Mandu: Difference between revisions
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) |
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) |
||
| (One intermediate revision by the same user not shown) | |||
| Line 14: | Line 14: | ||
| chapter_id = MAN_C01 | | chapter_id = MAN_C01 | ||
| verse_type = mantra | | verse_type = mantra | ||
| verse_line1 = ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वम् । तस्योपव्याख्यानं भूतं भवद् भविष्यदिति ॥ | | verse_line1 = ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वम् । तस्योपव्याख्यानं भूतं भवद् भविष्यदिति ॥ १ ॥ | ||
| | | verse_lines = ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वम् । तस्योपव्याख्यानं भूतं भवद् भविष्यदिति ॥ १ ॥ | ||
| commentary1 = mandu | | commentary1 = mandu | ||
}} | }} | ||
| Line 23: | Line 23: | ||
| verse_id = MAN_C01_V01 | | verse_id = MAN_C01_V01 | ||
| id = MAN_C01_V01_B01 | | id = MAN_C01_V01_B01 | ||
| text = मण्डूकरूपिणा वरुणेन चतूरूपो नारायणः स्तूयते । | | text = मण्डूकरूपिणा वरुणेन चतूरूपो नारायणः स्तूयते(नारायणोऽत्र स्तूयते) । | ||
‘ध्यायन् नारायणं देवं प्रणवेन समाहितः । | |||
मण्डूकरूपी वरुणस्तुष्टाव हरिमव्ययम् ॥’ इति पाद्मे । | |||
‘ओमित्युक्तं तु यद्ब्रह्म तदक्षरमुदाहृतम् । | |||
ओतमत्र जगद्यस्मादों तस्माद् भगवान् हरिः ॥ | |||
तदिदं गुणपूर्त्यैव सर्वमित्येव शब्दितम् । | |||
भाविभूतभवत्कालेष्वेकरूपतया हरिः । | |||
सर्वदा नित्य इत्येषा व्याख्योङ्कारस्य कीर्तिता ॥’ इति बृहत्संहितायाम् । | |||
‘ओमित्याक्रियते यस्मादोङ्कारोऽसावतः परः । | |||
सर्वत्वमिति पूर्णत्वं तन्नान्यस्य हरेः क्वचित् ॥’ इति नैर्गुण्ये । | |||
सर्वमोङ्कार एवेत्यन्यस्य पूर्णत्वनिवारणम् । त्रिकालातीतत्वं च तस्यैव । प्रकृतेरपि त्रिकालातीतत्वं विद्यत इत्यन्यदिति विशेषणम् ॥ १ ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 32: | Line 42: | ||
| chapter_id = MAN_C01 | | chapter_id = MAN_C01 | ||
| verse_type = mantra | | verse_type = mantra | ||
| verse_line1 = सर्वं ह्येतद् ब्रह्म । अयमात्मा ब्रह्म | | verse_line1 = सर्वमोङ्कार एव । यच्चान्यत् त्रिकालातीतं तदप्योङ्कार एव । सर्वं ह्येतद् ब्रह्म । अयमात्मा ब्रह्म ॥ २ ॥ सोयमात्मा चतुष्पात् ॥ | ||
| verse_lines = सर्वमोङ्कार एव । यच्चान्यत् त्रिकालातीतं तदप्योङ्कार एव । सर्वं ह्येतद् ब्रह्म । अयमात्मा ब्रह्म ॥ २ ॥ सोयमात्मा चतुष्पात् ॥ | |||
| commentary1 = mandu | | commentary1 = mandu | ||
}} | }} | ||
| Line 40: | Line 51: | ||
| verse_id = MAN_C01_V02 | | verse_id = MAN_C01_V02 | ||
| id = MAN_C01_V02_B01 | | id = MAN_C01_V02_B01 | ||
| text = | | text = ‘परमं यो महद्ब्रह्म’, ‘तदेव ब्रह्म परमं कवीनाम्’, ‘पूर्णमदः पूर्णमिदम्’ इत्यादिषु प्रसिद्धं च ब्रह्मणः (परिपूर्णत्वमित्याह)पूर्णत्वमित्याह– सर्वं ह्येतद् ब्रह्मेति । श्रीब्रह्मादिसकलदेहेषु स्थित्वाऽऽदानादिकर्ता योऽयं कश्चित् प्रतीयते । जीवानामस्वातन्त्र्यदर्शनात् । सोऽपि स एवेति दर्शयति– अयमात्मा ब्रह्मेति । | ||
‘पूर्णस्तु हरिरेवैको नान्यत् पूर्णं कदाचन । | |||
विना च प्रकृतिं नान्यत् कालातीतं परात्मनः ॥ | |||
कालश्चैव दिशो वेदाः प्रकृत्यात्मान ईरिताः । | |||
अभिमानात्तु जीवानां न कालातीतता भवेत् ॥ | |||
मुक्तानामपि पूर्वत्र कालसम्बन्ध ईरितः । | |||
पूर्णत्वं च सदा विष्णोः प्रसिद्धं सर्ववेदतः ॥ | |||
सोऽयं विष्णू रमाब्रह्मरुद्रानन्तादिगः सदा । | |||
आदानादनकर्तृत्वादात्मा तेषामगोचरः ॥ | |||
इति मण्डूकरूपी सन् ददर्श वरुणः श्रुतिम्(स्वयम्) ॥’ इति हरिवंशेषु ॥ २ ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 50: | Line 70: | ||
| verse_type = mantra | | verse_type = mantra | ||
| verse_line1 = जागरितस्थानो बहिःप्रज्ञः । सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः स्थूलभुग् वैश्वानरः प्रथमः पादः ॥ ३ ॥ | | verse_line1 = जागरितस्थानो बहिःप्रज्ञः । सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः स्थूलभुग् वैश्वानरः प्रथमः पादः ॥ ३ ॥ | ||
| verse_lines = जागरितस्थानो बहिःप्रज्ञः । सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः स्थूलभुग् वैश्वानरः प्रथमः पादः ॥ ३ ॥ | |||
| commentary1 = mandu | | commentary1 = mandu | ||
}} | }} | ||
| Line 57: | Line 78: | ||
| verse_id = MAN_C01_V03 | | verse_id = MAN_C01_V03 | ||
| id = MAN_C01_V03_B01 | | id = MAN_C01_V03_B01 | ||
| text = चतुर्धाऽवस्थितो देहे परमात्मा सनातनः । वैश्वानरो जागरितस्थानगो | | text = चतुर्धाऽवस्थितो देहे परमात्मा सनातनः । | ||
वैश्वानरो जागरितस्थानगो गजवक्त्रकः ॥ | |||
निर्माता बाह्यसंवित्तेर्जीवानां तदगोचरः । | |||
अष्टादशमुखान्यस्य पुमाकाराणि सर्वशः ॥ | |||
मध्यमं तु गजाकारं चतुर्बाहुः परः पुमान् । | |||
पादौ हस्तिकरो हस्ता इति सप्ताङ्ग ईरितः ॥ | |||
स्थूलान् भोगानिन्द्रियैः स शुभान् भुङ्क्ते न चाशुभान् । | |||
विश्वं स्थूलं समुद्दिष्टं सर्वगम्यत्वहेतुतः ॥ | |||
तत्सम्बन्धी नरोऽनाशाद् वैश्वानर उदाहृतः । | |||
विनायकस्तु विश्वस्य ध्यानादैद् गजवक्त्रताम् ॥ | |||
तथैव तैजसध्यानात् त्रिध्यानादिन्द्र इन्द्रताम् । | |||
चतुर्ध्यानाच्च रुद्रत्वं रुद्र आप जनार्दनात् ॥ | |||
एवम्भूतगुणो विष्णुश्चतुरात्मा परात्परः ॥’ इति महायोगे ॥ ३ ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 66: | Line 99: | ||
| chapter_id = MAN_C01 | | chapter_id = MAN_C01 | ||
| verse_type = mantra | | verse_type = mantra | ||
| verse_line1 = स्वप्नस्थानोऽन्तप्रज्ञः । | | verse_line1 = स्वप्नस्थानोऽन्तप्रज्ञः । सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः प्रविविक्तभुक् तैजसो द्वितीयः पादः ॥ ४ ॥ | ||
| verse_lines = स्वप्नस्थानोऽन्तप्रज्ञः । सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः प्रविविक्तभुक् तैजसो द्वितीयः पादः ॥ ४ ॥ | |||
| commentary1 = mandu | | commentary1 = mandu | ||
}} | }} | ||
| Line 74: | Line 108: | ||
| verse_id = MAN_C01_V04 | | verse_id = MAN_C01_V04 | ||
| id = MAN_C01_V04_B01 | | id = MAN_C01_V04_B01 | ||
| text = | | text = ‘जाग्रद्दर्शनसंस्काररूपत्वात् स्वप्नगं तु यत् । | ||
प्रविविक्तं तु तज्ज्ञानकारणोऽन्तर्ज्ञ उच्यते ॥’ इति वाराहे ॥४॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 83: | Line 118: | ||
