Jump to content

JSON:Bhagavadgitabhashya: Difference between revisions

From Anandamakaranda
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
 
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
 
(3 intermediate revisions by the same user not shown)
Line 1: Line 1:
__NOINDEX__
__NOTOC__
<pre class="gr-json-meta">
{
{
  "schema": 1,
"schema": 3,
  "doc": {
"doc": {
    "slug": "Bhagavadgitabhashya",
"slug": "Bhagavadgitabhashya",
    "title": "श्रीमद्भगवद्गीताप्रस्थानम्",
"title": "श्रीमद्भगवद्गीताप्रस्थानम्",
    "type": "bhashya",
"type": "bhashya",
    "docId": "BGB",
"docId": "BGB",
    "parent": null,
"parent": null,
    "related": [],
"related": [],
    "nextId": 1175
"nextId": 1179
  },
},
  "blocks": [
"blocks": [
    {
{
      "id": "Bhagavadgitabhashya-1",
"id": "Bhagavadgitabhashya-1",
      "oldKey": "BGB_C01_I01",
"oldKey": "BGB_C01_I01",
      "type": "introduction",
"type": "introduction",
      "parent": "BGB_C01",
"parent": "BGB_C01",
      "chapter": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
      "verseType": null,
"verseType": null,
      "text": "श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितम्"
"lines": [
    },
"श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितम्"
    {
]
      "id": "Bhagavadgitabhashya-2",
},
      "oldKey": "BGB_C01_I02",
{
      "type": "introduction",
"id": "Bhagavadgitabhashya-2",
      "parent": "BGB_C01",
"oldKey": "BGB_C01_I02",
      "chapter": "BGB_C01",
"type": "introduction",
      "verseType": null,
"parent": "BGB_C01",
      "text": "श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम्"
"chapter": "BGB_C01",
    },
"verseType": null,
    {
"lines": [
      "id": "Bhagavadgitabhashya-3",
"श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम्"
      "oldKey": "BGB_C01_I03",
]
      "type": "introduction",
},
      "parent": "BGB_C01",
{
      "chapter": "BGB_C01",
"id": "Bhagavadgitabhashya-3",
      "verseType": null,
"oldKey": "BGB_C01_I03",
      "text": "देवं नारायणं नत्वा सर्वदोषविवर्जितम् ।\nपरिपूर्णं गुरूंश्चाऽन् गीतार्थं वक्ष्यामि लेशतः ॥"
"type": "introduction",
    },
"parent": "BGB_C01",
    {
"chapter": "BGB_C01",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-4",
"verseType": null,
      "oldKey": "BGB_C01_I04",
"lines": [
      "type": "introduction",
"देवं नारायणं नत्वा सर्वदोषविवर्जितम् ।",
      "parent": "BGB_C01",
"परिपूर्णं गुरूंश्चाऽन् गीतार्थं वक्ष्यामि लेशतः ॥"
      "chapter": "BGB_C01",
]
      "verseType": null,
},
      "text": "नष्टधर्मज्ञानलोककृपालुभिर्ब्रह्मरुद्रेन्द्रादिभिरर्थितो ज्ञानप्रदर्शनाय भगवान् व्यासोऽवततार ।"
{
    },
"id": "Bhagavadgitabhashya-4",
    {
"oldKey": "BGB_C01_I04",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-5",
"type": "introduction",
      "oldKey": "BGB_C01_I05",
"parent": "BGB_C01",
      "type": "introduction",
"chapter": "BGB_C01",
      "parent": "BGB_C01",
"verseType": null,
      "chapter": "BGB_C01",
"lines": [
      "verseType": null,
"नष्टधर्मज्ञानलोककृपालुभिर्ब्रह्मरुद्रेन्द्रादिभिरर्थितो ज्ञानप्रदर्शनाय भगवान् व्यासोऽवततार ।"
      "text": "ततश्चेष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारसाधनादर्शनाद् वेदार्थाज्ञानाच्च संसारे क्लिश्यमानानां वेदानधिकारिणां स्त्रीशूद्रादीनां च धर्मज्ञानद्वारा मोक्षो भवेदिति कृपालुः सर्ववेदार्थोपबृंहितां तदनुक्तकेवलेश्वरज्ञानदृष्टार्थयुक्तां च सर्वप्राणिनाम् अवगाह्यानवगाह्यरूपां केवलभगवत्स्वरूपपरां परोक्षार्थां महाभारतसंहिताम् अचीक्लृपत् ॥"
]
    },
},
    {
{
      "id": "Bhagavadgitabhashya-6",
"id": "Bhagavadgitabhashya-5",
      "oldKey": "BGB_C01_I06",
"oldKey": "BGB_C01_I05",
      "type": "introduction",
"type": "introduction",
      "parent": "BGB_C01",
"parent": "BGB_C01",
      "chapter": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
      "verseType": null,
"verseType": null,
      "text": "तच्चोक्तम् -\n<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Narayanashtaksharakalpa-id\">‘लोकेशा ब्रह्मरुद्राद्याः संसारे क्लेशिनं जनम् ।\nवेदार्थाज्ञमधीकारवर्जितं च स्त्रियादिकम् ॥\nअवेक्ष्य प्रार्थयामासुर्देवेशं पुरुषोत्तमम् ।\nततः प्रसन्नो भगवान् व्यासो भूत्वा च तेन च ॥\nअन्यावताररूपैश्च वेदानुक्तार्थभूषितम् ।\nकेवलेनात्मबोधेन दृष्टं वेदार्थसंयुतम् ॥\nवेदादपि परं चक्रे पञ्चमं वेदमुत्तमम् ।\nभारतं पञ्चरात्रं च मूलरामायणं तथा ॥\nपुराणं भागवतं चेति सम्भिन्नः शास्त्रपुङ्गवः॥’इति नारायणाष्टाक्षरकल्पे ।</span></span>"
"lines": [
    },
"ततश्चेष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारसाधनादर्शनाद् वेदार्थाज्ञानाच्च संसारे क्लिश्यमानानां वेदानधिकारिणां स्त्रीशूद्रादीनां च धर्मज्ञानद्वारा मोक्षो भवेदिति कृपालुः सर्ववेदार्थोपबृंहितां तदनुक्तकेवलेश्वरज्ञानदृष्टार्थयुक्तां च सर्वप्राणिनाम् अवगाह्यानवगाह्यरूपां केवलभगवत्स्वरूपपरां परोक्षार्थां महाभारतसंहिताम् अचीक्लृपत् ॥"
    {
]
      "id": "Bhagavadgitabhashya-7",
},
      "oldKey": "BGB_C01_I07",
{
      "type": "introduction",
"id": "Bhagavadgitabhashya-6",
      "parent": "BGB_C01",
"oldKey": "BGB_C01_I06",
      "chapter": "BGB_C01",
"type": "introduction",
      "verseType": null,
"parent": "BGB_C01",
      "text": "<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Upanarada-id\">‘ब्रह्माऽपि तन्न जानाति ईषत् सर्वोऽपि जानति(ते)।\nबह्वर्थमृषयस्तत्तु भारतं प्रवदन्ति हि ॥’ इत्युपनारदीये।</span></span>\n<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Narada-id\">‘ब्रह्माद्यैः प्रार्थितो विष्णुर्भारतं स चकार ह ।\nयस्मिन् दशार्थाः सर्वत्र न ज्ञेयाः सर्वजन्तुभिः ॥’</span></span>इति नारदीये ।\n<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘भारतं चापि कृतवान् पञ्चमं वेदमुत्तमम् ।\nदशावरार्थं सर्वत्र केवलं विष्णुबोधकम् ॥</span></span>"
"chapter": "BGB_C01",
    },
"verseType": null,
    {
"lines": [
      "id": "Bhagavadgitabhashya-8",
"तच्चोक्तम् -",
      "oldKey": "BGB_C01_I14",
"\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Narayanashtaksharakalpa-id\"\u003E‘लोकेशा ब्रह्मरुद्राद्याः संसारे क्लेशिनं जनम् ।",
      "type": "introduction",
"वेदार्थाज्ञमधीकारवर्जितं च स्त्रियादिकम् ॥",
      "parent": "BGB_C01",
"अवेक्ष्य प्रार्थयामासुर्देवेशं पुरुषोत्तमम् ।",
      "chapter": "BGB_C01",
"ततः प्रसन्नो भगवान् व्यासो भूत्वा च तेन च ॥",
      "verseType": null,
"अन्यावताररूपैश्च वेदानुक्तार्थभूषितम् ।",
      "text": "<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Skanda-id\">परोक्षार्थं तु सर्वत्र वेदादप्युत्तमं तु यत् ॥’</span></span> इति स्कान्दे ।"
"केवलेनात्मबोधेन दृष्टं वेदार्थसंयुतम् ॥",
    },
"वेदादपि परं चक्रे पञ्चमं वेदमुत्तमम् ।",
    {
"भारतं पञ्चरात्रं च मूलरामायणं तथा ॥",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-9",
"पुराणं भागवतं चेति सम्भिन्नः शास्त्रपुङ्गवः॥’इति नारायणाष्टाक्षरकल्पे ।\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E"
      "oldKey": "BGB_C01_I15",
]
      "type": "introduction",
},
      "parent": "BGB_C01",
{
      "chapter": "BGB_C01",
"id": "Bhagavadgitabhashya-7",
      "verseType": null,
"oldKey": "BGB_C01_I07",
      "text": "<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘यदि विद्याच्चतुर्वेदान् साङ्गोपनिषदान् द्विजः ।\nन चेत् पुराणं संविद्यान्नैव स स्याद् विचक्षणः ॥’(म.भा.१.१.२६८)’</span></span>"
"type": "introduction",
    },
"parent": "BGB_C01",
    {
"chapter": "BGB_C01",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-10",
"verseType": null,
      "oldKey": "BGB_C01_I16",
"lines": [
      "type": "introduction",
"\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Upanarada-id\"\u003E‘ब्रह्माऽपि तन्न जानाति ईषत् सर्वोऽपि जानति(ते)।",
      "parent": "BGB_C01",
"बह्वर्थमृषयस्तत्तु भारतं प्रवदन्ति हि ॥’ इत्युपनारदीये।\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E",
      "chapter": "BGB_C01",
"\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Narada-id\"\u003E‘ब्रह्माद्यैः प्रार्थितो विष्णुर्भारतं स चकार ह ।",
      "verseType": null,
"यस्मिन् दशार्थाः सर्वत्र न ज्ञेयाः सर्वजन्तुभिः ॥’\u003C/span\u003E\u003C/span\u003Eइति नारदीये ।",
      "text": "<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत् ।\n‘बिभेत्यल्पश्रुताद् वेदो मामयं प्रचलिष्यति ।’( म.भा.आदि.१.२९३)</span></span>"
"\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\"\u003E‘भारतं चापि कृतवान् पञ्चमं वेदमुत्तमम् ।",
    },
"दशावरार्थं सर्वत्र केवलं विष्णुबोधकम् ॥\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E"
    {
]
      "id": "Bhagavadgitabhashya-11",
},
      "oldKey": "BGB_C01_I17",
{
      "type": "introduction",
"id": "Bhagavadgitabhashya-8",
      "parent": "BGB_C01",
"oldKey": "BGB_C01_I14",
      "chapter": "BGB_C01",
"type": "introduction",
      "verseType": null,
"parent": "BGB_C01",
      "text": "<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">मन्वादि केचिद् ब्रुवते ह्यास्तीकादि तथाऽपरे ।\nतथोपरिचराद्यन्ये भारतं परिचक्षते ॥(म.भा.आदि.१.६६)</span></span>"
"chapter": "BGB_C01",
    },
"verseType": null,
    {
"lines": [
      "id": "Bhagavadgitabhashya-12",
"\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Skanda-id\"\u003Eपरोक्षार्थं तु सर्वत्र वेदादप्युत्तमं तु यत् ॥’\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति स्कान्दे ।"
      "oldKey": "BGB_C01_I18",
]
      "type": "introduction",
},
      "parent": "BGB_C01",
{
      "chapter": "BGB_C01",
"id": "Bhagavadgitabhashya-9",
      "verseType": null,
"oldKey": "BGB_C01_I15",
      "text": "<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Brahmanda-id\">भारतं सर्ववेदाश्च तुलामारोपिताः पुरा ।\nदेवैर्ब्रह्मादिभिः सर्वैः ऋषिभिश्च समन्वितैः ।\nव्यासस्यैवाज्ञया तत्र त्वत्यरिच्यत भारतम् ॥(ब्रह्माण्डपुराणे)</span></span>"
"type": "introduction",
    },
"parent": "BGB_C01",
    {
"chapter": "BGB_C01",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-13",
"verseType": null,
      "oldKey": "BGB_C01_I19",
"lines": [
      "type": "introduction",
"\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\"\u003E‘यदि विद्याच्चतुर्वेदान् साङ्गोपनिषदान् द्विजः ।",
      "parent": "BGB_C01",
"न चेत् पुराणं संविद्यान्नैव स स्याद् विचक्षणः ॥’(म.भा.१.१.२६८)’\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E"
      "chapter": "BGB_C01",
]
      "verseType": null,
},
      "text": "<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘महत्त्वाद् भारवत्त्वाच्च महाभारतमुच्यते ।\nनिरुक्तमस्य यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥’ (म.भा.१.३००)</span></span>"
{
    },
"id": "Bhagavadgitabhashya-10",
    {
"oldKey": "BGB_C01_I16",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-14",
"type": "introduction",
      "oldKey": "BGB_C01_I20",
"parent": "BGB_C01",
      "type": "introduction",
"chapter": "BGB_C01",
      "parent": "BGB_C01",
"verseType": null,
      "chapter": "BGB_C01",
"lines": [
      "verseType": null,
"\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\"\u003E‘इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत् ।",
      "text": "<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘यदिहास्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति न कुत्रचित् ’( म.भा.आदि ५.५०)</span></span>,<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘विराटोद्योगसारवान्’ ( म भा.१.८९)</span></span> इत्यादितद्वाक्यपर्यालोचनया, ऋषिसम्प्रदायात्, <span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\">‘को ह्यन्यः पुण्डरीकाक्षान्महाभारतकृद् भवेत्’ ( वायुप्रोक्तवचनम्)</span></span> इत्यादिपुराणग्रन्थान्तरगतवाक्यान्यथानुपपत्त्या, नारदाध्ययनादिलिङ्गैश्चावसीयते ।"
"‘बिभेत्यल्पश्रुताद् वेदो मामयं प्रचलिष्यति ।’( म.भा.आदि.१.२९३)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E"
    },
]
    {
},
      "id": "Bhagavadgitabhashya-15",
{
      "oldKey": "BGB_C01_I21",
"id": "Bhagavadgitabhashya-11",
      "type": "introduction",
"oldKey": "BGB_C01_I17",
      "parent": "BGB_C01",
"type": "introduction",
      "chapter": "BGB_C01",
"parent": "BGB_C01",
      "verseType": null,
"chapter": "BGB_C01",
      "text": "कथमन्यथा भारतनिरुक्तिज्ञानमात्रेण सर्वपापक्षयः ? प्रसिद्धश्च सोऽर्थः ।"
"verseType": null,
    },
"lines": [
    {
"\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\"\u003Eमन्वादि केचिद् ब्रुवते ह्यास्तीकादि तथाऽपरे ।",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-16",
"तथोपरिचराद्यन्ये भारतं परिचक्षते ॥(म.भा.आदि.१.६६)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E"
      "oldKey": "BGB_C01_I22",
]
      "type": "introduction",
},
      "parent": "BGB_C01",
{
      "chapter": "BGB_C01",
"id": "Bhagavadgitabhashya-12",
      "verseType": null,
"oldKey": "BGB_C01_I18",
      "text": "कथं चान्यस्य न कर्तुं शक्यते? ग्रन्थान्तरगतत्वाच्च नाविद्यमानस्तुतिः । न च कर्तुरेव । इतरत्रापि साम्यात् ।"
"type": "introduction",
    },
"parent": "BGB_C01",
    {
"chapter": "BGB_C01",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-17",
"verseType": null,
      "oldKey": "BGB_C01_I24",
"lines": [
      "type": "introduction",
"\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Brahmanda-id\"\u003Eभारतं सर्ववेदाश्च तुलामारोपिताः पुरा ।",
      "parent": "BGB_C01",
"देवैर्ब्रह्मादिभिः सर्वैः ऋषिभिश्च समन्वितैः ।",
      "chapter": "BGB_C01",
"व्यासस्यैवाज्ञया तत्र त्वत्यरिच्यत भारतम् ॥(ब्रह्माण्डपुराणे)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E"
      "verseType": null,
]
      "text": "तत्र च सर्वभारतार्थसंग्रहां वासुदेवार्जुनसंवादरूपां भारतपारिजातमधुभूतां गीताम् उपनिबबन्ध ।"
},
    },
{
    {
"id": "Bhagavadgitabhashya-13",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-18",
"oldKey": "BGB_C01_I19",
      "oldKey": "BGB_C01_I25",
"type": "introduction",
      "type": "introduction",
"parent": "BGB_C01",
      "parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
      "chapter": "BGB_C01",
"verseType": null,
      "verseType": null,
"lines": [
      "text": "तच्चोक्तम्–"
"\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\"\u003E‘महत्त्वाद् भारवत्त्वाच्च महाभारतमुच्यते ।",
    },
"निरुक्तमस्य यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥’ (म.भा.१.३००)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E"
    {
]
      "id": "Bhagavadgitabhashya-19",
},
      "oldKey": "BGB_C01_I26",
{
      "type": "introduction",
"id": "Bhagavadgitabhashya-14",
      "parent": "BGB_C01",
"oldKey": "BGB_C01_I20",
      "chapter": "BGB_C01",
"type": "introduction",
      "verseType": null,
"parent": "BGB_C01",
      "text": "<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Mahakaurma-id\">‘भारतं सर्वशास्त्रेषु भारते गीतिका वरा ।\nविष्णोः सहस्रनामापि ज्ञेयं पाठ्यं च तद् द्वयम् ॥’</span></span> इति महाकौर्मे ।"
"chapter": "BGB_C01",
    },
"verseType": null,
    {
"lines": [
      "id": "Bhagavadgitabhashya-20",
"\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\"\u003E‘यदिहास्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति न कुत्रचित् ’( म.भा.आदि ५.५०)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E,\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\"\u003E‘विराटोद्योगसारवान्’ ( म भा.१.८९)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादितद्वाक्यपर्यालोचनया, ऋषिसम्प्रदायात्, \u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\"\u003E‘को ह्यन्यः पुण्डरीकाक्षान्महाभारतकृद् भवेत्’ ( वायुप्रोक्तवचनम्)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिपुराणग्रन्थान्तरगतवाक्यान्यथानुपपत्त्या, नारदाध्ययनादिलिङ्गैश्चावसीयते ।"
      "oldKey": "BGB_C01_I27",
]
      "type": "introduction",
},
      "parent": "BGB_C01",
{
      "chapter": "BGB_C01",
"id": "Bhagavadgitabhashya-15",
      "verseType": null,
"oldKey": "BGB_C01_I21",
      "text": "<span class=\"gr-blockquote\"><span class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\">‘स हि धर्मः सुपर्याप्तो ब्रह्मणः पदवेदने।’(म.भा.१३.१६.१२.)</span></span>  इत्यादि च ।"
"type": "introduction",
    },
"parent": "BGB_C01",
    {
"chapter": "BGB_C01",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-21",
"verseType": null,
      "oldKey": "BGB_C01_I28",
"lines": [
      "type": "introduction",
"कथमन्यथा भारतनिरुक्तिज्ञानमात्रेण सर्वपापक्षयः ? प्रसिद्धश्च सोऽर्थः ।"
      "parent": "BGB_C01",
]
      "chapter": "BGB_C01",
},
      "verseType": null,
{
      "text": "तत्र सेनयोर्मध्ये बान्धवादिमोहजालसंवृतं विषीदन्तम् अर्जुनं भगवानुवाच ।"
"id": "Bhagavadgitabhashya-16",
    },
"oldKey": "BGB_C01_I22",
    {
"type": "introduction",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-22",
"parent": "BGB_C01",
      "oldKey": "BGB_C01_V01",
"chapter": "BGB_C01",
      "type": "verse",
"verseType": null,
      "parent": "BGB_C01",
"lines": [
      "chapter": "BGB_C01",
"कथं चान्यस्य न कर्तुं शक्यते? ग्रन्थान्तरगतत्वाच्च नाविद्यमानस्तुतिः । न च कर्तुरेव । इतरत्रापि साम्यात् ।"
      "verseType": "shloka",
]
      "text": "धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः ।\nमामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय ॥ १ ॥"
},
    },
{
    {
"id": "Bhagavadgitabhashya-17",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-23",
"oldKey": "BGB_C01_I24",
      "oldKey": "BGB_C01_V02",
"type": "introduction",
      "type": "verse",
"parent": "BGB_C01",
      "parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
      "chapter": "BGB_C01",
"verseType": null,
      "verseType": "shloka",
"lines": [
      "text": "दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा ।\nआचार्यमुपसंगम्य राजा वचनमब्रवीत्॥२ ॥"
"तत्र च सर्वभारतार्थसंग्रहां वासुदेवार्जुनसंवादरूपां भारतपारिजातमधुभूतां गीताम् उपनिबबन्ध ।"
    },
]
    {
},
      "id": "Bhagavadgitabhashya-24",
{
      "oldKey": "BGB_C01_V03",
"id": "Bhagavadgitabhashya-18",
      "type": "verse",
"oldKey": "BGB_C01_I25",
      "parent": "BGB_C01",
"type": "introduction",
      "chapter": "BGB_C01",
"parent": "BGB_C01",
      "verseType": "shloka",
"chapter": "BGB_C01",
      "text": "पश्यैतां पाण्डुपुत्राणाम् आचार्य महतीं चमूम् ।\nव्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता॥३ ॥"
"verseType": null,
    },
"lines": [
    {
"तच्चोक्तम्–"
      "id": "Bhagavadgitabhashya-25",
]
      "oldKey": "BGB_C01_V04",
},
      "type": "verse",
{
      "parent": "BGB_C01",
"id": "Bhagavadgitabhashya-19",
      "chapter": "BGB_C01",
"oldKey": "BGB_C01_I26",
      "verseType": "shloka",
"type": "introduction",
      "text": "अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि ।\nयुयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः॥४ ॥"
"parent": "BGB_C01",
    },
"chapter": "BGB_C01",
    {
"verseType": null,
      "id": "Bhagavadgitabhashya-26",
"lines": [
      "oldKey": "BGB_C01_V05",
"\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Mahakaurma-id\"\u003E‘भारतं सर्वशास्त्रेषु भारते गीतिका वरा ।",
      "type": "verse",
"विष्णोः सहस्रनामापि ज्ञेयं पाठ्यं च तद् द्वयम् ॥’\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इति महाकौर्मे ।"
      "parent": "BGB_C01",
]
      "chapter": "BGB_C01",
},
      "verseType": "shloka",
{
      "text": "धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् ।\nपुरुजित् कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः॥ ५ ॥"
"id": "Bhagavadgitabhashya-20",
    },
"oldKey": "BGB_C01_I27",
    {
"type": "introduction",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-27",
"parent": "BGB_C01",
      "oldKey": "BGB_C01_V06",
"chapter": "BGB_C01",
      "type": "verse",
"verseType": null,
      "parent": "BGB_C01",
"lines": [
      "chapter": "BGB_C01",
"\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\"\u003E‘स हि धर्मः सुपर्याप्तो ब्रह्मणः पदवेदने।’(म.भा.१३.१६.१२.)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E  इत्यादि च ।"
      "verseType": "shloka",
]
      "text": "युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् ।\nसौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः॥ ६ ॥"
},
    },
{
    {
"id": "Bhagavadgitabhashya-21",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-28",
"oldKey": "BGB_C01_I28",
      "oldKey": "BGB_C01_V07",
"type": "introduction",
      "type": "verse",
"parent": "BGB_C01",
      "parent": "BGB_C01",
"chapter": "BGB_C01",
      "chapter": "BGB_C01",
"verseType": null,
      "verseType": "shloka",
"lines": [
      "text": "अस्माकं तु विशिष्टा ये तान् निबोध द्विजोत्तम ।\nनायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान् ब्रवीमि ते ॥ ७ ॥"
"तत्र सेनयोर्मध्ये बान्धवादिमोहजालसंवृतं विषीदन्तम् अर्जुनं भगवानुवाच ।"
    },
]
    {
},
      "id": "Bhagavadgitabhashya-29",
{
      "oldKey": "BGB_C01_V08",
"id": "Bhagavadgitabhashya-22",
      "type": "verse",
"oldKey": "BGB_C01_V01",
      "parent": "BGB_C01",
"type": "verse",
      "chapter": "BGB_C01",
"parent": "BGB_C01",
      "verseType": "shloka",
"chapter": "BGB_C01",
      "text": "भवान् भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिंजयः ।\nअश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च ॥ ८ ॥"
"verseType": "shloka",
    },
"lines": [
    {
"धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः ।",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-30",
"मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय ॥ १ ॥"
      "oldKey": "BGB_C01_V09",
]
      "type": "verse",
},
      "parent": "BGB_C01",
{
      "chapter": "BGB_C01",
"id": "Bhagavadgitabhashya-23",
      "verseType": "shloka",
"oldKey": "BGB_C01_V02",
      "text": "अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः ।\nनानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ॥ ९ ॥"
"type": "verse",
    },
"parent": "BGB_C01",
    {
"chapter": "BGB_C01",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-31",
"verseType": "shloka",
      "oldKey": "BGB_C01_V10",
"lines": [
      "type": "verse",
"दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा ।",
      "parent": "BGB_C01",
"आचार्यमुपसंगम्य राजा वचनमब्रवीत्॥२ ॥"
      "chapter": "BGB_C01",
]
      "verseType": "shloka",
},
      "text": "अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् ।\nपर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ॥ १० ॥"
{
    },
"id": "Bhagavadgitabhashya-24",
    {
"oldKey": "BGB_C01_V03",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-32",
"type": "verse",
      "oldKey": "BGB_C01_V11",
"parent": "BGB_C01",
      "type": "verse",
"chapter": "BGB_C01",
      "parent": "BGB_C01",
"verseType": "shloka",
      "chapter": "BGB_C01",
"lines": [
      "verseType": "shloka",
"पश्यैतां पाण्डुपुत्राणाम् आचार्य महतीं चमूम् ।",
      "text": "अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः ।\nभीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ॥ ११ ॥"
"व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता॥३ ॥"
    },
]
    {
},
      "id": "Bhagavadgitabhashya-33",
{
      "oldKey": "BGB_C01_V12",
"id": "Bhagavadgitabhashya-25",
      "type": "verse",
"oldKey": "BGB_C01_V04",
      "parent": "BGB_C01",
"type": "verse",
      "chapter": "BGB_C01",
"parent": "BGB_C01",
      "verseType": "shloka",
"chapter": "BGB_C01",
      "text": "तस्य संजनयन् हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः ।\nसिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान्॥ १२ ॥"
"verseType": "shloka",
    },
"lines": [
    {
"अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि ।",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-34",
"युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः॥४ ॥"
      "oldKey": "BGB_C01_V13",
]
      "type": "verse",
},
      "parent": "BGB_C01",
{
      "chapter": "BGB_C01",
"id": "Bhagavadgitabhashya-26",
      "verseType": "shloka",
"oldKey": "BGB_C01_V05",
      "text": "ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः ।\nसहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत्॥१३ ॥"
"type": "verse",
    },
"parent": "BGB_C01",
    {
"chapter": "BGB_C01",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-35",
"verseType": "shloka",
      "oldKey": "BGB_C01_V14",
"lines": [
      "type": "verse",
"धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् ।",
      "parent": "BGB_C01",
"पुरुजित् कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः॥ ५ ॥"
      "chapter": "BGB_C01",
]
      "verseType": "shloka",
},
      "text": "ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ ।\nमाधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः  ॥१४ ॥"
{
    },
"id": "Bhagavadgitabhashya-27",
    {
"oldKey": "BGB_C01_V06",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-36",
"type": "verse",
      "oldKey": "BGB_C01_V15",
"parent": "BGB_C01",
      "type": "verse",
"chapter": "BGB_C01",
      "parent": "BGB_C01",
"verseType": "shloka",
      "chapter": "BGB_C01",
"lines": [
      "verseType": "shloka",
"युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् ।",
      "text": "पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनञ्जयः ।\nपौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः ॥१५ ॥"
"सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः॥ ६ ॥"
    },
]
    {
},
      "id": "Bhagavadgitabhashya-37",
{
      "oldKey": "BGB_C01_V16",
"id": "Bhagavadgitabhashya-28",
      "type": "verse",
"oldKey": "BGB_C01_V07",
      "parent": "BGB_C01",
"type": "verse",
      "chapter": "BGB_C01",
"parent": "BGB_C01",
      "verseType": "shloka",
"chapter": "BGB_C01",
      "text": "अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।\nनकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ॥ १६ ॥"
"verseType": "shloka",
    },
"lines": [
    {
"अस्माकं तु विशिष्टा ये तान् निबोध द्विजोत्तम ।",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-38",
"नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान् ब्रवीमि ते ॥ ७ ॥"
      "oldKey": "BGB_C01_V17",
]
      "type": "verse",
},
      "parent": "BGB_C01",
{
      "chapter": "BGB_C01",
"id": "Bhagavadgitabhashya-29",
      "verseType": "shloka",
"oldKey": "BGB_C01_V08",
      "text": "काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः ।\nधृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः॥ १७ ॥"
"type": "verse",
    },
"parent": "BGB_C01",
    {
"chapter": "BGB_C01",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-39",
"verseType": "shloka",
      "oldKey": "BGB_C01_V18",
"lines": [
      "type": "verse",
"भवान् भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिंजयः ।",
      "parent": "BGB_C01",
"अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च ॥ ८ ॥"
      "chapter": "BGB_C01",
]
      "verseType": "shloka",
},
      "text": "द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते ।\nसौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान् दध्मुः पृथक् पृथक्॥ १८ ॥"
{
    },
"id": "Bhagavadgitabhashya-30",
    {
"oldKey": "BGB_C01_V09",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-40",
"type": "verse",
      "oldKey": "BGB_C01_V19",
"parent": "BGB_C01",
      "type": "verse",
"chapter": "BGB_C01",
      "parent": "BGB_C01",
"verseType": "shloka",
      "chapter": "BGB_C01",
"lines": [
      "verseType": "shloka",
"अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः ।",
      "text": "स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् ।\nनभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन्॥१९ ॥"
"नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ॥ ९ ॥"
    },
]
    {
},
      "id": "Bhagavadgitabhashya-41",
{
      "oldKey": "BGB_C01_V20",
"id": "Bhagavadgitabhashya-31",
      "type": "verse",
