Anandamakaranda

Isha: Difference between revisions

← Older edit
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Tag: Manual revert
 
(9 intermediate revisions by the same user not shown)
Line 2: Line 2:
__TOC__
__TOC__


<div class="adhyaya-block" data-doc="IS" data-chap="1">
<span id="gr-C1" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="ईशावास्योपनिषत्"></span>
</div>
== ईशावास्योपनिषत् ==
<div class="introduction" id="IS_C01_I01" data-verse="IS_C01">
<div class="introduction" id="IS_C01_I01" data-block-id="IS_C01_I01" data-verse="IS_C01">
<p>नित्यानित्यजगद्धात्रे नित्याय ज्ञानमूर्तये ।</p>
<div class="introduction-line">नित्यानित्यजगद्धात्रे नित्याय ज्ञानमूर्तये ।</div>
<p>पूर्णानन्दाय हरये सर्वयज्ञभुजे नमः ॥ १ ॥</p>
<div class="introduction-line">पूर्णानन्दाय हरये सर्वयज्ञभुजे नमः ॥ १ ॥</div>
</div>
 
<div class="introduction" id="IS_C01_I02" data-verse="IS_C01">
<p>यस्माद् ब्रह्मेन्द्ररुद्रादिदेवतानां श्रियोऽपि च ।</p>
<p>ज्ञानस्फूर्तिः सदा तस्मै हरये गुरवे नमः ॥ २ ॥</p>
</div>
</div>


<div class="introduction" id="IS_C01_I03" data-verse="IS_C01">
<div class="introduction" id="IS_C01_I02" data-block-id="IS_C01_I02" data-verse="IS_C01">
<p>स्वायम्भुवो मनुरेतैर्मन्त्रैर्भगवन्तमाकूतिसूनुं यज्ञनामानं विष्णुं तुष्टाव । स्वायम्भुवः स्वदौहित्रं विष्णुं यज्ञाभिधं मनुः । ईशावास्यादिभिर्मन्त्रैस्तुष्टावावहितात्मना ॥ रक्षोभिरुग्रैः सम्प्राप्तः खादितुं मोचितस्तदा । स्तोत्रं श्रुत्वैव यज्ञेन तान् हत्वाऽवध्यतां गतान् ॥ प्रादादि्ध भगवांस्तेषामवध्यत्वं हरः प्रभुः । तैर्वध्यत्वं तथाऽन्येषामतः कोऽन्यो हरेः प्रभुः ॥ इति ब्रह्माण्डे । भागवते चायमर्थ एव उक्तः ॥</p>
<div class="introduction-line">यस्माद् ब्रह्मेन्द्ररुद्रादिदेवतानां श्रियोऽपि च ।</div>
<div class="introduction-line">ज्ञानस्फूर्तिः सदा तस्मै हरये गुरवे नमः ॥ २ ॥</div>
</div>
</div>


<div class="verse" id="IS_C01_V01" type="mantra" data-doc="IS">
<div class="introduction" id="IS_C01_I03" data-block-id="IS_C01_I03" data-verse="IS_C01">
<div class="verse-text">
<div class="introduction-line">स्वायम्भुवो मनुरेतैर्मन्त्रैर्भगवन्तमाकूतिसूनुं यज्ञनामानं विष्णुं तुष्टाव । स्वायम्भुवः स्वदौहित्रं विष्णुं यज्ञाभिधं मनुः । ईशावास्यादिभिर्मन्त्रैस्तुष्टावावहितात्मना ॥ रक्षोभिरुग्रैः सम्प्राप्तः खादितुं मोचितस्तदा । स्तोत्रं श्रुत्वैव यज्ञेन तान् हत्वाऽवध्यतां गतान् ॥ प्रादादि्ध भगवांस्तेषामवध्यत्वं हरः प्रभुः । तैर्वध्यत्वं तथाऽन्येषामतः कोऽन्यो हरेः प्रभुः ॥ इति ब्रह्माण्डे । भागवते चायमर्थ एव उक्तः ॥</div>
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ईशावास्यमिदं सर्वं यत्किञ्च जगत्यां जगत् ।</span>
<span class="shloka-line">तेन त्यक्तेन भुञ्जीथाः मा गृधः कस्यस्विद् धनम् ॥ १ ॥</span>
</div>
</div>
</div>
</div>


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-IS_C01_V01">
<div class="verse-block" id="IS_C01_V01" data-block-id="IS_C01_V01" data-doc="IS" data-chapter="IS_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ईशावास्यमिदं सर्वं यत्किञ्च जगत्यां जगत् ।</span><span class="shloka-line">तेन त्यक्तेन भुञ्जीथाः मा गृधः कस्यस्विद् धनम् ॥ १ ॥</span></span></div>
<div class="bhashya" id="IS_C01_V01_B01" data-verse="IS_C01_V01">
<p>ईशस्यावासयोग्यमीशावास्यम् । जगत्यां प्रकृतौ । तेन ईशेन । त्यक्तेन दत्तेन । भुञ्जीथाः ।</p>
<p>स्वतः प्रवृत्यशक्तत्वादीशावास्यमिदं जगत् ।</p>
<p>प्रवृत्तये प्रकृतिगं यस्मात् स प्रकृतीश्वरः ॥</p>
<p>तदधीनप्रवृत्तित्वात् तदीयं सर्वमेव यत् ।</p>
<p>तद्दत्तेनैव भुञ्जीथाः अतो नान्यं प्रयाचयेत् ॥ इति ब्राह्मे ॥ १ ॥</p>
</div>


