JSON:Isha: Difference between revisions

  "schema": 1,

  "doc": {

    "slug": "Isha",

    "title": "ईशावास्योपनिषद्भाष्यम्",

    "type": "bhashya",

    "docId": "IS",

    "parent": null,

    "related": [],

    "nextId": 39

  },

  "blocks": [

    {

      "id": "Isha-1",

      "oldKey": "IS_C01_I01",

      "type": "introduction",

      "parent": "IS_C01",

      "chapter": "IS_C01",

      "verseType": null,

      "text": "नित्यानित्यजगद्धात्रे नित्याय ज्ञानमूर्तये ।\nपूर्णानन्दाय हरये सर्वयज्ञभुजे नमः ॥ १ ॥"

    },

    {

      "id": "Isha-2",

      "oldKey": "IS_C01_I02",

      "type": "introduction",

      "parent": "IS_C01",

      "chapter": "IS_C01",

      "verseType": null,

      "text": "यस्माद् ब्रह्मेन्द्ररुद्रादिदेवतानां श्रियोऽपि च ।\nज्ञानस्फूर्तिः सदा तस्मै हरये गुरवे नमः ॥ २ ॥"

    },

    {

      "id": "Isha-3",

      "oldKey": "IS_C01_I03",

      "type": "introduction",

      "parent": "IS_C01",

      "chapter": "IS_C01",

      "verseType": null,

      "text": "स्वायम्भुवो मनुरेतैर्मन्त्रैर्भगवन्तमाकूतिसूनुं यज्ञनामानं विष्णुं तुष्टाव । स्वायम्भुवः स्वदौहित्रं विष्णुं यज्ञाभिधं मनुः । ईशावास्यादिभिर्मन्त्रैस्तुष्टावावहितात्मना ॥ रक्षोभिरुग्रैः सम्प्राप्तः खादितुं मोचितस्तदा । स्तोत्रं श्रुत्वैव यज्ञेन तान् हत्वाऽवध्यतां गतान् ॥ प्रादादि्ध भगवांस्तेषामवध्यत्वं हरः प्रभुः । तैर्वध्यत्वं तथाऽन्येषामतः कोऽन्यो हरेः प्रभुः ॥ इति ब्रह्माण्डे । भागवते चायमर्थ एव उक्तः ॥"

    },

    {

      "id": "Isha-4",

      "oldKey": "IS_C01_V01",

      "type": "verse",

      "parent": "IS_C01",

      "chapter": "IS_C01",

      "verseType": "mantra",

      "text": "ईशावास्यमिदं सर्वं यत्किञ्च जगत्यां जगत् ।\nतेन त्यक्तेन भुञ्जीथाः मा गृधः कस्यस्विद् धनम् ॥ १ ॥"

    },

    {

      "id": "Isha-5",

      "oldKey": "IS_C01_V01_B01",

      "type": "bhashya",

      "parent": "IS_C01",

      "chapter": "IS_C01",

      "verseType": null,

      "text": "ईशस्यावासयोग्यमीशावास्यम् । जगत्यां प्रकृतौ । तेन ईशेन । त्यक्तेन दत्तेन । भुञ्जीथाः ।\nस्वतः प्रवृत्यशक्तत्वादीशावास्यमिदं जगत् ।\nप्रवृत्तये प्रकृतिगं यस्मात् स प्रकृतीश्वरः ॥\nतदधीनप्रवृत्तित्वात् तदीयं सर्वमेव यत् ।\nतद्दत्तेनैव भुञ्जीथाः अतो नान्यं प्रयाचयेत् ॥ इति ब्राह्मे ॥ १ ॥"

    },

    {

      "id": "Isha-6",

      "oldKey": "IS_C01_V02",

      "type": "verse",

      "parent": "IS_C01",

      "chapter": "IS_C01",

      "verseType": "mantra",

      "text": "कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतग्ं समाः ।\nएवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे ॥ २ ॥"