"oldKey": "BGB_C01_V10",
      "parent": "BGB_C01",
"type": "verse",
      "chapter": "BGB_C01",
"parent": "BGB_C01",
      "verseType": "shloka",
"chapter": "BGB_C01",
      "text": "अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः ।\nप्रवृत्ते शस्त्रसम्पाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः ॥ २०॥"
"verseType": "shloka",
    },
"lines": [
    {
"अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् ।",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-42",
"पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ॥ १० ॥"
      "oldKey": "BGB_C01_V21",
]
      "type": "verse",
},
      "parent": "BGB_C01",
{
      "chapter": "BGB_C01",
"id": "Bhagavadgitabhashya-32",
      "verseType": "shloka",
"oldKey": "BGB_C01_V11",
      "text": "हृषीकेशं तदा वाक्यम् इदमाह महीपते ।"
"type": "verse",
    },
"parent": "BGB_C01",
    {
"chapter": "BGB_C01",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-43",
"verseType": "shloka",
      "oldKey": "BGB_C01_V22",
"lines": [
      "type": "verse",
"अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः ।",
      "parent": "BGB_C01",
"भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ॥ ११ ॥"
      "chapter": "BGB_C01",
]
      "verseType": "shloka",
},
      "text": "यावदेतान् निरीक्षेऽहं योद्धुकामान् अवस्थितान् ।\nकैर्मया सह योद्धव्यम् अस्मिन् रणसमुद्यमे ॥२२ ॥"
{
    },
"id": "Bhagavadgitabhashya-33",
    {
"oldKey": "BGB_C01_V12",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-44",
"type": "verse",
      "oldKey": "BGB_C01_V23",
"parent": "BGB_C01",
      "type": "verse",
"chapter": "BGB_C01",
      "parent": "BGB_C01",
"verseType": "shloka",
      "chapter": "BGB_C01",
"lines": [
      "verseType": "shloka",
"तस्य संजनयन् हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः ।",
      "text": "योत्स्यमानान् अवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः ।\nधार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः ॥ २३॥"
"सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान्॥ १२ ॥"
    },
]
    {
},
      "id": "Bhagavadgitabhashya-45",
{
      "oldKey": "BGB_C01_V24",
"id": "Bhagavadgitabhashya-34",
      "type": "verse",
"oldKey": "BGB_C01_V13",
      "parent": "BGB_C01",
"type": "verse",
      "chapter": "BGB_C01",
"parent": "BGB_C01",
      "verseType": "shloka",
"chapter": "BGB_C01",
      "text": "एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत ।\nसेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ॥ २४ ॥"
"verseType": "shloka",
    },
"lines": [
    {
"ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः ।",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-46",
"सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत्॥१३ ॥"
      "oldKey": "BGB_C01_V25",
]
      "type": "verse",
},
      "parent": "BGB_C01",
{
      "chapter": "BGB_C01",
"id": "Bhagavadgitabhashya-35",
      "verseType": "shloka",
"oldKey": "BGB_C01_V14",
      "text": "भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् ।\nउवाच पार्थ पश्यैतान् समवेतान् कुरूनिति॥२५ ॥"
"type": "verse",
    },
"parent": "BGB_C01",
    {
"chapter": "BGB_C01",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-47",
"verseType": "shloka",
      "oldKey": "BGB_C01_V26",
"lines": [
      "type": "verse",
"ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ ।",
      "parent": "BGB_C01",
"माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः  ॥१४ ॥"
      "chapter": "BGB_C01",
]
      "verseType": "shloka",
},
      "text": "तत्रापश्यत् स्थितान् पार्थः पितॄन् अथ पितामहान् ।\nआचार्यान् मातुलान् भ्रातॄन् पुत्रान् पौत्रान् सखींस्तथा॥ २६ ॥"
{
    },
"id": "Bhagavadgitabhashya-36",
    {
"oldKey": "BGB_C01_V15",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-48",
"type": "verse",
      "oldKey": "BGB_C01_V27",
"parent": "BGB_C01",
      "type": "verse",
"chapter": "BGB_C01",
      "parent": "BGB_C01",
"verseType": "shloka",
      "chapter": "BGB_C01",
"lines": [
      "verseType": "shloka",
"पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनञ्जयः ।",
      "text": "श्वशुरान् सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि ।\nतान् समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान् बन्धून् अवस्थितान्॥ २७ ॥"
"पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः ॥१५ ॥"
    },
]
    {
},
      "id": "Bhagavadgitabhashya-49",
{
      "oldKey": "BGB_C01_V28",
"id": "Bhagavadgitabhashya-37",
      "type": "verse",
"oldKey": "BGB_C01_V16",
      "parent": "BGB_C01",
"type": "verse",
      "chapter": "BGB_C01",
"parent": "BGB_C01",
      "verseType": "shloka",
"chapter": "BGB_C01",
      "text": "कृपया परयाऽऽविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् ।\nदृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम्॥ २८ ॥"
"verseType": "shloka",
    },
"lines": [
    {
"अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-50",
"नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ॥ १६ ॥"
      "oldKey": "BGB_C01_V29",
]
      "type": "verse",
},
      "parent": "BGB_C01",
{
      "chapter": "BGB_C01",
"id": "Bhagavadgitabhashya-38",
      "verseType": "shloka",
"oldKey": "BGB_C01_V17",
      "text": "सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति ।\nवेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते॥२९ ॥"
"type": "verse",
    },
"parent": "BGB_C01",
    {
"chapter": "BGB_C01",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-51",
"verseType": "shloka",
      "oldKey": "BGB_C01_V30",
"lines": [
      "type": "verse",
"काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः ।",
      "parent": "BGB_C01",
"धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः॥ १७ ॥"
      "chapter": "BGB_C01",
]
      "verseType": "shloka",
},
      "text": "गाण्डीवं स्रंसते हस्तात् त्वक् चैव परिदह्यते ।\nन च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः॥३० ॥"
{
    },
"id": "Bhagavadgitabhashya-39",
    {
"oldKey": "BGB_C01_V18",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-52",
"type": "verse",
      "oldKey": "BGB_C01_V31",
"parent": "BGB_C01",
      "type": "verse",
"chapter": "BGB_C01",
      "parent": "BGB_C01",
"verseType": "shloka",
      "chapter": "BGB_C01",
"lines": [
      "verseType": "shloka",
"द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते ।",
      "text": "निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव ।\nनच श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे॥ ३१ ॥"
"सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान् दध्मुः पृथक् पृथक्॥ १८ ॥"
    },
]
    {
},
      "id": "Bhagavadgitabhashya-53",
{
      "oldKey": "BGB_C01_V32",
"id": "Bhagavadgitabhashya-40",
      "type": "verse",
"oldKey": "BGB_C01_V19",
      "parent": "BGB_C01",
"type": "verse",
      "chapter": "BGB_C01",
"parent": "BGB_C01",
      "verseType": "shloka",
"chapter": "BGB_C01",
      "text": "न काङ्‍क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च ।\nकिं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा॥३२ ॥"
"verseType": "shloka",
    },
"lines": [
    {
"स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् ।",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-54",
"नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन्॥१९ ॥"
      "oldKey": "BGB_C01_V33",
]
      "type": "verse",
},
      "parent": "BGB_C01",
{
      "chapter": "BGB_C01",
"id": "Bhagavadgitabhashya-41",
      "verseType": "shloka",
"oldKey": "BGB_C01_V20",
      "text": "येषामर्थे काङ्‍‍क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च ।\nत इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च॥३३ ॥"
"type": "verse",
    },
"parent": "BGB_C01",
    {
"chapter": "BGB_C01",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-55",
"verseType": "shloka",
      "oldKey": "BGB_C01_V34",
"lines": [
      "type": "verse",
"अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः ।",
      "parent": "BGB_C01",
"प्रवृत्ते शस्त्रसम्पाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः ॥ २०॥"
      "chapter": "BGB_C01",
]
      "verseType": "shloka",
},
      "text": "आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः ।\nमातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः सम्बन्धिनस्तथा ॥३४ ॥"
{
    },
"id": "Bhagavadgitabhashya-42",
    {
"oldKey": "BGB_C01_V21",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-56",
"type": "verse",
      "oldKey": "BGB_C01_V35",
"parent": "BGB_C01",
      "type": "verse",
"chapter": "BGB_C01",
      "parent": "BGB_C01",
"verseType": "shloka",
      "chapter": "BGB_C01",
"lines": [
      "verseType": "shloka",
"हृषीकेशं तदा वाक्यम् इदमाह महीपते ।",
      "text": "एतान् न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन ।\nअपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते॥३५ ॥"
"सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत॥ २१ ॥"
    },
]
    {
},
      "id": "Bhagavadgitabhashya-57",
{
      "oldKey": "BGB_C01_V36",
"id": "Bhagavadgitabhashya-43",
      "type": "verse",
"oldKey": "BGB_C01_V22",
      "parent": "BGB_C01",
"type": "verse",
      "chapter": "BGB_C01",
"parent": "BGB_C01",
      "verseType": "shloka",
"chapter": "BGB_C01",
      "text": "निहत्य धार्तराष्ट्रान् नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन ।\nपापमेवाश्रयेद् अस्मान् हत्वैतान् आततायिनः॥३६ ॥"
"verseType": "shloka",
    },
"lines": [
    {
"यावदेतान् निरीक्षेऽहं योद्धुकामान् अवस्थितान् ।",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-58",
"कैर्मया सह योद्धव्यम् अस्मिन् रणसमुद्यमे ॥२२ ॥"
      "oldKey": "BGB_C01_V37",
]
      "type": "verse",
},
      "parent": "BGB_C01",
{
      "chapter": "BGB_C01",
"id": "Bhagavadgitabhashya-44",
      "verseType": "shloka",
"oldKey": "BGB_C01_V23",
      "text": "तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान् स्वबान्धवान् ।\nस्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव॥३७ ॥"
"type": "verse",
    },
"parent": "BGB_C01",
    {
"chapter": "BGB_C01",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-59",
"verseType": "shloka",
      "oldKey": "BGB_C01_V38",
"lines": [
      "type": "verse",
"योत्स्यमानान् अवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः ।",
      "parent": "BGB_C01",
"धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः ॥ २३॥"
      "chapter": "BGB_C01",
]
      "verseType": "shloka",
},
      "text": "यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः ।\nकुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम्॥३८ ॥"
{
    },
"id": "Bhagavadgitabhashya-45",
    {
"oldKey": "BGB_C01_V24",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-60",
"type": "verse",
      "oldKey": "BGB_C01_V39",
"parent": "BGB_C01",
      "type": "verse",
"chapter": "BGB_C01",
      "parent": "BGB_C01",
"verseType": "shloka",
      "chapter": "BGB_C01",
"lines": [
      "verseType": "shloka",
"एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत ।",
      "text": "कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापाद् अस्मान्निवर्तितुम् ।\nकुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन॥३९ ॥"
"सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ॥ २४ ॥"
    },
]
    {
},
      "id": "Bhagavadgitabhashya-61",
{
      "oldKey": "BGB_C01_V40",
"id": "Bhagavadgitabhashya-46",
      "type": "verse",
"oldKey": "BGB_C01_V25",
      "parent": "BGB_C01",
"type": "verse",
      "chapter": "BGB_C01",
"parent": "BGB_C01",
      "verseType": "shloka",
"chapter": "BGB_C01",
      "text": "कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः ।\nधर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नम् अधर्मोऽभिभवत्युत॥४० ॥"
"verseType": "shloka",
    },
"lines": [
    {
"भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् ।",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-62",
"उवाच पार्थ पश्यैतान् समवेतान् कुरूनिति॥२५ ॥"
      "oldKey": "BGB_C01_V41",
]
      "type": "verse",
},
      "parent": "BGB_C01",
{
      "chapter": "BGB_C01",
"id": "Bhagavadgitabhashya-47",
      "verseType": "shloka",
"oldKey": "BGB_C01_V26",
      "text": "अधर्माभिभवात् कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः ।\nस्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसंकरः॥४१ ॥"
"type": "verse",
    },
"parent": "BGB_C01",
    {
"chapter": "BGB_C01",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-63",
"verseType": "shloka",
      "oldKey": "BGB_C01_V42",
"lines": [
      "type": "verse",
"तत्रापश्यत् स्थितान् पार्थः पितॄन् अथ पितामहान् ।",
      "parent": "BGB_C01",
"आचार्यान् मातुलान् भ्रातॄन् पुत्रान् पौत्रान् सखींस्तथा॥ २६ ॥"
      "chapter": "BGB_C01",
]
      "verseType": "shloka",
},
      "text": "संकरो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च ।\nपतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः॥४२ ॥"
{
    },
"id": "Bhagavadgitabhashya-48",
    {
"oldKey": "BGB_C01_V27",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-64",
"type": "verse",
      "oldKey": "BGB_C01_V43",
"parent": "BGB_C01",
      "type": "verse",
"chapter": "BGB_C01",
      "parent": "BGB_C01",
"verseType": "shloka",
      "chapter": "BGB_C01",
"lines": [
      "verseType": "shloka",
"श्वशुरान् सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि ।",
      "text": "दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसंकरकारकैः ।\nउत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः॥ ४३ ॥"
"तान् समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान् बन्धून् अवस्थितान्॥ २७ ॥"
    },
]
    {
},
      "id": "Bhagavadgitabhashya-65",
{
      "oldKey": "BGB_C01_V44",
"id": "Bhagavadgitabhashya-49",
      "type": "verse",
"oldKey": "BGB_C01_V28",
      "parent": "BGB_C01",
"type": "verse",
      "chapter": "BGB_C01",
"parent": "BGB_C01",
      "verseType": "shloka",
"chapter": "BGB_C01",
      "text": "उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन ।\nनरके नियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम॥ ४४ ॥"
"verseType": "shloka",
    },
"lines": [
    {
"कृपया परयाऽऽविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् ।",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-66",
"दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम्॥ २८ ॥"
      "oldKey": "BGB_C01_V45",
]
      "type": "verse",
},
      "parent": "BGB_C01",
{
      "chapter": "BGB_C01",
"id": "Bhagavadgitabhashya-50",
      "verseType": "shloka",
"oldKey": "BGB_C01_V29",
      "text": "अहो बत महत् पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् ।\nयद् राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः॥ ४५ ॥"
"type": "verse",
    },
"parent": "BGB_C01",
    {
"chapter": "BGB_C01",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-67",
"verseType": "shloka",
      "oldKey": "BGB_C01_V46",
"lines": [
      "type": "verse",
"सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति ।",
      "parent": "BGB_C01",
"वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते॥२९ ॥"
      "chapter": "BGB_C01",
]
      "verseType": "shloka",
},
      "text": "यदि मामप्रतीकारम् अशस्त्रं शस्त्रपाणयः ।\nधार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत्॥४६ ॥"
{
    },
"id": "Bhagavadgitabhashya-51",
    {
"oldKey": "BGB_C01_V30",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-68",
"type": "verse",
      "oldKey": "BGB_C01_V47",
"parent": "BGB_C01",
      "type": "verse",
"chapter": "BGB_C01",
      "parent": "BGB_C01",
"verseType": "shloka",
      "chapter": "BGB_C01",
"lines": [
      "verseType": "shloka",
"गाण्डीवं स्रंसते हस्तात् त्वक् चैव परिदह्यते ।",
      "text": "एवमुक्त्वाऽर्जुनः सङ्ख्ये रथोपस्थ उपाविशत् ।\nविसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः॥४७ ॥"
"न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः॥३० ॥"
    },
]
    {
},
      "id": "Bhagavadgitabhashya-69",
{
      "oldKey": "BGB_C02_V01",
"id": "Bhagavadgitabhashya-52",
      "type": "verse",
"oldKey": "BGB_C01_V31",
      "parent": "BGB_C02",
"type": "verse",
      "chapter": "BGB_C02",
"parent": "BGB_C01",
      "verseType": "shloka",
"chapter": "BGB_C01",
      "text": "तं तथा कृपयाऽऽविष्टम् अश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् ।\nविषीदन्तमिदं वाक्यम् उवाच मधुसूदनः॥१ ॥"
"verseType": "shloka",
    },
"lines": [
    {
"निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव ।",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-70",
"नच श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे॥ ३१ ॥"
      "oldKey": "BGB_C02_V02",
]
      "type": "verse",
},
      "parent": "BGB_C02",
{
      "chapter": "BGB_C02",
"id": "Bhagavadgitabhashya-53",
      "verseType": "shloka",
"oldKey": "BGB_C01_V32",
      "text": "कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् ।\nअनार्यजुष्टम् अस्वर्ग्यम् अकीर्तिकरमर्जुन॥२ ॥"
"type": "verse",
    },
"parent": "BGB_C01",
    {
"chapter": "BGB_C01",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-71",
"verseType": "shloka",
      "oldKey": "BGB_C02_V03",
"lines": [
      "type": "verse",
"न काङ्‍क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च ।",
      "parent": "BGB_C02",
"किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा॥३२ ॥"
      "chapter": "BGB_C02",
]
      "verseType": "shloka",
},
      "text": "क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत् त्वय्युपपद्यते ।\nक्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप॥३ ॥"
{
    },
"id": "Bhagavadgitabhashya-54",
    {
"oldKey": "BGB_C01_V33",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-72",
"type": "verse",
      "oldKey": "BGB_C02_V04",
"parent": "BGB_C01",
      "type": "verse",
"chapter": "BGB_C01",
      "parent": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
      "chapter": "BGB_C02",
"lines": [
      "verseType": "shloka",
"येषामर्थे काङ्‍‍क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च ।",
      "text": "कथं भीष्ममहं सङ्ख्ये द्रोणं च मधुसूदन ।\nइषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन॥४ ॥"
"त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च॥३३ ॥"
    },
]
    {
},
      "id": "Bhagavadgitabhashya-73",
{
      "oldKey": "BGB_C02_V05",
"id": "Bhagavadgitabhashya-55",
      "type": "verse",
"oldKey": "BGB_C01_V34",
      "parent": "BGB_C02",
"type": "verse",
      "chapter": "BGB_C02",
"parent": "BGB_C01",
      "verseType": "shloka",
"chapter": "BGB_C01",
      "text": "गुरूनहत्वा हि महानुभावान् श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके ।\nहत्वाऽर्थकामांस्तु गुरूनिहैव भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान् ॥५ ॥"
"verseType": "shloka",
    },
"lines": [
    {
"आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः ।",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-74",
"मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः सम्बन्धिनस्तथा ॥३४ ॥"
      "oldKey": "BGB_C02_V06",
]
      "type": "verse",
},
      "parent": "BGB_C02",
{
      "chapter": "BGB_C02",
"id": "Bhagavadgitabhashya-56",
      "verseType": "shloka",
"oldKey": "BGB_C01_V35",
      "text": "न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः ।\nयानेव हत्वा न जिजीविषामस्तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ॥ ६ ॥"
"type": "verse",
    },
"parent": "BGB_C01",
    {
"chapter": "BGB_C01",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-75",
"verseType": "shloka",
      "oldKey": "BGB_C02_V07",
"lines": [
      "type": "verse",
"एतान् न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन ।",
      "parent": "BGB_C02",
"अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते॥३५ ॥"
      "chapter": "BGB_C02",
]
      "verseType": "shloka",
},
      "text": "कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः पृच्छामि त्वां धर्मसम्मूढचेताः ।\nयच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम्॥७ ॥"
{
    },
"id": "Bhagavadgitabhashya-57",
    {
"oldKey": "BGB_C01_V36",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-76",
"type": "verse",
      "oldKey": "BGB_C02_V08",
"parent": "BGB_C01",
      "type": "verse",
"chapter": "BGB_C01",
      "parent": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
      "chapter": "BGB_C02",
"lines": [
      "verseType": "shloka",
"निहत्य धार्तराष्ट्रान् नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन ।",
      "text": "न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद् यच्छोकम् उच्छोषणम् इन्द्रियाणाम् ।\nअवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥८ ॥"
"पापमेवाश्रयेद् अस्मान् हत्वैतान् आततायिनः॥३६ ॥"
    },
]
    {
},
      "id": "Bhagavadgitabhashya-77",
{
      "oldKey": "BGB_C02_V09",
"id": "Bhagavadgitabhashya-58",
      "type": "verse",
"oldKey": "BGB_C01_V37",
      "parent": "BGB_C02",
"type": "verse",
      "chapter": "BGB_C02",
"parent": "BGB_C01",
      "verseType": "shloka",
"chapter": "BGB_C01",
      "text": "एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तपः ।\nन योत्स्य इति गोविन्दम् उक्त्वा तूष्णीं बभूव ह॥९ ॥"
"verseType": "shloka",
    },
"lines": [
    {
"तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान् स्वबान्धवान् ।",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-78",
"स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव॥३७ ॥"
      "oldKey": "BGB_C02_V10",
]
      "type": "verse",
},
      "parent": "BGB_C02",
{
      "chapter": "BGB_C02",
"id": "Bhagavadgitabhashya-59",
      "verseType": "shloka",
"oldKey": "BGB_C01_V38",
      "text": "तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत ।\nसेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः॥१० ॥"
"type": "verse",
    },
"parent": "BGB_C01",
    {
"chapter": "BGB_C01",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-79",
"verseType": "shloka",
      "oldKey": "BGB_C02_V11",
"lines": [
      "type": "verse",
"यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः ।",
      "parent": "BGB_C02",
"कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम्॥३८ ॥"
      "chapter": "BGB_C02",
]
      "verseType": "shloka",
},
      "text": "अशोच्यान् अन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे ।\nगतासून् अगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः॥११ ॥"
{
    },
"id": "Bhagavadgitabhashya-60",
    {
"oldKey": "BGB_C01_V39",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-80",
"type": "verse",
      "oldKey": "BGB_C02_V11_B01",
"parent": "BGB_C01",
      "type": "bhashya",
"chapter": "BGB_C01",
      "parent": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
      "chapter": "BGB_C02",
"lines": [
      "verseType": null,
"कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापाद् अस्मान्निवर्तितुम् ।",
      "text": "प्रज्ञावादान्\nस्वमनीषोत्थवचनानि । कथमशोच्याः?\nगतासून्\n॥११ ॥"
"कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन॥३९ ॥"
    },
]
    {
},
      "id": "Bhagavadgitabhashya-81",
{
      "oldKey": "BGB_C02_V12",
"id": "Bhagavadgitabhashya-61",
      "type": "verse",
"oldKey": "BGB_C01_V40",
      "parent": "BGB_C02",
"type": "verse",
      "chapter": "BGB_C02",
"parent": "BGB_C01",
      "verseType": "shloka",
"chapter": "BGB_C01",
      "text": "न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः ।\nन चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम्॥१२ ॥"
"verseType": "shloka",
    },
"lines": [
    {
"कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः ।",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-82",
"धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नम् अधर्मोऽभिभवत्युत॥४० ॥"
      "oldKey": "BGB_C02_V12_B01",
]
      "type": "bhashya",
},
      "parent": "BGB_C02",
{
      "chapter": "BGB_C02",
"id": "Bhagavadgitabhashya-62",
      "verseType": null,
"oldKey": "BGB_C01_V41",
      "text": "किमिति?\nन त्वेवाहम्\n॥ ईश्वरनित्यत्वस्याप्रस्तुतत्वाद् दृष्टान्तत्वेनाह –\nन त्वेति ॥\nयथाऽहं नित्यः सर्ववेदान्तेषु प्रसिद्धः; एवं त्वमेते जनाधिपाश्च नित्याः  ॥ १२ ॥"
"type": "verse",
    },
"parent": "BGB_C01",
    {
"chapter": "BGB_C01",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-83",
"verseType": "shloka",
      "oldKey": "BGB_C02_V13",
"lines": [
      "type": "verse",
"अधर्माभिभवात् कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः ।",
      "parent": "BGB_C02",
"स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसंकरः॥४१ ॥"
      "chapter": "BGB_C02",
]
      "verseType": "shloka",
},
      "text": "देहिनोऽस्मिन् यथा देहे कौमारं यौवनं जरा ।\nतथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति॥१३ ॥"
{
    },
"id": "Bhagavadgitabhashya-63",
    {
"oldKey": "BGB_C01_V42",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-84",
"type": "verse",
      "oldKey": "BGB_C02_V13_B01",
"parent": "BGB_C01",
      "type": "bhashya",
"chapter": "BGB_C01",
      "parent": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
      "chapter": "BGB_C02",
"lines": [
      "verseType": null,
"संकरो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च ।",
      "text": "देहिनो भाव एतद्भवति; तदेवासिद्धमिति चेद्, न-\nदेहिनोऽस्मिन् ॥\nयथा कौमारादिशरीरभेदेऽपि देही तदीक्षिता सिद्धः; एवं देहान्तरप्राप्तावपि, ईक्षितृत्वात् ।"
"पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः॥४२ ॥"
    },
]
    {
},
      "id": "Bhagavadgitabhashya-85",
{
      "oldKey": "BGB_C02_V13_B02",
"id": "Bhagavadgitabhashya-64",
      "type": "bhashya",
"oldKey": "BGB_C01_V43",
      "parent": "BGB_C02",
"type": "verse",
      "chapter": "BGB_C02",
"parent": "BGB_C01",
      "verseType": null,
"chapter": "BGB_C01",
      "text": "न हि जडस्य शरीरस्य कौमाराद्यनुभवः सम्भवति, मृतस्यादर्शनात् । मृतस्य वाय्वाद्यपगमाद् अनुभवाभावः,  ‘अहं मनुष्यः’ इत्याद्यनुभवाच्चैतत् सिद्धमिति चेद्, न । सत्येवाविशेषे देहे सुप्त्यादौ ज्ञानादिविशेषादर्शनात् ।"
"verseType": "shloka",
    },
"lines": [
    {
"दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसंकरकारकैः ।",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-86",
"उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः॥ ४३ ॥"
      "oldKey": "BGB_C02_V13_B03",
]
      "type": "bhashya",
},
      "parent": "BGB_C02",
{
      "chapter": "BGB_C02",
"id": "Bhagavadgitabhashya-65",
      "verseType": null,
"oldKey": "BGB_C01_V44",
      "text": "समश्चाभिमानो मनसि । काष्ठादिवच्च ।"
"type": "verse",
    },
"parent": "BGB_C01",
    {
"chapter": "BGB_C01",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-87",
"verseType": "shloka",
      "oldKey": "BGB_C02_V13_B04",
"lines": [
      "type": "bhashya",
"उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन ।",
      "parent": "BGB_C02",
"नरके नियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम॥ ४४ ॥"
      "chapter": "BGB_C02",
]
      "verseType": null,
},
      "text": "श्रुतेश्च ।  प्रामाण्यं च प्रत्यक्षादिवत् । न च बौद्धादिवत् । अपौरुषेयत्वात्। न ह्यपौरुषेये पौरुषेयाज्ञानादयः कल्पयितुं शक्याः । विना च कस्यचिद् वाक्यस्यापौरुषेयत्वं सर्वसमयाभिमतधर्माद्यसिद्धिः । यश्च तौ नाङ्गीकुरुते नासौ समयी, अप्रयोजकत्वात् ।"
{
    },
"id": "Bhagavadgitabhashya-66",
    {
"oldKey": "BGB_C01_V45",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-88",
"type": "verse",
      "oldKey": "BGB_C02_V13_B05",
"parent": "BGB_C01",
      "type": "bhashya",
"chapter": "BGB_C01",
      "parent": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
      "chapter": "BGB_C02",
"lines": [
