा । मुख्यसाङ्ख्यास्तत्र देवा ज्ञानमेषां महद् यतः । बहुकर्मकृतोप्येते ततोपि बहुवेदनात् । मुख्यसाङ्ख्या इति ज्ञेयास्तदन्ये कर्मयोगिनः । ज्ञानिनोप्यतिबाहुल्यात् कर्मणः कर्मयोगिनः । नोभयं तद् विना कश्चित् पुमान् हि पुरुषार्थभाक् । न हि कश्चित् क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् । न च ज्ञानं विना कर्म पुरुषार्थकरं भवेत्'' ॥</span></span> इति ब्रह्मवैवर्ते । निष्ठा पर्यवसितिर्मुक्तिः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paramashruthi-id">'ज्ञानिनो मोक्षनियमस्तथापि शुभकर्मणा । आनन्दवृदि्धरन्येन ह्रासो ज्ञानं तु कर्मणा'' ॥</span></span> इति परमश्रुतेः । 'न कर्मणा न प्रजया धनेन'' इत्यादिविरोधो न । अन्यथा 'न कर्मणामनारम्भात्'' इत्याद्युभयसमवाक्यशेषविरोधश्च । समत्वं च 'न हि कश्चित्'' इत्यादेः । 'नान्यः पन्थाः'' इत्यपि ज्ञानमृते न मोक्ष इत्येवाह ॥ ३,४ ॥
+| verse_id     = BGT_C03_V32
-</div>
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C03
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् ।
+| verse_lines  = ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् ।;सर्वज्ञानविमूढांस्तान् विदि्ध नष्टानचेतसः॥३२ ॥
+| verse_line2  = सर्वज्ञानविमूढांस्तान् विदि्ध नष्टानचेतसः॥३२ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C03_V04" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C03_V33
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोश्नुते ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C03
-<span class="shloka-line">न च संन्यसनादेव सिदि्धं समधिगच्छति॥४ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि ।
-</div>
+| verse_lines  = सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि ।;प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति॥३३ ॥
-</div>
+| verse_line2  = प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति॥३३ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C03_V05" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C03_V34
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">न हि कश्चित् क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C03
-<span class="shloka-line">कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः॥५ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = इंद्रियस्येंद्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ ॥ तयोर्न वशमागच्छेत् तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ॥ ३४ ॥
-</div>
+| verse_lines  = इंद्रियस्येंद्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ ॥ तयोर्न वशमागच्छेत् तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ॥ ३४ ॥
-</div>
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C03_V05_B01" data-verse="BGT_C03_V05">
+{{VerseBlock
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">'कर्तृत्वं द्विविधं प्रोक्तं विकारश्च स्वतन्त्रता । विकारः प्रकृतेरेव विष्णोरेव स्वतन्त्रता'' ॥</span></span> इति पैङ्गिश्रुतेः ।
+| verse_id     = BGT_C03_V35
-            'कार्यते ह्यवश'' इत्यत्रावशो विष्णुवशः । 'अः इति ब्रह्म'' इत्यादिश्रुतेः ॥५ ॥
+| document_id  = BGT
-</div>
+| chapter_id   = BGT_C03
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् ।
+| verse_lines  = श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् ।;स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः॥३५ ॥
+| verse_line2  = स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः॥३५ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C03_V06" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C03_V35" data-block-id="bhashya-BGT_C03_V35">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C03_V35
-<span class="shloka-line">कर्मेंद्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् ।</span>
+| id       = BGT_C03_V35_B01
-<span class="shloka-line">इंद्रियार्थान् विमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते॥६ ॥</span>
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'नाहं कर्ता हरिः कर्ता तत्पूजा कर्म चाखिलम् ।<br/>तथापि मत्कृता पूजा तत्प्रसादेन नान्यथा ।<br/>तद्भक्तिस्तत्फलं मह्यं तत्प्रसादः पुनः पुनः ।<br/>कर्मन्यासो हरावेवं विष्णोस्तृप्तिकरः सदा ।<br/>यस्मात्स्वतन्त्रकर्तृत्वं विष्णोरेव न चान्यगम् ।<br/>तदधीनं स्वतन्त्रत्वं स्वावरापेक्षयैव तु ।<br/>जीवस्य विकृतिर्नाम कर्तृत्वं जडसंश्रयम् ।<br/>पुमान्दोग्धा च गौर्दोग्ध्री स्तनो दोग्धेतिवत्क्रमात्'' ॥ इति ब्रह्मतर्कवचनादीश्वरजीवप्रकृत्यादीनां कर्तृत्वमकर्तृत्वं च विभागेन ज्ञातव्यं सर्वत्र ।<br/>'क्वचित् स्वभावः प्रकृतिः क्वचिच्च त्रिगुणात्मिका ।<br/>क्वचित् प्रकृष्टकर्तृत्वाद् भगवान्प्रकृतिर्हरिः'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये ।<br/>
-</div>
+          <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Prakashasamhitha-id">'स्वभावतस्त्रिधा जीवा उत्तमाधममध्यमाः ।<br/>उत्तमास्तत्र देवाद्या मर्त्यमध्यास्तु मध्यमाः ।<br/>अधमा असुराद्याश्च नैषामस्त्यन्यथाभवः ।<br/>शरीरमात्रान्यथात्वे स्वजातिं पुनरेष्यति ।<br/>उत्तमा मुक्तियोग्यास्तु सृतियोग्यास्तु मध्यमाः ।<br/>अपरेन्धतमोयोग्याः प्राप्तिः साधनपूर्तितः ।<br/>पूर्त्यभावेन सर्वेषामनादिः संसृतिः स्मृऽता ।<br/>नैव पूर्तिश्च सर्वेषां नित्यकालहरीच्छया ।<br/>अतोनुवर्तते नित्यं संसारोयमनादिमान् ।<br/>अतोधमानां जीवानां मिथ्याज्ञानादयोखिलाः ।<br/>स्वाभाविका गुणा ज्ञेया मध्यमर्त्येषु मिश्रिताः ।<br/>तत्वज्ञानं विष्णुभक्तिरित्याद्या देवतादिषु ।<br/>कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वैस्तैः प्राकृतैर्गुणैः ।<br/>स्वाभाविकगुणानेतान् हेतुं कृत्वैव विष्णुना ।<br/>कर्मसु क्रियमाणेषु कर्ताहमिति मूढधीः ।<br/>मन्यते तत्वविद्विष्णोर्गुणा इच्छादयस्तु ये ।<br/>स्वाभाविकेषु जीवस्य कामाद्येषु सदैव तु ।<br/>प्रेरकत्वेन वर्तन्ते स्वातन्त्र्यं मम न क्वचित् ।<br/>इति मत्वा न सक्तः स्यात्प्रीतोस्य भवति प्रभुः ।<br/>स्वभावगुणसम्मूढा ज्ञानादिगुणवत्तरम् ।<br/>स्वातन्त्र्येणैव कर्तारं चात्मानं प्रतिजानते ।<br/>तान्गुणान् कर्म तच्चैव विष्ण्वधीनं न ते विदुः ।<br/>तेष्वयोग्येषु तत्वज्ञस्तत्त्वं नातिप्रकाशयेत् ।<br/>वदेद्विवादरूपेण नोपदेशात्मना क्वचित् ।<br/>सभ्यरूपेण वा ब्रूयात्पृष्टेव्यक्तिकृदेव वा ।<br/>बुद्ध्वाप्यसौ यतो नित्यं स्वभावानुगचेष्टितः ।<br/>स्वभावं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति'' ॥</span></span> इत्यादि प्रकाशसंहितायाम् ॥ २७-३५ ॥
-</div>
+}}
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C03_V07" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">यस्त्विंद्रियाणि मनसा नियम्यारभतेर्जुन ।</span>
-<span class="shloka-line">कर्मेंद्रियैः कर्मयोगमसक्तः स विशिष्यते॥७ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>
-<div class="verse" id="BGT_C03_V08" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C03_V36
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C03
-<span class="shloka-line">शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्ध्येदकर्मणः॥८ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = अथ केन प्रयुक्तोयं पापं चरति पूरुषः ।
-</div>
+| verse_lines  = अथ केन प्रयुक्तोयं पापं चरति पूरुषः ।;अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः॥३६ ॥
-</div>
+| verse_line2  = अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः॥३६ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C03_V09" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C03_V36" data-block-id="bhashya-BGT_C03_V36">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C03_V36
-<span class="shloka-line">यज्ञार्थात् कर्मणोन्यत्र लोकोयं कर्मबन्धनः ।</span>
+| id       = BGT_C03_V36_B01
-<span class="shloka-line">तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर॥९ ॥</span>
+| text     = परमेश्वराद्देवेभ्यश्चार्वाक्तनप्रेरकं पृच्छति । अथ केनेति ॥ ३६ ॥
-</div>
+}}
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C03_V09_B01" data-verse="BGT_C03_V09">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Barkshruthi-id">कर्मणा बध्यते जन्तुरित्यादिकमप्यवैष्णवकर्मविषयमित्याह - यज्ञार्थादिति । 'ज्ञो नाम भगवान्विष्णुस्तं यात्युद्देश एष यः । स यज्ञ इति सम्प्रोक्तो विहिते कर्मणि स्थितः'' ॥</span></span> इति बर्कश्रुतिः ॥९ ॥
 </div>
+<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>
-<div class="verse" id="BGT_C03_V10" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C03_V37
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C03
-<span class="shloka-line">अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोस्त्विष्टकामधुक्॥१० ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः ।
-</div>
+| verse_lines  = काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः ।;महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम्॥३७ ॥
-</div>
+| verse_line2  = महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम्॥३७ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C03_V38
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C03
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = धूमेनाव्रियते वह्निर्यथादर्शो मलेन च ।
+| verse_lines  = धूमेनाव्रियते वह्निर्यथादर्शो मलेन च ।;यथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम्॥३८ ॥
+| verse_line2  = यथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम्॥३८ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C03_V11" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C03_V39
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">देवान् भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C03
-<span class="shloka-line">परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमावाप्स्यथ॥११ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा ।
-</div>
+| verse_lines  = आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा ।;कामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणानलेन च॥३९ ॥
-</div>
+| verse_line2  = कामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणानलेन च॥३९ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C03_V12" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C03_V40
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">इष्टान् भोगान् हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C03
-<span class="shloka-line">तैर्दत्तानप्रदायैभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः॥१२ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = इंद्रियाणि मनोबुदि्धरस्याधिष्ठानमुच्यते ।
-</div>
+| verse_lines  = इंद्रियाणि मनोबुदि्धरस्याधिष्ठानमुच्यते ।;एतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमावृत्य देहिनम्॥४० ॥
-</div>
+| verse_line2  = एतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमावृत्य देहिनम्॥४० ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C03_V13" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C03_V41
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C03
-<span class="shloka-line">भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात्॥१३ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = तस्मात्त्वमिंद्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ ।
-</div>
+| verse_lines  = तस्मात्त्वमिंद्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ ।;पाप्मानं प्रजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम्॥४१ ॥
-</div>
+| verse_line2  = पाप्मानं प्रजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम्॥४१ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C03_V14" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C03_V41" data-block-id="bhashya-BGT_C03_V41">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C03_V41
-<span class="shloka-line">अन्नाद् भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसम्भवः ।</span>
+| id       = BGT_C03_V41_B01
-<span class="shloka-line">यज्ञाद् भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः॥१४ ॥</span>
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">'अखिलप्रेरको विष्णुर्ब्रह्माद्यास्तदवान्तराः ।<br/>असुरा अशुभेष्वेव कामादेरभिमानिनः ।<br/>तत्र कामः कालनेमिः सर्वं धूममलोल्बवत् ।<br/>शुभमध्याधमजनं क्रमादावृत्य तिष्ठति ।<br/>महाशनस्य तस्येदं नालं तेनानलोग्निवत् ।<br/>भुञ्जान इंद्रियाविष्टो ज्ञानास्त्रेणैव (दह्यते)हन्यते'' ॥</span></span> इति ब्रह्मतर्के ।<br/>ज्ञानावरणरूपेणेदमावृणोतीत्यावृतं ज्ञानमिति पुनराह । न केवलं दुष्पूरो नालमिति मन्यते चेत्यनलः । 'अग्नेरप्यनलः कामो यन्नालमिति मन्यत'' इति च ॥ ३७-४१ ॥
-</div>
+}}
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C03_V15" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">कर्म ब्रह्मोद्भवं विदि्ध ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् ।</span>
-<span class="shloka-line">तस्मात् सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम्॥१५ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C03_V42
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C03
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = इंद्रियाणि पराण्याहुरिंद्रियेभ्यः परं मनः ।
+| verse_lines  = इंद्रियाणि पराण्याहुरिंद्रियेभ्यः परं मनः ।;मनसस्तु परा बुदि्धर्यो बुद्धेः परतस्तु सः॥४२ ॥
+| verse_line2  = मनसस्तु परा बुदि्धर्यो बुद्धेः परतस्तु सः॥४२ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C03_V16" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C03_V43
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C03
-<span class="shloka-line">अघायुरिंद्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति॥१६ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना ।
-</div>
+| verse_lines  = एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना ।;जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम्॥४३ ॥
-</div>
+| verse_line2  = जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम्॥४३ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C03_V_B01" data-verse="BGT_C03_V16">
+<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे कर्मयोगो नाम तृतीयोध्यायः ॥</div>
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">जननात् परसस्यादेः पर्जन्यो मेघसन्ततिः । स यज्ञात् कर्मणः सोपि समस्तं कर्म केशवात् ॥ स नित्योप्यक्षरततिरूपाद्वाक्यादि्ध गम्यते । वाक्यमुच्चार्यते भूतैस्तान्यन्नात्तच्च मेघतः ॥ तस्मात्सर्वगतो विष्णुर्नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितः । एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः । स पापो विश्वहन्तृत्वान्नरके मज्जति ध्रुवम् ॥ वाचिको मानसो यज्ञो न्यासिनां तु विशेषतः । वनस्थस्याक्रतुर्यज्ञः क्रत्वादिर्ग्रहिणोखिलः ॥ शुश्रूषाद्यात्मको यज्ञो विहितो ब्रह्मचारिणः । विद्याभयादिदानं च सर्वेषामपि सम्मतम् ॥ गृहिणो वित्तदानं तु वनस्थस्यान्नपूर्वकम् । सर्वैः कार्यं तपो घोरमिति सर्वे त्रिकर्मिणः ॥</span></span> इति नारदीये । ब्रह्माक्षरशब्दार्थयोर्व्यत्यासे तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म इति प्रत्यभिज्ञाविरोधश्चक्राप्रवेशश्च ॥ १४-१६ ॥
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C03_V17" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये तृतीयोध्यायः ॥</div>
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः ।</span>
-<span class="shloka-line">आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते॥१७ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C03_V_B01" data-verse="BGT_C03_V17">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C03_V43" data-block-id="bhashya-BGT_C03_V43">
-<p>तृप्तिसन्तोषशब्दयोः पर्यायत्वेपि परमात्मना तृप्तः परमात्मनि तृप्त इति विशेषः । 'विष्णुप्रसादाद्रतिमांस्तृप्तो विष्णुप्रसादतः । विष्णावेवातितृप्तश्च मुक्तोसौ विध्यगोचरः'' ॥ इत्याग्नेये ।</p>
+{{Bhashyam
-          <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'रतिरानन्द उद्दिष्टस्तृप्तिस्तु कृतकृत्यता । प्रीतिस्तु द्विविधः स्नेहः कर्मजो निज एव च'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये । 'सन्तोषस्तृप्तिरापूर्तिः प्रीतिः पर्यायवाचकाः'' । इत्यभिधानम् ॥१७ ॥
+| verse_id = BGT_C03_V43
-</div>
+| id       = BGT_C03_V43_B01
+| text     = 'सर्वेभ्यः प्रवरा देवा इन्द्राद्या इंद्रियात्मकाः ।<br/>तेभ्यो मनोभिमानी तु रुद्रस्तस्मात्सरस्वती ।<br/>बुध्द्यात्मिका ततो ब्रह्मा महानात्मा परः स्मृऽतः ।<br/>अव्यक्तरूपा लक्ष्मीश्च वरातोतो हरिः स्वयम् ।<br/>न तत्समोधिको वेति ह्यानुपूर्वी प्रकीर्तिता ।<br/>यथाक्रमप्रबोधेन नाश्याः कामादिशत्रवः ।<br/>प्राप्यते च परं स्थानं विष्णोरतुलमञ्जसा'' ॥ इति च ।<br/>'न चेंद्रियेभ्यः परा ह्यर्था रुद्रोहङ्कृतिरूपकः'' । इत्यादिविरोधः ।<br/>'सर्वाभिमानिनो देवाः सर्वेपि ह्युत्तरोत्तरम् ।<br/>आधिक्यं वक्तुमेवैषां पृथक्स्थानमुदीर्यते ।<br/>आधिक्यक्रम एवात्र शास्त्रतात्पर्यमिष्यते ।<br/>स्थानेषु त्ववरेषां च परे सन्ति न चेतरे ।<br/>तथापि पितुरर्थो यः पुत्रस्याप्युपचर्यते ।<br/>अव्यक्तादिपदार्थानां सर्वे तदभिमानिनः'' ॥ इति च ।<br/>'यत्र ह क्व च पुत्रस्य तत्पितुर्यत्र वा पितुस्तद्वा पुत्रस्येत्येतदुक्तं भवति'' । इत्यादिश्रुतेश्च ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'बहुवाचिनां तुशब्दानां लिङ्गप्रकरणादिभिः ।<br/>प्रवृत्तिहेतोश्चाधिक्यान्निर्णयोर्थेषु गम्यते'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">'लिङ्गादिसाम्यं यत्र स्यात्प्रयोगाधिक्यमेव तु ।<br/>निर्णायकं भवेत्तत्र तेन स्यात्सुबहुश्रुतः'' ॥</span></span> इति ब्रह्मतर्के ॥४२ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C03_V18" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन ।</span>
-<span class="shloka-line">न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः॥१८ ॥</span>
-</div>
 </div>
+<span id="gr-C4" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="चतुर्थोऽध्यायः"></span>
+== चतुर्थोऽध्यायः ==
+<div class="introduction" id="BGT_C04_I01" data-block-id="BGT_C04_I01" data-verse="BGT_C04">
+<div class="introduction-line">बुद्धेः परस्य माहात्म्यं कर्मभेदो ज्ञानमाहात्म्यं चोच्यतेस्मिन्नध्याये ।</div>
 </div>
-<div class="verse" id="BGT_C03_V19" type="shloka" data-doc="BGT">
+<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर ।</span>
-<span class="shloka-line">असक्तो ह्याचरन्कर्म परमाप्नोति पूरुषः॥१९ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C03_V19_B01" data-verse="BGT_C03_V19">
+{{VerseBlock
-<p>यस्मादमुक्तस्य कार्यमस्त्येव तस्मादसक्तः । असक्त आचरन्नेव यस्मा-त्परमाप्नोति । मुक्तस्यैव कार्यं नास्तीत्येवकारार्थोपि यस्त्विति तुशब्देनावगतः । 'तस्मात् कर्म समाचर'' इत्युपसंहारविरोधश्चान्यथा ।</p>
+| verse_id     = BGT_C04_V01
-<p>'ब्रह्मनिष्ठा ब्रह्मरता ब्रह्मज्ञानसुतर्पिताः ।</p>
+| document_id  = BGT
-<p>पाण्डवानां च मुक्तानामन्तरं किञ्चिदेव हि'' ॥ इति भविष्यत्पर्ववचनाच्च नार्जुनस्यामुख्याधिकारिता । आत्मरतिरेव स्यात् इत्येवशब्देन मुक्तानामेभ्यो विशेषो दर्शितः । एषां कदाचिद् दुःखाभासस्यापि भावात् ॥१९ ॥</p>
+| chapter_id   = BGT_C04
-</div>
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् ।
+| verse_lines  = इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् ।;विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेब्रवीत्॥१ ॥
+| verse_line2  = विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेब्रवीत्॥१ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C04_V02
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C04
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः ।
+| verse_lines  = एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः ।;स कालेनेह महता योगो नष्टः परन्तप॥२ ॥
+| verse_line2  = स कालेनेह महता योगो नष्टः परन्तप॥२ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C04_V03
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C04
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = स एवायं मया तेद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः ।
+| verse_lines  = स एवायं मया तेद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः ।;भक्तोसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम्॥३ ॥
+| verse_line2  = भक्तोसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम्॥३ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V03" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V03">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C04_V03
+| id       = BGT_C04_V03_B01
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">उक्तयोर्ज्ञानकर्मणोरुभयोर्विशेषविस्तरात्मकोयमध्यायः ।<br/>'ब्रह्मरुद्रेन्द्रसूर्याणां यद्दत्तं विष्णुना पुरा ।<br/>पञ्चरात्रात्मकं ज्ञानं व्यासोदात्पाण्डवेषु तत् ।<br/>तेषामेवावतारेषु सेनामध्येर्जुनाय च ।<br/>प्रादाद्गीतेति निर्दिष्टं सङ्क्षेपेणायुयुत्सवे ।<br/>यथा कुर्वन्ति कर्माणि यथा जानन्ति देवताः ।<br/>सर्वे कार्तयुगाश्चैव नृपाश्च मनुपूर्वकाः ।<br/>ज्ञातव्यं चैव कर्तव्यं यथा सर्वैर्मुमुक्षुभिः ।<br/>त्रैतादित्रिषु जातैश्च गीतायां तदुदाहृतम् ।<br/>पाण्डवाद्याः क्षेमकान्ताः करिष्यन्ति च जानते ।<br/>तथैव तेन गीताया नास्ति शास्त्रं समं क्वचित् ।<br/>वेदार्थपूर्वकं ज्ञेयं पञ्चरात्रं यतोखिलम् ।<br/>तत्सङ्क्षेपश्च गीतेयं तस्मान्नास्याः समं क्वचित्'' ॥</span></span> इति ब्रह्मवैवर्ते ॥ १-३ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C03_V20" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">कर्मणैव हि संसिदि्धमास्थिता जनकादयः ।</span>
-<span class="shloka-line">लोकसङ्ग्रहमेवापि सम्पश्यन् कर्तुमर्हसि॥२० ॥</span>
 </div>
+<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C04_V04
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C04
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः ।
+| verse_lines  = अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः ।;कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति॥४ ॥
+| verse_line2  = कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति॥४ ॥
+}}
+<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C04_V05
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C04
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन ।
+| verse_lines  = बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन ।;तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप॥५ ॥
+| verse_line2  = तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप॥५ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V05" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V05">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C04_V05
+| id       = BGT_C04_V05_B01
+| text     = 'जानन्तोपि विशेषार्थज्ञानाय स्थापनाय वा ।
+पृच्छन्ति साधवो यस्मात्तेन पृच्छसि पार्थिव ॥'' इत्याग्नेयवचनान्नार्जुनो भगवन्तं न जानाति ॥ ४-५ ॥
+}}
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C04_V06
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C04
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = अजोपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोपि सन् ।
+| verse_lines  = अजोपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोपि सन् ।;प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय सम्भवाम्यात्ममायया॥६ ॥
+| verse_line2  = प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय सम्भवाम्यात्ममायया॥६ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C04_V07
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C04
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत ।
+| verse_lines  = यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत ।;अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम्॥७ ॥
+| verse_line2  = अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम्॥७ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V07" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V07">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C04_V07
+| id       = BGT_C04_V07_B01
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narayanashruthi-id">आत्ममायया आत्मेच्छया । प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय स्वभावम् । 'देवस्यैष स्वभावोयम्'' इत्यादिश्रुतेश्च । अत एव स्वशब्देन विशेषणं 'प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य'' इत्यादिषु । 'मयाध्यक्षेण प्रकृतिः'' इत्यादिषु तु न स्वशब्दः । 'प्रकृतिं विदि्ध मे पराम्'' इत्यादिषु सम्बन्धित्वेन प्रतीतेरन्या । अत्र तु स्वशब्दः स्वरूपवाची । स्वभाव इत्यत्रापि स्वाख्यो भावः स्वभावः । भावशब्दस्तु सम्बन्ध्याशङ्कानिवृत्तये । स्वस्वभाव इति तु स्वस्वरूपमितिवदुपचारत्वाशङ्कां निवर्तयति ।<br/>'स्रष्टृत्वादिस्वभावत्वात्स्वेच्छया विष्णुरव्ययः ।<br/>सृष्ट्यादिकं करोत्यद्धा स्वयं च बहुधा भवेत्'' ॥</span>></span> इति नारायणश्रुतिः॥ ६,७ ॥
+}}
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C04_V08
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C04
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् ।
+| verse_lines  = परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् ।;धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे॥८ ॥
+| verse_line2  = धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे॥८ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C04_V09
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C04
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः ।
+| verse_lines  = जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः ।;त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोर्जुन॥९ ॥
+| verse_line2  = त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोर्जुन॥९ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V09" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V09">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C04_V09
+| id       = BGT_C04_V09_B01
+| text     = 'येषां गुणानां ज्ञानेन मुक्तिरुक्ता पृथक्पृथक् ।
+वेदेषु चेतिहासेषु सा तु तेषां समुच्चयात् ।
+एवमेव शमादीनां नान्यथा तु कथञ्चन'' ॥ इति ब्रह्मवैवर्तवचनाज्जन्म कर्म चेत्यादिषु न तावन्मात्रेण मोक्षः ॥९ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C03_V20_B01" data-verse="BGT_C03_V20">
-<p>'सहैव कर्मणा सिदि्धमास्थिता जनकादयः ।</p>
-<p>ज्ञाननिष्ठा अपि ततः कार्यं वर्णाश्रमोचितम्'' ॥ इति च ।</p>
-<p>अज्ञानां ज्ञानदं कर्म ज्ञानिनां लोकसङ्ग्रहात् ।</p>
-<p>अद्धैव तुष्टिदं मह्यं सा मुक्तानन्दपूर्तिदा ॥२० ॥</p>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C04_V10
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C04
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः ।
+| verse_lines  = वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः ।;बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः॥१० ॥
+| verse_line2  = बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः॥१० ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V10" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V10">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C04_V10
+| id       = BGT_C04_V10_B01
+| text     = 'मयं प्रधानमुद्दिष्टं प्राधान्यं यैर्हरेर्मतम् ।
+भगवन्मयास्ते विज्ञेयास्ते मुच्यन्ते न चापरे'' ॥ इति च ।
+मयि भावो मद्भावः ॥१० ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C03_V21" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः ।</span>
-<span class="shloka-line">स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते॥२१ ॥</span>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C04_V11
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C04
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् ।
+| verse_lines  = ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् ।;मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः॥११ ॥
+| verse_line2  = मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः॥११ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C04_V12
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C04
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = काङ्क्षन्तः कर्मणां सिदि्धं यजन्त इह देवताः ।
+| verse_lines  = काङ्क्षन्तः कर्मणां सिदि्धं यजन्त इह देवताः ।;क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिदि्धर्भवति कर्मजा॥१२ ॥
+| verse_line2  = क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिदि्धर्भवति कर्मजा॥१२ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V12" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V12">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C04_V12
+| id       = BGT_C04_V12_B01
+| text     = तथैव भजामि । तदनुसारिफलदानरूपेण । अन्यदेवतायाजिनामपि मत्समर्पणेन वैष्णवमार्गानुवर्तनेनैव सम्यक् फलं भवति ॥
+अन्यदैवतपूजापि यस्मिन्नन्ते समर्पिता स्वर्गादिफलहेतुः स्यात् नान्यथा तं भजेद्धरिम् ॥ इत्याग्नेये ॥ ११-१२ ॥
+}}
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C04_V13
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C04
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः ।
+| verse_lines  = चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः ।;तस्य कर्तारमपि मां विद्ध्यकर्तारमव्ययम्॥१३ ॥
+| verse_line2  = तस्य कर्तारमपि मां विद्ध्यकर्तारमव्ययम्॥१३ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V13" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V13">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C04_V13
+| id       = BGT_C04_V13_B01
+| text     = 'सत्वसत्वाधिकरजोरजोभिस्तमसा तथा ।<br/>वर्णा विभक्ताश्चत्वारः सात्विका एव वैष्णवा'' इति च ।<br/>कर्मविभागं शमो दम इत्यादिना वक्ष्यति ।<br/>'वैष्णवाः सात्विका एव तामसा एव चापरे ।<br/>दौर्लभ्यसुलभत्वेन तेषां वर्णादिभिन्नता'' ॥ इति च ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">'स्वाभाविको ब्राह्मणादिः शमाद्यैरेव भिद्यते ।<br/>योनिभेदकृतो भेदो ज्ञेय औपाधिकस्त्वयम् ।<br/>विष्णुभक्तिश्चानुगता सर्ववर्णेषु विश्पतिम् ।<br/>आरभ्य हीयतेथापि भेदः स्वाभाविकस्ततः'' ॥</span></span> इति नारदीये ।<br/>'कर्तापि भगवान्विष्णुरकर्तेति च कथ्यते ।<br/>तस्य कर्ता यतो नान्यः स्वतन्त्रत्वात्परात्मनः'' ॥ इति च ।<br/>अपिशब्दो गुणसमुच्चयार्थः । कर्ता मे नास्तीत्यपि विद्धीति ॥१३ ॥
+}}
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C04_V14
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C04
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा ।
+| verse_lines  = न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा ।;इति मां योभिजानाति कर्मभिर्न स बद्ध्यते॥१४ ॥
+| verse_line2  = इति मां योभिजानाति कर्मभिर्न स बद्ध्यते॥१४ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V14" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V14">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C04_V14
+| id       = BGT_C04_V14_B01
+| text     = जीवाभेदनिवृत्त्यर्थं मामिति विशेषणम् ॥ १४ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C03_V22" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन ।</span>
-<span class="shloka-line">नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि॥२२ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C04_V15
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C04
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः ।
+| verse_lines  = एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः ।;कुरु कर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम्॥१५ ॥
+| verse_line2  = कुरु कर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम्॥१५ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C04_V16
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C04
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = किं कर्म किमकर्मेति कवयोप्यत्र मोहिताः ।
+| verse_lines  = किं कर्म किमकर्मेति कवयोप्यत्र मोहिताः ।;तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेशुभात्॥१६ ॥
+| verse_line2  = तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेशुभात्॥१६ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C04_V17
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C04
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः ।
+| verse_lines  = कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः ।;अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः॥१७ ॥
+| verse_line2  = अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः॥१७ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C03_V22_B01" data-verse="BGT_C03_V22">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V17" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V17">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Krishnasamhitha-id">'ममैव केवलं नास्ति केनाप्यर्थस्तथाप्यहम् । कर्मकृल्लोकरक्षायै तस्मात् कुर्वीत मत्परः'' ॥</span></span>इति कृष्णसंहितायाम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Barkshruthi-id">'रक्षया वाथ सृष्ट्या वा संहृत्यादेर्न तु क्वचित् । अर्थो विष्णोस्तथाप्येष स्वभावात्सर्वकर्मकृत् । मत्तो नृत्तादिकं यद्वत्कुर्यात्सुखविशेषतः । परमानन्दरूपत्वात् कुर्याद्विष्णुस्तथैव तु'' ॥</span></span> इति बर्कश्रुतिः ॥२२ ॥
+{{Bhashyam
-</div>
+| verse_id = BGT_C04_V17
+| id       = BGT_C04_V17_B01
+| text     = कर्मापि नो मत्त इति बोद्धव्यमित्यादि ॥ १७ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C03_V23" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतंद्रितः ।</span>
-<span class="shloka-line">मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः॥२३ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C04_V18
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C04
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः ।
+| verse_lines  = कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः ।;स बुदि्धमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत्॥१८ ॥
+| verse_line2  = स बुदि्धमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत्॥१८ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C03_V24" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V18" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V18">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C04_V18
-<span class="shloka-line">उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम् ।</span>
+| id       = BGT_C04_V18_B01
-<span class="shloka-line">सङ्करस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः॥२४ ॥</span>
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">कर्मणि जीवे अस्वातन्त्र्यादकर्म कर्मविधिफलयोरभावात् । अकर्मणि विष्णौ । स्वातन्त्र्यात्सर्वकर्तृत्वम् ।<br/>करोस्मिन् मीयत इति कर्म जीव उदाहृतः ।<br/>विधिशब्देनामितत्वात् अकर्म भगवान् हरिः ॥</span></span> इति नारदीये ।<br/>कर इति सकारान्तः अदृष्टवाची । क्रियावाची वा । तदधीनत्वात् । प्रसिद्धश्च जीवे कर्मशब्दः पञ्चरात्रे । कृत्स्नफलवत्वात् कृत्स्नकर्मकृत् ।<br/>॥१८ ॥
-</div>
+}}
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C03_V25" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत ।</span>
-<span class="shloka-line">कुर्याद्विद्वांस्तथासक्तश्चिकीर्षुर्लोकसङ्ग्रहम्॥२५ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C04_V19
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C04
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = यस्य सर्वे समारम्भाः कामसङ्कल्पवर्जिताः ।
+| verse_lines  = यस्य सर्वे समारम्भाः कामसङ्कल्पवर्जिताः ।;ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः॥१९ ॥
+| verse_line2  = ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः॥१९ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C04_V20
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C04
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तोनिराश्रयः ।
+| verse_lines  = त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तोनिराश्रयः ।;कर्मण्यभिप्रवृत्तोपि नैव किञ्चित्करोति सः॥२० ॥
+| verse_line2  = कर्मण्यभिप्रवृत्तोपि नैव किञ्चित्करोति सः॥२० ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V20" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V20">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C04_V20
+| id       = BGT_C04_V20_B01
+| text     = अनिराश्रयो भगवदाश्रयत्वात् । मुक्तस्य स्वातन्त्र्याभिमानात् ॥२०॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C03_V26" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">न बुदि्धभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् ।</span>
-<span class="shloka-line">जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान् युक्तः समाचरन्॥२६ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C04_V21
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C04
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः ।
+| verse_lines  = निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः ।;शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम्॥२१ ॥
+| verse_line2  = शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम्॥२१ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C03_V27" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C04_V22
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C04
-<span class="shloka-line">अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते॥२७ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = यदृच्छालाभसन्तुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सरः ।
-</div>
+| verse_lines  = यदृच्छालाभसन्तुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सरः ।;समः सिद्धावसिद्धौ च कृत्वापि न निबद्ध्यते॥२२ ॥
-</div>
+| verse_line2  = समः सिद्धावसिद्धौ च कृत्वापि न निबद्ध्यते॥२२ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C03_V28" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C04_V23
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C04
-<span class="shloka-line">गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते॥२८ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः ।
-</div>
+| verse_lines  = गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः ।;यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते॥२३ ॥
-</div>
+| verse_line2  = यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते॥२३ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C03_V29" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C04_V24
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">प्रकृतेर्गुणसम्मूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C04
-<span class="shloka-line">तानकृस्नविदो मन्दान् कृत्स्नविन्न विचालयेत्॥२९ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् ।
-</div>
+| verse_lines  = ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् ।;ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना॥२४ ॥
-</div>
+| verse_line2  = ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना॥२४ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C03_V30" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V24" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V24">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C04_V24
-<span class="shloka-line">मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा ।</span>
+| id       = BGT_C04_V24_B01
-<span class="shloka-line">निराशीर्निर्ममो भूत्वा युद्ध्यस्व विगतज्वरः॥३० ॥</span>
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bharatha-id">कथमभिमानत्यागः ? ब्रह्मार्पणमित्यादि । ब्रह्मण्यर्पणं ब्रह्मार्पणम् । ब्रह्मणो हविः । ब्रह्मणोग्नौ । ब्रह्मणः कर्मसमाधिना सह । समाधिरपि तदधीना इत्यर्थः ।'एकः स्वतन्त्रो भगवान् तदीयं त्वन्यदुच्यते'' ।</span></span> इति भारते ॥२४ ॥
-</div>
+}}
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C03_V31" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः ।</span>
-<span class="shloka-line">श्रद्धावन्तोनसूयन्तो मुच्यन्ते तेपि कर्मभिः॥३१ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C04_V25
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C04
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते ।
+| verse_lines  = दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते ।;ब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति॥२५ ॥
+| verse_line2  = ब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति॥२५ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C03_V32" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C04_V26
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C04
-<span class="shloka-line">सर्वज्ञानविमूढांस्तान् विदि्ध नष्टानचेतसः॥३२ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = श्रोत्रादीनींद्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति ।
-</div>
+| verse_lines  = श्रोत्रादीनींद्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति ।;शब्दादीन्विषयानन्य इंद्रियाग्निषु जुह्वति॥२६ ॥
-</div>
+| verse_line2  = शब्दादीन्विषयानन्य इंद्रियाग्निषु जुह्वति॥२६ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C03_V33" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V26" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V26">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C04_V26
-<span class="shloka-line">सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि ।</span>
+| id       = BGT_C04_V26_B01
-<span class="shloka-line">प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति॥३३ ॥</span>
+| text     = दैवं विष्णुमेव यज्ञ इत्युपासते । स्वभोग्यत्वात्स्वयमेव यज्ञः । ब्रह्मा-ख्याग्नौ क्रियायज्ञं तेनैव यज्ञाख्येन विष्णुना समर्पयन्ति । तत्पूजात्वेन श्रोत्रादिसंयमं कुर्वन्ति । तत्पूजात्वेन विषयान् भुञ्जते ॥ २५, २६ ॥
-</div>
+}}
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C03_V34" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">इंद्रियस्येंद्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ ॥ तयोर्न वशमागच्छेत् तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ॥ ३४ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C04_V27
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C04
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = सर्वाणींद्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे ।
+| verse_lines  = सर्वाणींद्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे ।;आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते॥२७ ॥
+| verse_line2  = आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते॥२७ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C03_V35" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V27" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V27">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C04_V27
-<span class="shloka-line">श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् ।</span>
+| id       = BGT_C04_V27_B01
-<span class="shloka-line">स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः॥३५ ॥</span>
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">तत्पूजात्वेनेंद्रियादिसंयमं कुर्वन्ति । यज्ञेनैवेति सर्वत्राप्यन्वीयते ।<br/>'तेनैव तं पूजयेद्वा विहितैर्वान्यसाधनैः ।<br/>स एव विष्णोर्यज्ञः स्यान्मानसो वा स बाह्यकः'' ॥</span></span> इति ब्रह्मवैवर्ते॥ २७ ॥
-</div>
+}}
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C03_V35_B01" data-verse="BGT_C03_V35">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'नाहं कर्ता हरिः कर्ता तत्पूजा कर्म चाखिलम् । तथापि मत्कृता पूजा तत्प्रसादेन नान्यथा । तद्भक्तिस्तत्फलं मह्यं तत्प्रसादः पुनः पुनः । कर्मन्यासो हरावेवं विष्णोस्तृप्तिकरः सदा । यस्मात्स्वतन्त्रकर्तृत्वं विष्णोरेव न चान्यगम् । तदधीनं स्वतन्त्रत्वं स्वावरापेक्षयैव तु । जीवस्य विकृतिर्नाम कर्तृत्वं जडसंश्रयम् । पुमान्दोग्धा च गौर्दोग्ध्री स्तनो दोग्धेतिवत्क्रमात्'' ॥ इति ब्रह्मतर्कवचनादीश्वरजीवप्रकृत्यादीनां कर्तृत्वमकर्तृत्वं च विभागेन ज्ञातव्यं सर्वत्र । 'क्वचित् स्वभावः प्रकृतिः क्वचिच्च त्रिगुणात्मिका । क्वचित् प्रकृष्टकर्तृत्वाद् भगवान्प्रकृतिर्हरिः'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये ।
-          <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Prakashasamhitha-id">'स्वभावतस्त्रिधा जीवा उत्तमाधममध्यमाः । उत्तमास्तत्र देवाद्या मर्त्यमध्यास्तु मध्यमाः । अधमा असुराद्याश्च नैषामस्त्यन्यथाभवः । शरीरमात्रान्यथात्वे स्वजातिं पुनरेष्यति । उत्तमा मुक्तियोग्यास्तु सृतियोग्यास्तु मध्यमाः । अपरेन्धतमोयोग्याः प्राप्तिः साधनपूर्तितः । पूर्त्यभावेन सर्वेषामनादिः संसृतिः स्मृऽता । नैव पूर्तिश्च सर्वेषां नित्यकालहरीच्छया । अतोनुवर्तते नित्यं संसारोयमनादिमान् । अतोधमानां जीवानां मिथ्याज्ञानादयोखिलाः । स्वाभाविका गुणा ज्ञेया मध्यमर्त्येषु मिश्रिताः । तत्वज्ञानं विष्णुभक्तिरित्याद्या देवतादिषु । कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वैस्तैः प्राकृतैर्गुणैः । स्वाभाविकगुणानेतान् हेतुं कृत्वैव विष्णुना । कर्मसु क्रियमाणेषु कर्ताहमिति मूढधीः । मन्यते तत्वविद्विष्णोर्गुणा इच्छादयस्तु ये । स्वाभाविकेषु जीवस्य कामाद्येषु सदैव तु । प्रेरकत्वेन वर्तन्ते स्वातन्त्र्यं मम न क्वचित् । इति मत्वा न सक्तः स्यात्प्रीतोस्य भवति प्रभुः । स्वभावगुणसम्मूढा ज्ञानादिगुणवत्तरम् । स्वातन्त्र्येणैव कर्तारं चात्मानं प्रतिजानते । तान्गुणान् कर्म तच्चैव विष्ण्वधीनं न ते विदुः । तेष्वयोग्येषु तत्वज्ञस्तत्त्वं नातिप्रकाशयेत् । वदेद्विवादरूपेण नोपदेशात्मना क्वचित् । सभ्यरूपेण वा ब्रूयात्पृष्टेव्यक्तिकृदेव वा । बुद्ध्वाप्यसौ यतो नित्यं स्वभावानुगचेष्टितः । स्वभावं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति'' ॥</span></span> इत्यादि प्रकाशसंहितायाम् ॥ २७-३५ ॥
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C04_V28
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C04
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे ।
+| verse_lines  = द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे ।;स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः॥२८ ॥
+| verse_line2  = स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः॥२८ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C03_V36" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C04_V29
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">अथ केन प्रयुक्तोयं पापं चरति पूरुषः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C04
-<span class="shloka-line">अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः॥३६ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = अपाने जुह्वनि प्राणं प्राणेपानं तथापरे ।
-</div>
+| verse_lines  = अपाने जुह्वनि प्राणं प्राणेपानं तथापरे ।;प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः॥२९ ॥
-</div>
+| verse_line2  = प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः॥२९ ॥
+}}
-<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C04_V30
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C04
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = अपरे नियताहाराः प्राणान् प्राणेषु जुह्वति ।
+| verse_lines  = अपरे नियताहाराः प्राणान् प्राणेषु जुह्वति ।;सर्वेप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः॥३० ॥
+| verse_line2  = सर्वेप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः॥३० ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C03_V36_B01" data-verse="BGT_C03_V36">
+{{VerseBlock
-<p>परमेश्वराद्देवेभ्यश्चार्वाक्तनप्रेरकं पृच्छति । अथ केनेति ॥ ३६ ॥</p>
+| verse_id     = BGT_C04_V31
-</div>
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C04
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम् ।
+| verse_lines  = यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम् ।;नायं लोकोस्त्ययज्ञस्य कुतोन्यः कुरुसत्तम॥३१ ॥
+| verse_line2  = नायं लोकोस्त्ययज्ञस्य कुतोन्यः कुरुसत्तम॥३१ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C04_V32
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C04
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे ।
+| verse_lines  = एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे ।;कर्मजान्विदि्ध तान् सर्वानेवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे॥३२ ॥
+| verse_line2  = कर्मजान्विदि्ध तान् सर्वानेवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे॥३२ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V32" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V32">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C04_V32
+| id       = BGT_C04_V32_B01
+| text     = श्रोत्रादीनित्यादिष्विज्यानुक्तेरिज्योन्य इति शङ्कां निवारयति । वितता ब्रह्मणो मुख इति । 'सर्वयज्ञैः परं ब्रह्म याज्यं विष्ण्वाख्यमव्ययम्'' । इति च ॥ ३२ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C03_V37" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः ।</span>
-<span class="shloka-line">महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम्॥३७ ॥</span>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C04_V33
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C04
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = श्रेयान् द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परन्तप ।
+| verse_lines  = श्रेयान् द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परन्तप ।;सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते॥३३ ॥
+| verse_line2  = सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते॥३३ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V33" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V33">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C04_V33
+| id       = BGT_C04_V33_B01
+| text     = सर्वं कर्माखिलम् आसमन्तादल्पं ज्ञाने परिसमाप्यते । ज्ञाने जाते पूर्यते ।
+'समाप्तविद्यान् धनुषि श्रेष्ठान् यान् सप्त मन्यसे ।'' इतिवत्समाप्तिशब्दोत्र पूर्तिवाची । ज्ञानासिनात्मनः ।
+'छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ'' इत्यादि पुनर्योगकथनात् ॥३३ ॥
+}}
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C04_V34
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C04
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = तद्विदि्ध प्रणिपातेन परिप्रश्रेन सेवया ।
+| verse_lines  = तद्विदि्ध प्रणिपातेन परिप्रश्रेन सेवया ।;उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्वदर्शिनः॥३४ ॥
+| verse_line2  = उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्वदर्शिनः॥३४ ॥
+}}
-<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C04_V35
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C04
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव ।
+| verse_lines  = यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव ।;येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि॥३५ ॥
+| verse_line2  = येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि॥३५ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C03_V38" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V35" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V35">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C04_V35
-<span class="shloka-line">धूमेनाव्रियते वह्निर्यथादर्शो मलेन च ।</span>
+| id       = BGT_C04_V35_B01
-<span class="shloka-line">यथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम्॥३८ ॥</span>
+| text     = 'ज्ञानं तेहं सविज्ञानम्'' इति वक्ष्यमाणत्वात्स्वयमेवोपदेक्ष्यति ॥ ३४ ॥
-</div>
+आत्मनि व्याप्ते मयि । अथो तस्माद्य्वाप्तत्वादेव ॥ ३५ ॥
-</div>
+करणभूतज्ञानं स्तौति पुनः श्लोकत्रयेण-
-</div>
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C03_V39" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा ।</span>
-<span class="shloka-line">कामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणानलेन च॥३९ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C04_V36
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C04
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः ।
+| verse_lines  = अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः ।;सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यसि॥३६ ॥
+| verse_line2  = सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यसि॥३६ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C03_V40" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C04_V37
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">इंद्रियाणि मनोबुदि्धरस्याधिष्ठानमुच्यते ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C04
-<span class="shloka-line">एतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमावृत्य देहिनम्॥४० ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = यथैधांसि समिद्धोग्निर्भस्मसात्कुरुतेर्जुन ।
-</div>
+| verse_lines  = यथैधांसि समिद्धोग्निर्भस्मसात्कुरुतेर्जुन ।;ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा॥३७ ॥
-</div>
+| verse_line2  = ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा॥३७ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C03_V41" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C04_V38
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">तस्मात्त्वमिंद्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C04
-<span class="shloka-line">पाप्मानं प्रजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम्॥४१ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते ।
-</div>
+| verse_lines  = न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते ।;तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति॥३८ ॥
-</div>
+| verse_line2  = तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति॥३८ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C03_V41_B01" data-verse="BGT_C03_V41">
+{{VerseBlock
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">'अखिलप्रेरको विष्णुर्ब्रह्माद्यास्तदवान्तराः । असुरा अशुभेष्वेव कामादेरभिमानिनः । तत्र कामः कालनेमिः सर्वं धूममलोल्बवत् । शुभमध्याधमजनं क्रमादावृत्य तिष्ठति । महाशनस्य तस्येदं नालं तेनानलोग्निवत् । भुञ्जान इंद्रियाविष्टो ज्ञानास्त्रेणैव (दह्यते)हन्यते'' ॥</span></span> इति ब्रह्मतर्के । ज्ञानावरणरूपेणेदमावृणोतीत्यावृतं ज्ञानमिति पुनराह । न केवलं दुष्पूरो नालमिति मन्यते चेत्यनलः । 'अग्नेरप्यनलः कामो यन्नालमिति मन्यत'' इति च ॥ ३७-४१ ॥
+| verse_id     = BGT_C04_V39
-</div>
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C04
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = श्रद्धावाल्लभते ज्ञानं मत्परः संयतेंद्रियः ।
+| verse_lines  = श्रद्धावाल्लभते ज्ञानं मत्परः संयतेंद्रियः ।;ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति॥३९ ॥
+| verse_line2  = ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति॥३९ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C03_V42" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C04_V40
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">इंद्रियाणि पराण्याहुरिंद्रियेभ्यः परं मनः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C04
-<span class="shloka-line">मनसस्तु परा बुदि्धर्यो बुद्धेः परतस्तु सः॥४२ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति ।
-</div>
+| verse_lines  = अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति ।;नायं लोकोस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः॥४० ॥
-</div>
+| verse_line2  = नायं लोकोस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः॥४० ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C03_V43" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C04_V41
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C04
-<span class="shloka-line">जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम्॥४३ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = योगसंन्यस्तकर्माणं ज्ञानसञ्छिन्नसंशयम् ।
-</div>
+| verse_lines  = योगसंन्यस्तकर्माणं ज्ञानसञ्छिन्नसंशयम् ।;आत्मवन्तं न कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय॥४१ ॥
-</div>
+| verse_line2  = आत्मवन्तं न कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय॥४१ ॥
+}}
-<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे कर्मयोगो नाम तृतीयोध्यायः ॥</div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C04_V42
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C04
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = तस्मादज्ञानसम्भूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनात्मनः ।
+| verse_lines  = तस्मादज्ञानसम्भूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनात्मनः ।;छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत॥४२ ॥
+| verse_line2  = छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत॥४२ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये तृतीयोध्यायः ॥</div>
+<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे ज्ञानयोगो नाम चतुर्थोध्यायः ॥</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C03_V43_B01" data-verse="BGT_C03_V43">
+<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये चतुर्थोध्यायः ॥</div>
-<p>'सर्वेभ्यः प्रवरा देवा इन्द्राद्या इंद्रियात्मकाः । तेभ्यो मनोभिमानी तु रुद्रस्तस्मात्सरस्वती । बुध्द्यात्मिका ततो ब्रह्मा महानात्मा परः स्मृऽतः । अव्यक्तरूपा लक्ष्मीश्च वरातोतो हरिः स्वयम् । न तत्समोधिको वेति ह्यानुपूर्वी प्रकीर्तिता । यथाक्रमप्रबोधेन नाश्याः कामादिशत्रवः । प्राप्यते च परं स्थानं विष्णोरतुलमञ्जसा'' ॥ इति च । 'न चेंद्रियेभ्यः परा ह्यर्था रुद्रोहङ्कृतिरूपकः'' । इत्यादिविरोधः । 'सर्वाभिमानिनो देवाः सर्वेपि ह्युत्तरोत्तरम् । आधिक्यं वक्तुमेवैषां पृथक्स्थानमुदीर्यते । आधिक्यक्रम एवात्र शास्त्रतात्पर्यमिष्यते । स्थानेषु त्ववरेषां च परे सन्ति न चेतरे । तथापि पितुरर्थो यः पुत्रस्याप्युपचर्यते । अव्यक्तादिपदार्थानां सर्वे तदभिमानिनः'' ॥ इति च । 'यत्र ह क्व च पुत्रस्य तत्पितुर्यत्र वा पितुस्तद्वा पुत्रस्येत्येतदुक्तं भवति'' । इत्यादिश्रुतेश्च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'बहुवाचिनां तुशब्दानां लिङ्गप्रकरणादिभिः । प्रवृत्तिहेतोश्चाधिक्यान्निर्णयोर्थेषु गम्यते'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">'लिङ्गादिसाम्यं यत्र स्यात्प्रयोगाधिक्यमेव तु । निर्णायकं भवेत्तत्र तेन स्यात्सुबहुश्रुतः'' ॥</span></span> इति ब्रह्मतर्के ॥४२ ॥</p>
-</div>
-== चतुर्थोऽध्यायः ==
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V42" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V42">
-<div class="adhyaya-block" data-doc="BGT" data-chap="4">
+{{Bhashyam
-<p class="adhyaya-trans">चतुर्थोऽध्यायः</p>
+| verse_id = BGT_C04_V42
-</div>
+| id       = BGT_C04_V42_B01
-<div class="introduction" id="BGT_C04_I01" data-verse="BGT_C04">
+| text     = आत्मवन्तं परमात्मभक्तम् ॥ ४१ ॥
-<p>बुद्धेः परस्य माहात्म्यं कर्मभेदो ज्ञानमाहात्म्यं चोच्यतेस्मिन्नध्याये ।</p>
+}}
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C04_V01" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् ।</span>
-<span class="shloka-line">विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेब्रवीत्॥१ ॥</span>
-</div>
 </div>
+<span id="gr-C5" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="पञ्चमोऽध्यायः"></span>
+== पञ्चमोऽध्यायः ==
+<div class="introduction" id="BGT_C05_I01" data-block-id="BGT_C05_I01" data-verse="BGT_C05">
+<div class="introduction-line">तृतीयाध्यायोक्तमेव कर्मयोगं प्रपञ्चयत्यनेनाध्यायेन -'यदृच्छालाभसन्तुष्टः'' इत्यादि सन्न्यासम् ; 'कुरु कर्म'' इत्यादि कर्मयोगं च-</div>
 </div>
-<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>
+<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C05_V01
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C05
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि ।
+| verse_lines  = संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि ।;यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम्॥१ ॥
+| verse_line2  = यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम्॥१ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C05_V01" data-block-id="bhashya-BGT_C05_V01">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C05_V01
+| id       = BGT_C05_V01_B01
+| text     = योगसंन्यासयोर्लक्षणं स्पष्टयत्यनेनाध्यायेन । योगसंन्यस्तकर्माणमित्यादौ न्यासशब्दः सर्वकर्मत्यागविषयः इत्याशङ्क्य योगसंन्यासयोर्भिन्नपुन्निष्ठत्वाभिप्रायेण पृच्छति । संन्यासमिति ॥१॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C04_V02" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः ।</span>
-<span class="shloka-line">स कालेनेह महता योगो नष्टः परन्तप॥२ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+<blockquote class="uvaaca">श्री भगवानुवाच</blockquote>
-<div class="verse" id="BGT_C04_V03" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C05_V02
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">स एवायं मया तेद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C05
-<span class="shloka-line">भक्तोसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम्॥३ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ ।
-</div>
+| verse_lines  = संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ ।;तयोस्तु कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते॥२ ॥
-</div>
+| verse_line2  = तयोस्तु कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते॥२ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C04_V03_B01" data-verse="BGT_C04_V03">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C05_V02" data-block-id="bhashya-BGT_C05_V02">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">उक्तयोर्ज्ञानकर्मणोरुभयोर्विशेषविस्तरात्मकोयमध्यायः । 'ब्रह्मरुद्रेन्द्रसूर्याणां यद्दत्तं विष्णुना पुरा । पञ्चरात्रात्मकं ज्ञानं व्यासोदात्पाण्डवेषु तत् । तेषामेवावतारेषु सेनामध्येर्जुनाय च । प्रादाद्गीतेति निर्दिष्टं सङ्क्षेपेणायुयुत्सवे । यथा कुर्वन्ति कर्माणि यथा जानन्ति देवताः । सर्वे कार्तयुगाश्चैव नृपाश्च मनुपूर्वकाः । ज्ञातव्यं चैव कर्तव्यं यथा सर्वैर्मुमुक्षुभिः । त्रैतादित्रिषु जातैश्च गीतायां तदुदाहृतम् । पाण्डवाद्याः क्षेमकान्ताः करिष्यन्ति च जानते । तथैव तेन गीताया नास्ति शास्त्रं समं क्वचित् । वेदार्थपूर्वकं ज्ञेयं पञ्चरात्रं यतोखिलम् । तत्सङ्क्षेपश्च गीतेयं तस्मान्नास्याः समं क्वचित्'' ॥</span></span> इति ब्रह्मवैवर्ते ॥ १-३ ॥
+{{Bhashyam
-</div>
+| verse_id = BGT_C05_V02
+| id       = BGT_C05_V02_B01
+| text     = एकपुंयोग्यावेतौ तयोर्मध्ये योग एव विशिष्ट इति परिहाराभिप्रायः । उभौ समुच्चितौ । 'संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगत'' इति वक्ष्यमाणत्वात् ॥ २ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C04_V04" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः ।</span>
-<span class="shloka-line">कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति॥४ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C05_V03
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C05
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति ।
+| verse_lines  = ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति ।;निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते॥३ ॥
+| verse_line2  = निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते॥३ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C05_V03" data-block-id="bhashya-BGT_C05_V03">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C05_V03
+| id       = BGT_C05_V03_B01
+| text     = द्वेषादिवर्जनमेव संन्यासशब्दार्थो न यत्याश्रमोत्राभिप्रेत इत्याह ज्ञेय इति । न च 'काम्यानां कर्मणां न्यासम्'' इत्यनेन विरोधः । तेनापि सहितस्य न्यासत्वात् । न च त्यागस्य पृथग्वचनाद्विरोधः । कुरुपाण्डववत् न्यासावान्तरभेदत्वात्त्यागस्य ॥ ३ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C04_V05" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन ।</span>
-<span class="shloka-line">तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप॥५ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C05_V04
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C05
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = साङ्ख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः ।
+| verse_lines  = साङ्ख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः ।;एकमप्यास्थितः सम्यगुभयोर्विन्दते फलम्॥४ ॥
+| verse_line2  = एकमप्यास्थितः सम्यगुभयोर्विन्दते फलम्॥४ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C05_V04" data-block-id="bhashya-BGT_C05_V04">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C05_V04
+| id       = BGT_C05_V04_B01
+| text     = बालास्तु न्यासशब्देन यत्याश्रममेव स्वीकृत्य तत्स्थानामेव साङ्ख्य-शब्दोदितज्ञानाधिकारो गृहस्थानामेव योगशब्दोदितकर्माधिकार इति मन्यन्ते । तन्न पण्डिता मन्यन्ते । कुतः ? यस्माज्ज्ञानमार्गं कर्ममार्गं च सम्यगास्थितः उभयोरपि फलं प्राप्नोति ॥ ४ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C04_V05_B01" data-verse="BGT_C04_V05">
-<p>'जानन्तोपि विशेषार्थज्ञानाय स्थापनाय वा ।</p>
-<p>पृच्छन्ति साधवो यस्मात्तेन पृच्छसि पार्थिव ॥'' इत्याग्नेयवचनान्नार्जुनो भगवन्तं न जानाति ॥ ४-५ ॥</p>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C05_V05
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C05
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = यत्साङ्ख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते ।
+| verse_lines  = यत्साङ्ख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते ।;एकं साङ्ख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति॥५ ॥
+| verse_line2  = एकं साङ्ख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति॥५ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C04_V06" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C05_V05" data-block-id="bhashya-BGT_C05_V05">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C05_V05
-<span class="shloka-line">अजोपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोपि सन् ।</span>
+| id       = BGT_C05_V05_B01
-<span class="shloka-line">प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय सम्भवाम्यात्ममायया॥६ ॥</span>
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vyasasmruthi-id">तस्माज्ज्ञानिनां कर्माप्यनुष्ठेयम् । कर्मिणामपि गृहस्थानां ज्ञातव्यो भगवान् । न हि ज्ञानं विना कर्मणः सम्यगनुष्ठानं भवति ।<br/>'निष्कामं ज्ञानपूर्वं च निवृत्तमिह चोच्यते ।<br/>निवृत्तं सेवामानस्तु ब्रह्माभ्येति सनातनम् ।<br/>बुद्ध्याविहिंसन् पुष्पैर्वा प्रणवेन समर्चयेत् ।<br/>वासुदेवात्मकं ब्रह्म मूलमन्त्रेण वा यतिः ।<br/>मुक्तिरस्तीति नियमो ब्रह्मदृग्यस्य विद्यते ।<br/>तस्याप्यानन्दवृदि्धः स्याद्वैष्णवं कर्म कुर्वतः ।<br/>कर्म ब्रह्मदृशा हीनं न मुख्यमिति कीर्तितम् ।<br/>तस्मात्कर्मेति तत्प्राहुर्यत्कृतं ब्रह्मदर्शिना ।<br/>एतस्मान्न्यासिनां लोकं संयान्ति गृहिणोपि हि ।<br/>ज्ञानमार्गः कर्ममार्ग इति भेदस्ततो न हि ।<br/>तस्मादाश्रमभेदोयं कर्मसङ्कोचसम्भवः'' ॥</span></span> इति व्यासस्मृऽतेः ॥५ ॥
-</div>
+}}
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C04_V07" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत ।</span>
-<span class="shloka-line">अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम्॥७ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C05_V06
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C05
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः ।
+| verse_lines  = संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः ।;योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म नचिरेणाधिगच्छति॥६ ॥
+| verse_line2  = योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म नचिरेणाधिगच्छति॥६ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C04_V07_B01" data-verse="BGT_C04_V07">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C05_V06" data-block-id="bhashya-BGT_C05_V06">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narayanashruthi-id">आत्ममायया आत्मेच्छया । प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय स्वभावम् । 'देवस्यैष स्वभावोयम्'' इत्यादिश्रुतेश्च । अत एव स्वशब्देन विशेषणं 'प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य'' इत्यादिषु । 'मयाध्यक्षेण प्रकृतिः'' इत्यादिषु तु न स्वशब्दः । 'प्रकृतिं विदि्ध मे पराम्'' इत्यादिषु सम्बन्धित्वेन प्रतीतेरन्या । अत्र तु स्वशब्दः स्वरूपवाची । स्वभाव इत्यत्रापि स्वाख्यो भावः स्वभावः । भावशब्दस्तु सम्बन्ध्याशङ्कानिवृत्तये । स्वस्वभाव इति तु स्वस्वरूपमितिवदुपचारत्वाशङ्कां निवर्तयति । 'स्रष्टृत्वादिस्वभावत्वात्स्वेच्छया विष्णुरव्ययः । सृष्ट्यादिकं करोत्यद्धा स्वयं च बहुधा भवेत्'' ॥</span>></span> इति नारायणश्रुतिः॥ ६,७ ॥
+{{Bhashyam
-</div>
+| verse_id = BGT_C05_V06
+| id       = BGT_C05_V06_B01
+| text     = 'मोक्षोपायो योग इति तद्रूपो न्यास एव तु ।
+विष्ण्वर्पिततया भद्रो नान्यो न्यासः कथञ्चन'' । इत्याग्नेये । विष्ण्वर्पितत्वादियोगरूपत्वं विना केवलकर्मत्यागो नरकफल एव । 'यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विदि्ध पाण्डव'' । इति वक्ष्यमाणत्वात् । योगविशेषत्वान्न्यासस्य पृथगुक्तिः ॥६ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C04_V08" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् ।</span>
-<span class="shloka-line">धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे॥८ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C05_V07
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C05
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेंद्रियः
+| verse_lines  = योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेंद्रियः;सर्वभूतात्मभूतात्माकुर्वन्नपि न लिप्यते॥ ७ ॥
+| verse_line2  = सर्वभूतात्मभूतात्माकुर्वन्नपि न लिप्यते॥ ७ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C04_V09" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C05_V07" data-block-id="bhashya-BGT_C05_V07">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C05_V07
-<span class="shloka-line">जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः ।</span>
+| id       = BGT_C05_V07_B01
-<span class="shloka-line">त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोर्जुन॥९ ॥</span>
+| text     = सर्वभूतात्मभूतात्मेति मुख्ययोगः ।
-</div>
+'आदानात्सर्वभूतानां विष्णुरात्मा प्रकीर्तितः ।
-</div>
+सर्वभूतात्मभूतात्मा तत्र भूतमनाः पुमान्'' ॥ इति च ॥७ ॥
-</div>
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C04_V09_B01" data-verse="BGT_C04_V09">
-<p>'येषां गुणानां ज्ञानेन मुक्तिरुक्ता पृथक्पृथक् ।</p>
-<p>वेदेषु चेतिहासेषु सा तु तेषां समुच्चयात् ।</p>
-<p>एवमेव शमादीनां नान्यथा तु कथञ्चन'' ॥ इति ब्रह्मवैवर्तवचनाज्जन्म कर्म चेत्यादिषु न तावन्मात्रेण मोक्षः ॥९ ॥</p>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C05_V08
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C05
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = नैव किञ्चित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् ।
+| verse_lines  = नैव किञ्चित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् ।;पश्यन् शृृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन् अश्नन् गच्छन् स्वपन् श्वसन् ॥८ ॥
+| verse_line2  = पश्यन् शृृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन् अश्नन् गच्छन् स्वपन् श्वसन् ॥८ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C04_V10" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C05_V09
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C05
-<span class="shloka-line">बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः॥१० ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = प्रलपन् विसृजन् गृह्णन् उन्मिषन् निमिषन् अपि ।
-</div>
+| verse_lines  = प्रलपन् विसृजन् गृह्णन् उन्मिषन् निमिषन् अपि ।;इंद्रियाणींद्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन्॥९ ॥
-</div>
+| verse_line2  = इंद्रियाणींद्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन्॥९ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C04_V10_B01" data-verse="BGT_C04_V10">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C05_V09" data-block-id="bhashya-BGT_C05_V09">
-<p>'मयं प्रधानमुद्दिष्टं प्राधान्यं यैर्हरेर्मतम् ।</p>
+{{Bhashyam
-<p>भगवन्मयास्ते विज्ञेयास्ते मुच्यन्ते न चापरे'' ॥ इति च ।</p>
+| verse_id = BGT_C05_V09
-<p>मयि भावो मद्भावः ॥१० ॥</p>
+| id       = BGT_C05_V09_B01
-</div>
+| text     = यथा न्यासस्य योगरूपत्वं तथाह नैव किञ्चिदित्यादिना ।
+'विष्णुनार्थेष्वीरितानि मन आदीनि सर्वशः ।
+वर्तन्तेन्यो न स्वतन्त्र इति जानन् हि तत्ववित्'' ॥ इति च ॥ ८, ९ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C04_V11" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् ।</span>
-<span class="shloka-line">मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः॥११ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C05_V10
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C05
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः ।
+| verse_lines  = ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः ।;लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा॥१० ॥
+| verse_line2  = लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा॥१० ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C05_V11
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C05
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिंद्रियैरपि ।
+| verse_lines  = कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिंद्रियैरपि ।;योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये॥११ ॥
+| verse_line2  = योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये॥११ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C05_V12
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C05
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम् ।
+| verse_lines  = युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम् ।;अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निबध्यते॥१२ ॥
+| verse_line2  = अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निबध्यते॥१२ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C05_V13
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C05
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्यास्ते सुखं वशी ।
+| verse_lines  = सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्यास्ते सुखं वशी ।;नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन्॥१३ ॥
+| verse_line2  = नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन्॥१३ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C05_V13" data-block-id="bhashya-BGT_C05_V13">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C05_V13
+| id       = BGT_C05_V13_B01
+| text     = तत्पूजात्मकानि तत्कृतानि मम शुभार्थमिति ब्रह्मण्याधानम् । स्वातन्त्र्याभावापेक्षयैव जीवस्याकर्तृत्वम् ।
+'स्ववन्दनं यथा पित्रा कारितं शिशुकर्तृकम् ।
+एवं पूजा विष्ण्वधीना भवेज्जीवकृतेत्यपि'' ॥ इति प्रवृत्ते ।
+अतो मनसैव कर्मन्यासोस्वातन्त्र्यापेक्षया ॥ १०-१३ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C04_V12" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">काङ्क्षन्तः कर्मणां सिदि्धं यजन्त इह देवताः ।</span>
-<span class="shloka-line">क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिदि्धर्भवति कर्मजा॥१२ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C05_V14
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C05
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः ।
+| verse_lines  = न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः ।;न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते॥१४ ॥
+| verse_line2  = न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते॥१४ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C04_V12_B01" data-verse="BGT_C04_V12">
+{{VerseBlock
-<p>तथैव भजामि । तदनुसारिफलदानरूपेण । अन्यदेवतायाजिनामपि मत्समर्पणेन वैष्णवमार्गानुवर्तनेनैव सम्यक् फलं भवति ॥</p>
+| verse_id     = BGT_C05_V15
-<p>अन्यदैवतपूजापि यस्मिन्नन्ते समर्पिता स्वर्गादिफलहेतुः स्यात् नान्यथा तं भजेद्धरिम् ॥ इत्याग्नेये ॥ ११-१२ ॥</p>
+| document_id  = BGT
-</div>
+| chapter_id   = BGT_C05
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = नादत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विभुः ।
+| verse_lines  = नादत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विभुः ।;अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः॥१५ ॥
+| verse_line2  = अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः॥१५ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C04_V13" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C05_V16
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C05
-<span class="shloka-line">तस्य कर्तारमपि मां विद्ध्यकर्तारमव्ययम्॥१३ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः ।
-</div>
+| verse_lines  = ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः ।;तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम्॥१६ ॥
-</div>
+| verse_line2  = तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम्॥१६ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C04_V13_B01" data-verse="BGT_C04_V13">
+{{VerseBlock
-<p>'सत्वसत्वाधिकरजोरजोभिस्तमसा तथा । वर्णा विभक्ताश्चत्वारः सात्विका एव वैष्णवा'' इति च । कर्मविभागं शमो दम इत्यादिना वक्ष्यति । 'वैष्णवाः सात्विका एव तामसा एव चापरे । दौर्लभ्यसुलभत्वेन तेषां वर्णादिभिन्नता'' ॥ इति च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">'स्वाभाविको ब्राह्मणादिः शमाद्यैरेव भिद्यते । योनिभेदकृतो भेदो ज्ञेय औपाधिकस्त्वयम् । विष्णुभक्तिश्चानुगता सर्ववर्णेषु विश्पतिम् । आरभ्य हीयतेथापि भेदः स्वाभाविकस्ततः'' ॥</span></span> इति नारदीये । 'कर्तापि भगवान्विष्णुरकर्तेति च कथ्यते । तस्य कर्ता यतो नान्यः स्वतन्त्रत्वात्परात्मनः'' ॥ इति च । अपिशब्दो गुणसमुच्चयार्थः । कर्ता मे नास्तीत्यपि विद्धीति ॥१३ ॥</p>
+| verse_id     = BGT_C05_V17
-</div>
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C05
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः ।
+| verse_lines  = तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः ।;गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः॥१७ ॥
+| verse_line2  = गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः॥१७ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C04_V14" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C05_V17" data-block-id="bhashya-BGT_C05_V17">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C05_V17
-<span class="shloka-line">न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा ।</span>
+| id       = BGT_C05_V17_B01
-<span class="shloka-line">इति मां योभिजानाति कर्मभिर्न स बद्ध्यते॥१४ ॥</span>
+| text     = यथा पितॄदत्तं पालकत्वं राजपुत्राणाम् एवं परमात्मदत्तं क्रियास्वातन्त्र्य-लक्षणं कर्तृत्वम् । क्रियानिष्पन्नधर्मादिरूपकर्मणि स्वातन्त्र्यं च जीवानामप्यस्तीत्याशङ्कां परिहरति । न कर्तृत्वमित्यादिना । क्रियायामदृष्टोत्पादने फले च स्वातन्त्र्यं लोकस्य न सृजतीश्वर इत्यर्थः । अन्यथा लोकस्येति विशेषणं व्यर्थम् । जनपदे निवसतां तद्वित्त-भोजिनामप्याधिपत्यादानान्न दत्ता जनपदा राज्ञा स्वपुत्राणामितिवत्कर्मफलादिसंयोगिनामपि तत्स्वातन्त्र्यादानान्न सृजतीति युज्यते । स्वयमेव भवति भावयति चेति स्वभावो भगवान् । स्वभावत्वात्स्वयमेव कर्तृत्वादिषु प्रवर्तते ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahavaraha-id">'स्वातन्त्र्याद्भगवान्विष्णुः स्वभाव इति कीर्तितः ।<br/>तत्स्वातन्त्र्यं कदाप्येष नान्यस्य सृजति क्वचित् ।<br/>स्वातन्त्र्यादेव पापादिसम्बन्धः कुर्वतोपि न ।<br/>अज्ञानावृतबुदि्धत्वादीदृशं तं न जानते'' ॥</span></span> इति महावाराहे । <br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">'अहं सर्वस्य प्रभवः'' । 'तपाम्यहमहं वर्षं निगृह्णामि'' ।<br/>'परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च ।'' 'न ऋते त्वत्क्रियते किञ्चिनारे'' । 'देवस्यैष स्वभावोयम्'' ।<br/>'लोकवत्तु लीलाकैवल्यम्'' । इत्यादेर्नास्यास्वाभाविकं कर्तृत्वमकर्तृत्वं वा । विपरीतप्रमाणाभावाच्च । अनिर्वाच्यनिरासादेव च निरस्तोयं पक्षः । न च सर्वविशेषराहित्यवादिनां शून्यवादात्कश्चिद्विशेषः । न हि सर्वविशेषरहितमित्युक्ते तदस्तीति सिद्ध्यति । वाच्यत्वलक्ष्यत्वास्तित्वादीनामपि विशेषत्वात् । अन्यथास्ति ब्रह्मेत्यादीनां शब्दानामपि पर्यायत्वादयो दोषाः । व्यावर्त्यविशेषश्च व्यावृत्तविशेषनिबन्धन एव । अन्यथा वैयर्थ्यमेव स्यात् । न च सर्वशब्दावाच्यस्य लक्ष्यत्वम् । न च सर्वप्रमाणागोचरमस्तीत्यत्र किञ्चिन्मानम् । नास्तित्वं तु सप्तमरसादिवददर्शनात्सिद्ध्यति ।<br/>स्वप्रकाशत्वं च न अमानं सिद्ध्यति । स्वयम्प्रकाशत्वं च ततोतिरिक्तं चेद्विशेषाङ्गीकारः । न चेत्तदेव प्रमाणगोचरम् । तत्प्रमाणाभावे परप्रकाशत्वमात्रनिरासे स्वप्रकाशत्वे प्रमाणाभावादप्रकाशत्वमेव स्यात् । अर्थतः सिदि्धरित्यर्थापत्तितः सिदि्धस्तत्प्रमाणतः सिदि्धर्वा । उभयथापि प्रमेयत्वमेव स्यात् ।<br/>स्वप्रकाशशब्देन स्वमितत्वानङ्गीकारात्परमितत्वानङ्गीकाराच्चासिदि्धरेव । प्रकाश इत्युक्तेपि स्वमन्यं वा किञ्चित्प्रकाश्यं विना न दृष्ट एव भोजनादिवत् । कर्तृकर्मविरोधश्चानुभवविरुद्धः । ज्ञानं च ज्ञेयं ज्ञातारं च विना न दृष्टम् । अतः शून्यवादान्न कश्चिद्विशेषः । अतोनन्तदोषदुष्टत्वादुपरम्यते ।<br/>हरिः स्वभावतः कर्ता सर्वमन्यत्तदीरितम् ।<br/>अतः सा कर्तृता तस्य न कदाचिद्विनश्यति ॥</span></span> इति पैङ्गिश्रुतिः ।॥ १४-१७ ॥
-</div>
+}}
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C04_V14_B01" data-verse="BGT_C04_V14">
-<p>जीवाभेदनिवृत्त्यर्थं मामिति विशेषणम् ॥ १४ ॥</p>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C05_V18
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C05
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि ।
+| verse_lines  = विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि ।;शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः॥१८ ॥
