Anandamakaranda

Talavakara: Difference between revisions

← Older edit
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
 
Line 108: Line 108:
| verse_id = TLK_C01_V09
| verse_id = TLK_C01_V09
| id      = TLK_C01_S01_V09_B01
| id      = TLK_C01_S01_V09_B01
| text    = वैजयन्ते समासीनम् एकान्ते चतुराननम् । विष्णोर्विविदिषुस्तत्त्वं पर्यपृच्छत् सदाशिवः ॥ यदिदं पुरुषावश्यं(यदि सत्पुरुषावश्यं. हृ) तत्र तत्र पतेन्मनः । केन तत् प्रेरितं याति प्राणः सर्वोत्तमस्तथा ॥ चक्षुःश्रोत्रं तथा वाचं को देवो विनियोजयेत् । इति पृष्टस्तदा ब्रह्मा प्राह देवमुमापतिम् ॥ ध्यात्वा नारायणं देवं सर्वाधारमनूपमम् । सर्वज्ञं सर्वशक्तिं च सर्वदोषविवर्जितम् ॥ यः प्राणस्य प्रणेता च चक्षुरादेश्च सर्वशः । अगम्यस्सर्वदेवैश्च(अगम्यं सर्वदेवैश्च. हृ) परिपूर्णत्वहेतुतः ॥ प्राणादीनां प्रणेता च सर्ववेत्ता च सर्वशः । सर्वोत्तमश्च सर्वत्र स विष्णुरिति धार्यताम् ॥
| text    = वैजयन्ते समासीनम् एकान्ते चतुराननम् ।
विष्णोर्विविदिषुस्तत्त्वं पर्यपृच्छत् सदाशिवः ॥
यदिदं पुरुषावश्यं(यदि सत्पुरुषावश्यं. हृ) तत्र तत्र पतेन्मनः ।
केन तत् प्रेरितं याति प्राणः सर्वोत्तमस्तथा ॥
चक्षुःश्रोत्रं तथा वाचं को देवो विनियोजयेत् ।
इति पृष्टस्तदा ब्रह्मा प्राह देवमुमापतिम् ॥
ध्यात्वा नारायणं देवं सर्वाधारमनूपमम् ।
सर्वज्ञं सर्वशक्तिं च सर्वदोषविवर्जितम् ॥
यः प्राणस्य प्रणेता च चक्षुरादेश्च सर्वशः ।
अगम्यस्सर्वदेवैश्च(अगम्यं सर्वदेवैश्च. हृ) परिपूर्णत्वहेतुतः ॥
प्राणादीनां प्रणेता च सर्ववेत्ता च सर्वशः ।
सर्वोत्तमश्च सर्वत्र स विष्णुरिति धार्यताम् ॥
}}
}}


Line 175: Line 186:
| verse_id = TLK_C02_V04
| verse_id = TLK_C02_V04
| id      = TLK_C02_V05_B01
| id      = TLK_C02_V05_B01
| text    = यं सम्यङ् नैव जानाति कश्चिन्निरवशेषतः । सर्वात्मना विजानामीति तु यस्य मतं भवेत् ॥ तस्याज्ञातस्स भगवान् यो नैवं मन्यते सदा । ज्ञातस्तस्य तथाऽस्यैव निश्शेषं मननं कृतम् ॥ इति यो मन्यते नास्य मतः स पुरुषोत्तमः । नातिवेद्यो न चावेद्यस्तस्मात् स परमेश्वरः ॥ नेदं जीवस्वरूपं तद् ब्रह्म विष्ण्वाख्यमव्ययम् । किन्तु यत् ते समीपस्थ मास ते विनियामकम् ॥ तदेव ब्रह्म विद्धि त्वं विष्ण्वाख्यं परमव्ययम् । नियामकं तद् देवानां मर्त्यानां किमुतोत्तमम् ॥ तत्प्रसादं विना जीवे मन्तव्या न प्रवृत्तयः । किमु जीवस्य तद्भावो न मन्तव्य इतीर्यते ॥
| text    = यं सम्यङ् नैव जानाति कश्चिन्निरवशेषतः ।
सर्वात्मना विजानामीति तु यस्य मतं भवेत् ॥
तस्याज्ञातस्स भगवान् यो नैवं मन्यते सदा ।
ज्ञातस्तस्य तथाऽस्यैव निश्शेषं मननं कृतम् ॥
इति यो मन्यते नास्य मतः स पुरुषोत्तमः ।
नातिवेद्यो न चावेद्यस्तस्मात् स परमेश्वरः ॥
नेदं जीवस्वरूपं तद् ब्रह्म विष्ण्वाख्यमव्ययम् ।
किन्तु यत् ते समीपस्थ मास ते विनियामकम् ॥
तदेव ब्रह्म विद्धि त्वं विष्ण्वाख्यं परमव्ययम् ।
नियामकं तद् देवानां मर्त्यानां किमुतोत्तमम् ॥
तत्प्रसादं विना जीवे मन्तव्या न प्रवृत्तयः ।
किमु जीवस्य तद्भावो न मन्तव्य इतीर्यते ॥
}}
}}