      "verseType": null,
"अहो बत महत् पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् ।",
      "text": "माऽस्तु धर्मोऽनिरूप्यत्वाद् इति चेद्, न । सर्वाभिमतस्य प्रमाणं विना निषेद्धुमशक्यत्वात् । न च सिद्धिरप्रामाणिकस्येति चेत् - न । सर्वाभिमतेरेव प्रमाणत्वात् ।"
"यद् राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः॥ ४५ ॥"
    },
]
    {
},
      "id": "Bhagavadgitabhashya-89",
{
      "oldKey": "BGB_C02_V13_B06",
"id": "Bhagavadgitabhashya-67",
      "type": "bhashya",
"oldKey": "BGB_C01_V46",
      "parent": "BGB_C02",
"type": "verse",
      "chapter": "BGB_C02",
"parent": "BGB_C01",
      "verseType": null,
"chapter": "BGB_C01",
      "text": "अन्यथा सर्ववाचिकव्यवहारासिद्धेश्च । न च ‍‘मया श्रुतम्’ इति तव ज्ञातुं शक्यम् । अन्यथा वा प्रत्युत्तरं स्यात् । भ्रान्तिर्वा तव स्यात् ।"
"verseType": "shloka",
    },
"lines": [
    {
"यदि मामप्रतीकारम् अशस्त्रं शस्त्रपाणयः ।",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-90",
"धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत्॥४६ ॥"
      "oldKey": "BGB_C02_V13_B07",
]
      "type": "bhashya",
},
      "parent": "BGB_C02",
{
      "chapter": "BGB_C02",
"id": "Bhagavadgitabhashya-68",
      "verseType": null,
"oldKey": "BGB_C01_V47",
      "text": "सर्वदुःखकारणत्वं वा स्यात् । एको वाऽन्यथा स्यात् ।"
"type": "verse",
    },
"parent": "BGB_C01",
    {
"chapter": "BGB_C01",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-91",
"verseType": "shloka",
      "oldKey": "BGB_C02_V13_B08",
"lines": [
      "type": "bhashya",
"एवमुक्त्वाऽर्जुनः सङ्ख्ये रथोपस्थ उपाविशत् ।",
      "parent": "BGB_C02",
"विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः॥४७ ॥"
      "chapter": "BGB_C02",
]
      "verseType": null,
},
      "text": "रचितत्वे च धर्मप्रमाणस्य कर्तुरज्ञानादिदोषशङ्का स्यात् । न चादोषत्वं स्ववाक्येनैव सिध्यति ।"
{
    },
"id": "Bhagavadgitabhashya-69",
    {
"oldKey": "BGB_C02_V01",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-92",
"type": "verse",
      "oldKey": "BGB_C02_V13_B09",
"parent": "BGB_C02",
      "type": "bhashya",
"chapter": "BGB_C02",
      "parent": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
      "chapter": "BGB_C02",
"lines": [
      "verseType": null,
"तं तथा कृपयाऽऽविष्टम् अश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् ।",
      "text": "न च येन केनचिद् अपौरुषेयम् इत्युक्तमआ उक्तवाक्यसमम् । अनादिकालपरिग्रहसिद्धत्वात् । अतः प्रामाण्यं श्रुतेः । अतः कुतर्कैः\nधीरस्तत्र न मुह्यति\n॥"
"विषीदन्तमिदं वाक्यम् उवाच मधुसूदनः॥१ ॥"
    },
]
    {
},
      "id": "Bhagavadgitabhashya-93",
{
      "oldKey": "BGB_C02_V13_B10",
"id": "Bhagavadgitabhashya-70",
      "type": "bhashya",
"oldKey": "BGB_C02_V02",
      "parent": "BGB_C02",
"type": "verse",
      "chapter": "BGB_C02",
"parent": "BGB_C02",
      "verseType": null,
"chapter": "BGB_C02",
      "text": "अथवा- जीवनाशं देहनाशं वाऽपेक्ष्य शोकः? न तावज्जीवनाशम् , नित्यत्वाद् इत्याह –\nन त्वेवेति ॥"
"verseType": "shloka",
    },
"lines": [
    {
"कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् ।",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-94",
"अनार्यजुष्टम् अस्वर्ग्यम् अकीर्तिकरमर्जुन॥२ ॥"
      "oldKey": "BGB_C02_V13_B11",
]
      "type": "bhashya",
},
      "parent": "BGB_C02",
{
      "chapter": "BGB_C02",
"id": "Bhagavadgitabhashya-71",
      "verseType": null,
"oldKey": "BGB_C02_V03",
      "text": "नापि देहनाशमित्याह –\nदेहिन इति ॥\nयथा कौमारादिदेहहानेन जरादिप्राप्तावशोकः, एवं जीर्णादिदेहहानेन देहान्तरप्राप्तावपि ॥ १३ ॥"
"type": "verse",
    },
"parent": "BGB_C02",
    {
"chapter": "BGB_C02",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-95",
"verseType": "shloka",
      "oldKey": "BGB_C02_V14",
"lines": [
      "type": "verse",
"क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत् त्वय्युपपद्यते ।",
      "parent": "BGB_C02",
"क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप॥३ ॥"
      "chapter": "BGB_C02",
]
      "verseType": "shloka",
},
      "text": "मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः ।\nआगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत ॥ १४ ॥"
{
    },
"id": "Bhagavadgitabhashya-72",
    {
"oldKey": "BGB_C02_V04",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-96",
"type": "verse",
      "oldKey": "BGB_C02_V14_B01",
"parent": "BGB_C02",
      "type": "bhashya",
"chapter": "BGB_C02",
      "parent": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
      "chapter": "BGB_C02",
"lines": [
      "verseType": null,
"कथं भीष्ममहं सङ्ख्ये द्रोणं च मधुसूदन ।",
      "text": "तथाऽपि तद्दर्शनाभावादिना शोक इति चेद्?  नेत्याह –\nमात्रास्पर्शा इति ॥\nमीयन्त इति मात्राः = विषयाः, तेषां स्पर्शाः = सम्बन्धाः । त एव\nशीतोष्णसुखदुःखदाः\n।  देहे शीतोष्णादिसम्बन्धाद्धि शीतोष्णाद्यनुभव आत्मनः। ततश्च सुखदुःखे । नह्यात्मनः स्वतो दुःखादिः सम्भवति । कुतः? आगमापायित्वात् । यद्यात्मनः स्वतः स्युः सुप्तावपि स्युः ।  अतो ‘यतो मात्रास्पर्शा जाग्रदादावेव ते सन्ति; नान्यदा’ इति तदन्वयव्यतिरेकित्वात् तन्निमित्ता एव, नात्मनः स्वतः ।"
"इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन॥४ ॥"
    },
]
    {
},
      "id": "Bhagavadgitabhashya-97",
{
      "oldKey": "BGB_C02_V14_B02",
"id": "Bhagavadgitabhashya-73",
      "type": "bhashya",
"oldKey": "BGB_C02_V05",
      "parent": "BGB_C02",
"type": "verse",
      "chapter": "BGB_C02",
"parent": "BGB_C02",
      "verseType": null,
"chapter": "BGB_C02",
      "text": "आत्मनश्च  तैर्विषयविषयिभावसम्बन्धाद् अन्यः सम्बन्धो नास्ति । न चाऽगमापायित्वेऽपि प्रवाहरूपेणापि नित्यत्वमस्ति । सुप्तिप्रलयादावभावाद् इत्याह –\nअनित्या इति ॥"
"verseType": "shloka",
    },
"lines": [
    {
"गुरूनहत्वा हि महानुभावान् श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके ।",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-98",
"हत्वाऽर्थकामांस्तु गुरूनिहैव भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान् ॥५ ॥"
      "oldKey": "BGB_C02_V14_B03",
]
      "type": "bhashya",
},
      "parent": "BGB_C02",
{
      "chapter": "BGB_C02",
"id": "Bhagavadgitabhashya-74",
      "verseType": null,
"oldKey": "BGB_C02_V06",
      "text": "अत आत्मनो देहाद्यात्मभ्रम एव सुखदुःखकारणम् । अतस्तद्विमुक्तस्य बन्धुमरणादिदुःखं न संभवति । अतोऽभिमानं परित्यज्य\nतान्\nशीतोष्णादीन्\nतितिक्षस्व\n॥ १४ ॥"
"type": "verse",
    },
"parent": "BGB_C02",
    {
"chapter": "BGB_C02",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-99",
"verseType": "shloka",
      "oldKey": "BGB_C02_V15",
"lines": [
      "type": "verse",
"न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः ।",
      "parent": "BGB_C02",
"यानेव हत्वा न जिजीविषामस्तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ॥ ६ ॥"
      "chapter": "BGB_C02",
]
      "verseType": "shloka",
},
      "text": "यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ ।\nसमदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते॥१५ ॥"
{
    },
"id": "Bhagavadgitabhashya-75",
    {
"oldKey": "BGB_C02_V07",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-100",
"type": "verse",
      "oldKey": "BGB_C02_V15_B01",
"parent": "BGB_C02",
      "type": "bhashya",
"chapter": "BGB_C02",
      "parent": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
      "chapter": "BGB_C02",
"lines": [
      "verseType": null,
"कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः पृच्छामि त्वां धर्मसम्मूढचेताः ।",
      "text": "अतः प्रयोजनमाह –\nयं हीति ॥\nयम् एते\nमात्रास्पर्शा\nन व्यथयन्ति\n। पुरि शयमेव सन्तम् । शरीरसम्बन्धाभावे सर्वेषामपि व्यथाभावात् पुरुषम् इति विशेषणम् । कथं न व्यथयन्ति? समदुःखसुखत्वात् । तत् कथम् ? धैर्येण ॥ १५ ॥"
"यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम्॥७ ॥"
    },
]
    {
},
      "id": "Bhagavadgitabhashya-101",
{
      "oldKey": "BGB_C02_V16",
"id": "Bhagavadgitabhashya-76",
      "type": "verse",
"oldKey": "BGB_C02_V08",
      "parent": "BGB_C02",
"type": "verse",
      "chapter": "BGB_C02",
"parent": "BGB_C02",
      "verseType": "shloka",
"chapter": "BGB_C02",
      "text": "नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः ।\nउभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥१६ ॥"
"verseType": "shloka",
    },
"lines": [
    {
"न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद् यच्छोकम् उच्छोषणम् इन्द्रियाणाम् ।",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-102",
"अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥८ ॥"
      "oldKey": "BGB_C02_V16_B01",
]
      "type": "bhashya",
},
      "parent": "BGB_C02",
{
      "chapter": "BGB_C02",
"id": "Bhagavadgitabhashya-77",
      "verseType": null,
"oldKey": "BGB_C02_V09",
      "text": "‘नित्य आत्मा’ इत्युक्तम् । किम् आत्मैव नित्यः, आहोस्विद् अन्यदपि ? अन्यदपि । तत् किम् इति ? आह – <span class=\"gr-prateeka\">नासत इति ॥</span> <span class=\"gr-moola\">असतः</span> कारणस्य <span class=\"gr-moola\">सतः</span> ब्रह्मणश्च <span class=\"gr-moola\">अभावो न विद्यते</span>।"
"type": "verse",
    },
"parent": "BGB_C02",
    {
"chapter": "BGB_C02",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-103",
"verseType": "shloka",
      "oldKey": "BGB_C02_V16_B02",
"lines": [
      "type": "bhashya",
"एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तपः ।",
      "parent": "BGB_C02",
"न योत्स्य इति गोविन्दम् उक्त्वा तूष्णीं बभूव ह॥९ ॥"
      "chapter": "BGB_C02",
]
      "verseType": null,
},
      "text": "‘प्रकृतिः पुरुषश्चैव नित्यौ कालश्च सत्तम।’  इति वचनात्  श्रीविष्णुपुराणे । पृथग्\n‘विद्यते’\nइत्यादरार्थः ॥"
{
    },
"id": "Bhagavadgitabhashya-78",
    {
"oldKey": "BGB_C02_V10",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-104",
"type": "verse",
      "oldKey": "BGB_C02_V16_B03",
"parent": "BGB_C02",
      "type": "bhashya",
"chapter": "BGB_C02",
      "parent": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
      "chapter": "BGB_C02",
"lines": [
      "verseType": null,
"तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत ।",
      "text": "असतः कारणत्वं च –\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\">‘सदसद्रूपया चासौ गुणमय्याऽगुणो विभुः’ (भाग.१.२.३१)</span>\nइति भागवते ।\n<span class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\">‘असतः सदजायत’ (ऋ.१०.७२.२)</span>\nइति च । अव्यक्तेश्च । सम्प्रदायतश्चैतत् सिद्धम् इत्याह –\nउभयोरपीति ॥\nअन्तो\nनिर्णयः॥१६ ॥"
"सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः॥१० ॥"
    },
]
    {
},
      "id": "Bhagavadgitabhashya-105",
{
      "oldKey": "BGB_C02_V17",
"id": "Bhagavadgitabhashya-79",
      "type": "verse",
"oldKey": "BGB_C02_V11",
      "parent": "BGB_C02",
"type": "verse",
      "chapter": "BGB_C02",
"parent": "BGB_C02",
      "verseType": "shloka",
"chapter": "BGB_C02",
      "text": "अविनाशि तु तद् विद्धि येन सर्वमिदं ततम् ।\nविनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित् कर्तुमर्हति॥१७ ॥"
"verseType": "shloka",
    },
"lines": [
    {
"अशोच्यान् अन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे ।",
      "id": "Bhagavadgitabhashya-106",
"गतासून् अगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः॥११ ॥"
      "oldKey": "BGB_C02_V17_B01",
]
      "type": "bhashya",
},
      "parent": "BGB_C02",
{
      "chapter": "BGB_C02",
"id": "Bhagavadgitabhashya-80",
"oldKey": "BGB_C02_V11_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"lines": [
"प्रज्ञावादान्",
"स्वमनीषोत्थवचनानि । कथमशोच्याः?",
"गतासून्",
"॥११ ॥"
]
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-81",
"oldKey": "BGB_C02_V12",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"lines": [
"न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः ।",
"न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम्॥१२ ॥"
]
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-82",
"oldKey": "BGB_C02_V12_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"lines": [
"किमिति?",
"न त्वेवाहम्",
"॥ ईश्वरनित्यत्वस्याप्रस्तुतत्वाद् दृष्टान्तत्वेनाह –",
"न त्वेति ॥",
"यथाऽहं नित्यः सर्ववेदान्तेषु प्रसिद्धः; एवं त्वमेते जनाधिपाश्च नित्याः  ॥ १२ ॥"
]
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-83",
"oldKey": "BGB_C02_V13",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"lines": [
"देहिनोऽस्मिन् यथा देहे कौमारं यौवनं जरा ।",
"तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति॥१३ ॥"
]
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-84",
"oldKey": "BGB_C02_V13_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"lines": [
"देहिनो भाव एतद्भवति; तदेवासिद्धमिति चेद्, न-",
"देहिनोऽस्मिन् ॥",
"यथा कौमारादिशरीरभेदेऽपि देही तदीक्षिता सिद्धः; एवं देहान्तरप्राप्तावपि, ईक्षितृत्वात् ।"
]
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-85",
"oldKey": "BGB_C02_V13_B02",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"lines": [
"न हि जडस्य शरीरस्य कौमाराद्यनुभवः सम्भवति, मृतस्यादर्शनात् । मृतस्य वाय्वाद्यपगमाद् अनुभवाभावः,  ‘अहं मनुष्यः’ इत्याद्यनुभवाच्चैतत् सिद्धमिति चेद्, न । सत्येवाविशेषे देहे सुप्त्यादौ ज्ञानादिविशेषादर्शनात् ।"
]
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-86",
"oldKey": "BGB_C02_V13_B03",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"lines": [
"समश्चाभिमानो मनसि । काष्ठादिवच्च ।"
]
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-87",
"oldKey": "BGB_C02_V13_B04",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"lines": [
"श्रुतेश्च ।  प्रामाण्यं च प्रत्यक्षादिवत् । न च बौद्धादिवत् । अपौरुषेयत्वात्। न ह्यपौरुषेये पौरुषेयाज्ञानादयः कल्पयितुं शक्याः । विना च कस्यचिद् वाक्यस्यापौरुषेयत्वं सर्वसमयाभिमतधर्माद्यसिद्धिः । यश्च तौ नाङ्गीकुरुते नासौ समयी, अप्रयोजकत्वात् ।"
]
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-88",
"oldKey": "BGB_C02_V13_B05",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"lines": [
"माऽस्तु धर्मोऽनिरूप्यत्वाद् इति चेद्, न । सर्वाभिमतस्य प्रमाणं विना निषेद्धुमशक्यत्वात् । न च सिद्धिरप्रामाणिकस्येति चेत् - न । सर्वाभिमतेरेव प्रमाणत्वात् ।"
]
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-89",
"oldKey": "BGB_C02_V13_B06",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"lines": [
"अन्यथा सर्ववाचिकव्यवहारासिद्धेश्च । न च ‍‘मया श्रुतम्’ इति तव ज्ञातुं शक्यम् । अन्यथा वा प्रत्युत्तरं स्यात् । भ्रान्तिर्वा तव स्यात् ।"
]
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-90",
"oldKey": "BGB_C02_V13_B07",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"lines": [
"सर्वदुःखकारणत्वं वा स्यात् । एको वाऽन्यथा स्यात् ।"
]
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-91",
"oldKey": "BGB_C02_V13_B08",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"lines": [
"रचितत्वे च धर्मप्रमाणस्य कर्तुरज्ञानादिदोषशङ्का स्यात् । न चादोषत्वं स्ववाक्येनैव सिध्यति ।"
]
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-92",
"oldKey": "BGB_C02_V13_B09",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"lines": [
"न च येन केनचिद् अपौरुषेयम् इत्युक्तमआ उक्तवाक्यसमम् । अनादिकालपरिग्रहसिद्धत्वात् । अतः प्रामाण्यं श्रुतेः । अतः कुतर्कैः",
"धीरस्तत्र न मुह्यति",
"॥"
]
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-93",
"oldKey": "BGB_C02_V13_B10",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"lines": [
"अथवा- जीवनाशं देहनाशं वाऽपेक्ष्य शोकः? न तावज्जीवनाशम् , नित्यत्वाद् इत्याह –",
"न त्वेवेति ॥"
]
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-94",
"oldKey": "BGB_C02_V13_B11",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"lines": [
"नापि देहनाशमित्याह –",
"देहिन इति ॥",
"यथा कौमारादिदेहहानेन जरादिप्राप्तावशोकः, एवं जीर्णादिदेहहानेन देहान्तरप्राप्तावपि ॥ १३ ॥"
]
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-95",
"oldKey": "BGB_C02_V14",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"lines": [
"मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः ।",
"आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत ॥ १४ ॥"
]
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-96",
"oldKey": "BGB_C02_V14_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"lines": [
"तथाऽपि तद्दर्शनाभावादिना शोक इति चेद्?  नेत्याह –",
"मात्रास्पर्शा इति ॥",
"मीयन्त इति मात्राः = विषयाः, तेषां स्पर्शाः = सम्बन्धाः । त एव",
"शीतोष्णसुखदुःखदाः",
"।  देहे शीतोष्णादिसम्बन्धाद्धि शीतोष्णाद्यनुभव आत्मनः। ततश्च सुखदुःखे । नह्यात्मनः स्वतो दुःखादिः सम्भवति । कुतः? आगमापायित्वात् । यद्यात्मनः स्वतः स्युः सुप्तावपि स्युः ।  अतो ‘यतो मात्रास्पर्शा जाग्रदादावेव ते सन्ति; नान्यदा’ इति तदन्वयव्यतिरेकित्वात् तन्निमित्ता एव, नात्मनः स्वतः ।"
]
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-97",
"oldKey": "BGB_C02_V14_B02",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"lines": [
"आत्मनश्च  तैर्विषयविषयिभावसम्बन्धाद् अन्यः सम्बन्धो नास्ति । न चाऽगमापायित्वेऽपि प्रवाहरूपेणापि नित्यत्वमस्ति । सुप्तिप्रलयादावभावाद् इत्याह –",
"अनित्या इति ॥"
]
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-98",
"oldKey": "BGB_C02_V14_B03",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"lines": [
"अत आत्मनो देहाद्यात्मभ्रम एव सुखदुःखकारणम् । अतस्तद्विमुक्तस्य बन्धुमरणादिदुःखं न संभवति । अतोऽभिमानं परित्यज्य",
"तान्",
"शीतोष्णादीन्",
"तितिक्षस्व",
"॥ १४ ॥"
]
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-99",
"oldKey": "BGB_C02_V15",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"lines": [
"यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ ।",
"समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते॥१५ ॥"
]
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-100",
"oldKey": "BGB_C02_V15_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"lines": [
"अतः प्रयोजनमाह –",
"यं हीति ॥",
"यम् एते",
"मात्रास्पर्शा",
"न व्यथयन्ति",
"। पुरि शयमेव सन्तम् । शरीरसम्बन्धाभावे सर्वेषामपि व्यथाभावात् पुरुषम् इति विशेषणम् । कथं न व्यथयन्ति? समदुःखसुखत्वात् । तत् कथम् ? धैर्येण ॥ १५ ॥"
]
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-101",
"oldKey": "BGB_C02_V16",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"lines": [
"नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः ।",
"उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥१६ ॥"
]
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-102",
"oldKey": "BGB_C02_V16_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"lines": [
"‘नित्य आत्मा’ इत्युक्तम् । किम् आत्मैव नित्यः, आहोस्विद् अन्यदपि ? अन्यदपि । तत् किम् इति ? आह – \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eनासत इति ॥\u003C/span\u003E \u003Cspan class=\"gr-moola\"\u003Eअसतः\u003C/span\u003E कारणस्य \u003Cspan class=\"gr-moola\"\u003Eसतः\u003C/span\u003E ब्रह्मणश्च \u003Cspan class=\"gr-moola\"\u003Eअभावो न विद्यते\u003C/span\u003E।"
]
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-103",
"oldKey": "BGB_C02_V16_B02",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"lines": [
"‘प्रकृतिः पुरुषश्चैव नित्यौ कालश्च सत्तम।’  इति वचनात्  श्रीविष्णुपुराणे । पृथग्",
"‘विद्यते’",
"इत्यादरार्थः ॥"
]
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-104",
"oldKey": "BGB_C02_V16_B03",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"lines": [
"असतः कारणत्वं च –",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\"\u003E‘सदसद्रूपया चासौ गुणमय्याऽगुणो विभुः’ (भाग.१.२.३१)\u003C/span\u003E",
"इति भागवते ।",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\"\u003E‘असतः सदजायत’ (ऋ.१०.७२.२)\u003C/span\u003E",
"इति च । अव्यक्तेश्च । सम्प्रदायतश्चैतत् सिद्धम् इत्याह –",
"उभयोरपीति ॥",
"अन्तो",
"निर्णयः॥१६ ॥"
]
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-105",
"oldKey": "BGB_C02_V17",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"lines": [
"अविनाशि तु तद् विद्धि येन सर्वमिदं ततम् ।",
"विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित् कर्तुमर्हति॥१७ ॥"
]
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-106",
"oldKey": "BGB_C02_V17_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"lines": [
"किं बहुना ! यद् देशतोऽनन्तं तन्नित्यमेव, वेदाद्यन्यदपीत्याह –",
"अविनाशीति ॥",
"नापि शापादिना विनाश इत्याह –",
"विनाशमिति ॥",
"अव्ययं च तद् ॥ १७ ॥"
]
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-107",
"oldKey": "BGB_C02_V18",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"lines": [
"अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः ।",
"अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद् युध्यस्व भारत॥१८ ॥"
]
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-108",
"oldKey": "BGB_C02_V18_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"lines": [
"भवतु देहस्यापि कस्यचिन्नित्यत्वम् इति । नेत्याह –",
"अन्तवन्त इति ॥",
"अस्तु तर्हि दर्पणनाशात् प्रतिबिम्बनाशवत् आत्मनाशः ? इत्यत आह –",
"नित्यस्येति ॥",
"‘शरीरिणः’",
"इति ईश्वरव्यावृत्तये । न च नैमित्तिकनाश इत्याह –",
"अनाशिन इति ॥",
"कुतः ? अप्रमेयेश्वरसरूपत्वात् । न ह्युपाधिबिम्बसन्निध्यनाशे प्रतिबिम्बनाशः, सति च प्रदर्शके । स्वयमेवात्र प्रदर्शकः, चित्त्वात् । नित्यश्चोपाधिः कश्चिदस्ति ॥"
]
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-109",
"oldKey": "BGB_C02_V18_B02",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"lines": [
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavad-id\"\u003E‘प्रतिपत्तौ विमोक्षस्य नित्योपाध्या स्वरूपया । \u003Cbr/\u003Eचिद्रूपया युतो जीवः केशवप्रतिबिम्बकः ॥’\u003C/span\u003E",
"इति भगवद्वचनात् ॥१८ ॥"
]
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-110",
"oldKey": "BGB_C02_V19",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"lines": [
"य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् ।",
"उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति  न हन्यते॥१९ ॥"
]
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-111",
"oldKey": "BGB_C02_V19_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"lines": [
"व्यवहारस्तु भ्रान्त इत्याह –",
"य एनमिति ॥",
"कुतः? उक्तहेतुभ्यो",
"नायं हन्ति, न हन्यते ।"
]
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-112",
"oldKey": "BGB_C02_V19_B02",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"lines": [
"न हि प्रतिबिम्बस्य क्रिया । स हि बिम्बक्रिययैव क्रियावान् ।",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Shruthi-id\"\u003E‘ध्यायतीव’ (बृ.उ.६.३.७)\u003C/span\u003E",
"इति श्रुतेश्च ॥ १९ ॥"
]
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-113",
"oldKey": "BGB_C02_V20",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"lines": [
"न जायते म्रियते वा कदाचिन्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः ।",
"अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे॥२०॥"
]
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-114",
"oldKey": "BGB_C02_V20_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"lines": [
"अत्र मन्त्रवर्णोऽप्यस्तीत्याह – \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eन जायत इति ॥\u003C/span\u003E न चेश्वरज्ञानवत् भूत्वा भविता । तद्धि – \u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Shruthi-id\"\u003E‘तदैक्षत’ (छां.उ.६.२.३)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E ।",
"\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\"\u003E‘देशतः कालतो योऽसाववस्थातः स्वतोऽन्यतः ।",
"अविलुप्तावबोधात्मा.........’॥ (भाग.३.७.५)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिश्रुतिस्मृतिसिद्धम् ।"
]
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-115",
"oldKey": "BGB_C02_V20_B02",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"lines": [
"कुतः? अजादिलक्षणेश्वरसरूपत्वात् ।",
"शाश्वतः",
"सदैकरूपः । पुरं = देहम् अणतीति",
"पुराणः",
"। तथाऽपि",
"न हन्यते हन्यमानेऽपि देहे",
"॥२० ॥"
]
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-116",
"oldKey": "BGB_C02_V21",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"lines": [
"वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् ।",
"कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम् ॥२१ ॥"
]
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-117",
"oldKey": "BGB_C02_V21_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"lines": [
"अतो य एवं वेद स कथं कं घातयति, हन्ति वा ?",
"अविनाशिनं",
"नैमित्तिकनाशरहितम् ।",
"नित्यं",
"स्वाभाविकनाशरहितम् । अथवा-",
"अविनाशिनं",
"दोषयोगरहितम्,",
"नित्यं",
"सदा भाविनम् इति सर्वत्र विवेकः । दोषयुक्तपुरुषादिषु नष्टशब्दप्रयोगात् ॥ २१ ॥"
]
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-118",
"oldKey": "BGB_C02_V22",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"lines": [
"वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि ।",
"तथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥ २२ ॥"
]
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-119",
"oldKey": "BGB_C02_V22_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"lines": [
"देहात्मविवेकानुभवार्थं दृष्टान्तमाह –",
"वासांसीति ॥ २२ ॥"
]
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-120",
"oldKey": "BGB_C02_V23",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"lines": [
"नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।",
"नचैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥२३ ॥"
]
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-121",
"oldKey": "BGB_C02_V23_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"lines": [
"स्वतः प्रायो निमित्तैश्चाविनाशिनोऽपि केनचिद् निमित्तविशेषेण स्यात् ककच्छेदवत्, इत्यतो विशेषनिमित्तानि निषेधति –",
"नैनमिति ॥२३ ॥"
]
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-122",
"oldKey": "BGB_C02_V24",
"type": "verse",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": "shloka",
"lines": [
"अच्छेद्योऽयम् अदाह्योऽयम् अक्लेद्योऽशोष्य एव च ।",
"नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥२४ ॥"
]
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-123",
"oldKey": "BGB_C02_V24_B01",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"lines": [
"वर्तमाननिषेधात् स्याद् उत्तरत्र? इत्यत आह – \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003Eअच्छेद्य इति ॥\u003C/span\u003E वर्तमानादर्शनाद् युक्तम् अयोग्यत्वम् इति सूचयति वर्तमानापदेशेन । कुतोऽयोग्यता? नित्यसर्वगतादिविशेषणेश्वरसरूपत्वात् । \u003Cspan class=\"gr-prateeka\"\u003E‘शाश्वतः’\u003C/span\u003E इत्येकरूपत्वमात्रम् उक्तम् । ‘स्थाणु’शब्देन नैमित्तिकम् अन्यथात्वं निवारयति । नित्यत्वं सर्वगतत्वविशेषणम् । अन्यथा पुनरुक्तेः । ऐक्योक्तावपि अनुक्तविशेषणोपादानाद् नेश्वरैक्ये पुनरुक्तिः । युक्ताश्च बिम्बधर्माः प्रतिबिम्बेऽविरोधे ।"
]
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-124",
"oldKey": "BGB_C02_V24_B02",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"lines": [
"तत्ता च -\u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\"\u003E‘रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव’(ऋ.६.४७.१८)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E, \u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id\"\u003E‘आभास एव च’ ( ब्र.सू.२.३.५०)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्यादिश्रुतिस्मृतिसिद्धा । न चांशत्वविरोधः । तस्यैवांशत्वात् । न चैकरूपैवांशता । प्रमाणं चोभयविधवचनमेव । न चांशस्य प्रतिबिम्बत्वं कल्प्यम्, गाध्यादिष्वपि अंशबाहुरूप्यदृष्टेः, इतरत्रादृष्टेः ।",
"स्थाणुत्वेऽपि \u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\"\u003E‘ऐक्षत’(छां.उ.६.२.३)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्याद्यविरुद्धम् ईश्वरस्य । उभयविधवाक्याद् , अचिन्त्यशक्तेश्च । न च माययैकम् । \u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\"\u003E‘त्वयीश्वरे ब्रह्मणि नो विरुध्यते’ (भाग.१०.४.१९)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E, \u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id\"\u003E‘न योगित्वाद् ईश्वरत्वाद्’ (बृ.उ.भा.५.८.१२.उ. वाराहवचनम् )\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E, \u003Cspan class=\"gr-blockquote\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\"\u003E‘चित्रं न चैतत् त्वयि कार्यकारणे’ (भाग. ५.१८.५.)\u003C/span\u003E\u003C/span\u003E इत्याद्यैश्वर्येणैव विरुद्धधर्माविरोधोक्तेः ।"