+| verse_line2  = शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः॥१८ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C04_V15" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C05_V18" data-block-id="bhashya-BGT_C05_V18">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C05_V18
-<span class="shloka-line">एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः ।</span>
+| id       = BGT_C05_V18_B01
-<span class="shloka-line">कुरु कर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम्॥१५ ॥</span>
+| text     = 'विषमेष्वपि जीवेषु समो विष्णुः सदैव तु ।
-</div>
+यत्तृणादिगतस्यापि गुणाः पूर्णा हरेः सदा'' ॥ इति च ॥१८ ॥
-</div>
+}}
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C04_V16" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">किं कर्म किमकर्मेति कवयोप्यत्र मोहिताः ।</span>
-<span class="shloka-line">तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेशुभात्॥१६ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C05_V19
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C05
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः ।
+| verse_lines  = इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः ।;निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद् ब्रह्मणि ते स्थिताः॥१९ ॥
+| verse_line2  = निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद् ब्रह्मणि ते स्थिताः॥१९ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C04_V17" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C05_V20
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C05
-<span class="shloka-line">अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः॥१७ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम् ।
-</div>
+| verse_lines  = न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम् ।;स्थिरबुदि्धरसंमूढो ब्रह्मविद्ब्रह्मणि स्थितः॥२० ॥
-</div>
+| verse_line2  = स्थिरबुदि्धरसंमूढो ब्रह्मविद्ब्रह्मणि स्थितः॥२० ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C04_V17_B01" data-verse="BGT_C04_V17">
+{{VerseBlock
-<p>कर्मापि नो मत्त इति बोद्धव्यमित्यादि ॥ १७ ॥</p>
+| verse_id     = BGT_C05_V21
-</div>
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C05
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम् ।
+| verse_lines  = बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम् ।;स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते॥२१ ॥
+| verse_line2  = स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते॥२१ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C04_V18" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C05_V22
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C05
-<span class="shloka-line">स बुदि्धमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत्॥१८ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते ।
-</div>
+| verse_lines  = ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते ।;आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः॥२२ ॥
-</div>
+| verse_line2  = आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः॥२२ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C04_V18_B01" data-verse="BGT_C04_V18">
+{{VerseBlock
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">कर्मणि जीवे अस्वातन्त्र्यादकर्म कर्मविधिफलयोरभावात् । अकर्मणि विष्णौ । स्वातन्त्र्यात्सर्वकर्तृत्वम् । करोस्मिन् मीयत इति कर्म जीव उदाहृतः । विधिशब्देनामितत्वात् अकर्म भगवान् हरिः ॥</span></span> इति नारदीये । कर इति सकारान्तः अदृष्टवाची । क्रियावाची वा । तदधीनत्वात् । प्रसिद्धश्च जीवे कर्मशब्दः पञ्चरात्रे । कृत्स्नफलवत्वात् कृत्स्नकर्मकृत् । ॥१८ ॥
+| verse_id     = BGT_C05_V23
-</div>
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C05
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात् ।
+| verse_lines  = शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात् ।;कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः॥२३ ॥
+| verse_line2  = कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः॥२३ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C04_V19" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C05_V23" data-block-id="bhashya-BGT_C05_V23">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C05_V23
-<span class="shloka-line">यस्य सर्वे समारम्भाः कामसङ्कल्पवर्जिताः ।</span>
+| id       = BGT_C05_V23_B01
-<span class="shloka-line">ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः॥१९ ॥</span>
+| text     = इदानीमपि परमात्मनि स्मृऽतमात्रे सुखं विन्दतीति यत्तदा स एव सम्यगुक्तः किमु ॥ २१-२३ ॥
-</div>
+}}
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C04_V20" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तोनिराश्रयः ।</span>
-<span class="shloka-line">कर्मण्यभिप्रवृत्तोपि नैव किञ्चित्करोति सः॥२० ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C05_V24
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C05
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = योन्तः सुखोन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः ।
+| verse_lines  = योन्तः सुखोन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः ।;स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोधिगच्छति॥२४ ॥
+| verse_line2  = स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोधिगच्छति॥२४ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C04_V20_B01" data-verse="BGT_C04_V20">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C05_V24" data-block-id="bhashya-BGT_C05_V24">
-<p>अनिराश्रयो भगवदाश्रयत्वात् । मुक्तस्य स्वातन्त्र्याभिमानात् ॥२०॥</p>
+{{Bhashyam
-</div>
+| verse_id = BGT_C05_V24
+| id       = BGT_C05_V24_B01
+| text     = ब्रह्मणि भूतः । अन्यथा पुनर्ब्रह्म गच्छतीति विरोधाच्च । अन्तस्सुखादिकं च ब्रह्मदर्शनात् ॥ २४ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C04_V21" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः ।</span>
-<span class="shloka-line">शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम्॥२१ ॥</span>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C05_V25
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C05
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृषयः क्षीणकल्मषाः ।
+| verse_lines  = लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृषयः क्षीणकल्मषाः ।;छिन्नद्वैधायतात्मानः सर्वभूतहिते रताः॥२५ ॥
+| verse_line2  = छिन्नद्वैधायतात्मानः सर्वभूतहिते रताः॥२५ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C05_V26
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C05
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् ।
+| verse_lines  = कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् ।;अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम्॥२६ ॥
+| verse_line2  = अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम्॥२६ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C05_V27
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C05
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः ।
+| verse_lines  = स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः ।;प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ॥२७ ॥
+| verse_line2  = प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ॥२७ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C05_V28
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C05
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = यतेंद्रियमनोबुदि्धर्मुनिर्मोक्षपरायणः ।
+| verse_lines  = यतेंद्रियमनोबुदि्धर्मुनिर्मोक्षपरायणः ।;विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः॥२८ ॥
+| verse_line2  = विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः॥२८ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
+<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये पञ्चमोध्यायः ॥</div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C05_V28" data-block-id="bhashya-BGT_C05_V28">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C05_V28
+| id       = BGT_C05_V28_B01
+| text     = 'अमुक्तो मुक्तसादृश्यान्मुक्त एव हि तत्त्वदृक् ।
+किमु मुक्तिगतस्तस्माज्ज्ञानमेवाधिकं नरे'' ॥ इति नारदीये ॥ २७, २८ ॥
+}}
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C05_V29
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C05
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् ।
+| verse_lines  = भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् ।;सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति॥२९ ॥
+| verse_line2  = सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति॥२९ ॥
+}}
+<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे कर्मसन्न्यासयोगो नाम पञ्चमोध्यायः ॥</div>
-<div class="verse" id="BGT_C04_V22" type="shloka" data-doc="BGT">
+<span id="gr-C6" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="षष्ठोऽध्यायः"></span>
-<div class="verse-text">
+== षष्ठोऽध्यायः ==
-<div class="shloka">
+<div class="introduction" id="BGT_C06_I01" data-block-id="BGT_C06_I01" data-verse="BGT_C06">
-<span class="shloka-line">यदृच्छालाभसन्तुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सरः ।</span>
+<div class="introduction-line">ज्ञानान्तरङ्गं समाधियोगमाहानेनाध्यायेन ध्यानमत्रोच्यते ।</div>
-<span class="shloka-line">समः सिद्धावसिद्धौ च कृत्वापि न निबद्ध्यते॥२२ ॥</span>
 </div>
+<blockquote class="uvaaca">श्री भगवानुवाच</blockquote>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C06_V01
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C06
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः ।
+| verse_lines  = अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः ।;स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः॥१ ॥
+| verse_line2  = स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः॥१ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C06_V01" data-block-id="bhashya-BGT_C06_V01">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C06_V01
+| id       = BGT_C06_V01_B01
+| text     = 'स ब्रह्मनिष्ठस्तु यतिर्महात्मा शारीरमग्निं च मुखे जुहोति'' ।
+इत्यादेर्न यतेरप्यनग्नित्वम् । आत्मसमारोपणाच्च ॥१ ॥
+}}
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C06_V02
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C06
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विदि्ध पाण्डव ।
+| verse_lines  = यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विदि्ध पाण्डव ।;न ह्यसंन्यस्तसङ्कल्पो योगी भवति कश्चन॥२ ॥
+| verse_line2  = न ह्यसंन्यस्तसङ्कल्पो योगी भवति कश्चन॥२ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C06_V02" data-block-id="bhashya-BGT_C06_V02">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C06_V02
+| id       = BGT_C06_V02_B01
+| text     = योगविशेष एव संन्यास इत्यर्थः ॥ २ ॥
+}}
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C06_V03
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C06
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते ।
+| verse_lines  = आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते ।;योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते॥३ ॥
+| verse_line2  = योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते॥३ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C06_V03" data-block-id="bhashya-BGT_C06_V03">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C06_V03
+| id       = BGT_C06_V03_B01
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">सम्पूर्णोपायो योगारूढः ।<br/>'नानाजनस्य शुश्रूषा कर्मेति करवन्मितेः ।<br/>योगार्थिना तु सा कार्या योगस्थेन हरौ स्थितिः ।<br/>तेनापि स्वोत्तमानां तु कार्यान्यैरखिलेष्वपि ।<br/>शक्तितः करणीयेति विशेषोसिद्धसिद्धयोः ।<br/>प्राप्तोपायस्तु सिद्धः स्यात् प्रेप्सुः साधक उच्यते ।<br/>तस्य प्राण्युपकारेण सन्तुष्टो भवतीश्वरः ।<br/>सिद्धोपायेन विष्णोस्तु ध्यानव्याख्यार्चनादिकम् ।<br/>कार्यं नान्यत् तस्य तेन तुष्टो भवति केशवः'' ॥</span></span> इति प्रवृत्तवचनान्न विरोधः ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">'शमो मन्निष्ठता बुद्धेर्दम इंद्रियनिग्रहः'' ।</span></span> इति भागवते ॥३ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C04_V23" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः ।</span>
-<span class="shloka-line">यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते॥२३ ॥</span>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C06_V04
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C06
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = यदा हि नेंद्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते ।
+| verse_lines  = यदा हि नेंद्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते ।;सर्वसङ्कल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते॥४ ॥
+| verse_line2  = सर्वसङ्कल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते॥४ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C06_V04" data-block-id="bhashya-BGT_C06_V04">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C06_V04
+| id       = BGT_C06_V04_B01
+| text     = कथं नानुषज्यते ? सर्वसङ्कल्पसंन्यासी ।
+'मयि सर्वणि कर्माणि'' इत्युक्तत्वात् ।
+'मदधीनमिदं ज्ञात्वा मत्संन्यासीति चोच्यते'' । इति च ॥४ ॥
+}}
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C06_V05
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C06
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् ।
+| verse_lines  = उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् ।;आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः॥५ ॥
+| verse_line2  = आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः॥५ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C06_V06
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C06
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः ।
+| verse_lines  = बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः ।;अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत्॥६ ॥
+| verse_line2  = अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत्॥६ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C04_V24" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C06_V06" data-block-id="bhashya-BGT_C06_V06">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C06_V06
-<span class="shloka-line">ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् ।</span>
+| id       = BGT_C06_V06_B01
-<span class="shloka-line">ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना॥२४ ॥</span>
+| text     = 'उद्धरेतैव संसाराज्जीवात्मानं परात्मना ।
-</div>
+विष्णुर्बन्धुः सतां नित्यं परात्मा ह्यसतामरिः ।
-</div>
+तत्प्रसादजया भक्तया जितो यस्य वशेत्विव ।
-</div>
+वर्तते तस्य मित्रं स तदन्यस्य च शत्रुवत्'' ॥ इति च ।
+'परमात्मा समाहितः'' इति वाक्यशेषाच्च ॥ ५, ६ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C04_V24_B01" data-verse="BGT_C04_V24">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bharatha-id">कथमभिमानत्यागः ? ब्रह्मार्पणमित्यादि । ब्रह्मण्यर्पणं ब्रह्मार्पणम् । ब्रह्मणो हविः । ब्रह्मणोग्नौ । ब्रह्मणः कर्मसमाधिना सह । समाधिरपि तदधीना इत्यर्थः ।'एकः स्वतन्त्रो भगवान् तदीयं त्वन्यदुच्यते'' ।</span></span> इति भारते ॥२४ ॥
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C06_V07
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C06
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः ।
+| verse_lines  = जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः ।;शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः॥७ ॥
+| verse_line2  = शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः॥७ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C04_V25" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C06_V08
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C06
-<span class="shloka-line">ब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति॥२५ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूढस्थो विजितेंद्रियः ।
-</div>
+| verse_lines  = ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूढस्थो विजितेंद्रियः ।;युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः॥८ ॥
-</div>
+| verse_line2  = युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः॥८ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C04_V26" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C06_V08" data-block-id="bhashya-BGT_C06_V08">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C06_V08
-<span class="shloka-line">श्रोत्रादीनींद्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति ।</span>
+| id       = BGT_C06_V08_B01
-<span class="shloka-line">शब्दादीन्विषयानन्य इंद्रियाग्निषु जुह्वति॥२६ ॥</span>
+| text     = 'सर्वत्र विष्णोरुत्कर्षज्ञानं ज्ञानमितीर्यते ।
-</div>
+तद्विशेषपरिज्ञानं विज्ञानमिति गीयते'' ॥ इति च ॥ ७,८ ॥
-</div>
+}}
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C04_V26_B01" data-verse="BGT_C04_V26">
-<p>दैवं विष्णुमेव यज्ञ इत्युपासते । स्वभोग्यत्वात्स्वयमेव यज्ञः । ब्रह्मा-ख्याग्नौ क्रियायज्ञं तेनैव यज्ञाख्येन विष्णुना समर्पयन्ति । तत्पूजात्वेन श्रोत्रादिसंयमं कुर्वन्ति । तत्पूजात्वेन विषयान् भुञ्जते ॥ २५, २६ ॥</p>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C06_V09
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C06
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु ।
+| verse_lines  = सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु ।;साधुष्वपि च पापेषु समबुदि्धर्विशिष्यते॥९ ॥
+| verse_line2  = साधुष्वपि च पापेषु समबुदि्धर्विशिष्यते॥९ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C04_V27" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C06_V09" data-block-id="bhashya-BGT_C06_V09">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C06_V09
-<span class="shloka-line">सर्वाणींद्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे ।</span>
+| id       = BGT_C06_V09_B01
-<span class="shloka-line">आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते॥२७ ॥</span>
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">'यस्य यत्र यथा वृत्तिर्विहिता वर्तनं तथा ।<br/>ज्ञानं वापि समत्वं तद्विषमत्वमतोन्यथा'' ॥</span></span> इति महाविष्णुपुराणे ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">'अनिमित्तस्नेहवांस्तु सुहृज्ज्ञात्वोपकारकृत् ।<br/>मित्रं वधादिकृदरिर्द्वेष्यस्त्वप्रियमात्रकृत् ।<br/>उदासीनः स्नेहवतोप्यस्नेही तत्कृतानुकृत् ।<br/>>मध्यस्थ इति विज्ञेयः सुहृदेषु विशिष्यते'' ॥</span></span> इति नारदीये ॥ ९-१९ ॥
-</div>
+}}
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C04_V27_B01" data-verse="BGT_C04_V27">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">तत्पूजात्वेनेंद्रियादिसंयमं कुर्वन्ति । यज्ञेनैवेति सर्वत्राप्यन्वीयते । 'तेनैव तं पूजयेद्वा विहितैर्वान्यसाधनैः । स एव विष्णोर्यज्ञः स्यान्मानसो वा स बाह्यकः'' ॥</span></span> इति ब्रह्मवैवर्ते॥ २७ ॥
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C06_V10
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C06
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः ।
+| verse_lines  = योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः ।;एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः॥१० ॥
+| verse_line2  = एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः॥१० ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C04_V28" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C06_V11
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C06
-<span class="shloka-line">स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः॥२८ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः ।
-</div>
+| verse_lines  = शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः ।;नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम्॥११ ॥
-</div>
+| verse_line2  = नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम्॥११ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C06_V12
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C06
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेंद्रियक्रियः ।
+| verse_lines  = तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेंद्रियक्रियः ।;उपविश्यासने युञ्ज््याद्योगमात्मविशुद्धये॥१२ ॥
+| verse_line2  = उपविश्यासने युञ्ज््याद्योगमात्मविशुद्धये॥१२ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C04_V29" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C06_V13
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">अपाने जुह्वनि प्राणं प्राणेपानं तथापरे ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C06
-<span class="shloka-line">प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः॥२९ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः ।
-</div>
+| verse_lines  = समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः ।;सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन्॥१३ ॥
-</div>
+| verse_line2  = सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन्॥१३ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C04_V30" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C06_V14
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">अपरे नियताहाराः प्राणान् प्राणेषु जुह्वति ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C06
-<span class="shloka-line">सर्वेप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः॥३० ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः ।
-</div>
+| verse_lines  = प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः ।;मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः॥१४ ॥
-</div>
+| verse_line2  = मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः॥१४ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C04_V31" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C06_V15
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C06
-<span class="shloka-line">नायं लोकोस्त्ययज्ञस्य कुतोन्यः कुरुसत्तम॥३१ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी नियतमानसः ।
-</div>
+| verse_lines  = युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी नियतमानसः ।;शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति॥१५ ॥
-</div>
+| verse_line2  = शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति॥१५ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C04_V32" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C06_V16
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C06
-<span class="shloka-line">कर्मजान्विदि्ध तान् सर्वानेवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे॥३२ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = नात्यश्नतस्तु योगोस्ति न चैकान्तमनश्नतः ।
-</div>
+| verse_lines  = नात्यश्नतस्तु योगोस्ति न चैकान्तमनश्नतः ।;न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन॥१६ ॥
-</div>
+| verse_line2  = न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन॥१६ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C04_V32_B01" data-verse="BGT_C04_V32">
+{{VerseBlock
-<p>श्रोत्रादीनित्यादिष्विज्यानुक्तेरिज्योन्य इति शङ्कां निवारयति । वितता ब्रह्मणो मुख इति । 'सर्वयज्ञैः परं ब्रह्म याज्यं विष्ण्वाख्यमव्ययम्'' । इति च ॥ ३२ ॥</p>
+| verse_id     = BGT_C06_V17
-</div>
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C06
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु ।
+| verse_lines  = युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु ।;युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा॥१७ ॥
+| verse_line2  = युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा॥१७ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C04_V33" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C06_V18
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">श्रेयान् द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परन्तप ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C06
-<span class="shloka-line">सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते॥३३ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते ।
-</div>
+| verse_lines  = यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते ।;निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा॥१८ ॥
-</div>
+| verse_line2  = निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा॥१८ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C04_V33_B01" data-verse="BGT_C04_V33">
+{{VerseBlock
-<p>सर्वं कर्माखिलम् आसमन्तादल्पं ज्ञाने परिसमाप्यते । ज्ञाने जाते पूर्यते ।</p>
+| verse_id     = BGT_C06_V19
-<p>'समाप्तविद्यान् धनुषि श्रेष्ठान् यान् सप्त मन्यसे ।'' इतिवत्समाप्तिशब्दोत्र पूर्तिवाची । ज्ञानासिनात्मनः ।</p>
+| document_id  = BGT
-<p>'छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ'' इत्यादि पुनर्योगकथनात् ॥३३ ॥</p>
+| chapter_id   = BGT_C06
-</div>
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृऽता ।
+| verse_lines  = यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृऽता ।;योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः॥१९ ॥
+| verse_line2  = योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः॥१९ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C04_V34" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C06_V20
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">तद्विदि्ध प्रणिपातेन परिप्रश्रेन सेवया ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C06
-<span class="shloka-line">उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्वदर्शिनः॥३४ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया ।
-</div>
+| verse_lines  = यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया ।;यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति॥२० ॥
-</div>
+| verse_line2  = यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति॥२० ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C04_V35" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C06_V20" data-block-id="bhashya-BGT_C06_V20">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C06_V20
-<span class="shloka-line">यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव ।</span>
+| id       = BGT_C06_V20_B01
-<span class="shloka-line">येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि॥३५ ॥</span>
+| text     = आत्मानं विष्णुम् । आत्मना तत्प्रसादेन (तत्प्रसादादेव) ॥ २० ॥
-</div>
+}}
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C04_V35_B01" data-verse="BGT_C04_V35">
-<p>'ज्ञानं तेहं सविज्ञानम्'' इति वक्ष्यमाणत्वात्स्वयमेवोपदेक्ष्यति ॥ ३४ ॥</p>
-<p>आत्मनि व्याप्ते मयि । अथो तस्माद्य्वाप्तत्वादेव ॥ ३५ ॥</p>
-<p>करणभूतज्ञानं स्तौति पुनः श्लोकत्रयेण-</p>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C06_V21
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C06
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = सुखमात्यन्तिकं यत्तद्बुदि्धग्राह्यमतींद्रियम् ।
+| verse_lines  = सुखमात्यन्तिकं यत्तद्बुदि्धग्राह्यमतींद्रियम् ।;वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः॥२१ ॥
+| verse_line2  = वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः॥२१ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C04_V36" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C06_V22
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C06
-<span class="shloka-line">सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यसि॥३६ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः ।
-</div>
+| verse_lines  = यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः ।;यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते॥२२ ॥
-</div>
+| verse_line2  = यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते॥२२ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C04_V37" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C06_V23
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">यथैधांसि समिद्धोग्निर्भस्मसात्कुरुतेर्जुन ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C06
-<span class="shloka-line">ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा॥३७ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = तं विद्याद्दुःखसंयोगवियोगं योगसञ्ज्ञितम् ।
-</div>
+| verse_lines  = तं विद्याद्दुःखसंयोगवियोगं योगसञ्ज्ञितम् ।;स निश्चयेन योक्तव्यो योगोनिर्विण्णचेतसा॥२३ ॥
-</div>
+| verse_line2  = स निश्चयेन योक्तव्यो योगोनिर्विण्णचेतसा॥२३ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C04_V38" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C06_V24
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C06
-<span class="shloka-line">तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति॥३८ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = संङ्कल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः ।
-</div>
+| verse_lines  = संङ्कल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः ।;मनसैवेंद्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः॥२४ ॥
-</div>
+| verse_line2  = मनसैवेंद्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः॥२४ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C06_V25
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C06
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = शनैः शनैरुपरमेद्बुद्ध्या धृतिगृहीतया ।
+| verse_lines  = शनैः शनैरुपरमेद्बुद्ध्या धृतिगृहीतया ।;आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत्॥२५ ॥
+| verse_line2  = आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत्॥२५ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C04_V39" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C06_V26
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">श्रद्धावाल्लभते ज्ञानं मत्परः संयतेंद्रियः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C06
-<span class="shloka-line">ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति॥३९ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् ।
-</div>
+| verse_lines  = यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् ।;ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत्॥२६ ॥
-</div>
+| verse_line2  = ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत्॥२६ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C04_V40" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C06_V27
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C06
-<span class="shloka-line">नायं लोकोस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः॥४० ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् ।
-</div>
+| verse_lines  = प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् ।;उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम्॥२७ ॥
-</div>
+| verse_line2  = उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम्॥२७ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C04_V41" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C06_V27" data-block-id="bhashya-BGT_C06_V27">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C06_V27
-<span class="shloka-line">योगसंन्यस्तकर्माणं ज्ञानसञ्छिन्नसंशयम् ।</span>
+| id       = BGT_C06_V27_B01
-<span class="shloka-line">आत्मवन्तं न कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय॥४१ ॥</span>
+| text     = ब्रह्मणि भूतम् ॥ २७ ॥
-</div>
+}}
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C04_V42" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">तस्मादज्ञानसम्भूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनात्मनः ।</span>
-<span class="shloka-line">छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत॥४२ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C06_V28
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C06
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = युञ्जन् एवं सदात्मानं योगी विगतकल्मषः ।
+| verse_lines  = युञ्जन् एवं सदात्मानं योगी विगतकल्मषः ।;सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते॥२८ ॥
+| verse_line2  = सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते॥२८ ॥
+}}
-<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे ज्ञानयोगो नाम चतुर्थोध्यायः ॥</div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C06_V29
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C06
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।
+| verse_lines  = सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।;ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः॥२९ ॥
+| verse_line2  = ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः॥२९ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये चतुर्थोध्यायः ॥</div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C06_V29" data-block-id="bhashya-BGT_C06_V29">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C06_V29
+| id       = BGT_C06_V29_B01
+| text     = सर्वभूतेषु स्थितं परमात्मानम् ॥ २९ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C04_V42_B01" data-verse="BGT_C04_V42">
-<p>आत्मवन्तं परमात्मभक्तम् ॥ ४१ ॥</p>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C06_V30
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C06
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति ।
+| verse_lines  = यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति ।;तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति॥३० ॥
+| verse_line2  = तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति॥३० ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C06_V31
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C06
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः ।
+| verse_lines  = सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः ।;सर्वथा वर्तमानोपि स योगी मयि वर्तते॥३१ ॥
+| verse_line2  = सर्वथा वर्तमानोपि स योगी मयि वर्तते॥३१ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-== पञ्चमोऽध्यायः ==
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C06_V31" data-block-id="bhashya-BGT_C06_V31">
-<div class="adhyaya-block" data-doc="BGT" data-chap="5">
+{{Bhashyam
-<p class="adhyaya-trans">पञ्चमोऽध्यायः</p>
+| verse_id = BGT_C06_V31
-</div>
+| id       = BGT_C06_V31_B01
-<div class="introduction" id="BGT_C05_I01" data-verse="BGT_C05">
+| text     = सर्वत्र विष्णुरेक इति स्थितः ॥ ३१ ॥
-<p>तृतीयाध्यायोक्तमेव कर्मयोगं प्रपञ्चयत्यनेनाध्यायेन -'यदृच्छालाभसन्तुष्टः'' इत्यादि सन्न्यासम् ; 'कुरु कर्म'' इत्यादि कर्मयोगं च-</p>
+}}
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C05_V01" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि ।</span>
-<span class="shloka-line">यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम्॥१ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C06_V32
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C06
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योर्जुन ।
+| verse_lines  = आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योर्जुन ।;सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः॥३२ ॥
+| verse_line2  = सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः॥३२ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C06_V32" data-block-id="bhashya-BGT_C06_V32">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C06_V32
+| id       = BGT_C06_V32_B01
+| text     = अतो विष्ण्वनुवर्तिषु स्ववत् स्नेहः कर्तव्यः ॥ ३२ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C05_V01_B01" data-verse="BGT_C05_V01">
-<p>योगसंन्यासयोर्लक्षणं स्पष्टयत्यनेनाध्यायेन । योगसंन्यस्तकर्माणमित्यादौ न्यासशब्दः सर्वकर्मत्यागविषयः इत्याशङ्क्य योगसंन्यासयोर्भिन्नपुन्निष्ठत्वाभिप्रायेण पृच्छति । संन्यासमिति ॥१॥</p>
 </div>
+<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>
-<div class="verse" id="BGT_C05_V02" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C06_V33
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C06
-<span class="shloka-line">तयोस्तु कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते॥२ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = योयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन ।
-</div>
+| verse_lines  = योयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन ।;एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात्स्थितिं स्थिराम्॥३३ ॥
-</div>
+| verse_line2  = एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात्स्थितिं स्थिराम्॥३३ ॥
+}}
-<blockquote class="uvaaca">श्री भगवानुवाच</blockquote>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C06_V34
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C06
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम् ।
+| verse_lines  = चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम् ।;तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम्॥३४ ॥
+| verse_line2  = तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम्॥३४ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C05_V02_B01" data-verse="BGT_C05_V02">
+<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>
-<p>एकपुंयोग्यावेतौ तयोर्मध्ये योग एव विशिष्ट इति परिहाराभिप्रायः । उभौ समुच्चितौ । 'संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगत'' इति वक्ष्यमाणत्वात् ॥ २ ॥</p>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C05_V03" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C06_V35
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C06
-<span class="shloka-line">निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते॥३ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् ।
-</div>
+| verse_lines  = असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् ।;अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते॥३५ ॥
-</div>
+| verse_line2  = अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते॥३५ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C05_V03_B01" data-verse="BGT_C05_V03">
+{{VerseBlock
-<p>द्वेषादिवर्जनमेव संन्यासशब्दार्थो न यत्याश्रमोत्राभिप्रेत इत्याह ज्ञेय इति । न च 'काम्यानां कर्मणां न्यासम्'' इत्यनेन विरोधः । तेनापि सहितस्य न्यासत्वात् । न च त्यागस्य पृथग्वचनाद्विरोधः । कुरुपाण्डववत् न्यासावान्तरभेदत्वात्त्यागस्य ॥ ३ ॥</p>
+| verse_id     = BGT_C06_V36
-</div>
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C06
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः ।
+| verse_lines  = असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः ।;वश्यात्मना तु यतता शक्योवाप्तुमुपायतः॥३६ ॥
+| verse_line2  = वश्यात्मना तु यतता शक्योवाप्तुमुपायतः॥३६ ॥
+}}
+<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C06_V37
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C06
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः ।
+| verse_lines  = अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः ।;अप्राप्य योगसंसिदि्धं कां गतिं कृष्ण गच्छति॥३७ ॥
+| verse_line2  = अप्राप्य योगसंसिदि्धं कां गतिं कृष्ण गच्छति॥३७ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C06_V37" data-block-id="bhashya-BGT_C06_V37">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C06_V37
+| id       = BGT_C06_V37_B01
+| text     = अयतिः अप्रयत्नः । ''प्रयत्नाद्यतमानस्तु" इति वाक्यशेषात् । योगशब्द-स्योपायार्थत्वेप्यत्रोपायविशेष एव ध्यानयोगादिर्विवक्षित इति न विरोधः॥ ३७ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C05_V04" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">साङ्ख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः ।</span>
-<span class="shloka-line">एकमप्यास्थितः सम्यगुभयोर्विन्दते फलम्॥४ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C06_V38
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C06
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति ।
+| verse_lines  = कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति ।;अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि॥३८ ॥
+| verse_line2  = अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि॥३८ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C06_V39
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C06
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः ।
+| verse_lines  = एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः ।;त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते॥३९ ॥
+| verse_line2  = त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते॥३९ ॥
+}}
+<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C06_V40
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C06
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते ।
+| verse_lines  = पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते ।;न हि कल्याणकृत्कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति॥४० ॥
+| verse_line2  = न हि कल्याणकृत्कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति॥४० ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C06_V41
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C06
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = प्राप्य पुण्यकृतान् लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः ।
+| verse_lines  = प्राप्य पुण्यकृतान् लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः ।;शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोभिजायते॥४१ ॥
+| verse_line2  = शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोभिजायते॥४१ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C05_V04_B01" data-verse="BGT_C05_V04">
+{{VerseBlock
-<p>बालास्तु न्यासशब्देन यत्याश्रममेव स्वीकृत्य तत्स्थानामेव साङ्ख्य-शब्दोदितज्ञानाधिकारो गृहस्थानामेव योगशब्दोदितकर्माधिकार इति मन्यन्ते । तन्न पण्डिता मन्यन्ते । कुतः ? यस्माज्ज्ञानमार्गं कर्ममार्गं च सम्यगास्थितः उभयोरपि फलं प्राप्नोति ॥ ४ ॥</p>
+| verse_id     = BGT_C06_V42
-</div>
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C06
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् ।
+| verse_lines  = अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् ।;एतदि्ध दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम्॥४२ ॥
+| verse_line2  = एतदि्ध दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम्॥४२ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C05_V05" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C06_V43
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">यत्साङ्ख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C06
-<span class="shloka-line">एकं साङ्ख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति॥५ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = तत्र तं बुदि्धसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् ।
-</div>
+| verse_lines  = तत्र तं बुदि्धसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् ।;यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन॥४३ ॥
-</div>
+| verse_line2  = यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन॥४३ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C05_V05_B01" data-verse="BGT_C05_V05">
+{{VerseBlock
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vyasasmruthi-id">तस्माज्ज्ञानिनां कर्माप्यनुष्ठेयम् । कर्मिणामपि गृहस्थानां ज्ञातव्यो भगवान् । न हि ज्ञानं विना कर्मणः सम्यगनुष्ठानं भवति । 'निष्कामं ज्ञानपूर्वं च निवृत्तमिह चोच्यते । निवृत्तं सेवामानस्तु ब्रह्माभ्येति सनातनम् । बुद्ध्याविहिंसन् पुष्पैर्वा प्रणवेन समर्चयेत् । वासुदेवात्मकं ब्रह्म मूलमन्त्रेण वा यतिः । मुक्तिरस्तीति नियमो ब्रह्मदृग्यस्य विद्यते । तस्याप्यानन्दवृदि्धः स्याद्वैष्णवं कर्म कुर्वतः । कर्म ब्रह्मदृशा हीनं न मुख्यमिति कीर्तितम् । तस्मात्कर्मेति तत्प्राहुर्यत्कृतं ब्रह्मदर्शिना । एतस्मान्न्यासिनां लोकं संयान्ति गृहिणोपि हि । ज्ञानमार्गः कर्ममार्ग इति भेदस्ततो न हि । तस्मादाश्रमभेदोयं कर्मसङ्कोचसम्भवः'' ॥</span></span> इति व्यासस्मृऽतेः ॥५ ॥
+| verse_id     = BGT_C06_V44
-</div>
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C06
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोपि सः ।
+| verse_lines  = पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोपि सः ।;जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते॥४४ ॥
+| verse_line2  = जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते॥४४ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C05_V06" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C06_V44" data-block-id="bhashya-BGT_C06_V44">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C06_V44
-<span class="shloka-line">संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः ।</span>
+| id       = BGT_C06_V44_B01
-<span class="shloka-line">योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म नचिरेणाधिगच्छति॥६ ॥</span>
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paramayoga-id">'मोक्षोपायस्य जिज्ञासुरपि केवलपाठकात् ।<br/>विशिष्टः किमु तद्विद्वान् किं पुनर्यस्तदास्थितः'' ॥</span></span> इति परमयोगे ॥४४ ॥
-</div>
+}}
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C05_V06_B01" data-verse="BGT_C05_V06">
-<p>'मोक्षोपायो योग इति तद्रूपो न्यास एव तु ।</p>
-<p>विष्ण्वर्पिततया भद्रो नान्यो न्यासः कथञ्चन'' । इत्याग्नेये । विष्ण्वर्पितत्वादियोगरूपत्वं विना केवलकर्मत्यागो नरकफल एव । 'यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विदि्ध पाण्डव'' । इति वक्ष्यमाणत्वात् । योगविशेषत्वान्न्यासस्य पृथगुक्तिः ॥६ ॥</p>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C06_V45
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C06
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः ।
+| verse_lines  = प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः ।;अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम्॥४५ ॥
+| verse_line2  = अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम्॥४५ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C05_V07" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C06_V46
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेंद्रियः</span>
+| chapter_id   = BGT_C06
-<span class="shloka-line">सर्वभूतात्मभूतात्माकुर्वन्नपि न लिप्यते॥ ७ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = तपस्विभ्योधिको योगी ज्ञानिभ्योपि मतोधिकः ।
-</div>
+| verse_lines  = तपस्विभ्योधिको योगी ज्ञानिभ्योपि मतोधिकः ।;कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन॥४६ ॥
-</div>
+| verse_line2  = कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन॥४६ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C05_V07_B01" data-verse="BGT_C05_V07">
+{{VerseBlock
-<p>सर्वभूतात्मभूतात्मेति मुख्ययोगः ।</p>
+| verse_id     = BGT_C06_V47
-<p>'आदानात्सर्वभूतानां विष्णुरात्मा प्रकीर्तितः ।</p>
+| document_id  = BGT
-<p>सर्वभूतात्मभूतात्मा तत्र भूतमनाः पुमान्'' ॥ इति च ॥७ ॥</p>
+| chapter_id   = BGT_C06
-</div>
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना ।
+| verse_lines  = योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना ।;श्रद्धावान् भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः॥४७ ॥
+| verse_line2  = श्रद्धावान् भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः॥४७ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C05_V08" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे समाधियोगप्रपञ्चनं नाम षष्ठोध्यायः ॥</div>
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">नैव किञ्चित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् ।</span>
-<span class="shloka-line">पश्यन् शृृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन् अश्नन् गच्छन् स्वपन् श्वसन् ॥८ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C05_V09" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये षष्ठोध्यायः ॥</div>
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">प्रलपन् विसृजन् गृह्णन् उन्मिषन् निमिषन् अपि ।</span>
-<span class="shloka-line">इंद्रियाणींद्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन्॥९ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C05_V09_B01" data-verse="BGT_C05_V09">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C06_V47" data-block-id="bhashya-BGT_C06_V47">
-<p>यथा न्यासस्य योगरूपत्वं तथाह नैव किञ्चिदित्यादिना ।</p>
+{{Bhashyam
-<p>'विष्णुनार्थेष्वीरितानि मन आदीनि सर्वशः ।</p>
+| verse_id = BGT_C06_V47
-<p>वर्तन्तेन्यो न स्वतन्त्र इति जानन् हि तत्ववित्'' ॥ इति च ॥ ८, ९ ॥</p>
+| id       = BGT_C06_V47_B01
-</div>
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Dattatreya-id">'तपसश्चैव यज्ञादेर्ध्यानमेव विशिष्यते ।<br/>अज्ञानिध्यानतो ज्ञानं ध्यानं सज्ज्ञानमप्यतः ।<br/>तत्रापि मय्यभक्तस्य नान्यद्ध्यानं प्रयोजकम् ।<br/>अन्यसामान्यविद् यो मे यश्चान्यं नेति पश्यति ।<br/>अवरत्वदृगुदासीनो विद्वेषी चेत्यभक्तयः ।<br/>मद्भक्तोपि हि कार्यार्थं यो ध्यायेदन्यदेवताः ।<br/>परिवारतामृते तस्मात् केवलं मदुपासकः ।<br/>वरोन्यान् मदधीनांश्च सर्वान् जानन् विशुद्धधीः'' ॥</span></span> इति च दत्तात्रेयवचनम् ॥ ४६,४७ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C05_V10" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः ।</span>
-<span class="shloka-line">लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा॥१० ॥</span>
 </div>
+<span id="gr-C7" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="सप्तमोऽध्यायः"></span>
+== सप्तमोऽध्यायः ==
+<div class="introduction" id="BGT_C07_I01" data-block-id="BGT_C07_I01" data-verse="BGT_C07">
+<div class="introduction-line">साधनं प्राधान्येनोक्तमतीतैरध्यायैः । उत्तरैस्तु षड्भिर्भगवन्माहात्म्यं प्राधान्येनाह-</div>
 </div>
+<div class="introduction" id="BGT_C07_I02" data-block-id="BGT_C07_I02" data-verse="BGT_C07">
+<div class="introduction-line">भगवन्महिमा विशेषत उच्यते ।</div>
 </div>
-<div class="verse" id="BGT_C05_V11" type="shloka" data-doc="BGT">
+<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
+{{VerseBlock
-<span class="shloka-line">कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिंद्रियैरपि ।</span>
+| verse_id     = BGT_C07_V01
-<span class="shloka-line">योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये॥११ ॥</span>
+| document_id  = BGT
-</div>
+| chapter_id   = BGT_C07
-</div>
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = मय्यासक्तमनाः पार्थ योगं युञ्जन्मदाश्रयः ।
+| verse_lines  = मय्यासक्तमनाः पार्थ योगं युञ्जन्मदाश्रयः ।;असंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु॥१ ॥
+| verse_line2  = असंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु॥१ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C07_V02
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C07
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = ज्ञानं तेहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः ।
+| verse_lines  = ज्ञानं तेहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः ।;यज्ज्ञात्वा नेह भूयोन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते॥२ ॥
+| verse_line2  = यज्ज्ञात्वा नेह भूयोन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते॥२ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C07_V03
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C07
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये ।
+| verse_lines  = मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये ।;यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः॥३ ॥
+| verse_line2  = यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः॥३ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C07_V03" data-block-id="bhashya-BGT_C07_V03">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C07_V03
+| id       = BGT_C07_V03_B01
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">'अनन्तानां तु जीवानां यतन्ते केचिदेव तु ।<br/>मुक्त्यै तेषु च मुच्यन्ते केचिन्मुक्तेषु च स्फुटम् ।<br/>केचनैव हरिं सम्यग् ब्रह्मरुद्रादयो विदुः ।<br/>अन्येषां यावता मुक्तिस्तावत् ज्ञानं हरौ परम्'' ॥</span></span> इति पाद्मे ।<br/>
+          <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">'मुक्तानामपि सिद्धानां नारायणपरायणः ।<br/>सुदुर्लभः प्रशान्तात्मा कोटिष्वपि महामते'' ॥</span></span> इति भागवते ।<br/>
+          <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Sattatva-id">'सर्वे मुक्ता हरौ भक्तास्तेषु ब्रह्मैव मुख्यतः ।<br/>विष्णोः परमभक्तस्तु तस्मात् जीवघनो मतः'' ॥</span></span> इति सत्तत्त्वे ॥३ ॥
+}}
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C07_V04
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C07
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = भूमिरापोनलो वायुः खं मनो बुदि्धरेव च ।
+| verse_lines  = भूमिरापोनलो वायुः खं मनो बुदि्धरेव च ।;अहङ्कार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा॥४ ॥
+| verse_line2  = अहङ्कार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा॥४ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C07_V05
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C07
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विदि्ध मे पराम् ।
+| verse_lines  = अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विदि्ध मे पराम् ।;जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत्॥५ ॥
+| verse_line2  = जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत्॥५ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C05_V12" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C07_V06
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C07
-<span class="shloka-line">अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निबध्यते॥१२ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय ।
-</div>
+| verse_lines  = एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय ।;अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा॥६ ॥
-</div>
+| verse_line2  = अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा॥६ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C05_V13" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C07_V06" data-block-id="bhashya-BGT_C07_V06">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C07_V06
-<span class="shloka-line">सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्यास्ते सुखं वशी ।</span>
+| id       = BGT_C07_V06_B01
-<span class="shloka-line">नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन्॥१३ ॥</span>
+| text     = 'अचेतना चेतनेति द्विविधा प्रकृतिर्मता ।
-</div>
+त्रिगुणाचेतना तत्र चेतना श्रीर्हरिप्रिया ।
-</div>
+ते उभे विष्णुवशगे जगतः कारणे मते ।
-</div>
+पिता विष्णुः स जगतो माता श्रीर्या त्वचेतना ।
+उपादानं तु जगतः सैव विष्णुबलेरिता'' ॥ इति ॥ ४-६ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C05_V13_B01" data-verse="BGT_C05_V13">
-<p>तत्पूजात्मकानि तत्कृतानि मम शुभार्थमिति ब्रह्मण्याधानम् । स्वातन्त्र्याभावापेक्षयैव जीवस्याकर्तृत्वम् ।</p>
-<p>'स्ववन्दनं यथा पित्रा कारितं शिशुकर्तृकम् ।</p>
-<p>एवं पूजा विष्ण्वधीना भवेज्जीवकृतेत्यपि'' ॥ इति प्रवृत्ते ।</p>
-<p>अतो मनसैव कर्मन्यासोस्वातन्त्र्यापेक्षया ॥ १०-१३ ॥</p>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C07_V07
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C07
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = मत्तः परतरं नान्यत्किञ्चिदस्ति धनञ्जय ।
+| verse_lines  = मत्तः परतरं नान्यत्किञ्चिदस्ति धनञ्जय ।;मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव॥७ ॥
+| verse_line2  = मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव॥७ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C05_V14" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C07_V07" data-block-id="bhashya-BGT_C07_V07">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C07_V07
-<span class="shloka-line">न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः ।</span>
+| id       = BGT_C07_V07_B01
-<span class="shloka-line">न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते॥१४ ॥</span>
+| text     = मत्तोन्यत् परतरं नास्ति । परतरस्त्वहमेवेत्यर्थः । अन्यथान्यदिति व्यर्थम् ।
-</div>
+'अवरा दुःखसम्बन्धाज्जीवा एव प्रकीर्तिताः ।
-</div>
+नित्यनिर्दुःखरूपत्वात् परा श्रीरेकलैव तु ।
-</div>
+दुःखासम्पीडितत्वात्तु मध्यमो वायुरुच्यते ।
+अनन्याधीनरूपत्वादसमाधिकसौख्यतः ।
+तत्तन्त्रत्वाच्च सर्वस्य स विष्णुः परतमो मतः ।
+अभावादन्तरान्यस्य त्विहैकार्थौ तरप्तमौ ।
+यस्याः सम्बन्धयोग्यत्वाज्जीवा अप्यवरा मताः ।
+तस्या जडायाः प्रकृतेरवरत्वे क्व संशयः ।
+अथावरतरा ये तु विमुखाश्चेतना हरेः ।
+नित्यदुःखैकयोग्यत्वान्न ह्येतत् स्यादचेतने ।
+अतः परत(रं)मं विष्णुं यो वेत्ति स विमुच्यते ।
+मुक्तस्तु स्यात् पराभासः सुनित्यसुखभोजनात् ।
+तत्रापि तारतम्यं स्यात् तेषु ब्रह्माधिको मतः ।
+विष्णोराधिक्यसंवित्तिः सर्वस्माज्ज्ञानमुच्यते ।
+एवं विविच्य तज्ज्ञानं विज्ञानमिति कीर्तितम् ।
+एतच्च तारतम्येन वर्तते केशवादिषु ।
+मुख्यविज्ञान्यतो विष्णुः किञ्चिद्विज्ञानिनोपरे ॥७ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C05_V15" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">नादत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विभुः ।</span>
-<span class="shloka-line">अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः॥१५ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C07_V08
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C07
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = रसोहमप्सु कौन्तेय प्रभास्मि शशिसूर्ययोः ।
+| verse_lines  = रसोहमप्सु कौन्तेय प्रभास्मि शशिसूर्ययोः ।;प्रणवः सर्ववेदेषु शब्दः खे पौरुषं नृषु॥८ ॥
+| verse_line2  = प्रणवः सर्ववेदेषु शब्दः खे पौरुषं नृषु॥८ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C05_V16" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C07_V09
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C07
-<span class="shloka-line">तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम्॥१६ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च तेजश्चास्मि विभावसौ ।
-</div>
+| verse_lines  = पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च तेजश्चास्मि विभावसौ ।;जीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विषु॥९ ॥
-</div>
+| verse_line2  = जीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विषु॥९ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C05_V17" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C07_V10
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C07
-<span class="shloka-line">गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः॥१७ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = बीजं मां सर्वभूतानां विदि्ध पार्थ सनातनम् ।
-</div>
+| verse_lines  = बीजं मां सर्वभूतानां विदि्ध पार्थ सनातनम् ।;बुदि्धर्बुदि्धमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम्॥१० ॥
-</div>
+| verse_line2  = बुदि्धर्बुदि्धमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम्॥१० ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C05_V17_B01" data-verse="BGT_C05_V17">
+{{VerseBlock
-<p>यथा पितॄदत्तं पालकत्वं राजपुत्राणाम् एवं परमात्मदत्तं क्रियास्वातन्त्र्य-लक्षणं कर्तृत्वम् । क्रियानिष्पन्नधर्मादिरूपकर्मणि स्वातन्त्र्यं च जीवानामप्यस्तीत्याशङ्कां परिहरति । न कर्तृत्वमित्यादिना । क्रियायामदृष्टोत्पादने फले च स्वातन्त्र्यं लोकस्य न सृजतीश्वर इत्यर्थः । अन्यथा लोकस्येति विशेषणं व्यर्थम् । जनपदे निवसतां तद्वित्त-भोजिनामप्याधिपत्यादानान्न दत्ता जनपदा राज्ञा स्वपुत्राणामितिवत्कर्मफलादिसंयोगिनामपि तत्स्वातन्त्र्यादानान्न सृजतीति युज्यते । स्वयमेव भवति भावयति चेति स्वभावो भगवान् । स्वभावत्वात्स्वयमेव कर्तृत्वादिषु प्रवर्तते । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahavaraha-id">'स्वातन्त्र्याद्भगवान्विष्णुः स्वभाव इति कीर्तितः । तत्स्वातन्त्र्यं कदाप्येष नान्यस्य सृजति क्वचित् । स्वातन्त्र्यादेव पापादिसम्बन्धः कुर्वतोपि न । अज्ञानावृतबुदि्धत्वादीदृशं तं न जानते'' ॥</span></span> इति महावाराहे ।  <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">'अहं सर्वस्य प्रभवः'' । 'तपाम्यहमहं वर्षं निगृह्णामि'' । 'परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च ।'' 'न ऋते त्वत्क्रियते किञ्चिनारे'' । 'देवस्यैष स्वभावोयम्'' । 'लोकवत्तु लीलाकैवल्यम्'' । इत्यादेर्नास्यास्वाभाविकं कर्तृत्वमकर्तृत्वं वा । विपरीतप्रमाणाभावाच्च । अनिर्वाच्यनिरासादेव च निरस्तोयं पक्षः । न च सर्वविशेषराहित्यवादिनां शून्यवादात्कश्चिद्विशेषः । न हि सर्वविशेषरहितमित्युक्ते तदस्तीति सिद्ध्यति । वाच्यत्वलक्ष्यत्वास्तित्वादीनामपि विशेषत्वात् । अन्यथास्ति ब्रह्मेत्यादीनां शब्दानामपि पर्यायत्वादयो दोषाः । व्यावर्त्यविशेषश्च व्यावृत्तविशेषनिबन्धन एव । अन्यथा वैयर्थ्यमेव स्यात् । न च सर्वशब्दावाच्यस्य लक्ष्यत्वम् । न च सर्वप्रमाणागोचरमस्तीत्यत्र किञ्चिन्मानम् । नास्तित्वं तु सप्तमरसादिवददर्शनात्सिद्ध्यति । स्वप्रकाशत्वं च न अमानं सिद्ध्यति । स्वयम्प्रकाशत्वं च ततोतिरिक्तं चेद्विशेषाङ्गीकारः । न चेत्तदेव प्रमाणगोचरम् । तत्प्रमाणाभावे परप्रकाशत्वमात्रनिरासे स्वप्रकाशत्वे प्रमाणाभावादप्रकाशत्वमेव स्यात् । अर्थतः सिदि्धरित्यर्थापत्तितः सिदि्धस्तत्प्रमाणतः सिदि्धर्वा । उभयथापि प्रमेयत्वमेव स्यात् । स्वप्रकाशशब्देन स्वमितत्वानङ्गीकारात्परमितत्वानङ्गीकाराच्चासिदि्धरेव । प्रकाश इत्युक्तेपि स्वमन्यं वा किञ्चित्प्रकाश्यं विना न दृष्ट एव भोजनादिवत् । कर्तृकर्मविरोधश्चानुभवविरुद्धः । ज्ञानं च ज्ञेयं ज्ञातारं च विना न दृष्टम् । अतः शून्यवादान्न कश्चिद्विशेषः । अतोनन्तदोषदुष्टत्वादुपरम्यते । हरिः स्वभावतः कर्ता सर्वमन्यत्तदीरितम् । अतः सा कर्तृता तस्य न कदाचिद्विनश्यति ॥</span></span> इति पैङ्गिश्रुतिः ।॥ १४-१७ ॥</p>
+| verse_id     = BGT_C07_V11
-</div>
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C07
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = बलं बलवतां (चाहं) अस्मि कामरागविवर्जितम् ।
+| verse_lines  = बलं बलवतां (चाहं) अस्मि कामरागविवर्जितम् ।;धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोस्मि भरतर्षभ॥११ ॥
+| verse_line2  = धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोस्मि भरतर्षभ॥११ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C05_V18" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C07_V11" data-block-id="bhashya-BGT_C07_V11">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C07_V11
-<span class="shloka-line">विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि ।</span>
+| id       = BGT_C07_V11_B01
-<span class="shloka-line">शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः॥१८ ॥</span>
+| text     = सोप्सु स्थित्वा रसयति रसनामा ततः स्मृऽतः ।
-</div>
+सूर्यचन्द्रादिषु स्थित्वा प्रभानामा प्रभासनात् ।
-</div>
+वेदस्थः प्रणवाख्योसावात्मानं यत् प्रणौत्यतः ।
-</div>
+खे स्थितः शब्दनामासौ यच्छब्दयति केशवः ॥८ ॥ पुण्यापुण्यं गन्धयति स्वयं पुण्यो धरास्थितः ।
+तेजयत्यग्निसंस्थः (स) सन् भूतस्थो जीवनप्रदः ।
+तपस्विसंस्थस्तपति ... ... ॥९ ॥ ... व्यञ्जनाद् बीजसञ्ज्ञितः ।
+बोधनाद् बुदि्धनामासौ बुदि्धमत्सु व्यवस्थितः ॥१० ॥ नित्यपूर्णबलत्वात्तु बलकामविवर्जितः ।
+अरा(जस)गजबलश्चैव स्थानेभ्योन्येष्वयोजनात् ।
+एतादृशबलात्मासौ बलिनां बलदः स्वयम् ।
+बेति पूर्णत्ववाची स्यात् तद्रतेर्बलमुच्यते ।
+प्रायो हि कामिता अर्था धर्मं हन्युर्हरिः पुनः ।
+न धर्महानिकृत् किन्तु कामितो धर्मवृदि्धकृत् ।
+धर्माविरुद्धकामोतो विष्णुर्भूतेषु संस्थितः ।
+एवं स सर्वतश्चान्यः स्वतन्त्रश्चैव सर्वगः ।
+व्यवस्थयैव सर्वेषां सर्वदा सर्वदः प्रभुः ॥११ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C05_V18_B01" data-verse="BGT_C05_V18">
-<p>'विषमेष्वपि जीवेषु समो विष्णुः सदैव तु ।</p>
-<p>यत्तृणादिगतस्यापि गुणाः पूर्णा हरेः सदा'' ॥ इति च ॥१८ ॥</p>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C07_V12
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C07
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये ।
+| verse_lines  = ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये ।;मत्त एवेति तान्विदि्ध न त्वहं तेषु ते मयि॥१२ ॥
+| verse_line2  = मत्त एवेति तान्विदि्ध न त्वहं तेषु ते मयि॥१२ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C05_V19" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C07_V12" data-block-id="bhashya-BGT_C07_V12">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C07_V12
-<span class="shloka-line">इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः ।</span>
+| id       = BGT_C07_V12_B01
-<span class="shloka-line">निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद् ब्रह्मणि ते स्थिताः॥१९ ॥</span>
+| text     = ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये ।
-</div>
+तत एव नचान्यस्मात् तदायत्तमिदं न सः ॥ अन्यायत्तः ... ॥ १२ ॥
-</div>
+}}
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C05_V20" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम् ।</span>
-<span class="shloka-line">स्थिरबुदि्धरसंमूढो ब्रह्मविद्ब्रह्मणि स्थितः॥२० ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C07_V13
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C07
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभिः सर्वमिदं जगत् ।
+| verse_lines  = त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभिः सर्वमिदं जगत् ।;मोहितं नाभिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम्॥१३ ॥
+| verse_line2  = मोहितं नाभिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम्॥१३ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C07_V14
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C07
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया ।
+| verse_lines  = दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया ।;मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते॥१४ ॥
+| verse_line2  = मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते॥१४ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C07_V15
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C07
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः ।
+| verse_lines  = न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः ।;माययापहृतज्ञाना आसुरं भावमाश्रिताः॥१५ ॥
+| verse_line2  = माययापहृतज्ञाना आसुरं भावमाश्रिताः॥१५ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C07_V16
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C07
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोर्जुन ।
+| verse_lines  = चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोर्जुन ।;आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ॥१६ ॥
+| verse_line2  = आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ॥१६ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C05_V21" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C07_V17
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C07
-<span class="shloka-line">स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते॥२१ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते ।
-</div>
+| verse_lines  = तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते ।;प्रियो हि ज्ञानिनोत्यर्थमहं स च मम प्रियः॥१७ ॥
-</div>
+| verse_line2  = प्रियो हि ज्ञानिनोत्यर्थमहं स च मम प्रियः॥१७ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C05_V22" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C07_V18
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C07
-<span class="shloka-line">आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः॥२२ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम् ।
-</div>
+| verse_lines  = उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम् ।;आस्थितः स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिम्॥१८ ॥
-</div>
+| verse_line2  = आस्थितः स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिम्॥१८ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C05_V23" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C07_V19
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C07
-<span class="shloka-line">कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः॥२३ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानावान्मां प्रपद्यते ।
-</div>
+| verse_lines  = बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानावान्मां प्रपद्यते ।;वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः॥१९ ॥
-</div>
+| verse_line2  = वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः॥१९ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C05_V23_B01" data-verse="BGT_C05_V23">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C07_V19" data-block-id="bhashya-BGT_C07_V19">
-<p>इदानीमपि परमात्मनि स्मृऽतमात्रे सुखं विन्दतीति यत्तदा स एव सम्यगुक्तः किमु ॥ २१-२३ ॥</p>
+{{Bhashyam
-</div>
+| verse_id = BGT_C07_V19
+| id       = BGT_C07_V19_B01
+| text     = ... अचेतनया तन्मेयत्वात्तु मायया ।
+लक्ष्म्या वशगया लोको विष्णुनैव विमोहितः ।
+ये तु विष्णुं प्रपद्यन्ते ते मायां (तु) तां तरन्ति हि ।
+लक्ष्मीः सा जडमायाया देवता ते उभे अपि ।
+विष्णोर्वशे ततोनन्यभक्त्या तं शरणं व्रजेत् ।
+यादृशी तत्र भक्तिः स्यात् तादृश्यन्यत्र नैव चेत् ।
+अनन्यभक्तिः सा ज्ञेया विष्णावेव तु सा भवेत् ।
+अन्येषु वैष्णवत्वेन लक्ष्मीब्रह्महरादिषु ।
+कुर्याद् भक्तिं नान्यथा तु तद्वशा एव ते यतः ।
+एवं जानंस्तमाप्नोति नान्यथा तु कथञ्चन ।
+पूर्णं वस्तु यतो ह्येको वासुदेवो नचापरः ।
+एवंविद् दुर्लभो लोके यत् सर्वे मिश्रयाजिनः ॥ १३-१९ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C05_V24" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">योन्तः सुखोन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः ।</span>
-<span class="shloka-line">स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोधिगच्छति॥२४ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C07_V20
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C07
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = कामैस्तैस्तैर्हृतज्ञानाः प्रपद्यन्तेन्यदेवताः ।
+| verse_lines  = कामैस्तैस्तैर्हृतज्ञानाः प्रपद्यन्तेन्यदेवताः ।;तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया॥२० ॥
+| verse_line2  = तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया॥२० ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C05_V24_B01" data-verse="BGT_C05_V24">
+{{VerseBlock
-<p>ब्रह्मणि भूतः । अन्यथा पुनर्ब्रह्म गच्छतीति विरोधाच्च । अन्तस्सुखादिकं च ब्रह्मदर्शनात् ॥ २४ ॥</p>
+| verse_id     = BGT_C07_V21
-</div>
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C07
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयार्चितुमिच्छति ।
+| verse_lines  = यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयार्चितुमिच्छति ।;तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम्॥२१ ॥
+| verse_line2  = तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम्॥२१ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C05_V25" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C07_V22
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृषयः क्षीणकल्मषाः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C07
-<span class="shloka-line">छिन्नद्वैधायतात्मानः सर्वभूतहिते रताः॥२५ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते ।
-</div>
+| verse_lines  = स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते ।;लभते च ततः कामान्मयैव विहितान्हि तान्॥२२ ॥
-</div>
+| verse_line2  = लभते च ततः कामान्मयैव विहितान्हि तान्॥२२ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C05_V26" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C07_V23
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C07
-<span class="shloka-line">अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम्॥२६ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम् ।
-</div>
+| verse_lines  = अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम् ।;देवान्देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि॥२३ ॥
-</div>
+| verse_line2  = देवान्देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि॥२३ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C05_V27" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C07_V23" data-block-id="bhashya-BGT_C07_V23">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C07_V23
-<span class="shloka-line">स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः ।</span>
+| id       = BGT_C07_V23_B01
-<span class="shloka-line">प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ॥२७ ॥</span>
+| text     = ... ... यत् सर्वे मिश्रयाजिनः ॥ 'विष्णुं तत् परमज्ञात्वा रमाब्रह्महरादिकान् ।
-</div>
+यजन्नपि तमो घोरं नित्युदुःखं प्रयाति हि ।
-</div>
+अज्ञानां तु कुले जातो यावद् विष्णोः समर्चनम् ।
-</div>
+विष्णुतत्त्वं च जानीयात् तावत् सेवा पृथक् कृता ।
+विद्याद्यैहिकभोगाय यदि बुद्ध्वा पुनर्न तु ।
+परिवारतामृते कुर्यादन्यदेवार्चनं क्वचित् ।
+अजानता कृतं त्यक्तं न दोषाय भविष्यति ।
+जन्मादिप्रदमेव स्यादत्यागे पुनरेव तु ।
+क्षिप्रं च ज्ञापयत्येव भगवान् स्वयमेव तु ।
+यदि जन्मान्तरे स्वीयो निमित्तीकृत्य कञ्चन'' ॥ इत्यादि च ।
+'मत्त एवेति तान् विदि्ध'' इत्युपसंहाराच्च तत्तत्कारणत्वात् तत्तन्नामेत्यवसीयते । ''मयि सर्वमिदं प्रोतम्" इति भेदेनैवोपक्रमाच्च । आप्नोति विष्णुमित्येवात्मशब्दो ज्ञानिनि । 'यच्चाप्नोति यदादत्ते'' इत्यादेः । 'आस्थितः स हि'' 'मां प्रपद्यते'' इत्यादिवाक्यशेषाच्च । बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान् भवति । ततो मां प्रपद्यते । वासुदेवः सर्वमिति पूर्णमिति जानन् । 'प्रपद्यन्तेन्यदेवताः'' इत्यादिवाक्यशेषे भेददर्शनाच्च । 'देवान् देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि'' इति च ॥ २०-२२ ॥ 'ज्ञात्वा परत्वं विष्णोस्तु पृथग् देवान् यजन्नरः ।
+याति देवांस्तदज्ञात्वा तम एव प्रपद्यते ।
+तथापि यावदन्यैस्तु साम्यं हीनत्वमेकताम् ।
+न निश्चिन्वन्ति जायन्ते संसारे ते पुनः पुनः'' ॥ इति च ॥२३ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C05_V28" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">यतेंद्रियमनोबुदि्धर्मुनिर्मोक्षपरायणः ।</span>
-<span class="shloka-line">विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः॥२८ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C07_V24
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C07
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः ।
+| verse_lines  = अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः ।;परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम्॥२४ ॥
+| verse_line2  = परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम्॥२४ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये पञ्चमोध्यायः ॥</div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C07_V24" data-block-id="bhashya-BGT_C07_V24">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C07_V24
+| id       = BGT_C07_V24_B01
+| text     = 'अव्यक्तः परमात्मासौ व्यक्तो जीव उदाहृतः ।
+मन्यते यस्तयोरैक्यं स तु यात्यधरं तमः'' ॥ इति च ॥२४ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C05_V28_B01" data-verse="BGT_C05_V28">
-<p>'अमुक्तो मुक्तसादृश्यान्मुक्त एव हि तत्त्वदृक् ।</p>
-<p>किमु मुक्तिगतस्तस्माज्ज्ञानमेवाधिकं नरे'' ॥ इति नारदीये ॥ २७, २८ ॥</p>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C07_V25
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C07
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः ।
+| verse_lines  = नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः ।;मूढोयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम्॥२५ ॥
+| verse_line2  = मूढोयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम्॥२५ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C05_V29" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C07_V26
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C07
-<span class="shloka-line">सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति॥२९ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन ।
-</div>
+| verse_lines  = वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन ।;भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन॥२६ ॥
-</div>
+| verse_line2  = भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन॥२६ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे कर्मसन्न्यासयोगो नाम पञ्चमोध्यायः ॥</div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C07_V26" data-block-id="bhashya-BGT_C07_V26">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C07_V26
+| id       = BGT_C07_V26_B01
+| text     = 'यथात्मानं हरिर्वेत्ति तथान्ये नैव तं विदुः ।
+जानन्ति किञ्चित् क्रमशो रमाद्यास्तत्प्रसादतः'' ॥ इति च ॥२६ ॥
+}}
-== षष्ठोऽध्यायः ==
-<div class="adhyaya-block" data-doc="BGT" data-chap="6">
-<p class="adhyaya-trans">षष्ठोऽध्यायः</p>
 </div>
-<div class="introduction" id="BGT_C06_I01" data-verse="BGT_C06">
+{{VerseBlock
-<p>ज्ञानान्तरङ्गं समाधियोगमाहानेनाध्यायेन ध्यानमत्रोच्यते ।</p>
+| verse_id     = BGT_C07_V27
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C07
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन भारत ।
+| verse_lines  = इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन भारत ।;सर्वभूतानि संमोहं सर्गे यान्ति परन्तप॥२७ ॥
+| verse_line2  = सर्वभूतानि संमोहं सर्गे यान्ति परन्तप॥२७ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C07_V27" data-block-id="bhashya-BGT_C07_V27">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C07_V27
+| id       = BGT_C07_V27_B01
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bharatha-id">द्वन्द्वमोहो मिथ्याज्ञानम् ।<br/>'तमस्तु शार्वरं विद्यान्मोहश्चैव विपर्ययः'' ।</span></span> इति भारते ।<br/>जीवेश्वरादिकं द्वन्द्वम् । तद्विषयो मोहो द्वन्द्वमोहः । सम्मोहः तदाग्रहः'तदाग्रहो महामोहस्तामिस्रः क्रोध उच्यते'' । इत्युक्तत्वात् ।<br/>सर्गे सर्गकाल एव ।<br/>'जीवधर्मानीश्वरे तु यो जीवेष्वैश्वरानपि ।<br/>विद्याज्जीवेश्वरैक्यं वा द्वन्द्वमोही स उच्यते'' ॥ इत्याग्नेये ॥२७ ॥
+}}
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C07_V28
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C07
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = येषां त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम् ।
+| verse_lines  = येषां त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम् ।;ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ता भजन्ते मां दृढव्रताः॥२८ ॥
+| verse_line2  = ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ता भजन्ते मां दृढव्रताः॥२८ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C06_V01" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C07_V29
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C07
-<span class="shloka-line">स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः॥१ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये ।
-</div>
+| verse_lines  = जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये ।;ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नमध्यात्मं कर्म चाखिलम्॥२९ ॥
-</div>
+| verse_line2  = ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नमध्यात्मं कर्म चाखिलम्॥२९ ॥
+}}
-<blockquote class="uvaaca">श्री भगवानुवाच</blockquote>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C07_V30
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C07
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः ।
+| verse_lines  = साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः ।;प्रयाणकालेपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः॥३० ॥
+| verse_line2  = प्रयाणकालेपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः॥३० ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C06_V01_B01" data-verse="BGT_C06_V01">
+<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे ज्ञानविज्ञानयोगो नाम सप्तमोध्यायः ॥</div>
-<p>'स ब्रह्मनिष्ठस्तु यतिर्महात्मा शारीरमग्निं च मुखे जुहोति'' ।</p>
-<p>इत्यादेर्न यतेरप्यनग्नित्वम् । आत्मसमारोपणाच्च ॥१ ॥</p>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C06_V02" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये सप्तमोध्यायः ॥</div>
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विदि्ध पाण्डव ।</span>
-<span class="shloka-line">न ह्यसंन्यस्तसङ्कल्पो योगी भवति कश्चन॥२ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C06_V02_B01" data-verse="BGT_C06_V02">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C07_V30" data-block-id="bhashya-BGT_C07_V30">
-<p>योगविशेष एव संन्यास इत्यर्थः ॥ २ ॥</p>
+{{Bhashyam
-</div>
+| verse_id = BGT_C07_V30
+| id       = BGT_C07_V30_B01
+| text     = 'तद् ब्रह्म'' इत्युक्तेन्यत्वाशङ्कां निवारयति साधिभूताधिदैवं मामिति ।