| chapter_id = MAN_C01 | | chapter_id = MAN_C01 | ||
| verse_type = mantra | | verse_type = mantra | ||
| verse_line1 = यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वप्नं पश्यति तत् सुषुप्तम् । | | verse_line1 = यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वप्नं पश्यति तत् सुषुप्तम् । सुषुप्तस्थान एकीभूतः प्रज्ञानघन एवानन्दमयो ह्यानन्दभुक् चेतोमुखः प्राज्ञस्तृतीयः पादः ॥ ५ ॥ | ||
| | | verse_lines = यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वप्नं पश्यति तत् सुषुप्तम् । सुषुप्तस्थान एकीभूतः प्रज्ञानघन एवानन्दमयो ह्यानन्दभुक् चेतोमुखः प्राज्ञस्तृतीयः पादः ॥ ५ ॥ | ||
| commentary1 = mandu | | commentary1 = mandu | ||
}} | }} | ||
| Line 92: | Line 127: | ||
| verse_id = MAN_C01_V05 | | verse_id = MAN_C01_V05 | ||
| id = MAN_C01_V05_B01 | | id = MAN_C01_V05_B01 | ||
| text = | | text = ‘सुषुप्तं तु तमो ज्ञेयं हरिं प्राप्य तदावृतः । | ||
न कामयेन्नैव पश्येज्जीवः स्वात्मतमो विना ॥ | |||
कालं च तस्य स्थानस्य पतिः प्राज्ञो हरिः स्वयम् । | |||
चित्तस्थो दर्शयेद् यस्मात् तैजसः स्वप्नकृद्धरिः ॥ | |||
न बाह्यं ज्ञापयेद्यस्माद् प्राज्ञस्तेन जनार्दनः । | |||
एकीभावं व्रजेतां च तेन विश्वश्च तैजसः ॥ | |||
एकीभूतस्त्वतः(एकीभूतस्तदा) प्राज्ञो घनो जीवस्तमोवृतः । | |||
तन्मात्रस्य सकालस्य घनप्रज्ञः प्रदर्शनात् ॥’ इति प्रकाशिकायाम् । | |||
आनन्दमयः पूर्णानन्दः । चेतोमुखः ज्ञानस्वरूपमुखः । प्रज्ञानघन इति विपरीतसमासः । घनप्रज्ञ इति वक्ष्यमाणत्वात् । विषयभोगं विनाऽऽनन्दमात्रभुक्त्वादानन्दभुगिति विशेषः । आनन्दमयचेतोमुखत्वसर्वज्ञत्वसर्वेश्वरत्वादिचतुष्टयेऽपि समम् (आनन्दमयचेतोमुखसर्वज्ञत्वसर्वेश्वरादिचतुष्टयेऽपि समः) । अन्यत्रातिदेशार्थमेकत्रानन्दमयत्वं चेतोमुखत्वं चोक्तम् ॥ ५ ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 101: | Line 144: | ||
| chapter_id = MAN_C01 | | chapter_id = MAN_C01 | ||
| verse_type = mantra | | verse_type = mantra | ||
| verse_line1 = एष | | verse_line1 = एष सर्वेश्वर एष सर्वज्ञः एषोऽन्तर्यामी । | ||
| verse_lines = एष सर्वेश्वर एष सर्वज्ञः एषोऽन्तर्यामी ।;एष योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानाम् ॥ ६ ॥ | |||
| verse_line2 = एष योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानाम् ॥ ६ ॥ | | verse_line2 = एष योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानाम् ॥ ६ ॥ | ||
| commentary1 = mandu | | commentary1 = mandu | ||
| Line 110: | Line 154: | ||
| verse_id = MAN_C01_V06 | | verse_id = MAN_C01_V06 | ||
| id = MAN_C01_V06_B01 | | id = MAN_C01_V06_B01 | ||
| text = एष चतूरूप आत्मा सर्वज्ञत्वसर्वेश्वरत्वादिलक्षणः ॥ | | text = एष चतूरूप आत्मा सर्वज्ञत्वसर्वेश्वरत्वादिलक्षणः ॥ | ||
‘परमात्मा चतूरूपः सर्वप्राणिशरीरगः । | |||
विश्वश्च तैजसः प्राज्ञस्तुरीयश्चेति कथ्यते ॥ | |||
तानि रूपाणि सर्वाणि पूर्णानन्दमयानि तु । | |||
चेतोमुखानि सर्वाणि पूर्णज्ञानस्वरूपतः ॥ | |||
मुखशब्दस्तु सर्वस्य देहस्याप्युपलक्षणः । | |||
तथाऽपि मुखशब्दोऽयं पूर्णत्वं सूचयेद् विभोः ॥ | |||
ज्ञानस्य मुख्यवाचित्वान्मुखवाच्यपि सन् स्वतः ॥’ इति मार्कण्डेये ॥ | |||
पूर्णानन्दस्वरूपस्य क्रीडा भोगो न चान्यथा । | |||
यथाऽऽदित्यस्य दीपेन न विशेषोऽस्ति कश्चन ॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ ६ ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 120: | Line 173: | ||
| verse_type = mantra | | verse_type = mantra | ||
| verse_line1 = अत्रैते श्लोका भवन्ति । | | verse_line1 = अत्रैते श्लोका भवन्ति । | ||
| verse_lines = अत्रैते श्लोका भवन्ति ।;बहिःप्रज्ञो विभुर्विश्वो ह्यन्तःप्रज्ञस्तु तैजसः ।;घनप्रज्ञस्तथा प्राज्ञ एक एव त्रिधा स्मृतः ॥ ७ ॥ | |||
| verse_line2 = बहिःप्रज्ञो विभुर्विश्वो ह्यन्तःप्रज्ञस्तु तैजसः । | | verse_line2 = बहिःप्रज्ञो विभुर्विश्वो ह्यन्तःप्रज्ञस्तु तैजसः । | ||
| commentary1 = mandu | | commentary1 = mandu | ||
| Line 128: | Line 182: | ||
| verse_id = MAN_C01_V07 | | verse_id = MAN_C01_V07 | ||
| id = MAN_C01_V07_B01 | | id = MAN_C01_V07_B01 | ||
| text = | | text = ‘प्रमाणस्य प्रमाणं च बलवद् विद्यते मुने । | ||
ब्रह्मदृष्टान् यतो मन्त्रान् प्रमाणं सलिलेश्वरः ॥ | |||
अत्र श्लोका भवन्तीति चकारैव पृथक् पृथक् ॥’ इति गारुडे । | |||
खण्डचतुष्टयेऽपि(खण्डचतुष्टये) पृथक् पृथक् ॥ ७ ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 138: | Line 195: | ||
| verse_type = mantra | | verse_type = mantra | ||
| verse_line1 = दक्षिणाक्षिमुखे विश्वो मनस्यन्तस्तु तैजसः । | | verse_line1 = दक्षिणाक्षिमुखे विश्वो मनस्यन्तस्तु तैजसः । | ||
| verse_lines = दक्षिणाक्षिमुखे विश्वो मनस्यन्तस्तु तैजसः ।;आकाशे च हृदि प्राज्ञस्त्रिधा देहे व्यवस्थितः ॥ ८ ॥ | |||
| verse_line2 = आकाशे च हृदि प्राज्ञस्त्रिधा देहे व्यवस्थितः ॥ ८ ॥ | | verse_line2 = आकाशे च हृदि प्राज्ञस्त्रिधा देहे व्यवस्थितः ॥ ८ ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 146: | Line 204: | ||
| chapter_id = MAN_C01 | | chapter_id = MAN_C01 | ||
| verse_type = mantra | | verse_type = mantra | ||
| verse_line1 = विश्वो हि | | verse_line1 = विश्वो हि स्थूलभुङ् नित्यं तैजसः प्रविविक्तभुक् । | ||
| verse_lines = विश्वो हि स्थूलभुङ् नित्यं तैजसः प्रविविक्तभुक् ।;आनन्दभुक् तथा प्राज्ञस्त्रिधा भोगं निबोधत ॥ ९ ॥ | |||
| verse_line2 = आनन्दभुक् तथा प्राज्ञस्त्रिधा भोगं निबोधत ॥ ९ ॥ | | verse_line2 = आनन्दभुक् तथा प्राज्ञस्त्रिधा भोगं निबोधत ॥ ९ ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 156: | Line 215: | ||
| verse_type = mantra | | verse_type = mantra | ||
| verse_line1 = स्थूलं तर्पयते विश्वं प्रविविक्तं तु तैजसम् । | | verse_line1 = स्थूलं तर्पयते विश्वं प्रविविक्तं तु तैजसम् । | ||
| verse_lines = स्थूलं तर्पयते विश्वं प्रविविक्तं तु तैजसम् ।;आनन्दं च तथा प्राज्ञं त्रिधा तृप्तिं विजानथ ॥ १० ॥ | |||
| verse_line2 = आनन्दं च तथा प्राज्ञं त्रिधा तृप्तिं विजानथ ॥ १० ॥ | | verse_line2 = आनन्दं च तथा प्राज्ञं त्रिधा तृप्तिं विजानथ ॥ १० ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 165: | Line 225: | ||