]
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-125",
"oldKey": "BGB_C02_V24_B03",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"lines": [
"महातात्पर्याच्च ।  मोक्षो हि महापुरुषार्थः। ‘तत्रापि मोक्ष एवार्थः’ ।",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\"\u003E‘अन्तेषु रेमिरे धीरा न ते मध्येषु रेमिरे ।\u003Cbr/\u003Eअन्तप्राप्तिं सुखं प्राहुर्दुःखमन्तरमन्तयोः ॥’(म.भा.१२.३१७.३४)\u003C/span\u003E",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanioshat-id\"\u003E‘पुण्यचितो लोकः क्षीयते’\"(छा.उ. ८.१.६)\u003C/span\u003E",
"इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः ।  स च विष्णुप्रसादादेव सिध्यति ।",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Vishnupurana-id\"\u003E‘वासुदेवमनाराध्य को मोक्षं समवाप्नुयात्।’(विष्णु.१.४.१८)\u003C/span\u003E",
",",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\"\u003E‘तुष्टे तु तत्र किमलभ्यमनन्त ईशे’  (भाग.७.६.२५)\u003C/span\u003E",
",",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\"\u003E‘तत्प्रसादाद् अवाप्नोति परां सिद्धिं न संशयः।’\u003C/span\u003E",
",",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\"\u003E‘येषां स एव भगवान् दययेद् अनन्तः सर्वात्मना श्रितपदो यदि निर्व्यलीकम् ।\u003Cbr/\u003Eते वै विदन्त्यतितरन्ति च देवमायां नैषां ममाहमिति धीः श्वसृगालभक्ष्ये ॥’ (भाग.२. ७ .४२)\u003C/span\u003E",
",",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\"\u003E‘तस्मिन् प्रसन्ने किमिहास्त्यलभ्यं धर्मार्थकामैरलमल्पकास्ते’\u003Cbr/\u003E‘ऋते यदस्मिन् भव ईश जीवाः तापत्रयेणोपहता न शर्म ।\u003Cbr/\u003Eआत्मन् लभन्ते भगवन् तवाङ्घ्रिच्छायांशविद्यामत आश्रयेम॥’ (भाग.३.६.१८)\u003C/span\u003E",
",",
"‘ऋते भवत्प्रसादाद्धि कस्य मोक्षो भवेदिह ।’",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\"\u003E‘तमेवं विद्वान्.....’\u003C/span\u003E",
"इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः ।",
"स चोत्कर्षज्ञानादेव भवति । लोकप्रसिद्धेः । लोकसिद्धमविरुद्धम् अत्राप्यङ्गीकार्यम् ॥"
]
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-126",
"oldKey": "BGB_C02_V24_B04",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"lines": [
"‘अहल्याजारत्वाद्यपि दोषकृतोऽपि ते बहुतरो लेपो नासीद्’ इत्युत्कर्षमेव वक्ति । बहुनरकफलो ह्यसौ ।",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\"\u003E‘तस्य न लोम च न क्षीयते(मीयते)’(कौ.उ.३.२)\u003C/span\u003E",
"इति श्रुत्यन्तराच्च ।  ‘यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम्’ (१५.१९) इति तदुक्तेश्च ।"
]
},
{
"id": "Bhagavadgitabhashya-127",
"oldKey": "BGB_C02_V24_B05",
"type": "bhashya",
"parent": "BGB_C02",
"chapter": "BGB_C02",
"verseType": null,
"lines": [
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\"\u003E‘सत्यं सत्यं पुनस्सत्यं शपथैश्चापि कोटिभिः । \u003Cbr/\u003E विष्णुमाहात्म्यलेशस्य विभक्तस्य च कोटिधा ॥\u003C/span\u003E",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Naradiya-id\"\u003Eपुनश्चानन्तधा तस्य पुनश्चापि ह्यनन्तधा ।\u003Cbr/\u003Eनैकांशसममाहात्म्याः श्रीशेषब्रह्मशङ्कराः ॥’\u003C/span\u003E",
"इति नारदीये ।",
"अन्योत्कर्ष ऐक्यं च -",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Vishnupurana-id\"\u003E‘तथैव सर्वशास्त्रेषु महाभारतमुत्तमम् ।\u003Cbr/\u003E को ह्यन्यः पुण्डरीकाक्षान्महाभारतकृद् भवेत् ॥’(वि.पु.३.४.५)\u003C/span\u003E",
"इत्यादिग्रन्थान्तरसिद्धोत्कर्षमहाभारतविरुद्धम् ।",
"तत्र हि -",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\"\
}
}
</pre>
[[Category:JSON]]
[[Category:Bhagavadgitabhashya]]

Latest revision as of 19:28, 14 July 2026

schema3
doc
slug"Bhagavadgitabhashya"
title"श्रीमद्भगवद्गीताप्रस्थानम्"
type"bhashya"
docId"BGB"
parentnull
related
Empty array
nextId1179
blocks
id"Bhagavadgitabhashya-1"
oldKey"BGB_C01_I01"
type"introduction"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseTypenull
lines
"श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितम्"
id"Bhagavadgitabhashya-2"
oldKey"BGB_C01_I02"
type"introduction"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseTypenull
lines
"श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम्"
id"Bhagavadgitabhashya-3"
oldKey"BGB_C01_I03"
type"introduction"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseTypenull
lines
"देवं नारायणं नत्वा सर्वदोषविवर्जितम् ।"
"परिपूर्णं गुरूंश्चाऽन् गीतार्थं वक्ष्यामि लेशतः ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-4"
oldKey"BGB_C01_I04"
type"introduction"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseTypenull
lines
"नष्टधर्मज्ञानलोककृपालुभिर्ब्रह्मरुद्रेन्द्रादिभिरर्थितो ज्ञानप्रदर्शनाय भगवान् व्यासोऽवततार ।"
id"Bhagavadgitabhashya-5"
oldKey"BGB_C01_I05"
type"introduction"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseTypenull
lines
"ततश्चेष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारसाधनादर्शनाद् वेदार्थाज्ञानाच्च संसारे क्लिश्यमानानां वेदानधिकारिणां स्त्रीशूद्रादीनां च धर्मज्ञानद्वारा मोक्षो भवेदिति कृपालुः सर्ववेदार्थोपबृंहितां तदनुक्तकेवलेश्वरज्ञानदृष्टार्थयुक्तां च सर्वप्राणिनाम् अवगाह्यानवगाह्यरूपां केवलभगवत्स्वरूपपरां परोक्षार्थां महाभारतसंहिताम् अचीक्लृपत् ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-6"
oldKey"BGB_C01_I06"
type"introduction"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseTypenull
lines
"तच्चोक्तम् -"
"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narayanashtaksharakalpa-id">‘लोकेशा ब्रह्मरुद्राद्याः संसारे क्लेशिनं जनम् ।"
"वेदार्थाज्ञमधीकारवर्जितं च स्त्रियादिकम् ॥"
"अवेक्ष्य प्रार्थयामासुर्देवेशं पुरुषोत्तमम् ।"
"ततः प्रसन्नो भगवान् व्यासो भूत्वा च तेन च ॥"
"अन्यावताररूपैश्च वेदानुक्तार्थभूषितम् ।"
"केवलेनात्मबोधेन दृष्टं वेदार्थसंयुतम् ॥"
"वेदादपि परं चक्रे पञ्चमं वेदमुत्तमम् ।"
"भारतं पञ्चरात्रं च मूलरामायणं तथा ॥"
"पुराणं भागवतं चेति सम्भिन्नः शास्त्रपुङ्गवः॥’इति नारायणाष्टाक्षरकल्पे ।</span></span>"
id"Bhagavadgitabhashya-7"
oldKey"BGB_C01_I07"
type"introduction"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseTypenull
lines
"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Upanarada-id">‘ब्रह्माऽपि तन्न जानाति ईषत् सर्वोऽपि जानति(ते)।"
"बह्वर्थमृषयस्तत्तु भारतं प्रवदन्ति हि ॥’ इत्युपनारदीये।</span></span>"
"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narada-id">‘ब्रह्माद्यैः प्रार्थितो विष्णुर्भारतं स चकार ह ।"
"यस्मिन् दशार्थाः सर्वत्र न ज्ञेयाः सर्वजन्तुभिः ॥’</span></span>इति नारदीये ।"
"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘भारतं चापि कृतवान् पञ्चमं वेदमुत्तमम् ।"
"दशावरार्थं सर्वत्र केवलं विष्णुबोधकम् ॥</span></span>"
id"Bhagavadgitabhashya-8"
oldKey"BGB_C01_I14"
type"introduction"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseTypenull
lines
"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">परोक्षार्थं तु सर्वत्र वेदादप्युत्तमं तु यत् ॥’</span></span> इति स्कान्दे ।"
id"Bhagavadgitabhashya-9"
oldKey"BGB_C01_I15"
type"introduction"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseTypenull
lines
"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘यदि विद्याच्चतुर्वेदान् साङ्गोपनिषदान् द्विजः ।"
"न चेत् पुराणं संविद्यान्नैव स स्याद् विचक्षणः ॥’(म.भा.१.१.२६८)’</span></span>"
id"Bhagavadgitabhashya-10"
oldKey"BGB_C01_I16"
type"introduction"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseTypenull
lines
"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत् ।"
"‘बिभेत्यल्पश्रुताद् वेदो मामयं प्रचलिष्यति ।’( म.भा.आदि.१.२९३)</span></span>"
id"Bhagavadgitabhashya-11"
oldKey"BGB_C01_I17"
type"introduction"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseTypenull
lines
"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">मन्वादि केचिद् ब्रुवते ह्यास्तीकादि तथाऽपरे ।"
"तथोपरिचराद्यन्ये भारतं परिचक्षते ॥(म.भा.आदि.१.६६)</span></span>"
id"Bhagavadgitabhashya-12"
oldKey"BGB_C01_I18"
type"introduction"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseTypenull
lines
"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmanda-id">भारतं सर्ववेदाश्च तुलामारोपिताः पुरा ।"
"देवैर्ब्रह्मादिभिः सर्वैः ऋषिभिश्च समन्वितैः ।"
"व्यासस्यैवाज्ञया तत्र त्वत्यरिच्यत भारतम् ॥(ब्रह्माण्डपुराणे)</span></span>"
id"Bhagavadgitabhashya-13"
oldKey"BGB_C01_I19"
type"introduction"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseTypenull
lines
"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘महत्त्वाद् भारवत्त्वाच्च महाभारतमुच्यते ।"
"निरुक्तमस्य यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥’ (म.भा.१.३००)</span></span>"
id"Bhagavadgitabhashya-14"
oldKey"BGB_C01_I20"
type"introduction"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseTypenull
lines
"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘यदिहास्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति न कुत्रचित् ’( म.भा.आदि ५.५०)</span></span>,<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘विराटोद्योगसारवान्’ ( म भा.१.८९)</span></span> इत्यादितद्वाक्यपर्यालोचनया, ऋषिसम्प्रदायात्, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘को ह्यन्यः पुण्डरीकाक्षान्महाभारतकृद् भवेत्’ ( वायुप्रोक्तवचनम्)</span></span> इत्यादिपुराणग्रन्थान्तरगतवाक्यान्यथानुपपत्त्या, नारदाध्ययनादिलिङ्गैश्चावसीयते ।"
id"Bhagavadgitabhashya-15"
oldKey"BGB_C01_I21"
type"introduction"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseTypenull
lines
"कथमन्यथा भारतनिरुक्तिज्ञानमात्रेण सर्वपापक्षयः ? प्रसिद्धश्च सोऽर्थः ।"
id"Bhagavadgitabhashya-16"
oldKey"BGB_C01_I22"
type"introduction"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseTypenull
lines
"कथं चान्यस्य न कर्तुं शक्यते? ग्रन्थान्तरगतत्वाच्च नाविद्यमानस्तुतिः । न च कर्तुरेव । इतरत्रापि साम्यात् ।"
id"Bhagavadgitabhashya-17"
oldKey"BGB_C01_I24"
type"introduction"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseTypenull
lines
"तत्र च सर्वभारतार्थसंग्रहां वासुदेवार्जुनसंवादरूपां भारतपारिजातमधुभूतां गीताम् उपनिबबन्ध ।"
id"Bhagavadgitabhashya-18"
oldKey"BGB_C01_I25"
type"introduction"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseTypenull
lines
"तच्चोक्तम्–"
id"Bhagavadgitabhashya-19"
oldKey"BGB_C01_I26"
type"introduction"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseTypenull
lines
"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahakaurma-id">‘भारतं सर्वशास्त्रेषु भारते गीतिका वरा ।"
"विष्णोः सहस्रनामापि ज्ञेयं पाठ्यं च तद् द्वयम् ॥’</span></span> इति महाकौर्मे ।"
id"Bhagavadgitabhashya-20"
oldKey"BGB_C01_I27"
type"introduction"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseTypenull
lines
"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘स हि धर्मः सुपर्याप्तो ब्रह्मणः पदवेदने।’(म.भा.१३.१६.१२.)</span></span> इत्यादि च ।"
id"Bhagavadgitabhashya-21"
oldKey"BGB_C01_I28"
type"introduction"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseTypenull
lines
"तत्र सेनयोर्मध्ये बान्धवादिमोहजालसंवृतं विषीदन्तम् अर्जुनं भगवानुवाच ।"
id"Bhagavadgitabhashya-22"
oldKey"BGB_C01_V01"
type"verse"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseType"shloka"
lines
"धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः ।"
"मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय ॥ १ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-23"
oldKey"BGB_C01_V02"
type"verse"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseType"shloka"
lines
"दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा ।"
"आचार्यमुपसंगम्य राजा वचनमब्रवीत्॥२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-24"
oldKey"BGB_C01_V03"
type"verse"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseType"shloka"
lines
"पश्यैतां पाण्डुपुत्राणाम् आचार्य महतीं चमूम् ।"
"व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता॥३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-25"
oldKey"BGB_C01_V04"
type"verse"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseType"shloka"
lines
"अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि ।"
"युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः॥४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-26"
oldKey"BGB_C01_V05"
type"verse"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseType"shloka"
lines
"धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् ।"
"पुरुजित् कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः॥ ५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-27"
oldKey"BGB_C01_V06"
type"verse"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseType"shloka"
lines
"युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् ।"
"सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः॥ ६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-28"
oldKey"BGB_C01_V07"
type"verse"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseType"shloka"
lines
"अस्माकं तु विशिष्टा ये तान् निबोध द्विजोत्तम ।"
"नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान् ब्रवीमि ते ॥ ७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-29"
oldKey"BGB_C01_V08"
type"verse"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseType"shloka"
lines
"भवान् भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिंजयः ।"
"अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च ॥ ८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-30"
oldKey"BGB_C01_V09"
type"verse"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseType"shloka"
lines
"अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः ।"
"नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ॥ ९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-31"
oldKey"BGB_C01_V10"
type"verse"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseType"shloka"
lines
"अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् ।"
"पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ॥ १० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-32"
oldKey"BGB_C01_V11"
type"verse"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseType"shloka"
lines
"अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः ।"
"भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ॥ ११ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-33"
oldKey"BGB_C01_V12"
type"verse"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseType"shloka"
lines
"तस्य संजनयन् हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः ।"
"सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान्॥ १२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-34"
oldKey"BGB_C01_V13"
type"verse"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseType"shloka"
lines
"ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः ।"
"सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत्॥१३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-35"
oldKey"BGB_C01_V14"
type"verse"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseType"shloka"
lines
"ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ ।"
"माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः ॥१४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-36"
oldKey"BGB_C01_V15"
type"verse"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseType"shloka"
lines
"पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनञ्जयः ।"
"पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः ॥१५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-37"
oldKey"BGB_C01_V16"
type"verse"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseType"shloka"
lines
"अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।"
"नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ॥ १६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-38"
oldKey"BGB_C01_V17"
type"verse"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseType"shloka"
lines
"काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः ।"
"धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः॥ १७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-39"
oldKey"BGB_C01_V18"
type"verse"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseType"shloka"
lines
"द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते ।"
"सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान् दध्मुः पृथक् पृथक्॥ १८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-40"
oldKey"BGB_C01_V19"
type"verse"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseType"shloka"
lines
"स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् ।"
"नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन्॥१९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-41"
oldKey"BGB_C01_V20"
type"verse"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseType"shloka"
lines
"अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः ।"
"प्रवृत्ते शस्त्रसम्पाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः ॥ २०॥"
id"Bhagavadgitabhashya-42"
oldKey"BGB_C01_V21"
type"verse"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseType"shloka"
lines
"हृषीकेशं तदा वाक्यम् इदमाह महीपते ।"
"सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत॥ २१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-43"
oldKey"BGB_C01_V22"
type"verse"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseType"shloka"
lines
"यावदेतान् निरीक्षेऽहं योद्धुकामान् अवस्थितान् ।"
"कैर्मया सह योद्धव्यम् अस्मिन् रणसमुद्यमे ॥२२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-44"
oldKey"BGB_C01_V23"
type"verse"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseType"shloka"
lines
"योत्स्यमानान् अवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः ।"
"धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः ॥ २३॥"
id"Bhagavadgitabhashya-45"
oldKey"BGB_C01_V24"
type"verse"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseType"shloka"
lines
"एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत ।"
"सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ॥ २४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-46"
oldKey"BGB_C01_V25"
type"verse"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseType"shloka"
lines
"भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् ।"
"उवाच पार्थ पश्यैतान् समवेतान् कुरूनिति॥२५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-47"
oldKey"BGB_C01_V26"
type"verse"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseType"shloka"
lines
"तत्रापश्यत् स्थितान् पार्थः पितॄन् अथ पितामहान् ।"
"आचार्यान् मातुलान् भ्रातॄन् पुत्रान् पौत्रान् सखींस्तथा॥ २६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-48"
oldKey"BGB_C01_V27"
type"verse"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseType"shloka"
lines
"श्वशुरान् सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि ।"
"तान् समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान् बन्धून् अवस्थितान्॥ २७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-49"
oldKey"BGB_C01_V28"
type"verse"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseType"shloka"
lines
"कृपया परयाऽऽविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् ।"
"दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम्॥ २८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-50"
oldKey"BGB_C01_V29"
type"verse"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseType"shloka"
lines
"सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति ।"
"वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते॥२९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-51"
oldKey"BGB_C01_V30"
type"verse"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseType"shloka"
lines
"गाण्डीवं स्रंसते हस्तात् त्वक् चैव परिदह्यते ।"
"न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः॥३० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-52"
oldKey"BGB_C01_V31"
type"verse"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseType"shloka"
lines
"निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव ।"
"नच श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे॥ ३१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-53"
oldKey"BGB_C01_V32"
type"verse"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseType"shloka"
lines
"न काङ्‍क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च ।"
"किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा॥३२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-54"
oldKey"BGB_C01_V33"
type"verse"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseType"shloka"
lines
"येषामर्थे काङ्‍‍क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च ।"
"त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च॥३३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-55"
oldKey"BGB_C01_V34"
type"verse"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseType"shloka"
lines
"आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः ।"
"मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः सम्बन्धिनस्तथा ॥३४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-56"
oldKey"BGB_C01_V35"
type"verse"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseType"shloka"
lines
"एतान् न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन ।"
"अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते॥३५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-57"
oldKey"BGB_C01_V36"
type"verse"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseType"shloka"
lines
"निहत्य धार्तराष्ट्रान् नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन ।"
"पापमेवाश्रयेद् अस्मान् हत्वैतान् आततायिनः॥३६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-58"
oldKey"BGB_C01_V37"
type"verse"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseType"shloka"
lines
"तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान् स्वबान्धवान् ।"
"स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव॥३७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-59"
oldKey"BGB_C01_V38"
type"verse"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseType"shloka"
lines
"यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः ।"
"कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम्॥३८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-60"
oldKey"BGB_C01_V39"
type"verse"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseType"shloka"
lines
"कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापाद् अस्मान्निवर्तितुम् ।"
"कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन॥३९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-61"
oldKey"BGB_C01_V40"
type"verse"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseType"shloka"
lines
"कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः ।"
"धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नम् अधर्मोऽभिभवत्युत॥४० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-62"
oldKey"BGB_C01_V41"
type"verse"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseType"shloka"
lines
"अधर्माभिभवात् कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः ।"
"स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसंकरः॥४१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-63"
oldKey"BGB_C01_V42"
type"verse"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseType"shloka"
lines
"संकरो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च ।"
"पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः॥४२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-64"
oldKey"BGB_C01_V43"
type"verse"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseType"shloka"
lines
"दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसंकरकारकैः ।"
"उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः॥ ४३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-65"
oldKey"BGB_C01_V44"
type"verse"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseType"shloka"
lines
"उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन ।"
"नरके नियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम॥ ४४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-66"
oldKey"BGB_C01_V45"
type"verse"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseType"shloka"
lines
"अहो बत महत् पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् ।"
"यद् राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः॥ ४५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-67"
oldKey"BGB_C01_V46"
type"verse"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseType"shloka"
lines
"यदि मामप्रतीकारम् अशस्त्रं शस्त्रपाणयः ।"
"धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत्॥४६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-68"
oldKey"BGB_C01_V47"
type"verse"
parent"BGB_C01"
chapter"BGB_C01"
verseType"shloka"
lines
"एवमुक्त्वाऽर्जुनः सङ्ख्ये रथोपस्थ उपाविशत् ।"
"विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः॥४७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-69"
oldKey"BGB_C02_V01"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"तं तथा कृपयाऽऽविष्टम् अश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् ।"
"विषीदन्तमिदं वाक्यम् उवाच मधुसूदनः॥१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-70"
oldKey"BGB_C02_V02"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् ।"
"अनार्यजुष्टम् अस्वर्ग्यम् अकीर्तिकरमर्जुन॥२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-71"
oldKey"BGB_C02_V03"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत् त्वय्युपपद्यते ।"
"क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप॥३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-72"
oldKey"BGB_C02_V04"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"कथं भीष्ममहं सङ्ख्ये द्रोणं च मधुसूदन ।"
"इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन॥४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-73"
oldKey"BGB_C02_V05"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"गुरूनहत्वा हि महानुभावान् श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके ।"
"हत्वाऽर्थकामांस्तु गुरूनिहैव भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान् ॥५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-74"
oldKey"BGB_C02_V06"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः ।"
"यानेव हत्वा न जिजीविषामस्तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ॥ ६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-75"
oldKey"BGB_C02_V07"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः पृच्छामि त्वां धर्मसम्मूढचेताः ।"
"यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम्॥७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-76"
oldKey"BGB_C02_V08"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद् यच्छोकम् उच्छोषणम् इन्द्रियाणाम् ।"
"अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-77"
oldKey"BGB_C02_V09"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तपः ।"
"न योत्स्य इति गोविन्दम् उक्त्वा तूष्णीं बभूव ह॥९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-78"
oldKey"BGB_C02_V10"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत ।"
"सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः॥१० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-79"
oldKey"BGB_C02_V11"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"अशोच्यान् अन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे ।"
"गतासून् अगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः॥११ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-80"
oldKey"BGB_C02_V11_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"प्रज्ञावादान्"
"स्वमनीषोत्थवचनानि । कथमशोच्याः?"