+॥३० ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C06_V03" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते ।</span>
-<span class="shloka-line">योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते॥३ ॥</span>
 </div>
+<span id="gr-C8" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="अष्टमोऽध्यायः"></span>
+== अष्टमोऽध्यायः ==
+<div class="introduction" id="BGT_C08_I01" data-block-id="BGT_C08_I01" data-verse="BGT_C08">
+<div class="introduction-line">मरणकालकर्तव्यगत्याद्यस्मिन्नध्याये उपदिशति-</div>
 </div>
+<div class="introduction" id="BGT_C08_I01" data-block-id="BGT_C08_I01" data-verse="BGT_C08">
+<div class="introduction-line">उक्तव्याख्यानपूर्वकं ब्रह्मप्राप्तिरुच्यते ।</div>
 </div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C06_V03_B01" data-verse="BGT_C06_V03">
+<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">सम्पूर्णोपायो योगारूढः । 'नानाजनस्य शुश्रूषा कर्मेति करवन्मितेः । योगार्थिना तु सा कार्या योगस्थेन हरौ स्थितिः । तेनापि स्वोत्तमानां तु कार्यान्यैरखिलेष्वपि । शक्तितः करणीयेति विशेषोसिद्धसिद्धयोः । प्राप्तोपायस्तु सिद्धः स्यात् प्रेप्सुः साधक उच्यते । तस्य प्राण्युपकारेण सन्तुष्टो भवतीश्वरः । सिद्धोपायेन विष्णोस्तु ध्यानव्याख्यार्चनादिकम् । कार्यं नान्यत् तस्य तेन तुष्टो भवति केशवः'' ॥</span></span> इति प्रवृत्तवचनान्न विरोधः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">'शमो मन्निष्ठता बुद्धेर्दम इंद्रियनिग्रहः'' ।</span></span> इति भागवते ॥३ ॥
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C06_V04" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C08_V01
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">यदा हि नेंद्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C08
-<span class="shloka-line">सर्वसङ्कल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते॥४ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = किं तद्ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम ।
-</div>
+| verse_lines  = किं तद्ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम ।;अधिभूतं च किं प्रोक्तमधिदैवं किमुच्यते॥१ ॥
-</div>
+| verse_line2  = अधिभूतं च किं प्रोक्तमधिदैवं किमुच्यते॥१ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C06_V04_B01" data-verse="BGT_C06_V04">
+{{VerseBlock
-<p>कथं नानुषज्यते ? सर्वसङ्कल्पसंन्यासी ।</p>
+| verse_id     = BGT_C08_V02
-<p>'मयि सर्वणि कर्माणि'' इत्युक्तत्वात् ।</p>
+| document_id  = BGT
-<p>'मदधीनमिदं ज्ञात्वा मत्संन्यासीति चोच्यते'' । इति च ॥४ ॥</p>
+| chapter_id   = BGT_C08
-</div>
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = अधियज्ञः कथं कोत्र देहेस्मिन्मधुसूदन ।
+| verse_lines  = अधियज्ञः कथं कोत्र देहेस्मिन्मधुसूदन ।;प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोसि नियतात्मभिः॥२ ॥
+| verse_line2  = प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोसि नियतात्मभिः॥२ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C06_V05" type="shloka" data-doc="BGT">
+<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् ।</span>
-<span class="shloka-line">आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः॥५ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C06_V06" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C08_V03
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C08
-<span class="shloka-line">अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत्॥६ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोध्यात्ममुच्यते ।
-</div>
+| verse_lines  = अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोध्यात्ममुच्यते ।;भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसञ्ज्ञितः॥३ ॥
-</div>
+| verse_line2  = भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसञ्ज्ञितः॥३ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C06_V06_B01" data-verse="BGT_C06_V06">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C08_V03" data-block-id="bhashya-BGT_C08_V03">
-<p>'उद्धरेतैव संसाराज्जीवात्मानं परात्मना ।</p>
+{{Bhashyam
-<p>विष्णुर्बन्धुः सतां नित्यं परात्मा ह्यसतामरिः ।</p>
+| verse_id = BGT_C08_V03
-<p>तत्प्रसादजया भक्तया जितो यस्य वशेत्विव ।</p>
+| id       = BGT_C08_V03_B01
-<p>वर्तते तस्य मित्रं स तदन्यस्य च शत्रुवत्'' ॥ इति च ।</p>
+| text     = तदिति विशेषणात् ब्रह्मेत्युक्तमन्यदेव प्रकृत्यादीनां मध्ये किञ्चित्; उपरि 'साधियज्ञं च'' इति चशब्दादधिभूतादिसहितत्वेन विष्णुज्ञानमन्यदेवेति संशयः 'किं तद् ब्रह्म'' इति प्रश्नकारणम् ॥ १,२ ॥
-<p>'परमात्मा समाहितः'' इति वाक्यशेषाच्च ॥ ५, ६ ॥</p>
+}}
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C06_V07" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः ।</span>
-<span class="shloka-line">शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः॥७ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C08_V04
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C08
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतम् ॥
+| verse_lines  = अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतम् ॥;अधियज्ञोहमेवात्र देहे देहभृतां वर॥ ४ ॥
+| verse_line2  = अधियज्ञोहमेवात्र देहे देहभृतां वर॥ ४ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C06_V08" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C08_V04" data-block-id="bhashya-BGT_C08_V04">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C08_V04
-<span class="shloka-line">ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूढस्थो विजितेंद्रियः ।</span>
+| id       = BGT_C08_V04_B01
-<span class="shloka-line">युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः॥८ ॥</span>
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Tatvaviveka-id">परमाक्षरं विष्णुरेव मुख्यत इति प्रसिद्धत्वात् तथैव (परिहार इति) परिहरति । अज्ञानां तदपि ज्ञापयितुं तथैव परिहारः । पुनरहमिति नोक्तमित्याशङ्का 'अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नम्" इति विष्णावेव प्रयुक्तेनाव्यक्तशब्देन 'अव्यक्तोक्षर इत्युक्तः'' इति परिह्रियते । 'ये चाप्यक्षरमव्यक्तम्'' इत्यत्र तु पृथक् प्रश्नादुपासकयोः फलतारतम्यकथनात् 'कूटस्थोक्षर उच्यते'' इत्युक्ताक्षरादपि चोत्तमः इति विष्णोरुत्तमत्वकथनाच्चान्यदेवेत्यवसीयते । 'अधियज्ञोहमेव'' इति साधियज्ञमित्युक्त्या प्राप्तभेदनिवृत्त्यर्थम् । तस्यैव सर्वप्राणिदेहस्थित-रूपान्तरापेक्षया सहितत्वं युज्यते ।<br/>'प्राणिनां देहगो विष्णुरधियज्ञ इतीरितः ।<br/>स एव व्याप्तरूपेण ब्रह्मेति परिकीर्त्यते ।<br/>तैस्तैरधिकयाज्यत्वाद् बृंहितत्वाच्च हेतुतः ।<br/>अध्यात्मं तत्स्वभावो यदधिकः परमात्मगः ।<br/>पुंसां सजडभावानां सर्गः कर्म हरेः स्मृऽतम् ।<br/>भूताधिकत्वतो जीवा अधिभूतमितीरिताः ।<br/>अधिको दैवतं विष्णुरेव यस्यास्तु सा रमा ।<br/>पुरुप्राणाधिदैवाख्या त्विति ज्ञेयमिदं नरैः'' ॥</span></span> इति तत्त्वविवेके ।<br/>कथंरूपोधियज्ञ इति प्रश्नस्तु 'अहमेव'' इत्युक्तत्वात् तल्लक्षणोक्त्यैव परिहृतः ॥॥ ३,४ ॥
-</div>
+}}
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C06_V08_B01" data-verse="BGT_C06_V08">
-<p>'सर्वत्र विष्णोरुत्कर्षज्ञानं ज्ञानमितीर्यते ।</p>
-<p>तद्विशेषपरिज्ञानं विज्ञानमिति गीयते'' ॥ इति च ॥ ७,८ ॥</p>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C08_V05
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C08
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = अन्तकाले च मामेव स्मरन्मुक्त्वा कलेवरम् ।
+| verse_lines  = अन्तकाले च मामेव स्मरन्मुक्त्वा कलेवरम् ।;यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः॥५ ॥
+| verse_line2  = यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः॥५ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C06_V09" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C08_V06
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C08
-<span class="shloka-line">साधुष्वपि च पापेषु समबुदि्धर्विशिष्यते॥९ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = यं यं वापि स्मरन् भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् ।
-</div>
+| verse_lines  = यं यं वापि स्मरन् भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् ।;तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः॥६ ॥
-</div>
+| verse_line2  = तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः॥६ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C06_V09_B01" data-verse="BGT_C06_V09">
+{{VerseBlock
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">'यस्य यत्र यथा वृत्तिर्विहिता वर्तनं तथा । ज्ञानं वापि समत्वं तद्विषमत्वमतोन्यथा'' ॥</span></span> इति महाविष्णुपुराणे । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">'अनिमित्तस्नेहवांस्तु सुहृज्ज्ञात्वोपकारकृत् । मित्रं वधादिकृदरिर्द्वेष्यस्त्वप्रियमात्रकृत् । उदासीनः स्नेहवतोप्यस्नेही तत्कृतानुकृत् । >मध्यस्थ इति विज्ञेयः सुहृदेषु विशिष्यते'' ॥</span></span> इति नारदीये ॥ ९-१९ ॥
+| verse_id     = BGT_C08_V07
-</div>
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C08
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युद्ध्य च ।
+| verse_lines  = तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युद्ध्य च ।;मय्यर्पितमनोबुदि्धर्मामेवैष्यस्यसंशयः॥७ ॥
+| verse_line2  = मय्यर्पितमनोबुदि्धर्मामेवैष्यस्यसंशयः॥७ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C06_V10" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C08_V08
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C08
-<span class="shloka-line">एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः॥१० ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना ।
-</div>
+| verse_lines  = अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना ।;परमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन्॥८ ॥
-</div>
+| verse_line2  = परमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन्॥८ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C06_V11" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C08_V08" data-block-id="bhashya-BGT_C08_V08">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C08_V08
-<span class="shloka-line">शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः ।</span>
+| id       = BGT_C08_V08_B01
-<span class="shloka-line">नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम्॥११ ॥</span>
+| text     = मद्भावं मयि भावम् । सदा तद्भावभावितानामेव स्मरंस्त्यजतीति केवलतत्कालस्मरणं भवति । न चेत् स्मरतोपि समाधिस्थस्खलनवत् पूर्वकर्मानुसारिस्मृऽत्या तत्प्राप्तिरेव भवति । अपरोक्षज्ञानिनां प्रारब्धकर्मावसाने स्मरंस्त्यजतीति भवत्येव । 'प्रयाणकालेपि च मां ते विदुः'' इत्युक्तत्वात् । 'युक्तचेतसः'' इति विशेषणान्नित्यं स्मरतामेवापरोक्षज्ञानं जायते ।
-</div>
+'भक्त्या ज्ञानान्निषिद्धानां त्यागान्नित्यहरिस्मृऽतेः ।
-</div>
+अरागाद् विहितात्यागादित्येतैरेव संयुतैः ।
-</div>
+अपरोक्षदर्शनं विष्णोर्जायते नान्यथा क्वचित्'' ॥ इति सत्तत्त्वे ॥ ५-८ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C06_V12" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेंद्रियक्रियः ।</span>
-<span class="shloka-line">उपविश्यासने युञ्ज््याद्योगमात्मविशुद्धये॥१२ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C08_V09
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C08
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = कविं पुराणमनुशासितारम् अणोरणीयांसमनुस्मरेद्यः।
+| verse_lines  = कविं पुराणमनुशासितारम् अणोरणीयांसमनुस्मरेद्यः।;सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूपम् आदित्यवर्णं तमसः परस्तात् ॥॥ ९ ॥
+| verse_line2  = सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूपम् आदित्यवर्णं तमसः परस्तात् ॥॥ ९ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C06_V13" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C08_V10
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C08
-<span class="shloka-line">सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन्॥१३ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = प्रयाणकाले मनसाचलेन भक्त्या युक्तो योगबलेन चैव ।
-</div>
+| verse_lines  = प्रयाणकाले मनसाचलेन भक्त्या युक्तो योगबलेन चैव ।;भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक् स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥॥ १० ॥
-</div>
+| verse_line2  = भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक् स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥॥ १० ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C06_V14" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C08_V10" data-block-id="bhashya-BGT_C08_V10">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C08_V10
-<span class="shloka-line">प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः ।</span>
+| id       = BGT_C08_V10_B01
-<span class="shloka-line">मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः॥१४ ॥</span>
+| text     = तमसः परस्तात् अप्राकृतदेहम् ॥ ९, १० ॥
-</div>
+}}
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C06_V15" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी नियतमानसः ।</span>
-<span class="shloka-line">शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति॥१५ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C08_V11
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C08
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = यदक्षरं वेदविदो वदन्ति विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः ।
+| verse_lines  = यदक्षरं वेदविदो वदन्ति विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः ।;यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं सङ्ग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥॥ ११ ॥
+| verse_line2  = यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं सङ्ग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥॥ ११ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C06_V16" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C08_V11" data-block-id="bhashya-BGT_C08_V11">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C08_V11
-<span class="shloka-line">नात्यश्नतस्तु योगोस्ति न चैकान्तमनश्नतः ।</span>
+| id       = BGT_C08_V11_B01
-<span class="shloka-line">न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन॥१६ ॥</span>
+| text     = मन आदीनां ब्रह्मणि चरणं ब्रह्मचर्यम् ॥ ११ ॥
-</div>
+}}
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C06_V17" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु ।</span>
-<span class="shloka-line">युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा॥१७ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C08_V12
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C08
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च ।
+| verse_lines  = सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च ।;मूध््नर्याधायात्मनः प्राणमास्थितो योगधारणाम्॥१२ ॥
+| verse_line2  = मूध््नर्याधायात्मनः प्राणमास्थितो योगधारणाम्॥१२ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C06_V18" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C08_V13
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C08
-<span class="shloka-line">निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा॥१८ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन् मामनुस्मरन् ।
-</div>
+| verse_lines  = ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन् मामनुस्मरन् ।;यः प्रयाति त्यजन् देहं स याति परमां गतिम्॥१३ ॥
-</div>
+| verse_line2  = यः प्रयाति त्यजन् देहं स याति परमां गतिम्॥१३ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C06_V19" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C08_V13" data-block-id="bhashya-BGT_C08_V13">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C08_V13
-<span class="shloka-line">यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृऽता ।</span>
+| id       = BGT_C08_V13_B01
-<span class="shloka-line">योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः॥१९ ॥</span>
+| text     = एकाक्षरवाच्यत्वादेकाक्षरं परं ब्रह्म ॥ १३ ॥
-</div>
+}}
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C06_V20" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया ।</span>
-<span class="shloka-line">यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति॥२० ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C08_V14
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C08
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः ।
+| verse_lines  = अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः ।;तस्याहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः॥१४ ॥
+| verse_line2  = तस्याहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः॥१४ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C06_V20_B01" data-verse="BGT_C06_V20">
+{{VerseBlock
-<p>आत्मानं विष्णुम् । आत्मना तत्प्रसादेन (तत्प्रसादादेव) ॥ २० ॥</p>
+| verse_id     = BGT_C08_V15
-</div>
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C08
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् ।
+| verse_lines  = मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् ।;नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिदि्धं परमां गताः॥१५ ॥
+| verse_line2  = नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिदि्धं परमां गताः॥१५ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C08_V16
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C08
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = आब्रह्मभवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोर्जुन ।
+| verse_lines  = आब्रह्मभवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोर्जुन ।;मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते॥१६ ॥
+| verse_line2  = मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते॥१६ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C08_V16" data-block-id="bhashya-BGT_C08_V16">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C08_V16
+| id       = BGT_C08_V16_B01
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Tatvaviveka-id">'नियमाज्जन्मनोभावो मुक्तस्यैव तथापि तु ।<br/>महर्लोकमतीतानां न जन्मांशलयौ विना ।<br/>तत्राप्यवश्यं तत् स्थानं तैः क्षिप्रं पुनराप्यते'' ॥</span></span> इति पाद्मे ॥१६ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C06_V21" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">सुखमात्यन्तिकं यत्तद्बुदि्धग्राह्यमतींद्रियम् ।</span>
-<span class="shloka-line">वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः॥२१ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C08_V17
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C08
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद्ब्रह्मणो विदुः ।
+| verse_lines  = सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद्ब्रह्मणो विदुः ।;रात्रिं युगसहस्रान्तां तेहोरात्रविदो जनाः॥१७ ॥
+| verse_line2  = रात्रिं युगसहस्रान्तां तेहोरात्रविदो जनाः॥१७ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C06_V22" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C08_V17" data-block-id="bhashya-BGT_C08_V17">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C08_V17
-<span class="shloka-line">यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः ।</span>
+| id       = BGT_C08_V17_B01
-<span class="shloka-line">यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते॥२२ ॥</span>
+| text     = सहस्रमिति बह्वेव । ब्रह्मणः परब्रह्मणः ।
-</div>
+'अव्यक्ताद् व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे रात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसञ्ज्ञके'' ॥ इति वाक्यशेषात् ।
-</div>
+नहि विरिञ्चाहन्येव सर्वव्यक्तलयः ।
-</div>
+'नित्यस्यापि हरेः कालो द्विपरार्धात्मकस्त्वयम् ।
+अहःश्चासौ(श्वासो) निमेषश्चेत्यप्रवृत्त्योपचर्यते'' ॥ इति च ॥१७ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C06_V23" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">तं विद्याद्दुःखसंयोगवियोगं योगसञ्ज्ञितम् ।</span>
-<span class="shloka-line">स निश्चयेन योक्तव्यो योगोनिर्विण्णचेतसा॥२३ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C08_V18
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C08
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = अव्यक्ताद्व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे ।
+| verse_lines  = अव्यक्ताद्व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे ।;रात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसञ्ज्ञके॥१८ ॥
+| verse_line2  = रात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसञ्ज्ञके॥१८ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C06_V24" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C08_V19
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">संङ्कल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C08
-<span class="shloka-line">मनसैवेंद्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः॥२४ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते ।
-</div>
+| verse_lines  = भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते ।;रात्र्यागमेवशः पार्थ प्रभवत्यहरागमे॥१९ ॥
-</div>
+| verse_line2  = रात्र्यागमेवशः पार्थ प्रभवत्यहरागमे॥१९ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C06_V25" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C08_V20
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">शनैः शनैरुपरमेद्बुद्ध्या धृतिगृहीतया ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C08
-<span class="shloka-line">आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत्॥२५ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = परस्तस्मात्तुभावोन्योव्यक्तोव्यक्तात्सनातनः ।
-</div>
+| verse_lines  = परस्तस्मात्तुभावोन्योव्यक्तोव्यक्तात्सनातनः ।;यः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति॥२० ॥
-</div>
+| verse_line2  = यः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति॥२० ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C06_V26" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C08_V21
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C08
-<span class="shloka-line">ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत्॥२६ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = अव्यक्तोक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम् ।
-</div>
+| verse_lines  = अव्यक्तोक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम् ।;यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम॥२१ ॥
-</div>
+| verse_line2  = यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम॥२१ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C06_V27" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C08_V22
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C08
-<span class="shloka-line">उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम्॥२७ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया ।
-</div>
+| verse_lines  = पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया ।;यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम्॥२२ ॥
-</div>
+| verse_line2  = यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम्॥२२ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C06_V27_B01" data-verse="BGT_C06_V27">
+{{VerseBlock
-<p>ब्रह्मणि भूतम् ॥ २७ ॥</p>
+| verse_id     = BGT_C08_V23
-</div>
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C08
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्तिं चैव योगिनः ।
+| verse_lines  = यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्तिं चैव योगिनः ।;प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ॥२३ ॥
+| verse_line2  = प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ॥२३ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C06_V28" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C08_V23" data-block-id="bhashya-BGT_C08_V23">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C08_V23
-<span class="shloka-line">युञ्जन् एवं सदात्मानं योगी विगतकल्मषः ।</span>
+| id       = BGT_C08_V23_B01
-<span class="shloka-line">सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते॥२८ ॥</span>
+| text     = यत्र कालाभिमानिदेवतासु मृत्यनन्तरं प्रयाताः । अग्निर्ज्योतिर्धूमानामकालाभिमानित्वेपि कालप्राचुर्यात् काल इत्युच्यते ॥ २३ ॥
-</div>
+}}
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C06_V29" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।</span>
-<span class="shloka-line">ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः॥२९ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C08_V24
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C08
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् ।
+| verse_lines  = अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् ।;तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः॥२४ ॥
+| verse_line2  = तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः॥२४ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C06_V29_B01" data-verse="BGT_C06_V29">
+{{VerseBlock
-<p>सर्वभूतेषु स्थितं परमात्मानम् ॥ २९ ॥</p>
+| verse_id     = BGT_C08_V25
-</div>
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C08
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम् ।
+| verse_lines  = धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम् ।;तत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते॥२५ ॥
+| verse_line2  = तत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते॥२५ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C06_V30" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C08_V26
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C08
-<span class="shloka-line">तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति॥३० ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते ।
-</div>
+| verse_lines  = शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते ।;एकया यात्यनावृत्तिमन्ययावर्तते पुनः॥२६ ॥
-</div>
+| verse_line2  = एकया यात्यनावृत्तिमन्ययावर्तते पुनः॥२६ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C06_V31" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C08_V26" data-block-id="bhashya-BGT_C08_V26">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C08_V26
-<span class="shloka-line">सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः ।</span>
+| id       = BGT_C08_V26_B01
-<span class="shloka-line">सर्वथा वर्तमानोपि स योगी मयि वर्तते॥३१ ॥</span>
+| text     = 'अग्निर्ज्योतिरिति द्वेधा वह्नेः पुत्रो व्यवस्थितः ।<br/>तं प्राप्य याति ब्रह्मिष्ठो दिवसाद्यभिमानिनः'' ॥ इति सत्तत्त्वे ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">तत्कालमरणविवक्षायामग्निज्योतिर्धूमानामयोगः । 'अथ यो दक्षिणे प्रमीयते पितॄणामेव महिमानं गत्वा चन्द्रमसः सायुज्यं गच्छत्येतौ वै सूर्याचन्द्रमसोर्महिमानौ ब्राह्मणो विद्वानभिजयति तस्माद् ब्रह्मणो महिमानमाप्नोति'' इति विदुषो दक्षिणायनमरणेप्यपुनरावृत्त्या ब्रह्मप्राप्तिश्रुतेः । 'विद्वान् ब्रह्म समाप्नोति यत्र तत्र मृतोपि सन्''</span></span> इति च पाद्मे ॥ २४-२६ ॥
-</div>
+}}
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C06_V31_B01" data-verse="BGT_C06_V31">
-<p>सर्वत्र विष्णुरेक इति स्थितः ॥ ३१ ॥</p>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C08_V27
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C08
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = नैते सृती पार्थ जानन् योगी मुह्यति कश्चन ।
+| verse_lines  = नैते सृती पार्थ जानन् योगी मुह्यति कश्चन ।;तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन ॥२७ ॥
+| verse_line2  = तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन ॥२७ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C06_V32" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C08_V28
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योर्जुन ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C08
-<span class="shloka-line">सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः॥३२ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = वेदेषु यज्ञेषु तपःसु चैव दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम् ।
-</div>
+| verse_lines  = वेदेषु यज्ञेषु तपःसु चैव दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम् ।;अत्येति तत्सर्वमिदं विदित्वा योगी परं स्थानमुपैति चाद्यम् ।;॥२८ ॥
-</div>
+| verse_line2  = अत्येति तत्सर्वमिदं विदित्वा योगी परं स्थानमुपैति चाद्यम् ।
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C06_V32_B01" data-verse="BGT_C06_V32">
+<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे अक्षरब्रह्मयोगो नाम अष्टमोध्यायः ॥</div>
-<p>अतो विष्ण्वनुवर्तिषु स्ववत् स्नेहः कर्तव्यः ॥ ३२ ॥</p>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C06_V33" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये अष्टमोध्यायः ॥</div>
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">योयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन ।</span>
-<span class="shloka-line">एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात्स्थितिं स्थिराम्॥३३ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C08_V28" data-block-id="bhashya-BGT_C08_V28">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C08_V28
+| id       = BGT_C08_V28_B01
+| text     = 'मार्गौ ब्रह्म च यः पश्येत् साक्षादेवापरोक्षतः ।
+सर्वपुण्यातिगोमुह्यन् यात्यसौ ब्रह्म तत् परम्'' ॥ इति च ।॥ २७-२८ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C06_V34" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम् ।</span>
-<span class="shloka-line">तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम्॥३४ ॥</span>
-</div>
 </div>
+<span id="gr-C9" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="नवमोऽध्यायः"></span>
+== नवमोऽध्यायः ==
+<div class="introduction" id="BGT_C09_I01" data-block-id="BGT_C09_I01" data-verse="BGT_C09">
+<div class="introduction-line">सप्तमाध्यायोक्तं स्पष्टयत्यस्मिन्नध्याये-</div>
 </div>
-<div class="verse" id="BGT_C06_V35" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="introduction" id="BGT_C09_I02" data-block-id="BGT_C09_I02" data-verse="BGT_C09">
-<div class="verse-text">
+<div class="introduction-line">सप्तमोक्तं प्रपञ्चयति ।</div>
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् ।</span>
-<span class="shloka-line">अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते॥३५ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
 <blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>
-<div class="verse" id="BGT_C06_V36" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C09_V01
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C09
-<span class="shloka-line">वश्यात्मना तु यतता शक्योवाप्तुमुपायतः॥३६ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे ।
-</div>
+| verse_lines  = इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे ।;ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेशुभात्॥१ ॥
-</div>
+| verse_line2  = ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेशुभात्॥१ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C09_V02
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C09
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमम् ।
+| verse_lines  = राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमम् ।;प्रत्यक्षावगमं धर्म्यं सुसुखं कर्तुमव्ययम्॥२ ॥
+| verse_line2  = प्रत्यक्षावगमं धर्म्यं सुसुखं कर्तुमव्ययम्॥२ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C09_V03
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C09
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = अश्रद्दधानाः पुरुषा धर्मस्यास्य परन्तप ।
+| verse_lines  = अश्रद्दधानाः पुरुषा धर्मस्यास्य परन्तप ।;अप्राप्य मां निवर्तन्ते मृत्युसंसारवर्त्मनि॥३ ॥
+| verse_line2  = अप्राप्य मां निवर्तन्ते मृत्युसंसारवर्त्मनि॥३ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C06_V37" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C09_V04
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C09
-<span class="shloka-line">अप्राप्य योगसंसिदि्धं कां गतिं कृष्ण गच्छति॥३७ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना ।
-</div>
+| verse_lines  = मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना ।;मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः॥४ ॥
-</div>
+| verse_line2  = मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः॥४ ॥
+}}
-<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C09_V05
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C09
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम् ।
+| verse_lines  = न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम् ।;भूतभृन्न च भूतस्थो ममात्मा भूतभावनः॥५ ॥
+| verse_line2  = भूतभृन्न च भूतस्थो ममात्मा भूतभावनः॥५ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C06_V37_B01" data-verse="BGT_C06_V37">
+{{VerseBlock
-<p>अयतिः अप्रयत्नः । ''प्रयत्नाद्यतमानस्तु" इति वाक्यशेषात् । योगशब्द-स्योपायार्थत्वेप्यत्रोपायविशेष एव ध्यानयोगादिर्विवक्षित इति न विरोधः॥ ३७ ॥</p>
+| verse_id     = BGT_C09_V06
-</div>
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C09
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = यथाकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान् ।
+| verse_lines  = यथाकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान् ।;तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय॥६ ॥
+| verse_line2  = तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय॥६ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C06_V38" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C09_V07
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C09
-<span class="shloka-line">अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि॥३८ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृतिं यान्ति मामिकाम् ।
-</div>
+| verse_lines  = सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृतिं यान्ति मामिकाम् ।;कल्पक्षये पुनस्तानि कल्पादौ विसृजाम्यहम्॥७ ॥
-</div>
+| verse_line2  = कल्पक्षये पुनस्तानि कल्पादौ विसृजाम्यहम्॥७ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C06_V39" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C09_V08
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C09
-<span class="shloka-line">त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते॥३९ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य विसृजामि पुनः पुनः ।
-</div>
+| verse_lines  = प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य विसृजामि पुनः पुनः ।;भूतग्राममिमं कृत्स्नमवशं प्रकृतेर्वशात्॥८ ॥
-</div>
+| verse_line2  = भूतग्राममिमं कृत्स्नमवशं प्रकृतेर्वशात्॥८ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C06_V40" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C09_V09
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C09
-<span class="shloka-line">न हि कल्याणकृत्कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति॥४० ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = न च मां तानि कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय ।
-</div>
+| verse_lines  = न च मां तानि कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय ।;उदासीनवदासीनमसक्तं तेषु कर्मसु॥९ ॥
-</div>
+| verse_line2  = उदासीनवदासीनमसक्तं तेषु कर्मसु॥९ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C09_V09" data-block-id="bhashya-BGT_C09_V09">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C09_V09
+| id       = BGT_C09_V09_B01
+| text     = 'विष्णुगान्यप्यतत्स्थानि भूतान्येष ह्यसङ्गतः'' इति च । ममात्मा मम देह एव । तदनन्यत्वात् । देहस्याचेतनत्वाशङ्कानिवृत्तये 'ममात्मा'' इत्याह ॥ ४-९ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C06_V41" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">प्राप्य पुण्यकृतान् लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः ।</span>
-<span class="shloka-line">शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोभिजायते॥४१ ॥</span>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C09_V10
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C09
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = मयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम् ।
+| verse_lines  = मयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम् ।;हेतुनानेन कौन्तेय जगद्विपरिवर्तते॥१० ॥
+| verse_line2  = हेतुनानेन कौन्तेय जगद्विपरिवर्तते॥१० ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C09_V10" data-block-id="bhashya-BGT_C09_V10">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C09_V10
+| id       = BGT_C09_V10_B01
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'अध्यक्षोधिपतिः प्रोक्तो यदक्षाण्यस्य चोपरि'' ।</span></span> इति शब्दनिर्णये ।॥१० ॥
+}}
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C09_V11
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C09
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् ।
+| verse_lines  = अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् ।;परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम्॥११ ॥
+| verse_line2  = परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम्॥११ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C09_V12
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C09
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः ।
+| verse_lines  = मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः ।;राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहिनीं श्रिताः॥१२ ॥
+| verse_line2  = राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहिनीं श्रिताः॥१२ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C06_V42" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C09_V13
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C09
-<span class="shloka-line">एतदि्ध दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम्॥४२ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः ।
-</div>
+| verse_lines  = महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः ।;भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम्॥१३ ॥
-</div>
+| verse_line2  = भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम्॥१३ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C06_V43" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C09_V14
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">तत्र तं बुदि्धसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C09
-<span class="shloka-line">यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन॥४३ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः ।
-</div>
+| verse_lines  = सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः ।;नमस्यन्तश्च मां भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते॥१४ ॥
-</div>
+| verse_line2  = नमस्यन्तश्च मां भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते॥१४ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C06_V44" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C09_V14" data-block-id="bhashya-BGT_C09_V14">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C09_V14
-<span class="shloka-line">पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोपि सः ।</span>
+| id       = BGT_C09_V14_B01
-<span class="shloka-line">जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते॥४४ ॥</span>
+| text     = मानुषीं मनुष्यसदृशीम् 'तन्वा विष्णुरनन्योपि स्वाधीनत्वात् तदाश्रितः'' । इति च ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhavishyath-id">'ब्रह्मरुद्ररमादीनां साम्यदृष्टिरनन्यता ।<br/>प्रादुर्भावगतस्यापि दोषदृष्टिरपूर्णता ।<br/>धर्मदेहावतारादेर्भेददृष्टिश्च सङ्करः ।<br/>अवतारेष्विति ज्ञेयमवज्ञानं जनार्दने ।<br/>सर्वं मोघं शुभं तस्य योवजानाति केशवम् ।<br/>अवरं याति च तमः प्रादुर्भावगतोप्यतः ।<br/>ज्ञेयः केवलचिद्देहो विदोषः पूर्णसद्गुणः'' ॥</span></span> इति च भविष्यत्पर्वणि ॥ ११-१४ ॥
-</div>
+}}
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C06_V44_B01" data-verse="BGT_C06_V44">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paramayoga-id">'मोक्षोपायस्य जिज्ञासुरपि केवलपाठकात् । विशिष्टः किमु तद्विद्वान् किं पुनर्यस्तदास्थितः'' ॥</span></span> इति परमयोगे ॥४४ ॥
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C09_V15
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C09
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते ।
+| verse_lines  = ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते ।;एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतोमुखम्॥१५ ॥
+| verse_line2  = एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतोमुखम्॥१५ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C06_V45" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C09_V15" data-block-id="bhashya-BGT_C09_V15">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C09_V15
-<span class="shloka-line">प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः ।</span>
+| id       = BGT_C09_V15_B01
-<span class="shloka-line">अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम्॥४५ ॥</span>
+| text     = 'एकमूर्तिश्चतुर्मूर्तिरथवा पञ्चमूर्तिकः ।
-</div>
+द्वादशादिप्रभेदो वा पूज्यते सज्जनैर्हरिः'' ॥ इति च ॥१५ ॥
-</div>
+}}
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C06_V46" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">तपस्विभ्योधिको योगी ज्ञानिभ्योपि मतोधिकः ।</span>
-<span class="shloka-line">कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन॥४६ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C09_V16
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C09
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = अहं क्रतुरहं यज्ञः स्वधाहमहमौषधम् ।
+| verse_lines  = अहं क्रतुरहं यज्ञः स्वधाहमहमौषधम् ।;मन्त्रोहमहमेवाज्यमहमग्निरहं हुतम्॥१६ ॥
+| verse_line2  = मन्त्रोहमहमेवाज्यमहमग्निरहं हुतम्॥१६ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C06_V47" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C09_V17
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C09
-<span class="shloka-line">श्रद्धावान् भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः॥४७ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = पिताहमस्य जगतो माता धाता पितामहः ।
-</div>
+| verse_lines  = पिताहमस्य जगतो माता धाता पितामहः ।;वेद्यं पवित्रमोङ्कार ऋक्साम यजुरेव च॥१७ ॥
-</div>
+| verse_line2  = वेद्यं पवित्रमोङ्कार ऋक्साम यजुरेव च॥१७ ॥
+}}
-<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे समाधियोगप्रपञ्चनं नाम षष्ठोध्यायः ॥</div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C09_V18
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C09
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = गतिर्भर्ता प्रभुः साक्षी निवासः शरणं सुहृत् ।
+| verse_lines  = गतिर्भर्ता प्रभुः साक्षी निवासः शरणं सुहृत् ।;प्रभवः प्रलयः स्थानं निधानं बीजमव्ययम्॥१८ ॥
+| verse_line2  = प्रभवः प्रलयः स्थानं निधानं बीजमव्ययम्॥१८ ॥
+}}
-<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये षष्ठोध्यायः ॥</div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C09_V19
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C09
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = तपाम्यहमहं वर्षं निगृह्णाम्युत्सृजामि च ।
+| verse_lines  = तपाम्यहमहं वर्षं निगृह्णाम्युत्सृजामि च ।;अमृतं चैव मृत्युश्च सदसच्चाहमर्जुन॥१९ ॥
+| verse_line2  = अमृतं चैव मृत्युश्च सदसच्चाहमर्जुन॥१९ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C06_V47_B01" data-verse="BGT_C06_V47">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C09_V19" data-block-id="bhashya-BGT_C09_V19">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Dattatreya-id">'तपसश्चैव यज्ञादेर्ध्यानमेव विशिष्यते । अज्ञानिध्यानतो ज्ञानं ध्यानं सज्ज्ञानमप्यतः । तत्रापि मय्यभक्तस्य नान्यद्ध्यानं प्रयोजकम् । अन्यसामान्यविद् यो मे यश्चान्यं नेति पश्यति । अवरत्वदृगुदासीनो विद्वेषी चेत्यभक्तयः । मद्भक्तोपि हि कार्यार्थं यो ध्यायेदन्यदेवताः । परिवारतामृते तस्मात् केवलं मदुपासकः । वरोन्यान् मदधीनांश्च सर्वान् जानन् विशुद्धधीः'' ॥</span></span> इति च दत्तात्रेयवचनम् ॥ ४६,४७ ॥
+{{Bhashyam
-</div>
+| verse_id = BGT_C09_V19
+| id       = BGT_C09_V19_B01
+| text     = 'अर्च्यत्वादृक्समत्वाच्च निजरूपेषु साम सः ।<br/>याज्यत्वात् स यजुर्यज्ञः सार्वज्ञ्यात् पुरुषोत्तमः ।<br/>'क्रतुः कृतिस्वरूपत्वात् स्वधानन्यधृतो यतः ।<br/>मानात् त्रातीति मन्त्रोयमुष्टानां निधिरौषधम् ।<br/>आ ज्यायस्त्वादाज्यनामा दर्भोदरधरो यतः ।<br/>अहूतत्वाद्धुतं चायमग्निर्नेतागतेर्यतः'' ॥ इत्यादि च ।<br/>'तत्तत्पदार्थभिन्नोपि तत्तन्नामैवमच्युतः ।<br/>स्वातन्त्र्यात् सर्वकर्तृत्वात् गुणानन्त्याच्च केवलम्'' ॥ इति च ।<br/>'ओमित्याक्रियते यस्मादोङ्कारो भगवान् (हरिः) परः'' इति च ।<br/>'पातीति पिता मानान्माता यत् स पितुर्महान् ।<br/>पितामहो निधातृत्वान्निधानं भीतरक्षणात् ।<br/>शरणं व्यञ्जनाच्चैव बीजमित्युच्यते प्रभुः'' ॥ इति च ।<br/>प्रलयकाले संहर्तृत्वात् प्रलयः । अन्यदापीति मृत्युः'प्राणगः प्राणधर्ता यदमृतं प्रविलापयन् ।<br/>विश्वं प्रलय इत्युक्तो मृत्युरन्यत्र मारणात्'' ॥ इति च ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'सत् साधुगुणपूर्णत्वादस्मान्नान्यो गुणाधिकः ।<br/>यतोतोसदिति प्रोक्तं विष्ण्वाख्यं परमं पदम्'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये ।<br/>॥ १६-१९ ॥ त्रैविद्या मां सोमपाः पूतपापा यज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते ।<br/>ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोकं अश्नन्ति दिव्यान् दिवि देवभोगान्॥ २० ॥
+}}
-== सप्तमोऽध्यायः ==
-<div class="adhyaya-block" data-doc="BGT" data-chap="7">
-<p class="adhyaya-trans">सप्तमोऽध्यायः</p>
-</div>
-<div class="introduction" id="BGT_C07_I01" data-verse="BGT_C07">
-<p>साधनं प्राधान्येनोक्तमतीतैरध्यायैः । उत्तरैस्तु षड्भिर्भगवन्माहात्म्यं प्राधान्येनाह-</p>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C09_V20
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C09
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं
+| verse_lines  = ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं;क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति ।;एवं त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना;गतागतं कामकामा लभन्ते॥ २१ ॥
+| verse_line2  = क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति ।
+}}
-<div class="introduction" id="BGT_C07_I02" data-verse="BGT_C07">
+{{VerseBlock
-<p>भगवन्महिमा विशेषत उच्यते ।</p>
+| verse_id     = BGT_C09_V21
-</div>
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C09
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते ।
+| verse_lines  = अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते ।;तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम्॥२२ ॥
+| verse_line2  = तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम्॥२२ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C07_V01" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C09_V22
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">मय्यासक्तमनाः पार्थ योगं युञ्जन्मदाश्रयः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C09
-<span class="shloka-line">असंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु॥१ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = येप्यन्यदेवता भक्ता यजन्ते श्रद्धयान्विताः ।
-</div>
+| verse_lines  = येप्यन्यदेवता भक्ता यजन्ते श्रद्धयान्विताः ।;तेपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकम्॥२३ ॥
-</div>
+| verse_line2  = तेपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकम्॥२३ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C09_V22" data-block-id="bhashya-BGT_C09_V22">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C09_V22
+| id       = BGT_C09_V22_B01
+| text     = 'अनन्यदेवतायागाद् भक्त्युद्रेकादकामनात् ।
+सदा योगाच्च वैशिष्ट्यं त्रैविद्याद् वैष्णवादपि ।
+स्यादि्ध भागवतस्यैव तेन ब्रह्मादयोखिलाः ।
+अश्वमेधादिभिर्यज्ञैरपि केशवयाजिनः ।
+वैष्णवा इति बुद्ध्यैव मानयन्त्यन्यदेवताः ॥'' इत्याग्नेये ।
+'सम्यग्गुणगणज्ञानादुपासा पर्युपासना'' । इति च ॥ २०-२३ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C07_V02" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">ज्ञानं तेहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः ।</span>
-<span class="shloka-line">यज्ज्ञात्वा नेह भूयोन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते॥२ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C09_V23
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C09
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च ।
+| verse_lines  = अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च ।;न तु मामभिजानन्ति तत्त्वेनातश्च्यवन्ति ते॥२४ ॥
+| verse_line2  = न तु मामभिजानन्ति तत्त्वेनातश्च्यवन्ति ते॥२४ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C07_V03" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C09_V24
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C09
-<span class="shloka-line">यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः॥३ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = यान्ति देवव्रता देवान् पितॄन् यान्ति पितॄव्रताः ।
-</div>
+| verse_lines  = यान्ति देवव्रता देवान् पितॄन् यान्ति पितॄव्रताः ।;भूतानि यान्ति भूतेज्या यान्ति मद्याजिनोपि माम् ॥॥ २५ ॥
-</div>
+| verse_line2  = भूतानि यान्ति भूतेज्या यान्ति मद्याजिनोपि माम् ॥॥ २५ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C09_V25
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C09
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति ।
+| verse_lines  = पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति ।;तदहं भक्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मनः॥२६ ॥
+| verse_line2  = तदहं भक्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मनः॥२६ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C09_V26
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C09
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत् ।
+| verse_lines  = यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत् ।;यत्तपस्यसि कौन्तेय तत् कुरुष्व मदर्पणम्॥२७ ॥
+| verse_line2  = यत्तपस्यसि कौन्तेय तत् कुरुष्व मदर्पणम्॥२७ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C07_V03_B01" data-verse="BGT_C07_V03">
+{{VerseBlock
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">'अनन्तानां तु जीवानां यतन्ते केचिदेव तु । मुक्त्यै तेषु च मुच्यन्ते केचिन्मुक्तेषु च स्फुटम् । केचनैव हरिं सम्यग् ब्रह्मरुद्रादयो विदुः । अन्येषां यावता मुक्तिस्तावत् ज्ञानं हरौ परम्'' ॥</span></span> इति पाद्मे ।
+| verse_id     = BGT_C09_V27
-          <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">'मुक्तानामपि सिद्धानां नारायणपरायणः । सुदुर्लभः प्रशान्तात्मा कोटिष्वपि महामते'' ॥</span></span> इति भागवते ।
+| document_id  = BGT
-          <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Sattatva-id">'सर्वे मुक्ता हरौ भक्तास्तेषु ब्रह्मैव मुख्यतः । विष्णोः परमभक्तस्तु तस्मात् जीवघनो मतः'' ॥</span></span> इति सत्तत्त्वे ॥३ ॥
+| chapter_id   = BGT_C09
-</div>
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैः ।
+| verse_lines  = शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैः ।;संन्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तो मामुपैष्यसि॥२८ ॥
+| verse_line2  = संन्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तो मामुपैष्यसि॥२८ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C07_V04" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C09_V27" data-block-id="bhashya-BGT_C09_V27">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C09_V27
-<span class="shloka-line">भूमिरापोनलो वायुः खं मनो बुदि्धरेव च ।</span>
+| id       = BGT_C09_V27_B01
-<span class="shloka-line">अहङ्कार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा॥४ ॥</span>
+| text     = मामिष्ट्वा प्रार्थयन्त इत्युक्तत्वाज्जानन्तोपि नाभिजानन्ति तत्त्वेन ।
-</div>
+'सर्वदेववरत्वेन यो न जानाति केशवम् ।
-</div>
+तस्य पुण्यानि मोघानि याति चान्धं तमो ध्रुवम्'' ॥ इति च ।
-</div>
+'मोघाशा मोघकर्माणः'' इत्युक्तत्वाच्च न केवलाज्ञविषयं मिथ्याज्ञानिविषयं वा 'च्यवन्ति ते'' इत्यादि । अतः सर्वाधिक्यं विष्णोर्ज्ञात्वापि ब्रह्मादीनां तत्परिवारत्वादिकमजानतामिदं फलम् ॥ २४-२८ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C07_V05" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विदि्ध मे पराम् ।</span>
-<span class="shloka-line">जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत्॥५ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C09_V28
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C09
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = समोहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योस्ति न प्रियः ।
+| verse_lines  = समोहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योस्ति न प्रियः ।;ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्यहम् ॥२९ ॥
+| verse_line2  = ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्यहम् ॥२९ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C07_V06" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C09_V28" data-block-id="bhashya-BGT_C09_V28">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C09_V28
-<span class="shloka-line">एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय ।</span>
+| id       = BGT_C09_V28_B01
-<span class="shloka-line">अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा॥६ ॥</span>
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">'नास्य भक्तोपि यो द्वेष्यो नचाभक्तोपि यः प्रियः ।<br/>किन्तु भक्त्यनुसारेण फलदोतः समो हरिः''</span></span> इति पाद्मे ।<br/>प्रीत्या मयि ते ॥२९ ॥
-</div>
+}}
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C07_V06_B01" data-verse="BGT_C07_V06">
-<p>'अचेतना चेतनेति द्विविधा प्रकृतिर्मता ।</p>
-<p>त्रिगुणाचेतना तत्र चेतना श्रीर्हरिप्रिया ।</p>
-<p>ते उभे विष्णुवशगे जगतः कारणे मते ।</p>
-<p>पिता विष्णुः स जगतो माता श्रीर्या त्वचेतना ।</p>
-<p>उपादानं तु जगतः सैव विष्णुबलेरिता'' ॥ इति ॥ ४-६ ॥</p>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C09_V29
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C09
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् ।
+| verse_lines  = अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् ।;साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः॥३० ॥
+| verse_line2  = साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः॥३० ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C07_V07" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C09_V30
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">मत्तः परतरं नान्यत्किञ्चिदस्ति धनञ्जय ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C09
-<span class="shloka-line">मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव॥७ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छति ।
-</div>
+| verse_lines  = क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छति ।;कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति॥३१ ॥
-</div>
+| verse_line2  = कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति॥३१ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C07_V07_B01" data-verse="BGT_C07_V07">
+{{VerseBlock
-<p>मत्तोन्यत् परतरं नास्ति । परतरस्त्वहमेवेत्यर्थः । अन्यथान्यदिति व्यर्थम् ।</p>
+| verse_id     = BGT_C09_V31
-<p>'अवरा दुःखसम्बन्धाज्जीवा एव प्रकीर्तिताः ।</p>
+| document_id  = BGT
-<p>नित्यनिर्दुःखरूपत्वात् परा श्रीरेकलैव तु ।</p>
+| chapter_id   = BGT_C09
-<p>दुःखासम्पीडितत्वात्तु मध्यमो वायुरुच्यते ।</p>
+| verse_type   = shloka
-<p>अनन्याधीनरूपत्वादसमाधिकसौख्यतः ।</p>
+| verse_line1  = मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येपि स्युः पापयोनयः ।
-<p>तत्तन्त्रत्वाच्च सर्वस्य स विष्णुः परतमो मतः ।</p>
+| verse_lines  = मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येपि स्युः पापयोनयः ।;स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेपि यान्ति परां गतिम्॥३२ ॥
-<p>अभावादन्तरान्यस्य त्विहैकार्थौ तरप्तमौ ।</p>
+| verse_line2  = स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेपि यान्ति परां गतिम्॥३२ ॥
-<p>यस्याः सम्बन्धयोग्यत्वाज्जीवा अप्यवरा मताः ।</p>
+}}
-<p>तस्या जडायाः प्रकृतेरवरत्वे क्व संशयः ।</p>
-<p>अथावरतरा ये तु विमुखाश्चेतना हरेः ।</p>
-<p>नित्यदुःखैकयोग्यत्वान्न ह्येतत् स्यादचेतने ।</p>
-<p>अतः परत(रं)मं विष्णुं यो वेत्ति स विमुच्यते ।</p>
-<p>मुक्तस्तु स्यात् पराभासः सुनित्यसुखभोजनात् ।</p>
-<p>तत्रापि तारतम्यं स्यात् तेषु ब्रह्माधिको मतः ।</p>
-<p>विष्णोराधिक्यसंवित्तिः सर्वस्माज्ज्ञानमुच्यते ।</p>
-<p>एवं विविच्य तज्ज्ञानं विज्ञानमिति कीर्तितम् ।</p>
-<p>एतच्च तारतम्येन वर्तते केशवादिषु ।</p>
-<p>मुख्यविज्ञान्यतो विष्णुः किञ्चिद्विज्ञानिनोपरे ॥७ ॥</p>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C07_V08" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C09_V32
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">रसोहमप्सु कौन्तेय प्रभास्मि शशिसूर्ययोः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C09
-<span class="shloka-line">प्रणवः सर्ववेदेषु शब्दः खे पौरुषं नृषु॥८ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्या भक्ता राजर्षयस्तथा ।
-</div>
+| verse_lines  = किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्या भक्ता राजर्षयस्तथा ।;अनित्यमसुखं लोकमिमं प्राप्य भजस्व माम्॥३३ ॥
-</div>
+| verse_line2  = अनित्यमसुखं लोकमिमं प्राप्य भजस्व माम्॥३३ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C07_V09" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C09_V33
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च तेजश्चास्मि विभावसौ ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C09
-<span class="shloka-line">जीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विषु॥९ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।
-</div>
+| verse_lines  = मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।;मामेवैष्यसि युक्त्वैवमात्मानं मत्परायणः॥३४ ॥
-</div>
+| verse_line2  = मामेवैष्यसि युक्त्वैवमात्मानं मत्परायणः॥३४ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C07_V10" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे राजविद्याराज्यगुह्ययोगो नाम नवमोध्यायः ॥</div>
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">बीजं मां सर्वभूतानां विदि्ध पार्थ सनातनम् ।</span>
-<span class="shloka-line">बुदि्धर्बुदि्धमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम्॥१० ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C07_V11" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये नवमोध्यायः ॥</div>
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">बलं बलवतां (चाहं) अस्मि कामरागविवर्जितम् ।</span>
-<span class="shloka-line">धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोस्मि भरतर्षभ॥११ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C07_V11_B01" data-verse="BGT_C07_V11">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C09_V33" data-block-id="bhashya-BGT_C09_V33">
-<p>सोप्सु स्थित्वा रसयति रसनामा ततः स्मृऽतः ।</p>
+{{Bhashyam
-<p>सूर्यचन्द्रादिषु स्थित्वा प्रभानामा प्रभासनात् ।</p>
+| verse_id = BGT_C09_V33
-<p>वेदस्थः प्रणवाख्योसावात्मानं यत् प्रणौत्यतः ।</p>
+| id       = BGT_C09_V33_B01
-<p>खे स्थितः शब्दनामासौ यच्छब्दयति केशवः ॥८ ॥ पुण्यापुण्यं गन्धयति स्वयं पुण्यो धरास्थितः ।</p>
+| text     = 'पापादिकारिताश्चैव पुंसां स्वाभाविका अपि ।
-<p>तेजयत्यग्निसंस्थः (स) सन् भूतस्थो जीवनप्रदः ।</p>
+विप्रत्वाद्यास्तत्र पुण्याः स्वाभाव्या एव मुक्तिगाः ।
-<p>तपस्विसंस्थस्तपति ... ... ॥९ ॥ ... व्यञ्जनाद् बीजसञ्ज्ञितः ।</p>
+यान्ति स्त्रीत्वं पुमांसोपि पापतः कामतोपि वा ।
-<p>बोधनाद् बुदि्धनामासौ बुदि्धमत्सु व्यवस्थितः ॥१० ॥ नित्यपूर्णबलत्वात्तु बलकामविवर्जितः ।</p>
+न स्त्रियो यान्ति पुंस्त्वं तु स्वभावादेव याः स्त्रियः ।
-<p>अरा(जस)गजबलश्चैव स्थानेभ्योन्येष्वयोजनात् ।</p>
+पुंसा सहैव पुन्देहस्थितिः स्याद् वरदानतः ।
-<p>एतादृशबलात्मासौ बलिनां बलदः स्वयम् ।</p>
+तज्जन्मनि वराः पापजाताभ्यो निजसत्स्त्रियः ।
-<p>बेति पूर्णत्ववाची स्यात् तद्रतेर्बलमुच्यते ।</p>
+सर्वेषामपि जीवानामन्त्यदेहो यथा निजः। मुक्तौ च निजभावः स्यात् कर्मभोगान्ततोपि वा'' इति भविष्यत्पर्ववचनात् पापयोनयः पुण्या इति विशेषणम् ।
-<p>प्रायो हि कामिता अर्था धर्मं हन्युर्हरिः पुनः ।</p>
+॥ ३२-३४ ॥
-<p>न धर्महानिकृत् किन्तु कामितो धर्मवृदि्धकृत् ।</p>
+}}
-<p>धर्माविरुद्धकामोतो विष्णुर्भूतेषु संस्थितः ।</p>
-<p>एवं स सर्वतश्चान्यः स्वतन्त्रश्चैव सर्वगः ।</p>
-<p>व्यवस्थयैव सर्वेषां सर्वदा सर्वदः प्रभुः ॥११ ॥</p>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C07_V12" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये ।</span>
-<span class="shloka-line">मत्त एवेति तान्विदि्ध न त्वहं तेषु ते मयि॥१२ ॥</span>
-</div>
 </div>
+<span id="gr-C10" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="दशमोऽध्यायः"></span>
+== दशमोऽध्यायः ==
+<div class="introduction" id="BGT_C10_I01" data-block-id="BGT_C10_I01" data-verse="BGT_C10">
+<div class="introduction-line">उपासनार्थं विभूतीर्विशेषकारणत्वं च केषाञ्चिदनेन अध्यायेनाह-</div>
 </div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C07_V12_B01" data-verse="BGT_C07_V12">
+<blockquote class="uvaaca">श्री भगवानुवाच</blockquote>
-<p>ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये ।</p>
-<p>तत एव नचान्यस्मात् तदायत्तमिदं न सः ॥ अन्यायत्तः ... ॥ १२ ॥</p>
+{{VerseBlock
-</div>
+| verse_id     = BGT_C10_V01
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C10
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = भूय एव महाबाहो शृृणु मे परमं वचः ।
+| verse_lines  = भूय एव महाबाहो शृृणु मे परमं वचः ।;यत्तेहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया॥१ ॥
+| verse_line2  = यत्तेहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया॥१ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C07_V13" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C10_V02
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभिः सर्वमिदं जगत् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C10
-<span class="shloka-line">मोहितं नाभिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम्॥१३ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः ।
-</div>
+| verse_lines  = न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः ।;अहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः॥२ ॥
-</div>
+| verse_line2  = अहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः॥२ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C07_V14" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C10_V02" data-block-id="bhashya-BGT_C10_V02">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C10_V02
-<span class="shloka-line">दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया ।</span>
+| id       = BGT_C10_V02_B01
-<span class="shloka-line">मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते॥१४ ॥</span>
+| text     = उपलक्षणार्थं सुरगणा इत्यादि ॥ १,२ ॥
-</div>
+}}
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C07_V15" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः ।</span>
-<span class="shloka-line">माययापहृतज्ञाना आसुरं भावमाश्रिताः॥१५ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C10_V03
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C10
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम् ।
+| verse_lines  = यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम् ।;असंमूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते॥३ ॥
+| verse_line2  = असंमूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते॥३ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C07_V16" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C10_V03" data-block-id="bhashya-BGT_C10_V03">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C10_V03
-<span class="shloka-line">चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोर्जुन ।</span>
+| id       = BGT_C10_V03_B01
-<span class="shloka-line">आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ॥१६ ॥</span>
+| text     = अनस्यापि आदिः अनादिः ॥ ३ ॥
-</div>
+}}
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C07_V17" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते ।</span>
-<span class="shloka-line">प्रियो हि ज्ञानिनोत्यर्थमहं स च मम प्रियः॥१७ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C10_V04
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C10
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = बुदि्धर्ज्ञानमसंमोहः क्षमा सत्यं दमः शमः ।
+| verse_lines  = बुदि्धर्ज्ञानमसंमोहः क्षमा सत्यं दमः शमः ।;सुखं दुःखं भवोभावो भयं चाभयमेव च॥४ ॥
+| verse_line2  = सुखं दुःखं भवोभावो भयं चाभयमेव च॥४ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C07_V18" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C10_V05
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C10
-<span class="shloka-line">आस्थितः स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिम्॥१८ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोयशः ।
-</div>
+| verse_lines  = अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोयशः ।;भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः॥५ ॥
-</div>
+| verse_line2  = भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः॥५ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C07_V19" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C10_V05" data-block-id="bhashya-BGT_C10_V05">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C10_V05
-<span class="shloka-line">बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानावान्मां प्रपद्यते ।</span>
+| id       = BGT_C10_V05_B01
-<span class="shloka-line">वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः॥१९ ॥</span>
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'बुदि्धर्बोधनिधित्वात् तदन्तःकरणमुच्यते'' ।</span></span> इति शब्दनिर्णये ।<br/>॥ ४-५ ॥
-</div>
+}}
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C07_V19_B01" data-verse="BGT_C07_V19">
-<p>... अचेतनया तन्मेयत्वात्तु मायया ।</p>
-<p>लक्ष्म्या वशगया लोको विष्णुनैव विमोहितः ।</p>
-<p>ये तु विष्णुं प्रपद्यन्ते ते मायां (तु) तां तरन्ति हि ।</p>
-<p>लक्ष्मीः सा जडमायाया देवता ते उभे अपि ।</p>
-<p>विष्णोर्वशे ततोनन्यभक्त्या तं शरणं व्रजेत् ।</p>
-<p>यादृशी तत्र भक्तिः स्यात् तादृश्यन्यत्र नैव चेत् ।</p>
-<p>अनन्यभक्तिः सा ज्ञेया विष्णावेव तु सा भवेत् ।</p>
-<p>अन्येषु वैष्णवत्वेन लक्ष्मीब्रह्महरादिषु ।</p>
-<p>कुर्याद् भक्तिं नान्यथा तु तद्वशा एव ते यतः ।</p>
-<p>एवं जानंस्तमाप्नोति नान्यथा तु कथञ्चन ।</p>
-<p>पूर्णं वस्तु यतो ह्येको वासुदेवो नचापरः ।</p>
-<p>एवंविद् दुर्लभो लोके यत् सर्वे मिश्रयाजिनः ॥ १३-१९ ॥</p>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C10_V06
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C10
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा ।
+| verse_lines  = महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा ।;मद्भावा मानसा जाता येषां लोक इमाः प्रजाः॥६ ॥
+| verse_line2  = मद्भावा मानसा जाता येषां लोक इमाः प्रजाः॥६ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C07_V20" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C10_V06" data-block-id="bhashya-BGT_C10_V06">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C10_V06
-<span class="shloka-line">कामैस्तैस्तैर्हृतज्ञानाः प्रपद्यन्तेन्यदेवताः ।</span>
+| id       = BGT_C10_V06_B01
-<span class="shloka-line">तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया॥२० ॥</span>
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahme-id">'मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।<br/>वसिष्ठश्च महातेजाः पूर्वे सप्तर्षयः स्मृऽताः'' ॥</span></span> इति ब्राह्मे ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahavishnupurana-id">'मनवो बोधवैशेष्याद् देवा ब्रह्मादयः स्मृऽताः ।<br/>विप्रादिवर्णभेदेन चत्वारो बहवोपि ते ।<br/>दीनत्वाद् देवनामानस्त्वन्ये ब्रह्मादिनामकाः ।<br/>अवैष्णवकृतो यज्ञो दीनैर्देवैस्तु भुज्यते ।<br/>वैष्णवैस्तु कृतो यज्ञो देवैर्हि मनुनामकैः ।<br/>मरीच्याद्यास्तु तत्पुत्रा मानवा नामतः स्मृऽताः ।<br/>तत्पुत्रपौत्रा मुनयस्तथा मानवमानवाः ।<br/>तेभ्यो मनुष्या इत्येषा सृष्टिर्विष्णोः समुत्थिता'' ॥</span></span> इति महाविष्णुपुराणे ॥॥ ६ ॥
-</div>
+}}
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C07_V21" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयार्चितुमिच्छति ।</span>
-<span class="shloka-line">तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम्॥२१ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C10_V07
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C10
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः ।
+| verse_lines  = एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः ।;सोविकम्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः॥७ ॥
+| verse_line2  = सोविकम्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः॥७ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C07_V22" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C10_V07" data-block-id="bhashya-BGT_C10_V07">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C10_V07
-<span class="shloka-line">स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते ।</span>
+| id       = BGT_C10_V07_B01
-<span class="shloka-line">लभते च ततः कामान्मयैव विहितान्हि तान्॥२२ ॥</span>
+| text     = 'युज्यते येन योगोसावुपायः शक्तिरेव वा'' । इति च । विशिष्टभवनं विभूतिः । महत्त्वम् । विविधभवनं वा । योगः सामर्थ्यम् ॥ ७ ॥
-</div>
+}}
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C07_V23" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम् ।</span>
-<span class="shloka-line">देवान्देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि॥२३ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C10_V08
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C10
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते ।
+| verse_lines  = अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते ।;इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः॥८ ॥
+| verse_line2  = इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः॥८ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C07_V23_B01" data-verse="BGT_C07_V23">
+{{VerseBlock
-<p>... ... यत् सर्वे मिश्रयाजिनः ॥ 'विष्णुं तत् परमज्ञात्वा रमाब्रह्महरादिकान् ।</p>
+| verse_id     = BGT_C10_V09
-<p>यजन्नपि तमो घोरं नित्युदुःखं प्रयाति हि ।</p>
+| document_id  = BGT
-<p>अज्ञानां तु कुले जातो यावद् विष्णोः समर्चनम् ।</p>
+| chapter_id   = BGT_C10
-<p>विष्णुतत्त्वं च जानीयात् तावत् सेवा पृथक् कृता ।</p>
+| verse_type   = shloka
-<p>विद्याद्यैहिकभोगाय यदि बुद्ध्वा पुनर्न तु ।</p>
+| verse_line1  = मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् ।
-<p>परिवारतामृते कुर्यादन्यदेवार्चनं क्वचित् ।</p>
+| verse_lines  = मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् ।;कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च॥९ ॥
-<p>अजानता कृतं त्यक्तं न दोषाय भविष्यति ।</p>
+| verse_line2  = कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च॥९ ॥
-<p>जन्मादिप्रदमेव स्यादत्यागे पुनरेव तु ।</p>
+}}
-<p>क्षिप्रं च ज्ञापयत्येव भगवान् स्वयमेव तु ।</p>
-<p>यदि जन्मान्तरे स्वीयो निमित्तीकृत्य कञ्चन'' ॥ इत्यादि च ।</p>
-<p>'मत्त एवेति तान् विदि्ध'' इत्युपसंहाराच्च तत्तत्कारणत्वात् तत्तन्नामेत्यवसीयते । ''मयि सर्वमिदं प्रोतम्" इति भेदेनैवोपक्रमाच्च । आप्नोति विष्णुमित्येवात्मशब्दो ज्ञानिनि । 'यच्चाप्नोति यदादत्ते'' इत्यादेः । 'आस्थितः स हि'' 'मां प्रपद्यते'' इत्यादिवाक्यशेषाच्च । बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान् भवति । ततो मां प्रपद्यते । वासुदेवः सर्वमिति पूर्णमिति जानन् । 'प्रपद्यन्तेन्यदेवताः'' इत्यादिवाक्यशेषे भेददर्शनाच्च । 'देवान् देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि'' इति च ॥ २०-२२ ॥ 'ज्ञात्वा परत्वं विष्णोस्तु पृथग् देवान् यजन्नरः ।</p>
-<p>याति देवांस्तदज्ञात्वा तम एव प्रपद्यते ।</p>
-<p>तथापि यावदन्यैस्तु साम्यं हीनत्वमेकताम् ।</p>
-<p>न निश्चिन्वन्ति जायन्ते संसारे ते पुनः पुनः'' ॥ इति च ॥२३ ॥</p>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C07_V24" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C10_V10
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C10
-<span class="shloka-line">परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम्॥२४ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् ।
-</div>
+| verse_lines  = तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् ।;ददामि बुदि्धयोगं तं येन मामुपयान्ति ते॥१० ॥
-</div>
+| verse_line2  = ददामि बुदि्धयोगं तं येन मामुपयान्ति ते॥१० ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C07_V24_B01" data-verse="BGT_C07_V24">
+{{VerseBlock
-<p>'अव्यक्तः परमात्मासौ व्यक्तो जीव उदाहृतः ।</p>
+| verse_id     = BGT_C10_V11
-<p>मन्यते यस्तयोरैक्यं स तु यात्यधरं तमः'' ॥ इति च ॥२४ ॥</p>
+| document_id  = BGT
-</div>
+| chapter_id   = BGT_C10
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः ।
+| verse_lines  = तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः ।;नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता॥११ ॥
+| verse_line2  = नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता॥११ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C07_V25" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C10_V11" data-block-id="bhashya-BGT_C10_V11">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C10_V11
-<span class="shloka-line">नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः ।</span>
+| id       = BGT_C10_V11_B01
-<span class="shloka-line">मूढोयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम्॥२५ ॥</span>
+| text     = 'भजन्ते माम्'' इत्यनेन जीवेश्वरैक्यशङ्कां निवर्तयति ॥ ८ ॥
-</div>
+मद्गतप्राणाः मद्विषयचेष्टाः ॥ ९ ॥
-</div>
+}}
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C07_V26" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन ।</span>
-<span class="shloka-line">भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन॥२६ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>
-<div class="bhashya" id="BGT_C07_V26_B01" data-verse="BGT_C07_V26">
+{{VerseBlock
-<p>'यथात्मानं हरिर्वेत्ति तथान्ये नैव तं विदुः ।</p>
+| verse_id     = BGT_C10_V12
-<p>जानन्ति किञ्चित् क्रमशो रमाद्यास्तत्प्रसादतः'' ॥ इति च ॥२६ ॥</p>
+| document_id  = BGT
-</div>
+| chapter_id   = BGT_C10
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान् ।
+| verse_lines  = परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान् ।;पुरुषं शाश्वतं दिव्यमादिदेवमजं विभुम्॥१२ ॥
+| verse_line2  = पुरुषं शाश्वतं दिव्यमादिदेवमजं विभुम्॥१२ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C07_V27" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C10_V13
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन भारत ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C10
-<span class="shloka-line">सर्वभूतानि संमोहं सर्गे यान्ति परन्तप॥२७ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = आहुस्त्वामृषयः सर्वे देवर्षिर्नारदस्तथा ।
-</div>
+| verse_lines  = आहुस्त्वामृषयः सर्वे देवर्षिर्नारदस्तथा ।;असितो देवलो व्यासः स्वयं चैव ब्रवीषि मे॥१३ ॥
-</div>
+| verse_line2  = असितो देवलो व्यासः स्वयं चैव ब्रवीषि मे॥१३ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C07_V27_B01" data-verse="BGT_C07_V27">
+{{VerseBlock
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bharatha-id">द्वन्द्वमोहो मिथ्याज्ञानम् । 'तमस्तु शार्वरं विद्यान्मोहश्चैव विपर्ययः'' ।</span></span> इति भारते । जीवेश्वरादिकं द्वन्द्वम् । तद्विषयो मोहो द्वन्द्वमोहः । सम्मोहः तदाग्रहः'तदाग्रहो महामोहस्तामिस्रः क्रोध उच्यते'' । इत्युक्तत्वात् । सर्गे सर्गकाल एव । 'जीवधर्मानीश्वरे तु यो जीवेष्वैश्वरानपि । विद्याज्जीवेश्वरैक्यं वा द्वन्द्वमोही स उच्यते'' ॥ इत्याग्नेये ॥२७ ॥
+| verse_id     = BGT_C10_V14
-</div>
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C10
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = सर्वमेतदृतं मन्ये यन्मां वदसि केशव ।
+| verse_lines  = सर्वमेतदृतं मन्ये यन्मां वदसि केशव ।;न हि ते भगवन्व्यक्तिं विदुर्देवा न दानवाः॥१४ ॥
+| verse_line2  = न हि ते भगवन्व्यक्तिं विदुर्देवा न दानवाः॥१४ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C07_V28" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C10_V15
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">येषां त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C10
-<span class="shloka-line">ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ता भजन्ते मां दृढव्रताः॥२८ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम ।
-</div>
+| verse_lines  = स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम ।;भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते॥१५ ॥
-</div>
+| verse_line2  = भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते॥१५ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C07_V29" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C10_V16
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C10
-<span class="shloka-line">ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नमध्यात्मं कर्म चाखिलम्॥२९ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।
-</div>
+| verse_lines  = वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।;याभिर्विभूतिभिर्लोकानिमांस्त्वं व्याप्य तिष्ठसि॥१६ ॥
-</div>
+| verse_line2  = याभिर्विभूतिभिर्लोकानिमांस्त्वं व्याप्य तिष्ठसि॥१६ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C07_V30" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C10_V17
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C10
-<span class="shloka-line">प्रयाणकालेपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः॥३० ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = कथं विद्यामहं योगिंस्त्वां सदा परिचिन्तयन् ।
-</div>
+| verse_lines  = कथं विद्यामहं योगिंस्त्वां सदा परिचिन्तयन् ।;केषु केषु च भावेषु चिन्त्योसि भगवन्मया॥१७ ॥
-</div>
+| verse_line2  = केषु केषु च भावेषु चिन्त्योसि भगवन्मया॥१७ ॥
+}}
-<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे ज्ञानविज्ञानयोगो नाम सप्तमोध्यायः ॥</div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C10_V18
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C10
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = विस्तरेणात्मनो योगं विभूतिं च जनार्दन ।
+| verse_lines  = विस्तरेणात्मनो योगं विभूतिं च जनार्दन ।;भूयः कथय तृप्तिर्हि शृृण्वतो नास्ति मेमृतम्॥१८ ॥
+| verse_line2  = भूयः कथय तृप्तिर्हि शृृण्वतो नास्ति मेमृतम्॥१८ ॥
+}}
-<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये सप्तमोध्यायः ॥</div>
+<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>
-<div class="bhashya" id="BGT_C07_V30_B01" data-verse="BGT_C07_V30">
+{{VerseBlock
-<p>'तद् ब्रह्म'' इत्युक्तेन्यत्वाशङ्कां निवारयति साधिभूताधिदैवं मामिति ।</p>
+| verse_id     = BGT_C10_V19
-<p>॥३० ॥</p>
+| document_id  = BGT
-</div>
+| chapter_id   = BGT_C10
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।
+| verse_lines  = हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।;प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे॥१९ ॥
+| verse_line2  = प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे॥१९ ॥
+}}
-== अष्टमोऽध्यायः ==
+{{VerseBlock
-<div class="adhyaya-block" data-doc="BGT" data-chap="8">
+| verse_id     = BGT_C10_V20
-<p class="adhyaya-trans">अष्टमोऽध्यायः</p>
+| document_id  = BGT
-</div>
+| chapter_id   = BGT_C10
-<div class="introduction" id="BGT_C08_I01" data-verse="BGT_C08">
+| verse_type   = shloka
-<p>मरणकालकर्तव्यगत्याद्यस्मिन्नध्याये उपदिशति-</p>
+| verse_line1  = अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः ।
-</div>
+| verse_lines  = अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः ।;अहमादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च॥२० ॥
+| verse_line2  = अहमादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च॥२० ॥
+}}
-<div class="introduction" id="BGT_C08_I01" data-verse="BGT_C08">