</div>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-IS_C01_V01" data-block-id="bhashya-IS_C01_V01">
<div class="bhashyam-block" id="IS_C01_V01_B01" data-verse="IS_C01_V01" data-block-id="IS_C01_V01_B01">ईशस्यावासयोग्यमीशावास्यम् । जगत्यां प्रकृतौ । तेन ईशेन । त्यक्तेन दत्तेन । भुञ्जीथाः ।
स्वतः प्रवृत्यशक्तत्वादीशावास्यमिदं जगत् ।
प्रवृत्तये प्रकृतिगं यस्मात् स प्रकृतीश्वरः ॥
तदधीनप्रवृत्तित्वात् तदीयं सर्वमेव यत् ।
तद्दत्तेनैव भुञ्जीथाः अतो नान्यं प्रयाचयेत् ॥ इति ब्राह्मे ॥ १ ॥</div>


<div class="verse" id="IS_C01_V02" type="mantra" data-doc="IS">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतग्ं समाः ।</span>
<span class="shloka-line">एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे ॥ २ ॥</span>
</div>
</div>
</div>
</div>
<div class="verse-block" id="IS_C01_V02" data-block-id="IS_C01_V02" data-doc="IS" data-chapter="IS_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतग्ं समाः ।</span><span class="shloka-line">एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे ॥ २ ॥</span></span></div>


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-IS_C01_V02">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-IS_C01_V02" data-block-id="bhashya-IS_C01_V02">
<div class="bhashya" id="IS_C01_V02_B01" data-verse="IS_C01_V02">
<div class="bhashyam-block" id="IS_C01_V02_B01" data-verse="IS_C01_V02" data-block-id="IS_C01_V02_B01">अकुर्वतः कर्म न लिप्यत इति नास्ति ।
<p>अकुर्वतः कर्म न लिप्यत इति नास्ति ।</p>
अज्ञस्य कर्म लिप्येत कृष्णोपास्तिमकुर्वतः ।
<p>अज्ञस्य कर्म लिप्येत कृष्णोपास्तिमकुर्वतः ।</p>
ज्ञानिनोऽपि यतो ह्रासः आनन्दस्य भवेद् ध्रुवम् ॥
<p>ज्ञानिनोऽपि यतो ह्रासः आनन्दस्य भवेद् ध्रुवम् ॥</p>
अतोऽलेपेऽपि लेपः स्यादतः कार्यैव सा सदा ॥
<p>अतोऽलेपेऽपि लेपः स्यादतः कार्यैव सा सदा ॥</p>
इति नारदीये ॥ २ ॥</div>
<p>इति नारदीये ॥ २ ॥</p>
</div>


</div>
</div>
<div class="verse-block" id="IS_C01_V03" data-block-id="IS_C01_V03" data-doc="IS" data-chapter="IS_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">असुर्या नाम ते लोकाः अन्धेन तमसाऽऽवृताः ।</span><span class="shloka-line">तांस्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये के चात्महनो जनाः ॥ ३ ॥</span></span></div>


<div class="verse" id="IS_C01_V03" type="mantra" data-doc="IS">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-IS_C01_V03" data-block-id="bhashya-IS_C01_V03">
<div class="verse-text">
<div class="bhashyam-block" id="IS_C01_V03_B01" data-verse="IS_C01_V03" data-block-id="IS_C01_V03_B01">सुष्ठु रमणविरुद्धत्वादसुराणां प्राप्यत्वाच्चासुर्याः । न च रमन्त्यहो असदुपासनयाऽऽत्महनः इत्युक्तत्वात् ।
<div class="shloka">
महादुःखैकहेतुत्वात् प्राप्यत्वादसुरैस्तथा ।
<span class="shloka-line">असुर्या नाम ते लोकाः अन्धेन तमसाऽऽवृताः ।</span>
असुर्या नाम ते लोकास्तान् यान्ति विमुखा हरौ ॥ इति वामने ।
<span class="shloka-line">तांस्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये के चात्महनो जनाः ॥ ३ ॥</span>
ये के चेत्यनेन नियम उक्तः ।
</div>
नियमेन तमो यान्ति सर्वेऽपि विमुखा हरौ । इति च ॥ ३ ॥</div>
</div>
</div>
 
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-IS_C01_V03">
<div class="bhashya" id="IS_C01_V03_B01" data-verse="IS_C01_V03">
<p>सुष्ठु रमणविरुद्धत्वादसुराणां प्राप्यत्वाच्चासुर्याः । न च रमन्त्यहो असदुपासनयाऽऽत्महनः इत्युक्तत्वात् ।</p>
<p>महादुःखैकहेतुत्वात् प्राप्यत्वादसुरैस्तथा ।</p>
<p>असुर्या नाम ते लोकास्तान् यान्ति विमुखा हरौ ॥ इति वामने ।</p>
<p>ये के चेत्यनेन नियम उक्तः ।</p>
<p>नियमेन तमो यान्ति सर्वेऽपि विमुखा हरौ । इति च ॥ ३ ॥</p>
</div>
 
</div>
 
<div class="verse" id="IS_C01_V04" type="mantra" data-doc="IS">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अनेजदेकं मनसो जवीयो नैनद् देवा आप्नुवन् पूर्वमर्षत् ।</span>
<span class="shloka-line">तद् धावतोऽन्यानत्येति तिष्ठत् तस्मिन्नपो मातरिश्वा दधाति ॥ ४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>
 