"गतासून्"
"॥११ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-81"
oldKey"BGB_C02_V12"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः ।"
"न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम्॥१२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-82"
oldKey"BGB_C02_V12_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"किमिति?"
"न त्वेवाहम्"
"॥ ईश्वरनित्यत्वस्याप्रस्तुतत्वाद् दृष्टान्तत्वेनाह –"
"न त्वेति ॥"
"यथाऽहं नित्यः सर्ववेदान्तेषु प्रसिद्धः; एवं त्वमेते जनाधिपाश्च नित्याः ॥ १२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-83"
oldKey"BGB_C02_V13"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"देहिनोऽस्मिन् यथा देहे कौमारं यौवनं जरा ।"
"तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति॥१३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-84"
oldKey"BGB_C02_V13_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"देहिनो भाव एतद्भवति; तदेवासिद्धमिति चेद्, न-"
"देहिनोऽस्मिन् ॥"
"यथा कौमारादिशरीरभेदेऽपि देही तदीक्षिता सिद्धः; एवं देहान्तरप्राप्तावपि, ईक्षितृत्वात् ।"
id"Bhagavadgitabhashya-85"
oldKey"BGB_C02_V13_B02"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"न हि जडस्य शरीरस्य कौमाराद्यनुभवः सम्भवति, मृतस्यादर्शनात् । मृतस्य वाय्वाद्यपगमाद् अनुभवाभावः, ‘अहं मनुष्यः’ इत्याद्यनुभवाच्चैतत् सिद्धमिति चेद्, न । सत्येवाविशेषे देहे सुप्त्यादौ ज्ञानादिविशेषादर्शनात् ।"
id"Bhagavadgitabhashya-86"
oldKey"BGB_C02_V13_B03"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"समश्चाभिमानो मनसि । काष्ठादिवच्च ।"
id"Bhagavadgitabhashya-87"
oldKey"BGB_C02_V13_B04"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"श्रुतेश्च । प्रामाण्यं च प्रत्यक्षादिवत् । न च बौद्धादिवत् । अपौरुषेयत्वात्। न ह्यपौरुषेये पौरुषेयाज्ञानादयः कल्पयितुं शक्याः । विना च कस्यचिद् वाक्यस्यापौरुषेयत्वं सर्वसमयाभिमतधर्माद्यसिद्धिः । यश्च तौ नाङ्गीकुरुते नासौ समयी, अप्रयोजकत्वात् ।"
id"Bhagavadgitabhashya-88"
oldKey"BGB_C02_V13_B05"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"माऽस्तु धर्मोऽनिरूप्यत्वाद् इति चेद्, न । सर्वाभिमतस्य प्रमाणं विना निषेद्धुमशक्यत्वात् । न च सिद्धिरप्रामाणिकस्येति चेत् - न । सर्वाभिमतेरेव प्रमाणत्वात् ।"
id"Bhagavadgitabhashya-89"
oldKey"BGB_C02_V13_B06"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"अन्यथा सर्ववाचिकव्यवहारासिद्धेश्च । न च ‍‘मया श्रुतम्’ इति तव ज्ञातुं शक्यम् । अन्यथा वा प्रत्युत्तरं स्यात् । भ्रान्तिर्वा तव स्यात् ।"
id"Bhagavadgitabhashya-90"
oldKey"BGB_C02_V13_B07"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"सर्वदुःखकारणत्वं वा स्यात् । एको वाऽन्यथा स्यात् ।"
id"Bhagavadgitabhashya-91"
oldKey"BGB_C02_V13_B08"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"रचितत्वे च धर्मप्रमाणस्य कर्तुरज्ञानादिदोषशङ्का स्यात् । न चादोषत्वं स्ववाक्येनैव सिध्यति ।"
id"Bhagavadgitabhashya-92"
oldKey"BGB_C02_V13_B09"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"न च येन केनचिद् अपौरुषेयम् इत्युक्तमआ उक्तवाक्यसमम् । अनादिकालपरिग्रहसिद्धत्वात् । अतः प्रामाण्यं श्रुतेः । अतः कुतर्कैः"
"धीरस्तत्र न मुह्यति"
"॥"
id"Bhagavadgitabhashya-93"
oldKey"BGB_C02_V13_B10"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"अथवा- जीवनाशं देहनाशं वाऽपेक्ष्य शोकः? न तावज्जीवनाशम् , नित्यत्वाद् इत्याह –"
"न त्वेवेति ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-94"
oldKey"BGB_C02_V13_B11"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"नापि देहनाशमित्याह –"
"देहिन इति ॥"
"यथा कौमारादिदेहहानेन जरादिप्राप्तावशोकः, एवं जीर्णादिदेहहानेन देहान्तरप्राप्तावपि ॥ १३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-95"
oldKey"BGB_C02_V14"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः ।"
"आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत ॥ १४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-96"
oldKey"BGB_C02_V14_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"तथाऽपि तद्दर्शनाभावादिना शोक इति चेद्? नेत्याह –"
"मात्रास्पर्शा इति ॥"
"मीयन्त इति मात्राः = विषयाः, तेषां स्पर्शाः = सम्बन्धाः । त एव"
"शीतोष्णसुखदुःखदाः"
"। देहे शीतोष्णादिसम्बन्धाद्धि शीतोष्णाद्यनुभव आत्मनः। ततश्च सुखदुःखे । नह्यात्मनः स्वतो दुःखादिः सम्भवति । कुतः? आगमापायित्वात् । यद्यात्मनः स्वतः स्युः सुप्तावपि स्युः । अतो ‘यतो मात्रास्पर्शा जाग्रदादावेव ते सन्ति; नान्यदा’ इति तदन्वयव्यतिरेकित्वात् तन्निमित्ता एव, नात्मनः स्वतः ।"
id"Bhagavadgitabhashya-97"
oldKey"BGB_C02_V14_B02"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"आत्मनश्च तैर्विषयविषयिभावसम्बन्धाद् अन्यः सम्बन्धो नास्ति । न चाऽगमापायित्वेऽपि प्रवाहरूपेणापि नित्यत्वमस्ति । सुप्तिप्रलयादावभावाद् इत्याह –"
"अनित्या इति ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-98"
oldKey"BGB_C02_V14_B03"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"अत आत्मनो देहाद्यात्मभ्रम एव सुखदुःखकारणम् । अतस्तद्विमुक्तस्य बन्धुमरणादिदुःखं न संभवति । अतोऽभिमानं परित्यज्य"
"तान्"
"शीतोष्णादीन्"
"तितिक्षस्व"
"॥ १४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-99"
oldKey"BGB_C02_V15"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ ।"
"समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते॥१५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-100"
oldKey"BGB_C02_V15_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"अतः प्रयोजनमाह –"
"यं हीति ॥"
"यम् एते"
"मात्रास्पर्शा"
"न व्यथयन्ति"
"। पुरि शयमेव सन्तम् । शरीरसम्बन्धाभावे सर्वेषामपि व्यथाभावात् पुरुषम् इति विशेषणम् । कथं न व्यथयन्ति? समदुःखसुखत्वात् । तत् कथम् ? धैर्येण ॥ १५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-101"
oldKey"BGB_C02_V16"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः ।"
"उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥१६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-102"
oldKey"BGB_C02_V16_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"‘नित्य आत्मा’ इत्युक्तम् । किम् आत्मैव नित्यः, आहोस्विद् अन्यदपि ? अन्यदपि । तत् किम् इति ? आह – <span class="gr-prateeka">नासत इति ॥</span> <span class="gr-moola">असतः</span> कारणस्य <span class="gr-moola">सतः</span> ब्रह्मणश्च <span class="gr-moola">अभावो न विद्यते</span>।"
id"Bhagavadgitabhashya-103"
oldKey"BGB_C02_V16_B02"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"‘प्रकृतिः पुरुषश्चैव नित्यौ कालश्च सत्तम।’ इति वचनात् श्रीविष्णुपुराणे । पृथग्"
"‘विद्यते’"
"इत्यादरार्थः ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-104"
oldKey"BGB_C02_V16_B03"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"असतः कारणत्वं च –"
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘सदसद्रूपया चासौ गुणमय्याऽगुणो विभुः’ (भाग.१.२.३१)</span>"
"इति भागवते ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘असतः सदजायत’ (ऋ.१०.७२.२)</span>"
"इति च । अव्यक्तेश्च । सम्प्रदायतश्चैतत् सिद्धम् इत्याह –"
"उभयोरपीति ॥"
"अन्तो"
"निर्णयः॥१६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-105"
oldKey"BGB_C02_V17"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"अविनाशि तु तद् विद्धि येन सर्वमिदं ततम् ।"
"विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित् कर्तुमर्हति॥१७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-106"
oldKey"BGB_C02_V17_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"किं बहुना ! यद् देशतोऽनन्तं तन्नित्यमेव, वेदाद्यन्यदपीत्याह –"
"अविनाशीति ॥"
"नापि शापादिना विनाश इत्याह –"
"विनाशमिति ॥"
"अव्ययं च तद् ॥ १७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-107"
oldKey"BGB_C02_V18"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः ।"
"अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद् युध्यस्व भारत॥१८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-108"
oldKey"BGB_C02_V18_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"भवतु देहस्यापि कस्यचिन्नित्यत्वम् इति । नेत्याह –"
"अन्तवन्त इति ॥"
"अस्तु तर्हि दर्पणनाशात् प्रतिबिम्बनाशवत् आत्मनाशः ? इत्यत आह –"
"नित्यस्येति ॥"
"‘शरीरिणः’"
"इति ईश्वरव्यावृत्तये । न च नैमित्तिकनाश इत्याह –"
"अनाशिन इति ॥"
"कुतः ? अप्रमेयेश्वरसरूपत्वात् । न ह्युपाधिबिम्बसन्निध्यनाशे प्रतिबिम्बनाशः, सति च प्रदर्शके । स्वयमेवात्र प्रदर्शकः, चित्त्वात् । नित्यश्चोपाधिः कश्चिदस्ति ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-109"
oldKey"BGB_C02_V18_B02"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavad-id">‘प्रतिपत्तौ विमोक्षस्य नित्योपाध्या स्वरूपया । <br/>चिद्रूपया युतो जीवः केशवप्रतिबिम्बकः ॥’</span>"
"इति भगवद्वचनात् ॥१८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-110"
oldKey"BGB_C02_V19"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् ।"
"उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते॥१९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-111"
oldKey"BGB_C02_V19_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"व्यवहारस्तु भ्रान्त इत्याह –"
"य एनमिति ॥"
"कुतः? उक्तहेतुभ्यो"
"नायं हन्ति, न हन्यते ।"
id"Bhagavadgitabhashya-112"
oldKey"BGB_C02_V19_B02"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"न हि प्रतिबिम्बस्य क्रिया । स हि बिम्बक्रिययैव क्रियावान् ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Shruthi-id">‘ध्यायतीव’ (बृ.उ.६.३.७)</span>"
"इति श्रुतेश्च ॥ १९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-113"
oldKey"BGB_C02_V20"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"न जायते म्रियते वा कदाचिन्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः ।"
"अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे॥२०॥"
id"Bhagavadgitabhashya-114"
oldKey"BGB_C02_V20_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"अत्र मन्त्रवर्णोऽप्यस्तीत्याह – <span class="gr-prateeka">न जायत इति ॥</span> न चेश्वरज्ञानवत् भूत्वा भविता । तद्धि – <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruthi-id">‘तदैक्षत’ (छां.उ.६.२.३)</span></span> ।"
"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘देशतः कालतो योऽसाववस्थातः स्वतोऽन्यतः ।"
"अविलुप्तावबोधात्मा.........’॥ (भाग.३.७.५)</span></span> इत्यादिश्रुतिस्मृतिसिद्धम् ।"
id"Bhagavadgitabhashya-115"
oldKey"BGB_C02_V20_B02"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"कुतः? अजादिलक्षणेश्वरसरूपत्वात् ।"
"शाश्वतः"
"सदैकरूपः । पुरं = देहम् अणतीति"
"पुराणः"
"। तथाऽपि"
"न हन्यते हन्यमानेऽपि देहे"
"॥२० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-116"
oldKey"BGB_C02_V21"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् ।"
"कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम् ॥२१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-117"
oldKey"BGB_C02_V21_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"अतो य एवं वेद स कथं कं घातयति, हन्ति वा ?"
"अविनाशिनं"
"नैमित्तिकनाशरहितम् ।"
"नित्यं"
"स्वाभाविकनाशरहितम् । अथवा-"
"अविनाशिनं"
"दोषयोगरहितम्,"
"नित्यं"
"सदा भाविनम् इति सर्वत्र विवेकः । दोषयुक्तपुरुषादिषु नष्टशब्दप्रयोगात् ॥ २१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-118"
oldKey"BGB_C02_V22"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि ।"
"तथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥ २२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-119"
oldKey"BGB_C02_V22_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"देहात्मविवेकानुभवार्थं दृष्टान्तमाह –"
"वासांसीति ॥ २२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-120"
oldKey"BGB_C02_V23"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।"
"नचैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥२३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-121"
oldKey"BGB_C02_V23_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"स्वतः प्रायो निमित्तैश्चाविनाशिनोऽपि केनचिद् निमित्तविशेषेण स्यात् ककच्छेदवत्, इत्यतो विशेषनिमित्तानि निषेधति –"
"नैनमिति ॥२३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-122"
oldKey"BGB_C02_V24"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"अच्छेद्योऽयम् अदाह्योऽयम् अक्लेद्योऽशोष्य एव च ।"
"नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥२४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-123"
oldKey"BGB_C02_V24_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"वर्तमाननिषेधात् स्याद् उत्तरत्र? इत्यत आह – <span class="gr-prateeka">अच्छेद्य इति ॥</span> वर्तमानादर्शनाद् युक्तम् अयोग्यत्वम् इति सूचयति वर्तमानापदेशेन । कुतोऽयोग्यता? नित्यसर्वगतादिविशेषणेश्वरसरूपत्वात् । <span class="gr-prateeka">‘शाश्वतः’</span> इत्येकरूपत्वमात्रम् उक्तम् । ‘स्थाणु’शब्देन नैमित्तिकम् अन्यथात्वं निवारयति । नित्यत्वं सर्वगतत्वविशेषणम् । अन्यथा पुनरुक्तेः । ऐक्योक्तावपि अनुक्तविशेषणोपादानाद् नेश्वरैक्ये पुनरुक्तिः । युक्ताश्च बिम्बधर्माः प्रतिबिम्बेऽविरोधे ।"
id"Bhagavadgitabhashya-124"
oldKey"BGB_C02_V24_B02"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"तत्ता च -<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव’(ऋ.६.४७.१८)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘आभास एव च’ ( ब्र.सू.२.३.५०)</span></span> इत्यादिश्रुतिस्मृतिसिद्धा । न चांशत्वविरोधः । तस्यैवांशत्वात् । न चैकरूपैवांशता । प्रमाणं चोभयविधवचनमेव । न चांशस्य प्रतिबिम्बत्वं कल्प्यम्, गाध्यादिष्वपि अंशबाहुरूप्यदृष्टेः, इतरत्रादृष्टेः ।"
"स्थाणुत्वेऽपि <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘ऐक्षत’(छां.उ.६.२.३)</span></span> इत्याद्यविरुद्धम् ईश्वरस्य । उभयविधवाक्याद् , अचिन्त्यशक्तेश्च । न च माययैकम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘त्वयीश्वरे ब्रह्मणि नो विरुध्यते’ (भाग.१०.४.१९)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id">‘न योगित्वाद् ईश्वरत्वाद्’ (बृ.उ.भा.५.८.१२.उ. वाराहवचनम् )</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘चित्रं न चैतत् त्वयि कार्यकारणे’ (भाग. ५.१८.५.)</span></span> इत्याद्यैश्वर्येणैव विरुद्धधर्माविरोधोक्तेः ।"
id"Bhagavadgitabhashya-125"
oldKey"BGB_C02_V24_B03"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"महातात्पर्याच्च । मोक्षो हि महापुरुषार्थः। ‘तत्रापि मोक्ष एवार्थः’ ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘अन्तेषु रेमिरे धीरा न ते मध्येषु रेमिरे ।<br/>अन्तप्राप्तिं सुखं प्राहुर्दुःखमन्तरमन्तयोः ॥’(म.भा.१२.३१७.३४)</span>"
"<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanioshat-id">‘पुण्यचितो लोकः क्षीयते’"(छा.उ. ८.१.६)</span>"
"इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः । स च विष्णुप्रसादादेव सिध्यति ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Vishnupurana-id">‘वासुदेवमनाराध्य को मोक्षं समवाप्नुयात्।’(विष्णु.१.४.१८)</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘तुष्टे तु तत्र किमलभ्यमनन्त ईशे’ (भाग.७.६.२५)</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘तत्प्रसादाद् अवाप्नोति परां सिद्धिं न संशयः।’</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘येषां स एव भगवान् दययेद् अनन्तः सर्वात्मना श्रितपदो यदि निर्व्यलीकम् ।<br/>ते वै विदन्त्यतितरन्ति च देवमायां नैषां ममाहमिति धीः श्वसृगालभक्ष्ये ॥’ (भाग.२. ७ .४२)</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘तस्मिन् प्रसन्ने किमिहास्त्यलभ्यं धर्मार्थकामैरलमल्पकास्ते’<br/>‘ऋते यदस्मिन् भव ईश जीवाः तापत्रयेणोपहता न शर्म ।<br/>आत्मन् लभन्ते भगवन् तवाङ्घ्रिच्छायांशविद्यामत आश्रयेम॥’ (भाग.३.६.१८)</span>"
","
"‘ऋते भवत्प्रसादाद्धि कस्य मोक्षो भवेदिह ।’"
"<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘तमेवं विद्वान्.....’</span>"
"इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः ।"
"स चोत्कर्षज्ञानादेव भवति । लोकप्रसिद्धेः । लोकसिद्धमविरुद्धम् अत्राप्यङ्गीकार्यम् ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-126"
oldKey"BGB_C02_V24_B04"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"‘अहल्याजारत्वाद्यपि दोषकृतोऽपि ते बहुतरो लेपो नासीद्’ इत्युत्कर्षमेव वक्ति । बहुनरकफलो ह्यसौ ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘तस्य न लोम च न क्षीयते(मीयते)’(कौ.उ.३.२)</span>"
"इति श्रुत्यन्तराच्च । ‘यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम्’ (१५.१९) इति तदुक्तेश्च ।"
id"Bhagavadgitabhashya-127"
oldKey"BGB_C02_V24_B05"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सत्यं सत्यं पुनस्सत्यं शपथैश्चापि कोटिभिः । <br/> विष्णुमाहात्म्यलेशस्य विभक्तस्य च कोटिधा ॥</span>"
"<span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">पुनश्चानन्तधा तस्य पुनश्चापि ह्यनन्तधा ।<br/>नैकांशसममाहात्म्याः श्रीशेषब्रह्मशङ्कराः ॥’</span>"
"इति नारदीये ।"
"अन्योत्कर्ष ऐक्यं च -"
"<span class="gr-reference gr-ref-Vishnupurana-id">‘तथैव सर्वशास्त्रेषु महाभारतमुत्तमम् ।<br/> को ह्यन्यः पुण्डरीकाक्षान्महाभारतकृद् भवेत् ॥’(वि.पु.३.४.५)</span>"
"इत्यादिग्रन्थान्तरसिद्धोत्कर्षमहाभारतविरुद्धम् ।"
"तत्र हि -"
"<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘नास्ति नारायणसमं न भूतं न भविष्यति ।<br/> एतेन सत्यवाक्येन सर्वार्थान् साधयाम्यहम् ॥’(म.भा.१.१.१८)</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘यस्य प्रसादजो ब्रह्मा रुद्रश्च क्रोधसम्भवः ।’ (म.भा.१२.३४१.१२)</span>"
","
"‘न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः’ (११.४३) इत्यादिषु साधारणप्रश्नावसर एव महान्तम् उत्कर्षं विष्णोर्वक्ति । अन्यत्र यत्किञ्चिदुक्तावप्यसाधारण एवावसरे । तद्धि अग्न्यादेरपि वेदादावस्ति-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘त्वमग्न इन्द्रो वृषभः सतामसि त्वं विष्णुरुरुगायो नमस्यः’ (ऋ.२.१.३)</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘विश्वस्माद् इन्द्र उत्तरः’(ऋ.१०.८६.१)</span>"
"इत्यादिषु ।"
id"Bhagavadgitabhashya-128"
oldKey"BGB_C02_V24_B06"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"तद्ग्रन्थविरोधाच्च । तथा हि स्कान्दे शैवे -"
"<span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘यदन्तरं व्याघ्रहरीन्द्रयोर्वने यदन्तरं मेरुगिरीन्द्रविन्ध्ययोः ।<br/>यदन्तरं सूर्यसुरेड्यबिम्बयोस्तदन्तरं रुद्रमहेन्द्रयोरपि ॥<br/>यदन्तरं सिंहगजेन्द्रयोर्वने यदन्तरं सूर्यशशाङ्कयोर्दिवि ।<br/>यदन्तरं जाह्नविसूर्यकन्ययोः तदन्तरं ब्रह्मगिरीशयोरपि ॥<br/>यदन्तरं प्रलयजवारिविप्लुषोः यदन्तरं स्तम्बहिरण्यगर्भयोः ।<br/>स्फुलिङ्गसंवर्तकयोर्यदन्तरं तदन्तरं विष्णुहिरण्यगर्भयोः ॥<br/>अनन्तत्वान्महाविष्णोस्तदन्तरमनन्तकम् ।<br/>माहात्म्यसूचनार्थाय ह्युदारणमीरितम् ॥<br/>तत्समो ह्यधिको वाऽपि नास्ति कश्चित् कदाचन ।<br/>एतेन सत्यवाक्येन तमेव प्रविशाम्यहम् ॥’</span>"
"इत्याद्याह ।"
"तत्रैव शिवं प्रति मार्कण्डेयवचनम् -"
"<span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘संसारार्णवनिर्मग्न इदानीं मुक्तिमेष्यसि।’</span>"
"इत्यादि ।"
"पाद्मे शैवे मार्कण्डेयकथाप्रबन्धे शिवान्निषिध्य विष्णोरेव मुक्तिमाह -"
"<span class="gr-reference gr-ref-Padmapurana-id">‘अहं भोगप्रदो वत्स मोक्षदस्तु जनार्दनः’</span>"
"इत्यादि । समब्राह्मविरोधाच्च ।"
"वेदश्च इतिहासाद्यविरोधेन योज्यः । ‘यदि विद्याद्’ इति वचनात् । अनिर्णयाच्चेन्द्रादिशङ्कयाऽन्यथा । तत्रापीष्टसिद्धिः । नामवैशेष्यात् । अतो भगवदुत्कर्ष एव सर्वागमानां महातात्पर्यम् ।"
id"Bhagavadgitabhashya-129"
oldKey"BGB_C02_V24_B07"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"तथाऽपि स्वतः प्रामाण्यात् सन्नेवोच्यते । अविरोधात् । न च प्रमाणसिद्ध(दृष्ट)स्यान्यत्रादृष्ट्याऽपह्नवो युक्तः । धर्मवैचित्र्याद् अर्थानाम् । स्वतः प्रामाण्यानङ्गीकारे मानोक्तावप्यदोषत्वं च साधयेद् इत्यतिप्रसङ्गः ।"
"अनन्यापेक्षया च तत्परत्वं सिद्धमागमानाम् ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘नारायणपरा वेदाः’ (भाग.२.५.१५)</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id">‘सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति’ (कठ.२.१५)</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘वासुदेवपरा वेदाः’ (भाग.१.२.२९)</span>"
"इति । न चैतद् विरुद्धम् । ईश्वरनियमात् । अनादौ च तत् सिद्धं"
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘द्रव्यं कर्म च कालश्च’ ( भाग.२.१०.१२)</span>"
"इत्यादौ । प्रयोजकत्वं तु पूर्वोक्तन्यायेन । अतः सिद्धमेतत् ।"
"तच्चानन्यापेक्षा अचिन्त्यशक्तित्व एव युक्तम् । अतो न मायामयमेकम् ।"
id"Bhagavadgitabhashya-130"
oldKey"BGB_C02_V24_B08"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"अचलत्वं तु"
"<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘अप्रहर्षमनानन्दम्’(म.भा.१२.१९१.८)</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘अदुःखमसुखम्’(म.भा.१२.२५६.२१)</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Mandukyopanishat-id">‘(न)अप्रज्ञम्’ (माण्डूक-२.१)</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-taitiriyopanishat-id">‘असद्वा’ (तै.उ.२.७)</span>"
"इत्यादिवत् । क्रियादृष्टेः ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘तपो मे हृदयं ब्रह्म तनुर्विद्या क्रियाऽऽकृतिः’ (भाग.६.४.४६)</span>"
"इत्याद्युक्तेः । अतश्च न मायामयं सर्वम् । ऐश्वर्यादिवाचिभगशब्देनैव सम्बोधनाच्च"
"<span class="gr-reference gr-ref-taitiriyopanishat-id">‘तं त्वा भग’( तै. उ.१.४)</span>"
"इत्यादौ । स्वरूपत्वान्न मायामयत्वं युक्तम् ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘विज्ञानशक्तिरहमासम् अनन्तशक्तेः’ ( भाग.३.१०.२४)</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘मय्यनन्तगुणेऽनन्ते गुणतोऽनन्तविग्रहे’ (भाग.६.४.४८)</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Shwetashwataropanishat-id">‘पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च’ ( श्वे.उ.६.८)</span>"
"इत्यादिवचनात् ॥२४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-131"
oldKey"BGB_C02_V25"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयम् अविकार्योऽयमुच्यते ।"
"तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि॥२५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-132"
oldKey"BGB_C02_V25_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"अत एवाव्यक्तादिरूपः ॥ २५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-133"
oldKey"BGB_C02_V26"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् ।"
"तथाऽपि त्वं महाबाहो नैनं शोचितुमर्हसि॥२६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-134"
oldKey"BGB_C02_V26_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"अस्त्वेवम् आत्मनो नित्यत्वम्; तथाऽपि देहसंयोगवियोगात्मक-जनिमृती स्त एव? इत्यत आह –"
"अथ चेति ॥"
"२६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-135"
oldKey"BGB_C02_V27"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।"
"तस्माद् अपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि॥२७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-136"
oldKey"BGB_C02_V27_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"कुतोऽशोकः ? नियतत्वादित्याह –"
"जातस्येति ॥"
"२७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-137"
oldKey"BGB_C02_V28"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत ।"
"अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना॥२८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-138"
oldKey"BGB_C02_V28_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"तदेव स्पष्टयति –"
"अव्यक्तादीनीति ॥"
"२८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-139"