+{{VerseBlock
-<p>उक्तव्याख्यानपूर्वकं ब्रह्मप्राप्तिरुच्यते ।</p>
+| verse_id     = BGT_C10_V21
-</div>
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C10
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = आदित्यानामहं विष्णुर्ज्योतिषां रविरंशुमान् ।
+| verse_lines  = आदित्यानामहं विष्णुर्ज्योतिषां रविरंशुमान् ।;मरीचिर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी॥२१ ॥
+| verse_line2  = मरीचिर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी॥२१ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C08_V01" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C10_V22
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">किं तद्ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C10
-<span class="shloka-line">अधिभूतं च किं प्रोक्तमधिदैवं किमुच्यते॥१ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = वेदानां सामवेदोस्मि देवानामस्मि वासवः ।
-</div>
+| verse_lines  = वेदानां सामवेदोस्मि देवानामस्मि वासवः ।;इंद्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना॥२२ ॥
-</div>
+| verse_line2  = इंद्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना॥२२ ॥
+}}
-<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C10_V23
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C10
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = रुद्राणां शङ्करश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम् ।
+| verse_lines  = रुद्राणां शङ्करश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम् ।;वसूनां पावकश्चास्मि मेरुः शिखरिणामहम्॥२३ ॥
+| verse_line2  = वसूनां पावकश्चास्मि मेरुः शिखरिणामहम्॥२३ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C10_V24
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C10
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = पुरोधसां च मुख्यं मां विदि्ध पार्थ बृहस्पतिम् ।
+| verse_lines  = पुरोधसां च मुख्यं मां विदि्ध पार्थ बृहस्पतिम् ।;सेनानीनामहं स्कन्दः सरसामस्मि सागरः॥२४ ॥
+| verse_line2  = सेनानीनामहं स्कन्दः सरसामस्मि सागरः॥२४ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C08_V02" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C10_V25
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">अधियज्ञः कथं कोत्र देहेस्मिन्मधुसूदन ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C10
-<span class="shloka-line">प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोसि नियतात्मभिः॥२ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम् ।
-</div>
+| verse_lines  = महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम् ।;यज्ञानां जपयज्ञोस्मि स्थावराणां हिमालयः॥२५ ॥
-</div>
+| verse_line2  = यज्ञानां जपयज्ञोस्मि स्थावराणां हिमालयः॥२५ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C08_V03" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C10_V26
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोध्यात्ममुच्यते ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C10
-<span class="shloka-line">भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसञ्ज्ञितः॥३ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः ।
-</div>
+| verse_lines  = अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः ।;गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः॥२६ ॥
-</div>
+| verse_line2  = गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः॥२६ ॥
+}}
-<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C10_V27
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C10
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = उच्चैःश्रवसमश्वानां विदि्ध माममृतोद्भवम् ।
+| verse_lines  = उच्चैःश्रवसमश्वानां विदि्ध माममृतोद्भवम् ।;ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम्॥२७ ॥
+| verse_line2  = ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम्॥२७ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C08_V03_B01" data-verse="BGT_C08_V03">
+{{VerseBlock
-<p>तदिति विशेषणात् ब्रह्मेत्युक्तमन्यदेव प्रकृत्यादीनां मध्ये किञ्चित्; उपरि 'साधियज्ञं च'' इति चशब्दादधिभूतादिसहितत्वेन विष्णुज्ञानमन्यदेवेति संशयः 'किं तद् ब्रह्म'' इति प्रश्नकारणम् ॥ १,२ ॥</p>
+| verse_id     = BGT_C10_V28
-</div>
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C10
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक् ।
+| verse_lines  = आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक् ।;प्रजनश्चास्मि कन्दर्पः सर्पाणामस्मि वासुकिः॥२८ ॥
+| verse_line2  = प्रजनश्चास्मि कन्दर्पः सर्पाणामस्मि वासुकिः॥२८ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C08_V04" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C10_V29
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतम् ॥</span>
+| chapter_id   = BGT_C10
-<span class="shloka-line">अधियज्ञोहमेवात्र देहे देहभृतां वर॥ ४ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम् ।
-</div>
+| verse_lines  = अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम् ।;पितॄणामर्यमा चास्मि यमः संयमतामहम्॥२९ ॥
-</div>
+| verse_line2  = पितॄणामर्यमा चास्मि यमः संयमतामहम्॥२९ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C08_V04_B01" data-verse="BGT_C08_V04">
+{{VerseBlock
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Tatvaviveka-id">परमाक्षरं विष्णुरेव मुख्यत इति प्रसिद्धत्वात् तथैव (परिहार इति) परिहरति । अज्ञानां तदपि ज्ञापयितुं तथैव परिहारः । पुनरहमिति नोक्तमित्याशङ्का 'अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नम्" इति विष्णावेव प्रयुक्तेनाव्यक्तशब्देन 'अव्यक्तोक्षर इत्युक्तः'' इति परिह्रियते । 'ये चाप्यक्षरमव्यक्तम्'' इत्यत्र तु पृथक् प्रश्नादुपासकयोः फलतारतम्यकथनात् 'कूटस्थोक्षर उच्यते'' इत्युक्ताक्षरादपि चोत्तमः इति विष्णोरुत्तमत्वकथनाच्चान्यदेवेत्यवसीयते । 'अधियज्ञोहमेव'' इति साधियज्ञमित्युक्त्या प्राप्तभेदनिवृत्त्यर्थम् । तस्यैव सर्वप्राणिदेहस्थित-रूपान्तरापेक्षया सहितत्वं युज्यते । 'प्राणिनां देहगो विष्णुरधियज्ञ इतीरितः । स एव व्याप्तरूपेण ब्रह्मेति परिकीर्त्यते । तैस्तैरधिकयाज्यत्वाद् बृंहितत्वाच्च हेतुतः । अध्यात्मं तत्स्वभावो यदधिकः परमात्मगः । पुंसां सजडभावानां सर्गः कर्म हरेः स्मृऽतम् । भूताधिकत्वतो जीवा अधिभूतमितीरिताः । अधिको दैवतं विष्णुरेव यस्यास्तु सा रमा । पुरुप्राणाधिदैवाख्या त्विति ज्ञेयमिदं नरैः'' ॥</span></span> इति तत्त्वविवेके । कथंरूपोधियज्ञ इति प्रश्नस्तु 'अहमेव'' इत्युक्तत्वात् तल्लक्षणोक्त्यैव परिहृतः ॥॥ ३,४ ॥
+| verse_id     = BGT_C10_V30
-</div>
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C10
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम् ।
+| verse_lines  = प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम् ।;मृगाणां च मृगेन्द्रोहं वैनतेयश्च पक्षिणाम्॥३० ॥
+| verse_line2  = मृगाणां च मृगेन्द्रोहं वैनतेयश्च पक्षिणाम्॥३० ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C08_V05" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C10_V31
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">अन्तकाले च मामेव स्मरन्मुक्त्वा कलेवरम् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C10
-<span class="shloka-line">यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः॥५ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम् ।
-</div>
+| verse_lines  = पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम् ।;झषाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी॥३१ ॥
-</div>
+| verse_line2  = झषाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी॥३१ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C08_V06" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C10_V32
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">यं यं वापि स्मरन् भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C10
-<span class="shloka-line">तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः॥६ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन ।
-</div>
+| verse_lines  = सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन ।;अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम्॥३२ ॥
-</div>
+| verse_line2  = अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम्॥३२ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C08_V07" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C10_V33
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युद्ध्य च ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C10
-<span class="shloka-line">मय्यर्पितमनोबुदि्धर्मामेवैष्यस्यसंशयः॥७ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = अक्षराणामकारोस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च ।
-</div>
+| verse_lines  = अक्षराणामकारोस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च ।;अहमेवाक्षयः कालो धाताहं विश्वतोमुखः॥३३ ॥
-</div>
+| verse_line2  = अहमेवाक्षयः कालो धाताहं विश्वतोमुखः॥३३ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C08_V08" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C10_V34
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C10
-<span class="shloka-line">परमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन्॥८ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = मृत्युः सर्वहरश्चाहं उद्भवश्च भविष्यताम् ।
-</div>
+| verse_lines  = मृत्युः सर्वहरश्चाहं उद्भवश्च भविष्यताम् ।;कीर्तिः श्रीर्वाक् च नारीणां स्मृऽतिर्मेधा धृतिः क्षमा ॥३४ ॥
-</div>
+| verse_line2  = कीर्तिः श्रीर्वाक् च नारीणां स्मृऽतिर्मेधा धृतिः क्षमा ॥३४ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C08_V08_B01" data-verse="BGT_C08_V08">
+{{VerseBlock
-<p>मद्भावं मयि भावम् । सदा तद्भावभावितानामेव स्मरंस्त्यजतीति केवलतत्कालस्मरणं भवति । न चेत् स्मरतोपि समाधिस्थस्खलनवत् पूर्वकर्मानुसारिस्मृऽत्या तत्प्राप्तिरेव भवति । अपरोक्षज्ञानिनां प्रारब्धकर्मावसाने स्मरंस्त्यजतीति भवत्येव । 'प्रयाणकालेपि च मां ते विदुः'' इत्युक्तत्वात् । 'युक्तचेतसः'' इति विशेषणान्नित्यं स्मरतामेवापरोक्षज्ञानं जायते ।</p>
+| verse_id     = BGT_C10_V35
-<p>'भक्त्या ज्ञानान्निषिद्धानां त्यागान्नित्यहरिस्मृऽतेः ।</p>
+| document_id  = BGT
-<p>अरागाद् विहितात्यागादित्येतैरेव संयुतैः ।</p>
+| chapter_id   = BGT_C10
-<p>अपरोक्षदर्शनं विष्णोर्जायते नान्यथा क्वचित्'' ॥ इति सत्तत्त्वे ॥ ५-८ ॥</p>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = बृहत्साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम् ।
+| verse_lines  = बृहत्साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम् ।;मासानां मार्गशीर्षोहं ऋतूनां कुसुमाकरः॥३५ ॥
+| verse_line2  = मासानां मार्गशीर्षोहं ऋतूनां कुसुमाकरः॥३५ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C08_V09" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C10_V36
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">कविं पुराणमनुशासितारम् अणोरणीयांसमनुस्मरेद्यः।</span>
+| chapter_id   = BGT_C10
-<span class="shloka-line">सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूपम् आदित्यवर्णं तमसः परस्तात् ॥॥ ९ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ।
-</div>
+| verse_lines  = द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ।;जयोस्मि व्यवसायोस्मि सत्त्वं सत्त्ववतामहम्॥३६ ॥
-</div>
+| verse_line2  = जयोस्मि व्यवसायोस्मि सत्त्वं सत्त्ववतामहम्॥३६ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C08_V10" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C10_V37
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">प्रयाणकाले मनसाचलेन भक्त्या युक्तो योगबलेन चैव ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C10
-<span class="shloka-line">भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक् स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥॥ १० ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = वृष्णीनां वासुदेवोस्मि पाण्डवानां धनञ्जयः ।
-</div>
+| verse_lines  = वृष्णीनां वासुदेवोस्मि पाण्डवानां धनञ्जयः ।;मुनीनामप्यहं व्यासः कवीनामुशना कविः॥३७ ॥
-</div>
+| verse_line2  = मुनीनामप्यहं व्यासः कवीनामुशना कविः॥३७ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C08_V10_B01" data-verse="BGT_C08_V10">
+{{VerseBlock
-<p>तमसः परस्तात् अप्राकृतदेहम् ॥ ९, १० ॥</p>
+| verse_id     = BGT_C10_V38
-</div>
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C10
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम् ।
+| verse_lines  = दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम् ।;मौनं चैवास्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवतामहम्॥३८ ॥
+| verse_line2  = मौनं चैवास्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवतामहम्॥३८ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C08_V11" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C10_V39
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">यदक्षरं वेदविदो वदन्ति विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C10
-<span class="shloka-line">यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं सङ्ग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥॥ ११ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन ।
-</div>
+| verse_lines  = यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन ।;न तदस्ति विना यत्स्यात् मया भूतं चराचरम्॥३९ ॥
-</div>
+| verse_line2  = न तदस्ति विना यत्स्यात् मया भूतं चराचरम्॥३९ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C08_V11_B01" data-verse="BGT_C08_V11">
+{{VerseBlock
-<p>मन आदीनां ब्रह्मणि चरणं ब्रह्मचर्यम् ॥ ११ ॥</p>
+| verse_id     = BGT_C10_V40
-</div>
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C10
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = नान्तोस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परन्तप ।
+| verse_lines  = नान्तोस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परन्तप ।;एष तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मया॥४० ॥
+| verse_line2  = एष तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मया॥४० ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C08_V12" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C10_V40" data-block-id="bhashya-BGT_C10_V40">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C10_V40
-<span class="shloka-line">सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च ।</span>
+| id       = BGT_C10_V40_B01
-<span class="shloka-line">मूध््नर्याधायात्मनः प्राणमास्थितो योगधारणाम्॥१२ ॥</span>
+| text     = 'येषां विष्णुस्वरूपाणां सन्निधेरन्यवस्तुषु ।
-</div>
+विशिष्टत्वं स्वजातेः स्याद् विभूत्याख्यानि तानि तु ।
-</div>
+ब्रह्मनामा ब्रह्मगतः सर्वदैवतसञ्चयात् ।
-</div>
+आधिक्यहेतुर्भगवान् सामस्थः सामनामकः ।
+आधिक्यहेतुर्वेदेभ्यस्तथाश्वत्थस्थितो हरिः ।
+उत्कर्षहेतुर्वृक्षेभ्यो य एवाश्वत्थनामकः'' ॥ इत्यादि विभूतितत्त्वे ।
+'केषु केषु च भावेषु'' इत्युक्तत्वाच्च ब्रह्मादिजीवेभ्योन्यदेव विभूतिरूपम् ।
+'द्विविधं वैभवं रूपं प्रत्यक्षं च तिरोहितम् ।
+कपिलव्यासकृष्णाद्यं प्रत्यक्षं वैभवं स्मृऽतम् ।
+भिन्नं ब्रह्मादिजीवेभ्यो जडेभ्यश्चापि तद्गतम् ।
+स्वजात्याधिक्यदं तेषां तत् तिरोहितवैभवम्'' ॥ इत्यादि च ।
+'आत्माततगुणत्वेन रवज्ञेयो यतो रविः ।
+उदवन्मेघचलनान्मरीचिः साम साम्यतः ।
+सुखात् सुखत्वात्तु शशी वेदो वेदनतो हरिः ।
+वासवर्ती वासवोसौ चेतोनेता तु चेतना ।
+पालकैर्वननीयत्वात् पवनो बोधनान्मनः ।
+पावकः शोधनान्मेरुरीरो यन्मास्य सागरः ।
+सारस्य गरणात् स्कन्दो जगतः स्कन्दनाद् भृगुः ।
+भर्जनाज्जपयज्ञश्च जातपो याज्य एव च ।
+अश्वाकारस्थितोश्वत्थ ऐरा श्रीश्च तदाश्रयः ।
+ऐरावतो नराणां यद् दद्यात् सर्वं स नारदः ।
+ह्रीश्रीसमाश्रयत्वाच्च हिमालय इतीरितः ।
+वर्ज्यत्वादरिभिर्वज्रो वैनतेयो नतास्पदः ।
+वासुकिर्वाससुखदः कन्दर्पः सुखभेदपः ।
+अर्यमा ज्ञेयमातृत्वात् काल आकालनादपि ।
+वरुणो वरणाद् द्वन्द्वो द्विरूपोन्तर्बहिर्यतः ।
+मकरो मानकर्तृत्वाद् यमः संयमनाद् विभुः ।
+प्रह्लादः स महानन्दो मृगेन्द्रो मृगयत्पतिः ।
+जाह्नवी जहतां स्थानमध्यात्मं चात्मनां पतिः ।
+विद्या ज्ञप्तिस्वरूपत्वाद् वादो वाच्यत्वतो हरिः ।
+कीर्त्यो वक्ताश्रयः कीर्तिर्वाक् श्रीरिति च नामतः ।
+स्मरणीयः स्मृऽतिर्मेधा क्षमारूपस्तथेर्यते ।
+द्यूतं क्रीडापरत्वाच्च गायत्री त्राति गायकान् ।
+सत्त्वं साधुगुणत्वाच्च दण्डनाद्दण्ड उच्यते ।
+बृहत्सारोप्यमेयश्च बृहत्सामोशनोशतेः ।
+शुभाशुभज्ञानकरः कुसुमाकर ईरितः ।
+ज्ञानं ज्ञानात्मतो मौनं मुनीड््यो नीतिरानयन् ।
+मार्गाणामन्तगत्वात्तु मार्गशीर्षः प्रकीर्तितः ।
+सुखं पिबन् लीलयैव कपिलो व्यास एव च ।
+विशिष्टत्वाद् विष्णुनामा विशिष्टप्राणसौख्यतः ।
+एवं नानागुणैर्विष्णुर्नानानामभिरीरितः ।
+नानाप्राण्यादिसंस्थश्च विभूतिरिति शब्दितः ।
+शश्यादिषु विजातीयस्वाम्यदः सारदः क्वचित् ।
+शर्वादिषु सजातीयश्रैष्ठ्यदत्वेन संस्थितः ।
+शक्रोशनार्जुनाद्येषु सजातीयैकदेशतः ।
+देवेष्वभ्यधिको ब्रह्मा यतो विष्णोरनन्तरः ।
+कवित्वादिगुणेष्वेवं यत्समो नास्ति कश्चन ।
+तथा भीमश्च पार्थेषु ज्ञानं यज्ञेषु चोत्तमम् ।
+सुदर्शनश्चायुधेषु वेदेष्वृग्वेद एव च'' ॥ इत्यादि विभूतितत्त्वे ।
+क्वचित् साम्न आधिक्यमभिमान्यपेक्षया 'ऋचः श्रीर्गीरुमाद्याश्च साम्नः प्राणशिवादयः'' इत्याद्यभिमानिभेदात् । तत्रापि यथायोग्यम् ।
+॥ २१-४० ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C08_V13" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन् मामनुस्मरन् ।</span>
-<span class="shloka-line">यः प्रयाति त्यजन् देहं स याति परमां गतिम्॥१३ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C10_V41
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C10
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा ।
+| verse_lines  = यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा ।;तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोंशसम्भवम्॥४१ ॥
+| verse_line2  = तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोंशसम्भवम्॥४१ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C08_V13_B01" data-verse="BGT_C08_V13">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C10_V41" data-block-id="bhashya-BGT_C10_V41">
-<p>एकाक्षरवाच्यत्वादेकाक्षरं परं ब्रह्म ॥ १३ ॥</p>
+{{Bhashyam
-</div>
+| verse_id = BGT_C10_V41
+| id       = BGT_C10_V41_B01
+| text     = मम तेजोंशेन संयुक्तं भवति ॥ ४१ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C08_V14" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः ।</span>
-<span class="shloka-line">तस्याहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः॥१४ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C10_V42
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C10
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = अथवा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन ।
+| verse_lines  = अथवा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन ।;विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नं एकांशेन स्थितो जगत्॥४२ ॥
+| verse_line2  = विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नं एकांशेन स्थितो जगत्॥४२ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C08_V15" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे विभूतियोगो नाम दशमोध्यायः ॥</div>
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् ।</span>
-<span class="shloka-line">नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिदि्धं परमां गताः॥१५ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C08_V16" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये दशमोध्यायः ॥</div>
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">आब्रह्मभवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोर्जुन ।</span>
-<span class="shloka-line">मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते॥१६ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C08_V16_B01" data-verse="BGT_C08_V16">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C10_V42" data-block-id="bhashya-BGT_C10_V42">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Tatvaviveka-id">'नियमाज्जन्मनोभावो मुक्तस्यैव तथापि तु । महर्लोकमतीतानां न जन्मांशलयौ विना । तत्राप्यवश्यं तत् स्थानं तैः क्षिप्रं पुनराप्यते'' ॥</span></span> इति पाद्मे ॥१६ ॥
+{{Bhashyam
-</div>
+| verse_id = BGT_C10_V42
+| id       = BGT_C10_V42_B01
+| text     = 'किं ज्ञातेन'' इति वक्ष्यमाणस्याधिकफलत्वज्ञापकमेव । अन्यथोक्तेरेव वैयर्थ्यात् ।
+'अन्याधिक्यज्ञापनार्थं शुभं चाक्षिप्यते क्वचित् ।
+न तावतास्य निन्द्यत्वं ज्ञेयैवान्यवरिष्ठता ।
+उभयं मिलितं चैव ततोप्यधिकशोभनम्'' ॥ इति च ॥४२ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C08_V17" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद्ब्रह्मणो विदुः ।</span>
-<span class="shloka-line">रात्रिं युगसहस्रान्तां तेहोरात्रविदो जनाः॥१७ ॥</span>
-</div>
 </div>
+<span id="gr-C11" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="एकादशोऽध्यायः"></span>
+== एकादशोऽध्यायः ==
+<div class="introduction" id="BGT_C11_I01" data-block-id="BGT_C11_I01" data-verse="BGT_C11">
+<div class="introduction-line">था श्रुते ध्यानं कर्तुं शक्यं तथा स्वरूपस्थितिरनेनाध्यायेनोच्यते-</div>
 </div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C08_V17_B01" data-verse="BGT_C08_V17">
+<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>
-<p>सहस्रमिति बह्वेव । ब्रह्मणः परब्रह्मणः ।</p>
-<p>'अव्यक्ताद् व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे रात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसञ्ज्ञके'' ॥ इति वाक्यशेषात् ।</p>
-<p>नहि विरिञ्चाहन्येव सर्वव्यक्तलयः ।</p>
-<p>'नित्यस्यापि हरेः कालो द्विपरार्धात्मकस्त्वयम् ।</p>
-<p>अहःश्चासौ(श्वासो) निमेषश्चेत्यप्रवृत्त्योपचर्यते'' ॥ इति च ॥१७ ॥</p>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C08_V18" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C11_V01
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">अव्यक्ताद्व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C11
-<span class="shloka-line">रात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसञ्ज्ञके॥१८ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसञ्ज्ञितम् ।
-</div>
+| verse_lines  = मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसञ्ज्ञितम् ।;यत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोयं विगतो मम॥१ ॥
-</div>
+| verse_line2  = यत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोयं विगतो मम॥१ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C08_V19" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C11_V02
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C11
-<span class="shloka-line">रात्र्यागमेवशः पार्थ प्रभवत्यहरागमे॥१९ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया ।
-</div>
+| verse_lines  = भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया ।;त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम्॥२ ॥
-</div>
+| verse_line2  = त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम्॥२ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C08_V20" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C11_V03
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">परस्तस्मात्तुभावोन्योव्यक्तोव्यक्तात्सनातनः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C11
-<span class="shloka-line">यः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति॥२० ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = एवमेतद्यथात्थ त्वमात्मानं परमेश्वर ।
-</div>
+| verse_lines  = एवमेतद्यथात्थ त्वमात्मानं परमेश्वर ।;द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम॥३ ॥
-</div>
+| verse_line2  = द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम॥३ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C08_V21" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C11_V04
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">अव्यक्तोक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C11
-<span class="shloka-line">यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम॥२१ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = मन्यसे यदि तच्छक्यं मया द्रष्टुमिति प्रभो ।
-</div>
+| verse_lines  = मन्यसे यदि तच्छक्यं मया द्रष्टुमिति प्रभो ।;योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयात्मानमव्ययम्॥४ ॥
-</div>
+| verse_line2  = योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयात्मानमव्ययम्॥४ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C08_V22" type="shloka" data-doc="BGT">
+<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया ।</span>
-<span class="shloka-line">यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम्॥२२ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C08_V23" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C11_V05
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्तिं चैव योगिनः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C11
-<span class="shloka-line">प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ॥२३ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोथ सहस्रशः ।
-</div>
+| verse_lines  = पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोथ सहस्रशः ।;नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च॥५ ॥
-</div>
+| verse_line2  = नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च॥५ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C08_V23_B01" data-verse="BGT_C08_V23">
+{{VerseBlock
-<p>यत्र कालाभिमानिदेवतासु मृत्यनन्तरं प्रयाताः । अग्निर्ज्योतिर्धूमानामकालाभिमानित्वेपि कालप्राचुर्यात् काल इत्युच्यते ॥ २३ ॥</p>
+| verse_id     = BGT_C11_V06
-</div>
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C11
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = पश्यादित्यान्वसून् रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा ।
+| verse_lines  = पश्यादित्यान्वसून् रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा ।;बहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याश्चर्याणि भारत॥६ ॥
+| verse_line2  = बहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याश्चर्याणि भारत॥६ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C08_V24" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C11_V07
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C11
-<span class="shloka-line">तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः॥२४ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम् ।
-</div>
+| verse_lines  = इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम् ।;मम देहे गुडाकेश यच्चान्यद्द्रष्टुमिच्छसि॥७ ॥
-</div>
+| verse_line2  = मम देहे गुडाकेश यच्चान्यद्द्रष्टुमिच्छसि॥७ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C08_V25" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C11_V08
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C11
-<span class="shloka-line">तत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते॥२५ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा ।
-</div>
+| verse_lines  = न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा ।;दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम्॥८ ॥
-</div>
+| verse_line2  = दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम्॥८ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C08_V26" type="shloka" data-doc="BGT">
+<blockquote class="uvaaca">सञ्जय उवाच</blockquote>
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते ।</span>
-<span class="shloka-line">एकया यात्यनावृत्तिमन्ययावर्तते पुनः॥२६ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C08_V26_B01" data-verse="BGT_C08_V26">
+{{VerseBlock
-<p>'अग्निर्ज्योतिरिति द्वेधा वह्नेः पुत्रो व्यवस्थितः । तं प्राप्य याति ब्रह्मिष्ठो दिवसाद्यभिमानिनः'' ॥ इति सत्तत्त्वे । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">तत्कालमरणविवक्षायामग्निज्योतिर्धूमानामयोगः । 'अथ यो दक्षिणे प्रमीयते पितॄणामेव महिमानं गत्वा चन्द्रमसः सायुज्यं गच्छत्येतौ वै सूर्याचन्द्रमसोर्महिमानौ ब्राह्मणो विद्वानभिजयति तस्माद् ब्रह्मणो महिमानमाप्नोति'' इति विदुषो दक्षिणायनमरणेप्यपुनरावृत्त्या ब्रह्मप्राप्तिश्रुतेः । 'विद्वान् ब्रह्म समाप्नोति यत्र तत्र मृतोपि सन्''</span></span> इति च पाद्मे ॥ २४-२६ ॥</p>
+| verse_id     = BGT_C11_V09
-</div>
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C11
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = एवमुक्त्वा ततो राजन्महायोगेश्वरो हरिः ।
+| verse_lines  = एवमुक्त्वा ततो राजन्महायोगेश्वरो हरिः ।;दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम्॥९ ॥
+| verse_line2  = दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम्॥९ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C08_V27" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C11_V10
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">नैते सृती पार्थ जानन् योगी मुह्यति कश्चन ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C11
-<span class="shloka-line">तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन ॥२७ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = अनेकवक्त्रनयनमनेकाद्भुतदर्शनम् ।
-</div>
+| verse_lines  = अनेकवक्त्रनयनमनेकाद्भुतदर्शनम् ।;अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम्॥१० ॥
-</div>
+| verse_line2  = अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम्॥१० ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C08_V28" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C11_V11
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">वेदेषु यज्ञेषु तपःसु चैव दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C11
-<span class="shloka-line">अत्येति तत्सर्वमिदं विदित्वा योगी परं स्थानमुपैति चाद्यम् ।</span>
+| verse_type   = shloka
-<span class="shloka-line">॥२८ ॥</span>
+| verse_line1  = दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम् ।
-</div>
+| verse_lines  = दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम् ।;सर्वाश्चर्यमयं देवं अनन्तं विश्वतो मुखम्॥११ ॥
-</div>
+| verse_line2  = सर्वाश्चर्यमयं देवं अनन्तं विश्वतो मुखम्॥११ ॥
-</div>
+}}
-<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे अक्षरब्रह्मयोगो नाम अष्टमोध्यायः ॥</div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C11_V12
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C11
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता ।
+| verse_lines  = दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता ।;यदि भाः सदृशी सा स्याद्भासस्तस्य महात्मनः॥१२ ॥
+| verse_line2  = यदि भाः सदृशी सा स्याद्भासस्तस्य महात्मनः॥१२ ॥
+}}
-<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये अष्टमोध्यायः ॥</div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C11_V13
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C11
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा ।
+| verse_lines  = तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा ।;अपश्यद्देवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा॥१३ ॥
+| verse_line2  = अपश्यद्देवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा॥१३ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C08_V28_B01" data-verse="BGT_C08_V28">
+{{VerseBlock
-<p>'मार्गौ ब्रह्म च यः पश्येत् साक्षादेवापरोक्षतः ।</p>
+| verse_id     = BGT_C11_V14
-<p>सर्वपुण्यातिगोमुह्यन् यात्यसौ ब्रह्म तत् परम्'' ॥ इति च ।॥ २७-२८ ॥</p>
+| document_id  = BGT
-</div>
+| chapter_id   = BGT_C11
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनञ्जयः ।
+| verse_lines  = ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनञ्जयः ।;प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभाषत॥१४ ॥
+| verse_line2  = प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभाषत॥१४ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-== नवमोऽध्यायः ==
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C11_V14" data-block-id="bhashya-BGT_C11_V14">
-<div class="adhyaya-block" data-doc="BGT" data-chap="9">
+{{Bhashyam
-<p class="adhyaya-trans">नवमोऽध्यायः</p>
+| verse_id = BGT_C11_V14
-</div>
+| id       = BGT_C11_V14_B01
-<div class="introduction" id="BGT_C09_I01" data-verse="BGT_C09">
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahme-id">'आत्मानमव्ययम्'' 'परमं रूपमैश्वरम्'' 'सर्वाश्चर्यमयं देवमनन्तं विश्वतो-मुखम्'' इत्यादिरूपविशेषणाच्च रूपस्येश्वरसाक्षात्स्वरूपत्वं नित्यत्वं तत एव चिदानन्दाद्यात्मकत्वं च सिद्धम् । 'मम देहे'' इत्युक्तत्वाच्चादित्यादीनां भेदः सिद्धः । 'मे रूपाणि'' 'सर्वतोनन्तरूपम्'' इत्यादेः 'द्रष्टुमिच्छामि ते रूपम्'' इत्यादेश्चैकस्यैवाभिन्नानन्तरूपत्वं च ।<br/>'एकं रूपं हरेर्नित्यमचिन्त्यैश्वर्ययोगतः ।<br/>बहुसङ्ख्यागोचरं च विशेषादेव केवलम् ।<br/>अभावो यत्र भेदस्य प्रमाणावसितो भवेत् ।<br/>विशेषनामा तत्रैव विशेषव्यवहारवान् ।<br/>विशेषोपि स्वरूपं स स्वनिर्वाहक एव च ।<br/>द्रव्यात्मना स नित्योपि विशेषात्मैव जायते ।<br/>नित्या एव विशेषाश्च केचिदेवं द्विधैव सः ।<br/>वस्तुस्वरूपमस्त्येवेत्येवमादिष्वभेदिनः ।<br/>विशेषोनुभवादेव ज्ञायते सर्ववस्तुषु ।<br/>नचाविशेषितं किञ्चिद् वाच्यं लक्ष्यं तथा मितम् ।<br/>विशिष्टस्य स्वतोन्यत्वे स्वस्यामेयत्वहेतुतः ।<br/>नैव ज्ञेयं विशिष्टं च मानाभावाच्च नो भवेत् ।<br/>स्वयमित्यपि हि स्वत्वविशेषेण विवर्जितम् ।<br/>न ज्ञेयं तद्विशेष्यं च तथैवेत्यनवस्थितिः ।<br/>अभेदे न विरोधोस्ति ज्ञाताज्ञातं यतोखिलम् ।<br/>तदेव ज्ञातरूपेण ज्ञातमज्ञातमन्यथा ।<br/>अभिन्नस्य विशिष्टत्वान्न दोषद्वयमप्युत ।<br/>एकत्वानुभवाच्चैव विशेषानुभवादपि ।<br/>तज्ज्ञानानुभवाच्चैव न दोषद्वयसम्भवः ।<br/>भेदाभेदौ च तेनैव (तौ नैव) कर्तृभोक्तृविशेषणे ।<br/>मदन्य इत्यनुभवो यतो नैवास्ति कस्यचित् ।<br/>भेदो विशेषणस्यापि नान्तरस्य क्वचिद् भवेत् ।<br/>शुद्धस्वरूप इत्यादावभेदस्यैव दर्शनात् ।<br/>अपृथग्दृष्टिनियमाद् बलज्ञानादिकस्य च ।<br/>ऐक्यं बाह्यविशेषाणां पृथग्दृष्ट्यैव तन्न तु ।<br/>विशेषहेत्वभावेपि द्वैविध्यं कल्प्यते यदि ।<br/>कल्पनागौरवाद्यास्तु दोषास्तत्रातिसङ्गताः ।<br/>नैकत्वं वापि नानात्वं नियमादस्त्यचेतने ।<br/>भेदाभेदावनुभवादतस्तत्रान्यथागतेः ।<br/>एको मदन्यतोन्यश्चेत्येवमेव व्यवस्थितौ ।<br/>भेदाभेदौ चेतनेषु तस्मान्नैकप्रकारता ।<br/>एकमित्येव यज्ज्ञातं बहुत्वेनैव तत् पुनः ।<br/>पटाद्यं ज्ञायते यस्माद् भेदाभेदौ कुतो न तत् ।<br/>तन्तुभ्योन्यः पटः साक्षात् कस्य दृष्टिपथं गतः ।<br/>अनन्यश्चेत् तन्तुभावे पटाभावः कुतो भवेत् ।<br/>न चात्मनि विशेषोत्र दृष्टान्तत्वं गमिष्यति ।<br/>शुद्धोहम्प्रत्ययो यस्मात् तत्राभेदप्रदर्शकः ।<br/>अत्रावयवभेदेन स्यादेव ह्यनवस्थितिः ।<br/>न चानवयवं वस्तु क्वचित् स्यान्मानगोचरम् ।<br/>पूर्वापरादिभेदेन यतोंशोस्यावगम्यते ।<br/>उपाधिरप्येकदेशसम्बद्धः सन्तमेव हि ।<br/>ज्ञापयेद् भेदमखिलं ग्रसन् स विभजेत् कथम् ।<br/>तस्माद् गुणादिकमपि नास्त्यनंशतया क्वचित् ।<br/>भावाभावव्यवहृतेर्विद्यमानेपि वस्तुनि ।<br/>भेदाभेदौ गुणादेश्च जडे वस्तुनि संस्थितौ ।<br/>चेतने शक्तिरूपेण गुणादेर्भाव इष्यते ।<br/>सुप्तोयं बलवान् विद्वानित्यादिव्यवहारतः ।<br/>नचैवं शक्तिरूपेण जडे व्यवहृतिः क्वचित् ।<br/>एकमेवाद्वितीयं तन्नेह नानास्ति किञ्चन ।<br/>मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति ।<br/>यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति ।<br/>एवं धर्मान् पृथक् पश्यंस्तानेवानुविधावति ।<br/>इत्यादिश्रुतिमानाच्च परमैश्वर्यतस्तथा ।<br/>सर्वं तु घटते विष्णौ यत् कल्याणगुणात्मकम्'' ॥</span></span> इत्यादि ब्रह्मतर्के ।<br/>॥ १-१४ ॥
-<p>सप्तमाध्यायोक्तं स्पष्टयत्यस्मिन्नध्याये-</p>
+}}
-</div>
-<div class="introduction" id="BGT_C09_I02" data-verse="BGT_C09">
-<p>सप्तमोक्तं प्रपञ्चयति ।</p>
 </div>
+<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>
-<div class="verse" id="BGT_C09_V01" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C11_V15
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C11
-<span class="shloka-line">ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेशुभात्॥१ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = पश्यामि देवांस्तव देव देहे सर्वांस्तथा भूतविशेषसङ्घान् ।
-</div>
+| verse_lines  = पश्यामि देवांस्तव देव देहे सर्वांस्तथा भूतविशेषसङ्घान् ।;ब्रह्माणमीशं कमलासनस्थं ऋषींश्च सर्वान् उरगांश्च दिव्यान्॥ १५ ॥
-</div>
+| verse_line2  = ब्रह्माणमीशं कमलासनस्थं ऋषींश्च सर्वान् उरगांश्च दिव्यान्॥ १५ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C11_V15" data-block-id="bhashya-BGT_C11_V15">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C11_V15
+| id       = BGT_C11_V15_B01
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">कमलासने ब्रह्मणि स्थितं रुद्रम्'विष्णुं समाश्रितो ब्रह्मा ब्रह्मणोङ्कगतो हरः ।<br/>हरस्याङ्गविशेषेषु देवाः सर्वेपि संस्थिताः'' ॥</span></span> इति पाद्मे ॥१५ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C09_V02" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमम् ।</span>
-<span class="shloka-line">प्रत्यक्षावगमं धर्म्यं सुसुखं कर्तुमव्ययम्॥२ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C11_V16
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C11
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं पश्यामि त्वां सर्वतोनन्तरूपम् ।
+| verse_lines  = अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं पश्यामि त्वां सर्वतोनन्तरूपम् ।;नान्तं न मध्यं न पुनस्तवादिं पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप॥ १६ ॥
+| verse_line2  = नान्तं न मध्यं न पुनस्तवादिं पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप॥ १६ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C11_V17
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C11
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च तेजोराशिं सर्वतो दीप्तिमन्तम् ।
+| verse_lines  = किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च तेजोराशिं सर्वतो दीप्तिमन्तम् ।;पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्ताद्दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम्॥ १७ ॥
+| verse_line2  = पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्ताद्दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम्॥ १७ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C09_V03" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C11_V18
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">अश्रद्दधानाः पुरुषा धर्मस्यास्य परन्तप ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C11
-<span class="shloka-line">अप्राप्य मां निवर्तन्ते मृत्युसंसारवर्त्मनि॥३ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।
-</div>
+| verse_lines  = त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।;त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्तासनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे॥ १८ ॥
-</div>
+| verse_line2  = त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्तासनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे॥ १८ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C09_V04" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C11_V19
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C11
-<span class="shloka-line">मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः॥४ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्यमनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम् ।
-</div>
+| verse_lines  = अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्यमनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम् ।;पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रं स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम्॥ १९ ॥
-</div>
+| verse_line2  = पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रं स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम्॥ १९ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C09_V05" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C11_V20
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C11
-<span class="shloka-line">भूतभृन्न च भूतस्थो ममात्मा भूतभावनः॥५ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः ।
-</div>
+| verse_lines  = द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः ।;दृष्ट्वाद्भुतं रूपमुग्रं तवेदं लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन्॥ २० ॥
-</div>
+| verse_line2  = दृष्ट्वाद्भुतं रूपमुग्रं तवेदं लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन्॥ २० ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C09_V06" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C11_V20" data-block-id="bhashya-BGT_C11_V20">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C11_V20
-<span class="shloka-line">यथाकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान् ।</span>
+| id       = BGT_C11_V20_B01
-<span class="shloka-line">तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय॥६ ॥</span>
+| text     = द्यावापृथिव्योरन्तरमेकेनैव रूपेण व्याप्तम् । 'नान्तं न मध्यम्'' इत्युक्त-त्वात् पुनः 'अनादिमध्यान्तम्'' इति गुणानन्त्यापेक्षया । 'त्वया ततं विश्वमनन्तरूप'' इति कालापेक्षया । स्वयमन्तं विद्यमानमपि न पश्यतीत्याशङ्क्य 'त्वया ततं विश्वम्'' इत्याह । अन्यत् तात्पर्यज्ञापनायाभ्यासरूपम् । 'सर्वं समाप्नोषि ततोसि सर्वः'' इति 'सर्वं खल्विदं ब्रह्म'' इत्यादिषु सर्वशब्दव्याख्यानरूपम् ।
-</div>
+'त्रिलोकेषु स्थितैर्भक्तैरर्जुनाय प्रदर्शितम् ।
-</div>
+दृष्टं विष्णोर्विश्वरूपं स्वयोग्यत्वानुरूपतः ।
-</div>
+प्रायः सहैव पार्थेन प्रायो भीताश्च तेखिलाः ।
+दर्शनाभ्यासतो दृष्टिरानन्दोद्रेकता भवेत् ।
+तस्मिन् काले तु भूमेश्च भारहारार्थमुद्यमात् ।
+उग्रत्वमिव सर्वत्र न भीतिर्ब्रह्मदर्शिनाम् ।
+अर्जुनादधिका ये तु तेषां भीतिर्न चाभवत् ।
+श्रीब्रह्मरुद्रपूर्वाणां कृष्णाया भीमरामयोः'' ॥ इत्याग्नेयवचनात् ।
+'दृष्ट्वाद्भुतं रूपम्'' इत्यादि युज्यते ॥ १९,२० ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C09_V07" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृतिं यान्ति मामिकाम् ।</span>
-<span class="shloka-line">कल्पक्षये पुनस्तानि कल्पादौ विसृजाम्यहम्॥७ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C11_V21
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C11
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = अमी हि त्वां सुरसङ्घा विशन्ति केचिद्भीताः प्राञ्जलयो गृणन्ति ।
+| verse_lines  = अमी हि त्वां सुरसङ्घा विशन्ति केचिद्भीताः प्राञ्जलयो गृणन्ति ।;स्वस्तीत्युक्त्वा महर्षिसिद्धसङ्घाः स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिः॥ २१ ॥
+| verse_line2  = स्वस्तीत्युक्त्वा महर्षिसिद्धसङ्घाः स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिः॥ २१ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C09_V08" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C11_V22
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य विसृजामि पुनः पुनः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C11
-<span class="shloka-line">भूतग्राममिमं कृत्स्नमवशं प्रकृतेर्वशात्॥८ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या विश्वेश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च ।
-</div>
+| verse_lines  = रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या विश्वेश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च ।;गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घा वीक्षन्ते त्वां विस्मिताश्चैव सर्वे॥ २२ ॥
-</div>
+| verse_line2  = गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घा वीक्षन्ते त्वां विस्मिताश्चैव सर्वे॥ २२ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C09_V09" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C11_V23
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">न च मां तानि कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C11
-<span class="shloka-line">उदासीनवदासीनमसक्तं तेषु कर्मसु॥९ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = रूपं महत्ते बहुवक्त्रनेत्रं महाबाहो बहुबाहूरुपादम् ।
-</div>
+| verse_lines  = रूपं महत्ते बहुवक्त्रनेत्रं महाबाहो बहुबाहूरुपादम् ।;बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथितास्तथाहम्॥ २३ ॥
-</div>
+| verse_line2  = बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथितास्तथाहम्॥ २३ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C09_V09_B01" data-verse="BGT_C09_V09">
+{{VerseBlock
-<p>'विष्णुगान्यप्यतत्स्थानि भूतान्येष ह्यसङ्गतः'' इति च । ममात्मा मम देह एव । तदनन्यत्वात् । देहस्याचेतनत्वाशङ्कानिवृत्तये 'ममात्मा'' इत्याह ॥ ४-९ ॥</p>
+| verse_id     = BGT_C11_V24
-</div>
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C11
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = नभःस्पृशं दीप्तमनेकवर्णं व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम् ।
+| verse_lines  = नभःस्पृशं दीप्तमनेकवर्णं व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम् ।;दृष्ट्वा हि त्वां प्रव्यथितान्तरात्मा धृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो॥ २४ ॥
+| verse_line2  = दृष्ट्वा हि त्वां प्रव्यथितान्तरात्मा धृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो॥ २४ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C09_V10" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C11_V25
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">मयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C11
-<span class="shloka-line">हेतुनानेन कौन्तेय जगद्विपरिवर्तते॥१० ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि दृष्ट्वैव कालानलसन्निभानि ।
-</div>
+| verse_lines  = दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि दृष्ट्वैव कालानलसन्निभानि ।;दिशो न जाने न लभे च शर्म प्रसीद देवेश जगन्निवास॥ २५ ॥
-</div>
+| verse_line2  = दिशो न जाने न लभे च शर्म प्रसीद देवेश जगन्निवास॥ २५ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C09_V10_B01" data-verse="BGT_C09_V10">
+{{VerseBlock
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'अध्यक्षोधिपतिः प्रोक्तो यदक्षाण्यस्य चोपरि'' ।</span></span> इति शब्दनिर्णये ।॥१० ॥
+| verse_id     = BGT_C11_V26
-</div>
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C11
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः सर्वे सहैवावनिपालसङ्घैः ।
+| verse_lines  = अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः सर्वे सहैवावनिपालसङ्घैः ।;भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस्तथासौ सहास्मदीयैरपि योधमुख्यैः॥ २६ ॥
+| verse_line2  = भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस्तथासौ सहास्मदीयैरपि योधमुख्यैः॥ २६ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C09_V11" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C11_V27
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C11
-<span class="shloka-line">परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम्॥११ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति दंष्ट्राकरालानि भयानकानि ।
-</div>
+| verse_lines  = वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति दंष्ट्राकरालानि भयानकानि ।;केचिद्विलग्ना दशनान्तरेषु सन्दृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमाङ्गैः॥ २७ ॥
-</div>
+| verse_line2  = केचिद्विलग्ना दशनान्तरेषु सन्दृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमाङ्गैः॥ २७ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C09_V12" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C11_V28
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C11
-<span class="shloka-line">राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहिनीं श्रिताः॥१२ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = यथा नदीनां बहवोम्बुवेगाः समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति ।
-</div>
+| verse_lines  = यथा नदीनां बहवोम्बुवेगाः समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति ।;तथा तवामी नरलोकवीरा विशन्ति वक्त्राण्यभिविज्वलन्ति॥ २८ ॥
-</div>
+| verse_line2  = तथा तवामी नरलोकवीरा विशन्ति वक्त्राण्यभिविज्वलन्ति॥ २८ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C09_V13" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C11_V29
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C11
-<span class="shloka-line">भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम्॥१३ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतङ्गा विशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः ।
-</div>
+| verse_lines  = यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतङ्गा विशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः ।;तथैव नाशाय विशन्ति लोका- स्तवापि वक्त्राणि समृद्धवेगाः॥ २९ ॥
-</div>
+| verse_line2  = तथैव नाशाय विशन्ति लोका- स्तवापि वक्त्राणि समृद्धवेगाः॥ २९ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C09_V14" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C11_V30
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C11
-<span class="shloka-line">नमस्यन्तश्च मां भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते॥१४ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्तात्- लोकान् समग्रान्वदनैर्ज्वलद्भिः ।
-</div>
+| verse_lines  = लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्तात्- लोकान् समग्रान्वदनैर्ज्वलद्भिः ।;तेजोभिरापूर्य जगत्समग्रं भासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो॥ ३० ॥
-</div>
+| verse_line2  = तेजोभिरापूर्य जगत्समग्रं भासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो॥ ३० ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C09_V14_B01" data-verse="BGT_C09_V14">
+{{VerseBlock
-<p>मानुषीं मनुष्यसदृशीम् 'तन्वा विष्णुरनन्योपि स्वाधीनत्वात् तदाश्रितः'' । इति च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhavishyath-id">'ब्रह्मरुद्ररमादीनां साम्यदृष्टिरनन्यता । प्रादुर्भावगतस्यापि दोषदृष्टिरपूर्णता । धर्मदेहावतारादेर्भेददृष्टिश्च सङ्करः । अवतारेष्विति ज्ञेयमवज्ञानं जनार्दने । सर्वं मोघं शुभं तस्य योवजानाति केशवम् । अवरं याति च तमः प्रादुर्भावगतोप्यतः । ज्ञेयः केवलचिद्देहो विदोषः पूर्णसद्गुणः'' ॥</span></span> इति च भविष्यत्पर्वणि ॥ ११-१४ ॥</p>
+| verse_id     = BGT_C11_V31
-</div>
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C11
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = आख्याहि मे को भवानुग्ररूपो नमोस्तु ते देववर प्रसीद ।
+| verse_lines  = आख्याहि मे को भवानुग्ररूपो नमोस्तु ते देववर प्रसीद ।;विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमाद्यं न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम्॥ ३१ ॥
+| verse_line2  = विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमाद्यं न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम्॥ ३१ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C09_V15" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C11_V31" data-block-id="bhashya-BGT_C11_V31">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C11_V31
-<span class="shloka-line">ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते ।</span>
+| id       = BGT_C11_V31_B01
-<span class="shloka-line">एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतोमुखम्॥१५ ॥</span>
+| text     = मुक्ताः सुरसङ्घा विशन्ति । 'प्रवेशो निर्गमश्चैव मुक्तानां स्वेच्छया भवेत्'' । इति हि ब्रह्माण्डे ॥ २१-२५ ॥
-</div>
+अन्यचेष्टां कुर्वतामपि भगवच्चेष्टयैव प्रलये प्रजानां प्रवेशवत् प्रवेशो युज्यते । सेनामध्यतो भगवन्मुखानामुभयाभिमुखत्वाच्चोभे सेने तत्र प्रविशतः । ये तु तस्मिन्नेव मुहूर्ते मरिष्यन्ति तेषां दशनान्तरेषु चूर्णितमपि शिरः सूक्ष्मदृष्टिगोचरत्वान्मानुषदृष्ट्या तथा न दृश्यते । यथा भिन्नमपि घटादिकं यावत् पृथङ्ग् न पतति तावन्मन्ददृष्टीनां न ज्ञायते । यथा पुरूरवसो जराश्विभ्यामेव दृष्टा ॥ २६-३० ॥
-</div>
+विशेषगुणकर्मविषय एव प्रश्नः । 'विष्णो'' इति सम्बोधनात् ॥ ३१ ॥
-</div>
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C09_V15_B01" data-verse="BGT_C09_V15">
-<p>'एकमूर्तिश्चतुर्मूर्तिरथवा पञ्चमूर्तिकः ।</p>
-<p>द्वादशादिप्रभेदो वा पूज्यते सज्जनैर्हरिः'' ॥ इति च ॥१५ ॥</p>
 </div>
+<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>
-<div class="verse" id="BGT_C09_V16" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C11_V32
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">अहं क्रतुरहं यज्ञः स्वधाहमहमौषधम् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C11
-<span class="shloka-line">मन्त्रोहमहमेवाज्यमहमग्निरहं हुतम्॥१६ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = कालोस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान् समाहर्तुमिह प्रवृत्तः ।
-</div>
+| verse_lines  = कालोस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान् समाहर्तुमिह प्रवृत्तः ।;ऋतेपि त्वा न भविष्यन्ति सर्वे येवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः॥ ३२ ॥
-</div>
+| verse_line2  = ऋतेपि त्वा न भविष्यन्ति सर्वे येवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः॥ ३२ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C09_V17" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C11_V32" data-block-id="bhashya-BGT_C11_V32">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C11_V32
-<span class="shloka-line">पिताहमस्य जगतो माता धाता पितामहः ।</span>
+| id       = BGT_C11_V32_B01
-<span class="shloka-line">वेद्यं पवित्रमोङ्कार ऋक्साम यजुरेव च॥१७ ॥</span>
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahavaraha-id">'कालः कलितसम्पूर्णसद्गुणत्वाज्जनार्दनः ।<br/>संहारात् सर्ववित्त्वाद् वा सर्वविद्रावणेन वा'' ॥</span></span>इति महावराहे ।<br/>अपिशब्देन भ्रात्रादीन् अपि ऋते ॥३२ ॥
-</div>
+}}
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C09_V18" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">गतिर्भर्ता प्रभुः साक्षी निवासः शरणं सुहृत् ।</span>
-<span class="shloka-line">प्रभवः प्रलयः स्थानं निधानं बीजमव्ययम्॥१८ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C11_V33
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C11
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्व जित्वा शत्रून् भुङ्क्ष्व राज्यं समृद्धम् ।
+| verse_lines  = तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्व जित्वा शत्रून् भुङ्क्ष्व राज्यं समृद्धम् ।;मयैवैते निहताः पूर्वमेव निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन्॥ ३३ ॥
+| verse_line2  = मयैवैते निहताः पूर्वमेव निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन्॥ ३३ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C09_V19" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C11_V34
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">तपाम्यहमहं वर्षं निगृह्णाम्युत्सृजामि च ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C11
-<span class="shloka-line">अमृतं चैव मृत्युश्च सदसच्चाहमर्जुन॥१९ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च कर्णं तथान्यानपि योधवीरान् ।
-</div>
+| verse_lines  = द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च कर्णं तथान्यानपि योधवीरान् ।;मया हतांस्त्वं जहि मा व्यथिष्ठा युध्यस्व जेतासि रणे सपत्नान्॥ ३४ ॥
-</div>
+| verse_line2  = मया हतांस्त्वं जहि मा व्यथिष्ठा युध्यस्व जेतासि रणे सपत्नान्॥ ३४ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C09_V19_B01" data-verse="BGT_C09_V19">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C11_V34" data-block-id="bhashya-BGT_C11_V34">
-<p>'अर्च्यत्वादृक्समत्वाच्च निजरूपेषु साम सः । याज्यत्वात् स यजुर्यज्ञः सार्वज्ञ्यात् पुरुषोत्तमः । 'क्रतुः कृतिस्वरूपत्वात् स्वधानन्यधृतो यतः । मानात् त्रातीति मन्त्रोयमुष्टानां निधिरौषधम् । आ ज्यायस्त्वादाज्यनामा दर्भोदरधरो यतः । अहूतत्वाद्धुतं चायमग्निर्नेतागतेर्यतः'' ॥ इत्यादि च । 'तत्तत्पदार्थभिन्नोपि तत्तन्नामैवमच्युतः । स्वातन्त्र्यात् सर्वकर्तृत्वात् गुणानन्त्याच्च केवलम्'' ॥ इति च । 'ओमित्याक्रियते यस्मादोङ्कारो भगवान् (हरिः) परः'' इति च । 'पातीति पिता मानान्माता यत् स पितुर्महान् । पितामहो निधातृत्वान्निधानं भीतरक्षणात् । शरणं व्यञ्जनाच्चैव बीजमित्युच्यते प्रभुः'' ॥ इति च । प्रलयकाले संहर्तृत्वात् प्रलयः । अन्यदापीति मृत्युः'प्राणगः प्राणधर्ता यदमृतं प्रविलापयन् । विश्वं प्रलय इत्युक्तो मृत्युरन्यत्र मारणात्'' ॥ इति च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'सत् साधुगुणपूर्णत्वादस्मान्नान्यो गुणाधिकः । यतोतोसदिति प्रोक्तं विष्ण्वाख्यं परमं पदम्'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये । ॥ १६-१९ ॥ त्रैविद्या मां सोमपाः पूतपापा यज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते । ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोकं अश्नन्ति दिव्यान् दिवि देवभोगान्॥ २० ॥</p>
+{{Bhashyam
-</div>
+| verse_id = BGT_C11_V34
+| id       = BGT_C11_V34_B01
+| text     = जयद्रथस्य पितुर्वरादेव विशेषः । निहताः निहतप्राया । पश्चादर्जुनेपि स्थित्वा स एव हनिष्यति ॥ ३४ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C09_V20" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं</span>
-<span class="shloka-line">क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति ।</span>
-<span class="shloka-line">एवं त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना</span>
-<span class="shloka-line">गतागतं कामकामा लभन्ते॥ २१ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+<blockquote class="uvaaca">सञ्जय उवाच</blockquote>
-<div class="verse" id="BGT_C09_V21" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C11_V35
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C11
-<span class="shloka-line">तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम्॥२२ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = एतच्छ्रुत्वा वचनं केशवस्य कृताञ्जलिर्वेपमानः किरीटी ।
-</div>
+| verse_lines  = एतच्छ्रुत्वा वचनं केशवस्य कृताञ्जलिर्वेपमानः किरीटी ।;नमस्कृत्वा भूय एवाह कृष्णं सगद्गदं भीतभीतः प्रणम्य॥ ३५ ॥
-</div>
+| verse_line2  = नमस्कृत्वा भूय एवाह कृष्णं सगद्गदं भीतभीतः प्रणम्य॥ ३५ ॥
+}}
+<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C11_V36
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C11
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = स्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्या जगत्प्रहृष्यत्यनुरज्यते च ।
+| verse_lines  = स्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्या जगत्प्रहृष्यत्यनुरज्यते च ।;रक्षांसि भीतानि दिशो द्रवन्ति सर्वे नमस्यन्ति च सिद्धसङ्घाः॥ ३६ ॥
+| verse_line2  = रक्षांसि भीतानि दिशो द्रवन्ति सर्वे नमस्यन्ति च सिद्धसङ्घाः॥ ३६ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C11_V37
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C11
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = कस्माच्च ते न नमेरन्महात्मन् गरीयसे ब्रह्मणोप्यादिकर्त्रे ॥ अनन्त देवेश जगन्निवास त्वमक्षरं सदसत्तत्परं यत्॥ ३७ ॥
+| verse_lines  = कस्माच्च ते न नमेरन्महात्मन् गरीयसे ब्रह्मणोप्यादिकर्त्रे ॥ अनन्त देवेश जगन्निवास त्वमक्षरं सदसत्तत्परं यत्॥ ३७ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C11_V38
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C11
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = त्वमादिदेवः पुरुषः पुराण- स्त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।
+| verse_lines  = त्वमादिदेवः पुरुषः पुराण- स्त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।;वेत्तासि वेद्यं च परं च धाम त्वया ततं विश्वमनन्तरूप॥ ३८ ॥
+| verse_line2  = वेत्तासि वेद्यं च परं च धाम त्वया ततं विश्वमनन्तरूप॥ ३८ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C11_V39
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C11
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = वायुर्यमोग्निर्वरुणः शशाङ्कः प्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च ।
+| verse_lines  = वायुर्यमोग्निर्वरुणः शशाङ्कः प्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च ।;नमो नमस्तेस्तु सहस्रकृत्वः पुनश्च भूयोपि नमो नमस्ते॥ ३९ ॥
+| verse_line2  = नमो नमस्तेस्तु सहस्रकृत्वः पुनश्च भूयोपि नमो नमस्ते॥ ३९ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C11_V39" data-block-id="bhashya-BGT_C11_V39">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C11_V39
+| id       = BGT_C11_V39_B01
+| text     = वायुर्बलज्ञानयोगात् शशाङ्कोतिसुखाङ्कितः ।
+इन्द्रः स परमैश्वर्यादिति नानाभिधो हरिः । इति च ॥३९ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C09_V22" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">येप्यन्यदेवता भक्ता यजन्ते श्रद्धयान्विताः ।</span>
-<span class="shloka-line">तेपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकम्॥२३ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C11_V40
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C11
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते नमोस्तु ते सर्वत एव सर्व ।
+| verse_lines  = नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते नमोस्तु ते सर्वत एव सर्व ।;अनन्तवीर्यामितविक्रमस्त्वं सर्वं समाप्नोषि ततोसि सर्वः॥ ४० ॥
+| verse_line2  = अनन्तवीर्यामितविक्रमस्त्वं सर्वं समाप्नोषि ततोसि सर्वः॥ ४० ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C11_V41
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C11
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं हे कृष्ण हे यादव हे सखेति ।
+| verse_lines  = सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं हे कृष्ण हे यादव हे सखेति ।;अजानता महिमानं तवेदं मया प्रमादात् प्रणयेन वापि॥ ४१ ॥
+| verse_line2  = अजानता महिमानं तवेदं मया प्रमादात् प्रणयेन वापि॥ ४१ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C11_V42
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C11
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = यच्चापहासार्थमसत्कृतोसि विहारशय्यासनभोजनेषु ।
+| verse_lines  = यच्चापहासार्थमसत्कृतोसि विहारशय्यासनभोजनेषु ।;एकोथवाप्यच्युत तत्समक्षं तत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम्॥ ४२ ॥
+| verse_line2  = एकोथवाप्यच्युत तत्समक्षं तत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम्॥ ४२ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C11_V42" data-block-id="bhashya-BGT_C11_V42">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C11_V42
+| id       = BGT_C11_V42_B01
+| text     = एकः सर्वोत्तमोप्यसत्कृतः । 'एकः सर्वाधिको ज्ञेय एष एव करोति यत्'' इति च ॥ ४२ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C09_V22_B01" data-verse="BGT_C09_V22">
-<p>'अनन्यदेवतायागाद् भक्त्युद्रेकादकामनात् ।</p>
-<p>सदा योगाच्च वैशिष्ट्यं त्रैविद्याद् वैष्णवादपि ।</p>
-<p>स्यादि्ध भागवतस्यैव तेन ब्रह्मादयोखिलाः ।</p>
-<p>अश्वमेधादिभिर्यज्ञैरपि केशवयाजिनः ।</p>
-<p>वैष्णवा इति बुद्ध्यैव मानयन्त्यन्यदेवताः ॥'' इत्याग्नेये ।</p>
-<p>'सम्यग्गुणगणज्ञानादुपासा पर्युपासना'' । इति च ॥ २०-२३ ॥</p>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C11_V43
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C11
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = पितासि लोकस्य चराचरस्य त्वमस्य पूज्यश्च गुरुर्गरीयान् ।
+| verse_lines  = पितासि लोकस्य चराचरस्य त्वमस्य पूज्यश्च गुरुर्गरीयान् ।;न त्वत्समोस्त्यभ्यधिकः कुतोन्यो लोकत्रयेप्यप्रतिमप्रभाव॥ ४३ ॥
+| verse_line2  = न त्वत्समोस्त्यभ्यधिकः कुतोन्यो लोकत्रयेप्यप्रतिमप्रभाव॥ ४३ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C09_V23" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C11_V44
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C11
-<span class="shloka-line">न तु मामभिजानन्ति तत्त्वेनातश्च्यवन्ति ते॥२४ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कायं प्रसादये त्वामहमीशमीड््यम् ।
-</div>
+| verse_lines  = तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कायं प्रसादये त्वामहमीशमीड््यम् ।;पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः प्रियः प्रियायार्हसि देव सोढुम्॥ ४४ ॥
-</div>
+| verse_line2  = पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः प्रियः प्रियायार्हसि देव सोढुम्॥ ४४ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C09_V24" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C11_V45
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">यान्ति देवव्रता देवान् पितॄन् यान्ति पितॄव्रताः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C11
-<span class="shloka-line">भूतानि यान्ति भूतेज्या यान्ति मद्याजिनोपि माम् ॥॥ २५ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = अदृष्टपूर्वं हृषितोस्मि दृष्ट्वा भयेन च प्रव्यथितं मनो मे ।
-</div>
+| verse_lines  = अदृष्टपूर्वं हृषितोस्मि दृष्ट्वा भयेन च प्रव्यथितं मनो मे ।;तदेव मे दर्शय देव रूपं प्रसीद देवेश जगन्निवास॥ ४५ ॥
-</div>
+| verse_line2  = तदेव मे दर्शय देव रूपं प्रसीद देवेश जगन्निवास॥ ४५ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C09_V25" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C11_V46
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C11
-<span class="shloka-line">तदहं भक्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मनः॥२६ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = किरीटिनं गदिनं चक्रहस्त- मिच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव ।
-</div>
+| verse_lines  = किरीटिनं गदिनं चक्रहस्त- मिच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव ।;तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन सहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते॥ ४६ ॥
-</div>
+| verse_line2  = तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन सहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते॥ ४६ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C09_V26" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C11_V46" data-block-id="bhashya-BGT_C11_V46">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C11_V46
-<span class="shloka-line">यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत् ।</span>
+| id       = BGT_C11_V46_B01
-<span class="shloka-line">यत्तपस्यसि कौन्तेय तत् कुरुष्व मदर्पणम्॥२७ ॥</span>
+| text     = तेनैव रूपेण भवेति अनन्तरूपगोपनेन तदेव प्रकाशयेत्यर्थः ।
-</div>
+'पञ्चाननं चिन्त्यमचिन्त्यरूपं पद्मासनं गोपितविश्वरूपम्'' ।
-</div>
+इति हि वैहायससंहितायाम् ॥४६ ॥
-</div>
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C09_V27" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैः ।</span>
-<span class="shloka-line">संन्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तो मामुपैष्यसि॥२८ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>
-<div class="bhashya" id="BGT_C09_V27_B01" data-verse="BGT_C09_V27">
+{{VerseBlock
-<p>मामिष्ट्वा प्रार्थयन्त इत्युक्तत्वाज्जानन्तोपि नाभिजानन्ति तत्त्वेन ।</p>
+| verse_id     = BGT_C11_V47
-<p>'सर्वदेववरत्वेन यो न जानाति केशवम् ।</p>
+| document_id  = BGT
-<p>तस्य पुण्यानि मोघानि याति चान्धं तमो ध्रुवम्'' ॥ इति च ।</p>
+| chapter_id   = BGT_C11
-<p>'मोघाशा मोघकर्माणः'' इत्युक्तत्वाच्च न केवलाज्ञविषयं मिथ्याज्ञानिविषयं वा 'च्यवन्ति ते'' इत्यादि । अतः सर्वाधिक्यं विष्णोर्ज्ञात्वापि ब्रह्मादीनां तत्परिवारत्वादिकमजानतामिदं फलम् ॥ २४-२८ ॥</p>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदं रूपं परं दर्शितमात्मयोगात् ।
+| verse_lines  = मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदं रूपं परं दर्शितमात्मयोगात् ।;तेजोमयं विश्वमनन्तमाद्यं यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम्॥ ४७ ॥
+| verse_line2  = तेजोमयं विश्वमनन्तमाद्यं यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम्॥ ४७ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C09_V28" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C11_V47" data-block-id="bhashya-BGT_C11_V47">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C11_V47
-<span class="shloka-line">समोहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योस्ति न प्रियः ।</span>
+| id       = BGT_C11_V47_B01
-<span class="shloka-line">ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्यहम् ॥२९ ॥</span>
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">'विश्वनामा स भगवान् यतः पूर्णगुणः प्रभुः'' ।</span></span> इति पाद्मे ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmanda-id">'त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम्'' इत्यनेन तेनैवेन्द्रशरीरेण दृष्टमिति ज्ञायते । त्वदन्येनेति तदवरापेक्षया । तैरपि तद्वन्न दृष्टमित्येव ।<br/>'विश्वरूपं प्रथमतो ब्रह्मापश्यच्चतुर्मुखः ।<br/>तच्छतांशेन रुद्रस्तु तच्छतांशेन वासवः ।<br/>यथेन्द्रेण पुरा दृष्टमपश्यत् सोर्जुनोपि सन् ।<br/>तदन्ये क्रमयोगेन तच्छतांशादिदर्शिनः'' ॥</span></span> इति ब्रह्माण्डे ॥४७ ॥
-</div>
+}}
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C09_V28_B01" data-verse="BGT_C09_V28">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">'नास्य भक्तोपि यो द्वेष्यो नचाभक्तोपि यः प्रियः । किन्तु भक्त्यनुसारेण फलदोतः समो हरिः''</span></span> इति पाद्मे । प्रीत्या मयि ते ॥२९ ॥
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C11_V48
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C11
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानै- र्न च क्रियाभिर्न तपोभिरुग्रैः ।
+| verse_lines  = न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानै- र्न च क्रियाभिर्न तपोभिरुग्रैः ।;एवंरूपः शक्य अहं नृलोके द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर॥ ४८ ॥
+| verse_line2  = एवंरूपः शक्य अहं नृलोके द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर॥ ४८ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C09_V29" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C11_V48" data-block-id="bhashya-BGT_C11_V48">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C11_V48
-<span class="shloka-line">अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् ।</span>
+| id       = BGT_C11_V48_B01
-<span class="shloka-line">साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः॥३० ॥</span>
+| text     = वेदादिभिरपि त्वदवरेणैवं द्रष्टुमशक्यः । अन्यथा 'दृष्ट्वाद्भुतं रूपम्'' इत्यादिविरोधः ॥ ४८ ॥
-</div>
+}}
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C09_V30" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छति ।</span>
-<span class="shloka-line">कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति॥३१ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C11_V49
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C11
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = मा ते व्यथा मा च विमूढभावो दृष्ट्वा रूपं घोरमीदृङ्ग्ममेदम् ।
+| verse_lines  = मा ते व्यथा मा च विमूढभावो दृष्ट्वा रूपं घोरमीदृङ्ग्ममेदम् ।;व्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनस्त्वं तदेव मे रूपमिदं प्रपश्य॥ ४९ ॥
+| verse_line2  = व्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनस्त्वं तदेव मे रूपमिदं प्रपश्य॥ ४९ ॥
+}}
+<blockquote class="uvaaca">सञ्जय उवाच</blockquote>
-<div class="verse" id="BGT_C09_V31" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C11_V50
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येपि स्युः पापयोनयः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C11
-<span class="shloka-line">स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेपि यान्ति परां गतिम्॥३२ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वा स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः ।
-</div>
+| verse_lines  = इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वा स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः ।;आश्वासयामास च भीतमेनं भूत्वा पुनः सौम्यवपुर्महात्मा॥ ५० ॥
-</div>
+| verse_line2  = आश्वासयामास च भीतमेनं भूत्वा पुनः सौम्यवपुर्महात्मा॥ ५० ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C09_V32" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C11_V50" data-block-id="bhashya-BGT_C11_V50">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C11_V50
-<span class="shloka-line">किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्या भक्ता राजर्षयस्तथा ।</span>
+| id       = BGT_C11_V50_B01
-<span class="shloka-line">अनित्यमसुखं लोकमिमं प्राप्य भजस्व माम्॥३३ ॥</span>
+| text     = स्ववत् क्रियत इति स्वकं रूपम् । विश्वरूपमज्ञानां स्वरूपवन्न दर्शयति । एतदज्ञानामपि तथैव दर्शयतीति विशेषः । अन्यथा 'द्रष्टुमिच्छामि ते रूपम्'' इति विरुद्धं स्यात् ।
-</div>
+'परावरविभेदस्तु मुग्धदृष्टिमपेक्ष्य तु ।
-</div>
+प्रादुर्भावस्वरूपाणां विश्वरूपस्य च प्रभोः ।
-</div>
+अन्यथा न विशेषोस्ति व्यक्तिर्ह्यज्ञव्यपेक्षया'' ॥ इति च ॥५० ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C09_V33" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।</span>
-<span class="shloka-line">मामेवैष्यसि युक्त्वैवमात्मानं मत्परायणः॥३४ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>
-<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे राजविद्याराज्यगुह्ययोगो नाम नवमोध्यायः ॥</div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C11_V51
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C11
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन ।
+| verse_lines  = दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन ।;इदानीमस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः॥५१ ॥
+| verse_line2  = इदानीमस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः॥५१ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये नवमोध्यायः ॥</div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C11_V51" data-block-id="bhashya-BGT_C11_V51">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C11_V51
+| id       = BGT_C11_V51_B01
+| text     = किञ्चित् मनुष्यवद् दृश्यमानत्वात् मानुषम् ॥ ५१ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C09_V33_B01" data-verse="BGT_C09_V33">
-<p>'पापादिकारिताश्चैव पुंसां स्वाभाविका अपि ।</p>
-<p>विप्रत्वाद्यास्तत्र पुण्याः स्वाभाव्या एव मुक्तिगाः ।</p>
-<p>यान्ति स्त्रीत्वं पुमांसोपि पापतः कामतोपि वा ।</p>
-<p>न स्त्रियो यान्ति पुंस्त्वं तु स्वभावादेव याः स्त्रियः ।</p>
-<p>पुंसा सहैव पुन्देहस्थितिः स्याद् वरदानतः ।</p>
-<p>तज्जन्मनि वराः पापजाताभ्यो निजसत्स्त्रियः ।</p>
-<p>सर्वेषामपि जीवानामन्त्यदेहो यथा निजः। मुक्तौ च निजभावः स्यात् कर्मभोगान्ततोपि वा'' इति भविष्यत्पर्ववचनात् पापयोनयः पुण्या इति विशेषणम् ।</p>
-<p>॥ ३२-३४ ॥</p>
 </div>
+<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C11_V52
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C11
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम ।
+| verse_lines  = सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम ।;देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः॥५२ ॥
+| verse_line2  = देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः॥५२ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-== दशमोऽध्यायः ==
+<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये एकादशोध्यायः ॥</div>
-<div class="adhyaya-block" data-doc="BGT" data-chap="10">
-<p class="adhyaya-trans">दशमोऽध्यायः</p>
-</div>
-<div class="introduction" id="BGT_C10_I01" data-verse="BGT_C10">
-<p>उपासनार्थं विभूतीर्विशेषकारणत्वं च केषाञ्चिदनेन अध्यायेनाह-</p>
-</div>
-<blockquote class="uvaaca">श्री भगवानुवाच</blockquote>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C11_V52" data-block-id="bhashya-BGT_C11_V52">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C11_V52
+| id       = BGT_C11_V52_B01
+| text     = ये दर्शनकाङ्क्षिणस्तैरपीदानीं दृष्टप्रायः ॥ ५२ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C10_V01" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">भूय एव महाबाहो शृृणु मे परमं वचः ।</span>
-<span class="shloka-line">यत्तेहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया॥१ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C11_V53
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C11
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया ।
+| verse_lines  = नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया ।;शक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा॥५३ ॥
+| verse_line2  = शक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा॥५३ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C10_V02" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C11_V54
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C11
-<span class="shloka-line">अहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः॥२ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोर्जुन ।
-</div>
+| verse_lines  = भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोर्जुन ।;ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप॥५४ ॥
-</div>
+| verse_line2  = ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप॥५४ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C10_V02_B01" data-verse="BGT_C10_V02">
+{{VerseBlock
-<p>उपलक्षणार्थं सुरगणा इत्यादि ॥ १,२ ॥</p>
+| verse_id     = BGT_C11_V55
-</div>
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C11
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः ।
+| verse_lines  = मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः ।;निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव॥५५ ॥
+| verse_line2  = निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव॥५५ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C10_V03" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे विश्वरूपदर्शनयोगो नाम एकादशोध्यायः ॥</div>
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम् ।</span>
-<span class="shloka-line">असंमूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते॥३ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C10_V03_B01" data-verse="BGT_C10_V03">
+<span id="gr-C12" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="द्वादशोऽध्यायः"></span>
-<p>अनस्यापि आदिः अनादिः ॥ ३ ॥</p>
+== द्वादशोऽध्यायः ==
+<div class="introduction" id="BGT_C12_I01" data-block-id="BGT_C12_I01" data-verse="BGT_C12">
+<div class="introduction-line">अव्यक्तोपासनाद् भगवदुपासनस्योत्तमत्वं प्रदर्श्य तदुपायं प्रदर्शयत्यस्मिन्नध्याये-</div>
 </div>
-<div class="verse" id="BGT_C10_V04" type="shloka" data-doc="BGT">
+<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
+{{VerseBlock
-<span class="shloka-line">बुदि्धर्ज्ञानमसंमोहः क्षमा सत्यं दमः शमः ।</span>
+| verse_id     = BGT_C12_V01
-<span class="shloka-line">सुखं दुःखं भवोभावो भयं चाभयमेव च॥४ ॥</span>
+| document_id  = BGT
-</div>
+| chapter_id   = BGT_C12
-</div>
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = एवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपासते ।
+| verse_lines  = एवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपासते ।;ये चाप्यक्षरमव्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः॥१ ॥
+| verse_line2  = ये चाप्यक्षरमव्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः॥१ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C12_V01" data-block-id="bhashya-BGT_C12_V01">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C12_V01
+| id       = BGT_C12_V01_B01
+| text     = साधननिर्णयोत्र ।
+श्रिये जातः श्रिय आ निरियाय श्रियं वयो जरितृभ्यो दधाति । श्रियं वसाना अमृतत्वमायन् भवन्ति सत्या समिथा मितद्रौ'' 'उपासिता मुक्तिदा सद्य एव ह्यस्येशाना जगतो विष्णुपत्नी । या श्रीर्लक्ष्मीरौपला चाम्बिकेति ह्रीश्चेत्युक्ता संविदग््रया सुविद्या'' इत्यादिश्रुतिभ्यः ।
+'श्रीः सुतुष्टा हरेस्तोषं गमयेत् क्षिप्रमेव तु ।
+अतुष्टा तदतुष्टिं च तस्माद् ध्येयैव सा सदा ।
+अव्यक्तं प्रकृतिं प्राहुः कूटस्थं चाक्षरं च ताम् ।
+प्रधानमिति च प्राहुर्महापुरुष इत्यपि ।
+तां ब्रह्म महदित्याहुः परं जीवं परां चितिम् ।
+तस्यास्तु परमो विष्णुः यो ब्रह्म परमं महत्'' ॥ इति ब्रह्माण्डवचनाच्चाव्यक्तोपासनान्मोक्षाशङ्कया पृच्छति । 'कूटस्थोक्षर उच्यते'' इत्युत्तरवचनात् 'कूटस्थमचलम्'' इत्यत्राप्युक्तेरव्यक्तशब्दश्चित्प्रकृतिवाची । अन्यथा 'ये त्वां पर्युपासते, ये चाप्यक्षरम्, तेषां के योगवित्तमाः'' इति भेदेन प्रश्नानुपपत्तिः । 'परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान्'' इति तेनैवोक्तत्वात् । ये तु 'ते मे युक्ततमा मताः'' 'मय्येव मन आधत्स्व'' इत्यादौ भगवतोक्तेप्यव्यक्तोपासकानामाधिक्यं वदन्ति ते त्वपलापकत्वादेवाति-साहसिका इति सुशोच्या एव ॥ १ ॥
+}}
 </div>
+<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>
-<div class="verse" id="BGT_C10_V05" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C12_V02
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोयशः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C12
-<span class="shloka-line">भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः॥५ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = मय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते ।
-</div>
+| verse_lines  = मय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते ।;श्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मताः॥२ ॥
-</div>
+| verse_line2  = श्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मताः॥२ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C10_V05_B01" data-verse="BGT_C10_V05">
+{{VerseBlock
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'बुदि्धर्बोधनिधित्वात् तदन्तःकरणमुच्यते'' ।</span></span> इति शब्दनिर्णये । ॥ ४-५ ॥
+| verse_id     = BGT_C12_V03
-</div>
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C12