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-IS_C01_V04">
<div class="bhashya" id="IS_C01_V04_B01" data-verse="IS_C01_V04">
<p>अनेजन्निभर्यत्वात्तदेकं प्राधान्यतस्तथा ।</p>
<p>सम्यग्ज्ञातुमशक्यत्वादगम्यं तत्सुरैरपि ॥</p>
<p>स्वयं तु सर्वानगमत् पूर्वमेव स्वभावतः ।</p>
<p>अचिन्त्यशक्तितश्चैव सर्वगत्वाच्च तत्परम् ॥</p>
<p>द्रवतोऽत्येति सन्तिष्ठत् तस्मिन् कर्माण्यधान्मरुत् ।</p>
<p>मारुत्येव यतश्चेष्टा सर्वा तां हरयेर्पयेत् ॥ इति ब्रह्माण्डे ।</p>
<p>ऋष ज्ञाने ॥ ४ ॥</p>
</div>
 
</div>
 
<div class="verse" id="IS_C01_V05" type="mantra" data-doc="IS">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">तदेजति तन्नेजति तद्दूरे तद्वन्तिके ।</span>
<span class="shloka-line">तदन्तरस्य सर्वस्य तदु सर्वस्य बाह्यतः ॥ ५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>
 
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-IS_C01_V05">
<div class="bhashya" id="IS_C01_V05_B01" data-verse="IS_C01_V05">
<p>तदेजति तत एव एजत्यन्यत् । तत् स्वयं नेजति ।</p>
<p>ततो बिभेति सर्वोऽपि न बिभेति हरिः स्वयम् ।</p>
<p>सर्वगत्वात् स दूरे च बाह्येऽन्तश्च समीपगः ॥</p>
<p>इति तत्त्वसंहितायाम् ॥ ५ ॥</p>
</div>
 
</div>
 
<div class="verse" id="IS_C01_V06" type="mantra" data-doc="IS">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यस्तु सर्वाणि भूतान्यात्मन्येवानुपश्यति ।</span>
<span class="shloka-line">सर्वभूतेषु चात्मानं ततो न विजुगुप्सते ॥ ६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>
 
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-IS_C01_V06">
<div class="bhashya" id="IS_C01_V06_B01" data-verse="IS_C01_V06">
<p>सर्वगं परमात्मानं सर्वं च परमात्मनि ।</p>
<p>यः पश्येत् स भयाभावान्नात्मानं गोप्तुमिच्छति ॥</p>
<p>इति सौकरायणश्रुतिः ॥ ६ ॥</p>
</div>
 
</div>
 
<div class="verse" id="IS_C01_V07" type="mantra" data-doc="IS">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">यस्मिन् सर्वाणि भूतान्यात्मैवाभूद् विजानतः ।</span>
<span class="shloka-line">तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः ॥ ७ ॥</span>
</div>
</div>
</div>


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-IS_C01_V07">
<div class="bhashya" id="IS_C01_V07_B01" data-verse="IS_C01_V07">
<p>यस्मिन् परमात्मनि सर्वभूतानि स परमात्मैव तत्र सर्वभूतेष्वभूत् । एवं सर्वभूतेष्वेकत्वेन परमात्मानं विजानतः को मोहः ।</p>
<p>यस्मिन् सर्वाणि भूतानि स आत्मा सर्वभूतगः ।</p>
<p>एवं सर्वत्र यो विष्णुं पश्येत् तस्य विजानतः ॥</p>
<p>को मोहः कोऽथवा शोकः स विष्णुं पर्यगाद्यतः ॥</p>
<p>इति पिप्पलादशाखायाम् ।</p>
<p>पूर्वोक्तानुवादेन शोकमोहाभावो विजानतश्चात्रोच्यते । अभ्यासश्च सर्वगतत्वस्य तात्पर्यद्योतनार्थः ॥ ७ ॥</p>
</div>
</div>
<div class="verse-block" id="IS_C01_V04" data-block-id="IS_C01_V04" data-doc="IS" data-chapter="IS_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अनेजदेकं मनसो जवीयो नैनद् देवा आप्नुवन् पूर्वमर्षत् ।</span><span class="shloka-line">तद् धावतोऽन्यानत्येति तिष्ठत् तस्मिन्नपो मातरिश्वा दधाति ॥ ४ ॥</span></span></div>


</div>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-IS_C01_V04" data-block-id="bhashya-IS_C01_V04">
<div class="bhashyam-block" id="IS_C01_V04_B01" data-verse="IS_C01_V04" data-block-id="IS_C01_V04_B01">अनेजन्निभर्यत्वात्तदेकं प्राधान्यतस्तथा ।
सम्यग्ज्ञातुमशक्यत्वादगम्यं तत्सुरैरपि ॥
स्वयं तु सर्वानगमत् पूर्वमेव स्वभावतः ।
अचिन्त्यशक्तितश्चैव सर्वगत्वाच्च तत्परम् ॥
द्रवतोऽत्येति सन्तिष्ठत् तस्मिन् कर्माण्यधान्मरुत् ।
मारुत्येव यतश्चेष्टा सर्वा तां हरयेर्पयेत् ॥ इति ब्रह्माण्डे ।
ऋष ज्ञाने ॥ ४ ॥</div>