Line 220: Line 242:
| verse_id = TLK_C03_V03
| verse_id = TLK_C03_V03
| id      = TLK_C03_V12
| id      = TLK_C03_V12
| text    = इत्यत्राख्यायिकां वच्मि शृणु तां त्वं महेश्वर । स्थित्वा देवेषु तद् ब्रह्म व्यजयद् दैत्यदानवान् ॥ देवेभ्योऽर्थाय विजयं ते देवा मेनिरे स्वकम्(ते देवा मेनिरे स्वयम्. हृ) । आविष्टा असुरैस्तेषां प्रबोधाय जनार्दनः ॥ यक्षरूपः प्रादुरभूद् उमाशिवसमन्वितः । ब्रह्मणा चापि(चैव) सहित एतेभ्योऽपि परो ह्यहम् ॥ एतेऽपि मे भृत्यभूताः परिवार्य व्यवस्थिताः । इति ज्ञापयितुं विष्णुः सह तैरप्युपागतः । यूयमेतानपि ज्ञातुमशक्ताः किमु मामिति ॥ तज्ज्ञानार्थं हुताशश्च नासिक्यो वायुरेव च । इन्द्रश्च क्रमशो जग्मुस्तं ज्ञातुं नैव चाशकन् । तत्रेन्द्रोऽधिकबुद्धित्वात् पृच्छतीति जनार्दनः । मत्तः शिवाद् ब्रह्मणश्च श्रोतुं नैवापि शक्तिमान् । इति ज्ञापयितुं तत्र नादृश्यत स केशवः । एषैव ज्ञानदाने ते योग्योमेति व्यदर्शयत् ॥
| text    = इत्यत्राख्यायिकां वच्मि शृणु तां त्वं महेश्वर ।
स्थित्वा देवेषु तद् ब्रह्म व्यजयद् दैत्यदानवान् ॥
देवेभ्योऽर्थाय विजयं ते देवा मेनिरे स्वकम्(ते देवा मेनिरे स्वयम्. हृ) ।
आविष्टा असुरैस्तेषां प्रबोधाय जनार्दनः ॥
यक्षरूपः प्रादुरभूद् उमाशिवसमन्वितः ।
ब्रह्मणा चापि(चैव) सहित एतेभ्योऽपि परो ह्यहम् ॥
एतेऽपि मे भृत्यभूताः परिवार्य व्यवस्थिताः ।
इति ज्ञापयितुं विष्णुः सह तैरप्युपागतः ।
यूयमेतानपि ज्ञातुमशक्ताः किमु मामिति ॥
तज्ज्ञानार्थं हुताशश्च नासिक्यो वायुरेव च ।
इन्द्रश्च क्रमशो जग्मुस्तं ज्ञातुं नैव चाशकन् ।
तत्रेन्द्रोऽधिकबुद्धित्वात् पृच्छतीति जनार्दनः ।
मत्तः शिवाद् ब्रह्मणश्च श्रोतुं नैवापि शक्तिमान् ।
इति ज्ञापयितुं तत्र नादृश्यत स केशवः ।
एषैव ज्ञानदाने ते योग्योमेति व्यदर्शयत् ॥
}}
}}