| verse_type = mantra | | verse_type = mantra | ||
| verse_line1 = त्रिषु धामसु यद् भोज्यं भोक्ता यश्च प्रकीर्तितः । | | verse_line1 = त्रिषु धामसु यद् भोज्यं भोक्ता यश्च प्रकीर्तितः । | ||
| verse_lines = त्रिषु धामसु यद् भोज्यं भोक्ता यश्च प्रकीर्तितः ।;वेदैतदुभयं यस्तु स भुञ्जानो न लिप्यते ॥ ११ ॥ | |||
| verse_line2 = वेदैतदुभयं यस्तु स भुञ्जानो न लिप्यते ॥ ११ ॥ | | verse_line2 = वेदैतदुभयं यस्तु स भुञ्जानो न लिप्यते ॥ ११ ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 173: | Line 234: | ||
| chapter_id = MAN_C01 | | chapter_id = MAN_C01 | ||
| verse_type = mantra | | verse_type = mantra | ||
| verse_line1 = प्रभवः सर्वभावानां सतामिति विनिश्चयः | | verse_line1 = प्रभवः सर्वभावानां सतामिति विनिश्चयः । | ||
| verse_lines = प्रभवः सर्वभावानां सतामिति विनिश्चयः ।;सर्वं जनयति प्राणश्चेतोंऽशून् पुरुषः पृथक् ॥ १२ ॥ | |||
| verse_line2 = सर्वं जनयति प्राणश्चेतोंऽशून् पुरुषः पृथक् ॥ १२ ॥ | |||
| commentary1 = mandu | | commentary1 = mandu | ||
}} | }} | ||
| Line 181: | Line 244: | ||
| verse_id = MAN_C01_V12 | | verse_id = MAN_C01_V12 | ||
| id = MAN_C01_V12_B01 | | id = MAN_C01_V12_B01 | ||
| text = | | text = ‘प्रभवः सर्वभावानां विष्णुरेव न संशयः । | ||
इत्थं सतां निश्चयः स्यादन्यथा त्वसतां भवेत् ॥ | |||
सर्वस्य हि प्रणेतृत्वात् प्राणो नारायणः परः’ ॥ १२ ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 191: | Line 256: | ||
| verse_type = mantra | | verse_type = mantra | ||
| verse_line1 = विभूतिं प्रसवं त्वन्ये मन्यन्ते सृष्टिचिन्तकाः । | | verse_line1 = विभूतिं प्रसवं त्वन्ये मन्यन्ते सृष्टिचिन्तकाः । | ||
| verse_lines = विभूतिं प्रसवं त्वन्ये मन्यन्ते सृष्टिचिन्तकाः ।;स्वप्नमायासरूपेति सृष्टिरन्यैर्विकल्पिता ॥ १३ ॥ | |||
| verse_line2 = स्वप्नमायासरूपेति सृष्टिरन्यैर्विकल्पिता ॥ १३ ॥ | | verse_line2 = स्वप्नमायासरूपेति सृष्टिरन्यैर्विकल्पिता ॥ १३ ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 200: | Line 266: | ||
| verse_type = mantra | | verse_type = mantra | ||
| verse_line1 = इच्छामात्रं प्रभोः सृष्टिरिति सृष्टौ विनिश्चिताः । | | verse_line1 = इच्छामात्रं प्रभोः सृष्टिरिति सृष्टौ विनिश्चिताः । | ||
| verse_lines = इच्छामात्रं प्रभोः सृष्टिरिति सृष्टौ विनिश्चिताः ।;कालात् प्रसूतिं भूतानां मन्यन्ते कालचिन्तकाः ॥ १४ ॥ | |||
| verse_line2 = कालात् प्रसूतिं भूतानां मन्यन्ते कालचिन्तकाः ॥ १४ ॥ | | verse_line2 = कालात् प्रसूतिं भूतानां मन्यन्ते कालचिन्तकाः ॥ १४ ॥ | ||
| commentary1 = mandu | | commentary1 = mandu | ||
| Line 208: | Line 275: | ||
| verse_id = MAN_C01_V14 | | verse_id = MAN_C01_V14 | ||
| id = MAN_C01_V14_B01 | | id = MAN_C01_V14_B01 | ||
| text = | | text = ‘तां सृष्टिं बहुधा प्राहुर्ज्ञानिनोऽज्ञानिनस्तथा । | ||
विष्णुर्विकृतिमायाति महदादिस्वरूपिणीम् ॥ | |||
तत्तद्विविधभूतिस्तु सृष्टिः प्रोक्ता ह्यपण्डितैः । | |||
स्वप्नमायास्वरूपां(स्वप्नमायासरूपां) च केचिदज्ञा जना विदुः ॥ | |||
अविकारस्य चिन्मात्रस्वेच्छयैवाखिलं जगत् । | |||
उत्पद्यत इति प्राज्ञाः प्राहुर्ब्रह्मादयोऽखिलाः ॥ | |||
पूर्णशक्तेः कुतो माया सार्वज्ञात् स्वप्नवत् कुतः । | |||
सर्वदोषव्यतीतस्य विकारः कुत इष्यते ॥ | |||
तस्मादेवाविकारस्य विष्णोरिच्छावशादिदम् । | |||
यथार्थमेव सम्भूतमिति वेदवचोऽखिलम् ॥ | |||
केचित् कालत एवैतां सृष्टिमाहुरकोविदाः । | |||
केचिद्रुद्राद् ब्रह्मणश्च प्रधानादिति चापरे ॥ | |||
विमूढाः सर्व एवैते यतो नारायणः परः । | |||
सर्वकर्ता सर्वशक्तिरेक एव न चापरः(एक एव च नापरः) ॥ | |||
प्रधानकालब्रह्मेशमुखाः सर्वेऽपि तद्वशाः । | |||
}} | }} | ||
| Line 218: | Line 299: | ||
| verse_type = mantra | | verse_type = mantra | ||
| verse_line1 = भोगार्थं सृष्टिरित्यन्ये क्रीडार्थमिति चापरे । | | verse_line1 = भोगार्थं सृष्टिरित्यन्ये क्रीडार्थमिति चापरे । | ||
| verse_lines = भोगार्थं सृष्टिरित्यन्ये क्रीडार्थमिति चापरे ।;देवस्यैषः स्वभावोऽयमाप्तकामस्य का स्पृहेति ॥ १५ ॥ | |||
| verse_line2 = देवस्यैषः स्वभावोऽयमाप्तकामस्य का स्पृहेति ॥ १५ ॥ | | verse_line2 = देवस्यैषः स्वभावोऽयमाप्तकामस्य का स्पृहेति ॥ १५ ॥ | ||
| commentary1 = mandu | | commentary1 = mandu | ||
}} | }} | ||
<div class="gr-author-note">इति प्रथमखण्डः ॥</div> | <div class="gr-author-note">॥ इति प्रथमखण्डः ॥</div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V15" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V15"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V15" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V15"> | ||
| Line 228: | Line 310: | ||
| verse_id = MAN_C01_V15 | | verse_id = MAN_C01_V15 | ||
| id = MAN_C01_V15_B01 | | id = MAN_C01_V15_B01 | ||
| text = तस्यापि विष्णोः सृष्टिं तु केचिदाहुरनैपुणाः ॥ अतृप्तस्यैव भोगार्थं क्रीडार्थं तु विपश्चितः । सा च क्रीडा स्वभावोऽस्य कुतोऽतृप्त्या स्पृहा विभोः | | text = तस्यापि विष्णोः सृष्टिं तु केचिदाहुरनैपुणाः ॥ | ||
अतृप्तस्यैव भोगार्थं क्रीडार्थं तु विपश्चितः । | |||
सा च क्रीडा स्वभावोऽस्य कुतोऽतृप्त्या स्पृहा विभोः ॥’ इति हरिवंशेषु ॥ | |||
}} | }} | ||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-author-note">॥ इति प्रथमखण्डः ॥</div> | |||
<span id="gr-C2" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="द्वितीयखण्डः"></span> | <span id="gr-C2" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="द्वितीयखण्डः"></span> | ||
== द्वितीयखण्डः == | == द्वितीयखण्डः == | ||
| Line 239: | Line 325: | ||
| chapter_id = MAN_C02 | | chapter_id = MAN_C02 | ||
| verse_type = mantra | | verse_type = mantra | ||
| verse_line1 = नान्तःप्रज्ञं न बहिःप्रज्ञं | | verse_line1 = नान्तःप्रज्ञं न बहिःप्रज्ञं नोभयतःप्रज्ञं न प्रज्ञानघनं नप्रज्ञं नाप्रज्ञमदृष्टं अव्यवहार्यं अलक्षणं अचिन्त्यं अव्यपदेश्यं ऐकात्म्यप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शिवमद्वैतं चतुर्थं मन्यन्ते । स आत्मा स विज्ञेयः ॥ १ ॥ | ||
| verse_lines = नान्तःप्रज्ञं न बहिःप्रज्ञं नोभयतःप्रज्ञं न प्रज्ञानघनं नप्रज्ञं नाप्रज्ञमदृष्टं अव्यवहार्यं अलक्षणं अचिन्त्यं अव्यपदेश्यं ऐकात्म्यप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शिवमद्वैतं चतुर्थं मन्यन्ते । स आत्मा स विज्ञेयः ॥ १ ॥ | |||