<div class="verse" id="IS_C01_V08" type="mantra" data-doc="IS">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">स पर्यगाच्छुक्रमकायमव्रणम् अस्नाविरं शुद्धमपापविद्धम् ।</span>
<span class="shloka-line">कविर्मनीषी परिभूः स्वयम्भूः याथातथ्यतोऽर्थान् व्यदधाच्छाश्वतीभ्यः समाभ्यः ॥८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>
</div>
<div class="verse-block" id="IS_C01_V05" data-block-id="IS_C01_V05" data-doc="IS" data-chapter="IS_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तदेजति तन्नेजति तद्दूरे तद्वन्तिके ।</span><span class="shloka-line">तदन्तरस्य सर्वस्य तदु सर्वस्य बाह्यतः ॥ ५ ॥</span></span></div>


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-IS_C01_V08">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-IS_C01_V05" data-block-id="bhashya-IS_C01_V05">
<div class="bhashya" id="IS_C01_V08_B01" data-verse="IS_C01_V08">
<div class="bhashyam-block" id="IS_C01_V05_B01" data-verse="IS_C01_V05" data-block-id="IS_C01_V05_B01">तदेजति तत एव एजत्यन्यत् । तत् स्वयं नेजति ।
<p>शुक्रं तच्छोकराहित्यादव्रणं नित्यपूर्णतः ।</p>
ततो बिभेति सर्वोऽपि न बिभेति हरिः स्वयम् ।
<p>पावनत्वात्सदा शुद्धमकायं लिङ्गवर्जनात् ॥</p>
सर्वगत्वात् स दूरे च बाह्येऽन्तश्च समीपगः ॥
<p>स्थूलदेहस्य राहित्यादस्नाविरमुदाहृतम् ।</p>
इति तत्त्वसंहितायाम् ॥ ५ ॥</div>
<p>एवम्भूतोऽपि सार्वज्ञ्यात् कविरित्येव शब्द्यते ॥</p>
<p>ब्रह्मादिसर्वमनसां प्रकृत्या मनसोऽपि च ।</p>
<p>ईशितृत्वान्मनीषी स परिभूस्सर्वतो वरः ॥</p>
<p>सदाऽनन्याश्रयत्वाच्च स्वयम्भूः परिकीर्तितः ।</p>
<p>स सत्यं जगदेतादृङ् नित्यमेव प्रवाहतः ॥</p>
<p>अनाद्यनन्तकालेषु प्रवाहैकप्रकारतः ।</p>
<p>नियमेनैव ससृजे भगवान् पुरुषोत्तमः ॥</p>
<p>सज्ज्ञानानन्दशीर्षोऽसौ सज्ज्ञानानन्दबाहुकः ।</p>
<p>सज्ज्ञानानन्ददेहश्च सज्ज्ञानानन्दपादवान् ॥</p>
<p>एवम्भूतो महाविष्णुर्यथार्थं जगदीदृशम् ।</p>
<p>अनाद्यनन्तकालीनं ससर्जात्मेच्छया प्रभुः ॥ इति वाराहे ॥८॥</p>
</div>


</div>
</div>
<div class="verse-block" id="IS_C01_V06" data-block-id="IS_C01_V06" data-doc="IS" data-chapter="IS_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यस्तु सर्वाणि भूतान्यात्मन्येवानुपश्यति ।</span><span class="shloka-line">सर्वभूतेषु चात्मानं ततो न विजुगुप्सते ॥ ६ ॥</span></span></div>


<div class="verse" id="IS_C01_V09" type="mantra" data-doc="IS">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-IS_C01_V06" data-block-id="bhashya-IS_C01_V06">
<div class="verse-text">
<div class="bhashyam-block" id="IS_C01_V06_B01" data-verse="IS_C01_V06" data-block-id="IS_C01_V06_B01">सर्वगं परमात्मानं सर्वं च परमात्मनि ।
<div class="shloka">
यः पश्येत् स भयाभावान्नात्मानं गोप्तुमिच्छति ॥
<span class="shloka-line">अन्धन्तमः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासते ।</span>
इति सौकरायणश्रुतिः ॥ ६ ॥</div>
<span class="shloka-line">ततो भूय इव ते तमो य उ विद्यायां रताः ॥ ९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>


<div class="verse" id="IS_C01_V10" type="mantra" data-doc="IS">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अन्यदेवाहुर्विद्यया अन्यदाहुरविद्यया ।</span>
<span class="shloka-line">इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद् विचचक्षिरे ॥ १० ॥</span>
</div>
</div>
</div>
</div>
<div class="verse-block" id="IS_C01_V07" data-block-id="IS_C01_V07" data-doc="IS" data-chapter="IS_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यस्मिन् सर्वाणि भूतान्यात्मैवाभूद् विजानतः ।</span><span class="shloka-line">तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः ॥ ७ ॥</span></span></div>


<div class="verse" id="IS_C01_V11" type="mantra" data-doc="IS">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-IS_C01_V07" data-block-id="bhashya-IS_C01_V07">
<div class="verse-text">
<div class="bhashyam-block" id="IS_C01_V07_B01" data-verse="IS_C01_V07" data-block-id="IS_C01_V07_B01">यस्मिन् परमात्मनि सर्वभूतानि स परमात्मैव तत्र सर्वभूतेष्वभूत् । एवं सर्वभूतेष्वेकत्वेन परमात्मानं विजानतः को मोहः ।
<div class="shloka">
यस्मिन् सर्वाणि भूतानि स आत्मा सर्वभूतगः ।
<span class="shloka-line">विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं सह ।</span>
एवं सर्वत्र यो विष्णुं पश्येत् तस्य विजानतः ॥
<span class="shloka-line">अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्ययाऽमृतमश्नुते ॥ ११ ॥</span>
को मोहः कोऽथवा शोकः स विष्णुं पर्यगाद्यतः ॥
</div>
इति पिप्पलादशाखायाम् ।
</div>
पूर्वोक्तानुवादेन शोकमोहाभावो विजानतश्चात्रोच्यते । अभ्यासश्च सर्वगतत्वस्य तात्पर्यद्योतनार्थः ॥ ७ ॥</div>
</div>