oldKey"BGB_C02_V29"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"आश्चर्यवत् पश्यति कश्चिदेनम्-"
"आश्चर्यवद् वदति तथैव चान्यः ।"
"आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति"
"श्रुत्वाऽप्येनं वेद न चैव कश्चित्॥ २९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-140"
oldKey"BGB_C02_V30"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"देही नित्यम् अवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत ।"
"तस्मात् सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुम् अर्हसि॥३० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-141"
oldKey"BGB_C02_V29_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"‘देहयोगवियोगस्य नियतत्वाद्, आत्मनश्चेश्वरसरूपत्वात्, सर्वथाऽनाशाद् न शोकः कार्यः’ इत्युपसंहर्तुम् ऐश्वरं सामर्थ्यं पुनर्दर्शयति –"
"आश्चर्यवदिति ॥"
"दुर्लभत्वेनेत्यर्थः । तद्धि आश्चर्यं लोके । दुर्लभोऽपीश्वरसरूपत्वात् सूक्ष्मत्वाच्चाऽऽत्मनस्तद्द्रष्टा॥२९-३० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-142"
oldKey"BGB_C02_V31"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"स्वधर्ममपि चाऽवेक्ष्य न विकम्पितुम् अर्हसि ।"
"धर्म्याद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत् क्षत्रियस्य न विद्यते॥३१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-143"
oldKey"BGB_C02_V32"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारम् अपावृतम् ।"
"सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम्॥३२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-144"
oldKey"BGB_C02_V33"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"अथ चेत् त्वमिमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसि ।"
"ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापम् अवाप्स्यसि॥३३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-145"
oldKey"BGB_C02_V34"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम् ।"
"सम्भावितस्य चाकीर्तिर्मरणाद् अतिरिच्यते॥३४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-146"
oldKey"BGB_C02_V35"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"भयाद् रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः ।"
"येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम्॥३५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-147"
oldKey"BGB_C02_V36"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"अवाच्यवादांश्च बहून् वदिष्यन्ति तवाहिताः ।"
"निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम् ॥३६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-148"
oldKey"BGB_C02_V37"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् ।"
"तस्माद् उत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः॥३७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-149"
oldKey"BGB_C02_V38"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ ।"
"ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापम् अवाप्स्यसि॥३८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-150"
oldKey"BGB_C02_V39"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"एषा तेऽभिहिता साङ्ख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु ।"
"बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि॥३९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-151"
oldKey"BGB_C02_V40"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते ।"
"स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥४० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-152"
oldKey"BGB_C02_V39_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"<span class="gr-moola">साङ्ख्यम्</span> ज्ञानम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-vyasasmruti-id">‘शुद्धात्मतत्त्वविज्ञानं साङ्ख्यमित्यभिधीयते॥’</span></span> इति भगवद्वचनाद् व्यासस्मृतौ । <span class="gr-moola">योग</span> उपायः ।"
"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘दृष्टा योगाः प्रयुक्ताश्च पुंसां श्रेयःप्रसिद्धये’ (भाग.४.१८.३)</span></span>इति प्रयोगाद् भागवते । नेतरौ साङ्ख्ययोगौ उपादेयत्वेन विवक्षितौ कुत्रचित् सामस्त्येन, ‘कर्मयोग’ इत्यादिप्रयोगाच्च । निन्दितत्वाच्च इतरयोः मोक्षधर्मेषु भिन्नमतत्वमुक्त्वा पञ्चरात्रस्तुत्या । वेदानां त्वेकार्थत्वान्न विरोधः । पार्थक्यं तु साङ्ख्याद्यपेक्षया युक्तम् । तत्रैव चित्रशिखण्डिशास्त्रे पञ्चरात्रमूले वेदैक्योक्तेश्च । एवमेव सर्वत्र साङ्ख्ययोगशब्दार्थ उपादेयो वर्णनीयः । युक्तेश्च । ज्ञानं हि जैवमुक्तम् । उपायश्च वक्ष्यते । ‘बुध्यतेऽनया’ इति <span class="gr-moola">बुद्धिः</span> । साङ्ख्यविषयो यया वाचा बुध्यते सा वाग् <span class="gr-moola">अभिहिता</span> इत्यर्थः ॥ ३९-४० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-153"
oldKey"BGB_C02_V41"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन ।"
"बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम्॥४१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-154"
oldKey"BGB_C02_V41_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"‘योग इमां बुद्धिं शृणु’ इत्युक्तम्; बह्व्यो हि बुद्धयो मतभेदात्; तत् कथम् एकत्र निष्ठां करोमि ? इत्यत आह –"
"व्यवसायात्मिकेति ॥"
"सम्यग् युक्तिनिर्णीतानां मतानाम् ऐक्यमेव इत्यर्थः ॥ ४१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-155"
oldKey"BGB_C02_V42"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः ।"
"वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः॥४२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-156"
oldKey"BGB_C02_V43"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् ।"
"क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति॥४३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-157"
oldKey"BGB_C02_V44"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयाऽपहृतचेतसाम् ।"
"व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते॥४४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-158"
oldKey"BGB_C02_V44_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"स्युरवैदिकानि मतानि अव्यवसायात्मकानि; न तु वैदिकानि । तेऽपि हि केचित् कर्माणि स्वर्गादिफलान्येवाऽऽहुः इत्यत आह – <span class="gr-prateeka">यामिमामिति ॥</span> <span class="gr-moola">‘यामाहुस्तया’</span> इत्यन्वयः । मोक्षफलम् अपेक्ष्य स्वर्गादिपुष्पयुक्तां <span class="gr-moola">वाचं प्रवदन्ति</span>। <span class="gr-moola">वेदवादरताः</span> कर्मादिवाचकवेदवादरताः; वेदैर्यन्मुखत उच्यते तत्रैव रताः । <span class="gr-moola">नान्यदस्तीति वादिनः ।</span> >,<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘परोक्षविषया वेदाः’</span></span>,<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Aitreyopanishat-id">‘परोक्षप्रिया इव हि देवाः’(ऐ.उ.३.१४)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘मां विधत्तेऽभिधत्ते’(भाग.११.२१.४३)</span></span> इत्यादिभिः पारोक्ष्येण हि प्रायो भगवन्तं वदन्ति । <span class="gr-moola">भोगैश्वर्यगतिं प्रति</span> तत्प्राप्तिं प्रति । तत्प्राप्तिफला एव वेदा इति वदन्तीत्यर्थः । तेषां सम्यग् युक्तिनिर्णयात्मिका बुद्धिः <span class="gr-moola">समाधौ</span> समाध्यर्थे <span class="gr-moola">न विधीयते</span> । सम्यङ् निर्णीतार्थानां हीश्वरे मनःसमाधानं सम्यग् भवति । तद्धि मोक्षसाधनम् । उक्तं चैतदन्यत्र–"
">, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘न तस्य तत्त्वग्रहणाय साक्षाद् वरीयसीरपि वाचः समासन् ।"
"स्वप्ने निरुक्त्या गृहमेधिसौख्यं न यस्य हेयानुमितं स्वयं स्यात् ॥’(भाग.५.११.३)</span></span> इति ॥ ४२-४४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-159"
oldKey"BGB_C02_V45"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन ।"
"निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान्॥४५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-160"
oldKey"BGB_C02_V45_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"तां योगबुद्धिमाह -"
"त्रैगुण्यविषया इत्यादिना"
"इतरद् अपोद्य । वेदानां परोक्षार्थत्वात् त्रिगुणसम्बन्धि स्वर्गादि प्रतीतितोऽर्थ इव भाति (भवति) ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘परोक्षवादी वेदोऽयम्’</span>"
"इति ह्युक्तम् । अतः प्रातीतिकेऽर्थे भ्रान्तिं मा कुरु इत्यर्थः ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘वादो विषयकत्वं (विषयकृत्त्वं) च मुखतो वचनं स्मृतम् ।’</span>"
"इत्यभिधानम् । न तु वेदपक्षो निषिध्यते ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-kalkipurana-id">‘वेदे रामायणे चैव पुराणे भारते तथा ।<br/> आदावन्ते च मध्ये च विष्णुः सर्वत्र गीयते॥’(कल्कि.३५.३२),</span>"
"<span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id">‘सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति.......।’(कठ.१.२.१५),</span>"
"<span class="gr-reference gr-ref-Manusmruti-id">‘वेदोऽखिलो धर्ममूलं स्मृतिशीले च तद्विदाम् । <br/> आचारश्चैव साधूनाम् आत्मनस्तुष्टिरेव च ॥’(मनु.२.६)</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘वेदप्रणिहितो धर्मो ह्यधर्मस्तद्विपर्ययः ।(भाग.६.१.४०)</span>"
"’ इति वेदानां सर्वात्मना विष्णुपरत्वोक्तेः । तद्विहितस्य तद्विरुद्धस्य च धर्माधर्मत्वोक्तेः ॥ ४५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-161"
oldKey"BGB_C02_V46"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके ।"
"तावान् सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः॥४६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-162"
oldKey"BGB_C02_V46_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"तथाऽपि काम्यकर्मिणां फलं ज्ञानिनां न भवतीति साम्यमेव? इत्यत आह –"
"यावानर्थ इति ॥"
"यथा"
"यावान् अर्थः"
"प्रयोजनम्"
"उदपाने"
"कूपे भवति,"
"तावान् सर्वतः सम्प्लुतोदके"
"अन्तर्भवत्येव, एवं सर्वेषु वेदेषु यत् फलं तद्"
"विजानतो"
"ऽपि ज्ञानिनो"
"ब्राह्मणस्य"
"फलेऽन्तर्भवति । ‘ब्रह्म अणति’ इति ब्राह्मणः =अपरोक्षज्ञानी । स हि ब्रह्म गच्छति । ‘विजानतः’ इति ज्ञानफलत्वं तस्य दर्शयति ॥ ४६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-163"
oldKey"BGB_C02_V47"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ।"
"मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि॥४७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-164"
oldKey"BGB_C02_V47_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"कामात्मनां निन्दा कृता कथमेषाम् ?"
"<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘स्वर्गकामो यजेत’</span>"
"इत्यादौ कामस्यापि विहितत्वाद् इत्यत आह -"
"कर्मण्येवेति ॥"
"‘ते’"
"इत्युपलक्षणार्थम् । तव ज्ञानिनोऽपि न फलकामकर्तव्यता; किम्वन्येषाम् ! न ‘त्वस्ति केषाञ्चिद्, न तेऽस्ति’ इति । स हि ज्ञानी नरांश इन्द्रश्च । मोहादिस्त्वभिभवादेः । यदि तेषां शुद्धसत्त्वानां न स्याज्ज्ञानम्, क्व अन्येषाम् ? उपदेशादेश्च सिद्धं ज्ञानं तेषाम् ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘....पार्थार्ष्टिषेण....।’(भाग.२.७.४५)</span>"
"इत्यादिज्ञानिगणनाच्च ।"
"कामनिषेध एवात्र । फलानि ह्यस्वातन्त्र्येण भवन्ति । न हि कर्मफलानि कर्माभावे यत्नतोऽपि भवन्ति । भवन्ति च काम्यकर्मिणो विपर्ययप्रयत्नेऽपि अविरोधे ।"
id"Bhagavadgitabhashya-165"
oldKey"BGB_C02_V47_B02"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"अतः कर्माकरणे एव प्रत्यवायः, न तु ज्ञानादिनाऽकामनया वा फलाप्राप्तौ । अतः कर्मण्येवाधिकारः । अतस्तदेव कार्यम्; न तु कामेन ज्ञानादिनिषेधेन वा फलप्राप्तिः । कामवचनानां तु तात्पर्यं भगवतैवोक्तम्-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘रोचनार्थं फलश्रुतिः’(भाग.११.३.४७)</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘यथा भैषज्यरोचनम्’(भाग.११.२१.२३)</span>"
"इत्यादौ भागवते ।"
"अत एव ‘कामी यजेत’ इत्यर्थः; न तु ‘कामी भूत्वा’ इत्यर्थः ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Manusmruti-id">‘निष्कामं ज्ञानपूर्वं च’(मनु.१२.८९)</span>"
"इति वचनात्, वक्ष्यमाणेभ्यश्च ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘वसन्ते वसन्ते ज्योतिषा यजेत’</span>"
"इत्यादिभ्यश्च । अतो"
"मा कर्मफलहेतुर्भूः"
"। कर्मफलं तत्कृतौ हेतुर्यस्य स कर्मफलहेतुः, स मा भूः । तर्हि न करोमि? इत्यत आह–"
"मा त इति ॥"
"कर्माकरणे च स्नेहो माऽस्त्वित्यर्थः । अन्य(था)फलाभावेऽपि मत्प्रसादाख्यफलभावात् । इच्छा च तस्य युक्ता"
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘वृणीमहे ते परितोषणाय’(भाग.४.३०.४०)</span>"
"इत्यादिमहदाचारात् । अनिन्दनात्, विशेषत इतरनिन्दनाच्च। सामान्यं विशेषो बाधत इति च प्रसिद्धम्– ‘सर्वान् आनय, नैकं मैत्रम्’ इत्यादौ । अतः -"
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘नैकात्मतां मे स्पृहयन्ति केचिद्.....’(भाग.३.२६.३४)</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘भक्तिमन्विच्छन्तः’</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Sutra-id">‘ब्रह्मजिज्ञासा’(ब्र,सू.१.१.१)</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyaka-id">‘विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत.....’,(बृ.उ.६.४.२१)</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘द्रष्टव्यः.....’</span>"
"इत्यादिवचनेभ्यः, स्वार्थसेवकं प्रति न तथा स्नेहः, ‘किं ददामि’ इत्युक्ते सेवादियाचकं प्रति बहुतरः स्नेह इति लौकिकन्यायाच्च भक्तिज्ञानादिप्रार्थना कार्येति सिद्धम् ॥४७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-166"
oldKey"BGB_C02_V48"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय ।"
"सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते॥४८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-167"
oldKey"BGB_C02_V48_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"पूर्वश्लोकोक्तं स्पष्टयति –"
"योगस्थ इति ॥"
"योगस्थः"
"उपायस्थः ।"
"सङ्गं"
"फलस्नेहं"
"त्यक्त्वा"
"। तत एव"
"सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा"
"। स एव च मयोक्तो"
"योगः"
"॥ ४८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-168"
oldKey"BGB_C02_V49"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद् धनञ्जय ।"
"बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः॥४९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-169"
oldKey"BGB_C02_V49_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"इतश्च योगाय युज्यस्व इत्याह –"
"दूरेणेति ॥"
"बुद्धियोगाद्"
"ज्ञानलक्षणाद् उपायाद् ।"
"दूरेण"
"अतीव । अतो"
"बुद्धौ शरणं"
"ज्ञाने स्थितिम् । फलं कर्मकृतौ हेतुर्येषां ते"
"फलहेतवः"
"॥ ४९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-170"
oldKey"BGB_C02_V50"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते ।"
"तस्माद् योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम्॥५० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-171"
oldKey"BGB_C02_V50_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"ज्ञानफलमाह –"
"बुद्धियुक्त इति ॥"
"सुकृतमप्यप्रियं मानुष्यादिफलं जहाति, न बृहत्फलमपि उपासनादिनिमित्तम् ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyaka-id">‘न हास्य (न तस्य)कर्म क्षीयते’(बृ.१.४.१५)</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyaka-id">‘अविदित्वाऽस्मिन् लोके जुहोति यजते तपस्तप्यते बहूनि वर्षसहस्राणि अन्तवदेवास्य तद् भवति’(बृ.३.८.१०)</span>"
"इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः । अतः कर्मक्षयश्रुतिरज्ञानिविषया सर्वत्र । उभयक्षयश्रुतिरप्यनिष्टविषया । नहीष्टपुण्यक्षये किञ्चित् प्रयोजनम् । न चेष्टनाशो ज्ञानिनो युक्तः । इष्टाश्च केचिद्विषयाः -"
"<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘स यदि पितृलोककामो भवति सङ्कल्पादेवास्य पितरः समुत्तिष्ठन्ति’(छां.उ.८.२.१)</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘प्रजापतेः सभां वेश्म प्रपद्ये यशोऽहं भवामि ब्राह्मणानाम्’(छां.उ.८.४.१)</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘स्त्रीभिर्वा यानैर्वा’(छां.उ.८.१२.३)</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyaka-id">‘अस्माद्ध्येवात्मनो यद्यत् कामयते तत्तत् सृजते’(बृह. १.४.१५)</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Taittariyopanishat-id">‘कामान्नी कामरूप्यनुसञ्जरन्’(तै.उ. ३.१०.५)</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘स एकधा भवति’(छां.उ.७.२६.२)</span>"
"इत्यादिश्रुतिभ्यः । बहुत्वेऽप्यात्मसुखस्य पुनरिष्टत्वात् कर्मसुखे न विरोधः । अनुभवशक्तिश्चेश्वरप्रसादात् । श्रुतेश्च । न च शरीरपातात् पूर्वमेतत् -"
"<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘स तत्र पर्येति’(छां.८.१२.३)</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Taittariyopanishat-id">‘एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य’(तै.उ. ३.१०.५)</span>"
"इत्याद्युत्तरत्र श्रवणात् ।"
id"Bhagavadgitabhashya-172"
oldKey"BGB_C02_V50_B02"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"न चैकीभूत एव ब्रह्मणा सः ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘मग्नस्य हि परेऽज्ञाने (परे ज्ञाने) किं नु दुःखतरं भवेत्’(म.भा.१२.२९०.७९)</span>"
"इत्यादिनिन्दनाद् मोक्षधर्मे । परिहारे पृथग् भोगाभिधानाच्च । शुकादीनां पृथग्दृष्टेश्च ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘जगद्व्यापारवर्जम्’(ब्र.सू.४.४.१७)</span>"
"इत्यैश्वर्यमर्यादोक्तेश्च । ‘इदं ज्ञानमु(म)पाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः’(१४.२) इति च । उपाधिनाशे नाशाच्च प्रतिबिम्बस्य । न चैकीभूतस्य पृथग्ज्ञाने मानं पश्यामः । ‘आसं दुःखी, नाऽसम्’ इति ज्ञानविरोधाच्चेश्वरस्य । अनेन रूपेणेति च । भेदाभावात् ।"
id"Bhagavadgitabhashya-173"
oldKey"BGB_C02_V50_B03"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"न च प्रतिबिम्बस्य बिम्बैक्यं लोके पश्यामः । उपाधिनाशे मानं वा । ‘मग्नस्य हि परेऽज्ञाने’ इति दुःखात्मकत्वोक्तेश्च । ‘यावदात्मभावित्वाद्’ इत्युपाधिनित्यताभिधानाच्च। अतोऽन्यवचनं प्रतीयमानमप्यौपचारिकम् ।"
id"Bhagavadgitabhashya-174"
oldKey"BGB_C02_V50_B04"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"दृष्टाश्च ते भगवतो भिन्ना नारदेन । प्रतिशाखं च"
"<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘स एकधा’(छा.उ.७.२६.८)</span>"
"इत्यादिषु भेदेन प्रतीयन्ते । विरोधे तु युक्तिमतामेव बलवत्त्वम् । युक्तयश्चात्रोक्ताः - ‘मग्नस्य हि’ इत्यादयः। अतो जले जलैकीभाववत् एकीभावः । उक्तं च -"
"<span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id">‘यथोदकं शुद्धे शुद्धम्’(कठ.उ.२.१.१५)</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Atharvanopanishat-id">‘यथा नद्यः’(आथ.उ.३.२.८)</span>"
"इत्यादौ । तत्राऽप्यन्योन्यात्मकत्वे वृद्ध्यसम्भवः । अस्ति चेषत् समुद्रेऽपि द्वारि । महत्त्वाद् अन्यत्रादृष्टिः ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Mahakourma-id">‘ता एवापो ददौ तस्य स ऋषिः शंसितव्रतः’</span>"
"इति महाकौर्मे समर्थानां भेदज्ञानाच्च ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Narada-id">‘नैव तत् प्राप्नुवन्त्येते ब्रह्मेशानादयः सुराः ।<br/> यत् ते पदं हि कैवल्यम्’</span>"
"इति निषेधाच्च, नारदीये ।"
"सविचारश्च निर्णयः कृतो मोक्षधर्मेषु । बलवांश्च सविचारो निर्णयो वाक्यमात्रात् । अतो"
"<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘यत्र नान्यत् पश्यति’(छां.७.२४.१)</span>"
"इत्याद्यपि तदधीनसत्तादिवाचि । अन्यथा कथम् ऐश्वर्यादि स्यात्? न च तन्मायामयम् इत्युक्तम् । अन्यथा कथं तत्रैव"
"<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘स एकधा’(छां.७.२६.२)</span>"
"इत्यादि ब्रूयात् ।"
id"Bhagavadgitabhashya-175"
oldKey"BGB_C02_V50_B05"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"न च –"
"<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘न वै सशरीरस्य....’(छां.८.१२.१)</span>"
"इत्यादिविरोधः । वैलक्षण्यात् तच्छरीराणाम् । अभौतिकानि हि तानि नित्योपाधिविनिर्मितानीश्वरशक्त्या । तथाचोक्तम्–"
"<span class="gr-reference gr-ref-Narayanashtaksharakalpa-id">‘शरीरं जायते तेषां षोडश्या कलयैव तु’</span>"
"इत्यादि नारायणाष्टाक्षरकल्पे ।"
"वदन्ति च लौकिकवैलक्षण्येऽभावशब्दम्- ‘अप्रहर्षमनानन्दम्’, ‘सुखदुःखबाह्यः’ इत्यादिषु । निरुक्त्यभावाच्च न तानि शरीराणि । तथा हि श्रुतिः -"
"<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘अशारीतीँ.... तच्छरीरमभवद्’</span>"
"इति । न हि तानि शीर्णानि भवन्ति । ‘सर्गेऽपि नोपजायन्ते’(१४.२) इत्यादिवचनात् । साम्यात् प्रयोगः । प्रयोगाच्च -"
"<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘अनिन्द्रिया अनाहारा अनिष्पन्दाः सुगन्धिनः’(कुम्भ-म.भा.१२.३३६.२९)</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘देहेन्द्रियासुहीनानां वैकुण्ठपुरवासिनाम्’(भाग.७.१.३४)</span>"
"इत्यादि दृष्टदेहेष्वेव ।"
id"Bhagavadgitabhashya-176"
oldKey"BGB_C02_V50_B06"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"न चैषाऽन्या गौणी मुक्तिः ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Adityapurana-id">‘बहुनाऽत्र किमुक्तेन यावच्छ्वेतं न गच्छति ।<br/>योगी तावन्न मुक्तः स्याद् एष शास्त्रस्य निर्णयः ॥’</span>"
"इत्यादित्यपुराणे तदन्यमुक्तिनिषेधात् ।"
"ये त्वत्रैव भगवन्तं प्रविशन्ति तेऽपि पश्चात् तत्रैव यान्ति । योग्यत्वं चात्र विवक्षितम् । युधिष्ठिरप्रश्न इतरनिन्दनाच्च । सायुज्यं च ग्रहवत् । तदुक्तेश्च -"
"<span class="gr-reference gr-ref-Narayanashtaksharakalpa-id">‘भुञ्जते पुरुषं प्राप्य यथा देवग्रहादयः ।<br/> तथा मुक्तावुत्तमायां बाह्यान् भोगांस्तु भुञ्जते ॥’</span>"
"इति नारायणाष्टाक्षरकल्पे ।"
"अतोऽनिष्टस्यैव वियोगः ।"
id"Bhagavadgitabhashya-177"
oldKey"BGB_C02_V50_B07"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"सोऽस्त्येव सर्वात्मना–"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अदुःखम्’</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सर्वदुःखविवर्जिताः’</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अशोकमहिमम्’</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">‘यत्र गत्वा न शोचति’(ब्राह्म.२३७.११)</span>"
"इत्यादिभ्यः । विशेषवचनाभावाच्च । येषां त्वीषद् दृश्यते ते न सायुज्यं प्राप्ताः । सामीप्याद्येव तेषाम् । अतः प्रारब्धकर्मशेषभावात् तद् भुक्त्वा सायुज्यं गच्छन्ति । तच्चोक्तम्-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सङ्कर्षणादयः सर्वे स्वाधिकाराद् अनन्तरम् ।<br/>प्रविशन्ति परं देवं विष्णुं नास्त्यत्र संशयः ॥’</span>"
"इति व्यासयोगे । अतोऽनिष्टस्य सर्वात्मना वियोगः ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘परब्रह्मत्वमिच्छामि परमात्मन् (परब्रह्मन्)जनार्दन’</span>"
"। इत्यादिना ब्रह्मादिभिरपि प्रार्थितत्वात् ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘न मोक्षसदृशं किञ्चिद् अधिकं वा सुखं क्वचित् ।<br/> ऋते वैष्णवमानन्दं वाङ्मनोगोचरं महत् ॥’</span>"
"इत्यादेश्च ब्रह्मादिपदादपि अधिकतमं सुखं च मोक्ष इति सिद्धम् ।"
"अतो योगाय युज्यस्व"
"। ज्ञानोपायाय । तद्धि कर्मकौशलम् ॥ ५० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-178"
oldKey"BGB_C02_V51"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः ।"
"जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम्॥५१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-179"
oldKey"BGB_C02_V51_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"तदुपायमाह -"
"कर्मजमिति ॥"
"कर्मजं फलं त्यक्त्वा"
", अकामनया ईश्वराय समर्प्य, बुद्धियुक्ताः सम्यग्ज्ञानिनो भूत्वा"
"पदं गच्छन्ति"
"। सयोगकर्म ज्ञानसाधनम् ; तन्मोक्षसाधनमिति भावः ॥ ५१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-180"
oldKey"BGB_C02_V52"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति ।"
"तदा गन्ताऽसि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च॥५२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-181"
oldKey"BGB_C02_V52_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"कियत्पर्यन्तम् अवश्यं कर्तव्यानि मुमुक्षुणैवं कर्माणीति ? आह- <span class="gr-prateeka">यदेति ॥</span> <span class="gr-moola">निर्वेदं</span> नितरां लाभम् । प्रयोगात् - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id">‘तस्माद् ब्राह्मणः पाण्डित्यं निर्विद्य बाल्येन तिष्ठासेत् ।’(बृह.उ.३.५.१)</span></span> इत्यादि ।"