| commentary1 = mandu | | commentary1 = mandu | ||
}} | }} | ||
| Line 247: | Line 334: | ||
| verse_id = MAN_C02_V01 | | verse_id = MAN_C02_V01 | ||
| id = MAN_C02_V01_B01 | | id = MAN_C02_V01_B01 | ||
| text = | | text = ‘विष्णुस्तुरीयरूपेण द्वादशान्ते व्यवस्थितः । | ||
मुक्तानां प्राप्यरूपोऽसौ व्यवहारे न दृश्यते ॥ | |||
सम्यक् समाहितानां तु प्राप्तानां षोडशीं कलाम् । | |||
अपरोक्षदृशां क्वापि तुरीयं दृश्यते पदम् ॥ | |||
अन्तर्बहिश्च सौप्तं च समाधिज्ञानमेव च । | |||
बहिः शब्दादिकं जानन् पश्यन् स्वप्नं तथैव च ॥ | |||
यदा भवति साऽवस्था ह्युभयज्ञानशब्दिता । | |||
एतत्सर्वं तुरीयेण रूपेण न करोत्यजः ॥ | |||
सर्वज्ञानप्रदश्चापि मुक्तस्यैव तुरीयकः ॥’ इति ब्रह्माण्डे । | |||
‘अमुक्तस्य त्वदृश्यत्वात् षोडशीं वा कलामृते । | |||
तुरीयोऽदृष्ट इत्युक्तो ग्रहणादेरगोचरः ॥ | |||
विना मुक्तिं यतस्तेना(ततस्तेना)व्यवहार्य इतीरितः । | |||
जाग्रदादिप्रवृत्तिस्तु लक्षणं ह्यनुमापकम् ॥ | |||
अलक्षणस्तद्राहित्यादचिन्त्यस्तत एव च । | |||
तत एव ह्यनिर्देश्यश्चिदानन्दैकलक्षणः ॥ | |||
मुक्तस्य सर्वव्यापारहेतुरेव तुरीयकः । | |||
एकः प्रधान उद्दिष्ट आत्मा पूर्णत्वतः श्रुतः ॥ | |||
तदेवास्य स्वरूपं यदैकात्म्यं तेन कीर्तितः । | |||
प्रत्ययो ज्ञानरूपत्वात् सार आनन्दरूपतः ॥ | |||
प्रपञ्चो विस्तृतेर्विष्णुः शम आनन्दरूपतः । | |||
उत्कृष्टानन्दरूपत्वादुपशब्दः प्रकीर्तितः ॥ | |||
प्रपञ्चं देहबन्धाख्यं तुरीयः शमयेद्यतः । | |||
प्रपञ्चोपशमस्तेनाप्युक्तः स भगवान् प्रभुः ॥ | |||
निर्दुःखसुखरूपत्वाच्छिवशब्दः श्रुतौ श्रुतः । | |||
अन्यथाप्रत्ययो द्वैतं शमयेत् तं यतो हरिः ॥ | |||
अद्वैतस्तेन चोद्दिष्टस्तुरीयः पुरुषोत्तमः ॥’ इति माहात्म्ये ॥ | |||
‘अपेक्ष्य वस्तुयाथार्थ्यं द्वित्वमन्यस्वरूपता । | |||
इण् गताविति धातोश्च तज्ज्ञानं द्वैतमुच्यते ॥’ इति सङ्कल्पे । | |||
‘स आत्मा स विज्ञेयः’ इति सोऽयमात्मा चतुष्पादिति चतुर्धा विभक्त उच्यते उपसंहारार्थम् । ‘सोऽयमात्माऽध्यक्षरम्’ इति पृथगारम्भात् । | |||
‘विश्वादिरूपो यस्त्वात्मा स विज्ञेयो मुमुक्षुभिः । | |||
निर्विशेषोऽपि भगवांश्चतुर्धा समुदीरितः ॥’ इति प्रत्यये । | |||
}} | }} | ||
| Line 257: | Line 374: | ||
| verse_type = mantra | | verse_type = mantra | ||
| verse_line1 = अत्रैते श्लोकाः भवन्ति । | | verse_line1 = अत्रैते श्लोकाः भवन्ति । | ||
| verse_lines = अत्रैते श्लोकाः भवन्ति ।;निवृत्तेः सर्वदुःखानामीशानः प्रभुरव्ययः ।;अद्वैतः सर्वभावानां देवस्तुर्यो विभुः स्मृतः ॥ २ ॥ | |||
| verse_line2 = निवृत्तेः सर्वदुःखानामीशानः प्रभुरव्ययः । | | verse_line2 = निवृत्तेः सर्वदुःखानामीशानः प्रभुरव्ययः । | ||
| commentary1 = mandu | | commentary1 = mandu | ||
| Line 265: | Line 383: | ||
| verse_id = MAN_C02_V02 | | verse_id = MAN_C02_V02 | ||
| id = MAN_C02_V02_B01 | | id = MAN_C02_V02_B01 | ||
| text = सर्वदुःखानां निवृत्तेः कारणभूतस्तुरीयो देवः । हरिस्तुरीयरूपेण मोक्षदः सम्प्रकीर्तितः । | | text = सर्वदुःखानां निवृत्तेः कारणभूतस्तुरीयो देवः । | ||
हरिस्तुरीयरूपेण मोक्षदः सम्प्रकीर्तितः । | |||
‘देवः स सर्वजीवानां गम्यत्वात् समुदीरितः । | |||
भावा जीवाः समुद्दिष्टा भवन्त्येते यतो विभोः ॥ | |||
ईशानामपि मुक्तानां ईशानः सोऽननाच्छ्रतः ॥’ इति प्रत्याहारे । | |||
}} | }} | ||
| Line 275: | Line 397: | ||
| verse_type = mantra | | verse_type = mantra | ||
| verse_line1 = कार्यकारणबद्धौ ताविष्येते विश्वतैजसौ । | | verse_line1 = कार्यकारणबद्धौ ताविष्येते विश्वतैजसौ । | ||
| verse_lines = कार्यकारणबद्धौ ताविष्येते विश्वतैजसौ ।;प्राज्ञः कारणबद्धस्तु द्वौ तु तुर्ये न सिद्ध्यतः ॥ ३ ॥ | |||
| verse_line2 = प्राज्ञः कारणबद्धस्तु द्वौ तु तुर्ये न सिद्ध्यतः ॥ ३ ॥ | | verse_line2 = प्राज्ञः कारणबद्धस्तु द्वौ तु तुर्ये न सिद्ध्यतः ॥ ३ ॥ | ||
| commentary1 = mandu | | commentary1 = mandu | ||
| Line 283: | Line 406: | ||
| verse_id = MAN_C02_V03 | | verse_id = MAN_C02_V03 | ||
| id = MAN_C02_V03_B01 | | id = MAN_C02_V03_B01 | ||
| text = | | text = ‘कार्यकारणबन्धस्य तदधीनत्वतो विभुः । | ||
विश्वादिरूपो भगवान् बद्ध इत्युच्यते श्रुतौ । | |||
कुतो बन्धः परस्यास्य बन्धेशस्य चिदात्मनः ॥’ इति च । | |||
‘स बद्धः स दुःखी स बन्धयति स दुःखयतीति । स जीवः स प्रकृतिः स जीवयति स प्रकरोतीति । सोऽवरः सोऽनित्यः सोऽवरयति सोऽनित्ययति’ इति कौषारवश्रुतिः । | |||
‘विष्णोर्गुणोक्तिपरता मम नित्यं सुरेश्वराः । | |||
तदर्थमन्यद्वचनमतस्तस्य विरोधि यत् ॥ | |||
तन्ममार्थो न हि क्वापि साऽहं तत्सरणात् सदा । | |||
सरस्वतीति सम्प्रोक्ता तस्माज्ज्ञेया गुणा हरेः ॥’ इति महोपनिषदि ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 292: | Line 422: | ||
| chapter_id = MAN_C02 | | chapter_id = MAN_C02 | ||
| verse_type = mantra | | verse_type = mantra | ||
| verse_line1 = | | verse_line1 = नाऽऽत्मानं न परांश्चैव न सत्यं नापि चानृतम् । | ||
| verse_lines = नाऽऽत्मानं न परांश्चैव न सत्यं नापि चानृतम् ।;प्राज्ञः किञ्चन संवेत्ति तुर्यं तत् सर्वदृक् सदा ॥ ४ ॥ | |||
| verse_line2 = प्राज्ञः किञ्चन संवेत्ति तुर्यं तत् सर्वदृक् सदा ॥ ४ ॥ | | verse_line2 = प्राज्ञः किञ्चन संवेत्ति तुर्यं तत् सर्वदृक् सदा ॥ ४ ॥ | ||
| commentary1 = mandu | | commentary1 = mandu | ||
| Line 301: | Line 432: | ||
| verse_id = MAN_C02_V04 | | verse_id = MAN_C02_V04 | ||
| id = MAN_C02_V04_B01 | | id = MAN_C02_V04_B01 | ||
| text = | | text = ‘नात्मानं न परांश्चैव न सत्यं नापि चानृतम्(त सात्यं चापि नानत्वम्) । | ||
प्राज्ञः संवेदयेत् किञ्चिज्जीवकालतमो विना ॥ | |||
सुप्त्यवस्थां सुखं चापि(वाऽपि) विना नान्यत् प्रदर्शयेत् । | |||
सर्वं तु दर्शयेन्मुक्तौ तुरीयः परमेश्वरः ॥’ इति प्रत्यये । | |||
‘स्वतन्त्रे कर्तृशब्दः स्यात् प्राज्ञस्यावेदनं यथा । | |||
सर्वप्रदर्शके चैव तुरीये सर्वदर्शनम् ॥’ इति ब्रह्मतर्के । | |||
}} | }} | ||
| Line 310: | Line 446: | ||
| chapter_id = MAN_C02 | | chapter_id = MAN_C02 | ||
| verse_type = mantra | | verse_type = mantra | ||
| verse_line1 = द्वैतस्याग्रहणं तुल्यमुभयोः प्राज्ञतुर्ययोः | | verse_line1 = द्वैतस्याग्रहणं तुल्यमुभयोः प्राज्ञतुर्ययोः । | ||