    },

    {

      "id": "Isha-7",

      "oldKey": "IS_C01_V02_B01",

      "type": "bhashya",

      "parent": "IS_C01",

      "chapter": "IS_C01",

      "verseType": null,

      "text": "अकुर्वतः कर्म न लिप्यत इति नास्ति ।\nअज्ञस्य कर्म लिप्येत कृष्णोपास्तिमकुर्वतः ।\nज्ञानिनोऽपि यतो ह्रासः आनन्दस्य भवेद् ध्रुवम् ॥\nअतोऽलेपेऽपि लेपः स्यादतः कार्यैव सा सदा ॥\nइति नारदीये ॥ २ ॥"

    },

    {

      "id": "Isha-8",

      "oldKey": "IS_C01_V03",

      "type": "verse",

      "parent": "IS_C01",

      "chapter": "IS_C01",

      "verseType": "mantra",

      "text": "असुर्या नाम ते लोकाः अन्धेन तमसाऽऽवृताः ।\nतांस्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये के चात्महनो जनाः ॥ ३ ॥"

    },

    {

      "id": "Isha-9",

      "oldKey": "IS_C01_V03_B01",

      "type": "bhashya",

      "parent": "IS_C01",

      "chapter": "IS_C01",

      "verseType": null,

      "text": "सुष्ठु रमणविरुद्धत्वादसुराणां प्राप्यत्वाच्चासुर्याः । न च रमन्त्यहो असदुपासनयाऽऽत्महनः इत्युक्तत्वात् ।\nमहादुःखैकहेतुत्वात् प्राप्यत्वादसुरैस्तथा ।\nअसुर्या नाम ते लोकास्तान् यान्ति विमुखा हरौ ॥ इति वामने ।\nये के चेत्यनेन नियम उक्तः ।\nनियमेन तमो यान्ति सर्वेऽपि विमुखा हरौ । इति च ॥ ३ ॥"

    },

    {

      "id": "Isha-10",

      "oldKey": "IS_C01_V04",

      "type": "verse",

      "parent": "IS_C01",

      "chapter": "IS_C01",

      "verseType": "mantra",

      "text": "अनेजदेकं मनसो जवीयो नैनद् देवा आप्नुवन् पूर्वमर्षत् ।\nतद् धावतोऽन्यानत्येति तिष्ठत् तस्मिन्नपो मातरिश्वा दधाति ॥ ४ ॥"

    },

    {

      "id": "Isha-11",

      "oldKey": "IS_C01_V04_B01",

      "type": "bhashya",

      "parent": "IS_C01",

      "chapter": "IS_C01",

      "verseType": null,

      "text": "अनेजन्निभर्यत्वात्तदेकं प्राधान्यतस्तथा ।\nसम्यग्ज्ञातुमशक्यत्वादगम्यं तत्सुरैरपि ॥\nस्वयं तु सर्वानगमत् पूर्वमेव स्वभावतः ।\nअचिन्त्यशक्तितश्चैव सर्वगत्वाच्च तत्परम् ॥\nद्रवतोऽत्येति सन्तिष्ठत् तस्मिन् कर्माण्यधान्मरुत् ।\nमारुत्येव यतश्चेष्टा सर्वा तां हरयेर्पयेत् ॥ इति ब्रह्माण्डे ।\nऋष ज्ञाने ॥ ४ ॥"

    },

    {

      "id": "Isha-12",

      "oldKey": "IS_C01_V05",

      "type": "verse",

      "parent": "IS_C01",

      "chapter": "IS_C01",

      "verseType": "mantra",

      "text": "तदेजति तन्नेजति तद्दूरे तद्वन्तिके ।\nतदन्तरस्य सर्वस्य तदु सर्वस्य बाह्यतः ॥ ५ ॥"