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-IS_C01_V11">
<div class="bhashya" id="IS_C01_V11_B01" data-verse="IS_C01_V11">
<p>अन्यथोपासका ये तु तमोऽन्धं यान्त्यसंशयम् ।</p>
<p>ततोऽधिकमिव व्यक्तं यान्ति तेषामनिन्दकाः ॥</p>
<p>तस्माद्यथास्वरूपं तु नारायणमनामयम् ।</p>
<p>अयथार्थस्य निन्दां च ये विदुः सह सज्जनाः ।</p>
<p>ते निन्दयाऽयथार्थस्य दुःखाज्ञानादिरूपिणः ॥</p>
<p>दुःखाज्ञानादिसन्तीर्णाः सुखज्ञानादिरूपिणः ।</p>
<p>यथार्थस्य परिज्ञानात् सुखज्ञानादिरूपताम् ॥</p>
<p>यान्ति ... ॥ ९-११ ॥</p>
</div>
</div>
<div class="verse-block" id="IS_C01_V08" data-block-id="IS_C01_V08" data-doc="IS" data-chapter="IS_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स पर्यगाच्छुक्रमकायमव्रणम् अस्नाविरं शुद्धमपापविद्धम् ।</span><span class="shloka-line">कविर्मनीषी परिभूः स्वयम्भूः याथातथ्यतोऽर्थान् व्यदधाच्छाश्वतीभ्यः समाभ्यः ॥८ ॥</span></span></div>


</div>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-IS_C01_V08" data-block-id="bhashya-IS_C01_V08">
<div class="bhashyam-block" id="IS_C01_V08_B01" data-verse="IS_C01_V08" data-block-id="IS_C01_V08_B01">शुक्रं तच्छोकराहित्यादव्रणं नित्यपूर्णतः ।
पावनत्वात्सदा शुद्धमकायं लिङ्गवर्जनात् ॥
स्थूलदेहस्य राहित्यादस्नाविरमुदाहृतम् ।
एवम्भूतोऽपि सार्वज्ञ्यात् कविरित्येव शब्द्यते ॥
ब्रह्मादिसर्वमनसां प्रकृत्या मनसोऽपि च ।
ईशितृत्वान्मनीषी स परिभूस्सर्वतो वरः ॥
सदाऽनन्याश्रयत्वाच्च स्वयम्भूः परिकीर्तितः ।
स सत्यं जगदेतादृङ् नित्यमेव प्रवाहतः ॥
अनाद्यनन्तकालेषु प्रवाहैकप्रकारतः ।
नियमेनैव ससृजे भगवान् पुरुषोत्तमः ॥
सज्ज्ञानानन्दशीर्षोऽसौ सज्ज्ञानानन्दबाहुकः ।
सज्ज्ञानानन्ददेहश्च सज्ज्ञानानन्दपादवान् ॥
एवम्भूतो महाविष्णुर्यथार्थं जगदीदृशम् ।
अनाद्यनन्तकालीनं ससर्जात्मेच्छया प्रभुः ॥ इति वाराहे ॥८॥</div>


<div class="verse" id="IS_C01_V12" type="mantra" data-doc="IS">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अन्धन्तमः प्रविशन्ति येऽसम्भूतिमुपासते ।</span>
<span class="shloka-line">ततो भूय इव ते तमो य उ सम्भूत्यां रताः ॥ १२ ॥</span>
</div>
</div>
</div>
</div>
<div class="verse-block" id="IS_C01_V09" data-block-id="IS_C01_V09" data-doc="IS" data-chapter="IS_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अन्धन्तमः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासते ।</span><span class="shloka-line">ततो भूय इव ते तमो य उ विद्यायां रताः ॥ ९ ॥</span></span></div>


<div class="verse" id="IS_C01_V13" type="mantra" data-doc="IS">
<div class="verse-block" id="IS_C01_V10" data-block-id="IS_C01_V10" data-doc="IS" data-chapter="IS_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अन्यदेवाहुर्विद्यया अन्यदाहुरविद्यया ।</span><span class="shloka-line">इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद् विचचक्षिरे ॥ १० ॥</span></span></div>
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अन्यदेवाहुः सम्भवादन्यदाहुरसम्भवात् ।</span>
<span class="shloka-line">इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद् विचचक्षिरे ॥ १३ ॥</span>
</div>
</div>
</div>


<div class="verse" id="IS_C01_V14" type="mantra" data-doc="IS">
<div class="verse-block" id="IS_C01_V11" data-block-id="IS_C01_V11" data-doc="IS" data-chapter="IS_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं सह ।</span><span class="shloka-line">अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्ययाऽमृतमश्नुते ॥ ११ ॥</span></span></div>
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">सम्भूतिं च विनाशं यस्तद्वेदोभयं सह ।</span>
<span class="shloka-line">विनाशेन मृत्युं तीर्त्वा सम्भूत्याऽमृतमश्नुते ॥ १४ ॥</span>
</div>
</div>
</div>