| verse_lines = द्वैतस्याग्रहणं तुल्यमुभयोः प्राज्ञतुर्ययोः ।;बीजनिद्रायुतः प्राज्ञः सा च तुर्ये न विद्यते ॥ ५ ॥ | |||
| verse_line2 = बीजनिद्रायुतः प्राज्ञः सा च तुर्ये न विद्यते ॥ ५ ॥ | |||
| commentary1 = mandu | | commentary1 = mandu | ||
}} | }} | ||
| Line 318: | Line 456: | ||
| verse_id = MAN_C02_V05 | | verse_id = MAN_C02_V05 | ||
| id = MAN_C02_V05_B01 | | id = MAN_C02_V05_B01 | ||
| text = | | text = ‘निद्रायुतास्तु विश्वाद्यास्तदधीना यतो हि सा । | ||
यथा भृत्ययुतः स्वामी न ह्यज्ञानं परात्मनः ॥’ इति च । | |||
‘अभेदमपि तद्ब्रह्म बहुरूपं विशेषतः । | |||
करोति न करोतीति व्यवहार्यं स्वशक्तितः ॥’ इति च । | |||
न संवेदयतीत्यस्वीकारे ‘तुर्यं तत्सर्वदृक् सदा’ ‘द्वैतस्याग्रहणं तुल्यमुभयोः प्राज्ञतुर्ययोः’ इति च विरुद्धम् । द्वैतग्रहणाकारणत्वं तुल्यमित्यर्थः । | |||
‘द्वैतं न ग्राहयेत् तुर्यो न च प्राज्ञः कथञ्चन । | |||
द्वैतग्रहणबीजं तु निद्रा प्राज्ञं समाश्रिता ॥’ इति प्रकटश्रुतिः । | |||
}} | }} | ||
| Line 328: | Line 472: | ||
| verse_type = mantra | | verse_type = mantra | ||
| verse_line1 = स्वप्ननिद्रायुतावाद्यौ प्राज्ञस्त्वस्वप्ननिद्रया । | | verse_line1 = स्वप्ननिद्रायुतावाद्यौ प्राज्ञस्त्वस्वप्ननिद्रया । | ||
| verse_lines = स्वप्ननिद्रायुतावाद्यौ प्राज्ञस्त्वस्वप्ननिद्रया ।;न निद्रां नैव च स्वप्नं तुर्ये पश्यन्ति निश्चिताः ॥ ६ ॥ | |||
| verse_line2 = न निद्रां नैव च स्वप्नं तुर्ये पश्यन्ति निश्चिताः ॥ ६ ॥ | | verse_line2 = न निद्रां नैव च स्वप्नं तुर्ये पश्यन्ति निश्चिताः ॥ ६ ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 337: | Line 482: | ||
| verse_type = mantra | | verse_type = mantra | ||
| verse_line1 = अन्यथागृह्णतः स्वप्नो निद्रा तत्त्वमजानतः । | | verse_line1 = अन्यथागृह्णतः स्वप्नो निद्रा तत्त्वमजानतः । | ||
| verse_lines = अन्यथागृह्णतः स्वप्नो निद्रा तत्त्वमजानतः ।;विपर्यासे तयोः क्षीणे तुरीयं पदमश्नुते ॥ ७ ॥ | |||
| verse_line2 = विपर्यासे तयोः क्षीणे तुरीयं पदमश्नुते ॥ ७ ॥ | | verse_line2 = विपर्यासे तयोः क्षीणे तुरीयं पदमश्नुते ॥ ७ ॥ | ||
| commentary1 = mandu | | commentary1 = mandu | ||
| Line 355: | Line 501: | ||
| verse_type = mantra | | verse_type = mantra | ||
| verse_line1 = अनादिमायया सुप्तो यदा जीवः प्रबुद्ध्यते । | | verse_line1 = अनादिमायया सुप्तो यदा जीवः प्रबुद्ध्यते । | ||
| verse_lines = अनादिमायया सुप्तो यदा जीवः प्रबुद्ध्यते ।;अजमनिद्रमस्वप्नमद्वैतं बुद्ध्यते तदा ॥ ८ ॥ | |||
| verse_line2 = अजमनिद्रमस्वप्नमद्वैतं बुद्ध्यते तदा ॥ ८ ॥ | | verse_line2 = अजमनिद्रमस्वप्नमद्वैतं बुद्ध्यते तदा ॥ ८ ॥ | ||
| commentary1 = mandu | | commentary1 = mandu | ||
| Line 363: | Line 510: | ||
| verse_id = MAN_C02_V08 | | verse_id = MAN_C02_V08 | ||
| id = MAN_C02_V08_B01 | | id = MAN_C02_V08_B01 | ||
| text = | | text = ‘अनादिमायया विष्णोरिच्छया स्वापितो यदा । | ||
तया प्रबोधमायाति तदा विष्णुं प्रपश्यति ॥’ इति प्रकाशिकायाम् ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 373: | Line 521: | ||
| verse_type = mantra | | verse_type = mantra | ||
| verse_line1 = प्रपञ्चो यदि विद्येत निवर्तेत न संशयः । | | verse_line1 = प्रपञ्चो यदि विद्येत निवर्तेत न संशयः । | ||
| verse_lines = प्रपञ्चो यदि विद्येत निवर्तेत न संशयः ।;मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः ॥ ९ ॥ | |||
| verse_line2 = मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः ॥ ९ ॥ | | verse_line2 = मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः ॥ ९ ॥ | ||
| commentary1 = mandu | | commentary1 = mandu | ||
| Line 381: | Line 530: | ||
| verse_id = MAN_C02_V09 | | verse_id = MAN_C02_V09 | ||
| id = MAN_C02_V09_B01 | | id = MAN_C02_V09_B01 | ||
| text = | | text = ‘तन्वा स्वस्वामिसम्बन्धः प्रपञ्चोऽस्य शरीरिणः । | ||
वस्तुतोऽसौ न चैवास्ति परमस्य वशे यतः ॥ | |||
तन्वादिकस्तथाऽप्येष ह्यभिमानात् प्रदृश्यते । | |||
अतः स विद्यत इति ह्यङ्गीकारो(त्वङ्गीकारो) भवेद्यदि ॥ | |||
तथाऽपि भगवज्ज्ञानात् स निवर्तेदसंशयम् ॥’ इति ब्रह्मतर्के । | |||
अद्वैतमनन्यथा ज्ञातं परब्रह्मादि वस्तु (वस्तु तत्) । द्वैतं द्विधा ज्ञातमन्यथाज्ञातमज्ञैः । परमार्थतः परमेश्वरात् । तस्यैव मायामात्रं तदिच्छया निर्मितम् । तदन्यथाज्ञानं तस्मात् तदिच्छयैव निवर्तते । | |||
‘परेण ब्रह्मणा यत्तु द्विधा न ज्ञातमञ्जसा । | |||
तदद्वैतं परं ब्रह्म तदेव ज्ञातमन्यथा ॥ | |||
जीवेन द्वैतमुद्दिष्टं मिथ्याज्ञानं तदेव च । | |||
परमार्थात् पराद् विष्णोर्जातमिच्छावशादनु ॥ | |||
मायेतीच्छा समुद्दिष्टा मायामात्रं तदुद्भवम् । | |||
उत्तमत्वात् परार्थोऽसौ भगवान् विष्णुरव्ययः(विष्णुरच्युतः) ॥’ इति च । | |||
}} | }} | ||
| Line 391: | Line 551: | ||
| verse_type = mantra | | verse_type = mantra | ||
| verse_line1 = विकल्पो विनिवर्तेत कल्पितो यदि केनचित् । | | verse_line1 = विकल्पो विनिवर्तेत कल्पितो यदि केनचित् । | ||
| verse_line2 = उपदेशादयं वादो ज्ञाते द्वैतं न | | verse_lines = विकल्पो विनिवर्तेत कल्पितो यदि केनचित् ।;उपदेशादयं वादो ज्ञाते द्वैतं न विद्यत इति ॥ १० ॥ | ||
| verse_line2 = उपदेशादयं वादो ज्ञाते द्वैतं न विद्यत इति ॥ १० ॥ | |||
| commentary1 = mandu | | commentary1 = mandu | ||
}} | }} | ||
<div class="gr-author-note">इति द्वितीयखण्डः ॥</div> | <div class="gr-author-note">॥ इति द्वितीयखण्डः ॥</div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C02_V10" data-block-id="bhashya-MAN_C02_V10"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C02_V10" data-block-id="bhashya-MAN_C02_V10"> | ||
| Line 401: | Line 562: | ||
| verse_id = MAN_C02_V10 | | verse_id = MAN_C02_V10 | ||
| id = MAN_C02_V10_B01 | | id = MAN_C02_V10_B01 | ||
| text = अनन्यथा इतमवगतमद्वैतम् । द्वैतं वस्तुस्वरूपापेक्षया द्विधा ह्यन्यथा ज्ञातमित्यर्थः । अतो विकल्पः शरीरादिसम्बन्धः केनचिदज्ञानादिना कारणेन कल्पितोऽप्युपदेशान्निवर्तते । अयं सतां वादः | | text = अनन्यथा इतमवगतमद्वैतम् । द्वैतं वस्तुस्वरूपापेक्षया द्विधा ह्यन्यथा ज्ञातमित्यर्थः(वस्तुस्वरूपापेक्षया द्विधा ह्यन्यथाज्ञानमित्यर्थः) । अतो विकल्पः शरीरादिसम्बन्धः केनचिदज्ञानादिना कारणेन कल्पितोऽप्युपदेशान्निवर्तते । अयं सतां वादः- ज्ञाते सति ब्रह्मणि(परब्रह्मणि) द्वैतमन्यथाज्ञानं निवर्तते इति । | ||