    },

    {

      "id": "Isha-13",

      "oldKey": "IS_C01_V05_B01",

      "type": "bhashya",

      "parent": "IS_C01",

      "chapter": "IS_C01",

      "verseType": null,

      "text": "तदेजति तत एव एजत्यन्यत् । तत् स्वयं नेजति ।\nततो बिभेति सर्वोऽपि न बिभेति हरिः स्वयम् ।\nसर्वगत्वात् स दूरे च बाह्येऽन्तश्च समीपगः ॥\nइति तत्त्वसंहितायाम् ॥ ५ ॥"

    },

    {

      "id": "Isha-14",

      "oldKey": "IS_C01_V06",

      "type": "verse",

      "parent": "IS_C01",

      "chapter": "IS_C01",

      "verseType": "mantra",

      "text": "यस्तु सर्वाणि भूतान्यात्मन्येवानुपश्यति ।\nसर्वभूतेषु चात्मानं ततो न विजुगुप्सते ॥ ६ ॥"

    },

    {

      "id": "Isha-15",

      "oldKey": "IS_C01_V06_B01",

      "type": "bhashya",

      "parent": "IS_C01",

      "chapter": "IS_C01",

      "verseType": null,

      "text": "सर्वगं परमात्मानं सर्वं च परमात्मनि ।\nयः पश्येत् स भयाभावान्नात्मानं गोप्तुमिच्छति ॥\nइति सौकरायणश्रुतिः ॥ ६ ॥"

    },

    {

      "id": "Isha-16",

      "oldKey": "IS_C01_V07",

      "type": "verse",

      "parent": "IS_C01",

      "chapter": "IS_C01",

      "verseType": "mantra",

      "text": "यस्मिन् सर्वाणि भूतान्यात्मैवाभूद् विजानतः ।\nतत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः ॥ ७ ॥"

    },

    {

      "id": "Isha-17",

      "oldKey": "IS_C01_V07_B01",

      "type": "bhashya",

      "parent": "IS_C01",

      "chapter": "IS_C01",

      "verseType": null,

      "text": "यस्मिन् परमात्मनि सर्वभूतानि स परमात्मैव तत्र सर्वभूतेष्वभूत् । एवं सर्वभूतेष्वेकत्वेन परमात्मानं विजानतः को मोहः ।\nयस्मिन् सर्वाणि भूतानि स आत्मा सर्वभूतगः ।\nएवं सर्वत्र यो विष्णुं पश्येत् तस्य विजानतः ॥\nको मोहः कोऽथवा शोकः स विष्णुं पर्यगाद्यतः ॥\nइति पिप्पलादशाखायाम् ।\nपूर्वोक्तानुवादेन शोकमोहाभावो विजानतश्चात्रोच्यते । अभ्यासश्च सर्वगतत्वस्य तात्पर्यद्योतनार्थः ॥ ७ ॥"

    },

    {

      "id": "Isha-18",

      "oldKey": "IS_C01_V08",

      "type": "verse",

      "parent": "IS_C01",

      "chapter": "IS_C01",

      "verseType": "mantra",

      "text": "स पर्यगाच्छुक्रमकायमव्रणम् अस्नाविरं शुद्धमपापविद्धम् ।\nकविर्मनीषी परिभूः स्वयम्भूः याथातथ्यतोऽर्थान् व्यदधाच्छाश्वतीभ्यः समाभ्यः ॥८ ॥"