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-IS_C01_V14">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-IS_C01_V11" data-block-id="bhashya-IS_C01_V11">
<div class="bhashya" id="IS_C01_V14_B01" data-verse="IS_C01_V14">
<div class="bhashyam-block" id="IS_C01_V11_B01" data-verse="IS_C01_V11" data-block-id="IS_C01_V11_B01">अन्यथोपासका ये तु तमोऽन्धं यान्त्यसंशयम् ।
<p>... एवं सृष्टिकर्तृत्वं नाङ्गीकुर्वन्ति ये हरेः ।</p>
ततोऽधिकमिव व्यक्तं यान्ति तेषामनिन्दकाः ॥
<p>तेऽपि यान्ति तमो घोरं तथा संहारकर्तृताम् ॥</p>
तस्माद्यथास्वरूपं तु नारायणमनामयम् ।
<p>नाङ्गीकुर्वन्ति तेऽप्येवं तस्मात् सर्वगुणात्मकम् ।</p>
अयथार्थस्य निन्दां च ये विदुः सह सज्जनाः ।
<p>सर्वकर्तारमीशेशं सर्वसंहारकारकम् ॥</p>
ते निन्दयाऽयथार्थस्य दुःखाज्ञानादिरूपिणः ॥
<p>यो वेद संहृतिज्ञानाद्देहबन्धाद्विमुच्यते ।</p>
दुःखाज्ञानादिसन्तीर्णाः सुखज्ञानादिरूपिणः ।
<p>सुखज्ञानादिकर्तृत्वज्ञानात् तद्व्यक्तिमाव्रजेत् ॥</p>
यथार्थस्य परिज्ञानात् सुखज्ञानादिरूपताम् ॥
<p>सर्वदोषविनिर्मुक्तं गुणरूपं जनार्दनम् ।</p>
यान्ति ... ॥ ९-११ ॥</div>
<p>जानीयान्न गुणानां च भागहानिं प्रकल्पयेत् ॥</p>
<p>न मुक्तानामपि हरेः साम्यं विष्णोरभिन्नताम् ।</p>
<p>नैव प्रचिन्तयेत् तस्मात् ब्रह्मादेः साम्यमेव वा ॥</p>
<p>मानुषादिविरिञ्चान्तं तारतम्यं विमुक्तिगम् ।</p>
<p>ततो विष्णोः परोत्कर्षं सम्यग्ज्ञात्वा विमुच्यते ॥</p>
<p>इति कौर्मे ॥ १२-१४ ॥</p>
</div>


</div>
</div>
<div class="verse-block" id="IS_C01_V12" data-block-id="IS_C01_V12" data-doc="IS" data-chapter="IS_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अन्धन्तमः प्रविशन्ति येऽसम्भूतिमुपासते ।</span><span class="shloka-line">ततो भूय इव ते तमो य उ सम्भूत्यां रताः ॥ १२ ॥</span></span></div>


<div class="verse" id="IS_C01_V15" type="mantra" data-doc="IS">
<div class="verse-block" id="IS_C01_V13" data-block-id="IS_C01_V13" data-doc="IS" data-chapter="IS_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अन्यदेवाहुः सम्भवादन्यदाहुरसम्भवात् ।</span><span class="shloka-line">इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद् विचचक्षिरे ॥ १३ ॥</span></span></div>
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम् ।</span>
<span class="shloka-line">तत् त्वं पूषन्नपावृणु सत्यधर्माय दृष्टये ॥ १५ ॥</span>
</div>
</div>
</div>


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-IS_C01_V15">
<div class="verse-block" id="IS_C01_V14" data-block-id="IS_C01_V14" data-doc="IS" data-chapter="IS_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सम्भूतिं च विनाशं यस्तद्वेदोभयं सह ।</span><span class="shloka-line">विनाशेन मृत्युं तीर्त्वा सम्भूत्याऽमृतमश्नुते ॥ १४ ॥</span></span></div>
<div class="bhashya" id="IS_C01_V15_B01" data-verse="IS_C01_V15">
<p>पात्रं हिरण्मयं सूर्यमण्डलं समुदाहृतम् ।</p>
<p>विष्णोः सत्यस्य तेनैव सर्वदाऽपिहितं मुखम् ॥ तत्तु पूर्णत्वतः पूषा विष्णुर्दर्शयति स्वयम् । सत्यधर्माय भक्ताय... ॥ १५ ॥</p>
</div>


</div>
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-IS_C01_V14" data-block-id="bhashya-IS_C01_V14">
<div class="bhashyam-block" id="IS_C01_V14_B01" data-verse="IS_C01_V14" data-block-id="IS_C01_V14_B01">... एवं सृष्टिकर्तृत्वं नाङ्गीकुर्वन्ति ये हरेः ।
तेऽपि यान्ति तमो घोरं तथा संहारकर्तृताम् ॥
नाङ्गीकुर्वन्ति तेऽप्येवं तस्मात् सर्वगुणात्मकम् ।
सर्वकर्तारमीशेशं सर्वसंहारकारकम् ॥
यो वेद संहृतिज्ञानाद्देहबन्धाद्विमुच्यते ।
सुखज्ञानादिकर्तृत्वज्ञानात् तद्व्यक्तिमाव्रजेत् ॥
सर्वदोषविनिर्मुक्तं गुणरूपं जनार्दनम् ।
जानीयान्न गुणानां च भागहानिं प्रकल्पयेत् ॥
न मुक्तानामपि हरेः साम्यं विष्णोरभिन्नताम् ।
नैव प्रचिन्तयेत् तस्मात् ब्रह्मादेः साम्यमेव वा ॥
मानुषादिविरिञ्चान्तं तारतम्यं विमुक्तिगम् ।
ततो विष्णोः परोत्कर्षं सम्यग्ज्ञात्वा विमुच्यते ॥
इति कौर्मे ॥ १२-१४ ॥</div>