"न हि तत्र वैराग्यमुपपद्यते । तथा सति ‘पाण्डित्याद्’ इति स्यात् । न च ज्ञानिनां भगवन्महिमादिश्रवणे विरक्तिर्भवति ।"
"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘आत्मारामा हि मुनयो निर्ग्राह्या अप्युरुक्रमे ।"
"कुर्वन्त्यहैतुकीं भक्तिम् इत्थम्भूतगुणो हरिः ॥’</span></span> इति वचनात् ।"
"अनुष्ठानाच्च शुकादीनाम् । न च तेषां (फलं) सुखं नास्ति । तस्यैव महत्सुखत्वात् तेषाम्-"
"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘या निर्वृतिस्तनुभृतां तव पादपद्मध्यानाद् भवज्जनकथाश्रवणेन वा स्यात् ।"
"सा ब्रह्मणि स्वमहिमन्यपि नाथ मा भूत् किम्वन्तकासिलुलितात् पततां विमानात् ॥’(भाग.४.९.१०)</span></span> इत्यादिवचनात् ।"
"तेषामप्युपासनादिफलस्य साधितत्वात् ।"
id"Bhagavadgitabhashya-182"
oldKey"BGB_C02_V52_B02"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"तारतम्याधिगतेश्च । तथा हि- यदि तारतम्यं न स्यात्, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘नाऽत्यन्तिकं विगणयन्त्यपि ते प्रसादम्’(भाग.३.१६.४८)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘नैकात्मतां मे स्पृहयन्ति केचित्’(भाग.३.२६.३४)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘एकत्व(मित्युत)मप्युत । दीयमानं न गृह्णन्ति’(भाग.३.३०.१३)</span></span> इति मुक्तिमप्यनिच्छतामपि मोक्ष एव फलम्, तमिच्छतामपि स (एव) भवति सुप्रतीकादीनामिति कथम् अनिच्छतां स्तुतिरुपपन्ना स्यात् ? वचनाच्च"
"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘यथा भक्तिविशेषोऽत्र दृश्यते पुरुषोत्तमे ।"
"तथा मुक्तिविशेषोऽपि ज्ञानिनां लिङ्गभेदने ॥"
"योगिनां भिन्नलिङ्गानाम् आविर्भूतस्वरूपिणाम् ।"
"प्राप्तानां परमानन्दं तारतम्यं सदैव हि ॥’</span></span> इति (इत्याद्युक्तेः )।"
"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘न त्वाम् अतिशयिष्यन्ति मुक्तावपि कथञ्चन ।"
"मद्भक्तियोगाज्ज्ञानाच्च सर्वान् अतिशयिष्यसि ॥’</span></span> इति च ।"
"साम्यवचनं तु प्राचुर्यविषयम्, दुःखाभावविषयं च । तच्चोक्तम्-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narayanashtaksharakalpa-id">‘दुःखाभावः परानन्दो लिङ्गभेदः समा(मो) मताः(तः) ।"
"तथाऽपि परमानन्दो ज्ञानभेदात्तु भिद्यते ॥’</span></span>इति नारायणाष्टाक्षरकल्पे ।"
"अतो न वैराग्यं श्रुतादौ अत्र विवक्षितम् । न च सङ्कोचे मानं किञ्चिद् विद्यमान इतरत्र प्रयोगे । महद्भिः श्रवणीयस्य श्रुतस्य च वेदादेः फलं प्राप्स्यसीत्यर्थः ॥५२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-183"
oldKey"BGB_C02_V53"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला ॥"
"समाधावचला बुद्धिस्तदा योगम् अवाप्स्यसि॥ ५३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-184"
oldKey"BGB_C02_V53_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"तदेव स्पष्टयति -"
"श्रुतिविप्रतिपन्नेति ॥"
"पूर्वं श्रुतिभिः= वेदैर्विप्रतिपन्ना= विरुद्धा सती यदा वेदार्थानुकूलेन तत्त्वनिश्चयेन विपरीतवाग्भिरपि"
"निश्चला"
"भवति; ततश्च"
"समाधावचला"
", ब्रह्मप्रत्यक्षदर्शनेन भेरीताडनादावपि परमानन्दमग्नत्वात्;"
"तदा योगमवाप्स्यसि"
"उपायसिद्धो भवसीत्यर्थः ॥ ५३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-185"
oldKey"BGB_C02_V54"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव ।"
"स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम्॥५४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-186"
oldKey"BGB_C02_V54_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"स्थिता प्रज्ञा= ज्ञानं यस्य स स्थितप्रज्ञः । भाष्यतेऽनयेति <span class="gr-moola">भाषा</span>, लक्षणमित्यर्थः । उक्तं लक्षणम् अनुवदति लक्षणान्तरं पृच्छामीति ज्ञापयितुम् - <span class="gr-prateeka">समाधिस्थस्येति ॥</span> कम्= ब्रह्माणम्, ईशम्= रुद्रं च वर्तयतीति केशवः । तथाहि निरुक्तिः कृता हरिवंशेषु रुद्रेण कैलासयात्रायाम् ।"
"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Harivamsha-id">‘हिरण्यगर्भः कः प्रोक्त ईशः शङ्कर एव च ।"
"सृष्ट्यादिना वर्तयति तौ यतः केशवो भवान् ॥’</span></span> इति वचनान्तराच्च ।"
"<span class="gr-moola">किमासीत ?</span> किं प्रत्यासीत ? न चार्जुनो न जानाति तल्लक्षणादिकम् -"
"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘जानन्ति पूर्वराजानो देवर्षयस्तथैव हि ।"
"तथाऽपि धर्मान् पृच्छन्ति वार्तायै गुह्यवित्तये ।"
"न ते गुह्याः प्रतीयन्ते पुराणेष्वल्पबुद्धिनाम् ॥’</span></span> इति वचनात् ॥५४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-187"
oldKey"BGB_C02_V55"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"प्रजहाति यदा कामान् सर्वान् पार्थ मनोगतान् ।"
"आत्मन्येवाऽत्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते॥५५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-188"
oldKey"BGB_C02_V55_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"गमनादिप्रवृत्तिर्नात्यभिसन्धिपूर्विका मत्तादिप्रवृत्तिवत् इति <span class="gr-moola">‘या निशा’</span> इत्यादिना दर्शयिष्यन्, तल्लक्षणं प्रथमत आह - <span class="gr-prateeka">प्रजहातीति ॥</span> एवं परमानन्दतृप्तः किमर्थं प्रवृत्तिं करोति? इति प्रश्नाभिप्रायः । ‘प्रारब्धकर्मणा ईषत्तिरोहितब्रह्मणो वासनया प्रायोऽल्पाभिसन्धिप्रवृत्तयः सम्भवन्ति’ इत्याशयवान् परिहरति । प्रायः सर्वान् <span class="gr-moola">कामान् प्रजहाति</span> । शुकादीनामपि ईषद्दर्शनात् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘त्वत्पादभक्तिमिच्छन्ति ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः’</span></span> इत्युक्तेः ताम् इच्छन्ति । यदा तु इन्द्रादीनाम् अग्रहो दृश्यते तदाऽभिभूतं तेषां ज्ञानम् । तच्चोक्तम्-"
"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘आधिकारिकपुंसां तु बृहत्कर्मत्वकारणात् ।"
"उद्भवाभिभवौ ज्ञाने ततोऽन्येभ्यो विलक्षणाः ॥’</span></span> इति ।"
"अत एव वैलक्षण्याद् अनधिकारिणाम् आग्रहादि चेद् अस्ति न ते ज्ञानिन इत्यवगन्तव्यम् ।"
id"Bhagavadgitabhashya-189"
oldKey"BGB_C02_V55_B02"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"न चात्र समाधिं कुर्वतो लक्षणमुच्यते । ‘यः सर्वत्रानभिस्नेहः’(२.५७) इति स्नेहनिषेधात् । न हि समाधिं कुर्वतस्तस्य शुभाशुभप्राप्तिरस्ति । असम्प्रज्ञातसमाधेः । सम्प्रज्ञाते त्वविरोधः । तथाऽपि न तत्रैवेति नियमः ।"
"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Smruthi-id">‘कामादयो न जायन्ते ह्यपि विक्षिप्तचेतसाम् ।"
"ज्ञानिनां ज्ञाननिर्धूतमलानां देवसंश्रयात् ॥’</span></span> इति स्मृतेः ।"
"मनोगता हि कामाः । अतस्तत्रैव तद्विरुद्धज्ञानोत्पत्तौ युक्तं हानं तेषामिति दर्शयति -<span class="gr-prateeka">मनोगतानिति ॥</span> विरोधश्चोच्यते - ‘रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते’ (भ.गी.२.५९) इति । न चैतददृष्ट्याऽपलपनीयम् । पुरुषवैशेष्यात् । <span class="gr-moola">आत्मना</span> परमात्मना । परमात्मन्येव स्थितः सन् । आत्माख्ये तस्मिन् स्थितस्य तत्प्रसादादेव तुष्टिर्भवति ।"
"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narayanashtaksharakalpa-id">‘विषयांस्तु परित्यज्य रामे स्थितिमतस्ततः ।"
"देवाद् भवति वै तुष्टिर्नान्यथा तु कदाचन ॥’</span></span> इत्युक्तं हि नारायणाष्टाक्षरकल्पे । अतो नाऽत्मा जीवः ॥५५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-190"
oldKey"BGB_C02_V56"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः ।"
"वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते॥५६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-191"
oldKey"BGB_C02_V56_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"तदेव स्पष्टयत्युत्तरैस्त्रिभिः श्लोकैः । एतान्येव ज्ञानोपायानि च । तच्चोक्तम् - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘तद्वै जिज्ञासुभिः साध्यं ज्ञानिनां यत्तु लक्षणम् ।’</span></span> इति । शोभनाध्यासो रागः ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘रसो रागस्तथा रक्तिः शोभनाध्यास उच्यते ।’</span></span> इत्यभिधानम् ॥५६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-192"
oldKey"BGB_C02_V57"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत् प्राप्य शुभाशुभम् ।"
"नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥५७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-193"
oldKey"BGB_C02_V58"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः ।"
"इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥५८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-194"
oldKey"BGB_C02_V58_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"सर्वत्रानभिस्नेहत्वात् शुभाशुभं प्राप्य"
"नाभिनन्दति न द्वेष्टि"
"॥५७, ५८॥"
id"Bhagavadgitabhashya-195"
oldKey"BGB_C02_V59"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः ।"
"रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते॥५९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-196"
oldKey"BGB_C02_V59_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"न चैतल्लक्षणं ज्ञानम् अयत्नतोऽपि भवतीत्याहोत्तर(त्तरैः)श्लोकैः । निराहारत्वेन विषयभोगसामर्थ्याभाव एव भवति । इतरविषयाकाङ्क्षाभावो वा । रसाकाङ्क्षादिर्न निवर्तते । स त्वपरोक्षज्ञानादेव निवर्तत इत्याह -"
"विषया इति ॥"
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘इन्द्रियाणि जयन्त्याशु निराहारा मनीषिणः ।<br/>वर्जयित्वा तु रसनाम् असौ रस्ये च वर्धते’॥(भाग.११.८.१९)</span>"
"इति वचनाद् भागवते । रसशब्दस्य रागवाचकत्वाच्च ॥५९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-197"
oldKey"BGB_C02_V60"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः ।"
"इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः॥६० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-198"
oldKey"BGB_C02_V60_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"अपरोक्षज्ञानरहितज्ञानिनोऽपि साधारणयत्नवतोऽपि मनो हरन्ति इन्द्रियाणि ।"
"पुरुषस्य"
"शरीराभिमानिनः । को दोषस्ततः ?"
"प्रमाथीनि"
"प्रमथनशीलानि पुरुषस्य ॥ ६० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-199"
oldKey"BGB_C02_V61"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः ।"
"वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥६१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-200"
oldKey"BGB_C02_V61_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"तर्ह्यशक्यान्येवेत्यत आह -"
"तानीति ॥"
"बहुयत्नवतः शक्यानि । अतो यत्नं कुर्यादित्याशयः ।"
"युक्तो"
"मयि मनोयुक्तः । अहमेव परः= सर्वस्माद् उत्कृष्टो यस्य स"
"मत्परः"
"। फलमाह -"
"वशे हीति ॥६१॥"
id"Bhagavadgitabhashya-201"
oldKey"BGB_C02_V62_I01"
type"introduction"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"रागादिदोषकारणमाह परिहाराय श्लोकद्वयेन"
id"Bhagavadgitabhashya-202"
oldKey"BGB_C02_V62"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"ध्यायतो विषयान् पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते ।"
"सङ्गात् सञ्जायते कामः कामात् क्रोधोऽभिजायते ॥ ६२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-203"
oldKey"BGB_C02_V63"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"क्रोधाद् भवति सम्मोहः सम्मोहात् स्मृतिविभ्रमः ।"
"स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशाद् विन(प्रण)श्यति ॥६३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-204"
oldKey"BGB_C02_V63_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"<span class="gr-moola">सम्मोहः</span> अकार्येच्छा । तथाहि मोहशब्दार्थ उक्त उपगीतासु - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘मोहसंज्ञितम् । अधर्मलक्षणं चैव नियतं पापकर्मसु’</span></span> इति । तथा चान्यत्र - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सम्मोहोऽधर्मकामिता’</span></span> इति । <span class="gr-moola">स्मृतिविभ्रमः</span> प्रतिषेधादिबुद्धि(स्मृति)नाशः । <span class="gr-moola">बुद्धिनाशः</span> सर्वात्मना दोषबुद्धिनाशः । <span class="gr-moola">विनश्यति</span> नरकाद्यनर्थं प्राप्नोति । तथा ह्युक्तम् -"
"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अधर्मकामिनः शास्त्रे विस्मृतिर्जायते यदा ।"
"दोषादृष्टेस्तत्कृतेश्च नरकं प्रतिपद्यते ॥’</span></span> इति ॥ ६२, ६३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-205"
oldKey"BGB_C02_V64_I01"
type"introduction"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"इन्द्रियजयफलमाहोत्तराभ्यां श्लोकाभ्याम् ।"
id"Bhagavadgitabhashya-206"
oldKey"BGB_C02_V64"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयान् इन्द्रियैश्चरन् ।"
"आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति॥६४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-207"
oldKey"BGB_C02_V64_B02"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"विषयान् अनुभवन्नपि विधेय आत्मा= मनो यस्य सः, जितात्मेत्यर्थः ।"
"प्रसादं"
"मनःप्रसादम् ॥ ६४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-208"
oldKey"BGB_C02_V65"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते ।"
"प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठति॥६५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-209"
oldKey"BGB_C02_V65_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"कथं प्रसादमात्रेण सर्वदुःखहानिः ? <span class="gr-moola">प्रसन्नचेतसो हि बुद्धिः पर्यवतिष्ठति</span> । ब्रह्मापरोक्ष्येण सम्यक् स्थितिं करोति । प्रसादो नाम स्वतोऽपि प्रायो विषय-अगतिः ॥ ६५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-210"
oldKey"BGB_C02_V66"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना ।"
"न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम्॥६६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-211"
oldKey"BGB_C02_V66_I01"
type"introduction"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"प्रसादाभावे दोषमाहोत्तरश्लोकाभ्याम् ।"
id"Bhagavadgitabhashya-212"
oldKey"BGB_C02_V66_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"न हि प्रसादाभावे युक्तिः = चित्तनिरोधः ।"
"अयुक्तस्य च बुद्धिः"
"सम्यग्ज्ञानं"
"नास्ति"
"। तदेवोपपादयति -"
"न चायुक्तस्येति ॥"
"शान्तिः"
"मुक्तिः । ‘शान्तिर्मोक्षोऽथ निर्वाणम्’ इत्यभिधानात् ॥ ६६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-213"
oldKey"BGB_C02_V67"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते ।"
"तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि॥६७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-214"
oldKey"BGB_C02_V67_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"कथम् अयुक्तस्य भावना न भवति ? आह -"
"इन्द्रियाणामिति ॥"
"अनुविधीयते"
"क्रियते ननु ; ईश्वरेण इन्द्रियाणाम् अनु ! ‘बुद्धिर्ज्ञानम्’ इत्यादि वक्ष्यमाणत्वात् ।"
"प्रज्ञां"
"प्रज्ञानम् । उत्पत्स्यदपि निवारयतीत्यर्थः । उत्पन्नस्याऽप्यभिभवो भवति ॥ ६७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-215"
oldKey"BGB_C02_V68"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"तस्माद् यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः ।"
"इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥६८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-216"
oldKey"BGB_C02_V68_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"तस्मात् सर्वात्मना निगृहीतेन्द्रिय एव ज्ञानीति निगमयति -"
"तस्मादिति ॥ ६८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-217"
oldKey"BGB_C02_V69"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी ।"
"यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः॥६९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-218"
oldKey"BGB_C02_V69_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"उक्तलक्षणं पिण्डीकृत्याऽह -"
"या निशेति ॥"
"या सर्वभूतानां निशा"
"परमेश्वरस्वरूपलक्षणा, यस्यां सुप्तानीव न किञ्चिज्जानन्ति,"
"तस्याम्"
"इन्द्रियसंयमयुक्तो ज्ञानी"
"जागर्ति"
"। सम्यग्= आपरोक्ष्येण पश्यति परमात्मानमित्यर्थः ।"
"यस्यां"
"विषयलक्षणायां"
"भूतानि जाग्रति"
"तस्यां निशायामिव सुप्तः प्रायो न जानाति । मत्तादिवत् गमनादिप्रवृत्तिः । तदुक्तम् -"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘देहं तु तं न चरमम्’</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘देहोऽपि दैववशगः’(भाग.३.२९.३७)</span>"
"इति श्लोकाभ्याम् । मननयुक्तो मुनिः । ‘पश्यत’ इति अस्य साधनमाह ॥ ६९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-219"
oldKey"BGB_C02_V70"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"आपूर्यमाणम् अचलप्रतिष्ठं समुद्रम् आपः प्रविशन्ति यद्वत् ।"
"तद्वत् कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी॥ ७० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-220"
oldKey"BGB_C02_V70_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"तेन विषयानुभवप्रकारमाह -"
"आपूर्यमाणमिति ॥"
"यो विषयैरापूर्यमाणोऽपि अचलप्रतिष्ठो भवति= नोत्सेकं प्राप्नोति, न च प्रयत्नं करोति, न चाभावे शुष्यति । न हि समुद्रः सरित्प्रवेश-अप्रवेशनिमित्तवृद्धि-शोषौ बहुतरौ प्राप्नोति, प्रयत्नं वा करोति, स मुक्तिम्"
"आप्नोति"
"इत्यर्थः ॥ ७० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-221"
oldKey"BGB_C02_V71"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"विहाय कामान् यः सर्वान् पुमांश्चरति निःस्पृहः ।"
"निर्ममो निरहङ्कारः स शान्तिमधिगच्छति॥७१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-222"
oldKey"BGB_C02_V71_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"एतदेव प्रपञ्चयति -"
"विहायेति ॥"
"कामान्"
"विषयान् निःस्पृहतया"
"विहाय"
"यश्चरति"
"भक्षयति । ‘भक्षयामि’इत्य(त्याद्य)हङ्कारममकारवर्जितश्च । स हि पुमान् । स एव च मुक्तिम्"
"अधिगच्छति"
"इत्यर्थः ॥ ७१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-223"
oldKey"BGB_C02_V72"
type"verse"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseType"shloka"
lines
"एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति ।"
"स्थित्वाऽस्याम् अन्तकालेऽपि ब्रह्म निर्बाणम् ऋच्छति॥७२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-224"
oldKey"BGB_C02_V72_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"उपसंहरति -"
"एषेति ॥"
"ब्राह्मी स्थितिः"
"ब्रह्मविषया स्थितिः = लक्षणम् ।"
"अन्तकालेऽपि अस्यां स्थित्वा"
"एव"
"ब्रह्म"
"गच्छति । अन्यथा जन्मान्तरं प्राप्नोति । ‘यं यं वाऽपि’(भ.गी.८.६) इति वक्ष्यमाणत्वात् । ज्ञानिनामपि सति प्रारब्धकर्मणि शरीरान्तरं युक्तम् ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘भोगेन त्वितरे’(ब्र.सू.४.१.१९)</span>"
"इति ह्युक्तम् । सन्ति हि बहुशरीरफलानि कर्माणि कानिचित् ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सप्तजन्मनि विप्रः स्याद्’</span>"
"इत्यादेः । दृष्टेश्च ज्ञानिनामपि बहुशरीरप्राप्तेः । तथा ह्युक्तम् -"
"<span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">‘स्थितप्रज्ञोऽपि यस्तूर्ध्वः प्राप्य रुद्रपदं ततः ।<br/>साङ्कर्षणं ततो मुक्तिम् अगाद् विष्णुप्रसादतः‍॥’</span>"
"इति गारुडे ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">‘महादेव परे जन्मंस्तव मुक्तिर्निरूप्यते’।</span>"
"इति नारदीये ।"
"निश्चितफलं च ज्ञानम् -"
"<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘तस्य तावदेव चिरम्’(छां.उ.६.१४.२)</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘यदु(दि) च नार्चिषमेवाभिसम्भवति’(छां.उ.४.१५.५)</span>"
"इत्यादिश्रुतिभ्यः ।"
id"Bhagavadgitabhashya-225"
oldKey"BGB_C02_V72_B02"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"न च कायव्यूहापेक्षा ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘तद्यथैषीकातूलम्’(छां.उ.५.२४.३)</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘तद्यथा(तद्वक्ष्यामि यथा) पुष्करपलाशे’(छां.उ.४.१४.३)</span>"
", ‘ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि’(४.३७) इत्यादिवचनेभ्यः । प्रारब्धे त्वविरोधः । प्रमाणाभावाच्च । न च तत् शास्त्रं प्रमाणम्-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अक्षपादकणादानां साङ्ख्ययोगजटाभृताम् । <br/>मतमालम्ब्य ये वेदं दूषयन्त्यल्पचेतसः ॥’</span>"
"इति निन्दनात् ।"
"यत्र तु स्तुतिस्तत्र शिवभक्तानां स्तुतिपरत्वमेव ; न सत्यत्वम् । न हि तेषामपि इतरग्रन्थविरुद्धार्थे प्रामाण्यम् । तथा ह्युक्तम्-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Varaha-id">‘एष मोहं सृजाम्याशु यो जनान् मोहयिष्यति ।<br/> त्वं च रुद्र महाबाहो मोहशास्त्राणि कारय ।<br/> अतथ्यानि वितथ्यानि दर्शयस्व महाभुज । <br/> प्रकाशं कुरु चात्मानम् अप्रकाशं च मां कुरु ॥’</span>"
"इति वाराहे ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">‘कुत्सितानि च मिश्राणि रुद्रो विष्णुप्रचोदितः ।<br/> चकार शास्त्राणि विभुर्ऋषयस्तत्प्रचोदिताः । <br/> दधीच्याद्याः पुराणानि तच्छास्त्रसमयेन तु ।<br/> चक्रुर्वेदैस्तु ब्राह्माणि वैष्णवान् विष्णुवेदतः ।<br/> पञ्चरात्रं भारतं च मूलरामायणं तथा ।<br/> तथा पुराणं भागवतं विष्णुवेद इतीरितः ।<br/> अतः शैवपुराणानि योग्यान्यन्याविरोधतः॥‌’</span>"
"इति च नारदीये ।"
"अतो ज्ञानिनां भवत्येव मुक्तिः । भीष्मादीनां तु तस्मिन् क्षणे मुक्त्यभावः । ‘स्मरंस्त्यजति’ इति वर्तमानापदेशो हि कृतः ।तच्चोक्तम्-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">‘ज्ञानिनां कर्मयुक्तानां कायत्यागक्षणो यदा ।<br/>विष्णुमाया तदा तेषां मनो बाह्यं करोति हि ॥’</span>"
"इति गारुडे ।"
"नचान्येषां तदा स्मृतिर्भवति -"
"<span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">‘बहुजन्मविपाकेन भक्तिज्ञानेन ये हरिम् ।<br/>भजन्ति तत्स्मृतिं त्वन्ते देवो याति न चान्यथा ॥’</span>"
"इत्युक्तेर्ब्रह्मवैवर्ते ।"
id"Bhagavadgitabhashya-226"
oldKey"BGB_C02_V72_B03"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"निर्बाणम्"
"अशरीरम् ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘कायो बाणं शरीरं च’</span>"
"इत्यभिधानात् ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘एतद्बाणमवष्टभ्य’</span>"
"इति प्रयोगाच्च । निर्बाणशब्दप्रतिपादनम्- ‘अनिन्द्रियाः’ इत्यादिवत् । कथम् अन्यथा सर्वपुराणादिप्रसिद्धाकृतिर्भगवत उपपद्येत ? न चान्यद् भगवत उत्तमं ब्रह्म -"
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘ब्रह्मेति परमात्मेति भगवानिति शब्द्यते’(भाग.१.२.११)</span>"
"इति भागवते ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘भगवन्तं परं ब्रह्म’(भाग.३.२५.१०)</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘परं ब्रह्म जनार्दनः’</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘परमं यो महद् ब्रह्म’(म.भा.१३..९)</span>"
", ‘यस्मात् क्षरमतीतोऽहम् अक्षरादपि चोत्तमः’(१५.१८),"
"<span class="gr-reference gr-ref-Manusmruti-id">‘योऽसावतीन्द्रियग्राह्यः’(म.स्मृ.१.१)</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">‘नास्ति नारायणसमं न भूतं न भविष्यति’(गरुड.३,१.१८)</span>"
", ‘न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यः’(११.४३) इत्यादिभ्यः । न च तस्य ब्रह्मणोऽशरीरत्वाद् एतत् कल्प्यम् । तस्यापि शरीरश्रवणात्-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Atharvanopanishat-id">‘आनन्दरूपममृतम्’(आथ.४.१०,मु.उ.२.२.८)</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishat-id">‘सुवर्णज्योतीः’(भृगुवल्लि.१५,तै.उ.३.१०.६)</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘दहरोऽस्मिन्नन्तर आकाशः’(छां.उ.८.१.२)</span>"
"इत्यादिषु । यदि रूपं न स्यात्, ‘आनन्दम्’ इत्येव स्यात् ; न तु ‘आनन्दरूपम्’ इति । कथं च सुवर्णरूपत्वं स्याद् अरूपस्य ? कथं च दहरत्वम्? दहरस्थश्च-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘केचित् स्वदेहे’</span>"