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = ये त्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्तं पर्युपासते ।
+| verse_lines  = ये त्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्तं पर्युपासते ।;सर्वत्रगमचिन्त्यं च कूटस्थमचलं ध्रुवम्॥३ ॥
+| verse_line2  = सर्वत्रगमचिन्त्यं च कूटस्थमचलं ध्रुवम्॥३ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C10_V06" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C12_V04
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C12
-<span class="shloka-line">मद्भावा मानसा जाता येषां लोक इमाः प्रजाः॥६ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = सन्नियम्येंद्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः ।
-</div>
+| verse_lines  = सन्नियम्येंद्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः ।;ते प्राप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रताः॥४ ॥
-</div>
+| verse_line2  = ते प्राप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रताः॥४ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C10_V06_B01" data-verse="BGT_C10_V06">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C12_V04" data-block-id="bhashya-BGT_C12_V04">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahme-id">'मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । वसिष्ठश्च महातेजाः पूर्वे सप्तर्षयः स्मृऽताः'' ॥</span></span> इति ब्राह्मे । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahavishnupurana-id">'मनवो बोधवैशेष्याद् देवा ब्रह्मादयः स्मृऽताः । विप्रादिवर्णभेदेन चत्वारो बहवोपि ते । दीनत्वाद् देवनामानस्त्वन्ये ब्रह्मादिनामकाः । अवैष्णवकृतो यज्ञो दीनैर्देवैस्तु भुज्यते । वैष्णवैस्तु कृतो यज्ञो देवैर्हि मनुनामकैः । मरीच्याद्यास्तु तत्पुत्रा मानवा नामतः स्मृऽताः । तत्पुत्रपौत्रा मुनयस्तथा मानवमानवाः । तेभ्यो मनुष्या इत्येषा सृष्टिर्विष्णोः समुत्थिता'' ॥</span></span> इति महाविष्णुपुराणे ॥॥ ६ ॥
+{{Bhashyam
-</div>
+| verse_id = BGT_C12_V04
+| id       = BGT_C12_V04_B01
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paramashruthi-id">'अविष्णुज्ञैरतद्भक्तैस्तदुपासाविवर्जितैः ।<br/>शपेदुपासिताप्येषा श्रीस्तांस्तद्धरितत्त्ववित् ।<br/>तद्भक्तस्तमुपास्यैव श्रियं ध्यायीत नित्यदा ।<br/>तेन तुष्टा तु साच्छिद्रं दद्याद् विष्णोरुपासनम् ।<br/>ततस्तद्दर्शनान्मुक्तिं यात्यसौ नात्र संशयः ।<br/>तथापि सर्वपरमां सर्वदोषविवर्जिताम् ।<br/>ज्ञात्वा श्रियं तत्परमं तत्पतिं पुरुषोत्तमम् ।<br/>विज्ञायोपासते नित्यं ते हि युक्ततमा मताः ।<br/>यतः क्लेशोधिकस्तेषां पृथक् श्रियमुपासताम् ।<br/>विष्णुना सहिता ध्याता सापि तुष्टिं परां व्रजेत् ।<br/>अन्यथा तु पुनर्विष्णोः श्रीपतित्वेन चिन्तनम् ।<br/>अच्छिद्रमेव कर्तव्यमिति मुक्तिश्चिराद् भवेत् ।<br/>तस्मादक्लेशतो मुक्तिः क्षिप्रं विष्णुमुपासताम्'' ॥</span></span> इति परमश्रुतिः ।<br/>युक्ततमाः साधकतमाः ॥२ ॥ 'न चलेत् स्वात् पदाद् यस्मादचला श्रीस्ततो मता'' । इत्याग्नेये ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">'सूक्ष्मत्वादप्रसिद्धत्वाद् गुणबाहुल्यतस्तथा ।<br/>अनिर्देश्यौ तथाव्यक्तावचिन्त्यौ श्रीश्च माधवः'' ॥</span></span> इति नारदीये ॥३ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C10_V07" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः ।</span>
-<span class="shloka-line">सोविकम्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः॥७ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C12_V05
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C12
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = क्लेशोधिकतरस्तेषामव्यक्तासक्तचेतसाम् ।
+| verse_lines  = क्लेशोधिकतरस्तेषामव्यक्तासक्तचेतसाम् ।;अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहवद्भिरवाप्यते॥५ ॥
+| verse_line2  = अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहवद्भिरवाप्यते॥५ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C10_V07_B01" data-verse="BGT_C10_V07">
+{{VerseBlock
-<p>'युज्यते येन योगोसावुपायः शक्तिरेव वा'' । इति च । विशिष्टभवनं विभूतिः । महत्त्वम् । विविधभवनं वा । योगः सामर्थ्यम् ॥ ७ ॥</p>
+| verse_id     = BGT_C12_V06
-</div>
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C12
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः ।
+| verse_lines  = ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः ।;अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते॥६ ॥
+| verse_line2  = अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते॥६ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C10_V08" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C12_V07
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C12
-<span class="shloka-line">इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः॥८ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् ।
-</div>
+| verse_lines  = तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् ।;भवामि न चिरात्पार्थ मय्यावेशितचेतसाम्॥७ ॥
-</div>
+| verse_line2  = भवामि न चिरात्पार्थ मय्यावेशितचेतसाम्॥७ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C10_V09" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C12_V08
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C12
-<span class="shloka-line">कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च॥९ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = मय्येव मन आधत्स्व मयि बुदि्धं निवेशय ।
-</div>
+| verse_lines  = मय्येव मन आधत्स्व मयि बुदि्धं निवेशय ।;निवसिष्यसि मय्येव अत ऊर्ध्वं न संशयः॥८ ॥
-</div>
+| verse_line2  = निवसिष्यसि मय्येव अत ऊर्ध्वं न संशयः॥८ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C10_V10" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C12_V09
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C12
-<span class="shloka-line">ददामि बुदि्धयोगं तं येन मामुपयान्ति ते॥१० ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम् ।
-</div>
+| verse_lines  = अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम् ।;अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाप्तुं धनञ्जय॥९ ॥
-</div>
+| verse_line2  = अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाप्तुं धनञ्जय॥९ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C10_V11" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C12_V10
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C12
-<span class="shloka-line">नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता॥११ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = अभ्यासेप्यसमर्थोसि मत्कर्मपरमो भव ।
-</div>
+| verse_lines  = अभ्यासेप्यसमर्थोसि मत्कर्मपरमो भव ।;मदर्थमपि कर्माणि कुर्वन्सिदि्धमवाप्स्यसि॥१० ॥
-</div>
+| verse_line2  = मदर्थमपि कर्माणि कुर्वन्सिदि्धमवाप्स्यसि॥१० ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C10_V11_B01" data-verse="BGT_C10_V11">
+{{VerseBlock
-<p>'भजन्ते माम्'' इत्यनेन जीवेश्वरैक्यशङ्कां निवर्तयति ॥ ८ ॥</p>
+| verse_id     = BGT_C12_V11
-<p>मद्गतप्राणाः मद्विषयचेष्टाः ॥ ९ ॥</p>
+| document_id  = BGT
-</div>
+| chapter_id   = BGT_C12
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = अथैतदप्यशक्तोसि कर्तुं मद्योगमाश्रितः ।
+| verse_lines  = अथैतदप्यशक्तोसि कर्तुं मद्योगमाश्रितः ।;सर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान्॥११ ॥
+| verse_line2  = सर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान्॥११ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C10_V12" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C12_V12
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C12
-<span class="shloka-line">पुरुषं शाश्वतं दिव्यमादिदेवमजं विभुम्॥१२ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासात् ज्ञानाद्ध्यानं विशिष्यते ।
-</div>
+| verse_lines  = श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासात् ज्ञानाद्ध्यानं विशिष्यते ।;ध्यानात्कर्मफलत्यागस्त्यागाच्छान्तिरनन्तरम्॥१२ ॥
-</div>
+| verse_line2  = ध्यानात्कर्मफलत्यागस्त्यागाच्छान्तिरनन्तरम्॥१२ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C12_V12" data-block-id="bhashya-BGT_C12_V12">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C12_V12
+| id       = BGT_C12_V12_B01
+| text     = 'विष्णोरन्यं न स्मरेद् यो विना तत्परिवारताम् ।<br/>तदधीनतां वानन्ययोगी स परिकीर्तितः'' ॥ इति च ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shanthirmukti-id">'अन्तवत्तु फलं तेषाम्'' इत्यादिनान्यदेवोपासनायाः पूर्वमेव निन्दितत्वात् लक्ष्म्यास्त्वतिसामीप्याद् विशेषमाशङ्क्य तदुपासनाविषय एव प्रश्नः कृतः ।<br/>'वैष्णवान्येव कर्माणि यः करोति सदा नरः ।<br/>जपार्चामार्जनादीनि स्वाश्रमोक्तानि यानि च ।<br/>स तत्कर्मेति विज्ञेयो योन्यदेवादिपूजनम् ।<br/>कृत्वा हरावर्पयति स तु तद्योगमात्रवान् ।<br/>तत्र पूर्वोविशिष्टः स्यादादिमध्यान्ततः स्मृऽतेः ।<br/>अवान्तरे च नियमाद् विष्णोस्तद्दासतास्य यत् ।<br/>मनसा वर्ततेन्योपि यथाशक्ति हरिस्मृऽतेः ।<br/>पूर्वोक्तयोग्यो भवति यदि नित्यं तदिच्छति ।<br/>असम्यग्ज्ञानिनो ध्यानाज्ज्ञानमेव विशिष्यते ।<br/>ज्ञात्वा ध्यानं ततस्तस्मात् तत् फलेच्छाविवर्जितम् ।<br/>तस्माज्ज्ञानाद् भवेन्मुक्तिस्त्यागाद्ध्यानयुतात् स्फुटम्'' इति च ।</span></span> शान्तिर्मुक्तिः ॥ ४-१२ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C10_V13" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">आहुस्त्वामृषयः सर्वे देवर्षिर्नारदस्तथा ।</span>
-<span class="shloka-line">असितो देवलो व्यासः स्वयं चैव ब्रवीषि मे॥१३ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C12_V13
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C12
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = ओष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च ।
+| verse_lines  = ओष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च ।;निर्ममो निरहङ्कारः समदुःखसुखः क्षमी॥१३ ॥
+| verse_line2  = निर्ममो निरहङ्कारः समदुःखसुखः क्षमी॥१३ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C10_V14" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C12_V14
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">सर्वमेतदृतं मन्ये यन्मां वदसि केशव ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C12
-<span class="shloka-line">न हि ते भगवन्व्यक्तिं विदुर्देवा न दानवाः॥१४ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = सन्तुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः ।
-</div>
+| verse_lines  = सन्तुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः ।;मय्यर्पितमनोबुदि्धर्यो मद्भक्तः स मे प्रियः॥१४ ॥
-</div>
+| verse_line2  = मय्यर्पितमनोबुदि्धर्यो मद्भक्तः स मे प्रियः॥१४ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C10_V15" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C12_V15
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C12
-<span class="shloka-line">भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते॥१५ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः ।
-</div>
+| verse_lines  = यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः ।;हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तो यः स च मे प्रियः॥१५ ॥
-</div>
+| verse_line2  = हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तो यः स च मे प्रियः॥१५ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C10_V16" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C12_V16
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C12
-<span class="shloka-line">याभिर्विभूतिभिर्लोकानिमांस्त्वं व्याप्य तिष्ठसि॥१६ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः ।
-</div>
+| verse_lines  = अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः ।;सर्वारम्भपरित्यागी यो मद्भक्तः स मे प्रियः॥१६ ॥
-</div>
+| verse_line2  = सर्वारम्भपरित्यागी यो मद्भक्तः स मे प्रियः॥१६ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C10_V17" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C12_V17
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">कथं विद्यामहं योगिंस्त्वां सदा परिचिन्तयन् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C12
-<span class="shloka-line">केषु केषु च भावेषु चिन्त्योसि भगवन्मया॥१७ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = यो न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति ।
-</div>
+| verse_lines  = यो न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति ।;शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान् यः स मे प्रियः॥१७ ॥
-</div>
+| verse_line2  = शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान् यः स मे प्रियः॥१७ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C10_V18" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C12_V18
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">विस्तरेणात्मनो योगं विभूतिं च जनार्दन ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C12
-<span class="shloka-line">भूयः कथय तृप्तिर्हि शृृण्वतो नास्ति मेमृतम्॥१८ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः ।
-</div>
+| verse_lines  = समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः ।;शीतोष्णसुखदुःखेषु समः सङ्गविवर्जितः॥१८ ॥
-</div>
+| verse_line2  = शीतोष्णसुखदुःखेषु समः सङ्गविवर्जितः॥१८ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C10_V19" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C12_V19
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C12
-<span class="shloka-line">प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे॥१९ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = तुल्यनिन्दास्तुनिर्मौनी सन्तुष्टो येन केनचित् ।
-</div>
+| verse_lines  = तुल्यनिन्दास्तुनिर्मौनी सन्तुष्टो येन केनचित् ।;अनिकेतः स्थिरमतिर्भक्तिमान् मे प्रियो नरः॥१९ ॥
-</div>
+| verse_line2  = अनिकेतः स्थिरमतिर्भक्तिमान् मे प्रियो नरः॥१९ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C12_V19" data-block-id="bhashya-BGT_C12_V19">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C12_V19
+| id       = BGT_C12_V19_B01
+| text     = अवैष्णवसर्वारम्भपरित्यागी । सर्वारम्भाभिमानत्यागेन फलत्यागेन भगवति समर्पणरूपेण च त्यागी । 'सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः'' 'मयि सर्वाणि कर्माणि सन्न्यस्याध्यात्मचेतसा'' ॥ इत्यादेः ॥ 'भक्तिं ज्ञानं च वैराग्यमृते यो नेच्छति क्वचित् ।<br/>शुभाशुभपरित्यागी विद्वद्भिः कीर्तितो हि सः'' ॥ इति च ।<br/>'प्रायः सुखादिषु समः प्रायो हर्षादिवर्जितः ।<br/>तथोच्यते यथाल्पस्वो निःस्व इत्युच्यते बुधैः ।<br/>न हि मुख्यतया साम्यं कस्यचित् सुखदुःखयोः ।<br/>न च हर्षादिसन्त्यागो यावन्मुक्तिः कुतश्चन'' ॥ इति च ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'हृतिर्मदादधर्माय हर्षो नाम प्रकीर्तितः'' ।</span></span>इति शब्दनिर्णये ॥१६-१९॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C10_V20" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः ।</span>
-<span class="shloka-line">अहमादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च॥२० ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C12_V20
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C12
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = ये तु धर्म्यामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते ।
+| verse_lines  = ये तु धर्म्यामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते ।;श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेतीव मे प्रियाः॥२० ॥
+| verse_line2  = श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेतीव मे प्रियाः॥२० ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
+<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे भक्तियोगो नम द्वादशोध्यायः ॥</div>
-<div class="verse" id="BGT_C10_V21" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये द्वादशोध्यायः ॥</div>
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">आदित्यानामहं विष्णुर्ज्योतिषां रविरंशुमान् ।</span>
-<span class="shloka-line">मरीचिर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी॥२१ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C10_V22" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C12_V20" data-block-id="bhashya-BGT_C12_V20">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C12_V20
-<span class="shloka-line">वेदानां सामवेदोस्मि देवानामस्मि वासवः ।</span>
+| id       = BGT_C12_V20_B01
-<span class="shloka-line">इंद्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना॥२२ ॥</span>
+| text     = व्यस्तेन प्रियाः समस्तेनातीव प्रियाः । भक्तिस्तु व्यस्तेप्युक्तैव । यस्मान्नोद्विजते इत्यत्रापि स चेत्यनेन भक्तिरनुषज्यते । धर्मसाधनं धर्म्यं तदेवामृतसाधनममृतं धर्म्यामृतम् ॥ २० ॥
-</div>
+}}
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C10_V23" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">रुद्राणां शङ्करश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम् ।</span>
-<span class="shloka-line">वसूनां पावकश्चास्मि मेरुः शिखरिणामहम्॥२३ ॥</span>
-</div>
 </div>
+<span id="gr-C13" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="त्रयोदशोऽध्यायः"></span>
+== त्रयोदशोऽध्यायः ==
+<div class="introduction" id="BGT_C13_I01" data-block-id="BGT_C13_I01" data-verse="BGT_C13">
+<div class="introduction-line">पूर्वोक्तज्ञानज्ञेयक्षेत्रपुरुषान् पिण्डीकृत्य विविच्य दर्शयत्यनेनाध्यायेन ।सर्वार्थसङ्क्षेपोयम् ॥ १ ॥</div>
 </div>
-<div class="verse" id="BGT_C10_V24" type="shloka" data-doc="BGT">
+<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
+{{VerseBlock
-<span class="shloka-line">पुरोधसां च मुख्यं मां विदि्ध पार्थ बृहस्पतिम् ।</span>
+| verse_id     = BGT_C13_V01
-<span class="shloka-line">सेनानीनामहं स्कन्दः सरसामस्मि सागरः॥२४ ॥</span>
+| document_id  = BGT
-</div>
+| chapter_id   = BGT_C13
-</div>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च ।
+| verse_lines  = प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च ।;एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव॥१ ॥
+| verse_line2  = एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव॥१ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C10_V25" type="shloka" data-doc="BGT">
+<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम् ।</span>
-<span class="shloka-line">यज्ञानां जपयज्ञोस्मि स्थावराणां हिमालयः॥२५ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C10_V26" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C13_V02
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C13
-<span class="shloka-line">गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः॥२६ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते ।
-</div>
+| verse_lines  = इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते ।;एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः॥२ ॥
-</div>
+| verse_line2  = एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः॥२ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C10_V27" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C13_V03
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">उच्चैःश्रवसमश्वानां विदि्ध माममृतोद्भवम् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C13
-<span class="shloka-line">ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम्॥२७ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = क्षेत्रज्ञं चापि मां विदि्ध सर्वक्षेत्रेषु भारत ।
-</div>
+| verse_lines  = क्षेत्रज्ञं चापि मां विदि्ध सर्वक्षेत्रेषु भारत ।;क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम॥३ ॥
-</div>
+| verse_line2  = क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम॥३ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C10_V28" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C13_V04
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C13
-<span class="shloka-line">प्रजनश्चास्मि कन्दर्पः सर्पाणामस्मि वासुकिः॥२८ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = तत्क्षेत्रं यच्च यादृक्च यद्विकारि यतश्च यत् ।
-</div>
+| verse_lines  = तत्क्षेत्रं यच्च यादृक्च यद्विकारि यतश्च यत् ।;स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु॥४ ॥
-</div>
+| verse_line2  = स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु॥४ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C10_V29" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C13_V04" data-block-id="bhashya-BGT_C13_V04">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C13_V04
-<span class="shloka-line">अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम् ।</span>
+| id       = BGT_C13_V04_B01
-<span class="shloka-line">पितॄणामर्यमा चास्मि यमः संयमतामहम्॥२९ ॥</span>
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narayanashruthi-id">'हिंसाहेतुश्च जीवस्य परेण प्रेर्यते च यत् ।<br/>अव्यक्तादि शरीरं तत् तत्क्षेत्रं क्षीयतेत्र यत् ।<br/>इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं देहो व्याप्तिश्च चेतसः ।<br/>तद्विकारा इति ज्ञेयाश्चिद्रूपेच्छादिमिश्रिताः ।<br/>विकारेच्छादिनिर्मुक्तश्चिन्मात्रेच्छादिसंयुतः ।<br/>मुक्त इत्युच्यते जीवो मुक्तिश्च द्विविधा मता ।<br/>चिन्मात्रद्वेषदुःखे च देहो मिथ्यादृगात्मकः ।<br/>निषिद्धेच्छा च यत्र स्युर्नित्या सा मुक्तिरासुरी ।<br/>चिन्मात्रा वैष्णवी भक्तिर्देहः सम्यग्दृगात्मकः ।<br/>सुखमिच्छानुकूला च धृतिर्दैवी तु सा मता'' ॥</span></span> इति नारायणश्रुतिः ॥२ ॥ 'क्षेत्रज्ञो भगवान् विष्णुर्नह्यन्यः क्षेत्रमञ्जसा ।<br/>वेत्त्यसौ भगवान् ज्ञेयो व्यक्ताव्यक्तविलक्षणः ।<br/>स तु जीवेषु सर्वेषु बहिश्चैव व्यवस्थितः ।<br/>विलक्षणश्च जीवेभ्यः सर्वेभ्योपि सदैव च ।<br/>सर्वतः पाणिपादादिर्यतः पाण्यादिशक्तिमान् ।<br/>केशादिष्वपि सर्वत्र कृष्णकेशो हि यादवः ।<br/>अणोरणुतरै रूपैः पाणिपादादिसंयुतैः ।<br/>सर्वत्र संस्थितत्वाद् वा सर्वतः पाणिपादवान् ।<br/>सर्वेंद्रियाणां विषयान् वेत्ति सोप्राकृतेंद्रियः ।<br/>यतोतोनिंद्रियः प्रोक्तो यन्न भिन्नेंद्रियोथवा ।<br/>गुणैः सत्त्वादिभिर्हीनः सर्वकल्याणमूर्तिमान् ।<br/>अन्यथाभावराहित्यादचरश्चर एव च ।<br/>'चरणात् सर्वदेशेषु व्याप्तोणुर्मध्यमस्तथा ।<br/>सर्वगत्वात् समीपे च दूरे चैवान्तरे च सः ।<br/>अनन्ताव्ययशक्तित्वात् तदन्यत्र विरोधिनः ।<br/>सन्ति सर्वे गुणास्तत्र न च तत्र विरोधिनः'' ॥ इति च ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">न च जीवस्य क्षेत्रज्ञनाम- 'क्षेत्रज्ञ एता मनसो विभूतीर्जीवस्य मायारचिता अनित्याः ।<br/>आविर्हिताश्चापि तिरोहिताश्च शुद्धो विचष्टे ह्यविशुद्धकर्तुः'' ॥</span></span> इति हि भागवते ।<br/>अतः 'एतद् यो वेत्ति'' इत्युक्ते जीवस्यापि किञ्चिज्ज्ञानात् तत्प्राप्तेस्तन्निवारणार्थं 'क्षेत्रज्ञं चापि मां विदि्ध'' इत्याह । अन्यथा 'एतद् यो वेत्ति'' इत्युक्तेनैव सिद्धत्वात् 'क्षेत्रज्ञं चापि'' इति व्यर्थम् । भेदपक्षे तु नामनिरुक्त्यर्थं 'एतद् यो वेत्ति'' इति । सर्वाभेदमपि केचिद् वदन्तीति क्षेत्रं च ज्ञश्चेति व्युत्पत्तिं निवारयति । क्षेत्रज्ञं मां सर्वक्षेत्रेषु स्थितत्वेन विद्धीत्यर्थः । तत्पक्षे तु 'यो वेत्ति'' इत्युक्ते ईश्वरस्यापि क्षेत्रज्ञत्वं सिद्धमेव । सर्वाभेदविवक्षायां च सर्वं क्षेत्र(ज्ञ)मिति वक्तव्यम् । 'सर्वक्षेत्रेषु'' इति व्यर्थम् । न च तत्पक्षे मामित्यस्य कश्चिद् विशेषः । किन्त्वेक एव क्षेत्रज्ञ (अहम्) इति वक्तव्यम् ।॥३ ॥ यतश्च यत् । यतः परमेश्वरानुमतेरिदं याति प्रवर्तते । स चानुमन्ता यः । अनुसारिणी मतिरनुमतिः प्रेरणारूपा ।<br/>प्रेरणानुमतिः प्रोक्ता क्वचित् संवाद उच्यते ।<br/>प्रेरकत्वात्तु भगवाननुमन्ता प्रकीतितः ॥ इति च ।<br/>उपद्रष्टानुमन्ता चेत्यनेनैवानुमतिरनुमन्ता चोक्तः । ज्ञेयं यत्तदित्यादिना 'यत्प्रभाव'' इत्यपि ॥४ ॥
-</div>
+}}
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C10_V30" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम् ।</span>
-<span class="shloka-line">मृगाणां च मृगेन्द्रोहं वैनतेयश्च पक्षिणाम्॥३० ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C13_V05
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C13
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् ।
+| verse_lines  = ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् ।;ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः॥५ ॥
+| verse_line2  = ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः॥५ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C10_V31" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C13_V06
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C13
-<span class="shloka-line">झषाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी॥३१ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = महाभूतान्यहङ्कारो बुदि्धरव्यक्तमेव च ।
-</div>
+| verse_lines  = महाभूतान्यहङ्कारो बुदि्धरव्यक्तमेव च ।;इंद्रियाणि दशैकं च पञ्च चेंद्रियगोचराः॥६ ॥
-</div>
+| verse_line2  = इंद्रियाणि दशैकं च पञ्च चेंद्रियगोचराः॥६ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C10_V32" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C13_V07
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C13
-<span class="shloka-line">अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम्॥३२ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः ।
-</div>
+| verse_lines  = इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः ।;एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम्॥७ ॥
-</div>
+| verse_line2  = एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम्॥७ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C10_V33" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C13_V07" data-block-id="bhashya-BGT_C13_V07">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C13_V07
-<span class="shloka-line">अक्षराणामकारोस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च ।</span>
+| id       = BGT_C13_V07_B01
-<span class="shloka-line">अहमेवाक्षयः कालो धाताहं विश्वतोमुखः॥३३ ॥</span>
+| text     = चेतना चित्तव्याप्तिः ।
-</div>
+'सङ्घातो देह उद्दिष्टश्चित्तव्याप्तिस्तु चेतना'' । इति च ॥७ ॥
-</div>
+}}
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C10_V34" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">मृत्युः सर्वहरश्चाहं उद्भवश्च भविष्यताम् ।</span>
-<span class="shloka-line">कीर्तिः श्रीर्वाक् च नारीणां स्मृऽतिर्मेधा धृतिः क्षमा ॥३४ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C13_V08
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C13
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् ।
+| verse_lines  = अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् ।;आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः॥८ ॥
+| verse_line2  = आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः॥८ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C10_V35" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C13_V09
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">बृहत्साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C13
-<span class="shloka-line">मासानां मार्गशीर्षोहं ऋतूनां कुसुमाकरः॥३५ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = इंद्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च ।
-</div>
+| verse_lines  = इंद्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च ।;जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम्॥९ ॥
-</div>
+| verse_line2  = जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम्॥९ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C13_V10
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C13
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु ।
+| verse_lines  = असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु ।;नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु॥१० ॥
+| verse_line2  = नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु॥१० ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C13_V11
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C13
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी ।
+| verse_lines  = मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी ।;विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि॥११ ॥
+| verse_line2  = विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि॥११ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C10_V36" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C13_V12
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C13
-<span class="shloka-line">जयोस्मि व्यवसायोस्मि सत्त्वं सत्त्ववतामहम्॥३६ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् ।
-</div>
+| verse_lines  = अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् ।;एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोन्यथा॥१२ ॥
-</div>
+| verse_line2  = एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोन्यथा॥१२ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C10_V37" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C13_V12" data-block-id="bhashya-BGT_C13_V12">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C13_V12
-<span class="shloka-line">वृष्णीनां वासुदेवोस्मि पाण्डवानां धनञ्जयः ।</span>
+| id       = BGT_C13_V12_B01
-<span class="shloka-line">मुनीनामप्यहं व्यासः कवीनामुशना कविः॥३७ ॥</span>
+| text     = तत्त्वज्ञानविषयस्य विष्णोः । अपरोक्षदर्शनं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् । ज्ञायतेनेनेति ज्ञानम्, ज्ञप्तिर्ज्ञानमिति व्युत्पत्त्या 'एतज्ज्ञानम्'' इति ज्ञानसाधनं ज्ञानं चोक्तम् ॥ १२ ॥
-</div>
+}}
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C10_V38" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम् ।</span>
-<span class="shloka-line">मौनं चैवास्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवतामहम्॥३८ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C13_V13
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C13
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते ।
+| verse_lines  = ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते ।;अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते॥१३ ॥
+| verse_line2  = अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते॥१३ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C10_V39" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C13_V14
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C13
-<span class="shloka-line">न तदस्ति विना यत्स्यात् मया भूतं चराचरम्॥३९ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोक्षिशिरोमुखम् ।
-</div>
+| verse_lines  = सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोक्षिशिरोमुखम् ।;सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति॥१४ ॥
-</div>
+| verse_line2  = सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति॥१४ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C10_V40" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C13_V14" data-block-id="bhashya-BGT_C13_V14">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C13_V14
-<span class="shloka-line">नान्तोस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परन्तप ।</span>
+| id       = BGT_C13_V14_B01
-<span class="shloka-line">एष तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मया॥४० ॥</span>
+| text     = अनादीत्युक्ते स्वयं कारणं न भवतीत्याशङ्का स्यादिति तन्निवृत्त्यर्थं 'अनादिमत्'' इत्याह ।
-</div>
+'मुख्यतो गुणपूर्णत्वात् परं ब्रह्म जनार्दनः ।
-</div>
+मूर्तामूर्तव्यतीतत्वान्न सन्नैवासदुच्यते'' ॥ इति च ।
-</div>
+'मूर्तं सदवगम्यत्वादज्ञेयत्वादसत् परम् ।
+पुंसामर्थ्यादगम्यत्वात् सर्ववेदप्रसिदि्धतः ।
+विलक्षणः सदसतोर्भगवान् विष्णुरव्ययः'' ॥ इति च ॥१३ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C10_V40_B01" data-verse="BGT_C10_V40">
-<p>'येषां विष्णुस्वरूपाणां सन्निधेरन्यवस्तुषु ।</p>
-<p>विशिष्टत्वं स्वजातेः स्याद् विभूत्याख्यानि तानि तु ।</p>
-<p>ब्रह्मनामा ब्रह्मगतः सर्वदैवतसञ्चयात् ।</p>
-<p>आधिक्यहेतुर्भगवान् सामस्थः सामनामकः ।</p>
-<p>आधिक्यहेतुर्वेदेभ्यस्तथाश्वत्थस्थितो हरिः ।</p>
-<p>उत्कर्षहेतुर्वृक्षेभ्यो य एवाश्वत्थनामकः'' ॥ इत्यादि विभूतितत्त्वे ।</p>
-<p>'केषु केषु च भावेषु'' इत्युक्तत्वाच्च ब्रह्मादिजीवेभ्योन्यदेव विभूतिरूपम् ।</p>
-<p>'द्विविधं वैभवं रूपं प्रत्यक्षं च तिरोहितम् ।</p>
-<p>कपिलव्यासकृष्णाद्यं प्रत्यक्षं वैभवं स्मृऽतम् ।</p>
-<p>भिन्नं ब्रह्मादिजीवेभ्यो जडेभ्यश्चापि तद्गतम् ।</p>
-<p>स्वजात्याधिक्यदं तेषां तत् तिरोहितवैभवम्'' ॥ इत्यादि च ।</p>
-<p>'आत्माततगुणत्वेन रवज्ञेयो यतो रविः ।</p>
-<p>उदवन्मेघचलनान्मरीचिः साम साम्यतः ।</p>
-<p>सुखात् सुखत्वात्तु शशी वेदो वेदनतो हरिः ।</p>
-<p>वासवर्ती वासवोसौ चेतोनेता तु चेतना ।</p>
-<p>पालकैर्वननीयत्वात् पवनो बोधनान्मनः ।</p>
-<p>पावकः शोधनान्मेरुरीरो यन्मास्य सागरः ।</p>
-<p>सारस्य गरणात् स्कन्दो जगतः स्कन्दनाद् भृगुः ।</p>
-<p>भर्जनाज्जपयज्ञश्च जातपो याज्य एव च ।</p>
-<p>अश्वाकारस्थितोश्वत्थ ऐरा श्रीश्च तदाश्रयः ।</p>
-<p>ऐरावतो नराणां यद् दद्यात् सर्वं स नारदः ।</p>
-<p>ह्रीश्रीसमाश्रयत्वाच्च हिमालय इतीरितः ।</p>
-<p>वर्ज्यत्वादरिभिर्वज्रो वैनतेयो नतास्पदः ।</p>
-<p>वासुकिर्वाससुखदः कन्दर्पः सुखभेदपः ।</p>
-<p>अर्यमा ज्ञेयमातृत्वात् काल आकालनादपि ।</p>
-<p>वरुणो वरणाद् द्वन्द्वो द्विरूपोन्तर्बहिर्यतः ।</p>
-<p>मकरो मानकर्तृत्वाद् यमः संयमनाद् विभुः ।</p>
-<p>प्रह्लादः स महानन्दो मृगेन्द्रो मृगयत्पतिः ।</p>
-<p>जाह्नवी जहतां स्थानमध्यात्मं चात्मनां पतिः ।</p>
-<p>विद्या ज्ञप्तिस्वरूपत्वाद् वादो वाच्यत्वतो हरिः ।</p>
-<p>कीर्त्यो वक्ताश्रयः कीर्तिर्वाक् श्रीरिति च नामतः ।</p>
-<p>स्मरणीयः स्मृऽतिर्मेधा क्षमारूपस्तथेर्यते ।</p>
-<p>द्यूतं क्रीडापरत्वाच्च गायत्री त्राति गायकान् ।</p>
-<p>सत्त्वं साधुगुणत्वाच्च दण्डनाद्दण्ड उच्यते ।</p>
-<p>बृहत्सारोप्यमेयश्च बृहत्सामोशनोशतेः ।</p>
-<p>शुभाशुभज्ञानकरः कुसुमाकर ईरितः ।</p>
-<p>ज्ञानं ज्ञानात्मतो मौनं मुनीड््यो नीतिरानयन् ।</p>
-<p>मार्गाणामन्तगत्वात्तु मार्गशीर्षः प्रकीर्तितः ।</p>
-<p>सुखं पिबन् लीलयैव कपिलो व्यास एव च ।</p>
-<p>विशिष्टत्वाद् विष्णुनामा विशिष्टप्राणसौख्यतः ।</p>
-<p>एवं नानागुणैर्विष्णुर्नानानामभिरीरितः ।</p>
-<p>नानाप्राण्यादिसंस्थश्च विभूतिरिति शब्दितः ।</p>
-<p>शश्यादिषु विजातीयस्वाम्यदः सारदः क्वचित् ।</p>
-<p>शर्वादिषु सजातीयश्रैष्ठ्यदत्वेन संस्थितः ।</p>
-<p>शक्रोशनार्जुनाद्येषु सजातीयैकदेशतः ।</p>
-<p>देवेष्वभ्यधिको ब्रह्मा यतो विष्णोरनन्तरः ।</p>
-<p>कवित्वादिगुणेष्वेवं यत्समो नास्ति कश्चन ।</p>
-<p>तथा भीमश्च पार्थेषु ज्ञानं यज्ञेषु चोत्तमम् ।</p>
-<p>सुदर्शनश्चायुधेषु वेदेष्वृग्वेद एव च'' ॥ इत्यादि विभूतितत्त्वे ।</p>
-<p>क्वचित् साम्न आधिक्यमभिमान्यपेक्षया 'ऋचः श्रीर्गीरुमाद्याश्च साम्नः प्राणशिवादयः'' इत्याद्यभिमानिभेदात् । तत्रापि यथायोग्यम् ।</p>
-<p>॥ २१-४० ॥</p>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C13_V15
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C13
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = सर्वेंद्रियगुणाभासं सर्वेंद्रियविवर्जितं ।
+| verse_lines  = सर्वेंद्रियगुणाभासं सर्वेंद्रियविवर्जितं ।;असक्तं सर्व(भृच्चैव)भुक्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च॥१५ ॥
+| verse_line2  = असक्तं सर्व(भृच्चैव)भुक्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च॥१५ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C10_V41" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C13_V16
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C13
-<span class="shloka-line">तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोंशसम्भवम्॥४१ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च ।
-</div>
+| verse_lines  = बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च ।;सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत्॥१६ ॥
-</div>
+| verse_line2  = सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत्॥१६ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C10_V41_B01" data-verse="BGT_C10_V41">
+{{VerseBlock
-<p>मम तेजोंशेन संयुक्तं भवति ॥ ४१ ॥</p>
+| verse_id     = BGT_C13_V17
-</div>
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C13
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् ।
+| verse_lines  = अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् ।;भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च॥१७ ॥
+| verse_line2  = भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च॥१७ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C10_V42" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C13_V18
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">अथवा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C13
-<span class="shloka-line">विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नं एकांशेन स्थितो जगत्॥४२ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = ज्योतिषामपि तज्जयोतिस्तमसः परमुच्यते ।
-</div>
+| verse_lines  = ज्योतिषामपि तज्जयोतिस्तमसः परमुच्यते ।;ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम्॥१८ ॥
-</div>
+| verse_line2  = ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम्॥१८ ॥
+}}
-<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे विभूतियोगो नाम दशमोध्यायः ॥</div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C13_V19
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C13
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः ।
+| verse_lines  = इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः ।;मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते॥१९ ॥
+| verse_line2  = मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते॥१९ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये दशमोध्यायः ॥</div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C13_V19" data-block-id="bhashya-BGT_C13_V19">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C13_V19
+| id       = BGT_C13_V19_B01
+| text     = ज्ञानेन मुक्तौ प्राप्यत्वाज्ज्ञानगम्यम् । 'स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ'' इति स्वज्ञेयत्वाज्ज्ञेयम् । अन्यज्ञेयत्वस्य 'ज्ञेयं यत् तत्'' इति पूर्वमेव सिद्धत्वात् । कर्तृकर्मविरोधवादिमतं निराकरोत्युत्तरज्ञेयशब्देन ।
+स्ववेत्ता वेदनं च स्वं स्वेन वेद्यश्च केशवः ।
+परस्य वेत्ता वित्तिश्च वेद्यश्च स्यात् परैः क्वचित् ।
+तत्प्रसादं विना कश्चिन्नै(नं)वं वेत्तुं हि शक्नुयात् ।
+स्ववेदनेन्यवित्तौ वा नासावन्यदपेक्षते ।
+स्वप्रकाश इति प्रोक्तस्तेनैकः पुरुषोत्तमः ।
+जीवानां स्वप्रकाशत्वं तत्प्रसादात् स्ववेदनम्'' । इति च ।
+मद्भावाय मयि भावाय ॥ १५-१९ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C10_V42_B01" data-verse="BGT_C10_V42">
-<p>'किं ज्ञातेन'' इति वक्ष्यमाणस्याधिकफलत्वज्ञापकमेव । अन्यथोक्तेरेव वैयर्थ्यात् ।</p>
-<p>'अन्याधिक्यज्ञापनार्थं शुभं चाक्षिप्यते क्वचित् ।</p>
-<p>न तावतास्य निन्द्यत्वं ज्ञेयैवान्यवरिष्ठता ।</p>
-<p>उभयं मिलितं चैव ततोप्यधिकशोभनम्'' ॥ इति च ॥४२ ॥</p>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C13_V20
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C13
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि ।
+| verse_lines  = प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि ।;विकारांश्च गुणांश्चैव विदि्ध प्रकृतिसम्भवान्॥२० ॥
+| verse_line2  = विकारांश्च गुणांश्चैव विदि्ध प्रकृतिसम्भवान्॥२० ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-== एकादशोऽध्यायः ==
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C13_V20" data-block-id="bhashya-BGT_C13_V20">
-<div class="adhyaya-block" data-doc="BGT" data-chap="11">
+{{Bhashyam
-<p class="adhyaya-trans">एकादशोऽध्यायः</p>
+| verse_id = BGT_C13_V20
-</div>
+| id       = BGT_C13_V20_B01
-<div class="introduction" id="BGT_C11_I01" data-verse="BGT_C11">
+| text     = 'प्रकृतिं पुरुषं च'' इत्यत्र पुरुषशब्देन जीवपरयोः प्रकृतिशब्देन चेतना-चेतनप्रकृत्योः स्वीकाराय उभावपीति । विकाराणां सत्वादीनां चोपादानत्वविवक्षया प्रकृतिसम्भवत्वम् । स्वातन्त्र्यं तु परमेश्वरस्यैव । 'उपद्रष्टानुमन्ता च'' इत्यादिवक्ष्यमाणत्वात् । गुणानां च विकारत्वेप्यधिकविकारत्वविवक्षयान्येषां 'विकारांश्च गुणांश्च'' इति पृथगुक्तिः ॥ २० ॥
-<p>था श्रुते ध्यानं कर्तुं शक्यं तथा स्वरूपस्थितिरनेनाध्यायेनोच्यते-</p>
+}}
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C11_V01" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसञ्ज्ञितम् ।</span>
-<span class="shloka-line">यत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोयं विगतो मम॥१ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C13_V21
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C13
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।
+| verse_lines  = कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।;पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते॥२१ ॥
+| verse_line2  = पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते॥२१ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C13_V21" data-block-id="bhashya-BGT_C13_V21">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C13_V21
+| id       = BGT_C13_V21_B01
+| text     = 'स्वदेहेंद्रियहेतुत्वं यज्जीवस्य स्वकर्मभिः ।
+आवृत्य विष्णुतत्त्वं तद्धेतुश्चित्प्रकृतिर्मता ।
+जीवस्य सुखदुःखानां भोगशक्तिप्रदः सदा ।
+परमः पुरुषो विष्णुः सर्वकर्तापि सन् सदा ।
+विशेषकर्ता केषाञ्चिदुक्तो यद्वद् विकुण्ठपः ।
+उच्यते सर्वपालोपि विशेषेण स कर्मणा'' ॥ इति च ।
+परमेश्वरस्यैव सर्वकर्तृत्वेपि भोक्तृत्वदाने देव्या अल्पप्रवृत्तिरिति दर्शयितुं 'उच्यते'' इति स्थानद्वयेप्युक्तम् । कर्तृत्वेपि स एव मुख्यहेतुः । तथापि भोक्तृत्वापेक्षया तस्या अधिकप्रवृत्तिरिति 'कर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते'' इति, सर्वहेतुत्वेपि विष्णोः प्रकृतेर्जीवं प्रति भोक्तृत्वदानेल्पप्रवृत्तिरिति 'पुरुषो भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते'' इति विशेषहेतोरेवमुच्यत एव । मुख्यतस्तु सर्वहेतुत्वं विष्णोरेवेति भावः ।
+॥२१ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C11_V02" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया ।</span>
-<span class="shloka-line">त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम्॥२ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C13_V22
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C13
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान् गुणान् ।
+| verse_lines  = पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान् गुणान् ।;कारणं गुणसङ्गोस्य सदसद्योनिजन्मसु॥२२ ॥
+| verse_line2  = कारणं गुणसङ्गोस्य सदसद्योनिजन्मसु॥२२ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C13_V23
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C13
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः ।
+| verse_lines  = उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः ।;परमात्मेति चाप्युक्तो देहेस्मिन्पुरुषः परः॥२३ ॥
+| verse_line2  = परमात्मेति चाप्युक्तो देहेस्मिन्पुरुषः परः॥२३ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C13_V23" data-block-id="bhashya-BGT_C13_V23">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C13_V23
+| id       = BGT_C13_V23_B01
+| text     = 'पुरुषः प्रकृतिस्थः'' इत्यत्र पुरुषशब्दो जीवे । उभयोरपि पुरुषशब्देन पूर्वं प्रस्तुतत्वात् । यथायोग्यमुपपत्तेः । कार्यकारणसम्बन्धं भोगं च मिथ्येति वदतां निवारणायाह । 'पुरुषः प्रकृतिस्थो हि'' इति । हीत्यनुभवविरोधं दर्शयति तेषाम् । न हि ज्ञाना-ज्ञानसुखदुःखादिविषयस्यान्तरानुभवस्य भ्रान्तित्वं क्वचिद् दृष्टम् । नचास्य मिथ्यात्वे किञ्चिन्मानम् । शरीरमारभ्यैव ह्यपरोक्षभ्रमो दृष्टः । तत्रापि बलवत्प्रमाणविरोधादेव भ्रान्तित्वं कल्प्यम् । साक्षिसिद्धस्यापि भ्रान्तित्वाङ्गीकारे येन सर्वस्य भ्रान्तित्वमभ्रान्तित्वं चात्मनोवगतं तदपि प्रमाणमात्मैव । व्यवहारतोप्यस्तीत्यत्र प्रमाणाभावाद् भ्रान्तिर-भ्रान्तिर्वा न किञ्चित् सिद्ध्यति ।
+अनुभवो भ्रान्तिः इत्युक्ते भ्रान्तित्वे प्रमाणं तत्प्रामाण्यं च कुतः सिद्ध्येत् ? व्यवहारतः सर्वमङ्गीकुर्म इत्युक्ते व्यवहारो व्यवहर्ता च कुतः सिद्धः ? प्रतीतित इत्युक्ते सैव कुतः ? स्वत इत्युक्ते स्वस्य भ्रान्तित्वे प्रतीतिं विनैव प्रतीतिरस्तीति भ्रान्तिः स्यात् । स्वाभावोपि स्यात् । स्वयमस्तीति च भ्रमः स्यात् । निरालम्बनो भ्रमो नोपपद्यत इत्यस्यापि भ्रमत्वोपपत्तेः । तत्प्रमाणमप्यप्रमाणमेव । प्रमाणत्वभ्रम इति न किञ्चित् सिद्ध्यति ।
+भ्रम इत्यस्यैव भ्रमत्वे अन्यस्याभ्रमत्वमेव भवति । सुखदुःखादिविषयं ज्ञानमात्मस्वरूपमेवेति तस्य भ्रमत्वे छद्मना विनैव शून्यवादो भवति । न हि वृत्तिज्ञानविषयमज्ञानादिकं तेषामपि । भ्रमस्य चाविद्याकार्यत्वाङ्गीकारात् । आत्मस्वरूपस्याप्यविद्याकार्यत्वं स्यात् । दुर्घटत्वं भूषणमित्युक्ते दुर्घटत्वं सुघटत्वं चोभयं भूषणमस्माकमित्युत्तरम् । न हि प्रमाणसिद्धस्य दुर्घटत्वे सुघटत्वे वापवादो दृष्टः । दुर्घटत्वं भूषणमिति वदद्भिरात्मनोप्यविद्यात्वमङ्गीकृत्य तदयुक्तमित्युक्ते तत्रापि भूषणत्वं किमिति नाङ्गीक्रियते ? अतिसुकरत्वात् । न चात्मनोप्यविद्यात्वं वदतां तेषामुत्तरम् । अतोनन्तदोषदुष्टत्वाद्धीति प्रसिद्ध्यैव भगवता निराकृताः॥ २२ ॥ अस्य जीवस्य सदसद्योनिजन्मसु कारणं सत्त्वादिगुणसङ्गः । स्वतन्त्रकारणं तु परमेश्वर एवेत्याह उपद्रष्टानुमन्तेति ।
+'सर्वेभ्य उपरि द्रष्टा यदुपद्रष्टॄनामकः ।
+स्वातन्त्र्यात् स्वानुकूल्येन मत्या पे्ररयति स्म यत् ।
+अनुमन्तेति कथितः स्वयं प्रभुरजो हरिः ।
+महाशक्तिर्यतो विष्णुर्महेश्वर इतीरितः ।
+परमत्वाच्च तस्यैव ह्यनुमन्तृत्वमुच्यते ।
+स एव सर्वदेहेषु देहिनोन्यो व्यवस्थितः'' ॥ इति च ।
+'मां विदि्ध सर्वक्षेत्रेषु'' इति देहेप्युक्तः । तेनाहमेव स इति दर्शयति ।
+॥२३ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C11_V03" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">एवमेतद्यथात्थ त्वमात्मानं परमेश्वर ।</span>
-<span class="shloka-line">द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम॥३ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C13_V24
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C13
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = य (एनं) एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह ।
+| verse_lines  = य (एनं) एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह ।;सर्वथा वर्तमानोपि न स भूयोभिजायते॥२४ ॥
+| verse_line2  = सर्वथा वर्तमानोपि न स भूयोभिजायते॥२४ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C11_V04" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C13_V24" data-block-id="bhashya-BGT_C13_V24">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C13_V24
-<span class="shloka-line">मन्यसे यदि तच्छक्यं मया द्रष्टुमिति प्रभो ।</span>
+| id       = BGT_C13_V24_B01
-<span class="shloka-line">योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयात्मानमव्ययम्॥४ ॥</span>
+| text     = 'द्विविधं पुरुषं चैव प्रकृतिं द्विविधामपि ।
-</div>
+सह तत्तद्गुणैः सम्यग् ज्ञात्वा पश्यति यः पुमान् ।
-</div>
+सर्वथा वर्तमानोपि न स भूयोभिजायते'' ॥२४ ॥
-</div>
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C11_V05" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोथ सहस्रशः ।</span>
-<span class="shloka-line">नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च॥५ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C13_V25
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C13
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना ।
+| verse_lines  = ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना ।;अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे॥२५ ॥
+| verse_line2  = अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे॥२५ ॥
+}}
-<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C13_V26
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C13
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वान्येभ्य उपासते ।
+| verse_lines  = अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वान्येभ्य उपासते ।;तेपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः॥२६ ॥
+| verse_line2  = तेपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः॥२६ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C11_V06" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C13_V26" data-block-id="bhashya-BGT_C13_V26">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C13_V26
-<span class="shloka-line">पश्यादित्यान्वसून् रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा ।</span>
+| id       = BGT_C13_V26_B01
-<span class="shloka-line">बहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याश्चर्याणि भारत॥६ ॥</span>
+| text     = 'अनादियोग्यताभेदात् पुंसां दर्शनसाधनम् ।
-</div>
+नानैव तत्र विष्णोस्तु प्रसादाद् वैष्णवं वपुः ।
-</div>
+स्वयं विज्ञायते किञ्चित् श्रूयते किञ्चिदन्यतः ।
-</div>
+तथा ज्ञात्वा हरिं ध्यात्वा स्वान्तः पश्यन्ति केचन ।
+ऋषयः केचिदृषयो नारदाद्या बहिस्त्वपि ।
+देवा विष्णुप्रसादेन लब्धसत्प्रतिभाबलात् ।
+सर्वं क्रमेण विज्ञाय प्रतिभास्पष्टताक्रमात् ।
+पश्यन्ति बहिरन्तश्च विष्णुं ध्यानमृतेपि तु ।
+येषां ध्यानमृते दृष्टिस्तेषां ध्यानेपि दर्शनम् ।
+स्यादेव साङ्ख्ययोगास्ते देवा ब्रह्माधिकोत्र च ।
+केचित्तु क्षत्रियवरा अश्वमेधादिकर्मभिः ।
+यजन्तो भक्तिमन्तश्च यज्ञभागार्थमागतम् ।
+श्रवणप्रतिभाभ्यां च स्मरन्तः पुरुषोत्तमम् ।
+पश्यन्त्यन्ये तथान्येभ्यः सर्वं श्रुत्वानुमत्य च ।
+उपास्यैव तु पश्यन्ति नान्यथा तु कथञ्चन ।
+ऋषीन् राज्ञस्तथारभ्य प्रतिभाभ्यधिका क्रमात् ।
+यावद् ब्रह्मा ब्रह्मणस्तु प्रायो नाप्रतिभासितम् ।
+विष्णोः प्रीत्यर्थमेवास्य श्रोतव्यं प्रायशो हरेः ।
+अन्येषां श्रवणाज्ज्ञानं क्रमशो मानुषोत्तरम् ।
+अत्यल्पप्रतिभानत्वान्मानुषाः श्रुतवेदिनः ।
+सर्वे ते दर्शनात् तस्मात् स्वयोग्यान्मुक्तिगामिनः'' ॥ इति च ।
+अन्येषामपि किञ्चिच्छ्रवणे विद्यमानेपि मानुषाणामत्यल्पप्रतिभानत्वात् 'श्रुत्वान्येभ्यः'' इति विशेषणम् । मनुष्याणां प्रतिभामूलप्रमाणापेक्षा प्रायो न सम्यगुत्पद्यते अल्पा चेति 'श्रुतिपरायणाः'' इति ।
+'अश्रुतप्रतिभा यस्य श्रुतिस्मृऽत्यविरोधिनी ।
+विश्रुता नृषु जातं च तं विद्याद् देवसत्तमम् ।
+यश्च स्वमुखमानेन नवाधोदेहवान् पुमान् ।
+अष्टमानवती स्त्री च षण्णवत्यङ्गुलौ पुनः ।
+दशताौ सप्तपादौ विद्यात् तौ च सुरोत्तमौ ।
+यावत् पञ्चाङ्गुलोनं तद्देवमानं क्रमात् परम् ।
+पादे त्वङ्गुलमात्रोनं तदूनं चतुरङ्गुलम् ।
+यावद्देवोपदेवानां पादे चोनाङ्गुलं पुनः ।
+तावन्मनुष्यमानं स्यात् ततोधस्त्वासुरं स्मृऽतम् ।
+द्विचत्वार्यधिकं तस्मात् षण्णवत्यङ्गुलादधः ।
+ज्ञेयमङ्गुलमानं तदुपदेवादिषु स्फुटम् ।
+देवेष्ववरवज्ज्ञेयमृषीणां चक्रवर्तिनाम् ।
+यावद् यावत् प्रियो विष्णोस्तावत् स्त्रीपुंस्वरूपिणः ।
+हरेः सादृश्यमस्य स्यादनादिक्रमसुस्थिरम्'' ॥ इति च ॥ २५-२६ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C11_V07" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम् ।</span>
-<span class="shloka-line">मम देहे गुडाकेश यच्चान्यद्द्रष्टुमिच्छसि॥७ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C13_V27
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C13
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् ।
+| verse_lines  = यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् ।;क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्वि भरतर्षभ॥२७ ॥
+| verse_line2  = क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्वि भरतर्षभ॥२७ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C11_V08" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C13_V28
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C13
-<span class="shloka-line">दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम्॥८ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।
-</div>
+| verse_lines  = समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।;विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति॥२८ ॥
-</div>
+| verse_line2  = विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति॥२८ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C11_V09" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C13_V29
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">एवमुक्त्वा ततो राजन्महायोगेश्वरो हरिः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C13
-<span class="shloka-line">दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम्॥९ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = समं पश्यन् हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् ।
-</div>
+| verse_lines  = समं पश्यन् हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् ।;न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिम्॥२९ ॥
-</div>
+| verse_line2  = न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिम्॥२९ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<blockquote class="uvaaca">सञ्जय उवाच</blockquote>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C13_V29" data-block-id="bhashya-BGT_C13_V29">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C13_V29
+| id       = BGT_C13_V29_B01
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vakshyamana-id">'क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्'' इत्यत्र क्षेत्रं श्रीः'मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम्''</span></span> इति वक्ष्यमाणत्वात् ।<br/>'अव्यक्तं च महद् ब्रह्म प्रधानं क्षेत्रमित्यपि ।<br/>उच्यते श्रीः सदा विष्णोः प्रिया निर्दोषचिद्घना ।<br/>सा हि न व्यज्यते विष्णुरत्र क्षेति महागुणा ।<br/>जीवोत्तमा च तेनैतैः शब्दैरेकाभिधीयते ।<br/>महान् ब्रह्मा जीवमहान् परात्मप्रेरिताः क्रियाः ।<br/>अहं कर्तेति येनायं जीवो मंस्यत्यसौ शिवः ।<br/>सोहङ्कार इति प्रोक्तो जीवाहङ्कृतिकृद् यतः ।<br/>उमा बुदि्धरिति ज्ञेया शब्दादिज्ञानदा यतः ।<br/>मतिदो मन उद्दिष्ट इन्द्रः स्कन्दोपि तत्सुतः ।<br/>श्रोत्रं तु श्रावयंश्चन्द्रः स्पर्शो वायुसुतो मरुत् ।<br/>चक्षुः सूर्यश्चक्षयति जिह्वा वारिपतिर्हृतेः ।<br/>अश्विनौ घ्राणमाघ्रातेर्वागग्निर्वचनादपि ।<br/>हस्तौ वायुसुतौ ज्ञेयौ मरुतौ हानिलाभयोः ।<br/>पादौ तु विष्णुनाविष्टौ यज्ञशम्भू शचीसुतौ ।<br/>पदनादेव पायुश्च भुक्तस्यैवाप्ययाद् यमः ।<br/>सन्तत्युपस्थितिकृतेरुपस्थः सशिवो मनुः ।<br/>विनायकस्तथाकाशो निरावृत्या प्रकाशनात् ।<br/>प्रधानवायुजो भूतवायुर्नाम्ना मरीचिकः ।<br/>अग्निश्च पृथिवी चैव प्रसिद्धौ वरुणो जलम् ।<br/>अदनात् प्रथनाज्जन्मजयहेतोस्तथाभिधाः ।<br/>शब्दाद्याः पञ्च शिवजाः शब्दनात् स्पर्शनादपि ।<br/>रूपणाद् रसनाच्चैव गन्धनाच्च तथाभिधाः ।<br/>सुखं धृतिश्चेतना च सुखनाद् विधृतेरपि ।<br/>चेतोनेतृत्वतश्चैव मुख्यवायुः सरस्वती ।<br/>श्रीश्चेच्छा चैव सा वायोः पत्नी त्वे(वं)व धृतिर्मता ।<br/>इच्छादानात्तु सैवेच्छा स्थानभेदात्तु देवताः ।<br/>पृथक् पृथक् च कथ्यन्ते लक्ष्म्याद्या उदिता अपि ।<br/>दुःखद्वेषौ कलिश्चैव द्वापरो ब्रह्मणः सुतौ ।<br/>प्रवरावसुराणां तौ सङ्घातश्चेतनाः परे ।<br/>एतैरभिमतं यच्च तत्तन्नाम्नाभिधीयते ।<br/>चेतनाचेतनं त्वेतत् सर्वं क्षेत्रमितीरितम् ।<br/>क्षितिरेतद् भगवतो यदतः क्षेत्रमीर्यते ।<br/>क्षिणोति त्राति चैवैतत् सोतो वा क्षेत्रमुच्यते ।<br/>क्षितिं कृत्वा त्राति चैतदतो वा क्षेत्रमीरितम् ।<br/>एतस्मात् क्षीणमेतेन त्रातमित्यथवा पुनः ।<br/>इच्छाद्यानां क्षेत्रनाम्नामपि नामान्तरं स्मृऽतम् ।<br/>विकारा (विशेषा) इति यस्मात् ते विशेषविकृतिस्थिताः ।<br/>विशेषात् क्रियते यस्माद् विकारं कार्यम(न्तिमम्)न्तगम् ।<br/>विगतं करणं वात्र पुनर्नाशमृते यतः ।<br/>तत्सम्बन्धाद् विकाराख्या इच्छाद्या अभिमानिनः ।<br/>एतत् सर्वं सर्वदैव निर्दोषेणैव चक्षुषा ।<br/>प्रेरयन्नेव जानाति यत् क्षेत्रज्ञो हरिस्ततः'' ॥ इति च ।<br/>'यस्यात्मा शरीरम्'' इत्यादिश्रुतेश्चेतनस्यापि 'इदं शरीरं कौन्तेय'' इति शरीरत्वोक्तिर्युज्यते ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'सत्त्वं जीवः क्वचित् प्रोक्तः क्वचित् सत्त्वं जनार्दनः ।<br/>सत्त्वं नाम गुणः क्वापि क्वचित् साधुत्वमुच्यते'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">'तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्तीति सत्त्वम्''</span></span> इति च पैङ्गिश्रुतिः ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">'जनी प्रादुर्भावे'' इति धातोर्जीवस्यापि शरीरे व्यक्त्यपेक्षया जनिर्युज्यते ।॥२७ ॥ जीवेषु दुःखयोगादिरूपेण विनश्यत्स्वप्यतथाभूतम् 'दुःखयोगादिरूपेण जीवेषु विनश्यत्स्वपि ।<br/>दुःखयोगादिरहितः सर्वजीवेष्ववस्थितः ।<br/>गुणैः सर्वैः समो नित्यं न हीनो हीनगोपि सन् ।<br/>इति पश्यति यो विष्णुं स एव न तमो व्रजेत्'' ॥</span></span> इति पाद्मे ॥ २८,२९ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C11_V10" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">अनेकवक्त्रनयनमनेकाद्भुतदर्शनम् ।</span>
-<span class="shloka-line">अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम्॥१० ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C13_V30
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C13
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः ।
+| verse_lines  = प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः ।;यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति॥३० ॥
+| verse_line2  = यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति॥३० ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C13_V30" data-block-id="bhashya-BGT_C13_V30">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C13_V30
+| id       = BGT_C13_V30_B01
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavad-id">प्रकृत्य स्वयमेव प्रारभ्य विष्णुना क्रियमाणानि । विष्णोर्नान्य पूर्वप्रेरक इति । 'पूर्वं तु बादरायणो हेतुव्यपदेशात्''</span></span> इति भगवद्वचनात् ।<br/>'द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च ।<br/>यदनुग्रहतः सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया'' ॥ इति च ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">'स्वयं प्रकृत्य भगवान् करोति निखिलं जगत् ।<br/>नैव कर्ता हरेः कश्चिदकर्ता तेन केशवः'' ॥</span></span> इति स्कान्दे ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">तेनेति प्रस्तुतत्वादेव सिद्धम् । 'अहं सर्वस्य प्रभवः'' 'स हि कर्ता'' 'कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम्'' 'जन्माद्यस्य यतः'' 'मत्त एवेति तान् विदि्ध'' इत्यादिसकलप्रमाणविरोधश्चान्यथा । 'प्रकृत्यैव च'' इति चशब्दाच्चैतेनैवेति सिद्ध्यति ।<br/>'प्रकृतेन क्रियायोगं चशब्दः क्वचिदीरयेत् ।<br/>क्वचित् समुच्चयं ब्रूयात् क्वचिद् दौर्लभ्यवाचकः'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये ।<br/>प्रकृतेः कर्तृत्वं 'रचनानुपपत्तेश्च नानुमानम्'' इत्यादिना च निरस्तम् । 'न ऋते त्वत् क्रियते किञ्चनारे'' इति च । केवलप्रकृतेः कर्तृत्वाङ्गीकारे चशब्दोपि व्यर्थः । 'तत एव च विस्तारम्'' इति वाक्यशेषविरोधश्च । 'अहं बीजप्रदः पिता'' इति वक्ष्यमाणमत्रापि 'क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्'' इति प्रकृतमिति तेनापि विरोधः । अचेतनं करोतीति स्वोक्तिविरोधश्च ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">'इच्छापूर्वक्रियादानं कर्तृत्वं मुख्यमीरितम्''</span></span>  इति हि पैङ्गिश्रुतिः ।<br/> विकारलक्षणं कर्तृत्वं तु प्रकृतेरङ्गीकृतमेव । तथापि लक्ष्मीपरमेश्वरमुक्तचेष्टासु तदभावात् 'सर्वशः'' इत्यस्य सङ्कोचप्राप्तिः ।<br/>'अचेतनाश्रितं कर्म विकारात्मकमीरितम् ।<br/>यत्तु केवलचित्संस्थं प्रत्यभिज्ञाप्रमाणतः ।<br/>अविकारात्मकं ज्ञेयं तन्न तत् प्राकृतं भवेत्'' ॥ इति च ॥३० ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C11_V11" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम् ।</span>
-<span class="shloka-line">सर्वाश्चर्यमयं देवं अनन्तं विश्वतो मुखम्॥११ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C13_V31
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C13
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति ।
+| verse_lines  = यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति ।;तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा॥३१ ॥
+| verse_line2  = तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा॥३१ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C11_V12" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C13_V31" data-block-id="bhashya-BGT_C13_V31">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C13_V31
-<span class="shloka-line">दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता ।</span>
+| id       = BGT_C13_V31_B01
-<span class="shloka-line">यदि भाः सदृशी सा स्याद्भासस्तस्य महात्मनः॥१२ ॥</span>
+| text     = 'एकविष्ण्वा(श्रितानां)श्रयाणां तु जीवानां भेदमेव यः ।
-</div>
+ततः परस्परं चैव तारतम्येन पश्यति ।
-</div>
+विष्णोरेव च विस्तारं जगतः स विमुच्यते'' ॥ इति च ॥३१ ॥
-</div>
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C11_V13" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा ।</span>
-<span class="shloka-line">अपश्यद्देवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा॥१३ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C13_V32
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C13
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः ।
+| verse_lines  = अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः ।;शरीरस्थोपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते॥३२ ॥
+| verse_line2  = शरीरस्थोपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते॥३२ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C11_V14" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C13_V33
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनञ्जयः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C13
-<span class="shloka-line">प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभाषत॥१४ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते ।
-</div>
+| verse_lines  = यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते ।;सर्वत्रावस्थितो देहे तथात्मा नोपलिप्यते॥३३ ॥
-</div>
+| verse_line2  = सर्वत्रावस्थितो देहे तथात्मा नोपलिप्यते॥३३ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C13_V34
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C13
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः ।
+| verse_lines  = यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः ।;क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत॥३४ ॥
+| verse_line2  = क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत॥३४ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C11_V14_B01" data-verse="BGT_C11_V14">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C13_V34" data-block-id="bhashya-BGT_C13_V34">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahme-id">'आत्मानमव्ययम्'' 'परमं रूपमैश्वरम्'' 'सर्वाश्चर्यमयं देवमनन्तं विश्वतो-मुखम्'' इत्यादिरूपविशेषणाच्च रूपस्येश्वरसाक्षात्स्वरूपत्वं नित्यत्वं तत एव चिदानन्दाद्यात्मकत्वं च सिद्धम् । 'मम देहे'' इत्युक्तत्वाच्चादित्यादीनां भेदः सिद्धः । 'मे रूपाणि'' 'सर्वतोनन्तरूपम्'' इत्यादेः 'द्रष्टुमिच्छामि ते रूपम्'' इत्यादेश्चैकस्यैवाभिन्नानन्तरूपत्वं च । 'एकं रूपं हरेर्नित्यमचिन्त्यैश्वर्ययोगतः । बहुसङ्ख्यागोचरं च विशेषादेव केवलम् । अभावो यत्र भेदस्य प्रमाणावसितो भवेत् । विशेषनामा तत्रैव विशेषव्यवहारवान् । विशेषोपि स्वरूपं स स्वनिर्वाहक एव च । द्रव्यात्मना स नित्योपि विशेषात्मैव जायते । नित्या एव विशेषाश्च केचिदेवं द्विधैव सः । वस्तुस्वरूपमस्त्येवेत्येवमादिष्वभेदिनः । विशेषोनुभवादेव ज्ञायते सर्ववस्तुषु । नचाविशेषितं किञ्चिद् वाच्यं लक्ष्यं तथा मितम् । विशिष्टस्य स्वतोन्यत्वे स्वस्यामेयत्वहेतुतः । नैव ज्ञेयं विशिष्टं च मानाभावाच्च नो भवेत् । स्वयमित्यपि हि स्वत्वविशेषेण विवर्जितम् । न ज्ञेयं तद्विशेष्यं च तथैवेत्यनवस्थितिः । अभेदे न विरोधोस्ति ज्ञाताज्ञातं यतोखिलम् । तदेव ज्ञातरूपेण ज्ञातमज्ञातमन्यथा । अभिन्नस्य विशिष्टत्वान्न दोषद्वयमप्युत । एकत्वानुभवाच्चैव विशेषानुभवादपि । तज्ज्ञानानुभवाच्चैव न दोषद्वयसम्भवः । भेदाभेदौ च तेनैव (तौ नैव) कर्तृभोक्तृविशेषणे । मदन्य इत्यनुभवो यतो नैवास्ति कस्यचित् । भेदो विशेषणस्यापि नान्तरस्य क्वचिद् भवेत् । शुद्धस्वरूप इत्यादावभेदस्यैव दर्शनात् । अपृथग्दृष्टिनियमाद् बलज्ञानादिकस्य च । ऐक्यं बाह्यविशेषाणां पृथग्दृष्ट्यैव तन्न तु । विशेषहेत्वभावेपि द्वैविध्यं कल्प्यते यदि । कल्पनागौरवाद्यास्तु दोषास्तत्रातिसङ्गताः । नैकत्वं वापि नानात्वं नियमादस्त्यचेतने । भेदाभेदावनुभवादतस्तत्रान्यथागतेः । एको मदन्यतोन्यश्चेत्येवमेव व्यवस्थितौ । भेदाभेदौ चेतनेषु तस्मान्नैकप्रकारता । एकमित्येव यज्ज्ञातं बहुत्वेनैव तत् पुनः । पटाद्यं ज्ञायते यस्माद् भेदाभेदौ कुतो न तत् । तन्तुभ्योन्यः पटः साक्षात् कस्य दृष्टिपथं गतः । अनन्यश्चेत् तन्तुभावे पटाभावः कुतो भवेत् । न चात्मनि विशेषोत्र दृष्टान्तत्वं गमिष्यति । शुद्धोहम्प्रत्ययो यस्मात् तत्राभेदप्रदर्शकः । अत्रावयवभेदेन स्यादेव ह्यनवस्थितिः । न चानवयवं वस्तु क्वचित् स्यान्मानगोचरम् । पूर्वापरादिभेदेन यतोंशोस्यावगम्यते । उपाधिरप्येकदेशसम्बद्धः सन्तमेव हि । ज्ञापयेद् भेदमखिलं ग्रसन् स विभजेत् कथम् । तस्माद् गुणादिकमपि नास्त्यनंशतया क्वचित् । भावाभावव्यवहृतेर्विद्यमानेपि वस्तुनि । भेदाभेदौ गुणादेश्च जडे वस्तुनि संस्थितौ । चेतने शक्तिरूपेण गुणादेर्भाव इष्यते । सुप्तोयं बलवान् विद्वानित्यादिव्यवहारतः । नचैवं शक्तिरूपेण जडे व्यवहृतिः क्वचित् । एकमेवाद्वितीयं तन्नेह नानास्ति किञ्चन । मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति । यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति । एवं धर्मान् पृथक् पश्यंस्तानेवानुविधावति । इत्यादिश्रुतिमानाच्च परमैश्वर्यतस्तथा । सर्वं तु घटते विष्णौ यत् कल्याणगुणात्मकम्'' ॥</span></span> इत्यादि ब्रह्मतर्के । ॥ १-१४ ॥
+{{Bhashyam
-</div>
+| verse_id = BGT_C13_V34
+| id       = BGT_C13_V34_B01
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruthi-id">शरीरस्थो जीवः । 'स्वप्नेन शारीरमभिप्रहत्य असुप्तः सुप्तानभिचाकशीति''</span></span> इति श्रुतेः ।<br/>'शरीरस्थस्तु संसारी शरीराभिमतेर्मतः ।<br/>विष्णुः शरीरगोप्येष न शरीरस्थ उच्यते ।<br/>शरीराभिमतिर्यस्मान्नैवास्यास्ति कदाचन ।<br/>तद्गतानां तु दुःखानां भोगोभिमतिरुच्यते ।<br/>तदभावान्नाभिमानी भगवान् पुरुषोत्तमः'' ॥ इति च ।<br/>अनादित्वान्निर्गुणत्वाच्च परमात्मा जीवोपि न । किमुत जडं न भवतीति ? शरीरोत्पत्तिलक्षणमप्यादिमत्त्वं परमस्य नास्तीति विशेषः । जीवस्य हि तदस्तीति । सत्त्वादिगुणसम्बन्धश्च । सर्वं करोति परमात्मा । तथापि न लिप्यते । वादिसिद्धत्वादेव 'इष्टापूर्तं मन्यमाना वरिष्ठम्'' इत्यादिवन्निषेधः ।<br/>'कुर्वाणोपि यतः सर्वं पुण्यपापैर्न लिप्यते ।<br/>जन्ममृत्यादिरहितः सत्त्वादिगुणवर्जितः ।<br/>विष्णुस्तद्विपरीतस्तु जीवोतस्तौ पृथक् सदा'' ॥ इति च ।<br/>'स एष नेति नेति'' इत्यादि च ॥ ३२-३४ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C11_V15" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">पश्यामि देवांस्तव देव देहे सर्वांस्तथा भूतविशेषसङ्घान् ।</span>
-<span class="shloka-line">ब्रह्माणमीशं कमलासनस्थं ऋषींश्च सर्वान् उरगांश्च दिव्यान्॥ १५ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C13_V35
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C13
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा ।
+| verse_lines  = क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा ।;भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम्॥३५ ॥
+| verse_line2  = भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम्॥३५ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>
+<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोगो नाम त्रयोदशोध्यायः ॥</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C11_V15_B01" data-verse="BGT_C11_V15">
+<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये त्रयोदशोध्यायः ॥</div>
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">कमलासने ब्रह्मणि स्थितं रुद्रम्'विष्णुं समाश्रितो ब्रह्मा ब्रह्मणोङ्कगतो हरः । हरस्याङ्गविशेषेषु देवाः सर्वेपि संस्थिताः'' ॥</span></span> इति पाद्मे ॥१५ ॥
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C11_V16" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C13_V35" data-block-id="bhashya-BGT_C13_V35">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C13_V35
-<span class="shloka-line">अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं पश्यामि त्वां सर्वतोनन्तरूपम् ।</span>
+| id       = BGT_C13_V35_B01
-<span class="shloka-line">नान्तं न मध्यं न पुनस्तवादिं पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप॥ १६ ॥</span>
+| text     = जीवानामचेतनप्रकृतेर्मोक्षं भूतप्रकृतिमोक्षम् ॥ ३५ ॥
-</div>
+}}
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C11_V17" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च तेजोराशिं सर्वतो दीप्तिमन्तम् ।</span>
-<span class="shloka-line">पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्ताद्दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम्॥ १७ ॥</span>
-</div>
 </div>
+<span id="gr-C14" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="चतुर्दशोऽध्यायः"></span>
+== चतुर्दशोऽध्यायः ==
+<div class="introduction" id="BGT_C14_I01" data-block-id="BGT_C14_I01" data-verse="BGT_C14">
+<div class="introduction-line">साधनं प्राधान्येनोत्तरैरध्यायैर्वक्ति-</div>
 </div>
-<div class="verse" id="BGT_C11_V18" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="introduction" id="BGT_C14_I02" data-block-id="BGT_C14_I02" data-verse="BGT_C14">
-<div class="verse-text">
+<div class="introduction-line">क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगस्पष्टीकरणपूर्वकं त्रैगुण्यं विविच्य दर्शयति ।</div>
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।</span>
-<span class="shloka-line">त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्तासनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे॥ १८ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
-<div class="verse" id="BGT_C11_V19" type="shloka" data-doc="BGT">
+<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्यमनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम् ।</span>
-<span class="shloka-line">पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रं स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम्॥ १९ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C11_V20" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C14_V01
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C14
-<span class="shloka-line">दृष्ट्वाद्भुतं रूपमुग्रं तवेदं लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन्॥ २० ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् ।
-</div>
+| verse_lines  = परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् ।;यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिदि्धमितो गताः॥१ ॥
-</div>
+| verse_line2  = यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिदि्धमितो गताः॥१ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C11_V20_B01" data-verse="BGT_C11_V20">
+{{VerseBlock
-<p>द्यावापृथिव्योरन्तरमेकेनैव रूपेण व्याप्तम् । 'नान्तं न मध्यम्'' इत्युक्त-त्वात् पुनः 'अनादिमध्यान्तम्'' इति गुणानन्त्यापेक्षया । 'त्वया ततं विश्वमनन्तरूप'' इति कालापेक्षया । स्वयमन्तं विद्यमानमपि न पश्यतीत्याशङ्क्य 'त्वया ततं विश्वम्'' इत्याह । अन्यत् तात्पर्यज्ञापनायाभ्यासरूपम् । 'सर्वं समाप्नोषि ततोसि सर्वः'' इति 'सर्वं खल्विदं ब्रह्म'' इत्यादिषु सर्वशब्दव्याख्यानरूपम् ।</p>
+| verse_id     = BGT_C14_V02
-<p>'त्रिलोकेषु स्थितैर्भक्तैरर्जुनाय प्रदर्शितम् ।</p>
+| document_id  = BGT
-<p>दृष्टं विष्णोर्विश्वरूपं स्वयोग्यत्वानुरूपतः ।</p>
+| chapter_id   = BGT_C14
-<p>प्रायः सहैव पार्थेन प्रायो भीताश्च तेखिलाः ।</p>
+| verse_type   = shloka
-<p>दर्शनाभ्यासतो दृष्टिरानन्दोद्रेकता भवेत् ।</p>
+| verse_line1  = इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ।
-<p>तस्मिन् काले तु भूमेश्च भारहारार्थमुद्यमात् ।</p>
+| verse_lines  = इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ।;सर्गेपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च॥२ ॥
-<p>उग्रत्वमिव सर्वत्र न भीतिर्ब्रह्मदर्शिनाम् ।</p>
+| verse_line2  = सर्गेपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च॥२ ॥
-<p>अर्जुनादधिका ये तु तेषां भीतिर्न चाभवत् ।</p>
+}}
-<p>श्रीब्रह्मरुद्रपूर्वाणां कृष्णाया भीमरामयोः'' ॥ इत्याग्नेयवचनात् ।</p>
-<p>'दृष्ट्वाद्भुतं रूपम्'' इत्यादि युज्यते ॥ १९,२० ॥</p>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C11_V21" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C14_V03
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">अमी हि त्वां सुरसङ्घा विशन्ति केचिद्भीताः प्राञ्जलयो गृणन्ति ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C14
-<span class="shloka-line">स्वस्तीत्युक्त्वा महर्षिसिद्धसङ्घाः स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिः॥ २१ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम् ।
-</div>
+| verse_lines  = मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम् ।;सम्भवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत॥३ ॥
-</div>
+| verse_line2  = सम्भवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत॥३ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C11_V22" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C14_V03" data-block-id="bhashya-BGT_C14_V03">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C14_V03
-<span class="shloka-line">रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या विश्वेश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च ।</span>
+| id       = BGT_C14_V03_B01
-<span class="shloka-line">गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घा वीक्षन्ते त्वां विस्मिताश्चैव सर्वे॥ २२ ॥</span>
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'योनिर्भार्या तथा स्थानं योनिः कारणमेव च''</span></span>इति शब्दनिर्णये । अत्र योनिर्भार्या 'तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम्'' इति वाक्यशेषात् ॥ ३ ॥
-</div>
+}}
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C11_V23" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">रूपं महत्ते बहुवक्त्रनेत्रं महाबाहो बहुबाहूरुपादम् ।</span>
-<span class="shloka-line">बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथितास्तथाहम्॥ २३ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C14_V04
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C14
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः सम्भवन्ति याः ।
+| verse_lines  = सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः सम्भवन्ति याः ।;तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता॥४ ॥
+| verse_line2  = तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता॥४ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C11_V24" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C14_V05
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">नभःस्पृशं दीप्तमनेकवर्णं व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C14
-<span class="shloka-line">दृष्ट्वा हि त्वां प्रव्यथितान्तरात्मा धृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो॥ २४ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः ।
-</div>
+| verse_lines  = सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः ।;निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम्॥५ ॥
-</div>
+| verse_line2  = निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम्॥५ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C14_V06
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C14
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम् ।
+| verse_lines  = तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम् ।;सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ॥६ ॥
+| verse_line2  = सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ॥६ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C11_V25" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C14_V07
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि दृष्ट्वैव कालानलसन्निभानि ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C14
-<span class="shloka-line">दिशो न जाने न लभे च शर्म प्रसीद देवेश जगन्निवास॥ २५ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = रजो रागात्मकं विदि्ध तृष्णासङ्गसमुद्भवम् ।
-</div>
+| verse_lines  = रजो रागात्मकं विदि्ध तृष्णासङ्गसमुद्भवम् ।;तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम्॥७ ॥
-</div>
+| verse_line2  = तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम्॥७ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C11_V26" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C14_V08
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः सर्वे सहैवावनिपालसङ्घैः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C14
-<span class="shloka-line">भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस्तथासौ सहास्मदीयैरपि योधमुख्यैः॥ २६ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = तमस्त्वज्ञानजं विदि्ध मोहनं सर्वदेहिनाम् ।
-</div>
+| verse_lines  = तमस्त्वज्ञानजं विदि्ध मोहनं सर्वदेहिनाम् ।;प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत॥८ ॥
-</div>
+| verse_line2  = प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत॥८ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C11_V27" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C14_V09
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति दंष्ट्राकरालानि भयानकानि ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C14
-<span class="shloka-line">केचिद्विलग्ना दशनान्तरेषु सन्दृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमाङ्गैः॥ २७ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत ।
-</div>
+| verse_lines  = सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत ।;ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे सञ्जयत्युत॥९ ॥
-</div>
+| verse_line2  = ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे सञ्जयत्युत॥९ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C11_V28" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C14_V10
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">यथा नदीनां बहवोम्बुवेगाः समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C14
-<span class="shloka-line">तथा तवामी नरलोकवीरा विशन्ति वक्त्राण्यभिविज्वलन्ति॥ २८ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत ।
-</div>
+| verse_lines  = रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत ।;रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा॥१० ॥
-</div>
+| verse_line2  = रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा॥१० ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C11_V29" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C14_V11
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतङ्गा विशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C14
-<span class="shloka-line">तथैव नाशाय विशन्ति लोका- स्तवापि वक्त्राणि समृद्धवेगाः॥ २९ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = सर्वद्वारेषु देहेस्मिन्प्रकाश उपजायते ।
-</div>
+| verse_lines  = सर्वद्वारेषु देहेस्मिन्प्रकाश उपजायते ।;ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्त्वमित्युत॥११ ॥
-</div>
+| verse_line2  = ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्त्वमित्युत॥११ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C11_V30" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C14_V12
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्तात्- लोकान् समग्रान्वदनैर्ज्वलद्भिः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C14
-<span class="shloka-line">तेजोभिरापूर्य जगत्समग्रं भासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो॥ ३० ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा ।
-</div>
+| verse_lines  = लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा ।;रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ॥१२ ॥
-</div>
+| verse_line2  = रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ॥१२ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C11_V31" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C14_V13
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">आख्याहि मे को भवानुग्ररूपो नमोस्तु ते देववर प्रसीद ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C14
-<span class="shloka-line">विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमाद्यं न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम्॥ ३१ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = अप्रकाशोप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च ।
-</div>
+| verse_lines  = अप्रकाशोप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च ।;तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन॥१३ ॥
-</div>
+| verse_line2  = तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन॥१३ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C11_V31_B01" data-verse="BGT_C11_V31">
+{{VerseBlock
-<p>मुक्ताः सुरसङ्घा विशन्ति । 'प्रवेशो निर्गमश्चैव मुक्तानां स्वेच्छया भवेत्'' । इति हि ब्रह्माण्डे ॥ २१-२५ ॥</p>
+| verse_id     = BGT_C14_V14
-<p>अन्यचेष्टां कुर्वतामपि भगवच्चेष्टयैव प्रलये प्रजानां प्रवेशवत् प्रवेशो युज्यते । सेनामध्यतो भगवन्मुखानामुभयाभिमुखत्वाच्चोभे सेने तत्र प्रविशतः । ये तु तस्मिन्नेव मुहूर्ते मरिष्यन्ति तेषां दशनान्तरेषु चूर्णितमपि शिरः सूक्ष्मदृष्टिगोचरत्वान्मानुषदृष्ट्या तथा न दृश्यते । यथा भिन्नमपि घटादिकं यावत् पृथङ्ग् न पतति तावन्मन्ददृष्टीनां न ज्ञायते । यथा पुरूरवसो जराश्विभ्यामेव दृष्टा ॥ २६-३० ॥</p>
+| document_id  = BGT
-<p>विशेषगुणकर्मविषय एव प्रश्नः । 'विष्णो'' इति सम्बोधनात् ॥ ३१ ॥</p>
+| chapter_id   = BGT_C14
-</div>
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् ।
+| verse_lines  = यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् ।;तदोत्तमविदां लोकानमलान् प्रतिपद्यते॥१४ ॥
+| verse_line2  = तदोत्तमविदां लोकानमलान् प्रतिपद्यते॥१४ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C11_V32" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C14_V15