<div class="verse" id="IS_C01_V16" type="mantra" data-doc="IS">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">पूषन्नेकर्षे यम सूर्य प्राजापत्य व्यूह रश्मीन् ।</span>
<span class="shloka-line">समूह तेजो यत् ते रूपं कल्याणतमं तत् ते पश्यामि ॥ १६ ॥</span>
</div>
</div>
</div>
</div>
<div class="verse-block" id="IS_C01_V15" data-block-id="IS_C01_V15" data-doc="IS" data-chapter="IS_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम् ।</span><span class="shloka-line">तत् त्वं पूषन्नपावृणु सत्यधर्माय दृष्टये ॥ १५ ॥</span></span></div>


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-IS_C01_V16">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-IS_C01_V15" data-block-id="bhashya-IS_C01_V15">
<div class="bhashya" id="IS_C01_V16_B01" data-verse="IS_C01_V16">
<div class="bhashyam-block" id="IS_C01_V15_B01" data-verse="IS_C01_V15" data-block-id="IS_C01_V15_B01">पात्रं हिरण्मयं सूर्यमण्डलं समुदाहृतम् ।
<p>... ... प्रधानज्ञानरूपतः ।</p>
विष्णोः सत्यस्य तेनैव सर्वदाऽपिहितं मुखम् ॥ तत्तु पूर्णत्वतः पूषा विष्णुर्दर्शयति स्वयम् । सत्यधर्माय भक्ताय... ॥ १५ ॥</div>
<p>विष्णुरेकऋषिर्ज्ञेयो यमो नियमनाद्धरिः ॥</p>
<p>सूर्यः स सूरिगम्यत्वात् प्राजापत्यः प्रजापतेः ।</p>
<p>विशेषेणैव गम्यत्वात् ... ॥ १६ ॥</p>
</div>


</div>
</div>
<div class="verse-block" id="IS_C01_V16" data-block-id="IS_C01_V16" data-doc="IS" data-chapter="IS_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पूषन्नेकर्षे यम सूर्य प्राजापत्य व्यूह रश्मीन् ।</span><span class="shloka-line">समूह तेजो यत् ते रूपं कल्याणतमं तत् ते पश्यामि ॥ १६ ॥</span></span></div>


<div class="verse" id="IS_C01_V17" type="mantra" data-doc="IS">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-IS_C01_V16" data-block-id="bhashya-IS_C01_V16">
<div class="verse-text">
<div class="bhashyam-block" id="IS_C01_V16_B01" data-verse="IS_C01_V16" data-block-id="IS_C01_V16_B01">... ... प्रधानज्ञानरूपतः ।
<div class="shloka">
विष्णुरेकऋषिर्ज्ञेयो यमो नियमनाद्धरिः ॥
<span class="shloka-line">योऽसावसौ पुरुषः सोऽहमस्मि ॥ १७ ॥</span>
सूर्यः स सूरिगम्यत्वात् प्राजापत्यः प्रजापतेः ।
</div>
विशेषेणैव गम्यत्वात् ... ॥ १६ ॥</div>
</div>
</div>


<div class="verse" id="IS_C01_V18" type="mantra" data-doc="IS">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">वायुरनिलममृतमथेदं भस्मान्तं शरीरम् ॥ १८ ॥</span>
</div>
</div>
</div>
</div>
<div class="verse-block" id="IS_C01_V17" data-block-id="IS_C01_V17" data-doc="IS" data-chapter="IS_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">योऽसावसौ पुरुषः सोऽहमस्मि ॥ १७ ॥</span></span></div>


<div class="verse" id="IS_C01_V19" type="mantra" data-doc="IS">
<div class="verse-block" id="IS_C01_V18" data-block-id="IS_C01_V18" data-doc="IS" data-chapter="IS_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">वायुरनिलममृतमथेदं भस्मान्तं शरीरम् ॥ १८ ॥</span></span></div>
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">ॐ क्रतो स्मर कृतं स्मर ॐ क्रतो स्मर कृतं स्मर ॥ १९ ॥</span>
</div>
</div>
</div>


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-IS_C01_V19">
<div class="verse-block" id="IS_C01_V19" data-block-id="IS_C01_V19" data-doc="IS" data-chapter="IS_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ॐ क्रतो स्मर कृतं स्मर ॐ क्रतो स्मर कृतं स्मर ॥ १९ ॥</span></span></div>
<div class="bhashya" id="IS_C01_V19_B01" data-verse="IS_C01_V19">
<p>...अहं चासावहेयतः ।</p>
<p>अस्मि नित्यास्तितामानात् सर्वजीवेषु संस्थितः ॥</p>
<p>स्वयं तु सर्वजीवेभ्यो व्यतिरिक्तः परो हरिः ।</p>
<p>स क्रतुर्ज्ञानरूपत्वादग्निरङ्गप्रणेतृतः ॥ इति ब्रह्माण्डे ।</p>
<p>सत्यं ब्रह्म हृदये धारयतीति सत्यधर्मा । एकोऽसौशब्दः प्राणे स्थित इति ॥ यस्मिन्नयं स्थितः सोऽप्यमृतः किमु परः । अः ब्रह्मैव निलयनं यस्य वायोः सोऽनिलम् ।</p>
<p>अतिरोहितविज्ञानाद्वायुरप्यमृतः स्मृतः ।</p>
<p>मुख्यामृतः स्वयं रामः परमात्मा सनातनः ॥</p>
<p>इति रामसंहितायाम् ॥</p>
</div>