विकल्पो देहबन्धादिः केनचित् कारणेन तु । | |||
कल्पितो(कल्पितोऽपि) विनिवर्तेत(निवर्तेत) गुरुवाक्यादसंशयः(संशयम्) ॥ | |||
एष एव सतां वादो ज्ञाते ब्रह्मणि तत्त्वतः । | |||
निवर्ततेऽन्यथाज्ञानं तत आनन्दमेत्यसौ ॥ इति च ॥ १० ॥ | |||
}} | }} | ||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-author-note">॥ इति द्वितीयखण्डः ॥</div> | |||
<span id="gr-C3" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="तृतीयः खण्डः"></span> | <span id="gr-C3" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="तृतीयः खण्डः"></span> | ||
== तृतीयः खण्डः == | == तृतीयः खण्डः == | ||
| Line 412: | Line 579: | ||
| chapter_id = MAN_C03 | | chapter_id = MAN_C03 | ||
| verse_type = mantra | | verse_type = mantra | ||
| verse_line1 = सोऽयमात्माऽध्यक्षरमोङ्कारोऽधिमात्रं पादा मात्रा अकार उकारो मकार इति ॥ | | verse_line1 = सोऽयमात्माऽध्यक्षरमोङ्कारोऽधिमात्रं पादा मात्रा अकार उकारो मकार इति ॥ १ ॥ | ||
| verse_lines = सोऽयमात्माऽध्यक्षरमोङ्कारोऽधिमात्रं पादा मात्रा अकार उकारो मकार इति ॥ १ ॥;जागरितस्थानो वैश्वानरोऽकारः प्रथमा मात्रा । आप्तेरादिमत्त्वाद् वा ।;आप्नोति ह वै सर्वान् कामानादिश्च भवति । य एवं वेद ॥ २ ॥ | |||
| verse_line2 = जागरितस्थानो वैश्वानरोऽकारः प्रथमा मात्रा । आप्तेरादिमत्त्वाद् वा । | | verse_line2 = जागरितस्थानो वैश्वानरोऽकारः प्रथमा मात्रा । आप्तेरादिमत्त्वाद् वा । | ||
| commentary1 = mandu | | commentary1 = mandu | ||
| Line 421: | Line 589: | ||
| verse_id = MAN_C03_V01 | | verse_id = MAN_C03_V01 | ||
| id = MAN_C04_V01_B01 | | id = MAN_C04_V01_B01 | ||
| text = अधिकं सर्वतोऽविनाशि चेत्यध्यक्षरम् । अधिका एव मात्रा अंशा यस्य तदधिमात्रम् । अ इत्यनेनाभिधानेनाक्रियत इत्यकारः । तत्र पूर्वोक्तो वैश्वानरः प्रथमा मात्रेत्याद्यनुवादः । अकार इत्यादिकं विधेयम् । | | text = अधिकं सर्वतोऽविनाशि(सर्वत अविनाशि) चेत्यध्यक्षरम् । अधिका एव मात्रा अंशा यस्य तदधिमात्रम् । अ इत्यनेनाभिधानेनाक्रियत इत्यकारः । तत्र पूर्वोक्तो वैश्वानरः प्रथमा मात्रेत्याद्यनुवादः(तत्र पूर्वोक्तो वैश्वानरोऽकारः । प्रथमा.....) । अकार इत्यादिकं विधेयम् । प्राज्ञस्तैजसश्चादिरस्येत्यादिमान् । सुप्तेरुत्थाने प्राज्ञाद्विभक्तो भवति विश्वः । स्वप्नादुत्थाने तैजसात् । आदिश्चास्योपासकस्य भवति ॥ १ ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 430: | Line 598: | ||
| chapter_id = MAN_C03 | | chapter_id = MAN_C03 | ||
| verse_type = mantra | | verse_type = mantra | ||
| verse_line1 = स्वप्नस्थानस्तैजस उकारो द्वितीया मात्रा । | | verse_line1 = स्वप्नस्थानस्तैजस उकारो द्वितीया मात्रा । उत्कर्षादुभयत्वाद् वा । उत्कर्षति ह वै ज्ञानसन्ततिं समानश्च भवति नास्याब्रह्मवित् कुले भवति । य एवं वेद ॥ ३ ॥ | ||
| verse_lines = स्वप्नस्थानस्तैजस उकारो द्वितीया मात्रा । उत्कर्षादुभयत्वाद् वा । उत्कर्षति ह वै ज्ञानसन्ततिं समानश्च भवति नास्याब्रह्मवित् कुले भवति । य एवं वेद ॥ ३ ॥ | |||
| commentary1 = mandu | | commentary1 = mandu | ||
}} | }} | ||
| Line 438: | Line 607: | ||
| verse_id = MAN_C03_V02 | | verse_id = MAN_C03_V02 | ||
| id = MAN_C04_V02_B01 | | id = MAN_C04_V02_B01 | ||
| text = शरीराभिमानादुत्थाप्य कर्षतीत्युत्कर्षः । निद्रा विषयानुभवश्चानेन क्रियत इत्युभयत्वम् । समानः सर्वेषां मध्यस्थो भवति | | text = शरीराभिमानादुत्थाप्य कर्षतीत्युत्कर्षः । निद्रा विषयानुभवश्चानेन क्रियत इत्युभयत्वम् । समानः सर्वेषां मध्यस्थो भवति ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 447: | Line 616: | ||
| chapter_id = MAN_C03 | | chapter_id = MAN_C03 | ||
| verse_type = mantra | | verse_type = mantra | ||
| verse_line1 = सुषुप्तस्थानः प्राज्ञो मकारस्तृतीया मात्रा । मितेरपीतेर्वा । मिनोति ह वा इदं सर्वमपीतिश्च भवति । य एवं वेद ॥ | | verse_line1 = सुषुप्तस्थानः प्राज्ञो मकारस्तृतीया मात्रा । मितेरपीतेर्वा । मिनोति ह वा इदं सर्वमपीतिश्च भवति । य एवं वेद ॥ ४ ॥ | ||
| verse_lines = सुषुप्तस्थानः प्राज्ञो मकारस्तृतीया मात्रा । मितेरपीतेर्वा । मिनोति ह वा इदं सर्वमपीतिश्च भवति । य एवं वेद ॥ ४ ॥ | |||
| commentary1 = mandu | | commentary1 = mandu | ||
}} | }} | ||
| Line 461: | Line 631: | ||
| verse_id = MAN_C03_V03 | | verse_id = MAN_C03_V03 | ||
| id = MAN_C04_V03_B01 | | id = MAN_C04_V03_B01 | ||
| text = | | text = ‘अधिकत्वाच्च नित्यत्वादध्यक्षरमुदाहृतः(दध्यक्षरमुदाहृतम्) । | ||
येंऽशास्तस्य तु सर्वेऽपि पूर्णाः प्रत्येकशो(प्रत्येकशः) विभोः(प्रभोः) ॥ | |||
अतोऽधिमात्रमुद्दिष्टो मात्रा अंशा उदाहृताः । | |||
श्रुतः स विष्णुरोङ्कार ओमित्याक्रियते यतः ॥ | |||
आद्यस्तदंशो ह्याप्तिः स्याद् विषयानापयेद्यतः । | |||
जीवस्य तु यतः प्राज्ञात् तैजसाद्वा समुत्थितिः (समुत्थितः) ॥ | |||
अविभागोऽपि भगवानादिमांस्तेन कीर्तितः । | |||
तस्मादुत्पद्यते मुक्तस्तज्ज्ञानानन्दलक्षणः(मुक्तस्तज्ज्ञान्यानन्दलक्षणः) ॥ | |||
आप्नोति विषयान् सर्वान् निद्राया विषयस्य च । | |||
उभयोः कारणत्वेन ह्युभयस्तैजसः श्रुतः(स्मृतः) ॥ | |||
देहाभिमानादुद्धृत्य कर्षति स्वप्नमण्डले । | |||
उत्कर्षत्वं ततस्तस्य तज्ज्ञानी ज्ञाननित्यताम् ॥ | |||
आप्नोति देहादुत्कृष्य स्वात्मानं सर्वमोक्षिणाम् । | |||
मध्यस्थश्च भवेत् स्नेहाद्दोषाभावाच्च सर्वशः ॥ | |||
स्वात्मन्यन्तर्गमयति मानमन्तर्गतिः स्मृता । | |||
जीवमन्तर्गतं कृत्वा तज्ज्ञानलयकृद् यतः ॥ | |||
प्राज्ञो मानमपीतिश्च तज्ज्ञोऽप्येवं विमुक्तिगः । | |||
व्याप्त्याऽन्तर्गमयेत् सर्वं दुःखाद्यं तु(च) विलापयेत् ॥ | |||
अणूनामपि जीवानां प्रकाशो व्यापको भवेत् । | |||
अण्डमात्रे बहिश्चापि देवतानां यथाक्रमम् ॥ | |||
अतोऽन्तर्गमनं मुक्तौ जीवेषु जगतो भवेत् ॥’ इति ब्रह्मतर्के ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 470: | Line 660: | ||
| chapter_id = MAN_C03 | | chapter_id = MAN_C03 | ||
| verse_type = mantra | | verse_type = mantra | ||
| verse_line1 = अत्रैते श्लोकाः भवन्ति | | verse_line1 = अत्रैते श्लोकाः भवन्ति- | ||