Line 273: Line 309:
| verse_id = TLK_C04_V04
| verse_id = TLK_C04_V04
| id      = TLK_C04_V10_B01
| id      = TLK_C04_V10_B01
| text    = उमा सा सम्यगाचष्ट तस्मै विष्णुं परं पदम् । यस्माद् ब्रह्मा च वायुश्च शेषवीन्द्रौ शिवस्तथा । सभार्या गर्विणो नाऽसन् सुरेभ्यस्तेऽधिकास्ततः ॥ इन्द्रस्तु प्रथमं ब्रह्म व्यजानात् तेन तूत्तमः । दक्षादिभ्यस्तथा कामस्तज्ज्ञातुं (कामः स ज्ञातुम्) पूर्वमुक्तवान् ॥ दक्षो बृहस्पतिश्चैव मनुः कामात्मजस्तथा । सूर्याचन्द्रमसौ धर्मो वरुणश्चोचुरोमिति(वरुणश्च पुरोमिति. हृ) ॥ नासिक्यवायुरग्निश्च प्रथमं तदपश्यताम् । सर्वदेवाधिकास्तस्मादेते देवाः प्रकीर्तिताः । एतेभ्यश्चेन्द्रकामौ तु ताभ्यां ब्रह्मादयोऽधिकाः ॥ एतेषामवमो वह्निः परमो विष्णुरुच्यते । अन्तराले स्थितास्त्वन्ये ब्रह्माद्याः पूर्वमीरिताः ॥ अग्निः पश्चाद् व्यजानात् तद् इन्द्रवाक्यात् ततोऽवमः । तस्माद् विष्ण्वभिसम्बन्धात् पारावर्यं सुरेष्विदम् ॥ व्यद्योतयद् विद्युदादीन् कपिलाख्यस्तु यो हरिः । अक्ष्णोर्निमेषणं(अक्ष्णोर्निमीलनं) कृत्वा यः शेते क्षीरसागरे ॥ स एवैकः परं ब्रह्मेत्येवं तस्योपदेशनम् । अधिदैवे तथाऽध्यात्मे यं मनो गच्छतीव च ॥ सम्यङ् न गच्छति क्वापि मनो येन स्मरत्यपि । सोऽनिरुद्धाख्य ईशेशः परं ब्रह्मेति कीर्त्यते ॥ स विष्णुस्तद्वनं नाम ततत्वाद् वननीयतः । एवमेनं तु यो वेद भवेत् सर्वैरपेक्षितः ॥ एतत् श्रुत्वा हरोऽपृच्छद् ब्रह्माणं पुनरेव तु । विद्याकारं मम ब्रूहीत्युक्तो ब्रह्माऽऽह तं पुनः ॥
| text    = उमा सा सम्यगाचष्ट तस्मै विष्णुं परं पदम् ।
यस्माद् ब्रह्मा च वायुश्च शेषवीन्द्रौ शिवस्तथा ।
सभार्या गर्विणो नाऽसन् सुरेभ्यस्तेऽधिकास्ततः ॥
इन्द्रस्तु प्रथमं ब्रह्म व्यजानात् तेन तूत्तमः ।
दक्षादिभ्यस्तथा कामस्तज्ज्ञातुं (कामः स ज्ञातुम्) पूर्वमुक्तवान् ॥
दक्षो बृहस्पतिश्चैव मनुः कामात्मजस्तथा ।
सूर्याचन्द्रमसौ धर्मो वरुणश्चोचुरोमिति(वरुणश्च पुरोमिति. हृ) ॥
नासिक्यवायुरग्निश्च प्रथमं तदपश्यताम् ।
सर्वदेवाधिकास्तस्मादेते देवाः प्रकीर्तिताः ।
एतेभ्यश्चेन्द्रकामौ तु ताभ्यां ब्रह्मादयोऽधिकाः ॥
एतेषामवमो वह्निः परमो विष्णुरुच्यते ।
अन्तराले स्थितास्त्वन्ये ब्रह्माद्याः पूर्वमीरिताः ॥
अग्निः पश्चाद् व्यजानात् तद् इन्द्रवाक्यात् ततोऽवमः ।
तस्माद् विष्ण्वभिसम्बन्धात् पारावर्यं सुरेष्विदम् ॥
व्यद्योतयद् विद्युदादीन् कपिलाख्यस्तु यो हरिः ।
अक्ष्णोर्निमेषणं(अक्ष्णोर्निमीलनं) कृत्वा यः शेते क्षीरसागरे ॥
स एवैकः परं ब्रह्मेत्येवं तस्योपदेशनम् ।
अधिदैवे तथाऽध्यात्मे यं मनो गच्छतीव च ॥
सम्यङ् न गच्छति क्वापि मनो येन स्मरत्यपि ।
सोऽनिरुद्धाख्य ईशेशः परं ब्रह्मेति कीर्त्यते ॥
स विष्णुस्तद्वनं नाम ततत्वाद् वननीयतः ।
एवमेनं तु यो वेद भवेत् सर्वैरपेक्षितः ॥
एतत् श्रुत्वा हरोऽपृच्छद् ब्रह्माणं पुनरेव तु ।
विद्याकारं मम ब्रूहीत्युक्तो ब्रह्माऽऽह तं पुनः ॥
}}
}}