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">कालोस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान् समाहर्तुमिह प्रवृत्तः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C14
-<span class="shloka-line">ऋतेपि त्वा न भविष्यन्ति सर्वे येवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः॥ ३२ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते ।
-</div>
+| verse_lines  = रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते ।;तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते॥१५ ॥
-</div>
+| verse_line2  = तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते॥१५ ॥
+}}
-<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C14_V16
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C14
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम् ।
+| verse_lines  = कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम् ।;रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम्॥१६ ॥
+| verse_line2  = रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम्॥१६ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C11_V32_B01" data-verse="BGT_C11_V32">
+{{VerseBlock
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahavaraha-id">'कालः कलितसम्पूर्णसद्गुणत्वाज्जनार्दनः । संहारात् सर्ववित्त्वाद् वा सर्वविद्रावणेन वा'' ॥</span></span>इति महावराहे । अपिशब्देन भ्रात्रादीन् अपि ऋते ॥३२ ॥
+| verse_id     = BGT_C14_V17
-</div>
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C14
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = सत्त्वात्सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च ।
+| verse_lines  = सत्त्वात्सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च ।;प्रमादमोहौ तमसो भवतोज्ञानमेव च॥१७ ॥
+| verse_line2  = प्रमादमोहौ तमसो भवतोज्ञानमेव च॥१७ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C11_V33" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C14_V18
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्व जित्वा शत्रून् भुङ्क्ष्व राज्यं समृद्धम् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C14
-<span class="shloka-line">मयैवैते निहताः पूर्वमेव निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन्॥ ३३ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।
-</div>
+| verse_lines  = ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।;जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः॥१८ ॥
-</div>
+| verse_line2  = जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः॥१८ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C14_V19
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C14
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टानुपश्यति ।
+| verse_lines  = नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टानुपश्यति ।;गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोधिगच्छति॥१९ ॥
+| verse_line2  = गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोधिगच्छति॥१९ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C14_V20
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C14
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान् ।
+| verse_lines  = गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान् ।;जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोमृतमश्नुते॥२० ॥
+| verse_line2  = जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोमृतमश्नुते॥२० ॥
+}}
+<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C14_V21
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C14
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = कैर्लिङ्गैस्त्रीन् गुणानेतानतीतो भवति प्रभो ।
+| verse_lines  = कैर्लिङ्गैस्त्रीन् गुणानेतानतीतो भवति प्रभो ।;किमाचारः कथं चैतांस्त्रीन् गुणानतिवर्तते॥२१ ॥
+| verse_line2  = किमाचारः कथं चैतांस्त्रीन् गुणानतिवर्तते॥२१ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C14_V21" data-block-id="bhashya-BGT_C14_V21">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C14_V21
+| id       = BGT_C14_V21_B01
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahavishnu-id">एतेभ्यः सत्त्वादिगुणेभ्योन्यं कर्तारमीशं यदा पश्यति तदैवायं ना पुरुषः । अन्यथा पशुसमः । न केवलमन्यत्वेन पश्यन् ना तं कर्तारं विष्णुम् किन्तु गुणेभ्य उत्तमत्वेन च । कथं स एव ना ? यस्मात् 'मद्भावं सोधिगच्छति'' ।<br/>'महालक्ष्मीरिति परा भार्या नारायणस्य या ।<br/>प्रकृतिर्नाम सा ज्ञेया प्रकर्षेण करोति यत् ।<br/>तस्यास्तु त्रीणि रूपाणि सत्त्वं नाम रजस्तमः ।<br/>सृष्टिकाले विभज्यन्ते सत्त्वं श्रीः सद्गुणप्र(भा)दा ।<br/>रजो रञ्जनकर्तृत्वाद् भूः सा सृष्टिकरी यतः ।<br/>यदावेशादियं पृथ्वी भूमिरित्येव कथ्यते ।<br/>जीवानां ग्लपनाद् दुर्गा तम इत्येव कीर्तिता ।<br/>एताभिस्तिसृभिर्जीवाः सर्वे बद्धा अमुक्तिगाः ।<br/>सर्वान् बध्नन्ति सर्वाश्च तथापि तु विशेषतः ।<br/>श्रीर्देवबन्धिका नॄणां भूर्दैत्यानामथापरा ।<br/>एताभ्योन्यं परं चैव विष्णुं ज्ञात्वा विमुच्यते ।<br/>सामर्थ्यातिशयादासां नैताभ्यो विद्यते परः ।<br/>इति यावद् विजानाति तावत् तं नृपशुं विदुः ।<br/>तस्मादाभ्योधिकगुणो विष्णुर्ज्ञेयः सदैव च'' ॥</span></span> इति महाविष्णुपुराणे ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'रजसस्तु फलं दुःखम्'' इत्यत्र दुःखमिति दुःखमिश्रं सुखम्- 'दुखं दुरिति सम्प्रोक्तं खं नाम सुखमुच्यते'' ।</span></span> इति शब्दनिर्णये ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">'कर्मणो राजसस्योक्तं दुःखमिश्रं सुखं फलम् ।<br/>अज्ञानजं तामसस्य नित्यदुःखं फलं विदुः'' ।</span></span> इति स्कान्दे ॥१६-२१॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C11_V34" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च कर्णं तथान्यानपि योधवीरान् ।</span>
-<span class="shloka-line">मया हतांस्त्वं जहि मा व्यथिष्ठा युध्यस्व जेतासि रणे सपत्नान्॥ ३४ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C14_V22
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C14
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव ।
+| verse_lines  = प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव ।;न द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति॥२२ ॥
+| verse_line2  = न द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति॥२२ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C14_V23
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C14
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते ।
+| verse_lines  = उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते ।;गुणा वर्तन्त इत्येव योवतिष्ठति नेङ्गते॥२३ ॥
+| verse_line2  = गुणा वर्तन्त इत्येव योवतिष्ठति नेङ्गते॥२३ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C11_V34_B01" data-verse="BGT_C11_V34">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C14_V23" data-block-id="bhashya-BGT_C14_V23">
-<p>जयद्रथस्य पितुर्वरादेव विशेषः । निहताः निहतप्राया । पश्चादर्जुनेपि स्थित्वा स एव हनिष्यति ॥ ३४ ॥</p>
+{{Bhashyam
-</div>
+| verse_id = BGT_C14_V23
+| id       = BGT_C14_V23_B01
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'लोकस्थितान् प्रकाशादीन् प्रायो न द्वेष्टि नेच्छति ।<br/>स्वयम्प्रकाशी मोहोज्झस्तथापि पुनरिच्छति ।<br/>विष्णौ प्रकाशं तं चैव नित्यभक्त्याभिसेवते ।<br/>सुखदुःखादिभावेपि विष्णुभक्तौ समः सदा ।<br/>अर्थार्थं वा प्रियार्थं वा निन्दादीनां भयादपि ।<br/>न विष्णुभक्तिह्रासोस्य किन्तु साम्यमथोन्नतिः ।<br/>अवैष्णवारम्भवर्जी विष्णुं याति न संशयः'' ॥ इति च ॥२२ ॥ उदासीनवदित्युक्तेश्च न केवलोदासीनत्वम् । नेङ्गते इत्युदासीनप्रवृत्ति-निषेधः । सर्वारम्भपरित्यागीति विशेषप्रयोजनापेक्षयापि न अवैष्णवारम्भः इति । 'इङ्गनं क्षणिकं कर्म दीर्घमारम्भ उच्यते''</span></span> इति शब्दनिर्णये ॥ २३ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C11_V35" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">एतच्छ्रुत्वा वचनं केशवस्य कृताञ्जलिर्वेपमानः किरीटी ।</span>
-<span class="shloka-line">नमस्कृत्वा भूय एवाह कृष्णं सगद्गदं भीतभीतः प्रणम्य॥ ३५ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C14_V24
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C14
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।
+| verse_lines  = समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।;तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः॥२४ ॥
+| verse_line2  = तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः॥२४ ॥
+}}
-<blockquote class="uvaaca">सञ्जय उवाच</blockquote>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C14_V25
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C14
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः ।
+| verse_lines  = मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः ।;सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते॥२५ ॥
+| verse_line2  = सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते॥२५ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C11_V36" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C14_V26
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">स्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्या जगत्प्रहृष्यत्यनुरज्यते च ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C14
-<span class="shloka-line">रक्षांसि भीतानि दिशो द्रवन्ति सर्वे नमस्यन्ति च सिद्धसङ्घाः॥ ३६ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = मां च योव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते ।
-</div>
+| verse_lines  = मां च योव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते ।;स गुणान् समतीत्यैतान् ब्रह्मभूयाय कल्पते॥२६ ॥
-</div>
+| verse_line2  = स गुणान् समतीत्यैतान् ब्रह्मभूयाय कल्पते॥२६ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C14_V26" data-block-id="bhashya-BGT_C14_V26">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C14_V26
+| id       = BGT_C14_V26_B01
+| text     = 'लक्ष्म्यादिभिः कृतो बन्धो योनादिः पुरुषस्य तु ।
+तमत्येतीह यो विद्वान् स विज्ञेयो गुणात्ययी'' ॥ इति च प्रवृत्ते ।
+तत्कृतबन्धात्ययात् तदधिकविष्णुप्राप्तेश्च तदत्ययीत्युच्यते । यथा द्वारपालमतीत्य राजानं गच्छतीति । ब्रह्मणि भूयं ब्रह्मभूयम् । ब्रह्मेति प्रकृता महालक्ष्मीः 'अतीत्य त्रीणि रूपाणि महालक्ष्मीं प्रपद्यते ।
+तया त्वनुगृहीतोसौ वैष्णवो विष्णुगो भवेत्'' ॥ इति च ॥२६ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C11_V37" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">कस्माच्च ते न नमेरन्महात्मन् गरीयसे ब्रह्मणोप्यादिकर्त्रे ॥ अनन्त देवेश जगन्निवास त्वमक्षरं सदसत्तत्परं यत्॥ ३७ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C14_V27
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C14
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च ।
+| verse_lines  = ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च ।;शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च॥२७ ॥
+| verse_line2  = शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च॥२७ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C11_V38" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे प्रकृतिगुणत्रयविभागयोगो नाम चतुर्दशोध्यायः ॥</div>
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">त्वमादिदेवः पुरुषः पुराण- स्त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।</span>
-<span class="shloka-line">वेत्तासि वेद्यं च परं च धाम त्वया ततं विश्वमनन्तरूप॥ ३८ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C11_V39" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये चतुर्दशोध्यायः ॥</div>
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">वायुर्यमोग्निर्वरुणः शशाङ्कः प्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च ।</span>
-<span class="shloka-line">नमो नमस्तेस्तु सहस्रकृत्वः पुनश्च भूयोपि नमो नमस्ते॥ ३९ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C11_V39_B01" data-verse="BGT_C11_V39">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C14_V27" data-block-id="bhashya-BGT_C14_V27">
-<p>वायुर्बलज्ञानयोगात् शशाङ्कोतिसुखाङ्कितः ।</p>
+{{Bhashyam
-<p>इन्द्रः स परमैश्वर्यादिति नानाभिधो हरिः । इति च ॥३९ ॥</p>
+| verse_id = BGT_C14_V27
-</div>
+| id       = BGT_C14_V27_B01
+| text     = ब्रह्म प्राप्तो मत्प्राप्त (इव) एव भवतीत्याह- ब्रह्मणो हीति । मदवियोगात् तस्या अपि मत्स्थ एव भवतीत्यर्थः । तथापि प्राप्तिक्रमविवक्षया तदुक्तिः । एकान्तिकस्य सुखस्य मोक्षस्य ॥ २७ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C11_V40" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते नमोस्तु ते सर्वत एव सर्व ।</span>
-<span class="shloka-line">अनन्तवीर्यामितविक्रमस्त्वं सर्वं समाप्नोषि ततोसि सर्वः॥ ४० ॥</span>
-</div>
 </div>
+<span id="gr-C15" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="पञ्चदशोऽध्यायः"></span>
+== पञ्चदशोऽध्यायः ==
+<div class="introduction" id="BGT_C15_I01" data-block-id="BGT_C15_I01" data-verse="BGT_C15">
+<div class="introduction-line">संसारस्वरूपतदत्ययोपायविज्ञानान्यस्मिन्नध्याये दर्शयति-</div>
 </div>
-<div class="verse" id="BGT_C11_V41" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="introduction" id="BGT_C15_I02" data-block-id="BGT_C15_I02" data-verse="BGT_C15">
-<div class="verse-text">
+<div class="introduction-line">त्रयोदशोक्तं विविच्य दर्शयति-</div>
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं हे कृष्ण हे यादव हे सखेति ।</span>
-<span class="shloka-line">अजानता महिमानं तवेदं मया प्रमादात् प्रणयेन वापि॥ ४१ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
-<div class="verse" id="BGT_C11_V42" type="shloka" data-doc="BGT">
+<blockquote class="uvaaca">श्री भगवानुवाच</blockquote>
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
+{{VerseBlock
-<span class="shloka-line">यच्चापहासार्थमसत्कृतोसि विहारशय्यासनभोजनेषु ।</span>
+| verse_id     = BGT_C15_V01
-<span class="shloka-line">एकोथवाप्यच्युत तत्समक्षं तत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम्॥ ४२ ॥</span>
+| document_id  = BGT
-</div>
+| chapter_id   = BGT_C15
-</div>
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = ऊर्ध्वमूलमधःशाखं अश्वत्थं प्राहुरव्ययम् ।
+| verse_lines  = ऊर्ध्वमूलमधःशाखं अश्वत्थं प्राहुरव्ययम् ।;छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ॥१ ॥
+| verse_line2  = छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ॥१ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C15_V01" data-block-id="bhashya-BGT_C15_V01">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C15_V01
+| id       = BGT_C15_V01_B01
+| text     = 'पृथङ्ग् मूलं हरिस्त्वस्य जगद्वृक्षस्य भूमिवत् ।
+सत्त्वादियुक्ते चिदचित्प्रकृती मूलभागवत् ।
+अत्रापि चिदचिद्योगो वृक्षवत् सम्प्रकीर्तितः ।
+पृथिवीदेवतावत् तद्धरिर्मृद्वदचेतना ।
+उत्तमत्वात्तु मूलानामूर्ध्वमूलस्त्वयं स्मृऽतः ।
+नीचास्ततो महदहम्बुद्धयो भूतसंयुताः ।
+शाखाश्छन्दांसि पर्णानि काममोक्षफले ह्यतः'' ॥१ ॥
+}}
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C15_V02
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C15
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः ।
+| verse_lines  = अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः ।;अधश्च मूलान्यनुसन्ततानि कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके ॥ २ ॥
+| verse_line2  = अधश्च मूलान्यनुसन्ततानि कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके ॥ २ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C11_V42_B01" data-verse="BGT_C11_V42">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C15_V02" data-block-id="bhashya-BGT_C15_V02">
-<p>एकः सर्वोत्तमोप्यसत्कृतः । 'एकः सर्वाधिको ज्ञेय एष एव करोति यत्'' इति च ॥ ४२ ॥</p>
+{{Bhashyam
-</div>
+| verse_id = BGT_C15_V02
+| id       = BGT_C15_V02_B01
+| text     = कारणेषु स्थितं कार्यं व्याप्तं कार्येषु कारणम् ।
+अन्योन्यसंयुताः शाखाः मूलानि च सदैव तु ।
+विषयाः दर्शनीयत्वात् प्रवालसदृशाः मताः ॥२ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C11_V43" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">पितासि लोकस्य चराचरस्य त्वमस्य पूज्यश्च गुरुर्गरीयान् ।</span>
-<span class="shloka-line">न त्वत्समोस्त्यभ्यधिकः कुतोन्यो लोकत्रयेप्यप्रतिमप्रभाव॥ ४३ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C15_V03
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C15
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिर्न च सम्प्रतिष्ठा ।
+| verse_lines  = न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिर्न च सम्प्रतिष्ठा ।;अश्वत्थमेनं सुविरूढमूल- मसङ्गशस्रेण दृढेन छित्त्वा॥ ३ ॥
+| verse_line2  = अश्वत्थमेनं सुविरूढमूल- मसङ्गशस्रेण दृढेन छित्त्वा॥ ३ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C11_V44" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C15_V04
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कायं प्रसादये त्वामहमीशमीड््यम् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C15
-<span class="shloka-line">पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः प्रियः प्रियायार्हसि देव सोढुम्॥ ४४ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = ततः परं तत्परिमार्गितव्यं यस्मिन् गता न निवर्तन्ति भूयः ।
-</div>
+| verse_lines  = ततः परं तत्परिमार्गितव्यं यस्मिन् गता न निवर्तन्ति भूयः ।;तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी॥ ४ ॥
-</div>
+| verse_line2  = तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी॥ ४ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C11_V45" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C15_V04" data-block-id="bhashya-BGT_C15_V04">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C15_V04
-<span class="shloka-line">अदृष्टपूर्वं हृषितोस्मि दृष्ट्वा भयेन च प्रव्यथितं मनो मे ।</span>
+| id       = BGT_C15_V04_B01
-<span class="shloka-line">तदेव मे दर्शय देव रूपं प्रसीद देवेश जगन्निवास॥ ४५ ॥</span>
+| text     = जगद्वृक्षोयमश्वत्थो ह्यश्ववच्चञ्चलात्मकः ।
-</div>
+अव्ययोयं प्रवाहेण स्वस(क्ति)क्तज्ञानहेतिना ।
-</div>
+विष्णोः सम्यक् पृथग्दृष्टिनामच्छेदनभाक् सदा ।
-</div>
+अव्यक्तादिसमस्तं तु नेति नेत्यादिवाक्यतः ।
+बोधेनैव पृथग् विष्णोः कृत्वा मृग्यः स केशवः ।
+तमेवाद्यं प्रपद्येत यदंशाभासको ह्ययम् ।
+जीवराशिः समस्तोपि ब्रह्मरुद्रेन्द्रपूर्वकः ॥ ३-४ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C11_V46" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">किरीटिनं गदिनं चक्रहस्त- मिच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव ।</span>
-<span class="shloka-line">तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन सहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते॥ ४६ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C15_V05
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C15
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः ।
+| verse_lines  = निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः ।;द्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुःखसञ्ज्ञै- र्गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत्॥ ५ ॥
+| verse_line2  = द्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुःखसञ्ज्ञै- र्गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत्॥ ५ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C11_V46_B01" data-verse="BGT_C11_V46">
+{{VerseBlock
-<p>तेनैव रूपेण भवेति अनन्तरूपगोपनेन तदेव प्रकाशयेत्यर्थः ।</p>
+| verse_id     = BGT_C15_V06
-<p>'पञ्चाननं चिन्त्यमचिन्त्यरूपं पद्मासनं गोपितविश्वरूपम्'' ।</p>
+| document_id  = BGT
-<p>इति हि वैहायससंहितायाम् ॥४६ ॥</p>
+| chapter_id   = BGT_C15
-</div>
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः ।
+| verse_lines  = न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः ।;यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम॥६ ॥
+| verse_line2  = यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम॥६ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C11_V47" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C15_V07
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदं रूपं परं दर्शितमात्मयोगात् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C15
-<span class="shloka-line">तेजोमयं विश्वमनन्तमाद्यं यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम्॥ ४७ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः ।
-</div>
+| verse_lines  = ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः ।;मनःषष्ठानींद्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति॥७ ॥
-</div>
+| verse_line2  = मनःषष्ठानींद्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति॥७ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C15_V07" data-block-id="bhashya-BGT_C15_V07">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C15_V07
+| id       = BGT_C15_V07_B01
+| text     = किञ्चित् सादृश्यमात्रेण भिन्नोप्यंश इवोच्यते ।
+ईश्वरस्तु यदा त्वस्य शरीरं विशति प्रभुः ।
+मनःपष्ठानींद्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति ॥ शब्दादीन् प्रति ... ॥ ७ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C11_V47_B01" data-verse="BGT_C11_V47">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">'विश्वनामा स भगवान् यतः पूर्णगुणः प्रभुः'' ।</span></span> इति पाद्मे । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmanda-id">'त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम्'' इत्यनेन तेनैवेन्द्रशरीरेण दृष्टमिति ज्ञायते । त्वदन्येनेति तदवरापेक्षया । तैरपि तद्वन्न दृष्टमित्येव । 'विश्वरूपं प्रथमतो ब्रह्मापश्यच्चतुर्मुखः । तच्छतांशेन रुद्रस्तु तच्छतांशेन वासवः । यथेन्द्रेण पुरा दृष्टमपश्यत् सोर्जुनोपि सन् । तदन्ये क्रमयोगेन तच्छतांशादिदर्शिनः'' ॥</span></span> इति ब्रह्माण्डे ॥४७ ॥
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C15_V08
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C15
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः ।
+| verse_lines  = शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः ।;गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात्॥८ ॥
+| verse_line2  = गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात्॥८ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C15_V08" data-block-id="bhashya-BGT_C15_V08">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C15_V08
+| id       = BGT_C15_V08_B01
+| text     = ... अथ यदा जीवमादाय यात्यतः ।
+गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात् ॥८ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C11_V48" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानै- र्न च क्रियाभिर्न तपोभिरुग्रैः ।</span>
-<span class="shloka-line">एवंरूपः शक्य अहं नृलोके द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर॥ ४८ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C15_V09
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C15
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च ।
+| verse_lines  = श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च ।;अधिष्ठाय मनश्चायं विषयानुपसेवते॥९ ॥
+| verse_line2  = अधिष्ठाय मनश्चायं विषयानुपसेवते॥९ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C11_V48_B01" data-verse="BGT_C11_V48">
+{{VerseBlock
-<p>वेदादिभिरपि त्वदवरेणैवं द्रष्टुमशक्यः । अन्यथा 'दृष्ट्वाद्भुतं रूपम्'' इत्यादिविरोधः ॥ ४८ ॥</p>
+| verse_id     = BGT_C15_V10
-</div>
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C15
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = उत्क्रामन्तं स्थितं वापि भुञ्जानं वा गुणान्वितम् ।
+| verse_lines  = उत्क्रामन्तं स्थितं वापि भुञ्जानं वा गुणान्वितम् ।;विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः॥१० ॥
+| verse_line2  = विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः॥१० ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C11_V49" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C15_V11
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">मा ते व्यथा मा च विमूढभावो दृष्ट्वा रूपं घोरमीदृङ्ग्ममेदम् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C15
-<span class="shloka-line">व्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनस्त्वं तदेव मे रूपमिदं प्रपश्य॥ ४९ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् ।
-</div>
+| verse_lines  = यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् ।;यतन्तोप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः॥११ ॥
-</div>
+| verse_line2  = यतन्तोप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः॥११ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C11_V50" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C15_V12
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वा स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C15
-<span class="shloka-line">आश्वासयामास च भीतमेनं भूत्वा पुनः सौम्यवपुर्महात्मा॥ ५० ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = यदादित्यगतं तेजो जगद् भासयतेखिलम् ।
-</div>
+| verse_lines  = यदादित्यगतं तेजो जगद् भासयतेखिलम् ।;यच्चन्द्रमासि यच्चाग्नौ तत्तेजो विदि्ध मामकम्॥१२ ॥
-</div>
+| verse_line2  = यच्चन्द्रमासि यच्चाग्नौ तत्तेजो विदि्ध मामकम्॥१२ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<blockquote class="uvaaca">सञ्जय उवाच</blockquote>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C15_V12" data-block-id="bhashya-BGT_C15_V12">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C15_V12
+| id       = BGT_C15_V12_B01
+| text     = भुङ्क्ते हरिः शुभान् भोगानिंद्रियेषु व्यवस्थितः ।
+पूर्णानन्दोपि भगवान् क्रीडया भुङ्क्त एव तु ॥ ९-१२ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C11_V50_B01" data-verse="BGT_C11_V50">
-<p>स्ववत् क्रियत इति स्वकं रूपम् । विश्वरूपमज्ञानां स्वरूपवन्न दर्शयति । एतदज्ञानामपि तथैव दर्शयतीति विशेषः । अन्यथा 'द्रष्टुमिच्छामि ते रूपम्'' इति विरुद्धं स्यात् ।</p>
-<p>'परावरविभेदस्तु मुग्धदृष्टिमपेक्ष्य तु ।</p>
-<p>प्रादुर्भावस्वरूपाणां विश्वरूपस्य च प्रभोः ।</p>
-<p>अन्यथा न विशेषोस्ति व्यक्तिर्ह्यज्ञव्यपेक्षया'' ॥ इति च ॥५० ॥</p>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C15_V13
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C15
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा ।
+| verse_lines  = गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा ।;पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः॥१३ ॥
+| verse_line2  = पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः॥१३ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C11_V51" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C15_V14
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C15
-<span class="shloka-line">इदानीमस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः॥५१ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः ।
-</div>
+| verse_lines  = अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः ।;प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम्॥१४ ॥
-</div>
+| verse_line2  = प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम्॥१४ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C15_V15
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C15
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = सर्वस्य चाहं हृदि संनिविष्टो मत्तः स्मृऽतिर्ज्ञानमपोहनं च ।
+| verse_lines  = सर्वस्य चाहं हृदि संनिविष्टो मत्तः स्मृऽतिर्ज्ञानमपोहनं च ।;वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम्॥ १५ ॥
+| verse_line2  = वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम्॥ १५ ॥
+}}
-<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C15_V16
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C15
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।
+| verse_lines  = द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।;क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोक्षर उच्यते॥१६ ॥
+| verse_line2  = क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोक्षर उच्यते॥१६ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C11_V51_B01" data-verse="BGT_C11_V51">
+{{VerseBlock
-<p>किञ्चित् मनुष्यवद् दृश्यमानत्वात् मानुषम् ॥ ५१ ॥</p>
+| verse_id     = BGT_C15_V17
-</div>
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C15
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।
+| verse_lines  = उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।;यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः॥१७ ॥
+| verse_line2  = यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः॥१७ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C11_V52" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C15_V18
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C15
-<span class="shloka-line">देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः॥५२ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = यस्मात्क्षरमतीतोहमक्षरादपि चोत्तमः ।
-</div>
+| verse_lines  = यस्मात्क्षरमतीतोहमक्षरादपि चोत्तमः ।;अतोस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः॥१८ ॥
-</div>
+| verse_line2  = अतोस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः॥१८ ॥
+}}
-<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C15_V19
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C15
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = यो मामेवमसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।
+| verse_lines  = यो मामेवमसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।;स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत॥१९ ॥
+| verse_line2  = स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत॥१९ ॥
+}}
-<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये एकादशोध्यायः ॥</div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C15_V20
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C15
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयानघ ।
+| verse_lines  = इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयानघ ।;एतद्बुद्ध्वा बुदि्धमान् स्यात्कृतकृत्यश्च भारत॥२० ॥
+| verse_line2  = एतद्बुद्ध्वा बुदि्धमान् स्यात्कृतकृत्यश्च भारत॥२० ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C11_V52_B01" data-verse="BGT_C11_V52">
+<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे पुराणपुुरुषोत्तमयोगो नाम पञ्चदशोध्यायः ॥</div>
-<p>ये दर्शनकाङ्क्षिणस्तैरपीदानीं दृष्टप्रायः ॥ ५२ ॥</p>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C11_V53" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये पञ्चदशोध्यायः ॥</div>
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया ।</span>
-<span class="shloka-line">शक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा॥५३ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C11_V54" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C15_V20" data-block-id="bhashya-BGT_C15_V20">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C15_V20
-<span class="shloka-line">भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोर्जुन ।</span>
+| id       = BGT_C15_V20_B01
-<span class="shloka-line">ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप॥५४ ॥</span>
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narayanashruthi-id">सौम्यत्वात् सोमनामासौ सोममण्डलगः सदा ।<br/>स एवाग्निस्थितो विष्णुः नाम्ना वैश्वानरः सदा ।<br/>सर्वेषां स नराणां यदुपजीव्यः सदैव च ।<br/>स एव व्यासरूपेण वेदान्तकृदुदाहृतः ।<br/>ब्रह्मरुद्रादयः सर्वे शरीरक्षरणात् क्षराः ।<br/>श्रीरक्षरात्मेत्युदिता नित्यचिद्देहका यतः ।<br/>चेतनाचेतनस्यास्य राशेः संस्थापकत्वतः ।<br/>कूटस्थ आत्मा सा ज्ञेया परमात्मा हरिः स्वयम् ।<br/>'क्षराक्षरात्मनोर्यस्मादुत्तमः स सदानयोः ।<br/>पुरुषोत्तमनाम्नातः प्रसिद्धो लोकवेदयोः'' ॥</span></span> इति नारायणश्रुतिः ।॥ १३-२० ॥
-</div>
+}}
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C11_V55" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः ।</span>
-<span class="shloka-line">निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव॥५५ ॥</span>
-</div>
 </div>
+<span id="gr-C16" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="षोडशोऽध्यायः"></span>
+== षोडशोऽध्यायः ==
+<div class="introduction" id="BGT_C16_I01" data-block-id="BGT_C16_I01" data-verse="BGT_C16">
+<div class="introduction-line">पुमर्थसाधनविरोधीनि अनेनाध्यायेन दर्शयति-</div>
 </div>
-<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे विश्वरूपदर्शनयोगो नाम एकादशोध्यायः ॥</div>
+<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>
-== द्वादशोऽध्यायः ==
+{{VerseBlock
-<div class="adhyaya-block" data-doc="BGT" data-chap="12">
+| verse_id     = BGT_C16_V01
-<p class="adhyaya-trans">द्वादशोऽध्यायः</p>
+| document_id  = BGT
-</div>
+| chapter_id   = BGT_C16
-<div class="introduction" id="BGT_C12_I01" data-verse="BGT_C12">
+| verse_type   = shloka
-<p>अव्यक्तोपासनाद् भगवदुपासनस्योत्तमत्वं प्रदर्श्य तदुपायं प्रदर्शयत्यस्मिन्नध्याये-</p>
+| verse_line1  = अभयं सत्त्वसंशुदि्धर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः। दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम्॥ १ ॥
-</div>
+| verse_lines  = अभयं सत्त्वसंशुदि्धर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः। दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम्॥ १ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C12_V01" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C16_V02
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">एवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपासते ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C16
-<span class="shloka-line">ये चाप्यक्षरमव्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः॥१ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् ।
-</div>
+| verse_lines  = अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् ।;दया भूतेष्वलोलुत्वं मार्दवं ह्रीरचापलम्॥२ ॥
-</div>
+| verse_line2  = दया भूतेष्वलोलुत्वं मार्दवं ह्रीरचापलम्॥२ ॥
+}}
-<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C16_V03
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C16
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता ।
+| verse_lines  = तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता ।;भवन्ति सम्पदं दैवीमभिजातस्य भारत॥३ ॥
+| verse_line2  = भवन्ति सम्पदं दैवीमभिजातस्य भारत॥३ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C12_V01_B01" data-verse="BGT_C12_V01">
+{{VerseBlock
-<p>साधननिर्णयोत्र ।</p>
+| verse_id     = BGT_C16_V04
-<p>श्रिये जातः श्रिय आ निरियाय श्रियं वयो जरितृभ्यो दधाति । श्रियं वसाना अमृतत्वमायन् भवन्ति सत्या समिथा मितद्रौ'' 'उपासिता मुक्तिदा सद्य एव ह्यस्येशाना जगतो विष्णुपत्नी । या श्रीर्लक्ष्मीरौपला चाम्बिकेति ह्रीश्चेत्युक्ता संविदग््रया सुविद्या'' इत्यादिश्रुतिभ्यः ।</p>
+| document_id  = BGT
-<p>'श्रीः सुतुष्टा हरेस्तोषं गमयेत् क्षिप्रमेव तु ।</p>
+| chapter_id   = BGT_C16
-<p>अतुष्टा तदतुष्टिं च तस्माद् ध्येयैव सा सदा ।</p>
+| verse_type   = shloka
-<p>अव्यक्तं प्रकृतिं प्राहुः कूटस्थं चाक्षरं च ताम् ।</p>
+| verse_line1  = दम्भो दर्पोभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च ।
-<p>प्रधानमिति च प्राहुर्महापुरुष इत्यपि ।</p>
+| verse_lines  = दम्भो दर्पोभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च ।;अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ सम्पदमासुरीम्॥४ ॥
-<p>तां ब्रह्म महदित्याहुः परं जीवं परां चितिम् ।</p>
+| verse_line2  = अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ सम्पदमासुरीम्॥४ ॥
-<p>तस्यास्तु परमो विष्णुः यो ब्रह्म परमं महत्'' ॥ इति ब्रह्माण्डवचनाच्चाव्यक्तोपासनान्मोक्षाशङ्कया पृच्छति । 'कूटस्थोक्षर उच्यते'' इत्युत्तरवचनात् 'कूटस्थमचलम्'' इत्यत्राप्युक्तेरव्यक्तशब्दश्चित्प्रकृतिवाची । अन्यथा 'ये त्वां पर्युपासते, ये चाप्यक्षरम्, तेषां के योगवित्तमाः'' इति भेदेन प्रश्नानुपपत्तिः । 'परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान्'' इति तेनैवोक्तत्वात् । ये तु 'ते मे युक्ततमा मताः'' 'मय्येव मन आधत्स्व'' इत्यादौ भगवतोक्तेप्यव्यक्तोपासकानामाधिक्यं वदन्ति ते त्वपलापकत्वादेवाति-साहसिका इति सुशोच्या एव ॥ १ ॥</p>
+}}
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C12_V02" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C16_V05
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">मय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C16
-<span class="shloka-line">श्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मताः॥२ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = दैवी सम्पद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता ।
-</div>
+| verse_lines  = दैवी सम्पद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता ।;मा शुचः सम्पदं दैवीमभिजातोसि पाण्डव॥५ ॥
-</div>
+| verse_line2  = मा शुचः सम्पदं दैवीमभिजातोसि पाण्डव॥५ ॥
+}}
-<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C16_V06
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C16
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = द्वौ भूतसर्गौ लोकेस्मिन् दैव आसुर एव च ।
+| verse_lines  = द्वौ भूतसर्गौ लोकेस्मिन् दैव आसुर एव च ।;दैवो विस्तरशः प्रोक्त आसुरं पार्थ मे शृृणु॥६ ॥
+| verse_line2  = दैवो विस्तरशः प्रोक्त आसुरं पार्थ मे शृृणु॥६ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C16_V07
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C16
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुराः ।
+| verse_lines  = प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुराः ।;न शौचं नापि चाचारो न सत्यं तेषु विद्यते॥७ ॥
+| verse_line2  = न शौचं नापि चाचारो न सत्यं तेषु विद्यते॥७ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C12_V03" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C16_V08
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">ये त्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्तं पर्युपासते ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C16
-<span class="shloka-line">सर्वत्रगमचिन्त्यं च कूटस्थमचलं ध्रुवम्॥३ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् ।
-</div>
+| verse_lines  = असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् ।;अपरस्परसम्भूतं किमन्यत्कामहैतुकम्॥८ ॥
-</div>
+| verse_line2  = अपरस्परसम्भूतं किमन्यत्कामहैतुकम्॥८ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C12_V04" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C16_V09
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">सन्नियम्येंद्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C16
-<span class="shloka-line">ते प्राप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रताः॥४ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोल्पबुद्धयः ।
-</div>
+| verse_lines  = एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोल्पबुद्धयः ।;प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोहिताः॥९ ॥
-</div>
+| verse_line2  = प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोहिताः॥९ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C12_V04_B01" data-verse="BGT_C12_V04">
+{{VerseBlock
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paramashruthi-id">'अविष्णुज्ञैरतद्भक्तैस्तदुपासाविवर्जितैः । शपेदुपासिताप्येषा श्रीस्तांस्तद्धरितत्त्ववित् । तद्भक्तस्तमुपास्यैव श्रियं ध्यायीत नित्यदा । तेन तुष्टा तु साच्छिद्रं दद्याद् विष्णोरुपासनम् । ततस्तद्दर्शनान्मुक्तिं यात्यसौ नात्र संशयः । तथापि सर्वपरमां सर्वदोषविवर्जिताम् । ज्ञात्वा श्रियं तत्परमं तत्पतिं पुरुषोत्तमम् । विज्ञायोपासते नित्यं ते हि युक्ततमा मताः । यतः क्लेशोधिकस्तेषां पृथक् श्रियमुपासताम् । विष्णुना सहिता ध्याता सापि तुष्टिं परां व्रजेत् । अन्यथा तु पुनर्विष्णोः श्रीपतित्वेन चिन्तनम् । अच्छिद्रमेव कर्तव्यमिति मुक्तिश्चिराद् भवेत् । तस्मादक्लेशतो मुक्तिः क्षिप्रं विष्णुमुपासताम्'' ॥</span></span> इति परमश्रुतिः । युक्ततमाः साधकतमाः ॥२ ॥ 'न चलेत् स्वात् पदाद् यस्मादचला श्रीस्ततो मता'' । इत्याग्नेये । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">'सूक्ष्मत्वादप्रसिद्धत्वाद् गुणबाहुल्यतस्तथा । अनिर्देश्यौ तथाव्यक्तावचिन्त्यौ श्रीश्च माधवः'' ॥</span></span> इति नारदीये ॥३ ॥
+| verse_id     = BGT_C16_V10
-</div>
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C16
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = काममाश्रित्य दुष्पूरं दम्भमानमदान्विताः ।
+| verse_lines  = काममाश्रित्य दुष्पूरं दम्भमानमदान्विताः ।;मोहाद्गृहीत्वासद्ग्राहान्प्रवर्तन्तेशुचिव्रताः॥१० ॥
+| verse_line2  = मोहाद्गृहीत्वासद्ग्राहान्प्रवर्तन्तेशुचिव्रताः॥१० ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C12_V05" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C16_V11
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">क्लेशोधिकतरस्तेषामव्यक्तासक्तचेतसाम् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C16
-<span class="shloka-line">अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहवद्भिरवाप्यते॥५ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिताः ।
-</div>
+| verse_lines  = चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिताः ।;कामोपभोगपरमा एतावदिति निश्चिताः॥११ ॥
-</div>
+| verse_line2  = कामोपभोगपरमा एतावदिति निश्चिताः॥११ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C12_V06" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C16_V12
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C16
-<span class="shloka-line">अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते॥६ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = आशापाशशतैर्बद्धाः कामक्रोधपरायणाः ।
-</div>
+| verse_lines  = आशापाशशतैर्बद्धाः कामक्रोधपरायणाः ।;ईहन्ते कामभोगार्थमन्यायेनार्थसञ्चयान्॥१२ ॥
-</div>
+| verse_line2  = ईहन्ते कामभोगार्थमन्यायेनार्थसञ्चयान्॥१२ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C12_V07" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C16_V13
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C16
-<span class="shloka-line">भवामि न चिरात्पार्थ मय्यावेशितचेतसाम्॥७ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = इदमद्य मया लब्धमिमं प्राप्स्ये मनोरथम् ।
-</div>
+| verse_lines  = इदमद्य मया लब्धमिमं प्राप्स्ये मनोरथम् ।;इदमस्तीदमपि मे भविष्यति पुनर्धनम्॥१३ ॥
-</div>
+| verse_line2  = इदमस्तीदमपि मे भविष्यति पुनर्धनम्॥१३ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C12_V08" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C16_V14
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">मय्येव मन आधत्स्व मयि बुदि्धं निवेशय ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C16
-<span class="shloka-line">निवसिष्यसि मय्येव अत ऊर्ध्वं न संशयः॥८ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = असौ मया हतः शत्रुर्हनिष्ये चापरानपि ।
-</div>
+| verse_lines  = असौ मया हतः शत्रुर्हनिष्ये चापरानपि ।;ईश्वरोहमहं भोगी सिद्धोहं बलवान् सुखी॥१४ ॥
-</div>
+| verse_line2  = ईश्वरोहमहं भोगी सिद्धोहं बलवान् सुखी॥१४ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C12_V09" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C16_V15
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C16
-<span class="shloka-line">अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाप्तुं धनञ्जय॥९ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = आढ््योभिजनवानस्मि कोन्योस्ति सदृशो मया ।
-</div>
+| verse_lines  = आढ््योभिजनवानस्मि कोन्योस्ति सदृशो मया ।;यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्य इत्यज्ञानविमोहिताः॥१५ ॥
-</div>
+| verse_line2  = यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्य इत्यज्ञानविमोहिताः॥१५ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C12_V10" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C16_V16
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">अभ्यासेप्यसमर्थोसि मत्कर्मपरमो भव ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C16
-<span class="shloka-line">मदर्थमपि कर्माणि कुर्वन्सिदि्धमवाप्स्यसि॥१० ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = अनेकचित्तविभ्रान्ता मोहजालसमावृताः ।
-</div>
+| verse_lines  = अनेकचित्तविभ्रान्ता मोहजालसमावृताः ।;प्रसक्ताः कामभोगेषु पतन्ति नरकेशुचौ॥१६ ॥
-</div>
+| verse_line2  = प्रसक्ताः कामभोगेषु पतन्ति नरकेशुचौ॥१६ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C12_V11" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C16_V17
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">अथैतदप्यशक्तोसि कर्तुं मद्योगमाश्रितः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C16
-<span class="shloka-line">सर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान्॥११ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = आत्मसम्भाविताः स्तब्धा धनमानमदान्विताः ।
-</div>
+| verse_lines  = आत्मसम्भाविताः स्तब्धा धनमानमदान्विताः ।;यजन्ते नामयज्ञैस्ते दम्भेनाविधिपूर्वकम्॥१७ ॥
-</div>
+| verse_line2  = यजन्ते नामयज्ञैस्ते दम्भेनाविधिपूर्वकम्॥१७ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C12_V12" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C16_V18
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासात् ज्ञानाद्ध्यानं विशिष्यते ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C16
-<span class="shloka-line">ध्यानात्कर्मफलत्यागस्त्यागाच्छान्तिरनन्तरम्॥१२ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः ।
-</div>
+| verse_lines  = अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः ।;मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोम्यसूयकाः॥१८ ॥
-</div>
+| verse_line2  = मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोम्यसूयकाः॥१८ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C12_V12_B01" data-verse="BGT_C12_V12">
+{{VerseBlock
-<p>'विष्णोरन्यं न स्मरेद् यो विना तत्परिवारताम् । तदधीनतां वानन्ययोगी स परिकीर्तितः'' ॥ इति च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shanthirmukti-id">'अन्तवत्तु फलं तेषाम्'' इत्यादिनान्यदेवोपासनायाः पूर्वमेव निन्दितत्वात् लक्ष्म्यास्त्वतिसामीप्याद् विशेषमाशङ्क्य तदुपासनाविषय एव प्रश्नः कृतः । 'वैष्णवान्येव कर्माणि यः करोति सदा नरः । जपार्चामार्जनादीनि स्वाश्रमोक्तानि यानि च । स तत्कर्मेति विज्ञेयो योन्यदेवादिपूजनम् । कृत्वा हरावर्पयति स तु तद्योगमात्रवान् । तत्र पूर्वोविशिष्टः स्यादादिमध्यान्ततः स्मृऽतेः । अवान्तरे च नियमाद् विष्णोस्तद्दासतास्य यत् । मनसा वर्ततेन्योपि यथाशक्ति हरिस्मृऽतेः । पूर्वोक्तयोग्यो भवति यदि नित्यं तदिच्छति । असम्यग्ज्ञानिनो ध्यानाज्ज्ञानमेव विशिष्यते । ज्ञात्वा ध्यानं ततस्तस्मात् तत् फलेच्छाविवर्जितम् । तस्माज्ज्ञानाद् भवेन्मुक्तिस्त्यागाद्ध्यानयुतात् स्फुटम्'' इति च ।</span></span> शान्तिर्मुक्तिः ॥ ४-१२ ॥</p>
+| verse_id     = BGT_C16_V19
-</div>
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C16
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = तानहं द्विषतः क्रूरान्संसारेषु नराधमान् ।
+| verse_lines  = तानहं द्विषतः क्रूरान्संसारेषु नराधमान् ।;क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु॥१९ ॥
+| verse_line2  = क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु॥१९ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C12_V13" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C16_V20
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">ओष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C16
-<span class="shloka-line">निर्ममो निरहङ्कारः समदुःखसुखः क्षमी॥१३ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि ।
-</div>
+| verse_lines  = आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि ।;मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम्॥२० ॥
-</div>
+| verse_line2  = मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम्॥२० ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C16_V21
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C16
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः ।
+| verse_lines  = त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः ।;कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्त्रयं त्यजेत्॥२१ ॥
+| verse_line2  = कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्त्रयं त्यजेत्॥२१ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C16_V22
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C16
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = एतैर्विमुक्तः कौन्तेय तमोद्वारैस्त्रिभिर्नरः ।
+| verse_lines  = एतैर्विमुक्तः कौन्तेय तमोद्वारैस्त्रिभिर्नरः ।;आचरत्यात्मनः श्रेयस्ततो याति परां गतिम्॥२२ ॥
+| verse_line2  = आचरत्यात्मनः श्रेयस्ततो याति परां गतिम्॥२२ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C16_V23
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C16
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः ।
+| verse_lines  = यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः ।;न स सिदि्धमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम्॥२३ ॥
+| verse_line2  = न स सिदि्धमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम्॥२३ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C16_V24
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C16
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ ।
+| verse_lines  = तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ ।;ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि॥२४ ॥
+| verse_line2  = ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि॥२४ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C12_V14" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे दैवासुरसम्पद्विभागयोगो नाम षोडशोध्यायः ॥</div>
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">सन्तुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः ।</span>
-<span class="shloka-line">मय्यर्पितमनोबुदि्धर्यो मद्भक्तः स मे प्रियः॥१४ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C12_V15" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये षोडशोध्यायः ॥</div>
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः ।</span>
-<span class="shloka-line">हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तो यः स च मे प्रियः॥१५ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C12_V16" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C16_V24" data-block-id="bhashya-BGT_C16_V24">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C16_V24
-<span class="shloka-line">अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः ।</span>
+| id       = BGT_C16_V24_B01
-<span class="shloka-line">सर्वारम्भपरित्यागी यो मद्भक्तः स मे प्रियः॥१६ ॥</span>
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">देवासुरलक्षणम्- 'येतिमानेन मन्यन्ते परमेशोहमित्यपि मिथ्या जगदिदं सर्वं भ्रमजत्वान्न तिष्ठति ।<br/>मिथ्यात्वान्नेश्वरोस्यास्ति परेभ्यो न च जायते ।<br/>स्वस्मिन्नपि तथान्यस्मिन् नियन्तान्य इतीरिते ।<br/>प्रद्विषन्त्यसुरास्ते तु सर्वे यान्त्यधरं तमः ।<br/>अयोग्येशत्वकामत्वात् लोभाच्चात्मसमर्पणे ।<br/>तत्त्व(वेदेषु)वादिषु कोपाच्च तत(तम)स्तेषां न दुर्लभम् ।<br/>अक्षानुमागमानां च स्वोक्तेरपि विरोधिनः ।<br/>यस्मात् तेतोसुरा ज्ञेया एवमन्येपि तादृशाः ।<br/>ये तु विष्णुं परं ज्ञात्वा यजन्तेनन्यदेवताः ।<br/>प्रत्यक्षाद्यविसंवादिज्ञानादेव विमुक्तिगाः'' ॥</span></span> इति ब्रह्मवैवर्ते ।<br/>'निबन्धाय'' नीचस्थानेन्धे तमसि बन्धाय ।<br/>'सर्गाणां सुबहुत्वेपि शुभाशुभपथाधिकौ ।<br/>देवासुराख्यौ द्वावेव गन्धर्वाद्यास्तदन्तराः ।<br/>मुक्तिगा एव विज्ञेया देवा एव विमुक्तिगाः'' ॥ इति च ।<br/>'विमोक्षाय'' इत्यत्र वीत्युपसर्गादेव च मोक्षनानात्वं ज्ञायते ।<br/>'देवासुरनरत्वाद्या जीवानां तु निसर्गतः ।<br/>निसर्गो नान्यथैतेषां केनचित् क्वचिदेव वा ।<br/>देवाः शापबलादेव प्रह्लादादित्वमागताः ।<br/>अतः पुनश्च देवत्वं ते यान्ति निजमेव तु ।<br/>हेतुतः सोन्यथाभावो रक्तता स्फटिके यथा ।<br/>ततो नित्यश्च नाप्येष स्वभाव विनिवर्तकः ।<br/>किञ्चाक्रम्यैव तं तिष्ठेद् देवसर्गस्ततो हि यः ।<br/>अशोच्य एव विज्ञेयो मोक्षयोग्यो हरेः प्रियः'' ॥ इति च ॥ १-२४ ॥
-</div>
+}}
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C12_V17" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">यो न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति ।</span>
-<span class="shloka-line">शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान् यः स मे प्रियः॥१७ ॥</span>
-</div>
 </div>
+<span id="gr-C17" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="सप्तदशोऽध्यायः"></span>
+== सप्तदशोऽध्यायः ==
+<div class="introduction" id="BGT_C17_I01" data-block-id="BGT_C17_I01" data-verse="BGT_C17">
+<div class="introduction-line">गुणभेदान् प्रपञ्चयत्यनेनाध्यायेन ।सदसत्कर्मविवेकः ।</div>
 </div>
-<div class="verse" id="BGT_C12_V18" type="shloka" data-doc="BGT">
+<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः ।</span>
-<span class="shloka-line">शीतोष्णसुखदुःखेषु समः सङ्गविवर्जितः॥१८ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C12_V19" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C17_V01
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">तुल्यनिन्दास्तुनिर्मौनी सन्तुष्टो येन केनचित् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C17
-<span class="shloka-line">अनिकेतः स्थिरमतिर्भक्तिमान् मे प्रियो नरः॥१९ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयान्विताः ।
-</div>
+| verse_lines  = ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयान्विताः ।;तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वमाहो रजस्तमः॥१ ॥
-</div>
+| verse_line2  = तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वमाहो रजस्तमः॥१ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C12_V19_B01" data-verse="BGT_C12_V19">
+<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>
-<p>अवैष्णवसर्वारम्भपरित्यागी । सर्वारम्भाभिमानत्यागेन फलत्यागेन भगवति समर्पणरूपेण च त्यागी । 'सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः'' 'मयि सर्वाणि कर्माणि सन्न्यस्याध्यात्मचेतसा'' ॥ इत्यादेः ॥ 'भक्तिं ज्ञानं च वैराग्यमृते यो नेच्छति क्वचित् । शुभाशुभपरित्यागी विद्वद्भिः कीर्तितो हि सः'' ॥ इति च । 'प्रायः सुखादिषु समः प्रायो हर्षादिवर्जितः । तथोच्यते यथाल्पस्वो निःस्व इत्युच्यते बुधैः । न हि मुख्यतया साम्यं कस्यचित् सुखदुःखयोः । न च हर्षादिसन्त्यागो यावन्मुक्तिः कुतश्चन'' ॥ इति च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'हृतिर्मदादधर्माय हर्षो नाम प्रकीर्तितः'' ।</span></span>इति शब्दनिर्णये ॥१६-१९॥</p>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C12_V20" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C17_V02
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">ये तु धर्म्यामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C17
-<span class="shloka-line">श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेतीव मे प्रियाः॥२० ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा ।
-</div>
+| verse_lines  = त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा ।;सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां शृृणु॥२ ॥
-</div>
+| verse_line2  = सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां शृृणु॥२ ॥
+}}
-<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे भक्तियोगो नम द्वादशोध्यायः ॥</div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C17_V03
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C17
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत ।
+| verse_lines  = सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत ।;श्रद्धामयोयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः॥३ ॥
+| verse_line2  = श्रद्धामयोयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः॥३ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये द्वादशोध्यायः ॥</div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C17_V03" data-block-id="bhashya-BGT_C17_V03">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C17_V03
+| id       = BGT_C17_V03_B01
+| text     = सत्त्वानुरूपा जीवानुरूपा अतो ये सात्त्विकश्रद्धास्ते सात्त्विका इति (ज्ञेयाः) ज्ञायन्तेन्येन्य इति । श्रद्धामयः श्रद्धास्वरूपः ।
+'श्रद्धा स्वरूपं जीवस्य तस्माच्छ्रद्धाविभेदतः ।
+उत्तमाधममध्यास्तु जीवा ज्ञेयाः पृथक् पृथक् ।
+स्वरूपभूता श्रद्धैव तमोगानां च मोक्षिणाम् ।
+शिष्यते संसृतिस्थानां श्रद्धारूपं मनोपरम् ।
+तत्र स्वरूपश्रद्धैव व्यज्यते प्रायशः क्वचित् ।
+सात्विकस्य तमोरूपा श्रद्धान्तःकरणात्मिका ।
+सात्त्विकी तामसस्यापि भूयस्त्वात् तद् विविच्यते ।
+श्रद्धेत्यास्तिक्यनिष्ठोक्ता सा येषां दैवतोत्तमे ।
+विष्णौ तद्भक्तबुद्ध्यैव रमाब्रह्मादिकेषु तु ।
+ते सात्त्विका इति ज्ञेयास्तैरिष्टं विष्णुरेव तु ।
+श्रीश्च साध्यक्षविद्याख्या ब्रह्मेन्द्राद्याश्च देवताः ।
+विबुधत्वात्तु मन्वाख्या भुञ्जते प्रीतिपूर्वकम् ।
+व्यामिश्रयाजिनो ये तु विष्ण्वाधिक्ये ससंशयाः ।
+स्वरूपमात्रे देवानां श्रद्धायुक्ताश्च सर्वदा ।
+राजसास्ते तु विज्ञेयास्तैरिष्टं यक्षराक्षसाः ।
+दीनत्वाद् देवनामानो ब्रह्मेन्द्रादिसनामकाः ।
+गृह्णन्ति ये हरिं त्वन्यदेवादिसममेव वा ।
+नीचं ब्रह्माद्यनन्यं वा मन्यन्ते नेति चाखिलम् ।
+तत्तच्छ्रद्धायुतास्ते तु तामसाः परिकीर्तिताः ।
+भूतप्रेतास्तु तैरिष्टं शिवस्कन्दादिनामकाः ।
+साक्षाच्छिवपरीवारा भुञ्जते ह्यतितामसाः ।
+मोक्षः साङ्कल्पिकः स्वर्गो भूतादित्वं फलं क्रमात् ।
+त्यक्त्वापि शास्त्रविहितं मिथ्याज्ञानविवर्जिताः ।
+भक्त्या विष्णुं यजन्तो ये निषिद्धाचरणोज्ज्ञिताः ।
+तेपि यान्ति हरिं शास्त्रविधानस्थाः कुतः पुनः ॥३ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C12_V20_B01" data-verse="BGT_C12_V20">
-<p>व्यस्तेन प्रियाः समस्तेनातीव प्रियाः । भक्तिस्तु व्यस्तेप्युक्तैव । यस्मान्नोद्विजते इत्यत्रापि स चेत्यनेन भक्तिरनुषज्यते । धर्मसाधनं धर्म्यं तदेवामृतसाधनममृतं धर्म्यामृतम् ॥ २० ॥</p>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C17_V04
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C17
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = यजन्ते सात्त्विका देवान्यक्षरक्षांसि राजसाः ।
+| verse_lines  = यजन्ते सात्त्विका देवान्यक्षरक्षांसि राजसाः ।;प्रेतान्भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः॥४ ॥
+| verse_line2  = प्रेतान्भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः॥४ ॥
+}}
-== त्रयोदशोऽध्यायः ==
+{{VerseBlock
-<div class="adhyaya-block" data-doc="BGT" data-chap="13">
+| verse_id     = BGT_C17_V05
-<p class="adhyaya-trans">त्रयोदशोऽध्यायः</p>
+| document_id  = BGT
-</div>
+| chapter_id   = BGT_C17
-<div class="introduction" id="BGT_C13_I01" data-verse="BGT_C13">
+| verse_type   = shloka
-<p>पूर्वोक्तज्ञानज्ञेयक्षेत्रपुरुषान् पिण्डीकृत्य विविच्य दर्शयत्यनेनाध्यायेन ।सर्वार्थसङ्क्षेपोयम् ॥ १ ॥</p>
+| verse_line1  = अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाः ।
-</div>
+| verse_lines  = अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाः ।;दम्भाहङ्कारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः॥५ ॥
+| verse_line2  = दम्भाहङ्कारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः॥५ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C17_V06
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C17
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = कर्शयन्तः शरीरस्थं भूतग्राममचेतसः ।
+| verse_lines  = कर्शयन्तः शरीरस्थं भूतग्राममचेतसः ।;मां चैवान्तः शरीरस्थं तान्विद्ध्यासुरनिश्चयान्॥६ ॥
+| verse_line2  = मां चैवान्तः शरीरस्थं तान्विद्ध्यासुरनिश्चयान्॥६ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C17_V07
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C17
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः ।
+| verse_lines  = आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः ।;यज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं शृृणु॥७ ॥
+| verse_line2  = यज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं शृृणु॥७ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C17_V07" data-block-id="bhashya-BGT_C17_V07">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C17_V07
+| id       = BGT_C17_V07_B01
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपोधनाः (तपो जनाः) ।<br/>डम्भाहङ्कारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः ।<br/>अकृशानपि लक्ष्म्यादीन् देवान् विष्णुपरायणान् ।<br/>विष्णुं च सर्वदेहस्थान् कृशत्वेन विजानते ।<br/>तेषामल्पगुणत्वेन कल्पनात् ते तमो ध्रुवम् ।<br/>यान्ति ज्ञेयाश्च ते दैत्याः पिशाचा वाथ राक्षसाः ॥ अन्नैश्चैवाथ यज्ञाद्यैः प्रायो ज्ञेया इमे नराः ।<br/>सात्त्विका सात्त्विकान् कुर्युर्यस्मादन्ये तथेतरान् ॥ ओन्तत्सदिति यद् विष्णोर्नामत्रयमुदाहृतम् ।<br/>प्रसिद्धं वैदिकं तस्मात् कर्म सद्विषयं हि सत् ।<br/>तत्राश्रद्धाकृतं तस्मादसदित्येव कीर्त्यते ।<br/>विप्रा वेदाश्च यज्ञाश्च यस्मादोताः परस्परम् ।<br/>विहिता विष्णुना तेन विष्णुरोमिति कीर्तितः ।<br/>ओतमस्मिन्निदं सर्वमिति चोक्तः स ओमिति ।<br/>तस्मादोमिति यज्ञादीन् प्रवर्तन्ते हि वैदिकाः ।<br/>अनोङ्कृतं ह्यासुरं स्याद् यत् तस्मादोङ्कृतं त्वपि ।<br/>ओङ्कारार्थहरेः सम्यगज्ञानादासुरं भवेत् ।<br/>फलं त्वनभिसन्धाय तद् ब्रह्म स्यान्ममास्पदम् ।<br/>इति यत् क्रियते कर्म तन्नामातो जनार्दनः ।<br/>अभिसन्धितं हि तत् प्रोक्तं ततं वा स्वगुणैः सदा'' ॥ इत्यादि च ।<br/>'मयः(मयं) प्रधानमुद्दिष्टं स्वरूपं कार्यमेव च''</span></span> इति शब्दनिर्णये ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">शास्त्रविहितमपि भगवच्छ्रद्धाहीनमसदेवेति वक्ष्यति'अश्रद्धया हुतम्'' इति । भगवच्छ्रद्धारहितत्वादेव चाशास्त्रविहितं भवति । 'विष्णुभक्तिविधानार्थं सर्वं शास्त्रं प्रवर्तते'' ॥</span></span> इति पैङ्गिश्रुतिः ।॥ ४-७ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C13_V01" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च ।</span>
-<span class="shloka-line">एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव॥१ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C17_V08
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C17
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः ।
+| verse_lines  = आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः ।;रस्याः स्निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराः सात्त्विकप्रियाः ॥८ ॥
+| verse_line2  = रस्याः स्निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराः सात्त्विकप्रियाः ॥८ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C17_V08" data-block-id="bhashya-BGT_C17_V08">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C17_V08
+| id       = BGT_C17_V08_B01
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">स्थिराः स्थिरगुणाः घृतादयः । कवादीनामप्यारोग्यरसाद्यर्थत्वेन सात्त्विकत्वमेव । रस्यादीनामपि राजसत्वमनारोग्यादिहेतुत्वे ।'दुःखशोकामयप्रदाः'' इत्युक्तेः । सत्त्वं साधुभावः । भवति हि सोपि शुच्यन्नात् ।<br/>'हृद्यं पश्चान्मनोहारि प्रियं तत्कालसौख्यदम् ।<br/>सुखदं दीर्घसुखदं रस्यमभ्यास सौख्यदम्'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये ॥८ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C13_V02" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते ।</span>
-<span class="shloka-line">एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः॥२ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C17_V09
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C17
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = कवाम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः ।
+| verse_lines  = कवाम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः ।;आहारा राजसस्येष्टा दुःखशोकामयप्रदाः॥९ ॥
+| verse_line2  = आहारा राजसस्येष्टा दुःखशोकामयप्रदाः॥९ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C17_V09" data-block-id="bhashya-BGT_C17_V09">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C17_V09
+| id       = BGT_C17_V09_B01
+| text     = रूक्षं नीरसम् । तीक्ष्णं सर्षपादि ॥ ९ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C13_V03" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">क्षेत्रज्ञं चापि मां विदि्ध सर्वक्षेत्रेषु भारत ।</span>
-<span class="shloka-line">क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम॥३ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C17_V10
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C17
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं च यत् ।
+| verse_lines  = यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं च यत् ।;उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम्॥१० ॥
+| verse_line2  = उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम्॥१० ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C17_V10" data-block-id="bhashya-BGT_C17_V10">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C17_V10
+| id       = BGT_C17_V10_B01
+| text     = 'यामान्तरितपाकं तु यातयाममुदीर्यते ।<br/>क्वचिच्च गतसारं स्यान्नियम्यं यातमस्य यत्'' ॥ इति च ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">पूर्वं स्वादु पश्चादन्यथाजातं गतरसम्'शुद्धभागवतानां तु स्वभावापेक्षयैव तु ।<br/>स्वादुत्वादि विजानीयात् पदार्थानां न चान्यथा'' ॥</span></span> इति सूदशास्त्रे ।<br/>॥१० ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C13_V04" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">तत्क्षेत्रं यच्च यादृक्च यद्विकारि यतश्च यत् ।</span>
-<span class="shloka-line">स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु॥४ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C17_V11
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C17
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते ।
+| verse_lines  = अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते ।;यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्त्विकः॥११ ॥
+| verse_line2  = यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्त्विकः॥११ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C13_V04_B01" data-verse="BGT_C13_V04">
+{{VerseBlock
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narayanashruthi-id">'हिंसाहेतुश्च जीवस्य परेण प्रेर्यते च यत् । अव्यक्तादि शरीरं तत् तत्क्षेत्रं क्षीयतेत्र यत् । इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं देहो व्याप्तिश्च चेतसः । तद्विकारा इति ज्ञेयाश्चिद्रूपेच्छादिमिश्रिताः । विकारेच्छादिनिर्मुक्तश्चिन्मात्रेच्छादिसंयुतः । मुक्त इत्युच्यते जीवो मुक्तिश्च द्विविधा मता । चिन्मात्रद्वेषदुःखे च देहो मिथ्यादृगात्मकः । निषिद्धेच्छा च यत्र स्युर्नित्या सा मुक्तिरासुरी । चिन्मात्रा वैष्णवी भक्तिर्देहः सम्यग्दृगात्मकः । सुखमिच्छानुकूला च धृतिर्दैवी तु सा मता'' ॥</span></span> इति नारायणश्रुतिः ॥२ ॥ 'क्षेत्रज्ञो भगवान् विष्णुर्नह्यन्यः क्षेत्रमञ्जसा । वेत्त्यसौ भगवान् ज्ञेयो व्यक्ताव्यक्तविलक्षणः । स तु जीवेषु सर्वेषु बहिश्चैव व्यवस्थितः । विलक्षणश्च जीवेभ्यः सर्वेभ्योपि सदैव च । सर्वतः पाणिपादादिर्यतः पाण्यादिशक्तिमान् । केशादिष्वपि सर्वत्र कृष्णकेशो हि यादवः । अणोरणुतरै रूपैः पाणिपादादिसंयुतैः । सर्वत्र संस्थितत्वाद् वा सर्वतः पाणिपादवान् । सर्वेंद्रियाणां विषयान् वेत्ति सोप्राकृतेंद्रियः । यतोतोनिंद्रियः प्रोक्तो यन्न भिन्नेंद्रियोथवा । गुणैः सत्त्वादिभिर्हीनः सर्वकल्याणमूर्तिमान् । अन्यथाभावराहित्यादचरश्चर एव च । 'चरणात् सर्वदेशेषु व्याप्तोणुर्मध्यमस्तथा । सर्वगत्वात् समीपे च दूरे चैवान्तरे च सः । अनन्ताव्ययशक्तित्वात् तदन्यत्र विरोधिनः । सन्ति सर्वे गुणास्तत्र न च तत्र विरोधिनः'' ॥ इति च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">न च जीवस्य क्षेत्रज्ञनाम- 'क्षेत्रज्ञ एता मनसो विभूतीर्जीवस्य मायारचिता अनित्याः । आविर्हिताश्चापि तिरोहिताश्च शुद्धो विचष्टे ह्यविशुद्धकर्तुः'' ॥</span></span> इति हि भागवते । अतः 'एतद् यो वेत्ति'' इत्युक्ते जीवस्यापि किञ्चिज्ज्ञानात् तत्प्राप्तेस्तन्निवारणार्थं 'क्षेत्रज्ञं चापि मां विदि्ध'' इत्याह । अन्यथा 'एतद् यो वेत्ति'' इत्युक्तेनैव सिद्धत्वात् 'क्षेत्रज्ञं चापि'' इति व्यर्थम् । भेदपक्षे तु नामनिरुक्त्यर्थं 'एतद् यो वेत्ति'' इति । सर्वाभेदमपि केचिद् वदन्तीति क्षेत्रं च ज्ञश्चेति व्युत्पत्तिं निवारयति । क्षेत्रज्ञं मां सर्वक्षेत्रेषु स्थितत्वेन विद्धीत्यर्थः । तत्पक्षे तु 'यो वेत्ति'' इत्युक्ते ईश्वरस्यापि क्षेत्रज्ञत्वं सिद्धमेव । सर्वाभेदविवक्षायां च सर्वं क्षेत्र(ज्ञ)मिति वक्तव्यम् । 'सर्वक्षेत्रेषु'' इति व्यर्थम् । न च तत्पक्षे मामित्यस्य कश्चिद् विशेषः । किन्त्वेक एव क्षेत्रज्ञ (अहम्) इति वक्तव्यम् ।॥३ ॥ यतश्च यत् । यतः परमेश्वरानुमतेरिदं याति प्रवर्तते । स चानुमन्ता यः । अनुसारिणी मतिरनुमतिः प्रेरणारूपा । प्रेरणानुमतिः प्रोक्ता क्वचित् संवाद उच्यते । प्रेरकत्वात्तु भगवाननुमन्ता प्रकीतितः ॥ इति च । उपद्रष्टानुमन्ता चेत्यनेनैवानुमतिरनुमन्ता चोक्तः । ज्ञेयं यत्तदित्यादिना 'यत्प्रभाव'' इत्यपि ॥४ ॥
+| verse_id     = BGT_C17_V12
-</div>
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C17
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = अभिसन्धाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत् ।
+| verse_lines  = अभिसन्धाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत् ।;इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विदि्ध राजसम्॥१२ ॥
+| verse_line2  = इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विदि्ध राजसम्॥१२ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C13_V05" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C17_V13
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C17
-<span class="shloka-line">ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः॥५ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = विधिहीनमसृष्टान्नं मन्त्रहीनमदक्षिणम् ।
-</div>
+| verse_lines  = विधिहीनमसृष्टान्नं मन्त्रहीनमदक्षिणम् ।;श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते॥१३ ॥
-</div>
+| verse_line2  = श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते॥१३ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C13_V06" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C17_V14
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">महाभूतान्यहङ्कारो बुदि्धरव्यक्तमेव च ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C17
-<span class="shloka-line">इंद्रियाणि दशैकं च पञ्च चेंद्रियगोचराः॥६ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम् ।
-</div>
+| verse_lines  = देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम् ।;ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते॥१४ ॥
-</div>
+| verse_line2  = ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते॥१४ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C13_V07" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C17_V15
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C17
-<span class="shloka-line">एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम्॥७ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् ।
-</div>
+| verse_lines  = अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् ।;स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते॥१५ ॥
-</div>
+| verse_line2  = स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते॥१५ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C13_V07_B01" data-verse="BGT_C13_V07">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C17_V15" data-block-id="bhashya-BGT_C17_V15">
-<p>चेतना चित्तव्याप्तिः ।</p>
+{{Bhashyam
-<p>'सङ्घातो देह उद्दिष्टश्चित्तव्याप्तिस्तु चेतना'' । इति च ॥७ ॥</p>
+| verse_id = BGT_C17_V15
-</div>
+| id       = BGT_C17_V15_B01
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">'यागात्तु राजसात् स्वर्गः साङ्कल्पिक उदाहृतः ।<br/>लोकः स दीनदेवानां सनाम्नां वासवादिभिः ।<br/>विष्णावश्रद्धयायोग्यकामाच्चैषां पुनर्भवेत् ।<br/>नरकं च विना यज्ञं राजसा नरलोकगाः ।<br/>निषिद्धकर्म कुर्युश्चेदीयुस्ते नरकं ध्रुवम् ।<br/>'कदाचित् सात्त्विकाः कुर्युः कर्म राजसतामसम् ।<br/>अन्येन्यच्च तथाप्येषां स्थितिः स्वाभावि(की)के पुनः ।<br/>स्वं स्वं कर्म तु सर्वेषां सदैव स्यान्महत्फलम् । अन्यदल्पफलं चैव बाहुल्यं तेषु लक्षणम्'' ॥</span></span> इति पाद्मे ॥ १२-१५ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C13_V08" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् ।</span>
-<span class="shloka-line">आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः॥८ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C17_V16
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C17
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = मनः प्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः ।
+| verse_lines  = मनः प्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः ।;भावसंशुदि्धरित्येतत्तपो मानसमुच्यते॥१६ ॥
+| verse_line2  = भावसंशुदि्धरित्येतत्तपो मानसमुच्यते॥१६ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C13_V09" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C17_V16" data-block-id="bhashya-BGT_C17_V16">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C17_V16
-<span class="shloka-line">इंद्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च ।</span>
+| id       = BGT_C17_V16_B01
-<span class="shloka-line">जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम्॥९ ॥</span>
+| text     = मौनं मननम् ॥ १६ ॥
-</div>
+}}
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C13_V10" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु ।</span>
-<span class="shloka-line">नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु॥१० ॥</span>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C17_V17
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C17
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत्त्रिविधं नरैः ।
+| verse_lines  = श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत्त्रिविधं नरैः ।;अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते॥१७ ॥
+| verse_line2  = अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते॥१७ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C17_V18
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C17
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = सत्कारमानपूजार्थं तपो दम्भेन चैव यत् ।
+| verse_lines  = सत्कारमानपूजार्थं तपो दम्भेन चैव यत् ।;क्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमध्रुवम्॥१८ ॥
+| verse_line2  = क्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमध्रुवम्॥१८ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C17_V19
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C17
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = मूढग्राहेणात्मनो यत्पीडया क्रियते तपः ।
+| verse_lines  = मूढग्राहेणात्मनो यत्पीडया क्रियते तपः ।;परस्योत्सादानर्थं वा तत्तामसमुदाहृतम्॥१९ ॥
+| verse_line2  = परस्योत्सादानर्थं वा तत्तामसमुदाहृतम्॥१९ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C17_V20
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C17
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = दातव्यमिति यद्दानं दीयतेनुपकारिणे ।
+| verse_lines  = दातव्यमिति यद्दानं दीयतेनुपकारिणे ।;देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृऽतम्॥२० ॥
+| verse_line2  = देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृऽतम्॥२० ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C17_V21
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C17
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = यत्तु प्रत्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुनः ।
+| verse_lines  = यत्तु प्रत्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुनः ।;दीयते च परिक्लिष्टं तद्दानं राजसं स्मृऽतम्॥२१ ॥
+| verse_line2  = दीयते च परिक्लिष्टं तद्दानं राजसं स्मृऽतम्॥२१ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C17_V22
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C17
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = ओशकाले यद्दानमपात्रेभ्यश्च दीयते ।
+| verse_lines  = ओशकाले यद्दानमपात्रेभ्यश्च दीयते ।;असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम्॥२२ ॥
+| verse_line2  = असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम्॥२२ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C17_V22" data-block-id="bhashya-BGT_C17_V22">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C17_V22
+| id       = BGT_C17_V22_B01
+| text     = युक्तैः भगवदर्पणादियोगयुक्तैः । युक्तैरिति दानादिषु सर्वत्र समम् ॥ १७-२२ ॥
+}}
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C17_V23
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C17
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = ॐ तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृऽतः ।
+| verse_lines  = ॐ तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृऽतः ।;ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुरा ॥२३ ॥
+| verse_line2  = ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुरा ॥२३ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C13_V11" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C17_V24
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C17
-<span class="shloka-line">विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि॥११ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः ।
-</div>
+| verse_lines  = तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः ।;प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम् ॥२४ ॥
-</div>
+| verse_line2  = प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम् ॥२४ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C13_V12" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C17_V25
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C17
-<span class="shloka-line">एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोन्यथा॥१२ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = तदित्यनभिसन्धाय फलं यज्ञतपःक्रियाः ।
-</div>
+| verse_lines  = तदित्यनभिसन्धाय फलं यज्ञतपःक्रियाः ।;दानक्रियाश्च विविधाः क्रियन्ते मोक्षकाङ्क्षिभिः॥२५ ॥
-</div>
+| verse_line2  = दानक्रियाश्च विविधाः क्रियन्ते मोक्षकाङ्क्षिभिः॥२५ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C13_V12_B01" data-verse="BGT_C13_V12">
+{{VerseBlock
-<p>तत्त्वज्ञानविषयस्य विष्णोः । अपरोक्षदर्शनं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् । ज्ञायतेनेनेति ज्ञानम्, ज्ञप्तिर्ज्ञानमिति व्युत्पत्त्या 'एतज्ज्ञानम्'' इति ज्ञानसाधनं ज्ञानं चोक्तम् ॥ १२ ॥</p>
+| verse_id     = BGT_C17_V26
-</div>
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C17
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यते ।
+| verse_lines  = सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यते ।;प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते॥२६ ॥
+| verse_line2  = प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते॥२६ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C13_V13" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C17_V27
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C17
-<span class="shloka-line">अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते॥१३ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चोच्यते ।
-</div>
+| verse_lines  = यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चोच्यते ।;कर्म चैव तदर्थीयं सदित्येवाभिधीयते॥२७ ॥
-</div>
+| verse_line2  = कर्म चैव तदर्थीयं सदित्येवाभिधीयते॥२७ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C13_V14" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C17_V28
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोक्षिशिरोमुखम् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C17
-<span class="shloka-line">सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति॥१४ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् ।
-</div>
+| verse_lines  = अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् ।;असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह॥२८ ॥
-</div>
+| verse_line2  = असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह॥२८ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C13_V14_B01" data-verse="BGT_C13_V14">
+<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे श्रद्धात्रयविभागयोगो नाम सप्तदशोध्यायः ॥</div>
-<p>अनादीत्युक्ते स्वयं कारणं न भवतीत्याशङ्का स्यादिति तन्निवृत्त्यर्थं 'अनादिमत्'' इत्याह ।</p>
-<p>'मुख्यतो गुणपूर्णत्वात् परं ब्रह्म जनार्दनः ।</p>
-<p>मूर्तामूर्तव्यतीतत्वान्न सन्नैवासदुच्यते'' ॥ इति च ।</p>
-<p>'मूर्तं सदवगम्यत्वादज्ञेयत्वादसत् परम् ।</p>
-<p>पुंसामर्थ्यादगम्यत्वात् सर्ववेदप्रसिदि्धतः ।</p>
-<p>विलक्षणः सदसतोर्भगवान् विष्णुरव्ययः'' ॥ इति च ॥१३ ॥</p>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C13_V15" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये सप्तदशोध्यायः ॥</div>
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">सर्वेंद्रियगुणाभासं सर्वेंद्रियविवर्जितं ।</span>
-<span class="shloka-line">असक्तं सर्व(भृच्चैव)भुक्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च॥१५ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C13_V16" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C17_V28" data-block-id="bhashya-BGT_C17_V28">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C17_V28