| | | verse_lines = अत्रैते श्लोकाः भवन्ति-;विश्वस्यात्वविवक्षायामादिसामान्यमुत्कटम् ।;मात्रासम्प्रतिपत्तौ स्यादाप्तिसामान्यमेव च ॥ ५ ॥ | ||
| verse_line2 = विश्वस्यात्वविवक्षायामादिसामान्यमुत्कटम् । | |||
| commentary1 = mandu | | commentary1 = mandu | ||
}} | }} | ||
| Line 479: | Line 670: | ||
| verse_id = MAN_C03_V04 | | verse_id = MAN_C03_V04 | ||
| id = MAN_C04_V04_B01 | | id = MAN_C04_V04_B01 | ||
| text = मात्रासम्प्रतिपत्तौ अंशध्याने । आदिमत्वं विश्वस्य विद्यते । तदुपासकस्यापि | | text = मात्रासम्प्रतिपत्तौ अंशध्याने । आदिमत्वं विश्वस्य विद्यते । तदुपासकस्यापि भवतीत्यादि सामान्यम् । | ||
}} | }} | ||
| Line 489: | Line 680: | ||
| verse_type = mantra | | verse_type = mantra | ||
| verse_line1 = तैजसस्योत्वविज्ञान उत्कर्षो दृश्यते स्फुटम् । | | verse_line1 = तैजसस्योत्वविज्ञान उत्कर्षो दृश्यते स्फुटम् । | ||
| verse_line2 = मात्रासम्प्रतिपत्तौ स्यादुभयत्वं तथाविधम् ॥ | | verse_lines = तैजसस्योत्वविज्ञान उत्कर्षो दृश्यते स्फुटम् ।;मात्रासम्प्रतिपत्तौ स्यादुभयत्वं तथाविधम् ॥ ६ ॥ | ||
| verse_line2 = मात्रासम्प्रतिपत्तौ स्यादुभयत्वं तथाविधम् ॥ ६ ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 498: | Line 690: | ||
| verse_type = mantra | | verse_type = mantra | ||
| verse_line1 = मकारभावे प्राज्ञस्य मानसामान्यमुत्कटम् । | | verse_line1 = मकारभावे प्राज्ञस्य मानसामान्यमुत्कटम् । | ||
| verse_line2 = मात्रासम्प्रतिपत्तौ तु लयसामान्यमेव च ॥ | | verse_lines = मकारभावे प्राज्ञस्य मानसामान्यमुत्कटम् ।;मात्रासम्प्रतिपत्तौ तु लयसामान्यमेव च ॥ ७ ॥ | ||
| verse_line2 = मात्रासम्प्रतिपत्तौ तु लयसामान्यमेव च ॥ ७ ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 507: | Line 700: | ||
| verse_type = mantra | | verse_type = mantra | ||
| verse_line1 = त्रिषु धामसु यत् तुल्यं सामान्यं वेत्ति निश्चितम् । | | verse_line1 = त्रिषु धामसु यत् तुल्यं सामान्यं वेत्ति निश्चितम् । | ||
| verse_line2 = स पूज्यस्सर्वभूतानां वन्द्यश्चैव महामुनिः ॥ | | verse_lines = त्रिषु धामसु यत् तुल्यं सामान्यं वेत्ति निश्चितम् ।;स पूज्यस्सर्वभूतानां वन्द्यश्चैव महामुनिः ॥ ८ ॥ | ||
| verse_line2 = स पूज्यस्सर्वभूतानां वन्द्यश्चैव महामुनिः ॥ ८ ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 516: | Line 710: | ||
| verse_type = mantra | | verse_type = mantra | ||
| verse_line1 = अकारो नयते विश्वमुकारश्चापि तैजसम् । | | verse_line1 = अकारो नयते विश्वमुकारश्चापि तैजसम् । | ||
| verse_line2 = मकारश्च पुनः प्राज्ञं नामात्रे विद्यतेऽगतिरिति ॥ | | verse_lines = अकारो नयते विश्वमुकारश्चापि तैजसम् ।;मकारश्च पुनः प्राज्ञं नामात्रे विद्यतेऽगतिरिति ॥ ९ ॥ | ||
| verse_line2 = मकारश्च पुनः प्राज्ञं नामात्रे विद्यतेऽगतिरिति ॥ ९ ॥ | |||
| commentary1 = mandu | | commentary1 = mandu | ||
}} | }} | ||
<div class="gr-author-note">इति तृतीयखण्डः ॥</div> | <div class="gr-author-note">॥ इति तृतीयखण्डः ॥</div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C03_V08" data-block-id="bhashya-MAN_C03_V08"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C03_V08" data-block-id="bhashya-MAN_C03_V08"> | ||
| Line 526: | Line 721: | ||
| verse_id = MAN_C03_V08 | | verse_id = MAN_C03_V08 | ||
| id = MAN_C04_V08_B01 | | id = MAN_C04_V08_B01 | ||
| text = अमात्रेऽप्यगतिर्न विद्यते । प्रतिदिवसं विभाग एकीभावश्च विद्यते विश्वादीनाम् । तुरीयस्य तन्न विद्यत इत्यमात्रः । विश्वादीनां व्यवहारकारणत्वं विद्यते । तुरीयस्य तन्न विद्यत इत्यतो गम्यत्वमपि नास्तीत्याशङ्कां निवर्तयति– | | text = अमात्रेऽप्यगतिर्न विद्यते । प्रतिदिवसं विभाग एकीभावश्च विद्यते विश्वादीनाम् । तुरीयस्य तन्न विद्यत इत्यमात्रः । विश्वादीनां व्यवहारकारणत्वं विद्यते । तुरीयस्य तन्न विद्यत इत्यतो गम्यत्वमपि नास्तीत्याशङ्कां निवर्तयति– ‘अगतिर्न विद्यते’ इति । ‘आत्मानं संविशति’ इति गतिवचनात् । | ||
}} | }} | ||
| Line 532: | Line 727: | ||
| verse_id = MAN_C03_V08 | | verse_id = MAN_C03_V08 | ||
| id = MAN_C04_V08_B02 | | id = MAN_C04_V08_B02 | ||
| text = | | text = ‘आदिमत्त्वेन सामान्यमुपास्येन भवेदिति । | ||
उपासकस्य सञ्जानन् सर्ववन्द्यो भवेत् पुमान् ॥ | |||
सामान्यत्रयमप्येतत् तुल्यं मुक्तिगतत्वतः । | |||
अमात्रत्वं तुरीयस्याप्यविभागाद् दिने दिने ॥ | |||
जाग्रदादेरकर्ताऽपि गम्योऽसौ ज्ञानिनां भवेत् ॥’ इति च । | |||
}} | }} | ||
| Line 538: | Line 737: | ||
| verse_id = MAN_C03_V08 | | verse_id = MAN_C03_V08 | ||
| id = MAN_C04_V08_B03 | | id = MAN_C04_V08_B03 | ||
| text = | | text = ‘आदिमत्त्वादिसामान्यं तुल्यं मोक्षोपभोग्यतः । | ||
अमात्रत्वं तुरीयस्याप्यविभागाद्दिने दिने ॥’ इत्यात्मसंहितायाम् ॥ | |||
}} | }} | ||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-author-note">॥ इति तृतीयखण्डः ॥</div> | |||
<span id="gr-C4" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="चतुर्थः खण्डः"></span> | <span id="gr-C4" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="चतुर्थः खण्डः"></span> | ||
== चतुर्थः खण्डः == | == चतुर्थः खण्डः == | ||
| Line 549: | Line 751: | ||
| chapter_id = MAN_C04 | | chapter_id = MAN_C04 | ||
| verse_type = mantra | | verse_type = mantra | ||
| verse_line1 = अमात्रश्चतुर्थोऽव्यवहार्यः प्रपञ्चोपशमः | | verse_line1 = अमात्रश्चतुर्थोऽव्यवहार्यः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽद्वैत ओङ्कार आत्मैव संविशत्यात्मनाऽऽत्मानं य एवं वेद ॥ १ ॥ | ||
| verse_lines = अमात्रश्चतुर्थोऽव्यवहार्यः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽद्वैत ओङ्कार आत्मैव संविशत्यात्मनाऽऽत्मानं य एवं वेद ॥ १ ॥ | |||
| commentary1 = mandu | | commentary1 = mandu | ||
}} | }} | ||
| Line 557: | Line 760: | ||
| verse_id = MAN_C04_V01 | | verse_id = MAN_C04_V01 | ||
| id = MAN_C04_V01_B01 | | id = MAN_C04_V01_B01 | ||
| text = आत्मैव भूत्वाऽन्याभिमानं त्यक्त्वा परमात्मनैव परमात्मानं प्रविशत्युपासकः । अव्यवहार्यत्वादिकमत्र साम्यमिति दर्शयितुं पुनरप्युक्तमव्यवहार्यत्वादिकम् ॥ १ ॥ | | text = आत्मैव भूत्वाऽन्याभिमानं त्यक्त्वा परमात्मनैव परमात्मानं प्रविशत्युपासकः । अव्यवहार्यत्वादिकमात्र (अव्यवहार्यत्वादिकमत्र) साम्यमिति(सममिति) दर्शयितुं पुनरप्युक्तमव्यवहार्यत्वादिकम् ॥ १ ॥ | ||