Line 279: Line 338:
| verse_id = TLK_C04_V04
| verse_id = TLK_C04_V04
| id      = TLK_C04_V04_bc_line
| id      = TLK_C04_V04_bc_line
| text    = विद्यावेद्यं तव प्रोक्तम् आस्थानं ते वदाम्यहम् । तपोदानस्वधर्मेषु ये स्थितास्तेषु(स्थिरास्तेषु. हृ) तिष्ठति ॥
| text    = विद्यावेद्यं तव प्रोक्तम् आस्थानं ते वदाम्यहम् ।<br/>तपोदानस्वधर्मेषु ये स्थितास्तेषु(स्थिरास्तेषु. हृ) तिष्ठति ॥
}}
}}


Line 285: Line 344:
| verse_id = TLK_C04_V04
| verse_id = TLK_C04_V04
| id      = TLK_C04_V04_bc_line
| id      = TLK_C04_V04_bc_line
| text    = ‘विद्यास्थानानि तस्यास्तु वेदा अङ्गानि निर्णयः । ‘वेदैतामेवमखिलां यो विष्णौ प्रतितिष्ठति ॥’ इत्यादि ब्रह्मसारे(ब्रह्मपारे. हृ) ॥
| text    = ‘विद्यास्थानानि तस्यास्तु वेदा अङ्गानि निर्णयः ।<br/>‘वेदैतामेवमखिलां यो विष्णौ प्रतितिष्ठति ॥’ इत्यादि ब्रह्मसारे(ब्रह्मपारे. हृ) ॥
}}
}}


Line 291: Line 350:
| verse_id = TLK_C04_V04
| verse_id = TLK_C04_V04
| id      = TLK_C04_V04_bc_line
| id      = TLK_C04_V04_bc_line
| text    = विद्युतः सूर्यादिप्रकाशान्(विद्युत्सूर्यादिप्रकाशान्. हृ) । आ समन्ताद् व्यद्युतत् प्राकाशयत्(प्रकाशयत्) ।
| text    = <span class="gr-moola">विद्युतः</span> सूर्यादिप्रकाशान्(विद्युत्सूर्यादिप्रकाशान्. हृ) । <span class="gr-moola">आ</span> समन्ताद् <span class="gr-moola">व्यद्युतत्</span> प्राकाशयत्(प्रकाशयत्) ।
}}
}}


Line 297: Line 356:
| verse_id = TLK_C04_V04
| verse_id = TLK_C04_V04
| id      = TLK_C04_V04_bc_line
| id      = TLK_C04_V04_bc_line
| text    = ‘यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् । यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत् तेजो विद्धि मामकम् ॥’ इति वचनात् ।
| text    = ‘यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् ।<br/>यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत् तेजो विद्धि मामकम् ॥’ इति वचनात् ।
}}
}}


Line 309: Line 368:
| verse_id = TLK_C04_V04
| verse_id = TLK_C04_V04
| id      = TLK_C04_V04_bc_line
| id      = TLK_C04_V04_bc_line
| text    = न्यमीमिषदा आ समन्तात् निमीलिताक्षम् अभवत्-
| text    = <span class="gr-moola">न्यमीमिषदा आ</span> समन्तात् निमीलिताक्षम् अभवत्-
}}
}}