<div class="bhashya" id="IS_C01_V19_B02" data-verse="IS_C01_V19">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-IS_C01_V19" data-block-id="bhashya-IS_C01_V19">
<p>भक्तानां स्मरणं विष्णोर्नित्यज्ञप्तिस्वरूपतः ।</p>
<div class="bhashyam-block" id="IS_C01_V19_B01" data-verse="IS_C01_V19" data-block-id="IS_C01_V19_B01">...अहं चासावहेयतः ।
<p>अनुग्रहोन्मुखत्वं तु नैवान्यत् क्वचिदिष्यते ॥</p>
अस्मि नित्यास्तितामानात् सर्वजीवेषु संस्थितः ॥
<p>इति ब्रह्मतर्के ॥ १७-१९ ॥</p>
स्वयं तु सर्वजीवेभ्यो व्यतिरिक्तः परो हरिः ।
</div>
स क्रतुर्ज्ञानरूपत्वादग्निरङ्गप्रणेतृतः ॥ इति ब्रह्माण्डे ।
सत्यं ब्रह्म हृदये धारयतीति सत्यधर्मा । एकोऽसौशब्दः प्राणे स्थित इति ॥ यस्मिन्नयं स्थितः सोऽप्यमृतः किमु परः । अः ब्रह्मैव निलयनं यस्य वायोः सोऽनिलम् ।
अतिरोहितविज्ञानाद्वायुरप्यमृतः स्मृतः ।
मुख्यामृतः स्वयं रामः परमात्मा सनातनः ॥
इति रामसंहितायाम् ॥</div>


</div>
<div class="bhashyam-block" id="IS_C01_V19_B02" data-verse="IS_C01_V19" data-block-id="IS_C01_V19_B02">भक्तानां स्मरणं विष्णोर्नित्यज्ञप्तिस्वरूपतः ।
अनुग्रहोन्मुखत्वं तु नैवान्यत् क्वचिदिष्यते ॥
इति ब्रह्मतर्के ॥ १७-१९ ॥</div>


<div class="verse" id="IS_C01_V20" type="mantra" data-doc="IS">
<div class="verse-text">
<div class="shloka">
<span class="shloka-line">अग्ने नय सुपथा राये अस्मान् विश्वानि देव वयुनानि विद्वान् ।</span>
<span class="shloka-line">युयोध्यस्मज्जुहुराणमेनो भूयिष्ठां ते नम उक्तिं विधेम ॥ २० ॥</span>
</div>
</div>
</div>
</div>
<div class="verse-block" id="IS_C01_V20" data-block-id="IS_C01_V20" data-doc="IS" data-chapter="IS_C01" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अग्ने नय सुपथा राये अस्मान् विश्वानि देव वयुनानि विद्वान् ।</span><span class="shloka-line">युयोध्यस्मज्जुहुराणमेनो भूयिष्ठां ते नम उक्तिं विधेम ॥ २० ॥</span></span></div>


<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितम् ईशावास्योपनिषद्भाष्यं सम्पूर्णम् ॥</div>
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितम् ईशावास्योपनिषद्भाष्यं सम्पूर्णम् ॥</div>


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-IS_C01_V20">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-IS_C01_V20" data-block-id="bhashya-IS_C01_V20">
<div class="bhashya" id="IS_C01_V20_B01" data-verse="IS_C01_V20">
<div class="bhashyam-block" id="IS_C01_V20_B01" data-verse="IS_C01_V20" data-block-id="IS_C01_V20_B01">वयुनं ज्ञानम् । त्वद्दत्तया वयुनयेदमचष्ट विश्वम् इति वचनात् । जुहुराणं अस्मानल्पीकुर्वत् । युयोधि वियोजय ।
<p>वयुनं ज्ञानम् । त्वद्दत्तया वयुनयेदमचष्ट विश्वम् इति वचनात् । जुहुराणं अस्मानल्पीकुर्वत् । युयोधि वियोजय ।</p>
यदस्मान् कुरुतेऽत्यल्पांस्तदेनोऽस्मद्वियोजय ।
<p>यदस्मान् कुरुतेऽत्यल्पांस्तदेनोऽस्मद्वियोजय ।</p>
नय नो मोक्षवित्तायेत्यस्तौद्यज्ञं मनुः स्वराड् ॥ इति स्कान्दे ।
<p>नय नो मोक्षवित्तायेत्यस्तौद्यज्ञं मनुः स्वराड् ॥ इति स्कान्दे ।</p>
युयु वियोगे इति धातुः । भक्तिज्ञानाभ्यां भूयिष्ठां ते नम इत्युक्तिं विधेम ॥
<p>युयु वियोगे इति धातुः । भक्तिज्ञानाभ्यां भूयिष्ठां ते नम इत्युक्तिं विधेम ॥</p>
पूर्णशक्तिचिदानन्दश्रीतेजःस्पष्टमूर्तये ।
<p>पूर्णशक्तिचिदानन्दश्रीतेजःस्पष्टमूर्तये ।</p>
ममाभ्यधिकमित्राय नमो नारायणाय ते ॥</div>
<p>ममाभ्यधिकमित्राय नमो नारायणाय ते ॥</p>
</div>


</div>
</div>


[[Category:Sanskrit Documents]]
[[Category:Sanskrit Documents]]
[[Category:Isha]]
[[Category:Isha]]
Retrieved from "https://dev.anandamakaranda.in/Isha"