-<span class="shloka-line">बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च ।</span>
+| id       = BGT_C17_V28_B01
-<span class="shloka-line">सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत्॥१६ ॥</span>
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruthi-id">तत्सम्बन्धित्वादेव कर्मादि सत् । ओं तत्सदिति नाम्नां विष्णौ प्रसिद्धत्वात् । ''स्रवत्यनोङ्कृतं ब्रह्म परस्ताच्च विशीर्यते । अनोङ्कृतं आसुरं कर्म"</span></span> इति श्रुतेः अनोङ्कृतस्य आसुरत्वप्रसिद्धेः ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">''अनर्थज्ञोदितो मन्त्रो निरर्थस्त्राति मानतः ।<br/>यन्मन्त्रस्तेन कथितो मन्त्रार्थो ज्ञेय एव तत्" ॥</span></span> इति पैङ्गिश्रुतेश्च ।<br/>तदर्थत्वेन फलानभिसन्धिपूर्वककर्मणः एव सात्विकत्वाच्च । तद्भक्त्या तत्स्मरणपूर्वकमेव कर्म सत् अन्यदसदेवेति भावः । राजसस्यापि असदन्तर्भाव एव । विष्णुश्रद्धारहितत्वात् ॥ 'सात्त्विकं मोक्षदं कर्म राजसं सृतिदुःखदम् ।<br/>तामसं पातदं ज्ञेयं तत् कुर्यात् कर्म वैष्णवम्'' ॥ इत्याग्नेये॥२३-२८॥
-</div>
+}}
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C13_V17" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् ।</span>
-<span class="shloka-line">भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च॥१७ ॥</span>
-</div>
 </div>
+<span id="gr-C18" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="अष्टादशोऽध्यायः"></span>
+== अष्टादशोऽध्यायः ==
+<div class="introduction" id="BGT_C18_I01" data-block-id="BGT_C18_I01" data-verse="BGT_C18">
+<div class="introduction-line">पूर्वोक्तं साधनं सर्वं सङ्क्षिप्योपसंहरति अनेनाध्यायेन-</div>
 </div>
-<div class="verse" id="BGT_C13_V18" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="introduction" id="BGT_C18_I02" data-block-id="BGT_C18_I02" data-verse="BGT_C18">
-<div class="verse-text">
+<div class="introduction-line">सर्वाध्यायोक्तधर्मस्य समासतो निर्णयात्मकोनुक्तत्रैगुण्यवादी चायम् ।</div>
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">ज्योतिषामपि तज्जयोतिस्तमसः परमुच्यते ।</span>
-<span class="shloka-line">ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम्॥१८ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
-<div class="verse" id="BGT_C13_V19" type="shloka" data-doc="BGT">
+<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
+{{VerseBlock
-<span class="shloka-line">इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः ।</span>
+| verse_id     = BGT_C18_V01
-<span class="shloka-line">मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते॥१९ ॥</span>
+| document_id  = BGT
-</div>
+| chapter_id   = BGT_C18
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् ।
+| verse_lines  = संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् ।;त्यागस्य च हृषीकेश पृथक्केशिनिषूदन॥१ ॥
+| verse_line2  = त्यागस्य च हृषीकेश पृथक्केशिनिषूदन॥१ ॥
+}}
+<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C18_V02
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C18
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = काम्यानां कर्मणां न्यासं सन्यासं कवयो विदुः ।
+| verse_lines  = काम्यानां कर्मणां न्यासं सन्यासं कवयो विदुः ।;सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः॥२ ॥
+| verse_line2  = सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः॥२ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C18_V03
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C18
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः ।
+| verse_lines  = त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः ।;यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यमिति चापरे॥३ ॥
+| verse_line2  = यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यमिति चापरे॥३ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V03" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V03">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C18_V03
+| id       = BGT_C18_V03_B01
+| text     = 'मनीषिणः'' इत्युक्तत्वात् तेप्यनिन्द्याः । अतः 'त्याज्यं दोषवत्'' इत्यस्यार्थः 'सङ्गं त्यक्त्वा फलं च'' इति ॥ ३ ॥
+}}
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C18_V04
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C18
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = निश्चयं शृृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम ।
+| verse_lines  = निश्चयं शृृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम ।;त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः॥४ ॥
+| verse_line2  = त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः॥४ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C18_V05
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C18
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् ।
+| verse_lines  = यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् ।;यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम्॥५ ॥
+| verse_line2  = यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम्॥५ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C18_V06
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C18
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च ।
+| verse_lines  = एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च ।;कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम्॥६ ॥
+| verse_line2  = कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम्॥६ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V06" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V06">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C18_V06
+| id       = BGT_C18_V06_B01
+| text     = द्रव्ययज्ञादीनां मध्ये स्वोचितो यज्ञो विद्यादानादिषु स्वोचितं दानं स्वोचितं तपश्च सर्वैर्वर्णाश्रमिभिरन्यैश्च कार्यमेवेत्यर्थः । विष्णुनामस्वाध्यायोन्त्यानां सत्योपवासादितपश्च ॥ ५,६ ॥
+}}
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C18_V07
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C18
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते ।
+| verse_lines  = नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते ।;मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः॥७ ॥
+| verse_line2  = मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः॥७ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C13_V19_B01" data-verse="BGT_C13_V19">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V07" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V07">
-<p>ज्ञानेन मुक्तौ प्राप्यत्वाज्ज्ञानगम्यम् । 'स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ'' इति स्वज्ञेयत्वाज्ज्ञेयम् । अन्यज्ञेयत्वस्य 'ज्ञेयं यत् तत्'' इति पूर्वमेव सिद्धत्वात् । कर्तृकर्मविरोधवादिमतं निराकरोत्युत्तरज्ञेयशब्देन ।</p>
+{{Bhashyam
-<p>स्ववेत्ता वेदनं च स्वं स्वेन वेद्यश्च केशवः ।</p>
+| verse_id = BGT_C18_V07
-<p>परस्य वेत्ता वित्तिश्च वेद्यश्च स्यात् परैः क्वचित् ।</p>
+| id       = BGT_C18_V07_B01
-<p>तत्प्रसादं विना कश्चिन्नै(नं)वं वेत्तुं हि शक्नुयात् ।</p>
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">सङ्गफलत्यागमृते स्वरूपत्यागः कार्य इति मिथ्याज्ञानाख्यमोहात् । 'स्वयज्ञादीन् परित्यज्य निरयं यात्यसंशयम्'' ।</span></span> इति पाद्मे ॥ ७ ॥
-<p>स्ववेदनेन्यवित्तौ वा नासावन्यदपेक्षते ।</p>
+}}
-<p>स्वप्रकाश इति प्रोक्तस्तेनैकः पुरुषोत्तमः ।</p>
-<p>जीवानां स्वप्रकाशत्वं तत्प्रसादात् स्ववेदनम्'' । इति च ।</p>
-<p>मद्भावाय मयि भावाय ॥ १५-१९ ॥</p>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C13_V20" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि ।</span>
-<span class="shloka-line">विकारांश्च गुणांश्चैव विदि्ध प्रकृतिसम्भवान्॥२० ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C18_V08
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C18
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत् ।
+| verse_lines  = दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत् ।;स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत्॥८ ॥
+| verse_line2  = स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत्॥८ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C13_V20_B01" data-verse="BGT_C13_V20">
+{{VerseBlock
-<p>'प्रकृतिं पुरुषं च'' इत्यत्र पुरुषशब्देन जीवपरयोः प्रकृतिशब्देन चेतना-चेतनप्रकृत्योः स्वीकाराय उभावपीति । विकाराणां सत्वादीनां चोपादानत्वविवक्षया प्रकृतिसम्भवत्वम् । स्वातन्त्र्यं तु परमेश्वरस्यैव । 'उपद्रष्टानुमन्ता च'' इत्यादिवक्ष्यमाणत्वात् । गुणानां च विकारत्वेप्यधिकविकारत्वविवक्षयान्येषां 'विकारांश्च गुणांश्च'' इति पृथगुक्तिः ॥ २० ॥</p>
+| verse_id     = BGT_C18_V09
-</div>
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C18
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = कार्यमित्येव यत् कर्म नियतं क्रियतेर्जुन ।
+| verse_lines  = कार्यमित्येव यत् कर्म नियतं क्रियतेर्जुन ।;सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः॥९ ॥
+| verse_line2  = सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः॥९ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C13_V21" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V09" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V09">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C18_V09
-<span class="shloka-line">कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।</span>
+| id       = BGT_C18_V09_B01
-<span class="shloka-line">पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते॥२१ ॥</span>
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">मोहं विना दृष्टदुःखमित्येव । दुःखशब्देन केवलमानसम् । कायक्लेशस्य पृथगुक्तेः ।<br/>'दुःखं तु मानसं ज्ञेयमायासो बाह्य उच्यते ।<br/>'दुःखं तु मानसं ज्ञेयमायासो बाह्य उच्यते ।<br/>विशेषस्य विवक्षायामन्यथा सर्वमेव तु'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये ॥ ८,९ ॥
-</div>
+}}
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C13_V21_B01" data-verse="BGT_C13_V21">
-<p>'स्वदेहेंद्रियहेतुत्वं यज्जीवस्य स्वकर्मभिः ।</p>
-<p>आवृत्य विष्णुतत्त्वं तद्धेतुश्चित्प्रकृतिर्मता ।</p>
-<p>जीवस्य सुखदुःखानां भोगशक्तिप्रदः सदा ।</p>
-<p>परमः पुरुषो विष्णुः सर्वकर्तापि सन् सदा ।</p>
-<p>विशेषकर्ता केषाञ्चिदुक्तो यद्वद् विकुण्ठपः ।</p>
-<p>उच्यते सर्वपालोपि विशेषेण स कर्मणा'' ॥ इति च ।</p>
-<p>परमेश्वरस्यैव सर्वकर्तृत्वेपि भोक्तृत्वदाने देव्या अल्पप्रवृत्तिरिति दर्शयितुं 'उच्यते'' इति स्थानद्वयेप्युक्तम् । कर्तृत्वेपि स एव मुख्यहेतुः । तथापि भोक्तृत्वापेक्षया तस्या अधिकप्रवृत्तिरिति 'कर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते'' इति, सर्वहेतुत्वेपि विष्णोः प्रकृतेर्जीवं प्रति भोक्तृत्वदानेल्पप्रवृत्तिरिति 'पुरुषो भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते'' इति विशेषहेतोरेवमुच्यत एव । मुख्यतस्तु सर्वहेतुत्वं विष्णोरेवेति भावः ।</p>
-<p>॥२१ ॥</p>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C18_V10
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C18
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते ।
+| verse_lines  = न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते ।;त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः॥१० ॥
+| verse_line2  = त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः॥१० ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C13_V22" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C18_V11
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान् गुणान् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C18
-<span class="shloka-line">कारणं गुणसङ्गोस्य सदसद्योनिजन्मसु॥२२ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः ।
-</div>
+| verse_lines  = न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः ।;यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते॥११ ॥
-</div>
+| verse_line2  = यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते॥११ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C13_V23" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V11" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V11">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C18_V11
-<span class="shloka-line">उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः ।</span>
+| id       = BGT_C18_V11_B01
-<span class="shloka-line">परमात्मेति चाप्युक्तो देहेस्मिन्पुरुषः परः॥२३ ॥</span>
+| text     = 'न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म केवलं दृष्टदुःखदम् ।
-</div>
+जन्मान्तरकृते पुण्ये न सज्जेत् सात्त्विकश्चले ।
-</div>
+यः सम्यक् तत्त्वविद् विष्णोस्तदर्पणधियैव तु ।
-</div>
+फलेच्छावर्जितस्तस्य कर्मबन्धाय नो भवेत् ।
+बहुलं चेदल्पदोषं यावदेवापरोक्षदृक्'' ॥ इति च ॥ १०,११ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C13_V23_B01" data-verse="BGT_C13_V23">
-<p>'पुरुषः प्रकृतिस्थः'' इत्यत्र पुरुषशब्दो जीवे । उभयोरपि पुरुषशब्देन पूर्वं प्रस्तुतत्वात् । यथायोग्यमुपपत्तेः । कार्यकारणसम्बन्धं भोगं च मिथ्येति वदतां निवारणायाह । 'पुरुषः प्रकृतिस्थो हि'' इति । हीत्यनुभवविरोधं दर्शयति तेषाम् । न हि ज्ञाना-ज्ञानसुखदुःखादिविषयस्यान्तरानुभवस्य भ्रान्तित्वं क्वचिद् दृष्टम् । नचास्य मिथ्यात्वे किञ्चिन्मानम् । शरीरमारभ्यैव ह्यपरोक्षभ्रमो दृष्टः । तत्रापि बलवत्प्रमाणविरोधादेव भ्रान्तित्वं कल्प्यम् । साक्षिसिद्धस्यापि भ्रान्तित्वाङ्गीकारे येन सर्वस्य भ्रान्तित्वमभ्रान्तित्वं चात्मनोवगतं तदपि प्रमाणमात्मैव । व्यवहारतोप्यस्तीत्यत्र प्रमाणाभावाद् भ्रान्तिर-भ्रान्तिर्वा न किञ्चित् सिद्ध्यति ।</p>
-<p>अनुभवो भ्रान्तिः इत्युक्ते भ्रान्तित्वे प्रमाणं तत्प्रामाण्यं च कुतः सिद्ध्येत् ? व्यवहारतः सर्वमङ्गीकुर्म इत्युक्ते व्यवहारो व्यवहर्ता च कुतः सिद्धः ? प्रतीतित इत्युक्ते सैव कुतः ? स्वत इत्युक्ते स्वस्य भ्रान्तित्वे प्रतीतिं विनैव प्रतीतिरस्तीति भ्रान्तिः स्यात् । स्वाभावोपि स्यात् । स्वयमस्तीति च भ्रमः स्यात् । निरालम्बनो भ्रमो नोपपद्यत इत्यस्यापि भ्रमत्वोपपत्तेः । तत्प्रमाणमप्यप्रमाणमेव । प्रमाणत्वभ्रम इति न किञ्चित् सिद्ध्यति ।</p>
-<p>भ्रम इत्यस्यैव भ्रमत्वे अन्यस्याभ्रमत्वमेव भवति । सुखदुःखादिविषयं ज्ञानमात्मस्वरूपमेवेति तस्य भ्रमत्वे छद्मना विनैव शून्यवादो भवति । न हि वृत्तिज्ञानविषयमज्ञानादिकं तेषामपि । भ्रमस्य चाविद्याकार्यत्वाङ्गीकारात् । आत्मस्वरूपस्याप्यविद्याकार्यत्वं स्यात् । दुर्घटत्वं भूषणमित्युक्ते दुर्घटत्वं सुघटत्वं चोभयं भूषणमस्माकमित्युत्तरम् । न हि प्रमाणसिद्धस्य दुर्घटत्वे सुघटत्वे वापवादो दृष्टः । दुर्घटत्वं भूषणमिति वदद्भिरात्मनोप्यविद्यात्वमङ्गीकृत्य तदयुक्तमित्युक्ते तत्रापि भूषणत्वं किमिति नाङ्गीक्रियते ? अतिसुकरत्वात् । न चात्मनोप्यविद्यात्वं वदतां तेषामुत्तरम् । अतोनन्तदोषदुष्टत्वाद्धीति प्रसिद्ध्यैव भगवता निराकृताः॥ २२ ॥ अस्य जीवस्य सदसद्योनिजन्मसु कारणं सत्त्वादिगुणसङ्गः । स्वतन्त्रकारणं तु परमेश्वर एवेत्याह उपद्रष्टानुमन्तेति ।</p>
-<p>'सर्वेभ्य उपरि द्रष्टा यदुपद्रष्टॄनामकः ।</p>
-<p>स्वातन्त्र्यात् स्वानुकूल्येन मत्या पे्ररयति स्म यत् ।</p>
-<p>अनुमन्तेति कथितः स्वयं प्रभुरजो हरिः ।</p>
-<p>महाशक्तिर्यतो विष्णुर्महेश्वर इतीरितः ।</p>
-<p>परमत्वाच्च तस्यैव ह्यनुमन्तृत्वमुच्यते ।</p>
-<p>स एव सर्वदेहेषु देहिनोन्यो व्यवस्थितः'' ॥ इति च ।</p>
-<p>'मां विदि्ध सर्वक्षेत्रेषु'' इति देहेप्युक्तः । तेनाहमेव स इति दर्शयति ।</p>
-<p>॥२३ ॥</p>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C18_V12
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C18
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् ।
+| verse_lines  = अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् ।;भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित्॥१२ ॥
+| verse_line2  = भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित्॥१२ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C13_V24" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V12" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V12">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C18_V12
-<span class="shloka-line">य (एनं) एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह ।</span>
+| id       = BGT_C18_V12_B01
-<span class="shloka-line">सर्वथा वर्तमानोपि न स भूयोभिजायते॥२४ ॥</span>
+| text     = अन्येषामिष्टम् । अस्य तु त्यागित्वादेव नेष्टम् ।
-</div>
+'ज्ञानादेर्मोक्षभोग्याच्च नान्यत् स्यात् कर्मणः फलम् ॥ त्यागिनस्तत्त्वसंवेत्तुरन्येषां तदृते फलम्'' ॥ इति च ।
-</div>
+केवलकाम्यकर्मणां फलानपेक्षयाप्यकरणमित्येतावांस्त्यागात् संन्यासस्य विशेष इत्यत्यागिनां प्रतियोगित्वेन न्यासिन उक्ताः । त्यागित्वं तेषामपि ह्यस्ति ।
-</div>
+'परेच्छयापि ये काम्यं कर्म कुर्युर्न तु क्वचित् ।
+न्यासिनो नाम तेन्येभ्यः फलत्यागिभ्य उत्तमाः'' ॥ इति च ॥१२ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C13_V24_B01" data-verse="BGT_C13_V24">
-<p>'द्विविधं पुरुषं चैव प्रकृतिं द्विविधामपि ।</p>
-<p>सह तत्तद्गुणैः सम्यग् ज्ञात्वा पश्यति यः पुमान् ।</p>
-<p>सर्वथा वर्तमानोपि न स भूयोभिजायते'' ॥२४ ॥</p>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C18_V13
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C18
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे ।
+| verse_lines  = पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे ।;साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम्॥१३ ॥
+| verse_line2  = साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम्॥१३ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C13_V25" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V13" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V13">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C18_V13
-<span class="shloka-line">ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना ।</span>
+| id       = BGT_C18_V13_B01
-<span class="shloka-line">अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे॥२५ ॥</span>
+| text     = 'कथितं परमं साङ्ख्यं कपिलाख्येन विष्णुना ।
-</div>
+सेश्वरं वैदिकं साक्षाज्ज्ञेयमन्यदवैदिकम्'' ॥ इति च ॥१३ ॥
-</div>
+}}
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C13_V26" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वान्येभ्य उपासते ।</span>
-<span class="shloka-line">तेपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः॥२६ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C18_V14
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C18
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् ।
+| verse_lines  = अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् ।;विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम्॥१४ ॥
+| verse_line2  = विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम्॥१४ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C13_V26_B01" data-verse="BGT_C13_V26">
+{{VerseBlock
-<p>'अनादियोग्यताभेदात् पुंसां दर्शनसाधनम् ।</p>
+| verse_id     = BGT_C18_V15
-<p>नानैव तत्र विष्णोस्तु प्रसादाद् वैष्णवं वपुः ।</p>
+| document_id  = BGT
-<p>स्वयं विज्ञायते किञ्चित् श्रूयते किञ्चिदन्यतः ।</p>
+| chapter_id   = BGT_C18
-<p>तथा ज्ञात्वा हरिं ध्यात्वा स्वान्तः पश्यन्ति केचन ।</p>
+| verse_type   = shloka
-<p>ऋषयः केचिदृषयो नारदाद्या बहिस्त्वपि ।</p>
+| verse_line1  = शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः ।
-<p>देवा विष्णुप्रसादेन लब्धसत्प्रतिभाबलात् ।</p>
+| verse_lines  = शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः ।;न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः॥१५ ॥
-<p>सर्वं क्रमेण विज्ञाय प्रतिभास्पष्टताक्रमात् ।</p>
+| verse_line2  = न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः॥१५ ॥
-<p>पश्यन्ति बहिरन्तश्च विष्णुं ध्यानमृतेपि तु ।</p>
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
-<p>येषां ध्यानमृते दृष्टिस्तेषां ध्यानेपि दर्शनम् ।</p>
+}}
-<p>स्यादेव साङ्ख्ययोगास्ते देवा ब्रह्माधिकोत्र च ।</p>
-<p>केचित्तु क्षत्रियवरा अश्वमेधादिकर्मभिः ।</p>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V15" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V15">
-<p>यजन्तो भक्तिमन्तश्च यज्ञभागार्थमागतम् ।</p>
+{{Bhashyam
-<p>श्रवणप्रतिभाभ्यां च स्मरन्तः पुरुषोत्तमम् ।</p>
+| verse_id = BGT_C18_V15
-<p>पश्यन्त्यन्ये तथान्येभ्यः सर्वं श्रुत्वानुमत्य च ।</p>
+| id       = BGT_C18_V15_B01
-<p>उपास्यैव तु पश्यन्ति नान्यथा तु कथञ्चन ।</p>
+| text     = अधिष्ठानं शरीरादि ॥ १४, १५ ॥
-<p>ऋषीन् राज्ञस्तथारभ्य प्रतिभाभ्यधिका क्रमात् ।</p>
+}}
-<p>यावद् ब्रह्मा ब्रह्मणस्तु प्रायो नाप्रतिभासितम् ।</p>
-<p>विष्णोः प्रीत्यर्थमेवास्य श्रोतव्यं प्रायशो हरेः ।</p>
-<p>अन्येषां श्रवणाज्ज्ञानं क्रमशो मानुषोत्तरम् ।</p>
-<p>अत्यल्पप्रतिभानत्वान्मानुषाः श्रुतवेदिनः ।</p>
-<p>सर्वे ते दर्शनात् तस्मात् स्वयोग्यान्मुक्तिगामिनः'' ॥ इति च ।</p>
-<p>अन्येषामपि किञ्चिच्छ्रवणे विद्यमानेपि मानुषाणामत्यल्पप्रतिभानत्वात् 'श्रुत्वान्येभ्यः'' इति विशेषणम् । मनुष्याणां प्रतिभामूलप्रमाणापेक्षा प्रायो न सम्यगुत्पद्यते अल्पा चेति 'श्रुतिपरायणाः'' इति ।</p>
-<p>'अश्रुतप्रतिभा यस्य श्रुतिस्मृऽत्यविरोधिनी ।</p>
-<p>विश्रुता नृषु जातं च तं विद्याद् देवसत्तमम् ।</p>
-<p>यश्च स्वमुखमानेन नवाधोदेहवान् पुमान् ।</p>
-<p>अष्टमानवती स्त्री च षण्णवत्यङ्गुलौ पुनः ।</p>
-<p>दशताौ सप्तपादौ विद्यात् तौ च सुरोत्तमौ ।</p>
-<p>यावत् पञ्चाङ्गुलोनं तद्देवमानं क्रमात् परम् ।</p>
-<p>पादे त्वङ्गुलमात्रोनं तदूनं चतुरङ्गुलम् ।</p>
-<p>यावद्देवोपदेवानां पादे चोनाङ्गुलं पुनः ।</p>
-<p>तावन्मनुष्यमानं स्यात् ततोधस्त्वासुरं स्मृऽतम् ।</p>
-<p>द्विचत्वार्यधिकं तस्मात् षण्णवत्यङ्गुलादधः ।</p>
-<p>ज्ञेयमङ्गुलमानं तदुपदेवादिषु स्फुटम् ।</p>
-<p>देवेष्ववरवज्ज्ञेयमृषीणां चक्रवर्तिनाम् ।</p>
-<p>यावद् यावत् प्रियो विष्णोस्तावत् स्त्रीपुंस्वरूपिणः ।</p>
-<p>हरेः सादृश्यमस्य स्यादनादिक्रमसुस्थिरम्'' ॥ इति च ॥ २५-२६ ॥</p>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C13_V27" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् ।</span>
-<span class="shloka-line">क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्वि भरतर्षभ॥२७ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C18_V16
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C18
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः ।
+| verse_lines  = तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः ।;पश्यत्यकृतबुदि्धत्वान्न स पश्यति दुर्मतिः॥१६ ॥
+| verse_line2  = पश्यत्यकृतबुदि्धत्वान्न स पश्यति दुर्मतिः॥१६ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C13_V28" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C18_V17
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C18
-<span class="shloka-line">विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति॥२८ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = यस्य नाहङ्कृतो भावो बुदि्धर्यस्य न लिप्यते ।
-</div>
+| verse_lines  = यस्य नाहङ्कृतो भावो बुदि्धर्यस्य न लिप्यते ।;हत्वापि स इमाल्लोकान्न हन्ति न निबध्यते॥१७ ॥
-</div>
+| verse_line2  = हत्वापि स इमाल्लोकान्न हन्ति न निबध्यते॥१७ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C13_V29" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V17" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V17">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C18_V17
-<span class="shloka-line">समं पश्यन् हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् ।</span>
+| id       = BGT_C18_V17_B01
-<span class="shloka-line">न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिम्॥२९ ॥</span>
+| text     = 'स्वातन्त्र्यमीश्वरे वेत्ति नैवात्मनि कदाचन ।
-</div>
+ईश्वराधीनमेवात्मन् स्वातन्त्र्यं तु जडान् प्रति ।
-</div>
+तारतम्येन लक्ष्म्यादेर्जीवान् प्रति च सर्वशः ।
-</div>
+यस्तदर्थं समुत्पन्नो यथा रुद्रो यथा यमः ।
+हत्वापि स इमान् लोकान् न हन्ति न निबद्ध्यते ।
+अज्ञस्तदर्थं जातोपि ब(व)द्ध्यते दैत्यवद् ध्रुवम् ।
+अपरोक्षदृङ्ग् न जातो यस्तदर्थं मुक्तिगं सुखम् ।
+ह्रसेत् तस्य परोक्षज्ञः किञ्चिद् दोषेण लिप्यते'' ॥ इति च ।
+अस्वातन्त्र्यज्ञानात् हन्मीति भावोप्यस्य नास्तीति न हन्ति । अन्यस्य भावोस्तीति विशेषः । 'बुदि्धर्यस्य न लिप्यते'' इति । रागान्न हन्ति, किन्तु धर्मबुद्ध्या ।
+'स्वातन्त्र्यं मन्यमानस्य रागाद् धर्मं च कुर्वतः ।
+तन्निमित्तस्तु दोषः स्याद् गुणश्च स्यात् सुकर्मजः'' ॥ इति च ॥१७ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C13_V29_B01" data-verse="BGT_C13_V29">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vakshyamana-id">'क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्'' इत्यत्र क्षेत्रं श्रीः'मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम्''</span></span> इति वक्ष्यमाणत्वात् । 'अव्यक्तं च महद् ब्रह्म प्रधानं क्षेत्रमित्यपि । उच्यते श्रीः सदा विष्णोः प्रिया निर्दोषचिद्घना । सा हि न व्यज्यते विष्णुरत्र क्षेति महागुणा । जीवोत्तमा च तेनैतैः शब्दैरेकाभिधीयते । महान् ब्रह्मा जीवमहान् परात्मप्रेरिताः क्रियाः । अहं कर्तेति येनायं जीवो मंस्यत्यसौ शिवः । सोहङ्कार इति प्रोक्तो जीवाहङ्कृतिकृद् यतः । उमा बुदि्धरिति ज्ञेया शब्दादिज्ञानदा यतः । मतिदो मन उद्दिष्ट इन्द्रः स्कन्दोपि तत्सुतः । श्रोत्रं तु श्रावयंश्चन्द्रः स्पर्शो वायुसुतो मरुत् । चक्षुः सूर्यश्चक्षयति जिह्वा वारिपतिर्हृतेः । अश्विनौ घ्राणमाघ्रातेर्वागग्निर्वचनादपि । हस्तौ वायुसुतौ ज्ञेयौ मरुतौ हानिलाभयोः । पादौ तु विष्णुनाविष्टौ यज्ञशम्भू शचीसुतौ । पदनादेव पायुश्च भुक्तस्यैवाप्ययाद् यमः । सन्तत्युपस्थितिकृतेरुपस्थः सशिवो मनुः । विनायकस्तथाकाशो निरावृत्या प्रकाशनात् । प्रधानवायुजो भूतवायुर्नाम्ना मरीचिकः । अग्निश्च पृथिवी चैव प्रसिद्धौ वरुणो जलम् । अदनात् प्रथनाज्जन्मजयहेतोस्तथाभिधाः । शब्दाद्याः पञ्च शिवजाः शब्दनात् स्पर्शनादपि । रूपणाद् रसनाच्चैव गन्धनाच्च तथाभिधाः । सुखं धृतिश्चेतना च सुखनाद् विधृतेरपि । चेतोनेतृत्वतश्चैव मुख्यवायुः सरस्वती । श्रीश्चेच्छा चैव सा वायोः पत्नी त्वे(वं)व धृतिर्मता । इच्छादानात्तु सैवेच्छा स्थानभेदात्तु देवताः । पृथक् पृथक् च कथ्यन्ते लक्ष्म्याद्या उदिता अपि । दुःखद्वेषौ कलिश्चैव द्वापरो ब्रह्मणः सुतौ । प्रवरावसुराणां तौ सङ्घातश्चेतनाः परे । एतैरभिमतं यच्च तत्तन्नाम्नाभिधीयते । चेतनाचेतनं त्वेतत् सर्वं क्षेत्रमितीरितम् । क्षितिरेतद् भगवतो यदतः क्षेत्रमीर्यते । क्षिणोति त्राति चैवैतत् सोतो वा क्षेत्रमुच्यते । क्षितिं कृत्वा त्राति चैतदतो वा क्षेत्रमीरितम् । एतस्मात् क्षीणमेतेन त्रातमित्यथवा पुनः । इच्छाद्यानां क्षेत्रनाम्नामपि नामान्तरं स्मृऽतम् । विकारा (विशेषा) इति यस्मात् ते विशेषविकृतिस्थिताः । विशेषात् क्रियते यस्माद् विकारं कार्यम(न्तिमम्)न्तगम् । विगतं करणं वात्र पुनर्नाशमृते यतः । तत्सम्बन्धाद् विकाराख्या इच्छाद्या अभिमानिनः । एतत् सर्वं सर्वदैव निर्दोषेणैव चक्षुषा । प्रेरयन्नेव जानाति यत् क्षेत्रज्ञो हरिस्ततः'' ॥ इति च । 'यस्यात्मा शरीरम्'' इत्यादिश्रुतेश्चेतनस्यापि 'इदं शरीरं कौन्तेय'' इति शरीरत्वोक्तिर्युज्यते । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'सत्त्वं जीवः क्वचित् प्रोक्तः क्वचित् सत्त्वं जनार्दनः । सत्त्वं नाम गुणः क्वापि क्वचित् साधुत्वमुच्यते'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">'तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्तीति सत्त्वम्''</span></span> इति च पैङ्गिश्रुतिः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">'जनी प्रादुर्भावे'' इति धातोर्जीवस्यापि शरीरे व्यक्त्यपेक्षया जनिर्युज्यते ।॥२७ ॥ जीवेषु दुःखयोगादिरूपेण विनश्यत्स्वप्यतथाभूतम् 'दुःखयोगादिरूपेण जीवेषु विनश्यत्स्वपि । दुःखयोगादिरहितः सर्वजीवेष्ववस्थितः । गुणैः सर्वैः समो नित्यं न हीनो हीनगोपि सन् । इति पश्यति यो विष्णुं स एव न तमो व्रजेत्'' ॥</span></span> इति पाद्मे ॥ २८,२९ ॥
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C18_V18
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C18
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना ।
+| verse_lines  = ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना ।;करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसङ्ग्रहः॥१८ ॥
+| verse_line2  = करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसङ्ग्रहः॥१८ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C13_V30" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V18" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V18">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C18_V18
-<span class="shloka-line">प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः ।</span>
+| id       = BGT_C18_V18_B01
-<span class="shloka-line">यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति॥३० ॥</span>
+| text     = 'सम्प्रेरयितुरीशस्य कर्मस्वखिलचेतनान् ।
-</div>
+ज्ञातृज्ञेयज्ञानरूपा प्रेरणा सा स एव यत् ।
-</div>
+स्वरूपेणैव नित्या सा विशेषात्मतया भवेत् ।
-</div>
+विशेषोपि स्वरूपेण नित्यश्च स्याद् विशेषतः ।
+स्वनिर्वाहकता यस्मान्नानवस्था विशिष्टवत् ।
+विशेष्यस्य विशिष्टस्याप्यभेदे(प्य)पि विवादिनि ।
+विशेषोस्त्येव नात्रापि ह्यनवस्था कदाचन ।
+ज्ञातुरन्योहमिति तु कस्याप्यनुभवो न हि ।
+अस्मि ज्ञातैवाहमिति भेदस्तस्मात् तयोः कुतः ।
+पश्यामीति विशेषोयमिदानीं मे समुत्थितः ।
+इत्याद्यनुभवाद् भेदो न विशेष्यविशिष्टयोः ।
+विशेषणं तु द्विविधं विशेषाख्यं तथेतरत् ।
+विशेषमणयेद् येन प्रोक्तं तेन विशेषणम् ।
+विशेषोपि विशेषस्य स्वस्यैव गमको भवेत्'' ॥ इत्यादि तत्त्वविवेके ।
+सङ्ग्रहः पञ्चकारणानां सङ्क्षेपः । अधिष्ठानस्य करणेन्तर्भावात् । दैवशब्दोदितेश्वरस्यैव मुख्यकर्तृत्वात् स्वतन्त्रकर्त्रोः कर्तृशब्देनैवोक्तेः त्रैविध्यम् । कर्म चेष्टा ॥१८ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C13_V30_B01" data-verse="BGT_C13_V30">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavad-id">प्रकृत्य स्वयमेव प्रारभ्य विष्णुना क्रियमाणानि । विष्णोर्नान्य पूर्वप्रेरक इति । 'पूर्वं तु बादरायणो हेतुव्यपदेशात्''</span></span> इति भगवद्वचनात् । 'द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च । यदनुग्रहतः सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया'' ॥ इति च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">'स्वयं प्रकृत्य भगवान् करोति निखिलं जगत् । नैव कर्ता हरेः कश्चिदकर्ता तेन केशवः'' ॥</span></span> इति स्कान्दे । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">तेनेति प्रस्तुतत्वादेव सिद्धम् । 'अहं सर्वस्य प्रभवः'' 'स हि कर्ता'' 'कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम्'' 'जन्माद्यस्य यतः'' 'मत्त एवेति तान् विदि्ध'' इत्यादिसकलप्रमाणविरोधश्चान्यथा । 'प्रकृत्यैव च'' इति चशब्दाच्चैतेनैवेति सिद्ध्यति । 'प्रकृतेन क्रियायोगं चशब्दः क्वचिदीरयेत् । क्वचित् समुच्चयं ब्रूयात् क्वचिद् दौर्लभ्यवाचकः'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये । प्रकृतेः कर्तृत्वं 'रचनानुपपत्तेश्च नानुमानम्'' इत्यादिना च निरस्तम् । 'न ऋते त्वत् क्रियते किञ्चनारे'' इति च । केवलप्रकृतेः कर्तृत्वाङ्गीकारे चशब्दोपि व्यर्थः । 'तत एव च विस्तारम्'' इति वाक्यशेषविरोधश्च । 'अहं बीजप्रदः पिता'' इति वक्ष्यमाणमत्रापि 'क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्'' इति प्रकृतमिति तेनापि विरोधः । अचेतनं करोतीति स्वोक्तिविरोधश्च ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">'इच्छापूर्वक्रियादानं कर्तृत्वं मुख्यमीरितम्''</span></span>  इति हि पैङ्गिश्रुतिः ।  विकारलक्षणं कर्तृत्वं तु प्रकृतेरङ्गीकृतमेव । तथापि लक्ष्मीपरमेश्वरमुक्तचेष्टासु तदभावात् 'सर्वशः'' इत्यस्य सङ्कोचप्राप्तिः । 'अचेतनाश्रितं कर्म विकारात्मकमीरितम् । यत्तु केवलचित्संस्थं प्रत्यभिज्ञाप्रमाणतः । अविकारात्मकं ज्ञेयं तन्न तत् प्राकृतं भवेत्'' ॥ इति च ॥३० ॥
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C18_V19
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C18
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः ।
+| verse_lines  = ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः ।;प्रोच्यते गुणसङ्ख्याने यथावच्छृणु तान्यपि॥१९ ॥
+| verse_line2  = प्रोच्यते गुणसङ्ख्याने यथावच्छृणु तान्यपि॥१९ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C13_V31" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V19" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V19">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C18_V19
-<span class="shloka-line">यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति ।</span>
+| id       = BGT_C18_V19_B01
-<span class="shloka-line">तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा॥३१ ॥</span>
+| text     = एवं गुणसङ्ख्याने परमसाङ्ख्यशास्त्रे ॥ १९ ॥
-</div>
+}}
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C13_V31_B01" data-verse="BGT_C13_V31">
-<p>'एकविष्ण्वा(श्रितानां)श्रयाणां तु जीवानां भेदमेव यः ।</p>
-<p>ततः परस्परं चैव तारतम्येन पश्यति ।</p>
-<p>विष्णोरेव च विस्तारं जगतः स विमुच्यते'' ॥ इति च ॥३१ ॥</p>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C18_V20
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C18
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते ।
+| verse_lines  = सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते ।;अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विदि्ध सात्त्विकम्॥२० ॥
+| verse_line2  = अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विदि्ध सात्त्विकम्॥२० ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C13_V32" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V20" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V20">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C18_V20
-<span class="shloka-line">अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः ।</span>
+| id       = BGT_C18_V20_B01
-<span class="shloka-line">शरीरस्थोपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते॥३२ ॥</span>
+| text     = 'अस्तित्वाद् भूतनामभ्यः सर्वजीवेभ्य एव यत् ।
-</div>
+मुक्तेभ्योपि पृथक्त्वेन विष्णोः सर्वत्रगस्य च ।
-</div>
+ऐक्येन च स्वरूपाणां प्रादुर्भावादिकात्मनाम् ।
-</div>
+तारतम्येन जीवानां भेदेनैव परस्परम् ।
+जडेभ्यश्चैव जीवानां जडानां च परस्परम् ।
+तेभ्यो विष्णोश्च सम्यक् तल्लक्षणज्ञानपूर्वकम् ।
+ज्ञानं सात्त्विकमुद्दिष्टं यत् साक्षान्मुक्तिकारणम्'' ॥२० ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C13_V33" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते ।</span>
-<span class="shloka-line">सर्वत्रावस्थितो देहे तथात्मा नोपलिप्यते॥३३ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C18_V21
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C18
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान् पृथग्विधान् ।
+| verse_lines  = पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान् पृथग्विधान् ।;वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विदि्ध राजसम्॥२१ ॥
+| verse_line2  = वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विदि्ध राजसम्॥२१ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C13_V34" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C18_V22
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C18
-<span class="shloka-line">क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत॥३४ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम् ।
-</div>
+| verse_lines  = यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम् ।;अतत्त्वार्थवदल्पं च तत्तामसमुदाहृतम्॥२२ ॥
-</div>
+| verse_line2  = अतत्त्वार्थवदल्पं च तत्तामसमुदाहृतम्॥२२ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C13_V34_B01" data-verse="BGT_C13_V34">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V22" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V22">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruthi-id">शरीरस्थो जीवः । 'स्वप्नेन शारीरमभिप्रहत्य असुप्तः सुप्तानभिचाकशीति''</span></span> इति श्रुतेः । 'शरीरस्थस्तु संसारी शरीराभिमतेर्मतः । विष्णुः शरीरगोप्येष न शरीरस्थ उच्यते । शरीराभिमतिर्यस्मान्नैवास्यास्ति कदाचन । तद्गतानां तु दुःखानां भोगोभिमतिरुच्यते । तदभावान्नाभिमानी भगवान् पुरुषोत्तमः'' ॥ इति च । अनादित्वान्निर्गुणत्वाच्च परमात्मा जीवोपि न । किमुत जडं न भवतीति ? शरीरोत्पत्तिलक्षणमप्यादिमत्त्वं परमस्य नास्तीति विशेषः । जीवस्य हि तदस्तीति । सत्त्वादिगुणसम्बन्धश्च । सर्वं करोति परमात्मा । तथापि न लिप्यते । वादिसिद्धत्वादेव 'इष्टापूर्तं मन्यमाना वरिष्ठम्'' इत्यादिवन्निषेधः । 'कुर्वाणोपि यतः सर्वं पुण्यपापैर्न लिप्यते । जन्ममृत्यादिरहितः सत्त्वादिगुणवर्जितः । विष्णुस्तद्विपरीतस्तु जीवोतस्तौ पृथक् सदा'' ॥ इति च । 'स एष नेति नेति'' इत्यादि च ॥ ३२-३४ ॥
+{{Bhashyam
-</div>
+| verse_id = BGT_C18_V22
+| id       = BGT_C18_V22_B01
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">'विष्णोरन्यस्य याथार्थ्यज्ञानं राजसमुच्यते ।<br/>यदि विष्णुं न जानाति यदि वा मिश्रतत्त्ववित् ।<br/>अन्यथाकरणीयत्वात् कार्याख्यं जीवमेव यः ।<br/>अकार्यं ब्रह्म जानाति स एवाखिलमित्यपि । एकजीवपरिज्ञानात् कृत्स्नज्ञोस्मीति मन्यते ।<br/>युक्तिभिर्ज्ञान(युक्तिविज्ञान)राहित्यात् स्वपक्षस्याल्पयुक्तितः ।<br/>अयुक्ततामेव गुणं मन्यते चाल्पदर्शनः ।<br/>अतत्त्वार्थं जगद् ब्रूते तत्त्वार्थज्ञानवर्जनात् ।<br/>स मुख्यतामसज्ञानी ह्येकैकेनापि किं पुनः ।<br/>सर्वैरेतैर्विशेषैश्च युक्तः पापतमाधिकः'' ॥</span></span> इति पाद्मे ।<br/>'पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानम्'' इत्यस्य व्याख्यानम्'नानाभावान्'' इत्यादि । सर्वगतमेकमीश्वरं न जानातीत्येतावतैव राजसत्वम् । एकस्य कृत्स्नवज्ज्ञानमेव तामसम् । मुक्तत्वादिरूपेण अन्यथा करणीयत्वात् पराधीनत्वेनाल्पस्य जीवस्य स्वातन्त्र्यादिगुणपूर्णत्वात् कृत्स्नेन ब्रह्मणैक्यज्ञानं च महातामसम् । किं पुनस्तावन्मात्रं सर्वमिति ज्ञानम् । किं पुनस्तत्राप्येकजीवादन्यत् किमपि नास्तीति औतुकं ज्ञानं सर्वमपि तामसम् । किमु तदेवोक्तलक्षणम् । अतत्त्वार्थवत् सदसद्वैलक्षण्याद्यन्यथार्थकल्पनायुक्तमेव तामसम् । किमु तदेवोक्तविशेषणैर्युक्तम् । प्रायोल्पज्ञानमपि तामसम् । अज्ञानबहुलत्वात् किमु तदेवोक्तमिथ्याज्ञानबहुलमित्यपुनरुक्तिः । एकस्मिन् सर्ववज्ज्ञानं कार्ये जीवे पूर्णब्रह्मेति सक्तं ज्ञानं निर्युक्तिकं चातत्त्वार्थकल्पनायुक्तमल्पज्ञानं च पृथक्पृथगपि तामसानीति च । मायावादे त्वेतानि समस्तानि । अन्यत्रापि त्वहैतुकत्वादिकं विरुद्धवादिषु समं सर्वेषु ॥ २१,२२ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C13_V35" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा ।</span>
-<span class="shloka-line">भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम्॥३५ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C18_V23
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C18
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम् ।
+| verse_lines  = नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम् ।;अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्त्विकमुच्यते॥२३ ॥
+| verse_line2  = अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्त्विकमुच्यते॥२३ ॥
+}}
-<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोगो नाम त्रयोदशोध्यायः ॥</div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C18_V24
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C18
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = यत्तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः ।
+| verse_lines  = यत्तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः ।;क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम्॥२४ ॥
+| verse_line2  = क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम्॥२४ ॥
+}}
-<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये त्रयोदशोध्यायः ॥</div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C18_V25
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C18
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = अनुबन्धं क्षयं हिंसामनवेक्ष्य च पौरुषम् ।
+| verse_lines  = अनुबन्धं क्षयं हिंसामनवेक्ष्य च पौरुषम् ।;मोहादारभ्यते कर्म यत्तत्तामसमुच्यते॥२५ ॥
+| verse_line2  = मोहादारभ्यते कर्म यत्तत्तामसमुच्यते॥२५ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C13_V35_B01" data-verse="BGT_C13_V35">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V25" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V25">
-<p>जीवानामचेतनप्रकृतेर्मोक्षं भूतप्रकृतिमोक्षम् ॥ ३५ ॥</p>
+{{Bhashyam
-</div>
+| verse_id = BGT_C18_V25
+| id       = BGT_C18_V25_B01
+| text     = 'मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा'' इत्युक्त्वा 'ये मे मतम्'' 'ये त्वेतत्'' इति च तस्य मोक्षसाधनत्वस्याकरणे प्रत्यवायस्य चोक्तेर्भगवदर्पितत्वेन सर्वकर्मकरणं तस्य विष्णोः सर्वपरमत्वज्ञानं च नियतमेवेति ज्ञायते । 'अध्यात्मचेतसा'' इत्युक्तत्वात् तत्स्व(तत्व)रूपयाथार्थ्यज्ञानादि । 'ये तु सर्वाणि'' इत्यस्मिन् श्लोकेध्यात्मचेतस्त्वस्य 'मत्पराः अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्तः'' इति व्याख्यातत्वात् । एवं सर्वमपि भगवद्भक्तियुक्तमेव सात्त्विकम् ।
+॥ २३-२५ ॥
+}}
-== चतुर्दशोऽध्यायः ==
-<div class="adhyaya-block" data-doc="BGT" data-chap="14">
-<p class="adhyaya-trans">चतुर्दशोऽध्यायः</p>
-</div>
-<div class="introduction" id="BGT_C14_I01" data-verse="BGT_C14">
-<p>साधनं प्राधान्येनोत्तरैरध्यायैर्वक्ति-</p>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C18_V26
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C18
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = मुक्तसङ्गोनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः ।
+| verse_lines  = मुक्तसङ्गोनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः ।;सिद्ध्यसिद्ध्योः निर्विकारः कर्ता सात्विक उच्यते॥२६ ॥
+| verse_line2  = सिद्ध्यसिद्ध्योः निर्विकारः कर्ता सात्विक उच्यते॥२६ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="introduction" id="BGT_C14_I02" data-verse="BGT_C14">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V26" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V26">
-<p>क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगस्पष्टीकरणपूर्वकं त्रैगुण्यं विविच्य दर्शयति ।</p>
+{{Bhashyam
-</div>
+| verse_id = BGT_C18_V26
+| id       = BGT_C18_V26_B01
+| text     = सर्वस्य भगवदधीनत्वनिश्चयादेवानहंवादी ॥ २६ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C14_V01" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् ।</span>
-<span class="shloka-line">यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिदि्धमितो गताः॥१ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C18_V27
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C18
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोशुचिः ।
+| verse_lines  = रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोशुचिः ।;हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः॥२७ ॥
+| verse_line2  = हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः॥२७ ॥
+}}
-<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C18_V28
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C18
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैष्कृतिकोलसः ।
+| verse_lines  = अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैष्कृतिकोलसः ।;विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते॥२८ ॥
+| verse_line2  = विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते॥२८ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C18_V29
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C18
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृृणु ।
+| verse_lines  = बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृृणु ।;प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनञ्जय॥२९ ॥
+| verse_line2  = प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनञ्जय॥२९ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V29" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V29">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C18_V29
+| id       = BGT_C18_V29_B01
+| text     = 'भगवद्भक्तिसामर्थ्यात् प्रकृष्टो न कृतो हि यः ।
+स प्राकृतो दीर्घसूत्री कुर्यां पश्चादिति स्मरन्'' ॥ इति शब्दतत्त्वे ।
+प्राप्तकालस्य कर्मणो दीर्घकालेनैव कृतिं सूचयन् दीर्घसूत्रीत्यर्थः ।
+'अलसो दीर्घसूत्री च सत्त्वयुक् तामसो मतः ।
+अयुक्तो राजसः स्तब्धः प्राकृतो नैकृतिः शठः ।
+एकैकेनैव दोषेण प्रोक्तस्तामसतामसः ।
+दुर्नरत्वं च तिर्यक्त्वं तमश्चैतत्फलं क्रमात्'' ॥ इति च ॥ २८-२९ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C14_V02" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ।</span>
-<span class="shloka-line">सर्गेपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च॥२ ॥</span>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C18_V30
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C18
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये ।
+| verse_lines  = प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये ।;बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुदि्धः सा पार्थ सत्त्विकी ॥३० ॥
+| verse_line2  = बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुदि्धः सा पार्थ सत्त्विकी ॥३० ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C18_V31
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C18
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च ।
+| verse_lines  = यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च ।;अयथावत्प्रजानाति बुदि्धः सा पार्थ राजसी॥३१ ॥
+| verse_line2  = अयथावत्प्रजानाति बुदि्धः सा पार्थ राजसी॥३१ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C18_V32
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C18
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसावृता ।
+| verse_lines  = अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसावृता ।;सर्वार्थान्विपरीतांश्च बुदि्धः सा पार्थ तामसी॥३२ ॥
+| verse_line2  = सर्वार्थान्विपरीतांश्च बुदि्धः सा पार्थ तामसी॥३२ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V32" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V32">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C18_V32
+| id       = BGT_C18_V32_B01
+| text     = 'किञ्चिद् यथावद् धर्मादीनयथावच्च पश्यति ।
+यया बुद्ध्या राजसी सा मिथ्यादृक्त्वेव तामसी'' ॥ इति च ॥३१,३२॥
+}}
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C18_V33
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C18
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = धृत्या यया धारयते मनःप्राणेंद्रियक्रियाः ।
+| verse_lines  = धृत्या यया धारयते मनःप्राणेंद्रियक्रियाः ।;योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी॥३३ ॥
+| verse_line2  = योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी॥३३ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C18_V34
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C18
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = यया तु धर्मकामार्थान् धृत्या धारयतेर्जुन ।
+| verse_lines  = यया तु धर्मकामार्थान् धृत्या धारयतेर्जुन ।;प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी॥३४ ॥
+| verse_line2  = प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी॥३४ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V34" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V34">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C18_V34
+| id       = BGT_C18_V34_B01
+| text     = 'वैष्णवो भक्तियोगो यस्त(दुक्ता)द्युक्ता सात्त्विकी धृतिः'' । इति च । विहित-विषयैवेत्यव्यभिचारिणी ॥ ३३,३४ ॥
+}}
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C18_V35
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C18
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च ।
+| verse_lines  = यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च ।;न विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी॥३५ ॥
+| verse_line2  = न विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी॥३५ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C18_V36
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C18
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = सुखं त्विदानीं त्रिविधं शृृणु मे भरतर्षभ ।
+| verse_lines  = सुखं त्विदानीं त्रिविधं शृृणु मे भरतर्षभ ।;अभ्यासाद्रमते यत्र दुःखान्तं च निगच्छति॥३६ ॥
+| verse_line2  = अभ्यासाद्रमते यत्र दुःखान्तं च निगच्छति॥३६ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V36" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V36">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C18_V36
+| id       = BGT_C18_V36_B01
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">'स्वप्नं भयम्'' इत्यादि सर्वनिषिद्धोपलक्षणम् ।<br/>'तत्तत् सात्त्विकमेव स्याद् यद्यद् वृद्धाः प्रचक्षते ।<br/>निन्दन्ति तामसं तत्तद् राजसं तदुपेक्षितम्'' ॥</span></span> इति हि भागवते ।<br/>'महात्मानस्तु मां पार्थ'' 'अभयं सत्त्वसंशुदि्धः'' इत्यादिना वृद्धाश्चोक्ताः ॥ ३५, ३६ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C14_V03" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम् ।</span>
-<span class="shloka-line">सम्भवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत॥३ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C18_V37
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C18
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = यत्तदग्रे विषमिव परिणामेमृतोपमम् ।
+| verse_lines  = यत्तदग्रे विषमिव परिणामेमृतोपमम् ।;तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तमात्मबुदि्धप्रसादजम्॥३७ ॥
+| verse_line2  = तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तमात्मबुदि्धप्रसादजम्॥३७ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C14_V03_B01" data-verse="BGT_C14_V03">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V37" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V37">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'योनिर्भार्या तथा स्थानं योनिः कारणमेव च''</span></span>इति शब्दनिर्णये । अत्र योनिर्भार्या 'तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम्'' इति वाक्यशेषात् ॥ ३ ॥
+{{Bhashyam
-</div>
+| verse_id = BGT_C18_V37
+| id       = BGT_C18_V37_B01
+| text     = 'विष्णोः प्रसादात् स्वमनःप्रसादात् सात्त्विकं सुखम्'' इति पाद्मे ।
+॥३७ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C14_V04" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः सम्भवन्ति याः ।</span>
-<span class="shloka-line">तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता॥४ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C18_V38
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C18
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = विषयेंद्रियसंयोगाद्यत्तदग्रेमृतोपमम् ।
+| verse_lines  = विषयेंद्रियसंयोगाद्यत्तदग्रेमृतोपमम् ।;परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृऽतम्॥३८ ॥
+| verse_line2  = परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृऽतम्॥३८ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C14_V05" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C18_V39
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C18
-<span class="shloka-line">निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम्॥५ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः ।
-</div>
+| verse_lines  = यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः ।;निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्तामसमुदाहृतम्॥३९ ॥
-</div>
+| verse_line2  = निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्तामसमुदाहृतम्॥३९ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C14_V06" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C18_V40
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C18
-<span class="shloka-line">सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ॥६ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः ।
-</div>
+| verse_lines  = न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः ।;सत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेभिः स्यात्त्रिभिर्गुणैः॥४० ॥
-</div>
+| verse_line2  = सत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेभिः स्यात्त्रिभिर्गुणैः॥४० ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C14_V07" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C18_V41
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">रजो रागात्मकं विदि्ध तृष्णासङ्गसमुद्भवम् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C18
-<span class="shloka-line">तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम्॥७ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परन्तप ।
-</div>
+| verse_lines  = ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परन्तप ।;कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः॥४१ ॥
-</div>
+| verse_line2  = कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः॥४१ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C14_V08" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V41" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V41">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C18_V41
-<span class="shloka-line">तमस्त्वज्ञानजं विदि्ध मोहनं सर्वदेहिनाम् ।</span>
+| id       = BGT_C18_V41_B01
-<span class="shloka-line">प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत॥८ ॥</span>
+| text     = सत्त्वं जीवजातम् । मुक्तानां गुणातीतत्वात् 'पृथिव्यां दिवि देवेषु वा'' इति विशेषः ।
-</div>
+'यथेष्टं सञ्चरन्तोपि मुक्ता भूम्यादिगा न तु ।
-</div>
+ग्रामस्था अपि न ग्राम्या वैलक्षण्यादि्ध सज्जनाः ।
-</div>
+नराधमास्तामसेषु सात्त्विकास्तत्र राजसाः ।
+दैत्यभृत्या महादैत्या मुख्यतामसतामसाः ।
+राजसास्तु नरास्तत्र विप्रा राजससात्त्विकाः ।
+तत्रस्थशुद्धसत्त्वास्तु परहंसाः प्रकीर्तिताः ।
+हंसो बहूदः कुटिको वनस्थो नैष्ठिको गृही ।
+क्रमाद् रजोधिका बाह्यं कर्मैषामधिकं यतः ।
+धर्माः परमहंसानां ब्राह्मा एव शमादिकाः ।
+देवादेः कर्मबाहुल्यं न लिङ्गं रजसः क्वचित् । न हि विष्णोश्चलेत् तेषां मनः कर्मकृतावपि ।
+अन्येषां चलचित्तत्वात् प्रायः स्यात् कर्म राजसम् ।
+यदि तत् स्मारकं विष्णोर्विद्यात् सात्त्विकमेव तत् ।
+धर्मार्थहिंसनाग्निश्च विशेषो ब्रह्मचारिण; ।
+पैतृकं चापि यतितो दारास्तु गृहिणस्ततः ।
+असर्गो (असङ्गो) ग्राम्यसन्त्यागः पश्वहिंसा गृहस्थतः ।
+वनस्थस्य विशेषोयं सर्वेषामितरत् समम्'' ॥ इति च ।
+'सात्त्विकाः स्वल्परजसः क्षत्रियाः सत्त्वराजसाः ।
+वैश्याः शूद्रा अतिस्वल्पसत्त्वाधिक्येन तामसाः ।
+ये तु भागवता वर्णास्तेषां भेदोयमीरितः ।
+सत्त्वाधिकः पुल्कसोपि यस्तु भागवतः सदा ।
+त्रैविद्यमात्रा विष्णोर्ये सर्वाधिक्ये ससंशयाः ।
+अन्याधिक्यं न मन्यन्ते श्रीशाद् राजसराजसाः ।
+अज्ञा विष्णौ द्वेषहीनाः सर्वे राजसतामसाः ।
+पितृगन्धर्वपूर्वाश्च मुनयो देवता इति ।
+सात्त्विकास्त्रिविधास्तत्र श्रेष्ठा एवोत्तरोत्तराः ।
+देवा इन्द्रो विरिञ्चाद्या इति त्रेधैव देवताः ।
+क्रमोत्तराः शिवो वाणी ब्रह्मा चैवोत्तरोत्तराः ।
+सत्त्वसत्त्वमहासत्त्वसूक्ष्मसत्त्वश्चतुर्मुखः ।
+तस्माद् यावद् विमुक्तिः स्यान्मुक्तावेवं सुखक्रमः'' ॥ इति च ।
+विष्णौ किञ्चिदप्रीतियुक्तास्तामसमध्ये सात्त्विका नराधमा इत्यर्थः । राजसानां मध्ये सात्त्विका एव भागवतविप्रादयः ।
+राजसस्थसात्त्विकेष्वेव शुद्धसात्त्विकाः किञ्चिद्रजोयुक्तसात्त्विकाः समरजोयुक्तसात्त्विकाः सत्त्वात् किञ्चिदूनतमोयुक्तसात्त्विका इति वर्णभेदः । सत्त्वप्रधानत्वादेव तानारभ्योत्तरोत्तरं सर्वेपि मोक्षयोग्याः । 'सत्त्वात् सञ्जायते ज्ञानम्'' इत्यादेः ।
+'सत्त्वाधिको मोक्षयोग्यो योग्योन्धतमसस्तथा ।
+तम उत्तरो रजो भूयान् समो वा सृतिपात्रकः'' ॥ इति च ॥ ४०,४१ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C14_V09" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत ।</span>
-<span class="shloka-line">ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे सञ्जयत्युत॥९ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C18_V42
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C18
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च ।
+| verse_lines  = शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च ।;ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम्॥४२ ॥
+| verse_line2  = ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम्॥४२ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C14_V10" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V42" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V42">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C18_V42
-<span class="shloka-line">रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत ।</span>
+| id       = BGT_C18_V42_B01
-<span class="shloka-line">रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा॥१० ॥</span>
+| text     = 'शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च ।
-</div>
+ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म (विप्रकर्म) स्वभावजम् ।
-</div>
+एते गुणाः किञ्चिदूना विप्रात् क्षत्रिय एव च ।
-</div>
+अधिका वा ब्राह्मणेभ्यः केषुचिच्चक्रवर्तिषु ।
+ऋषयस्त्वेव विज्ञेयाः कार्तवीर्यादयो नृपाः ॥४२ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C14_V11" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">सर्वद्वारेषु देहेस्मिन्प्रकाश उपजायते ।</span>
-<span class="shloka-line">ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्त्वमित्युत॥११ ॥</span>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C18_V43
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C18
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् ॥ दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम्॥ ४३ ॥
+| verse_lines  = शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् ॥ दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम्॥ ४३ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V43" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V43">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C18_V43
+| id       = BGT_C18_V43_B01
+| text     = 'शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् ।
+दानमीश्वरभावश्च क्षत्रिये(भ्यो)न्ये गुणा अपि ॥४३ ॥
+}}
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C18_V44
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C18
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = कृषिगोरक्षवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् ।
+| verse_lines  = कृषिगोरक्षवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् ।;परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम्॥४४ ॥
+| verse_line2  = परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम्॥४४ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C18_V45
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C18
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिदि्धं लभते नरः ।
+| verse_lines  = स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिदि्धं लभते नरः ।;स्वकर्मनिरतः सिदि्धं यथा विन्दति तच्छृणु॥४५ ॥
+| verse_line2  = स्वकर्मनिरतः सिदि्धं यथा विन्दति तच्छृणु॥४५ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C18_V46
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C18
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् ।
+| verse_lines  = यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् ।;स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिदि्धं विन्दति मानवः॥४६ ॥
+| verse_line2  = स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिदि्धं विन्दति मानवः॥४६ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C14_V12" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C18_V47
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C18
-<span class="shloka-line">रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ॥१२ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् ।
-</div>
+| verse_lines  = श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् ।;स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम्॥४७ ॥
-</div>
+| verse_line2  = स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम्॥४७ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C14_V13" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C18_V48
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">अप्रकाशोप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C18
-<span class="shloka-line">तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन॥१३ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत् ।
-</div>
+| verse_lines  = सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत् ।;सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृताः॥४८ ॥
-</div>
+| verse_line2  = सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृताः॥४८ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C14_V14" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V48" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V48">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C18_V48
-<span class="shloka-line">यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् ।</span>
+| id       = BGT_C18_V48_B01
-<span class="shloka-line">तदोत्तमविदां लोकानमलान् प्रतिपद्यते॥१४ ॥</span>
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">'क्षत्रियोनब्रह्मगुणो वैश्यः कृष्यादिजीवनः ।<br/>>तत ऊनः शमाद्यैर्यः शुश्रूषुः शूद्र उच्यते ।<br/>अधिकाश्चेद् गुणाः शूद्रे ब्राह्मणादिः स उच्यते ।<br/>ब्राह्मणोप्यल्पगुणकः शूद्र एवेति कीर्तितः ।<br/>नरोपि यो देवगुणो ज्ञेयो देवो नृतां गतः'' ॥ इति च ।नरोपि यो देवगुणो ज्ञेयो देवो नृतां गतः'' ॥ इति च ।<br/>'स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य'' इति वचनाच्च क्षत्रियादिष्वपि शमाद्यनुवृत्ति-र्ज्ञायते । न हि शमादिकं विना तस्याभितोर्चनं भवति । सम्यक् शमादिभिरर्चनं ह्यभ्यर्चनम् । न च शमादीन् विना सिदि्धं विन्दति । 'यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यम्'' इत्युक्तत्वाच्च । 'शमो मन्निष्ठता बुद्धेर्दम इंद्रियनिग्रहः'' इति हि भागवते । न च क्षत्रियादिभिरपि शौचतपःक्षमा(शमा)दिभिर्हीनैर्भाव्यमिति तत्तद्धर्मेषूच्यते । युक्ता ह्येतैः सर्वैर्गुणैर्जनकतुलाधारादयः । अतो युद्धेपलायनमैश्वर्यं च क्षत्रियस्य विशेषगुणौ । तौ, च कृष्यादयः, जीवनार्थं शुश्रूषा, याजनं, जीवनार्थं प्रतिग्रहश्चेत्येत एवान्येषां परधर्माः ।<br/>'शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं दानं च क्षत्रियेधिकाः ।</span></span><br/>तद्धीना ब्राह्मणे तस्माद् वैश्ये शूद्रे ततोल्पकाः ।<br/>अध्यापनं च शुश्रूषा जीवनार्थमृते सदा (सताम्) ।<br/>विप्रादिषु क्रमात् ज्ञेयाः शूद्रस्याध्यापनं विना ।<br/>तस्माच्छूद्रोल्पशुश्रूषुः स्वभावाज्जीवनं विना ।<br/>एते नैसर्गिका भावाः स्याद् भावोन्योपि कुत्रचित् ।<br/>बलाद् विरुद्धभावस्तु हेयः स्वाभाविकोपि यः ।<br/>अनिसर्गोपि हि शुभो वर्धनीयः प्रयत्नतः ।<br/>याजनैश्वर्यपूर्वास्तु नान्यैः कार्याः शुभा अपि ।<br/>अपलायनं च शूद्राणां ब्रह्मक्षत्रार्थमिष्यते'' ॥ इति च ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vyasasmruthi-id">'प्रसह्य वित्ताहरणं शारीरो दण्ड एव च ।<br/>अशिष्याणां शासनं च तथैवार्थविनाशनम् ।<br/>एष ईश्वरभावः स्यान्न कार्यः क्षत्रियेतरैः ।<br/>सर्वे विधर्मिणः शास्याः क्षत्रियैर्यत्नतः सदा ।<br/>अङ्गाद्यहानिकृद् दण्डः शिष्येषु ब्राह्मणादिभिः ।<br/>कार्यो देहेपि शिष्यश्च स्वामिना स्वेन वार्पितः ।<br/>पुत्रानुजादयः सर्वे शिष्या एव निसर्गतः ।<br/>गुरवश्चैव मित्राणि सखिसब्रह्मचारिणः ।<br/>सम्बन्धिनश्च सर्वेपि तत्तद्योग्यतयाखिलैः ।<br/>शिक्षणीयेषु भावेषु शिक्षणीयाः प्रयत्नतः ।<br/>उन्मादे बन्धानाद्यैर्वा ताडनं न गुरोः क्वचित् ।<br/>पापं चरन्तस्त्वन्येपि सर्वैर्दृष्टिपथं गताः ।<br/>शक्तितो वारणीयाः स्युर्देशकालानुसारतः ।<br/>तदुत्तमविरोद्धारः सन्त्याज्या गुरवोपि तु ।<br/>यथाशक्त्यनुशास्यैव कालतोपि न चेच्छुभाः ।<br/>विष्णौ परमभक्तस्तु न त्याज्यः शास्य एव च ।<br/>शिक्षयंश्च गुरून् शिष्यो गुरुवन्नैव शिक्षयेत् ।<br/>महान्तो नानुशास्याश्च विरुद्धाचरिता अपि ।<br/>यदि च स्वोत्तमानां ते विरोधं नैव कुर्वते'' ॥ इत्यादि च ।<br/>'आपत्सु विप्रः क्षात्रं तु विशां वा धर्ममाचरेत् ।<br/>क्षात्रासिद्धौ न शूद्रस्तु विप्रक्षत्रिययोः क्वचित् ।<br/>क्षत्रियो ब्राह्ममापत्सु तदापत्सु विशामपि ।<br/>क्षत्रियो विप्रधर्मापि नैव भैक्ष्यप्रतिग्रही ।<br/>वैश्य आपत्सु शौद्रं तु धर्ममेकं न चापरम् ।<br/>>शूद्र आपत्सु विड्धर्मा तदापत्सु च कारुकः ।<br/>शूद्रस्तु वैश्यधर्मापि नैव वेदाक्षरो भवेत् ।<br/>अत्यापदि क्षत्रियोपि पादशुश्रूषणं विना ।<br/>शौद्रधर्मं चरन् विप्रक्षत्रियेषु न दुष्यति ।<br/>येषु कर्मसु याच्यः स्यात् स्वामिनापि न याचिता ।<br/>शौद्राण्यपि स्वधर्मत्वे क्षत्रियस्यापदो यदि ।<br/>आत्मनश्चेद् बलाधिक्यं सानुबन्धादपि प्रभोः ।<br/>धर्मार्थं सेवतोर्थार्थं विप्रधर्माधिकाद् वरः ।<br/>प्रभुणा याच्यवृत्तिस्तु विशेषेणापि धर्मभाक् ।<br/>बाह्वोर्बलेधिको यः स्यात् क्षत्रियो विद्ययाधिकः ।<br/>विप्रो भागवतौ चैतौ सेशा लोकास्तयोरिमे'' ॥</span></span> इति व्यासस्मृऽतौ ।॥ ४४-४८ ॥
-</div>
+}}
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C14_V15" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते ।</span>
-<span class="shloka-line">तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते॥१५ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C18_V49
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C18
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = असक्तबुदि्धः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः ।
+| verse_lines  = असक्तबुदि्धः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः ।;नैष्कर्म्यसिदि्धं परमां सन्न्यासेनाधिगच्छति॥४९ ॥
+| verse_line2  = नैष्कर्म्यसिदि्धं परमां सन्न्यासेनाधिगच्छति॥४९ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C14_V16" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V49" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V49">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C18_V49
-<span class="shloka-line">कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम् ।</span>
+| id       = BGT_C18_V49_B01
-<span class="shloka-line">रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम्॥१६ ॥</span>
+| text     = 'नैष्कर्म्यसिदि्धम्'' अनिष्टसर्वकर्मनाशाख्यसिदि्धम् ॥ ४९ ॥
-</div>
+}}
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C14_V17" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">सत्त्वात्सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च ।</span>
-<span class="shloka-line">प्रमादमोहौ तमसो भवतोज्ञानमेव च॥१७ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C18_V50
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C18
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = सिदि्धं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निबोध मे ।
+| verse_lines  = सिदि्धं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निबोध मे ।;समासेनैव कौन्तेव निष्ठा ज्ञानस्य या परा॥५० ॥
+| verse_line2  = समासेनैव कौन्तेव निष्ठा ज्ञानस्य या परा॥५० ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C14_V18" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C18_V51
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C18
-<span class="shloka-line">जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः॥१८ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्यात्मानं नियम्य च ।
-</div>
+| verse_lines  = बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्यात्मानं नियम्य च ।;शब्दादीन्विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च॥५१ ॥
-</div>
+| verse_line2  = शब्दादीन्विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च॥५१ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C14_V19" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C18_V52
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टानुपश्यति ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C18
-<span class="shloka-line">गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोधिगच्छति॥१९ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः ।
-</div>
+| verse_lines  = विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः ।;ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः॥५२ ॥
-</div>
+| verse_line2  = ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः॥५२ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C14_V20" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V52" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V52">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C18_V52
-<span class="shloka-line">गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान् ।</span>
+| id       = BGT_C18_V52_B01
-<span class="shloka-line">जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोमृतमश्नुते॥२० ॥</span>
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vakshya-id">वक्ष्यमाणप्रकारेण वर्तमानस्तदनन्तरं नैष्कर्म्यसिदि्धं प्राप्तो भूत्वा ब्रह्मा-ख्यायाः महालक्ष्म्याः सकाशं यथाप्नोति तथा निबोध । 'मम योनिर्महद् ब्रह्म'' 'ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहम्'' इत्युक्तत्वात् । 'ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा'' इत्युक्त्वा 'मद्भक्तिं लभते पराम्''</span></span> इति वक्ष्यमाणत्वाच्च ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahavaraha-id">'सर्वपापक्षयाद् देहं त्यक्त्वा देवान् क्रमाद् व्रजन् ।<br/>प्राप्य लक्ष्मीं तत्प्रसादात् पुनः स्वृद्धा हरौ यदा ।<br/>भक्तिस्तया पुनर्ज्ञाने स्वृद्धे विष्णुं प्रपद्यते ।<br/>अपरोक्षदृशो विष्णोः शरीरेपि सतः पुरा ।<br/>त्यक्तदेहादिकस्यापि यावद् विष्णुं प्रपद्यते ।<br/>तावद् गुणा विवर्धन्ते स्थिताः स्युः प्राप्य केशवम्'' ॥</span></span> इति महावराहे॥ ५०-५२ ॥
-</div>
+}}
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C14_V21" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">कैर्लिङ्गैस्त्रीन् गुणानेतानतीतो भवति प्रभो ।</span>
-<span class="shloka-line">किमाचारः कथं चैतांस्त्रीन् गुणानतिवर्तते॥२१ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C18_V53
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C18
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् ।
+| verse_lines  = अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् ।;विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते॥५३ ॥
+| verse_line2  = विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते॥५३ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V53" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V53">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C18_V53
+| id       = BGT_C18_V53_B01
+| text     = 'विमुच्य निर्ममः शान्तः'' नैष्कर्म्यसिदि्धं प्राप्तो भूत्वा ब्रह्मणि भूयाय भवतीत्यर्थः ॥ ५३ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C14_V21_B01" data-verse="BGT_C14_V21">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahavishnu-id">एतेभ्यः सत्त्वादिगुणेभ्योन्यं कर्तारमीशं यदा पश्यति तदैवायं ना पुरुषः । अन्यथा पशुसमः । न केवलमन्यत्वेन पश्यन् ना तं कर्तारं विष्णुम् किन्तु गुणेभ्य उत्तमत्वेन च । कथं स एव ना ? यस्मात् 'मद्भावं सोधिगच्छति'' । 'महालक्ष्मीरिति परा भार्या नारायणस्य या । प्रकृतिर्नाम सा ज्ञेया प्रकर्षेण करोति यत् । तस्यास्तु त्रीणि रूपाणि सत्त्वं नाम रजस्तमः । सृष्टिकाले विभज्यन्ते सत्त्वं श्रीः सद्गुणप्र(भा)दा । रजो रञ्जनकर्तृत्वाद् भूः सा सृष्टिकरी यतः । यदावेशादियं पृथ्वी भूमिरित्येव कथ्यते । जीवानां ग्लपनाद् दुर्गा तम इत्येव कीर्तिता । एताभिस्तिसृभिर्जीवाः सर्वे बद्धा अमुक्तिगाः । सर्वान् बध्नन्ति सर्वाश्च तथापि तु विशेषतः । श्रीर्देवबन्धिका नॄणां भूर्दैत्यानामथापरा । एताभ्योन्यं परं चैव विष्णुं ज्ञात्वा विमुच्यते । सामर्थ्यातिशयादासां नैताभ्यो विद्यते परः । इति यावद् विजानाति तावत् तं नृपशुं विदुः । तस्मादाभ्योधिकगुणो विष्णुर्ज्ञेयः सदैव च'' ॥</span></span> इति महाविष्णुपुराणे । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'रजसस्तु फलं दुःखम्'' इत्यत्र दुःखमिति दुःखमिश्रं सुखम्- 'दुखं दुरिति सम्प्रोक्तं खं नाम सुखमुच्यते'' ।</span></span> इति शब्दनिर्णये । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">'कर्मणो राजसस्योक्तं दुःखमिश्रं सुखं फलम् । अज्ञानजं तामसस्य नित्यदुःखं फलं विदुः'' ।</span></span> इति स्कान्दे ॥१६-२१॥
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C18_V54
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C18
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति ।
+| verse_lines  = ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति ।;समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम्॥५४ ॥
+| verse_line2  = समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम्॥५४ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C14_V22" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C18_V55
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C18
-<span class="shloka-line">न द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति॥२२ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = भक्त्या मां अभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः ।
-</div>
+| verse_lines  = भक्त्या मां अभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः ।;ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम्॥५५ ॥
-</div>
+| verse_line2  = ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम्॥५५ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C18_V56
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C18
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः ।
+| verse_lines  = सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः ।;मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम्॥५६ ॥
+| verse_line2  = मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम्॥५६ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V56" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V56">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C18_V56
+| id       = BGT_C18_V56_B01
+| text     = विहितानि सर्वकर्माण्यपि मद्व्यपाश्रयो भूत्वा सदा कुर्वाणः । न हि यथेष्टाचरणे तात्पर्यमत्र । तथा सति विहिताकरणेपि समत्वात् 'मामनुस्मर युद्ध्य च'' 'ततः स्वधर्मं किर्तिं च'' इत्यादिप्रस्तुतविरोधः । अपिशब्दस्त्वेकमपि कर्मातदाश्रयेण न कार्यमित्यर्थे ॥ ५६ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C14_V23" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते ।</span>
-<span class="shloka-line">गुणा वर्तन्त इत्येव योवतिष्ठति नेङ्गते॥२३ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C18_V57
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C18
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः ।
+| verse_lines  = चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः ।;बुदि्धयोगमुपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव॥५७ ॥
+| verse_line2  = बुदि्धयोगमुपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव॥५७ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C14_V23_B01" data-verse="BGT_C14_V23">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V57" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V57">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'लोकस्थितान् प्रकाशादीन् प्रायो न द्वेष्टि नेच्छति । स्वयम्प्रकाशी मोहोज्झस्तथापि पुनरिच्छति । विष्णौ प्रकाशं तं चैव नित्यभक्त्याभिसेवते । सुखदुःखादिभावेपि विष्णुभक्तौ समः सदा । अर्थार्थं वा प्रियार्थं वा निन्दादीनां भयादपि । न विष्णुभक्तिह्रासोस्य किन्तु साम्यमथोन्नतिः । अवैष्णवारम्भवर्जी विष्णुं याति न संशयः'' ॥ इति च ॥२२ ॥ उदासीनवदित्युक्तेश्च न केवलोदासीनत्वम् । नेङ्गते इत्युदासीनप्रवृत्ति-निषेधः । सर्वारम्भपरित्यागीति विशेषप्रयोजनापेक्षयापि न अवैष्णवारम्भः इति । 'इङ्गनं क्षणिकं कर्म दीर्घमारम्भ उच्यते''</span></span> इति शब्दनिर्णये ॥ २३ ॥
+{{Bhashyam
-</div>
+| verse_id = BGT_C18_V57
+| id       = BGT_C18_V57_B01
+| text     = भगवत्संश्रितस्य त्रैविद्यस्य च चेतसैव विशेष इत्याहचेतसा सर्व-कर्माणीति । स एव सर्वस्मात् परम इति भावोस्येति तत्परः । तत्र चित्तवृत्तिनिरोधोपि यो बुदि्धयोगः प्रत्याहारादिः ॥ ५७ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C14_V24" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।</span>
-<span class="shloka-line">तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः॥२४ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C18_V58
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C18
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि ।
+| verse_lines  = मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि ।;अथ चेत्त्वमहङ्कारान्न श्रोष्यसि विनङ्क्ष्यसि॥५८ ॥
+| verse_line2  = अथ चेत्त्वमहङ्कारान्न श्रोष्यसि विनङ्क्ष्यसि॥५८ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C14_V25" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C18_V59
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C18
-<span class="shloka-line">सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते॥२५ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = यदहङ्कारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे ।
-</div>
+| verse_lines  = यदहङ्कारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे ।;मिथ्यैष व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति॥५९ ॥
-</div>
+| verse_line2  = मिथ्यैष व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति॥५९ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C14_V26" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C18_V60
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">मां च योव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C18
-<span class="shloka-line">स गुणान् समतीत्यैतान् ब्रह्मभूयाय कल्पते॥२६ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा ।
-</div>
+| verse_lines  = स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा ।;कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात्करिष्यस्यवशोपि तत्॥६० ॥
-</div>
+| verse_line2  = कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात्करिष्यस्यवशोपि तत्॥६० ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C14_V26_B01" data-verse="BGT_C14_V26">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V60" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V60">
-<p>'लक्ष्म्यादिभिः कृतो बन्धो योनादिः पुरुषस्य तु ।</p>
+{{Bhashyam
-<p>तमत्येतीह यो विद्वान् स विज्ञेयो गुणात्ययी'' ॥ इति च प्रवृत्ते ।</p>
+| verse_id = BGT_C18_V60
-<p>तत्कृतबन्धात्ययात् तदधिकविष्णुप्राप्तेश्च तदत्ययीत्युच्यते । यथा द्वारपालमतीत्य राजानं गच्छतीति । ब्रह्मणि भूयं ब्रह्मभूयम् । ब्रह्मेति प्रकृता महालक्ष्मीः 'अतीत्य त्रीणि रूपाणि महालक्ष्मीं प्रपद्यते ।</p>
+| id       = BGT_C18_V60_B01
-<p>तया त्वनुगृहीतोसौ वैष्णवो विष्णुगो भवेत्'' ॥ इति च ॥२६ ॥</p>
+| text     = प्रकृतिरीश्वरेच्छा । 'प्रकृतिर्वासनेत्येवं तवेच्छानन्त कथ्यते'' इत्यादि-वचनात् । एषा तु 'प्रकृत्यैव च कर्माणि'' इत्यादिष्वपि युज्यते । तस्या एव हि मुख्यतो नियोक्तृत्वं स्वभावकर्मादिभिर्बद्ध्वा ॥ ५९,६० ॥
-</div>
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C14_V27" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च ।</span>
-<span class="shloka-line">शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च॥२७ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C18_V61
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C18
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेर्जुन तिष्ठति ।
+| verse_lines  = ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेर्जुन तिष्ठति ।;भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया॥६१ ॥
+| verse_line2  = भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया॥६१ ॥
+}}
-<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे प्रकृतिगुणत्रयविभागयोगो नाम चतुर्दशोध्यायः ॥</div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C18_V62
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C18
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत ।
+| verse_lines  = तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत ।;तत्प्रसादात्परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम्॥६२ ॥
+| verse_line2  = तत्प्रसादात्परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम्॥६२ ॥
+}}
-<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये चतुर्दशोध्यायः ॥</div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C18_V63
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C18
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्यात् गुह्यतरं मया ।
+| verse_lines  = इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्यात् गुह्यतरं मया ।;विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु॥६३ ॥
+| verse_line2  = विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु॥६३ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C14_V27_B01" data-verse="BGT_C14_V27">
+{{VerseBlock
-<p>ब्रह्म प्राप्तो मत्प्राप्त (इव) एव भवतीत्याह- ब्रह्मणो हीति । मदवियोगात् तस्या अपि मत्स्थ एव भवतीत्यर्थः । तथापि प्राप्तिक्रमविवक्षया तदुक्तिः । एकान्तिकस्य सुखस्य मोक्षस्य ॥ २७ ॥</p>
+| verse_id     = BGT_C18_V64
-</div>
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C18
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = सर्वगुह्यतमं भूयः शृृणु मे परमं वचः ।
+| verse_lines  = सर्वगुह्यतमं भूयः शृृणु मे परमं वचः ।;इष्टोसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम्॥६४ ॥
+| verse_line2  = इष्टोसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम्॥६४ ॥
+}}
-== पञ्चदशोऽध्यायः ==
+{{VerseBlock
-<div class="adhyaya-block" data-doc="BGT" data-chap="15">
+| verse_id     = BGT_C18_V65
-<p class="adhyaya-trans">पञ्चदशोऽध्यायः</p>
+| document_id  = BGT
-</div>
+| chapter_id   = BGT_C18