Line 315: Line 374:
| verse_id = TLK_C04_V04
| verse_id = TLK_C04_V04
| id      = TLK_C04_V04_bc_line
| id      = TLK_C04_V04_bc_line
| text    = ‘स वै किलायं पुरुषः पुरातनो य एक आसीदविशेष आत्मनि । अग्रे गुणेभ्यो जगदात्मनीश्वरे निमीलितात्मा निशि सुप्तशक्तिषु’ ॥ इति वचनात् ।
| text    = ‘स वै किलायं पुरुषः पुरातनो य एक आसीदविशेष आत्मनि ।<br/>अग्रे गुणेभ्यो जगदात्मनीश्वरे निमीलितात्मा निशि सुप्तशक्तिषु’ ॥ इति वचनात् ।
}}
}}


Line 321: Line 380:
| verse_id = TLK_C04_V04
| verse_id = TLK_C04_V04
| id      = TLK_C04_V04_bc_line
| id      = TLK_C04_V04_bc_line
| text    = पूर्णत्वाच्च आः । अभीक्ष्णं सङ्कल्प इति मनसो विशेषणम्, सङ्कल्पकमित्यर्थः(व्यक्तम्. हृ) ॥
| text    = पूर्णत्वाच्च आः । <span class="gr-moola">अभीक्ष्णं सङ्कल्प</span> इति मनसो विशेषणम्, सङ्कल्पकमित्यर्थः(व्यक्तम्. हृ) ॥
}}
}}


Line 333: Line 392:
| verse_id = TLK_C04_V04
| verse_id = TLK_C04_V04
| id      = TLK_C04_V04_bc_line
| id      = TLK_C04_V04_bc_line
| text    = तपो दमः कर्म च विद्यायाः प्रतिष्ठा । तद्वत्सु विद्या प्रतितिष्ठतीत्यर्थः । सत्यम् इति मीमांसा ।
| text    = <span class="gr-moola">तपो दमः कर्म च</span> विद्यायाः <span class="gr-moola">प्रतिष्ठा</span> । तद्वत्सु विद्या प्रतितिष्ठतीत्यर्थः । <span class="gr-moola">सत्यम्</span> इति मीमांसा ।
}}
}}


Line 339: Line 398:
| verse_id = TLK_C04_V04
| verse_id = TLK_C04_V04
| id      = TLK_C04_V04_bc_line
| id      = TLK_C04_V04_bc_line
| text    = ‘निर्णीयते यतः सम्यग् इदं सत्यमिति स्फुटम् । श्रुतिस्मृत्युदितं सर्वं व्यस्तं (व्यक्तं) मीमांसयैतया ॥ सत्यमित्युच्यते तस्मान्मीमांसा ब्रह्मनिश्चयाः ॥’ इति शब्दनिर्णये ॥
| text    = ‘निर्णीयते यतः सम्यग् इदं सत्यमिति स्फुटम् ।<br/>श्रुतिस्मृत्युदितं सर्वं व्यस्तं (व्यक्तं) मीमांसयैतया ॥<br/>सत्यमित्युच्यते तस्मान्मीमांसा ब्रह्मनिश्चयाः ॥’ इति शब्दनिर्णये ॥
}}
}}


Line 345: Line 404:
| verse_id = TLK_C04_V04
| verse_id = TLK_C04_V04
| id      = TLK_C04_V04_bc_line
| id      = TLK_C04_V04_bc_line
| text    = ‘ऋग्यजुस्सामाथर्वाख्याः पञ्चरात्रं च भारतम् । मूलरामायणं चैव पुराणं भगवत्परम् ॥
| text    = ‘ऋग्यजुस्सामाथर्वाख्याः पञ्चरात्रं च भारतम् ।<br/>मूलरामायणं चैव पुराणं भगवत्परम् ॥
}}
}}


Line 351: Line 410:
| verse_id = TLK_C04_V04
| verse_id = TLK_C04_V04
| id      = TLK_C04_V04_bc_line
| id      = TLK_C04_V04_bc_line
| text    = वेदा इत्युच्यते सद्भिः शिक्षाद्याः (शीक्षाद्यं) स्मृतयस्तथा । अङ्गानि सत्यं मीमांसा तद् विद्यायतनं त्रयम् ॥’ इति विद्यानिर्णये ॥
| text    = वेदा इत्युच्यते सद्भिः शिक्षाद्याः (शीक्षाद्यं) स्मृतयस्तथा ।<br/>अङ्गानि सत्यं मीमांसा तद् विद्यायतनं त्रयम् ॥’ इति विद्यानिर्णये ॥
}}
}}


Retrieved from "https://dev.anandamakaranda.in/Talavakara"