    },

    {

      "id": "Isha-19",

      "oldKey": "IS_C01_V08_B01",

      "type": "bhashya",

      "parent": "IS_C01",

      "chapter": "IS_C01",

      "verseType": null,

      "text": "शुक्रं तच्छोकराहित्यादव्रणं नित्यपूर्णतः ।\nपावनत्वात्सदा शुद्धमकायं लिङ्गवर्जनात् ॥\nस्थूलदेहस्य राहित्यादस्नाविरमुदाहृतम् ।\nएवम्भूतोऽपि सार्वज्ञ्यात् कविरित्येव शब्द्यते ॥\nब्रह्मादिसर्वमनसां प्रकृत्या मनसोऽपि च ।\nईशितृत्वान्मनीषी स परिभूस्सर्वतो वरः ॥\nसदाऽनन्याश्रयत्वाच्च स्वयम्भूः परिकीर्तितः ।\nस सत्यं जगदेतादृङ् नित्यमेव प्रवाहतः ॥\nअनाद्यनन्तकालेषु प्रवाहैकप्रकारतः ।\nनियमेनैव ससृजे भगवान् पुरुषोत्तमः ॥\nसज्ज्ञानानन्दशीर्षोऽसौ सज्ज्ञानानन्दबाहुकः ।\nसज्ज्ञानानन्ददेहश्च सज्ज्ञानानन्दपादवान् ॥\nएवम्भूतो महाविष्णुर्यथार्थं जगदीदृशम् ।\nअनाद्यनन्तकालीनं ससर्जात्मेच्छया प्रभुः ॥ इति वाराहे ॥८॥"

    },

    {

      "id": "Isha-20",

      "oldKey": "IS_C01_V09",

      "type": "verse",

      "parent": "IS_C01",

      "chapter": "IS_C01",

      "verseType": "mantra",

      "text": "अन्धन्तमः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासते ।\nततो भूय इव ते तमो य उ विद्यायां रताः ॥ ९ ॥"

    },

    {

      "id": "Isha-21",

      "oldKey": "IS_C01_V10",

      "type": "verse",

      "parent": "IS_C01",

      "chapter": "IS_C01",

      "verseType": "mantra",

      "text": "अन्यदेवाहुर्विद्यया अन्यदाहुरविद्यया ।\nइति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद् विचचक्षिरे ॥ १० ॥"

    },

    {

      "id": "Isha-22",

      "oldKey": "IS_C01_V11",

      "type": "verse",

      "parent": "IS_C01",

      "chapter": "IS_C01",

      "verseType": "mantra",

      "text": "विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं सह ।\nअविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्ययाऽमृतमश्नुते ॥ ११ ॥"

    },

    {

      "id": "Isha-23",

      "oldKey": "IS_C01_V11_B01",

      "type": "bhashya",

      "parent": "IS_C01",

      "chapter": "IS_C01",

      "verseType": null,

      "text": "अन्यथोपासका ये तु तमोऽन्धं यान्त्यसंशयम् ।\nततोऽधिकमिव व्यक्तं यान्ति तेषामनिन्दकाः ॥\nतस्माद्यथास्वरूपं तु नारायणमनामयम् ।\nअयथार्थस्य निन्दां च ये विदुः सह सज्जनाः ।\nते निन्दयाऽयथार्थस्य दुःखाज्ञानादिरूपिणः ॥\nदुःखाज्ञानादिसन्तीर्णाः सुखज्ञानादिरूपिणः ।\nयथार्थस्य परिज्ञानात् सुखज्ञानादिरूपताम् ॥\nयान्ति ... ॥ ९-११ ॥"

    },

    {

      "id": "Isha-24",

      "oldKey": "IS_C01_V12",

      "type": "verse",

      "parent": "IS_C01",

      "chapter": "IS_C01",

      "verseType": "mantra",

      "text": "अन्धन्तमः प्रविशन्ति येऽसम्भूतिमुपासते ।\nततो भूय इव ते तमो य उ सम्भूत्यां रताः ॥ १२ ॥"

    },

    {

      "id": "Isha-25",

      "oldKey": "IS_C01_V13",

      "type": "verse",

      "parent": "IS_C01",

      "chapter": "IS_C01",

      "verseType": "mantra",

      "text": "अन्यदेवाहुः सम्भवादन्यदाहुरसम्भवात् ।\nइति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद् विचचक्षिरे ॥ १३ ॥"

    },

    {

      "id": "Isha-26",

      "oldKey": "IS_C01_V14",

      "type": "verse",

      "parent": "IS_C01",

      "chapter": "IS_C01",

      "verseType": "mantra",

      "text": "सम्भूतिं च विनाशं यस्तद्वेदोभयं सह ।\nविनाशेन मृत्युं तीर्त्वा सम्भूत्याऽमृतमश्नुते ॥ १४ ॥"