}} | }} | ||
</div> | </div> | ||
<div class="leading-bhashya" id="MAN_C04_V02_I01" data-block-id="MAN_C04_V02_I01" data-verse="MAN_C04"> | <div class="leading-bhashya" id="MAN_C04_V02_I01" data-block-id="MAN_C04_V02_I01" data-verse="MAN_C04"> | ||
<div class="leading-bhashya-line">ओङ्कारं पादशो विद्यात् पादा मात्रा न संशयः | <div class="leading-bhashya-line">अत्रैते श्लोका भवन्ति ।</div> | ||
<div class="leading-bhashya-line">ओङ्कारं पादशो विद्यात् पादा मात्रा न संशयः ।</div> | |||
<div class="leading-bhashya-line">ओङ्कार पादशो ज्ञात्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत् ॥ २ ॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 571: | Line 776: | ||
| verse_type = mantra | | verse_type = mantra | ||
| verse_line1 = युञ्जीत प्रणवे चेतः प्रणवो ब्रह्म निर्भयम् । | | verse_line1 = युञ्जीत प्रणवे चेतः प्रणवो ब्रह्म निर्भयम् । | ||
| verse_lines = युञ्जीत प्रणवे चेतः प्रणवो ब्रह्म निर्भयम् ।;प्रणवे नित्ययुक्तस्य न भयं विद्यते क्वचित् ॥ ३ ॥ | |||
| verse_line2 = प्रणवे नित्ययुक्तस्य न भयं विद्यते क्वचित् ॥ ३ ॥ | | verse_line2 = प्रणवे नित्ययुक्तस्य न भयं विद्यते क्वचित् ॥ ३ ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 579: | Line 785: | ||
| chapter_id = MAN_C04 | | chapter_id = MAN_C04 | ||
| verse_type = mantra | | verse_type = mantra | ||
| verse_line1 = प्रणवो ह्यपरं ब्रह्म प्रणवस्य परं | | verse_line1 = प्रणवो ह्यपरं ब्रह्म प्रणवस्य परं स्मृतः । | ||
| verse_lines = प्रणवो ह्यपरं ब्रह्म प्रणवस्य परं स्मृतः ।;अपूर्वोऽनन्तरोऽबाह्योऽनपरः प्रणवोऽव्ययः ॥ ४ ॥ | |||
| verse_line2 = अपूर्वोऽनन्तरोऽबाह्योऽनपरः प्रणवोऽव्ययः ॥ ४ ॥ | | verse_line2 = अपूर्वोऽनन्तरोऽबाह्योऽनपरः प्रणवोऽव्ययः ॥ ४ ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 589: | Line 796: | ||
| verse_type = mantra | | verse_type = mantra | ||
| verse_line1 = सर्वस्य प्रणवो ह्यादिर्मध्यमन्तस्तथैव च । | | verse_line1 = सर्वस्य प्रणवो ह्यादिर्मध्यमन्तस्तथैव च । | ||
| verse_lines = सर्वस्य प्रणवो ह्यादिर्मध्यमन्तस्तथैव च ।;एवं हि प्रणवं ज्ञात्वा व्यश्नुते तदनन्तरम् ॥ ५ ॥ | |||
| verse_line2 = एवं हि प्रणवं ज्ञात्वा व्यश्नुते तदनन्तरम् ॥ ५ ॥ | | verse_line2 = एवं हि प्रणवं ज्ञात्वा व्यश्नुते तदनन्तरम् ॥ ५ ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 598: | Line 806: | ||
| verse_type = mantra | | verse_type = mantra | ||
| verse_line1 = प्रणवं हीश्वरं विद्यात् सर्वस्य हृदये स्थितम् । | | verse_line1 = प्रणवं हीश्वरं विद्यात् सर्वस्य हृदये स्थितम् । | ||
| verse_lines = प्रणवं हीश्वरं विद्यात् सर्वस्य हृदये स्थितम् ।;सर्वव्यापिनमोङ्कारं मत्वा धीरो न शोचति ॥ ६ ॥ | |||
| verse_line2 = सर्वव्यापिनमोङ्कारं मत्वा धीरो न शोचति ॥ ६ ॥ | | verse_line2 = सर्वव्यापिनमोङ्कारं मत्वा धीरो न शोचति ॥ ६ ॥ | ||
}} | }} | ||
| Line 607: | Line 816: | ||
| verse_type = mantra | | verse_type = mantra | ||
| verse_line1 = अमात्रोऽनन्तमात्रश्च द्वैतस्योपशमः शिवः । | | verse_line1 = अमात्रोऽनन्तमात्रश्च द्वैतस्योपशमः शिवः । | ||
| verse_lines = अमात्रोऽनन्तमात्रश्च द्वैतस्योपशमः शिवः ।;ओङ्कारो विदितो येन स मुनिर्नेतरो जनः ।;स मुनिर्नेतरो जन इति ॥ ७ ॥ | |||
| verse_line2 = ओङ्कारो विदितो येन स मुनिर्नेतरो जनः । | | verse_line2 = ओङ्कारो विदितो येन स मुनिर्नेतरो जनः । | ||
| commentary1 = mandu | | commentary1 = mandu | ||
| Line 612: | Line 822: | ||
<div class="gr-author-note">इति चतुर्थः खण्डः ॥</div> | <div class="gr-author-note">इति चतुर्थः खण्डः ॥</div> | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C04_V07" data-block-id="bhashya-MAN_C04_V07"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C04_V07" data-block-id="bhashya-MAN_C04_V07"> | ||
| Line 623: | Line 827: | ||
| verse_id = MAN_C04_V07 | | verse_id = MAN_C04_V07 | ||
| id = MAN_C04_V07_B01 | | id = MAN_C04_V07_B01 | ||
| text = तुरीयं नादनामानं हरिं ज्ञात्वा परं पदम् । तमेव प्रविशेच्छुद्धरूपी तत्सदृशात्मवान् ॥ ज्ञानानन्दौ च शक्तिश्च | | text = तुरीयं नादनामानं हरिं ज्ञात्वा परं पदम् । | ||
तमेव प्रविशेच्छुद्धरूपी तत्सदृशात्मवान् ॥ | |||
ज्ञानानन्दौ च शक्तिश्च तथाऽपि न समाः क्वचित् । | |||
विमुक्तस्यापि जीवस्य पारतन्त्र्यं च नित्यदा ॥ | |||
चतूरूपस्यास्य विष्णोर्नाम प्रणव इत्यपि । | |||
जाग्रदादिप्रणयनात् स एव ब्रह्म बृंहणात् ॥ | |||
ओमित्याक्रियमाणत्वादोङ्कारः सम्प्रकीर्तितः । | |||
आदिमत्वादयो ह्यर्था ओमित्यस्य श्रुतौ श्रुताः ॥ | |||
अपूर्वः कारणाभावान्नाशाभावादनन्तरः । | |||
पराधीनस्थित्यभावादनपर उदाहृतः ॥ | |||
सर्वगत्वादबाह्यश्च तं ज्ञात्वा प्रविमुच्यते ॥ इति च ॥ | |||
‘परत्वमपरत्वं च विष्णोरेकस्य वै यदा । | |||
श्रूयते न तु सामर्थ्यभेदस्तत्र कथञ्चन ॥ | |||
अवतारस्य पूर्वत्वात् पौर्वापर्यमुदाहृतम् ॥’ इति ब्रह्मतर्के । | |||
}} | }} | ||
| Line 635: | Line 846: | ||
| verse_id = MAN_C04_V07 | | verse_id = MAN_C04_V07 | ||
| id = MAN_C04_V07_B03 | | id = MAN_C04_V07_B03 | ||
| text = पूर्वावतारे पश्चिमावतारेऽपि पूर्ण एवेति प्रणवो ह्यपरं ब्रह्मेत्यादेरर्थः | | text = पूर्वावतारे पश्चिमावतारेऽपि पूर्ण एवेति प्रणवो ह्यपरं ब्रह्मेत्यादेरर्थः । | ||
}} | }} | ||
| Line 641: | Line 852: | ||
| verse_id = MAN_C04_V07 | | verse_id = MAN_C04_V07 | ||
| id = MAN_C04_V07_B04 | | id = MAN_C04_V07_B04 | ||
| text = एकोऽपि निर्विशेषोऽपि चतुर्धा व्यवहारभाक् । यस्तं वन्दे | | text = एकोऽपि निर्विशेषोऽपि चतुर्धा व्यवहारभाक् । | ||
यस्तं वन्दे चिदानन्दं(चिदात्मानम्; सदानन्दम्) विष्णुं विश्वादिरूपिणम् ॥ | |||
}} | }} | ||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितं माण्डूक्योपनिषद्भाष्यं समाप्तम् ॥</div> | |||
<div class="gr-author-note">॥ इति चतुर्थखण्डः ॥</div> | |||
<div class="gr-author-note">इति श्रीमाण्डूक्योपनिषत् समाप्ता॥</div> | |||
[[Category:Sanskrit Documents]] | [[Category:Sanskrit Documents]] | ||
[[Category:Mandu]] | [[Category:Mandu]] | ||