-<div class="introduction" id="BGT_C15_I01" data-verse="BGT_C15">
+| verse_type   = shloka
-<p>संसारस्वरूपतदत्ययोपायविज्ञानान्यस्मिन्नध्याये दर्शयति-</p>
+| verse_line1  = मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।
-</div>
+| verse_lines  = मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।;मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोसि मे॥६५ ॥
+| verse_line2  = मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोसि मे॥६५ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="introduction" id="BGT_C15_I02" data-verse="BGT_C15">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V65" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V65">
-<p>त्रयोदशोक्तं विविच्य दर्शयति-</p>
+{{Bhashyam
-</div>
+| verse_id = BGT_C18_V65
+| id       = BGT_C18_V65_B01
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">तदेवाह ईश्वरः सर्वभूतानामिति ।<br/>'निश्चितार्थः स तु ज्ञेयो यत्रात्मैव परोक्षतः ।<br/>उच्यते विष्णुना यद्वत् तद् ब्रह्मेत्यादि कथ्यते'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये ।<br/>'मन्मनाः'' इत्युपसंहाराच्च ॥६१ ॥ शाश्वतं स्थानं वैकुण्ठादि- 'श्रीरेव लोकरूपेण विष्णोस्तिष्ठति सर्वदा ।<br/>अतो हि वैष्णवा लोका नित्यास्ते चेतना अपि'' ॥ इत्याग्नेये ।<br/>'न वर्तते यत्र रजस्तमस्तयोः सत्त्वं च'' इत्याद्युक्तं च ॥६२ ॥ तत्त्वसारकथनं 'द्वाविमौ पुरुषौ'' इत्यत्रैवोपसंहृतम् । तत्त्वप्रशंसार्थमेव तद्बुदि्धप्रशंसा कृता । अत्र तु साधनसारोपसंहारः सर्वगुह्यतममिति । 'मन्मनाः'' इत्यादेः पूर्वमेवोक्तत्वात् भूय इति । अर्थतस्त्वत्रापि विष्ण्वाधिक्यमेवोक्तं भवति ॥ ६४,६५ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C15_V01" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">ऊर्ध्वमूलमधःशाखं अश्वत्थं प्राहुरव्ययम् ।</span>
-<span class="shloka-line">छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ॥१ ॥</span>
-</div>
-</div>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C18_V66
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C18
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज ।
+| verse_lines  = सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज ।;अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः॥६६ ॥
+| verse_line2  = अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः॥६६ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<blockquote class="uvaaca">श्री भगवानुवाच</blockquote>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V66" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V66">
+{{Bhashyam
+| verse_id = BGT_C18_V66
+| id       = BGT_C18_V66_B01
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahavishnu-id">अन्यसर्वधर्मान् परित्यज्येत्युक्तशेषत्वेनैव सर्वधर्मानिति वचनम् । 'मामेकं शरणं व्रज'' इत्यपि 'मन्मना'' इत्याद्युक्तनिगमनात्मना तद्व्याख्यानम् ।<br/>'सर्वोत्तमत्वविज्ञानपूर्वं तत्र मनः सदा ।<br/>सर्वाधिकप्रेमयुक्तं सर्वस्यात्र समर्पणम् ।<br/>अखण्डा त्रिविधा पूजा तद्रत्यैव स्वभावतः ।<br/>रक्षतीत्येव विश्वासस्तदीयोहमिति स्मृऽतिः ।<br/>शरणागतिरेषा स्याद् विष्णौ मोक्षफलप्रदा'' ।</span></span> इति महाविष्णुपुराणे ।<br/>अनादिजन्मकृतसर्वपापेभ्यः । अत्र प्राप्त्यभावात् । धर्मपरित्यागे पापपरित्यागस्य कैमुत्येनैव सिद्धत्वात् ॥६६ ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C15_V01_B01" data-verse="BGT_C15_V01">
-<p>'पृथङ्ग् मूलं हरिस्त्वस्य जगद्वृक्षस्य भूमिवत् ।</p>
-<p>सत्त्वादियुक्ते चिदचित्प्रकृती मूलभागवत् ।</p>
-<p>अत्रापि चिदचिद्योगो वृक्षवत् सम्प्रकीर्तितः ।</p>
-<p>पृथिवीदेवतावत् तद्धरिर्मृद्वदचेतना ।</p>
-<p>उत्तमत्वात्तु मूलानामूर्ध्वमूलस्त्वयं स्मृऽतः ।</p>
-<p>नीचास्ततो महदहम्बुद्धयो भूतसंयुताः ।</p>
-<p>शाखाश्छन्दांसि पर्णानि काममोक्षफले ह्यतः'' ॥१ ॥</p>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C18_V67
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C18
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन ।
+| verse_lines  = इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन ।;न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योभ्यसूयति॥६७ ॥
+| verse_line2  = न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योभ्यसूयति॥६७ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C15_V02" type="shloka" data-doc="BGT">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V67" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V67">
-<div class="verse-text">
+{{Bhashyam
-<div class="shloka">
+| verse_id = BGT_C18_V67
-<span class="shloka-line">अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः ।</span>
+| id       = BGT_C18_V67_B01
-<span class="shloka-line">अधश्च मूलान्यनुसन्ततानि कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके ॥ २ ॥</span>
+| text     = <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Sbhbdanirnaya-id">अतपस्कायैव न वाच्यम् । अशुश्रूषवे पुनश्चेति दोषाधिक्यमशुश्रूषोर्दर्शयितुं चशब्दः । एवमभक्ताय कदापि न वाच्यम् । कदाचिदल्पतपसोल्पशुश्रूषोरपि भक्त्याधिक्ये वाच्यं भवतीति कदाचनेति विशेषः । अभक्ताच्च न वाच्यमसूयोरिति तत्रापि चशब्दः ।<br/>'समुच्चये तथाधिक्ये न्यूनत्वे चः प्रयुज्यते'' ।</span></span> इति शब्दनिर्णये ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">'अभक्तादपि पापः स्यादसूयुर्दोषदृग् यतः''</span></span>इति च पाद्मे ॥६७ ॥
-</div>
+}}
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C15_V02_B01" data-verse="BGT_C15_V02">
-<p>कारणेषु स्थितं कार्यं व्याप्तं कार्येषु कारणम् ।</p>
-<p>अन्योन्यसंयुताः शाखाः मूलानि च सदैव तु ।</p>
-<p>विषयाः दर्शनीयत्वात् प्रवालसदृशाः मताः ॥२ ॥</p>
 </div>
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C18_V68
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C18
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = य इदं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति ।
+| verse_lines  = य इदं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति ।;भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः॥६८ ॥
+| verse_line2  = भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः॥६८ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C15_V03" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C18_V69
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिर्न च सम्प्रतिष्ठा ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C18
-<span class="shloka-line">अश्वत्थमेनं सुविरूढमूल- मसङ्गशस्रेण दृढेन छित्त्वा॥ ३ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः ।
-</div>
+| verse_lines  = न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः ।;भविता न च मे तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि॥६९ ॥
-</div>
+| verse_line2  = भविता न च मे तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि॥६९ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C15_V04" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C18_V70
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">ततः परं तत्परिमार्गितव्यं यस्मिन् गता न निवर्तन्ति भूयः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C18
-<span class="shloka-line">तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी॥ ४ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः ।
-</div>
+| verse_lines  = अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः ।;ज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः॥७० ॥
-</div>
+| verse_line2  = ज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः॥७० ॥
+}}
-<div class="bhashya" id="BGT_C15_V04_B01" data-verse="BGT_C15_V04">
-<p>जगद्वृक्षोयमश्वत्थो ह्यश्ववच्चञ्चलात्मकः ।</p>
-<p>अव्ययोयं प्रवाहेण स्वस(क्ति)क्तज्ञानहेतिना ।</p>
-<p>विष्णोः सम्यक् पृथग्दृष्टिनामच्छेदनभाक् सदा ।</p>
-<p>अव्यक्तादिसमस्तं तु नेति नेत्यादिवाक्यतः ।</p>
-<p>बोधेनैव पृथग् विष्णोः कृत्वा मृग्यः स केशवः ।</p>
-<p>तमेवाद्यं प्रपद्येत यदंशाभासको ह्ययम् ।</p>
-<p>जीवराशिः समस्तोपि ब्रह्मरुद्रेन्द्रपूर्वकः ॥ ३-४ ॥</p>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C15_V05" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः ।</span>
-<span class="shloka-line">द्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुःखसञ्ज्ञै- र्गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत्॥ ५ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C15_V06" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः ।</span>
-<span class="shloka-line">यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम॥६ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C15_V07" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः ।</span>
-<span class="shloka-line">मनःषष्ठानींद्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति॥७ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C15_V07_B01" data-verse="BGT_C15_V07">
-<p>किञ्चित् सादृश्यमात्रेण भिन्नोप्यंश इवोच्यते ।</p>
-<p>ईश्वरस्तु यदा त्वस्य शरीरं विशति प्रभुः ।</p>
-<p>मनःपष्ठानींद्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति ॥ शब्दादीन् प्रति ... ॥ ७ ॥</p>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C15_V08" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः ।</span>
-<span class="shloka-line">गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात्॥८ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C15_V08_B01" data-verse="BGT_C15_V08">
-<p>... अथ यदा जीवमादाय यात्यतः ।</p>
-<p>गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात् ॥८ ॥</p>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C15_V09" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च ।</span>
-<span class="shloka-line">अधिष्ठाय मनश्चायं विषयानुपसेवते॥९ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C15_V10" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">उत्क्रामन्तं स्थितं वापि भुञ्जानं वा गुणान्वितम् ।</span>
-<span class="shloka-line">विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः॥१० ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C15_V11" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् ।</span>
-<span class="shloka-line">यतन्तोप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः॥११ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C15_V12" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">यदादित्यगतं तेजो जगद् भासयतेखिलम् ।</span>
-<span class="shloka-line">यच्चन्द्रमासि यच्चाग्नौ तत्तेजो विदि्ध मामकम्॥१२ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C15_V12_B01" data-verse="BGT_C15_V12">
-<p>भुङ्क्ते हरिः शुभान् भोगानिंद्रियेषु व्यवस्थितः ।</p>
-<p>पूर्णानन्दोपि भगवान् क्रीडया भुङ्क्त एव तु ॥ ९-१२ ॥</p>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C15_V13" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा ।</span>
-<span class="shloka-line">पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः॥१३ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C15_V14" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः ।</span>
-<span class="shloka-line">प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम्॥१४ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C15_V15" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">सर्वस्य चाहं हृदि संनिविष्टो मत्तः स्मृऽतिर्ज्ञानमपोहनं च ।</span>
-<span class="shloka-line">वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम्॥ १५ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C15_V16" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।</span>
-<span class="shloka-line">क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोक्षर उच्यते॥१६ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C15_V17" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।</span>
-<span class="shloka-line">यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः॥१७ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C15_V18" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">यस्मात्क्षरमतीतोहमक्षरादपि चोत्तमः ।</span>
-<span class="shloka-line">अतोस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः॥१८ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C15_V19" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">यो मामेवमसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।</span>
-<span class="shloka-line">स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत॥१९ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C15_V20" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयानघ ।</span>
-<span class="shloka-line">एतद्बुद्ध्वा बुदि्धमान् स्यात्कृतकृत्यश्च भारत॥२० ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे पुराणपुुरुषोत्तमयोगो नाम पञ्चदशोध्यायः ॥</div>
-<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये पञ्चदशोध्यायः ॥</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C15_V20_B01" data-verse="BGT_C15_V20">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narayanashruthi-id">सौम्यत्वात् सोमनामासौ सोममण्डलगः सदा । स एवाग्निस्थितो विष्णुः नाम्ना वैश्वानरः सदा । सर्वेषां स नराणां यदुपजीव्यः सदैव च । स एव व्यासरूपेण वेदान्तकृदुदाहृतः । ब्रह्मरुद्रादयः सर्वे शरीरक्षरणात् क्षराः । श्रीरक्षरात्मेत्युदिता नित्यचिद्देहका यतः । चेतनाचेतनस्यास्य राशेः संस्थापकत्वतः । कूटस्थ आत्मा सा ज्ञेया परमात्मा हरिः स्वयम् । 'क्षराक्षरात्मनोर्यस्मादुत्तमः स सदानयोः । पुरुषोत्तमनाम्नातः प्रसिद्धो लोकवेदयोः'' ॥</span></span> इति नारायणश्रुतिः ।॥ १३-२० ॥
-</div>
-== षोडशोऽध्यायः ==
-<div class="adhyaya-block" data-doc="BGT" data-chap="16">
-<p class="adhyaya-trans">षोडशोऽध्यायः</p>
-</div>
-<div class="introduction" id="BGT_C16_I01" data-verse="BGT_C16">
-<p>पुमर्थसाधनविरोधीनि अनेनाध्यायेन दर्शयति-</p>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C16_V01" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">अभयं सत्त्वसंशुदि्धर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः। दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम्॥ १ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>
-<div class="verse" id="BGT_C16_V02" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् ।</span>
-<span class="shloka-line">दया भूतेष्वलोलुत्वं मार्दवं ह्रीरचापलम्॥२ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C16_V03" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता ।</span>
-<span class="shloka-line">भवन्ति सम्पदं दैवीमभिजातस्य भारत॥३ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C16_V04" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">दम्भो दर्पोभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च ।</span>
-<span class="shloka-line">अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ सम्पदमासुरीम्॥४ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C16_V05" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">दैवी सम्पद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता ।</span>
-<span class="shloka-line">मा शुचः सम्पदं दैवीमभिजातोसि पाण्डव॥५ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C16_V06" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">द्वौ भूतसर्गौ लोकेस्मिन् दैव आसुर एव च ।</span>
-<span class="shloka-line">दैवो विस्तरशः प्रोक्त आसुरं पार्थ मे शृृणु॥६ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C16_V07" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुराः ।</span>
-<span class="shloka-line">न शौचं नापि चाचारो न सत्यं तेषु विद्यते॥७ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C16_V08" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् ।</span>
-<span class="shloka-line">अपरस्परसम्भूतं किमन्यत्कामहैतुकम्॥८ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C16_V09" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोल्पबुद्धयः ।</span>
-<span class="shloka-line">प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोहिताः॥९ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C16_V10" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">काममाश्रित्य दुष्पूरं दम्भमानमदान्विताः ।</span>
-<span class="shloka-line">मोहाद्गृहीत्वासद्ग्राहान्प्रवर्तन्तेशुचिव्रताः॥१० ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C16_V11" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिताः ।</span>
-<span class="shloka-line">कामोपभोगपरमा एतावदिति निश्चिताः॥११ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C16_V12" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">आशापाशशतैर्बद्धाः कामक्रोधपरायणाः ।</span>
-<span class="shloka-line">ईहन्ते कामभोगार्थमन्यायेनार्थसञ्चयान्॥१२ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C16_V13" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">इदमद्य मया लब्धमिमं प्राप्स्ये मनोरथम् ।</span>
-<span class="shloka-line">इदमस्तीदमपि मे भविष्यति पुनर्धनम्॥१३ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C16_V14" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">असौ मया हतः शत्रुर्हनिष्ये चापरानपि ।</span>
-<span class="shloka-line">ईश्वरोहमहं भोगी सिद्धोहं बलवान् सुखी॥१४ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C16_V15" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">आढ््योभिजनवानस्मि कोन्योस्ति सदृशो मया ।</span>
-<span class="shloka-line">यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्य इत्यज्ञानविमोहिताः॥१५ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C16_V16" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">अनेकचित्तविभ्रान्ता मोहजालसमावृताः ।</span>
-<span class="shloka-line">प्रसक्ताः कामभोगेषु पतन्ति नरकेशुचौ॥१६ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C16_V17" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">आत्मसम्भाविताः स्तब्धा धनमानमदान्विताः ।</span>
-<span class="shloka-line">यजन्ते नामयज्ञैस्ते दम्भेनाविधिपूर्वकम्॥१७ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C16_V18" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः ।</span>
-<span class="shloka-line">मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोम्यसूयकाः॥१८ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C16_V19" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">तानहं द्विषतः क्रूरान्संसारेषु नराधमान् ।</span>
-<span class="shloka-line">क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु॥१९ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C16_V20" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि ।</span>
-<span class="shloka-line">मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम्॥२० ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C16_V21" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः ।</span>
-<span class="shloka-line">कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्त्रयं त्यजेत्॥२१ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C16_V22" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">एतैर्विमुक्तः कौन्तेय तमोद्वारैस्त्रिभिर्नरः ।</span>
-<span class="shloka-line">आचरत्यात्मनः श्रेयस्ततो याति परां गतिम्॥२२ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C16_V23" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः ।</span>
-<span class="shloka-line">न स सिदि्धमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम्॥२३ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C16_V24" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ ।</span>
-<span class="shloka-line">ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि॥२४ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे दैवासुरसम्पद्विभागयोगो नाम षोडशोध्यायः ॥</div>
-<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये षोडशोध्यायः ॥</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C16_V24_B01" data-verse="BGT_C16_V24">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">देवासुरलक्षणम्- 'येतिमानेन मन्यन्ते परमेशोहमित्यपि मिथ्या जगदिदं सर्वं भ्रमजत्वान्न तिष्ठति । मिथ्यात्वान्नेश्वरोस्यास्ति परेभ्यो न च जायते । स्वस्मिन्नपि तथान्यस्मिन् नियन्तान्य इतीरिते । प्रद्विषन्त्यसुरास्ते तु सर्वे यान्त्यधरं तमः । अयोग्येशत्वकामत्वात् लोभाच्चात्मसमर्पणे । तत्त्व(वेदेषु)वादिषु कोपाच्च तत(तम)स्तेषां न दुर्लभम् । अक्षानुमागमानां च स्वोक्तेरपि विरोधिनः । यस्मात् तेतोसुरा ज्ञेया एवमन्येपि तादृशाः । ये तु विष्णुं परं ज्ञात्वा यजन्तेनन्यदेवताः । प्रत्यक्षाद्यविसंवादिज्ञानादेव विमुक्तिगाः'' ॥</span></span> इति ब्रह्मवैवर्ते । 'निबन्धाय'' नीचस्थानेन्धे तमसि बन्धाय । 'सर्गाणां सुबहुत्वेपि शुभाशुभपथाधिकौ । देवासुराख्यौ द्वावेव गन्धर्वाद्यास्तदन्तराः । मुक्तिगा एव विज्ञेया देवा एव विमुक्तिगाः'' ॥ इति च । 'विमोक्षाय'' इत्यत्र वीत्युपसर्गादेव च मोक्षनानात्वं ज्ञायते । 'देवासुरनरत्वाद्या जीवानां तु निसर्गतः । निसर्गो नान्यथैतेषां केनचित् क्वचिदेव वा । देवाः शापबलादेव प्रह्लादादित्वमागताः । अतः पुनश्च देवत्वं ते यान्ति निजमेव तु । हेतुतः सोन्यथाभावो रक्तता स्फटिके यथा । ततो नित्यश्च नाप्येष स्वभाव विनिवर्तकः । किञ्चाक्रम्यैव तं तिष्ठेद् देवसर्गस्ततो हि यः । अशोच्य एव विज्ञेयो मोक्षयोग्यो हरेः प्रियः'' ॥ इति च ॥ १-२४ ॥
-</div>
-== सप्तदशोऽध्यायः ==
-<div class="adhyaya-block" data-doc="BGT" data-chap="17">
-<p class="adhyaya-trans">सप्तदशोऽध्यायः</p>
-</div>
-<div class="introduction" id="BGT_C17_I01" data-verse="BGT_C17">
-<p>गुणभेदान् प्रपञ्चयत्यनेनाध्यायेन ।सदसत्कर्मविवेकः ।</p>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C17_V01" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयान्विताः ।</span>
-<span class="shloka-line">तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वमाहो रजस्तमः॥१ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>
-<div class="verse" id="BGT_C17_V02" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा ।</span>
-<span class="shloka-line">सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां शृृणु॥२ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>
-<div class="verse" id="BGT_C17_V03" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत ।</span>
-<span class="shloka-line">श्रद्धामयोयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः॥३ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C17_V03_B01" data-verse="BGT_C17_V03">
-<p>सत्त्वानुरूपा जीवानुरूपा अतो ये सात्त्विकश्रद्धास्ते सात्त्विका इति (ज्ञेयाः) ज्ञायन्तेन्येन्य इति । श्रद्धामयः श्रद्धास्वरूपः ।</p>
-<p>'श्रद्धा स्वरूपं जीवस्य तस्माच्छ्रद्धाविभेदतः ।</p>
-<p>उत्तमाधममध्यास्तु जीवा ज्ञेयाः पृथक् पृथक् ।</p>
-<p>स्वरूपभूता श्रद्धैव तमोगानां च मोक्षिणाम् ।</p>
-<p>शिष्यते संसृतिस्थानां श्रद्धारूपं मनोपरम् ।</p>
-<p>तत्र स्वरूपश्रद्धैव व्यज्यते प्रायशः क्वचित् ।</p>
-<p>सात्विकस्य तमोरूपा श्रद्धान्तःकरणात्मिका ।</p>
-<p>सात्त्विकी तामसस्यापि भूयस्त्वात् तद् विविच्यते ।</p>
-<p>श्रद्धेत्यास्तिक्यनिष्ठोक्ता सा येषां दैवतोत्तमे ।</p>
-<p>विष्णौ तद्भक्तबुद्ध्यैव रमाब्रह्मादिकेषु तु ।</p>
-<p>ते सात्त्विका इति ज्ञेयास्तैरिष्टं विष्णुरेव तु ।</p>
-<p>श्रीश्च साध्यक्षविद्याख्या ब्रह्मेन्द्राद्याश्च देवताः ।</p>
-<p>विबुधत्वात्तु मन्वाख्या भुञ्जते प्रीतिपूर्वकम् ।</p>
-<p>व्यामिश्रयाजिनो ये तु विष्ण्वाधिक्ये ससंशयाः ।</p>
-<p>स्वरूपमात्रे देवानां श्रद्धायुक्ताश्च सर्वदा ।</p>
-<p>राजसास्ते तु विज्ञेयास्तैरिष्टं यक्षराक्षसाः ।</p>
-<p>दीनत्वाद् देवनामानो ब्रह्मेन्द्रादिसनामकाः ।</p>
-<p>गृह्णन्ति ये हरिं त्वन्यदेवादिसममेव वा ।</p>
-<p>नीचं ब्रह्माद्यनन्यं वा मन्यन्ते नेति चाखिलम् ।</p>
-<p>तत्तच्छ्रद्धायुतास्ते तु तामसाः परिकीर्तिताः ।</p>
-<p>भूतप्रेतास्तु तैरिष्टं शिवस्कन्दादिनामकाः ।</p>
-<p>साक्षाच्छिवपरीवारा भुञ्जते ह्यतितामसाः ।</p>
-<p>मोक्षः साङ्कल्पिकः स्वर्गो भूतादित्वं फलं क्रमात् ।</p>
-<p>त्यक्त्वापि शास्त्रविहितं मिथ्याज्ञानविवर्जिताः ।</p>
-<p>भक्त्या विष्णुं यजन्तो ये निषिद्धाचरणोज्ज्ञिताः ।</p>
-<p>तेपि यान्ति हरिं शास्त्रविधानस्थाः कुतः पुनः ॥३ ॥</p>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C17_V04" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">यजन्ते सात्त्विका देवान्यक्षरक्षांसि राजसाः ।</span>
-<span class="shloka-line">प्रेतान्भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः॥४ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C17_V05" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाः ।</span>
-<span class="shloka-line">दम्भाहङ्कारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः॥५ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C17_V06" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">कर्शयन्तः शरीरस्थं भूतग्राममचेतसः ।</span>
-<span class="shloka-line">मां चैवान्तः शरीरस्थं तान्विद्ध्यासुरनिश्चयान्॥६ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C17_V07" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः ।</span>
-<span class="shloka-line">यज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं शृृणु॥७ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C17_V07_B01" data-verse="BGT_C17_V07">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपोधनाः (तपो जनाः) । डम्भाहङ्कारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः । अकृशानपि लक्ष्म्यादीन् देवान् विष्णुपरायणान् । विष्णुं च सर्वदेहस्थान् कृशत्वेन विजानते । तेषामल्पगुणत्वेन कल्पनात् ते तमो ध्रुवम् । यान्ति ज्ञेयाश्च ते दैत्याः पिशाचा वाथ राक्षसाः ॥ अन्नैश्चैवाथ यज्ञाद्यैः प्रायो ज्ञेया इमे नराः । सात्त्विका सात्त्विकान् कुर्युर्यस्मादन्ये तथेतरान् ॥ ओन्तत्सदिति यद् विष्णोर्नामत्रयमुदाहृतम् । प्रसिद्धं वैदिकं तस्मात् कर्म सद्विषयं हि सत् । तत्राश्रद्धाकृतं तस्मादसदित्येव कीर्त्यते । विप्रा वेदाश्च यज्ञाश्च यस्मादोताः परस्परम् । विहिता विष्णुना तेन विष्णुरोमिति कीर्तितः । ओतमस्मिन्निदं सर्वमिति चोक्तः स ओमिति । तस्मादोमिति यज्ञादीन् प्रवर्तन्ते हि वैदिकाः । अनोङ्कृतं ह्यासुरं स्याद् यत् तस्मादोङ्कृतं त्वपि । ओङ्कारार्थहरेः सम्यगज्ञानादासुरं भवेत् । फलं त्वनभिसन्धाय तद् ब्रह्म स्यान्ममास्पदम् । इति यत् क्रियते कर्म तन्नामातो जनार्दनः । अभिसन्धितं हि तत् प्रोक्तं ततं वा स्वगुणैः सदा'' ॥ इत्यादि च । 'मयः(मयं) प्रधानमुद्दिष्टं स्वरूपं कार्यमेव च''</span></span> इति शब्दनिर्णये । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">शास्त्रविहितमपि भगवच्छ्रद्धाहीनमसदेवेति वक्ष्यति'अश्रद्धया हुतम्'' इति । भगवच्छ्रद्धारहितत्वादेव चाशास्त्रविहितं भवति । 'विष्णुभक्तिविधानार्थं सर्वं शास्त्रं प्रवर्तते'' ॥</span></span> इति पैङ्गिश्रुतिः ।॥ ४-७ ॥
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C17_V08" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः ।</span>
-<span class="shloka-line">रस्याः स्निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराः सात्त्विकप्रियाः ॥८ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C17_V08_B01" data-verse="BGT_C17_V08">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">स्थिराः स्थिरगुणाः घृतादयः । कवादीनामप्यारोग्यरसाद्यर्थत्वेन सात्त्विकत्वमेव । रस्यादीनामपि राजसत्वमनारोग्यादिहेतुत्वे ।'दुःखशोकामयप्रदाः'' इत्युक्तेः । सत्त्वं साधुभावः । भवति हि सोपि शुच्यन्नात् । 'हृद्यं पश्चान्मनोहारि प्रियं तत्कालसौख्यदम् । सुखदं दीर्घसुखदं रस्यमभ्यास सौख्यदम्'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये ॥८ ॥
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C17_V09" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">कवाम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः ।</span>
-<span class="shloka-line">आहारा राजसस्येष्टा दुःखशोकामयप्रदाः॥९ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C17_V09_B01" data-verse="BGT_C17_V09">
-<p>रूक्षं नीरसम् । तीक्ष्णं सर्षपादि ॥ ९ ॥</p>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C17_V10" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं च यत् ।</span>
-<span class="shloka-line">उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम्॥१० ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C17_V10_B01" data-verse="BGT_C17_V10">
-<p>'यामान्तरितपाकं तु यातयाममुदीर्यते । क्वचिच्च गतसारं स्यान्नियम्यं यातमस्य यत्'' ॥ इति च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">पूर्वं स्वादु पश्चादन्यथाजातं गतरसम्'शुद्धभागवतानां तु स्वभावापेक्षयैव तु । स्वादुत्वादि विजानीयात् पदार्थानां न चान्यथा'' ॥</span></span> इति सूदशास्त्रे । ॥१० ॥</p>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C17_V11" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते ।</span>
-<span class="shloka-line">यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्त्विकः॥११ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C17_V12" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">अभिसन्धाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत् ।</span>
-<span class="shloka-line">इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विदि्ध राजसम्॥१२ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C17_V13" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">विधिहीनमसृष्टान्नं मन्त्रहीनमदक्षिणम् ।</span>
-<span class="shloka-line">श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते॥१३ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C17_V14" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम् ।</span>
-<span class="shloka-line">ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते॥१४ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C17_V15" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् ।</span>
-<span class="shloka-line">स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते॥१५ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C17_V15_B01" data-verse="BGT_C17_V15">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">'यागात्तु राजसात् स्वर्गः साङ्कल्पिक उदाहृतः । लोकः स दीनदेवानां सनाम्नां वासवादिभिः । विष्णावश्रद्धयायोग्यकामाच्चैषां पुनर्भवेत् । नरकं च विना यज्ञं राजसा नरलोकगाः । निषिद्धकर्म कुर्युश्चेदीयुस्ते नरकं ध्रुवम् । 'कदाचित् सात्त्विकाः कुर्युः कर्म राजसतामसम् । अन्येन्यच्च तथाप्येषां स्थितिः स्वाभावि(की)के पुनः । स्वं स्वं कर्म तु सर्वेषां सदैव स्यान्महत्फलम् । अन्यदल्पफलं चैव बाहुल्यं तेषु लक्षणम्'' ॥</span></span> इति पाद्मे ॥ १२-१५ ॥
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C17_V16" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">मनः प्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः ।</span>
-<span class="shloka-line">भावसंशुदि्धरित्येतत्तपो मानसमुच्यते॥१६ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C17_V16_B01" data-verse="BGT_C17_V16">
-<p>मौनं मननम् ॥ १६ ॥</p>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C17_V17" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत्त्रिविधं नरैः ।</span>
-<span class="shloka-line">अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते॥१७ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C17_V18" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">सत्कारमानपूजार्थं तपो दम्भेन चैव यत् ।</span>
-<span class="shloka-line">क्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमध्रुवम्॥१८ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C17_V19" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">मूढग्राहेणात्मनो यत्पीडया क्रियते तपः ।</span>
-<span class="shloka-line">परस्योत्सादानर्थं वा तत्तामसमुदाहृतम्॥१९ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C17_V20" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">दातव्यमिति यद्दानं दीयतेनुपकारिणे ।</span>
-<span class="shloka-line">देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृऽतम्॥२० ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C17_V21" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">यत्तु प्रत्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुनः ।</span>
-<span class="shloka-line">दीयते च परिक्लिष्टं तद्दानं राजसं स्मृऽतम्॥२१ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C17_V22" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">ओशकाले यद्दानमपात्रेभ्यश्च दीयते ।</span>
-<span class="shloka-line">असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम्॥२२ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C17_V22_B01" data-verse="BGT_C17_V22">
-<p>युक्तैः भगवदर्पणादियोगयुक्तैः । युक्तैरिति दानादिषु सर्वत्र समम् ॥ १७-२२ ॥</p>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C17_V23" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">ॐ तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृऽतः ।</span>
-<span class="shloka-line">ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुरा ॥२३ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C17_V24" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः ।</span>
-<span class="shloka-line">प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम् ॥२४ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C17_V25" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">तदित्यनभिसन्धाय फलं यज्ञतपःक्रियाः ।</span>
-<span class="shloka-line">दानक्रियाश्च विविधाः क्रियन्ते मोक्षकाङ्क्षिभिः॥२५ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C17_V26" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यते ।</span>
-<span class="shloka-line">प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते॥२६ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C17_V27" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चोच्यते ।</span>
-<span class="shloka-line">कर्म चैव तदर्थीयं सदित्येवाभिधीयते॥२७ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C17_V28" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् ।</span>
-<span class="shloka-line">असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह॥२८ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे श्रद्धात्रयविभागयोगो नाम सप्तदशोध्यायः ॥</div>
-<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये सप्तदशोध्यायः ॥</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C17_V28_B01" data-verse="BGT_C17_V28">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruthi-id">तत्सम्बन्धित्वादेव कर्मादि सत् । ओं तत्सदिति नाम्नां विष्णौ प्रसिद्धत्वात् । ''स्रवत्यनोङ्कृतं ब्रह्म परस्ताच्च विशीर्यते । अनोङ्कृतं आसुरं कर्म"</span></span> इति श्रुतेः अनोङ्कृतस्य आसुरत्वप्रसिद्धेः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">''अनर्थज्ञोदितो मन्त्रो निरर्थस्त्राति मानतः । यन्मन्त्रस्तेन कथितो मन्त्रार्थो ज्ञेय एव तत्" ॥</span></span> इति पैङ्गिश्रुतेश्च । तदर्थत्वेन फलानभिसन्धिपूर्वककर्मणः एव सात्विकत्वाच्च । तद्भक्त्या तत्स्मरणपूर्वकमेव कर्म सत् अन्यदसदेवेति भावः । राजसस्यापि असदन्तर्भाव एव । विष्णुश्रद्धारहितत्वात् ॥ 'सात्त्विकं मोक्षदं कर्म राजसं सृतिदुःखदम् । तामसं पातदं ज्ञेयं तत् कुर्यात् कर्म वैष्णवम्'' ॥ इत्याग्नेये॥२३-२८॥
-</div>
-== अष्टादशोऽध्यायः ==
-<div class="adhyaya-block" data-doc="BGT" data-chap="18">
-<p class="adhyaya-trans">अष्टादशोऽध्यायः</p>
-</div>
-<div class="introduction" id="BGT_C18_I01" data-verse="BGT_C18">
-<p>पूर्वोक्तं साधनं सर्वं सङ्क्षिप्योपसंहरति अनेनाध्यायेन-</p>
-</div>
-<div class="introduction" id="BGT_C18_I02" data-verse="BGT_C18">
-<p>सर्वाध्यायोक्तधर्मस्य समासतो निर्णयात्मकोनुक्तत्रैगुण्यवादी चायम् ।</p>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V01" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् ।</span>
-<span class="shloka-line">त्यागस्य च हृषीकेश पृथक्केशिनिषूदन॥१ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V02" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">काम्यानां कर्मणां न्यासं सन्यासं कवयो विदुः ।</span>
-<span class="shloka-line">सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः॥२ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<blockquote class="uvaaca">श्रीभगवानुवाच</blockquote>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V03" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः ।</span>
-<span class="shloka-line">यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यमिति चापरे॥३ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C18_V03_B01" data-verse="BGT_C18_V03">
-<p>'मनीषिणः'' इत्युक्तत्वात् तेप्यनिन्द्याः । अतः 'त्याज्यं दोषवत्'' इत्यस्यार्थः 'सङ्गं त्यक्त्वा फलं च'' इति ॥ ३ ॥</p>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V04" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">निश्चयं शृृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम ।</span>
-<span class="shloka-line">त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः॥४ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V05" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् ।</span>
-<span class="shloka-line">यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम्॥५ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V06" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च ।</span>
-<span class="shloka-line">कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम्॥६ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C18_V06_B01" data-verse="BGT_C18_V06">
-<p>द्रव्ययज्ञादीनां मध्ये स्वोचितो यज्ञो विद्यादानादिषु स्वोचितं दानं स्वोचितं तपश्च सर्वैर्वर्णाश्रमिभिरन्यैश्च कार्यमेवेत्यर्थः । विष्णुनामस्वाध्यायोन्त्यानां सत्योपवासादितपश्च ॥ ५,६ ॥</p>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V07" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते ।</span>
-<span class="shloka-line">मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः॥७ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C18_V07_B01" data-verse="BGT_C18_V07">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">सङ्गफलत्यागमृते स्वरूपत्यागः कार्य इति मिथ्याज्ञानाख्यमोहात् । 'स्वयज्ञादीन् परित्यज्य निरयं यात्यसंशयम्'' ।</span></span> इति पाद्मे ॥ ७ ॥
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V08" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत् ।</span>
-<span class="shloka-line">स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत्॥८ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V09" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">कार्यमित्येव यत् कर्म नियतं क्रियतेर्जुन ।</span>
-<span class="shloka-line">सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः॥९ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C18_V09_B01" data-verse="BGT_C18_V09">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">मोहं विना दृष्टदुःखमित्येव । दुःखशब्देन केवलमानसम् । कायक्लेशस्य पृथगुक्तेः । 'दुःखं तु मानसं ज्ञेयमायासो बाह्य उच्यते । 'दुःखं तु मानसं ज्ञेयमायासो बाह्य उच्यते । विशेषस्य विवक्षायामन्यथा सर्वमेव तु'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये ॥ ८,९ ॥
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V10" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते ।</span>
-<span class="shloka-line">त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः॥१० ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V11" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः ।</span>
-<span class="shloka-line">यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते॥११ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C18_V11_B01" data-verse="BGT_C18_V11">
-<p>'न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म केवलं दृष्टदुःखदम् ।</p>
-<p>जन्मान्तरकृते पुण्ये न सज्जेत् सात्त्विकश्चले ।</p>
-<p>यः सम्यक् तत्त्वविद् विष्णोस्तदर्पणधियैव तु ।</p>
-<p>फलेच्छावर्जितस्तस्य कर्मबन्धाय नो भवेत् ।</p>
-<p>बहुलं चेदल्पदोषं यावदेवापरोक्षदृक्'' ॥ इति च ॥ १०,११ ॥</p>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V12" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् ।</span>
-<span class="shloka-line">भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित्॥१२ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C18_V12_B01" data-verse="BGT_C18_V12">
-<p>अन्येषामिष्टम् । अस्य तु त्यागित्वादेव नेष्टम् ।</p>
-<p>'ज्ञानादेर्मोक्षभोग्याच्च नान्यत् स्यात् कर्मणः फलम् ॥ त्यागिनस्तत्त्वसंवेत्तुरन्येषां तदृते फलम्'' ॥ इति च ।</p>
-<p>केवलकाम्यकर्मणां फलानपेक्षयाप्यकरणमित्येतावांस्त्यागात् संन्यासस्य विशेष इत्यत्यागिनां प्रतियोगित्वेन न्यासिन उक्ताः । त्यागित्वं तेषामपि ह्यस्ति ।</p>
-<p>'परेच्छयापि ये काम्यं कर्म कुर्युर्न तु क्वचित् ।</p>
-<p>न्यासिनो नाम तेन्येभ्यः फलत्यागिभ्य उत्तमाः'' ॥ इति च ॥१२ ॥</p>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V13" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे ।</span>
-<span class="shloka-line">साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम्॥१३ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C18_V13_B01" data-verse="BGT_C18_V13">
-<p>'कथितं परमं साङ्ख्यं कपिलाख्येन विष्णुना ।</p>
-<p>सेश्वरं वैदिकं साक्षाज्ज्ञेयमन्यदवैदिकम्'' ॥ इति च ॥१३ ॥</p>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V14" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् ।</span>
-<span class="shloka-line">विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम्॥१४ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V15" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः ।</span>
-<span class="shloka-line">न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः॥१५ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C18_V15_B01" data-verse="BGT_C18_V15">
-<p>अधिष्ठानं शरीरादि ॥ १४, १५ ॥</p>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V16" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः ।</span>
-<span class="shloka-line">पश्यत्यकृतबुदि्धत्वान्न स पश्यति दुर्मतिः॥१६ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V17" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">यस्य नाहङ्कृतो भावो बुदि्धर्यस्य न लिप्यते ।</span>
-<span class="shloka-line">हत्वापि स इमाल्लोकान्न हन्ति न निबध्यते॥१७ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C18_V17_B01" data-verse="BGT_C18_V17">
-<p>'स्वातन्त्र्यमीश्वरे वेत्ति नैवात्मनि कदाचन ।</p>
-<p>ईश्वराधीनमेवात्मन् स्वातन्त्र्यं तु जडान् प्रति ।</p>
-<p>तारतम्येन लक्ष्म्यादेर्जीवान् प्रति च सर्वशः ।</p>
-<p>यस्तदर्थं समुत्पन्नो यथा रुद्रो यथा यमः ।</p>
-<p>हत्वापि स इमान् लोकान् न हन्ति न निबद्ध्यते ।</p>
-<p>अज्ञस्तदर्थं जातोपि ब(व)द्ध्यते दैत्यवद् ध्रुवम् ।</p>
-<p>अपरोक्षदृङ्ग् न जातो यस्तदर्थं मुक्तिगं सुखम् ।</p>
-<p>ह्रसेत् तस्य परोक्षज्ञः किञ्चिद् दोषेण लिप्यते'' ॥ इति च ।</p>
-<p>अस्वातन्त्र्यज्ञानात् हन्मीति भावोप्यस्य नास्तीति न हन्ति । अन्यस्य भावोस्तीति विशेषः । 'बुदि्धर्यस्य न लिप्यते'' इति । रागान्न हन्ति, किन्तु धर्मबुद्ध्या ।</p>
-<p>'स्वातन्त्र्यं मन्यमानस्य रागाद् धर्मं च कुर्वतः ।</p>
-<p>तन्निमित्तस्तु दोषः स्याद् गुणश्च स्यात् सुकर्मजः'' ॥ इति च ॥१७ ॥</p>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V18" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना ।</span>
-<span class="shloka-line">करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसङ्ग्रहः॥१८ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C18_V18_B01" data-verse="BGT_C18_V18">
-<p>'सम्प्रेरयितुरीशस्य कर्मस्वखिलचेतनान् ।</p>
-<p>ज्ञातृज्ञेयज्ञानरूपा प्रेरणा सा स एव यत् ।</p>
-<p>स्वरूपेणैव नित्या सा विशेषात्मतया भवेत् ।</p>
-<p>विशेषोपि स्वरूपेण नित्यश्च स्याद् विशेषतः ।</p>
-<p>स्वनिर्वाहकता यस्मान्नानवस्था विशिष्टवत् ।</p>
-<p>विशेष्यस्य विशिष्टस्याप्यभेदे(प्य)पि विवादिनि ।</p>
-<p>विशेषोस्त्येव नात्रापि ह्यनवस्था कदाचन ।</p>
-<p>ज्ञातुरन्योहमिति तु कस्याप्यनुभवो न हि ।</p>
-<p>अस्मि ज्ञातैवाहमिति भेदस्तस्मात् तयोः कुतः ।</p>
-<p>पश्यामीति विशेषोयमिदानीं मे समुत्थितः ।</p>
-<p>इत्याद्यनुभवाद् भेदो न विशेष्यविशिष्टयोः ।</p>
-<p>विशेषणं तु द्विविधं विशेषाख्यं तथेतरत् ।</p>
-<p>विशेषमणयेद् येन प्रोक्तं तेन विशेषणम् ।</p>
-<p>विशेषोपि विशेषस्य स्वस्यैव गमको भवेत्'' ॥ इत्यादि तत्त्वविवेके ।</p>
-<p>सङ्ग्रहः पञ्चकारणानां सङ्क्षेपः । अधिष्ठानस्य करणेन्तर्भावात् । दैवशब्दोदितेश्वरस्यैव मुख्यकर्तृत्वात् स्वतन्त्रकर्त्रोः कर्तृशब्देनैवोक्तेः त्रैविध्यम् । कर्म चेष्टा ॥१८ ॥</p>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V19" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः ।</span>
-<span class="shloka-line">प्रोच्यते गुणसङ्ख्याने यथावच्छृणु तान्यपि॥१९ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C18_V19_B01" data-verse="BGT_C18_V19">
-<p>एवं गुणसङ्ख्याने परमसाङ्ख्यशास्त्रे ॥ १९ ॥</p>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V20" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते ।</span>
-<span class="shloka-line">अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विदि्ध सात्त्विकम्॥२० ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C18_V20_B01" data-verse="BGT_C18_V20">
-<p>'अस्तित्वाद् भूतनामभ्यः सर्वजीवेभ्य एव यत् ।</p>
-<p>मुक्तेभ्योपि पृथक्त्वेन विष्णोः सर्वत्रगस्य च ।</p>
-<p>ऐक्येन च स्वरूपाणां प्रादुर्भावादिकात्मनाम् ।</p>
-<p>तारतम्येन जीवानां भेदेनैव परस्परम् ।</p>
-<p>जडेभ्यश्चैव जीवानां जडानां च परस्परम् ।</p>
-<p>तेभ्यो विष्णोश्च सम्यक् तल्लक्षणज्ञानपूर्वकम् ।</p>
-<p>ज्ञानं सात्त्विकमुद्दिष्टं यत् साक्षान्मुक्तिकारणम्'' ॥२० ॥</p>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V21" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान् पृथग्विधान् ।</span>
-<span class="shloka-line">वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विदि्ध राजसम्॥२१ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V22" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम् ।</span>
-<span class="shloka-line">अतत्त्वार्थवदल्पं च तत्तामसमुदाहृतम्॥२२ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C18_V22_B01" data-verse="BGT_C18_V22">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">'विष्णोरन्यस्य याथार्थ्यज्ञानं राजसमुच्यते । यदि विष्णुं न जानाति यदि वा मिश्रतत्त्ववित् । अन्यथाकरणीयत्वात् कार्याख्यं जीवमेव यः । अकार्यं ब्रह्म जानाति स एवाखिलमित्यपि । एकजीवपरिज्ञानात् कृत्स्नज्ञोस्मीति मन्यते । युक्तिभिर्ज्ञान(युक्तिविज्ञान)राहित्यात् स्वपक्षस्याल्पयुक्तितः । अयुक्ततामेव गुणं मन्यते चाल्पदर्शनः । अतत्त्वार्थं जगद् ब्रूते तत्त्वार्थज्ञानवर्जनात् । स मुख्यतामसज्ञानी ह्येकैकेनापि किं पुनः । सर्वैरेतैर्विशेषैश्च युक्तः पापतमाधिकः'' ॥</span></span> इति पाद्मे । 'पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानम्'' इत्यस्य व्याख्यानम्'नानाभावान्'' इत्यादि । सर्वगतमेकमीश्वरं न जानातीत्येतावतैव राजसत्वम् । एकस्य कृत्स्नवज्ज्ञानमेव तामसम् । मुक्तत्वादिरूपेण अन्यथा करणीयत्वात् पराधीनत्वेनाल्पस्य जीवस्य स्वातन्त्र्यादिगुणपूर्णत्वात् कृत्स्नेन ब्रह्मणैक्यज्ञानं च महातामसम् । किं पुनस्तावन्मात्रं सर्वमिति ज्ञानम् । किं पुनस्तत्राप्येकजीवादन्यत् किमपि नास्तीति औतुकं ज्ञानं सर्वमपि तामसम् । किमु तदेवोक्तलक्षणम् । अतत्त्वार्थवत् सदसद्वैलक्षण्याद्यन्यथार्थकल्पनायुक्तमेव तामसम् । किमु तदेवोक्तविशेषणैर्युक्तम् । प्रायोल्पज्ञानमपि तामसम् । अज्ञानबहुलत्वात् किमु तदेवोक्तमिथ्याज्ञानबहुलमित्यपुनरुक्तिः । एकस्मिन् सर्ववज्ज्ञानं कार्ये जीवे पूर्णब्रह्मेति सक्तं ज्ञानं निर्युक्तिकं चातत्त्वार्थकल्पनायुक्तमल्पज्ञानं च पृथक्पृथगपि तामसानीति च । मायावादे त्वेतानि समस्तानि । अन्यत्रापि त्वहैतुकत्वादिकं विरुद्धवादिषु समं सर्वेषु ॥ २१,२२ ॥
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V23" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम् ।</span>
-<span class="shloka-line">अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्त्विकमुच्यते॥२३ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V24" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">यत्तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः ।</span>
-<span class="shloka-line">क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम्॥२४ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V25" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">अनुबन्धं क्षयं हिंसामनवेक्ष्य च पौरुषम् ।</span>
-<span class="shloka-line">मोहादारभ्यते कर्म यत्तत्तामसमुच्यते॥२५ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C18_V25_B01" data-verse="BGT_C18_V25">
-<p>'मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा'' इत्युक्त्वा 'ये मे मतम्'' 'ये त्वेतत्'' इति च तस्य मोक्षसाधनत्वस्याकरणे प्रत्यवायस्य चोक्तेर्भगवदर्पितत्वेन सर्वकर्मकरणं तस्य विष्णोः सर्वपरमत्वज्ञानं च नियतमेवेति ज्ञायते । 'अध्यात्मचेतसा'' इत्युक्तत्वात् तत्स्व(तत्व)रूपयाथार्थ्यज्ञानादि । 'ये तु सर्वाणि'' इत्यस्मिन् श्लोकेध्यात्मचेतस्त्वस्य 'मत्पराः अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्तः'' इति व्याख्यातत्वात् । एवं सर्वमपि भगवद्भक्तियुक्तमेव सात्त्विकम् ।</p>
-<p>॥ २३-२५ ॥</p>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V26" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">मुक्तसङ्गोनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः ।</span>
-<span class="shloka-line">सिद्ध्यसिद्ध्योः निर्विकारः कर्ता सात्विक उच्यते॥२६ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C18_V26_B01" data-verse="BGT_C18_V26">
-<p>सर्वस्य भगवदधीनत्वनिश्चयादेवानहंवादी ॥ २६ ॥</p>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V27" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोशुचिः ।</span>
-<span class="shloka-line">हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः॥२७ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V28" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैष्कृतिकोलसः ।</span>
-<span class="shloka-line">विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते॥२८ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V29" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृृणु ।</span>
-<span class="shloka-line">प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनञ्जय॥२९ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C18_V29_B01" data-verse="BGT_C18_V29">
-<p>'भगवद्भक्तिसामर्थ्यात् प्रकृष्टो न कृतो हि यः ।</p>
-<p>स प्राकृतो दीर्घसूत्री कुर्यां पश्चादिति स्मरन्'' ॥ इति शब्दतत्त्वे ।</p>
-<p>प्राप्तकालस्य कर्मणो दीर्घकालेनैव कृतिं सूचयन् दीर्घसूत्रीत्यर्थः ।</p>
-<p>'अलसो दीर्घसूत्री च सत्त्वयुक् तामसो मतः ।</p>
-<p>अयुक्तो राजसः स्तब्धः प्राकृतो नैकृतिः शठः ।</p>
-<p>एकैकेनैव दोषेण प्रोक्तस्तामसतामसः ।</p>
-<p>दुर्नरत्वं च तिर्यक्त्वं तमश्चैतत्फलं क्रमात्'' ॥ इति च ॥ २८-२९ ॥</p>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V30" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये ।</span>
-<span class="shloka-line">बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुदि्धः सा पार्थ सत्त्विकी ॥३० ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V31" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च ।</span>
-<span class="shloka-line">अयथावत्प्रजानाति बुदि्धः सा पार्थ राजसी॥३१ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V32" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसावृता ।</span>
-<span class="shloka-line">सर्वार्थान्विपरीतांश्च बुदि्धः सा पार्थ तामसी॥३२ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C18_V32_B01" data-verse="BGT_C18_V32">
-<p>'किञ्चिद् यथावद् धर्मादीनयथावच्च पश्यति ।</p>
-<p>यया बुद्ध्या राजसी सा मिथ्यादृक्त्वेव तामसी'' ॥ इति च ॥३१,३२॥</p>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V33" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">धृत्या यया धारयते मनःप्राणेंद्रियक्रियाः ।</span>
-<span class="shloka-line">योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी॥३३ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V34" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">यया तु धर्मकामार्थान् धृत्या धारयतेर्जुन ।</span>
-<span class="shloka-line">प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी॥३४ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C18_V34_B01" data-verse="BGT_C18_V34">
-<p>'वैष्णवो भक्तियोगो यस्त(दुक्ता)द्युक्ता सात्त्विकी धृतिः'' । इति च । विहित-विषयैवेत्यव्यभिचारिणी ॥ ३३,३४ ॥</p>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V35" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च ।</span>
-<span class="shloka-line">न विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी॥३५ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V36" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">सुखं त्विदानीं त्रिविधं शृृणु मे भरतर्षभ ।</span>
-<span class="shloka-line">अभ्यासाद्रमते यत्र दुःखान्तं च निगच्छति॥३६ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C18_V36_B01" data-verse="BGT_C18_V36">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">'स्वप्नं भयम्'' इत्यादि सर्वनिषिद्धोपलक्षणम् । 'तत्तत् सात्त्विकमेव स्याद् यद्यद् वृद्धाः प्रचक्षते । निन्दन्ति तामसं तत्तद् राजसं तदुपेक्षितम्'' ॥</span></span> इति हि भागवते । 'महात्मानस्तु मां पार्थ'' 'अभयं सत्त्वसंशुदि्धः'' इत्यादिना वृद्धाश्चोक्ताः ॥ ३५, ३६ ॥
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V37" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">यत्तदग्रे विषमिव परिणामेमृतोपमम् ।</span>
-<span class="shloka-line">तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तमात्मबुदि्धप्रसादजम्॥३७ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C18_V37_B01" data-verse="BGT_C18_V37">
-<p>'विष्णोः प्रसादात् स्वमनःप्रसादात् सात्त्विकं सुखम्'' इति पाद्मे ।</p>
-<p>॥३७ ॥</p>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V38" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">विषयेंद्रियसंयोगाद्यत्तदग्रेमृतोपमम् ।</span>
-<span class="shloka-line">परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृऽतम्॥३८ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V39" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः ।</span>
-<span class="shloka-line">निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्तामसमुदाहृतम्॥३९ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V40" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः ।</span>
-<span class="shloka-line">सत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेभिः स्यात्त्रिभिर्गुणैः॥४० ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V41" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परन्तप ।</span>
-<span class="shloka-line">कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः॥४१ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C18_V41_B01" data-verse="BGT_C18_V41">
-<p>सत्त्वं जीवजातम् । मुक्तानां गुणातीतत्वात् 'पृथिव्यां दिवि देवेषु वा'' इति विशेषः ।</p>
-<p>'यथेष्टं सञ्चरन्तोपि मुक्ता भूम्यादिगा न तु ।</p>
-<p>ग्रामस्था अपि न ग्राम्या वैलक्षण्यादि्ध सज्जनाः ।</p>
-<p>नराधमास्तामसेषु सात्त्विकास्तत्र राजसाः ।</p>
-<p>दैत्यभृत्या महादैत्या मुख्यतामसतामसाः ।</p>
-<p>राजसास्तु नरास्तत्र विप्रा राजससात्त्विकाः ।</p>
-<p>तत्रस्थशुद्धसत्त्वास्तु परहंसाः प्रकीर्तिताः ।</p>
-<p>हंसो बहूदः कुटिको वनस्थो नैष्ठिको गृही ।</p>
-<p>क्रमाद् रजोधिका बाह्यं कर्मैषामधिकं यतः ।</p>
-<p>धर्माः परमहंसानां ब्राह्मा एव शमादिकाः ।</p>
-<p>देवादेः कर्मबाहुल्यं न लिङ्गं रजसः क्वचित् । न हि विष्णोश्चलेत् तेषां मनः कर्मकृतावपि ।</p>
-<p>अन्येषां चलचित्तत्वात् प्रायः स्यात् कर्म राजसम् ।</p>
-<p>यदि तत् स्मारकं विष्णोर्विद्यात् सात्त्विकमेव तत् ।</p>
-<p>धर्मार्थहिंसनाग्निश्च विशेषो ब्रह्मचारिण; ।</p>
-<p>पैतृकं चापि यतितो दारास्तु गृहिणस्ततः ।</p>
-<p>असर्गो (असङ्गो) ग्राम्यसन्त्यागः पश्वहिंसा गृहस्थतः ।</p>
-<p>वनस्थस्य विशेषोयं सर्वेषामितरत् समम्'' ॥ इति च ।</p>
-<p>'सात्त्विकाः स्वल्परजसः क्षत्रियाः सत्त्वराजसाः ।</p>
-<p>वैश्याः शूद्रा अतिस्वल्पसत्त्वाधिक्येन तामसाः ।</p>
-<p>ये तु भागवता वर्णास्तेषां भेदोयमीरितः ।</p>
-<p>सत्त्वाधिकः पुल्कसोपि यस्तु भागवतः सदा ।</p>
-<p>त्रैविद्यमात्रा विष्णोर्ये सर्वाधिक्ये ससंशयाः ।</p>
-<p>अन्याधिक्यं न मन्यन्ते श्रीशाद् राजसराजसाः ।</p>
-<p>अज्ञा विष्णौ द्वेषहीनाः सर्वे राजसतामसाः ।</p>
-<p>पितृगन्धर्वपूर्वाश्च मुनयो देवता इति ।</p>
-<p>सात्त्विकास्त्रिविधास्तत्र श्रेष्ठा एवोत्तरोत्तराः ।</p>
-<p>देवा इन्द्रो विरिञ्चाद्या इति त्रेधैव देवताः ।</p>
-<p>क्रमोत्तराः शिवो वाणी ब्रह्मा चैवोत्तरोत्तराः ।</p>
-<p>सत्त्वसत्त्वमहासत्त्वसूक्ष्मसत्त्वश्चतुर्मुखः ।</p>
-<p>तस्माद् यावद् विमुक्तिः स्यान्मुक्तावेवं सुखक्रमः'' ॥ इति च ।</p>
-<p>विष्णौ किञ्चिदप्रीतियुक्तास्तामसमध्ये सात्त्विका नराधमा इत्यर्थः । राजसानां मध्ये सात्त्विका एव भागवतविप्रादयः ।</p>
-<p>राजसस्थसात्त्विकेष्वेव शुद्धसात्त्विकाः किञ्चिद्रजोयुक्तसात्त्विकाः समरजोयुक्तसात्त्विकाः सत्त्वात् किञ्चिदूनतमोयुक्तसात्त्विका इति वर्णभेदः । सत्त्वप्रधानत्वादेव तानारभ्योत्तरोत्तरं सर्वेपि मोक्षयोग्याः । 'सत्त्वात् सञ्जायते ज्ञानम्'' इत्यादेः ।</p>
-<p>'सत्त्वाधिको मोक्षयोग्यो योग्योन्धतमसस्तथा ।</p>
-<p>तम उत्तरो रजो भूयान् समो वा सृतिपात्रकः'' ॥ इति च ॥ ४०,४१ ॥</p>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V42" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च ।</span>
-<span class="shloka-line">ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम्॥४२ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C18_V42_B01" data-verse="BGT_C18_V42">
-<p>'शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च ।</p>
-<p>ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म (विप्रकर्म) स्वभावजम् ।</p>
-<p>एते गुणाः किञ्चिदूना विप्रात् क्षत्रिय एव च ।</p>
-<p>अधिका वा ब्राह्मणेभ्यः केषुचिच्चक्रवर्तिषु ।</p>
-<p>ऋषयस्त्वेव विज्ञेयाः कार्तवीर्यादयो नृपाः ॥४२ ॥</p>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V43" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् ॥ दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम्॥ ४३ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C18_V43_B01" data-verse="BGT_C18_V43">
-<p>'शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् ।</p>
-<p>दानमीश्वरभावश्च क्षत्रिये(भ्यो)न्ये गुणा अपि ॥४३ ॥</p>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V44" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">कृषिगोरक्षवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् ।</span>
-<span class="shloka-line">परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम्॥४४ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V45" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिदि्धं लभते नरः ।</span>
-<span class="shloka-line">स्वकर्मनिरतः सिदि्धं यथा विन्दति तच्छृणु॥४५ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V46" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् ।</span>
-<span class="shloka-line">स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिदि्धं विन्दति मानवः॥४६ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V47" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् ।</span>
-<span class="shloka-line">स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम्॥४७ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V48" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत् ।</span>
-<span class="shloka-line">सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृताः॥४८ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C18_V48_B01" data-verse="BGT_C18_V48">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">'क्षत्रियोनब्रह्मगुणो वैश्यः कृष्यादिजीवनः । >तत ऊनः शमाद्यैर्यः शुश्रूषुः शूद्र उच्यते । अधिकाश्चेद् गुणाः शूद्रे ब्राह्मणादिः स उच्यते । ब्राह्मणोप्यल्पगुणकः शूद्र एवेति कीर्तितः । नरोपि यो देवगुणो ज्ञेयो देवो नृतां गतः'' ॥ इति च ।नरोपि यो देवगुणो ज्ञेयो देवो नृतां गतः'' ॥ इति च । 'स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य'' इति वचनाच्च क्षत्रियादिष्वपि शमाद्यनुवृत्ति-र्ज्ञायते । न हि शमादिकं विना तस्याभितोर्चनं भवति । सम्यक् शमादिभिरर्चनं ह्यभ्यर्चनम् । न च शमादीन् विना सिदि्धं विन्दति । 'यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यम्'' इत्युक्तत्वाच्च । 'शमो मन्निष्ठता बुद्धेर्दम इंद्रियनिग्रहः'' इति हि भागवते । न च क्षत्रियादिभिरपि शौचतपःक्षमा(शमा)दिभिर्हीनैर्भाव्यमिति तत्तद्धर्मेषूच्यते । युक्ता ह्येतैः सर्वैर्गुणैर्जनकतुलाधारादयः । अतो युद्धेपलायनमैश्वर्यं च क्षत्रियस्य विशेषगुणौ । तौ, च कृष्यादयः, जीवनार्थं शुश्रूषा, याजनं, जीवनार्थं प्रतिग्रहश्चेत्येत एवान्येषां परधर्माः । 'शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं दानं च क्षत्रियेधिकाः ।</span></span> तद्धीना ब्राह्मणे तस्माद् वैश्ये शूद्रे ततोल्पकाः । अध्यापनं च शुश्रूषा जीवनार्थमृते सदा (सताम्) । विप्रादिषु क्रमात् ज्ञेयाः शूद्रस्याध्यापनं विना । तस्माच्छूद्रोल्पशुश्रूषुः स्वभावाज्जीवनं विना । एते नैसर्गिका भावाः स्याद् भावोन्योपि कुत्रचित् । बलाद् विरुद्धभावस्तु हेयः स्वाभाविकोपि यः । अनिसर्गोपि हि शुभो वर्धनीयः प्रयत्नतः । याजनैश्वर्यपूर्वास्तु नान्यैः कार्याः शुभा अपि । अपलायनं च शूद्राणां ब्रह्मक्षत्रार्थमिष्यते'' ॥ इति च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vyasasmruthi-id">'प्रसह्य वित्ताहरणं शारीरो दण्ड एव च । अशिष्याणां शासनं च तथैवार्थविनाशनम् । एष ईश्वरभावः स्यान्न कार्यः क्षत्रियेतरैः । सर्वे विधर्मिणः शास्याः क्षत्रियैर्यत्नतः सदा । अङ्गाद्यहानिकृद् दण्डः शिष्येषु ब्राह्मणादिभिः । कार्यो देहेपि शिष्यश्च स्वामिना स्वेन वार्पितः । पुत्रानुजादयः सर्वे शिष्या एव निसर्गतः । गुरवश्चैव मित्राणि सखिसब्रह्मचारिणः । सम्बन्धिनश्च सर्वेपि तत्तद्योग्यतयाखिलैः । शिक्षणीयेषु भावेषु शिक्षणीयाः प्रयत्नतः । उन्मादे बन्धानाद्यैर्वा ताडनं न गुरोः क्वचित् । पापं चरन्तस्त्वन्येपि सर्वैर्दृष्टिपथं गताः । शक्तितो वारणीयाः स्युर्देशकालानुसारतः । तदुत्तमविरोद्धारः सन्त्याज्या गुरवोपि तु । यथाशक्त्यनुशास्यैव कालतोपि न चेच्छुभाः । विष्णौ परमभक्तस्तु न त्याज्यः शास्य एव च । शिक्षयंश्च गुरून् शिष्यो गुरुवन्नैव शिक्षयेत् । महान्तो नानुशास्याश्च विरुद्धाचरिता अपि । यदि च स्वोत्तमानां ते विरोधं नैव कुर्वते'' ॥ इत्यादि च । 'आपत्सु विप्रः क्षात्रं तु विशां वा धर्ममाचरेत् । क्षात्रासिद्धौ न शूद्रस्तु विप्रक्षत्रिययोः क्वचित् । क्षत्रियो ब्राह्ममापत्सु तदापत्सु विशामपि । क्षत्रियो विप्रधर्मापि नैव भैक्ष्यप्रतिग्रही । वैश्य आपत्सु शौद्रं तु धर्ममेकं न चापरम् । >शूद्र आपत्सु विड्धर्मा तदापत्सु च कारुकः । शूद्रस्तु वैश्यधर्मापि नैव वेदाक्षरो भवेत् । अत्यापदि क्षत्रियोपि पादशुश्रूषणं विना । शौद्रधर्मं चरन् विप्रक्षत्रियेषु न दुष्यति । येषु कर्मसु याच्यः स्यात् स्वामिनापि न याचिता । शौद्राण्यपि स्वधर्मत्वे क्षत्रियस्यापदो यदि । आत्मनश्चेद् बलाधिक्यं सानुबन्धादपि प्रभोः । धर्मार्थं सेवतोर्थार्थं विप्रधर्माधिकाद् वरः । प्रभुणा याच्यवृत्तिस्तु विशेषेणापि धर्मभाक् । बाह्वोर्बलेधिको यः स्यात् क्षत्रियो विद्ययाधिकः । विप्रो भागवतौ चैतौ सेशा लोकास्तयोरिमे'' ॥</span></span> इति व्यासस्मृऽतौ ।॥ ४४-४८ ॥
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V49" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">असक्तबुदि्धः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः ।</span>
-<span class="shloka-line">नैष्कर्म्यसिदि्धं परमां सन्न्यासेनाधिगच्छति॥४९ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C18_V49_B01" data-verse="BGT_C18_V49">
-<p>'नैष्कर्म्यसिदि्धम्'' अनिष्टसर्वकर्मनाशाख्यसिदि्धम् ॥ ४९ ॥</p>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V50" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">सिदि्धं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निबोध मे ।</span>
-<span class="shloka-line">समासेनैव कौन्तेव निष्ठा ज्ञानस्य या परा॥५० ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V51" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्यात्मानं नियम्य च ।</span>
-<span class="shloka-line">शब्दादीन्विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च॥५१ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V52" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः ।</span>
-<span class="shloka-line">ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः॥५२ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C18_V52_B01" data-verse="BGT_C18_V52">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vakshya-id">वक्ष्यमाणप्रकारेण वर्तमानस्तदनन्तरं नैष्कर्म्यसिदि्धं प्राप्तो भूत्वा ब्रह्मा-ख्यायाः महालक्ष्म्याः सकाशं यथाप्नोति तथा निबोध । 'मम योनिर्महद् ब्रह्म'' 'ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहम्'' इत्युक्तत्वात् । 'ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा'' इत्युक्त्वा 'मद्भक्तिं लभते पराम्''</span></span> इति वक्ष्यमाणत्वाच्च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahavaraha-id">'सर्वपापक्षयाद् देहं त्यक्त्वा देवान् क्रमाद् व्रजन् । प्राप्य लक्ष्मीं तत्प्रसादात् पुनः स्वृद्धा हरौ यदा । भक्तिस्तया पुनर्ज्ञाने स्वृद्धे विष्णुं प्रपद्यते । अपरोक्षदृशो विष्णोः शरीरेपि सतः पुरा । त्यक्तदेहादिकस्यापि यावद् विष्णुं प्रपद्यते । तावद् गुणा विवर्धन्ते स्थिताः स्युः प्राप्य केशवम्'' ॥</span></span> इति महावराहे॥ ५०-५२ ॥
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V53" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् ।</span>
-<span class="shloka-line">विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते॥५३ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C18_V53_B01" data-verse="BGT_C18_V53">
-<p>'विमुच्य निर्ममः शान्तः'' नैष्कर्म्यसिदि्धं प्राप्तो भूत्वा ब्रह्मणि भूयाय भवतीत्यर्थः ॥ ५३ ॥</p>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V54" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति ।</span>
-<span class="shloka-line">समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम्॥५४ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V55" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">भक्त्या मां अभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः ।</span>
-<span class="shloka-line">ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम्॥५५ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V56" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः ।</span>
-<span class="shloka-line">मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम्॥५६ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C18_V56_B01" data-verse="BGT_C18_V56">
-<p>विहितानि सर्वकर्माण्यपि मद्व्यपाश्रयो भूत्वा सदा कुर्वाणः । न हि यथेष्टाचरणे तात्पर्यमत्र । तथा सति विहिताकरणेपि समत्वात् 'मामनुस्मर युद्ध्य च'' 'ततः स्वधर्मं किर्तिं च'' इत्यादिप्रस्तुतविरोधः । अपिशब्दस्त्वेकमपि कर्मातदाश्रयेण न कार्यमित्यर्थे ॥ ५६ ॥</p>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V57" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः ।</span>
-<span class="shloka-line">बुदि्धयोगमुपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव॥५७ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C18_V57_B01" data-verse="BGT_C18_V57">
-<p>भगवत्संश्रितस्य त्रैविद्यस्य च चेतसैव विशेष इत्याहचेतसा सर्व-कर्माणीति । स एव सर्वस्मात् परम इति भावोस्येति तत्परः । तत्र चित्तवृत्तिनिरोधोपि यो बुदि्धयोगः प्रत्याहारादिः ॥ ५७ ॥</p>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V58" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि ।</span>
-<span class="shloka-line">अथ चेत्त्वमहङ्कारान्न श्रोष्यसि विनङ्क्ष्यसि॥५८ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V59" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">यदहङ्कारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे ।</span>
-<span class="shloka-line">मिथ्यैष व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति॥५९ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V60" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा ।</span>
-<span class="shloka-line">कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात्करिष्यस्यवशोपि तत्॥६० ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C18_V60_B01" data-verse="BGT_C18_V60">
-<p>प्रकृतिरीश्वरेच्छा । 'प्रकृतिर्वासनेत्येवं तवेच्छानन्त कथ्यते'' इत्यादि-वचनात् । एषा तु 'प्रकृत्यैव च कर्माणि'' इत्यादिष्वपि युज्यते । तस्या एव हि मुख्यतो नियोक्तृत्वं स्वभावकर्मादिभिर्बद्ध्वा ॥ ५९,६० ॥</p>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V61" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेर्जुन तिष्ठति ।</span>
-<span class="shloka-line">भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया॥६१ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V62" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत ।</span>
-<span class="shloka-line">तत्प्रसादात्परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम्॥६२ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V63" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्यात् गुह्यतरं मया ।</span>
-<span class="shloka-line">विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु॥६३ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V64" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">सर्वगुह्यतमं भूयः शृृणु मे परमं वचः ।</span>
-<span class="shloka-line">इष्टोसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम्॥६४ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V65" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।</span>
-<span class="shloka-line">मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोसि मे॥६५ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C18_V65_B01" data-verse="BGT_C18_V65">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">तदेवाह ईश्वरः सर्वभूतानामिति । 'निश्चितार्थः स तु ज्ञेयो यत्रात्मैव परोक्षतः । उच्यते विष्णुना यद्वत् तद् ब्रह्मेत्यादि कथ्यते'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये । 'मन्मनाः'' इत्युपसंहाराच्च ॥६१ ॥ शाश्वतं स्थानं वैकुण्ठादि- 'श्रीरेव लोकरूपेण विष्णोस्तिष्ठति सर्वदा । अतो हि वैष्णवा लोका नित्यास्ते चेतना अपि'' ॥ इत्याग्नेये । 'न वर्तते यत्र रजस्तमस्तयोः सत्त्वं च'' इत्याद्युक्तं च ॥६२ ॥ तत्त्वसारकथनं 'द्वाविमौ पुरुषौ'' इत्यत्रैवोपसंहृतम् । तत्त्वप्रशंसार्थमेव तद्बुदि्धप्रशंसा कृता । अत्र तु साधनसारोपसंहारः सर्वगुह्यतममिति । 'मन्मनाः'' इत्यादेः पूर्वमेवोक्तत्वात् भूय इति । अर्थतस्त्वत्रापि विष्ण्वाधिक्यमेवोक्तं भवति ॥ ६४,६५ ॥
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V66" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज ।</span>
-<span class="shloka-line">अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः॥६६ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C18_V66_B01" data-verse="BGT_C18_V66">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahavishnu-id">अन्यसर्वधर्मान् परित्यज्येत्युक्तशेषत्वेनैव सर्वधर्मानिति वचनम् । 'मामेकं शरणं व्रज'' इत्यपि 'मन्मना'' इत्याद्युक्तनिगमनात्मना तद्व्याख्यानम् । 'सर्वोत्तमत्वविज्ञानपूर्वं तत्र मनः सदा । सर्वाधिकप्रेमयुक्तं सर्वस्यात्र समर्पणम् । अखण्डा त्रिविधा पूजा तद्रत्यैव स्वभावतः । रक्षतीत्येव विश्वासस्तदीयोहमिति स्मृऽतिः । शरणागतिरेषा स्याद् विष्णौ मोक्षफलप्रदा'' ।</span></span> इति महाविष्णुपुराणे । अनादिजन्मकृतसर्वपापेभ्यः । अत्र प्राप्त्यभावात् । धर्मपरित्यागे पापपरित्यागस्य कैमुत्येनैव सिद्धत्वात् ॥६६ ॥
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V67" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन ।</span>
-<span class="shloka-line">न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योभ्यसूयति॥६७ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C18_V67_B01" data-verse="BGT_C18_V67">
-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Sbhbdanirnaya-id">अतपस्कायैव न वाच्यम् । अशुश्रूषवे पुनश्चेति दोषाधिक्यमशुश्रूषोर्दर्शयितुं चशब्दः । एवमभक्ताय कदापि न वाच्यम् । कदाचिदल्पतपसोल्पशुश्रूषोरपि भक्त्याधिक्ये वाच्यं भवतीति कदाचनेति विशेषः । अभक्ताच्च न वाच्यमसूयोरिति तत्रापि चशब्दः । 'समुच्चये तथाधिक्ये न्यूनत्वे चः प्रयुज्यते'' ।</span></span> इति शब्दनिर्णये । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">'अभक्तादपि पापः स्यादसूयुर्दोषदृग् यतः''</span></span>इति च पाद्मे ॥६७ ॥
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V68" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">य इदं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति ।</span>
-<span class="shloka-line">भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः॥६८ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V69" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः ।</span>
-<span class="shloka-line">भविता न च मे तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि॥६९ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V70" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C18_V71
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C18
-<span class="shloka-line">ज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः॥७० ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = श्रद्धावाननसूयश्च शृृणुयादपि यो नरः ।
-</div>
+| verse_lines  = श्रद्धावाननसूयश्च शृृणुयादपि यो नरः ।;सोपि मुक्तः शुभान् लोकान् प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणाम् ।;॥७१ ॥
-</div>
+| verse_line2  = सोपि मुक्तः शुभान् लोकान् प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणाम् ।
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C18_V71" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C18_V72
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">श्रद्धावाननसूयश्च शृृणुयादपि यो नरः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C18
-<span class="shloka-line">सोपि मुक्तः शुभान् लोकान् प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणाम् ।</span>
+| verse_type   = shloka
-<span class="shloka-line">॥७१ ॥</span>
+| verse_line1  = कच्चिदेतत् श्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा ।
-</div>
+| verse_lines  = कच्चिदेतत् श्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा ।;कच्चिदज्ञानसंमोहः प्रनष्टस्ते धनञ्जय॥७२ ॥
-</div>
+| verse_line2  = कच्चिदज्ञानसंमोहः प्रनष्टस्ते धनञ्जय॥७२ ॥
-</div>
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C18_V72" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">कच्चिदेतत् श्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा ।</span>
-<span class="shloka-line">कच्चिदज्ञानसंमोहः प्रनष्टस्ते धनञ्जय॥७२ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V73" type="shloka" data-doc="BGT">
-<div class="verse-text">
-<div class="shloka">
-<span class="shloka-line">नष्टो मोहः स्मृऽतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाच्युत ।</span>
-<span class="shloka-line">स्थितोस्मि गतसन्देहः करिष्ये वचनं तव॥७३ ॥</span>
-</div>
-</div>
-</div>
 <blockquote class="uvaaca">अर्जुन उवाच</blockquote>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V74" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C18_V73
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C18
-<span class="shloka-line">संवादमिममश्रौषमद्भुतं रोमहर्षणम्॥७४ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = नष्टो मोहः स्मृऽतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाच्युत ।
-</div>
+| verse_lines  = नष्टो मोहः स्मृऽतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाच्युत ।;स्थितोस्मि गतसन्देहः करिष्ये वचनं तव॥७३ ॥
-</div>
+| verse_line2  = स्थितोस्मि गतसन्देहः करिष्ये वचनं तव॥७३ ॥
+}}
 <blockquote class="uvaaca">सञ्जय उवाच</blockquote>
-<div class="verse" id="BGT_C18_V75" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C18_V74
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">व्यासप्रसादात् श्रुतवानेतद्गुह्यमहं परम् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C18
-<span class="shloka-line">योगं योगेश्वरात्कृष्णात्साक्षात् कथयतः स्वयम्॥७५ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः ।
-</div>
+| verse_lines  = इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः ।;संवादमिममश्रौषमद्भुतं रोमहर्षणम्॥७४ ॥
-</div>
+| verse_line2  = संवादमिममश्रौषमद्भुतं रोमहर्षणम्॥७४ ॥
+}}
+{{VerseBlock
+| verse_id     = BGT_C18_V75
+| document_id  = BGT
+| chapter_id   = BGT_C18
+| verse_type   = shloka
+| verse_line1  = व्यासप्रसादात् श्रुतवानेतद्गुह्यमहं परम् ।
+| verse_lines  = व्यासप्रसादात् श्रुतवानेतद्गुह्यमहं परम् ।;योगं योगेश्वरात्कृष्णात्साक्षात् कथयतः स्वयम्॥७५ ॥
+| verse_line2  = योगं योगेश्वरात्कृष्णात्साक्षात् कथयतः स्वयम्॥७५ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C18_V76" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C18_V76
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">राजन् संस्मृऽत्य संस्मृऽत्य संवादमिममद्भुतम् ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C18
-<span class="shloka-line">केशवार्जुनयोः पुण्यं हृष्यामि च मुहुर्मुहुः॥७६ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = राजन् संस्मृऽत्य संस्मृऽत्य संवादमिममद्भुतम् ।
-</div>
+| verse_lines  = राजन् संस्मृऽत्य संस्मृऽत्य संवादमिममद्भुतम् ।;केशवार्जुनयोः पुण्यं हृष्यामि च मुहुर्मुहुः॥७६ ॥
-</div>
+| verse_line2  = केशवार्जुनयोः पुण्यं हृष्यामि च मुहुर्मुहुः॥७६ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C18_V77" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C18_V77
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">तच्च संस्मृऽत्य संस्मृऽत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C18
-<span class="shloka-line">विस्मयो मे महान् राजन् हृष्यामि च पुनः पुनः ॥७७ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = तच्च संस्मृऽत्य संस्मृऽत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः ।
-</div>
+| verse_lines  = तच्च संस्मृऽत्य संस्मृऽत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः ।;विस्मयो मे महान् राजन् हृष्यामि च पुनः पुनः ॥७७ ॥
-</div>
+| verse_line2  = विस्मयो मे महान् राजन् हृष्यामि च पुनः पुनः ॥७७ ॥
+}}
-<div class="verse" id="BGT_C18_V78" type="shloka" data-doc="BGT">
+{{VerseBlock
-<div class="verse-text">
+| verse_id     = BGT_C18_V78
-<div class="shloka">
+| document_id  = BGT
-<span class="shloka-line">यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः ।</span>
+| chapter_id   = BGT_C18
-<span class="shloka-line">तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम॥७८ ॥</span>
+| verse_type   = shloka
-</div>
+| verse_line1  = यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः ।
-</div>
+| verse_lines  = यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः ।;तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम॥७८ ॥
-</div>
+| verse_line2  = तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम॥७८ ॥
+| commentary1  = bhagavadgitatatparya
+}}
 <div class="gr-author-note">॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे मोक्षसन्न्यासयोगो नाम अष्टादशोध्यायः ॥</div>
@@ Line 8,363: / Line 10,185: @@
 <div class="gr-author-note">गीताप्रस्थानं समाप्तम् श्रीकृष्णार्पणमस्तु</div>
-<div class="bhashya" id="BGT_C18_V78_B01" data-verse="BGT_C18_V78">
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V78" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V78">
-<p>'सोपि मुक्तः'' 'न च तस्मान्मनुष्येषु'' इत्युक्तेश्च मुक्तानां महत् तारतम्यं ज्ञायते । 'मनुष्येषु'' इति विशेषणात् तत्रापि देवानामाधिक्यं च ।</p>
+{{Bhashyam
-<p>'मुक्तिर्ज्ञात्वापि विष्णुं स्याच्छास्त्रं श्रुत्वा ततोधिकम् ।</p>
+| verse_id = BGT_C18_V78
-<p>मुक्तौ सुखं तत्पठतस्ततोप्यधिकमिष्यते ।</p>
+| id       = BGT_C18_V78_B01
-<p>व्याख्यातुस्तु समं मुक्तौ सुखं नान्यस्य कस्यचित् ।</p>
+| text     = 'सोपि मुक्तः'' 'न च तस्मान्मनुष्येषु'' इत्युक्तेश्च मुक्तानां महत् तारतम्यं ज्ञायते । 'मनुष्येषु'' इति विशेषणात् तत्रापि देवानामाधिक्यं च ।
-<p>ततोधिकं तु देवानां मुख्यव्याख्याकृतो यतः'' ॥ इति ॥ ६८-७२ ॥ 'यथेच्छसि तथा कुरु'' इत्याक्षेपपरिहाराय 'करिष्ये वचनं तव'' इत्यनुसरति भगवन्तम् ॥ ७३-७८ ॥ नमस्ते वासुदेवाय प्रेयसां मे प्रियोत्तम ।</p>
+'मुक्तिर्ज्ञात्वापि विष्णुं स्याच्छास्त्रं श्रुत्वा ततोधिकम् ।
-<p>समस्तगुणसम्पूर्णनिर्दोषानन्ददायिने ॥ यस्य त्रीण्युदितानि वेदवचने रूपाणि दिव्यान्यलं ब तद्दर्शतमित्थमेव निहितं देवस्य भर्गो महत् ।</p>
+मुक्तौ सुखं तत्पठतस्ततोप्यधिकमिष्यते ।
-<p>वायो रामवचोनयं प्रथमकं पृक्षो द्वितीयं वपुः मध्वो यत्तु तृतीयमेव हि कृतो ग्रन्थोमुना केशवे ॥ निःशेषदोषरहित कल्पाणाखिलसद्गुण ।</p>
+व्याख्यातुस्तु समं मुक्तौ सुखं नान्यस्य कस्यचित् ।
-<p>भूतिस्वयम्भुशर्वादिवन्द्यं त्वां नौमि मे प्रियम् ॥</p>
+ततोधिकं तु देवानां मुख्यव्याख्याकृतो यतः'' ॥ इति ॥ ६८-७२ ॥ 'यथेच्छसि तथा कुरु'' इत्याक्षेपपरिहाराय 'करिष्ये वचनं तव'' इत्यनुसरति भगवन्तम् ॥ ७३-७८ ॥ नमस्ते वासुदेवाय प्रेयसां मे प्रियोत्तम ।
+समस्तगुणसम्पूर्णनिर्दोषानन्ददायिने ॥ यस्य त्रीण्युदितानि वेदवचने रूपाणि दिव्यान्यलं ब तद्दर्शतमित्थमेव निहितं देवस्य भर्गो महत् ।
+वायो रामवचोनयं प्रथमकं पृक्षो द्वितीयं वपुः मध्वो यत्तु तृतीयमेव हि कृतो ग्रन्थोमुना केशवे ॥ निःशेषदोषरहित कल्पाणाखिलसद्गुण ।
+भूतिस्वयम्भुशर्वादिवन्द्यं त्वां नौमि मे प्रियम् ॥
+}}
 </div>
 [[Category:Sanskrit Documents]]
 [[Category:Bhagavadgitatatparya]]