    },

    {

      "id": "Isha-27",

      "oldKey": "IS_C01_V14_B01",

      "type": "bhashya",

      "parent": "IS_C01",

      "chapter": "IS_C01",

      "verseType": null,

      "text": "... एवं सृष्टिकर्तृत्वं नाङ्गीकुर्वन्ति ये हरेः ।\nतेऽपि यान्ति तमो घोरं तथा संहारकर्तृताम् ॥\nनाङ्गीकुर्वन्ति तेऽप्येवं तस्मात् सर्वगुणात्मकम् ।\nसर्वकर्तारमीशेशं सर्वसंहारकारकम् ॥\nयो वेद संहृतिज्ञानाद्देहबन्धाद्विमुच्यते ।\nसुखज्ञानादिकर्तृत्वज्ञानात् तद्व्यक्तिमाव्रजेत् ॥\nसर्वदोषविनिर्मुक्तं गुणरूपं जनार्दनम् ।\nजानीयान्न गुणानां च भागहानिं प्रकल्पयेत् ॥\nन मुक्तानामपि हरेः साम्यं विष्णोरभिन्नताम् ।\nनैव प्रचिन्तयेत् तस्मात् ब्रह्मादेः साम्यमेव वा ॥\nमानुषादिविरिञ्चान्तं तारतम्यं विमुक्तिगम् ।\nततो विष्णोः परोत्कर्षं सम्यग्ज्ञात्वा विमुच्यते ॥\nइति कौर्मे ॥ १२-१४ ॥"

    },

    {

      "id": "Isha-28",

      "oldKey": "IS_C01_V15",

      "type": "verse",

      "parent": "IS_C01",

      "chapter": "IS_C01",

      "verseType": "mantra",

      "text": "हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम् ।\nतत् त्वं पूषन्नपावृणु सत्यधर्माय दृष्टये ॥ १५ ॥"

    },

    {

      "id": "Isha-29",

      "oldKey": "IS_C01_V15_B01",

      "type": "bhashya",

      "parent": "IS_C01",

      "chapter": "IS_C01",

      "verseType": null,

      "text": "पात्रं हिरण्मयं सूर्यमण्डलं समुदाहृतम् ।\nविष्णोः सत्यस्य तेनैव सर्वदाऽपिहितं मुखम् ॥ तत्तु पूर्णत्वतः पूषा विष्णुर्दर्शयति स्वयम् । सत्यधर्माय भक्ताय... ॥ १५ ॥"

    },

    {

      "id": "Isha-30",

      "oldKey": "IS_C01_V16",

      "type": "verse",

      "parent": "IS_C01",

      "chapter": "IS_C01",

      "verseType": "mantra",

      "text": "पूषन्नेकर्षे यम सूर्य प्राजापत्य व्यूह रश्मीन् ।\nसमूह तेजो यत् ते रूपं कल्याणतमं तत् ते पश्यामि ॥ १६ ॥"

    },

    {

      "id": "Isha-31",

      "oldKey": "IS_C01_V16_B01",

      "type": "bhashya",

      "parent": "IS_C01",

      "chapter": "IS_C01",

      "verseType": null,

      "text": "... ... प्रधानज्ञानरूपतः ।\nविष्णुरेकऋषिर्ज्ञेयो यमो नियमनाद्धरिः ॥\nसूर्यः स सूरिगम्यत्वात् प्राजापत्यः प्रजापतेः ।\nविशेषेणैव गम्यत्वात् ... ॥ १६ ॥"

    },

    {

      "id": "Isha-32",

      "oldKey": "IS_C01_V17",

      "type": "verse",

      "parent": "IS_C01",

      "chapter": "IS_C01",

      "verseType": "mantra",

      "text": "योऽसावसौ पुरुषः सोऽहमस्मि ॥ १७ ॥"

    },

    {

      "id": "Isha-33",

      "oldKey": "IS_C01_V18",

      "type": "verse",

      "parent": "IS_C01",

      "chapter": "IS_C01",

      "verseType": "mantra",

      "text": "वायुरनिलममृतमथेदं भस्मान्तं शरीरम् ॥ १८ ॥"

    },

    {

      "id": "Isha-34",

      "oldKey": "IS_C01_V19",

      "type": "verse",

      "parent": "IS_C01",

      "chapter": "IS_C01",

      "verseType": "mantra",

      "text": "ॐ क्रतो स्मर कृतं स्मर ॐ क्रतो स्मर कृतं स्मर ॥ १९ ॥"

    },

    {

      "id": "Isha-35",

      "oldKey": "IS_C01_V19_B01",

      "type": "bhashya",

      "parent": "IS_C01",

      "chapter": "IS_C01",

      "verseType": null,

      "text": "...अहं चासावहेयतः ।\nअस्मि नित्यास्तितामानात् सर्वजीवेषु संस्थितः ॥\nस्वयं तु सर्वजीवेभ्यो व्यतिरिक्तः परो हरिः ।\nस क्रतुर्ज्ञानरूपत्वादग्निरङ्गप्रणेतृतः ॥ इति ब्रह्माण्डे ।\nसत्यं ब्रह्म हृदये धारयतीति सत्यधर्मा । एकोऽसौशब्दः प्राणे स्थित इति ॥ यस्मिन्नयं स्थितः सोऽप्यमृतः किमु परः । अः ब्रह्मैव निलयनं यस्य वायोः सोऽनिलम् ।\nअतिरोहितविज्ञानाद्वायुरप्यमृतः स्मृतः ।\nमुख्यामृतः स्वयं रामः परमात्मा सनातनः ॥\nइति रामसंहितायाम् ॥"

    },

    {

      "id": "Isha-36",

      "oldKey": "IS_C01_V19_B02",

      "type": "bhashya",

      "parent": "IS_C01",

      "chapter": "IS_C01",

      "verseType": null,

      "text": "भक्तानां स्मरणं विष्णोर्नित्यज्ञप्तिस्वरूपतः ।\nअनुग्रहोन्मुखत्वं तु नैवान्यत् क्वचिदिष्यते ॥\nइति ब्रह्मतर्के ॥ १७-१९ ॥"

    },

    {

      "id": "Isha-37",

      "oldKey": "IS_C01_V20",

      "type": "verse",

      "parent": "IS_C01",

      "chapter": "IS_C01",

      "verseType": "mantra",

      "text": "अग्ने नय सुपथा राये अस्मान् विश्वानि देव वयुनानि विद्वान् ।\nयुयोध्यस्मज्जुहुराणमेनो भूयिष्ठां ते नम उक्तिं विधेम ॥ २० ॥"

    },

    {

      "id": "Isha-38",

      "oldKey": "IS_C01_V20_B01",

      "type": "bhashya",

      "parent": "IS_C01",

      "chapter": "IS_C01",

      "verseType": null,

      "text": "वयुनं ज्ञानम् । त्वद्दत्तया वयुनयेदमचष्ट विश्वम् इति वचनात् । जुहुराणं अस्मानल्पीकुर्वत् । युयोधि वियोजय ।\nयदस्मान् कुरुतेऽत्यल्पांस्तदेनोऽस्मद्वियोजय ।\nनय नो मोक्षवित्तायेत्यस्तौद्यज्ञं मनुः स्वराड् ॥ इति स्कान्दे ।\nयुयु वियोगे इति धातुः । भक्तिज्ञानाभ्यां भूयिष्ठां ते नम इत्युक्तिं विधेम ॥\nपूर्णशक्तिचिदानन्दश्रीतेजःस्पष्टमूर्तये ।\nममाभ्यधिकमित्राय नमो नारायणाय ते ॥"

    }

  ]