"इत्यादौ रूपवान् उच्यते ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘सहस्रशीर्षा पुरुषः’(ऋ.सं,मं.१०.सू.९०.मं.१)</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Atharvanopanishat-id">‘रुग्मवर्णं कर्तारम्’(मु.उ.३.१.३)</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Shwetashwatropanishat-id">‘आदित्यवर्णं तमसः परस्तात्’(श्वे.उ.३.८)</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Shwetashwatropanishat-id">‘सर्वतः पाणिपादं तत्’(श्वे.उ.३.१६)</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Shwetashwatropanishat-id">‘विश्वतश्चक्षुरुत’(श्वे.उ.३.३)</span>"
"इत्यादिवचनाद्, विश्वरूपाध्यायादेश्च रूपवान् अवसीयते।"
id"Bhagavadgitabhashya-227"
oldKey"BGB_C02_V72_B04"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"अतिपरिपूर्णतम-ज्ञान-ऐश्वर्य-वीर्य-आनन्द-श्री-शक्त्यादिमांश्च भगवान् ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Shwetashwatropanishat-id">‘पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च।’(श्वे.उ.६.८)</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Atharvanopanishat-id">‘यः सर्वज्ञः...’(आथ.१.९,मु.उ.१.१.९)</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishat-id">‘आनन्दं ब्रह्मणः’(तै.उ.ब्रह्मवल्लि.९)</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Bruhadarnyakopanishat-id">‘एतस्यैवाऽनन्दस्य अन्यानि भूतानि मात्राम् उपजीवन्ति’ (बृह. ४,३.३२)</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अनादिमध्यान्तम् अनन्तवीर्यम्’</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सहस्रलक्षामितकान्तिकान्तम्’</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘मय्यनन्तगुणेऽनन्ते गुणतोऽनन्तविग्रहे’(भाग.६.५,४८)</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘विज्ञानशक्तिरहमासम् अनन्तशक्तेः’(भाग.०३.१०.२४)</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Mandukyopanishat-id">‘तुर्यं (तु) तत् सर्वदृक् सदा’(माण्डूक्य.उ.२.४)</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘आत्मानम् अन्यं च स वेद विद्वान्’(भाग.११.११.७)</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘अन्यतमो मुकुन्दात् को नाम लोके भगवत्पदार्थः’(भाग.१.१८.२१)</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Bruhannaradiya-id">‘ऐश्वर्यस्य समग्रस्य’(बृहन्नारदीय.१,४६.१७)</span>"
"।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अतीव परिपूर्णं ते सुखं ज्ञानं च सौभगम् ।<br/>यच्चात्ययुक्तं स्मर्तुं वा शक्तः कर्तुमतः परः ॥’</span>"
"इत्यादिभ्यः ।"
id"Bhagavadgitabhashya-228"
oldKey"BGB_C02_V72_B05"
type"bhashya"
parent"BGB_C02"
chapter"BGB_C02"
verseTypenull
lines
"तानि च सर्वाण्यन्योन्यस्वरूपाणि -"
"<span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id">‘विज्ञानमानन्दं ब्रह्म’(बृह. ३,९.३५)</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishat-id">‘आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्’(तै.उ.३.६.१,भृगुवल्लि.२)</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishat-id">‘सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म’(तै.उ.२.१,ब्रह्मवल्लि.२)</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Atharvanopanishat-id">‘यस्य ज्ञानमयं तपः’(आथ.१.९)</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishat-id">‘समा भग प्रविश स्वाहा’(तै.उ.१.४.२,शिक्षावल्लि.११)</span>"
"।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Sruti-id">‘न तस्य प्राकृता मूर्तिर्मांसमेदोऽस्थिसम्भवा ।<br/>न योगित्वादीश्वरत्वात् सत्यरूपाच्युतो विभुः ॥’,<br/> ‘सद्देहः सुखगन्धश्च ज्ञानभाः सत्पराक्रमः ।<br/>ज्ञानज्ञानः सुखसुखः स विष्णुः परमोऽक्षरः ॥’</span>"
"इति पैङ्गिखिलेषु ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarta-id">‘देहोऽयं मे सदानन्दो नायं प्रकृतिनिर्मितः ।<br/>परिपूर्णश्च सर्वत्र तेन नारायणोऽस्म्यहम्॥’</span>"
"इत्यादि ब्रह्मवैवर्ते ।"
"तदेव लीलया चासौ परिच्छिन्नादिरूपेण दर्शयति मायया ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘न च गर्भेऽवसद् देव्या न चापि वसुदेवतः ।<br/>न चापि राघवाज्जातो न चापि जमदग्नितः ।<br/>नित्यानन्दोऽव्ययोऽप्येवं क्रीडतेऽमोघदर्शनः ॥’</span>"
"इति पाद्मे ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘न वै स आत्माऽऽत्मवताम् अधीश्वरो भुङ्क्ते हि दुःखं भगवान् वासुदेवः’ ।<br/>‘सर्गादेरीशिताऽजः परमसुखनिधिर्बोधरूपोऽप्यबोधम् ।<br/> लोकानां दर्शयन् यो मुनिसुतहृतात्मप्रियार्थे जगाम॥’</span>"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘स ब्रह्मवन्द्यचरणो जनमोहनाय (नरवत् प्रलापी) स्त्रीसङ्गिनाम् इति रतिं प्रथयंश्चचार।’</span>"
"<span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘पूर्तेरचिन्त्यवीर्यो यो यश्च दाशरथिः स्वयम् ।<br/>रुद्रवाक्यम् ऋतं कर्तुम् अजितो जितवत् स्थितः ॥<br/>योऽजितो विजितो भक्त्या गाङ्गेयं न जघान ह ।<br/>न चाम्बा ग्राहयामास करुणः कोऽपरस्ततः ॥’</span>"
"इत्यादिभ्यश्च स्कान्दे ।"
"न तत्र संसारसमानधर्मा निरूप्याः ।"
"यत्र च परावरभेदोऽवगम्यते तत्र अज्ञबुद्धिम् अपेक्ष्य अवरत्वं विश्वरूपमपेक्ष्यान्यत्र ।"
"तच्चोक्तम् -"
"<span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">‘परिपूर्णानि रूपाणि समान्यखिलरूपतः ।<br/>तथाऽप्यपेक्ष्य मन्दानां दृष्टिं त्वाम् ऋषयोऽपि हि ।<br/>परावरं वदन्त्येव ह्यभक्तानां विमोहनम् (ने) ॥’</span>"
"इति गारुडे ।"
"न चात्र किञ्चिदुपचारादिति(चरितादि) वाच्यम् । अचिन्त्यशक्तेः, पदार्थवैचित्र्याच्चेत्युक्तम् ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">‘कृष्णरामादिरूपाणि परिपूर्णानि सर्वदा ।<br/>न चाणुमात्रं भिन्नानि तथाऽप्यस्मान् विमोहसि ॥’</span>"
"इत्यादेश्च नारदीये ।"
"तस्मात् सर्वदा सर्वरूपेषु अपरिगणितानन्तगुणगणं नित्यनिरस्ताशेषदोषं च नारायणाख्यं परं ब्रह्म अपरोक्षज्ञानी"
"ऋच्छति"
"इति सिद्धम् ॥७२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-229"
oldKey"BGB_C03_V01"
type"verse"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseType"shloka"
lines
"ज्यायसी चेत् कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन ।"
"तत् किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव ॥ १ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-230"
oldKey"BGB_C03_I01"
type"introduction"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseTypenull
lines
"आत्मस्वरूपं ज्ञानसाधनं चोक्तं पूर्वत्र । ज्ञानसाधनत्वेन अकर्म विनिन्द्य कर्म विधीयत उत्तराध्याये ।"
id"Bhagavadgitabhashya-231"
oldKey"BGB_C03_V02"
type"verse"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseType"shloka"
lines
"व्यामिश्रेणैव वाक्येन बुद्धिं मोहयसीव मे ।"
"तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम् ॥ २ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-232"
oldKey"BGB_C03_V02_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseTypenull
lines
"कर्मणो ज्ञानम् अत्युत्तमम् इत्यभिहितं भगवता- ‘दूरेण ह्यवरं कर्म’ (२.४९.) इत्यादौ । एवं चेत् किमिति<span class="gr-prateeka">कर्मणि घोरे</span> युद्धाख्ये नियोजयसि निवृत्तधर्मान् विनेत्याह-<span class="gr-prateeka">ज्यायसीति ॥ कर्मणः</span> सकाशाद् <span class="gr-prateeka">बुद्धिर्ज्यायसी चेत् ते</span> तव मता<span class="gr-prateeka">तत्</span> तर्हि ॥ १-२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-233"
oldKey"BGB_C03_V03"
type"verse"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseType"shloka"
lines
"श्रीभगवानुवाच"
"लोकेऽस्मिन् द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयाऽनघ ।"
"ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम् ॥ ३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-234"
oldKey"BGB_C03_V03_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseTypenull
lines
"‍‘ज्यायस्त्वेऽपि बुद्धेः, आधिकारिकत्वात् त्वं कर्मण्यप्यधिकृत इति तत्र नियोक्ष्यामि’ इत्याशयवान् भगवानाह-<span class="gr-prateeka">लोक इति ॥</span>"
id"Bhagavadgitabhashya-235"
oldKey"BGB_C03_V03_B02"
type"bhashya"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseTypenull
lines
"द्विविधा अपि जनाः सन्ति- गृहस्थादिकर्मत्यागेन ज्ञाननिष्ठाः सनकादिवत्, तत्स्था एव ज्ञाननिष्ठाश्च जनकादिवत् । मद्धर्मस्था एवेत्यर्थः ।<span class="gr-prateeka">सांख्यानां</span> ज्ञानिनां सनकादीनाम् ।<span class="gr-prateeka">योगिनाम्</span> उपायिनां जनकादीनाम् । ज्ञाननिष्ठा अप्याधिकारिकत्वाद् ईश्वरेच्छया लोकसंग्रहार्थत्वाच्च ये कर्मयोग्या भवन्ति तेऽपि योगिनः ।<span class="gr-prateeka">निष्ठा</span> स्थितिः । त्वं तु जनकादिवत् सकर्मैव ज्ञानयोग्यः, न तु सनकादिवत् तत्त्यागेनेत्यर्थः। सन्ति हीश्वरेच्छयैव कर्मकृतः प्रियव्रतादयोऽपि ज्ञानिन एव । तथा ह्युक्तम् ‘ईश्वरेच्छया विनिवेशितकर्माधिकारः’ इति ॥ ३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-236"
oldKey"BGB_C03_V04"
type"verse"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseType"shloka"
lines
"न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोऽश्नुते ।"
"न च संन्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति ॥ ४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-237"
oldKey"BGB_C03_V04_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseTypenull
lines
"इतश्च नियोक्ष्यामीत्याह-"
"न कर्मणामिति ॥ कर्मणां"
"युद्धादीनाम् अनारम्भेण"
"नैष्कर्म्यं"
"निष्कर्मतया काम्यकर्मपरित्यागेन प्राप्यत इति मोक्षं,"
"नाश्नुते"
"। ज्ञानमेव तत्साधनं, न तु कर्माकरणमित्यर्थः । कुतः ? पुरुषत्वात् । सर्वदा स्थूलेन सूक्ष्मेण वा पुरेण युक्तो ननु जीवः ! यदि कर्माकरणेन मुक्तिः स्यात् स्थावराणां च ।"
id"Bhagavadgitabhashya-238"
oldKey"BGB_C03_V04_B02"
type"bhashya"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseTypenull
lines
"न चाकरणे कर्माभावान्मुक्तिर्भवति । प्रतिजन्म कृतानाम् अनन्तानां कर्मणां भावात् । न च सर्वाणि कर्माणि भुक्तानि । एकस्मिन् शरीरे बहूनि हि कर्माणि करोति । तानि चैकैकानि बहुजन्मफलानि कानिचित् । तत्र चैकैकानि कर्माणि भुञ्जन् प्राप्नोत्येव शेषेण मानुष्यम् । ततश्च बहुशरीरफलानि कर्माणी-त्यसमाप्तिः । तच्चोक्तम्-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">‘जीवंश्चतुर्दशादूर्ध्वं पुरुषो नियमेन तु ।<br/>स्त्री वाऽप्यनूनदशकं देहं मानुषमार्जते ॥<br/>चतुर्दशोर्ध्वजीवीनि संसारश्चादिवर्जितः।<br/>अतोऽवित्त्वा परं देवं मोक्षाशा का महामुने ॥’</span>"
"इति ब्राह्मे ।"
"यदि सादिः स्यात् संसारः पूर्वकर्माभावाद् अतत्प्राप्तिः। अबन्धकत्वं त्वकामेनैव भवति । तच्च वक्ष्यते ‘अनिष्टमिष्टम्’ (१८.१२) इति ।"
id"Bhagavadgitabhashya-239"
oldKey"BGB_C03_V04_B03"
type"bhashya"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseTypenull
lines
"ननु निष्कामकर्मणः फलाभावान्मोक्षः स्मृतः -"
"<span class="gr-reference gr-ref-Manave-id">‘निष्कामं ज्ञानपूर्वं तु निवृत्तमिति चोच्यते ।<br/>निवृत्तं सेवमानस्तु ब्रह्माभ्येति सनातनम् ॥’ इति मानवे ।</span>"
"अतस्तत्साम्याद् अकरणेऽपि भवति इत्यत आह-"
"न चेति ॥"
"सन्न्यासः"
"काम्यकर्मपरित्यागः । ‘काम्यानां कर्मणां न्यासम्’ (१८.२) इति वक्ष्यमाणत्वात् । अकामकर्मणाम् अन्तःकरणशुध्या ज्ञानान्मोक्षो भवति । तच्चोक्तम्-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘कर्मभिश्शुद्धसत्त्वस्य वैराग्यं जायते हृदि ।’</span>"
"इति भागवते । विरक्तानामेव च ज्ञानमित्युक्तम् । -"
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘न तस्य तत्वग्रहणाय साक्षाद् वरीयसीरपि वाचस्समासन् ।<br/>स्वप्ने निरुक्त्या गृहमेध(धि)सौख्यं न यस्य हेयानुमितं स्वयं स्यात् ॥’ (भाग. ५-११-३)</span>"
"इति ।"
"न तु फलाभावात् । कर्माभावात् । अतो न कर्मत्याग एव मोक्षसाधनम् ।"
id"Bhagavadgitabhashya-240"
oldKey"BGB_C03_V04_B04"
type"bhashya"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseTypenull
lines
"यत्याश्रमस्तु प्रायत्यार्थो भगवत्तोषार्थश्च । अप्रयतत्वमेव हि प्रायो गृहस्थादीनाम् , इतरकर्मोद्योगात् । अप्रयतानां च न ज्ञानम् । तथाहि श्रुतिः -"
"<span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id">‘नाशान्तो नासमाहितः’(कठ.1.3.10)</span>"
"इति । महांश्च यत्याश्रमे तोषो भगवतः । तथा ह्याह -"
"<span class="gr-reference gr-ref-Narayanashtaksharakalpa-id">‘यत्याश्रमं तुरीयं तु दीक्षां मम सुतोषणीम्’</span>"
"इति नारायणाष्टाक्षरकल्पे । आधिकारिकास्तु तत्स्था एव प्रायत्ये समर्थाः । स एव च महान् भगवत्तोषः । तच्चोक्तम् -"
"<span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘देवादीनामादिराज्ञां महोद्योगेऽपि नो मनः ।<br/>विष्णोश्चलति तद्भोगोऽप्यतीव हरितोष(णम्)णः॥’</span>"
"इति पाद्मे ॥४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-241"
oldKey"BGB_C03_V05"
type"verse"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseType"shloka"
lines
"न हि कश्चित् क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ।"
"कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः ॥ ५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-242"
oldKey"BGB_C03_V05_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseTypenull
lines
"न तु कर्माणि सर्वात्मना त्यक्तुं शक्यानीत्याह-<span class="gr-prateeka">न हीति</span> ॥५॥"
id"Bhagavadgitabhashya-243"
oldKey"BGB_C03_V06"
type"verse"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseType"shloka"
lines
"कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् ।"
"इन्द्रियार्थान् विमूढात्मा मिथ्याचारस्स उच्यते ॥ ६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-244"
oldKey"BGB_C03_V07"
type"verse"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseType"shloka"
lines
"यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्याऽरभतेऽर्जुन ।"
"कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगम् असक्तः स विशिष्यते ॥ ७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-245"
oldKey"BGB_C03_V07_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseTypenull
lines
"तथाऽपि शक्तितस्त्यागः कार्य इत्याह-<span class="gr-prateeka">कर्मेन्द्रियाणीति ॥</span>"
"मन एव प्रयोजकमिति दर्शयितुमन्वयव्यतिरेकावाह-<span class="gr-prateeka">मनसा स्मरन् मनसा नियम्येति ॥ कर्मयोगं</span> स्ववर्णाश्रमोचितम्, न तु गृहस्थकर्मैवेति नियमः । सन्न्यासादिविधानात्, सामान्यवचनाच्च ॥ ६-७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-246"
oldKey"BGB_C03_V08"
type"verse"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseType"shloka"
lines
"नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः ।"
"शरीरयात्राऽपि च ते न प्रसिध्येदकर्मणः ॥ ८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-247"
oldKey"BGB_C03_V08_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseTypenull
lines
"अतो नियतं स्ववर्णाश्रमोचितं कर्म कुरु ॥ ८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-248"
oldKey"BGB_C03_V09"
type"verse"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseType"shloka"
lines
"यज्ञार्थात् कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः ।"
"तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर ॥ ९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-249"
oldKey"BGB_C03_V09_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseTypenull
lines
"‘कर्मणा बध्यते जन्तुः’ इति कर्म बन्धकं स्मृतम् ? इत्यत आह-<span class="gr-prateeka">यज्ञार्थादिति ॥</span> कर्म बन्धनं यस्य लोकस्य स<span class="gr-prateeka">कर्मबन्धनः</span> ।<span class="gr-prateeka">यज्ञो</span> विष्णुः । यज्ञार्थं सङ्गरहितं कर्म न बन्धकमित्यर्थः ।<span class="gr-prateeka">‘मुक्तसङ्गः’</span> इति विशेषणात् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘कामान् यः कामयते’ (मुं. ४. १-२)</span></span> इति श्रुतेश्च । ‘अनिष्टमिष्टम्’ (१८.१२) इति वक्ष्यमाणत्वाच्च । ‘एतान्यपि तु कर्माणि’ (१८.६) इति च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brihadaranyakopanishat-id">‘तस्मान्नेष्टि-याजुकः स्यात्’ (बृ.१.५.२)</span></span> इति च । विशेषवचनत्वे समेऽपि विशेषणं परिशिष्यते ॥ ९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-250"
oldKey"BGB_C03_V10"
type"verse"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseType"shloka"
lines
"सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः ।"
"अनेन प्रसविष्यध्वम् एष वोऽस्त्विष्टकामधुक् ॥ १० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-251"
oldKey"BGB_C03_V11"
type"verse"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseType"shloka"
lines
"देवान् भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः ।"
"परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ ॥ ११ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-252"
oldKey"BGB_C03_V12"
type"verse"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseType"shloka"
lines
"इष्टान् भोगान् हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः ।"
"तैर्दत्तानप्रदायैभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः॥१२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-253"
oldKey"BGB_C03_V13"
type"verse"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseType"shloka"
lines
"यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः ।"
"भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात्॥१३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-254"
oldKey"BGB_C03_V13_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseTypenull
lines
"अत्रार्थवादमाह-<span class="gr-prateeka">सहयज्ञा इति</span> ॥ १०-१३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-255"
oldKey"BGB_C03_V14"
type"verse"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseType"shloka"
lines
"अन्नाद् भवन्ति भूतानि पर्जन्याद् अन्नसम्भवः ।"
"यज्ञाद् भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः ॥ १४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-256"
oldKey"BGB_C03_V14_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseTypenull
lines
"हेत्वन्तरमाह-<span class="gr-prateeka">अन्नादिति ॥</span> यज्ञः पर्जन्यान्नत्वात् तत्कारणमुच्यते । पूर्वयज्ञविवक्षायां तस्य चक्रप्रवेशो न भवति । तद्धि आपाद्यं कर्मविधये । न तु साम्यमात्रेणेदानीं कार्यम् ।"
id"Bhagavadgitabhashya-257"
oldKey"BGB_C03_V14_B02"
type"bhashya"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseTypenull
lines
"मेघचक्राभिमानी च पर्जन्यः । तच्च<span class="gr-prateeka">यज्ञाद् भवति</span> ।"
"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Manusmriti-id">‘अग्नौ प्रास्ताऽऽहुतिः सम्यग् आदित्यमुपतिष्ठति ।"
"आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः ॥’ (म.स्मृ. ३.७६)इति स्मृतेः(तेश्च) ।</span></span>"
"उभयवचनाद् आदित्यात् समुद्राच्चाविरोधः । अतश्च यज्ञात् पर्जन्योद्भवः सम्भवति ।<span class="gr-prateeka">यज्ञो</span> देवतामुद्दिश्य द्रव्यपरित्यागः,<span class="gr-prateeka">कर्म</span> इतरक्रिया ॥ १४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-258"
oldKey"BGB_C03_V15"
type"verse"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseType"shloka"
lines
"कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् ।"
"तस्मात् सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥ १५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-259"
oldKey"BGB_C03_V15_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseTypenull
lines
"कर्म ब्रह्मणो जायते । ‘एष ह्येव साधु कर्म कारयति’(कौ.3.9), ‘बुद्धिर्ज्ञानम्’(गी.10.4) इत्यादिभ्यः । न च मुख्ये सम्भाव्यमाने पारम्पर्येणौपचारिकं कल्प्यम् । न च जडानां स्वतः प्रवृत्तिः सम्भवति । ‘एतस्य वा अक्षरस्य’ इत्यादिसर्वनियमनश्रुतेश्च । ‘द्रव्यं कर्म च’ इत्यादेश्च अचिन्त्यशक्तिश्चोक्ता । जीवस्य च प्रतिबिम्बस्य बिम्बपूर्वैव चेष्टा । ‘न कर्तृत्वम्’ इत्यादिनिषेधाच्च ।"
id"Bhagavadgitabhashya-260"
oldKey"BGB_C03_V15_B02"
type"bhashya"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseTypenull
lines
"अक्षराणि प्रसिद्धानि । तेभ्यो ह्यभिव्यज्यते परं ब्रह्म । अन्यथानादिनिधनमचिन्त्यं परिपूर्णमपि ब्रह्म को जानाति? न च रूढिं विना योगाङ्गीकारो युक्तः ।"
id"Bhagavadgitabhashya-261"
oldKey"BGB_C03_V15_B03"
type"bhashya"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseTypenull
lines
"परामर्शाच्च ‘तस्मात् सर्वगतं ब्रह्म’ (३.१५) इति । न ह्येकशब्देन द्विरुक्तेन भेदश्रुतिं विना वस्तुद्वयं कुत्रचिदुच्यते ।"
id"Bhagavadgitabhashya-262"
oldKey"BGB_C03_V15_B04"
type"bhashya"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseTypenull
lines
"तानि चाक्षराणि नित्यानि । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘वाचा विरूप नित्यया’(ऋ. ८.६४.६)</span></span>, ‘अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयम्भुवा’, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutrani-id">‘अत एव च नित्यत्वम्’ (ब्र.सू. १-३-२९)</span></span> इत्यादिश्रुतिस्मृति-भगवद्वचनेभ्यः । दोषाश्चोक्ताः सकर्तृकत्वे ।"
id"Bhagavadgitabhashya-263"
oldKey"BGB_C03_V15_B05"
type"bhashya"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseTypenull
lines
"न चाबुद्धिपूर्वमुत्पन्नानि । तत्प्रमाणाभावात् । निःश्वसित-शब्दस्त्वक्लेशाभिप्रायः, नाबुद्धिपूर्वाभिप्रायः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Taittariyopanishat-id">‘सोऽकामयत’ (तै. २.११)</span></span> इत्यादेश्च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brihdaranyakopanishat-id">‘इष्टं हुतम्’ (बृ. ६.१.२)</span></span> इत्यादिरूपप्रपञ्चेन सहाभिधानाच्च । महातात्पर्यविरोधाच्च । तच्चोक्तं पुरस्तात् (गी.भा. २.२४)। न ह्यस्वातन्त्र्येणोत्पत्तिकर्तुः प्राधान्यम् । अस्वातन्त्र्यं च तदमतिपूर्वकत्वेन भवति । यथा रोगादीनां पुरुषस्य तज्जत्वेऽपि उत्पत्तिवचनान्यभिव्यक्त्यर्थानि , अभिमानिदेवताविषयाणि च । ‘नित्या’ इत्युक्त्वा ‘उत्सृष्टा’ इति वचनात् । अभिव्यञ्जके कर्तृवचनं चास्ति । ‘कृत्स्नं शतपथं चक्रे’ (मोक्षधर्मे) इति । कथमादित्यस्था वेदाः तेनैव क्रियन्ते ? वचनमात्राच्च निर्णयात्मक-शारीरकोक्तं बलवत् ।"
id"Bhagavadgitabhashya-264"
oldKey"BGB_C03_V15_B06"
type"bhashya"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseTypenull
lines
"शास्त्रं योनिः प्रमाणमस्येति तु शास्त्रयोनित्वम् । ‘जन्माद्यस्य यतः’ इत्युक्ते प्रमाणं हि तत्रापेक्षितं, न तु तस्य जातत्वं वेदकारणत्वं वा । न हि वेदकारणत्वं जगत्कारणत्वे हेतुः । न हि विचित्रजगत्सृष्टेर्वेदसृष्टिरशक्या सृज्यत्वे । न च सर्वज्ञत्वे । यदि वेदस्रष्टा सर्वज्ञः किमिति न जगत्स्रष्टा ? तस्माद् वेदप्रमाणकत्वमेवात्र विवक्षितम् । अतो नित्यान्यक्षराणि ।"
"यत एवं परम्परया यज्ञाभिव्यङ्ग्यं ब्रह्म तस्मात् तद् नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥ १५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-265"
oldKey"BGB_C03_V16"
type"verse"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseType"shloka"
lines
"एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः ।"
"अघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति॥१६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-266"
oldKey"BGB_C03_16_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseTypenull
lines
"तानि चाक्षराणि भूताभिव्यङ्ग्यानीति चक्रम् । तदेतत् जगच्चक्रं यो नानुवर्तयति, स तद्विनाशकत्वाद् अघायुः । पापनिमित्तमेव यस्याऽयुः सोऽघायुः ॥ १६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-267"
oldKey"BGB_C03_V17"
type"verse"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseType"shloka"
lines
"यस्त्वात्मरतिरेव स्याद् आत्मतृप्तश्च मानवः ।"
"आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते ॥ १७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-268"
oldKey"BGB_C03_V17_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseTypenull
lines
"तर्ह्यतीव मनःसमाधानमपि न कार्यमित्यत आह -<span class="gr-prateeka">यस्त्विति ॥</span> रमणं परदर्शनादिनिमित्तं सुखम् । तृप्तिरन्यत्रालम्बुद्धिः । सन्तोषस्तज्जनकं सुखम् । ‘सन्तोषस्तृप्तिकारणम्’ इत्यभिधानात् । परमात्मदर्शनादिनिमित्तं सुखं प्राप्तः । अन्यत्र सर्वात्मनालम्बुद्धिं च ।"
id"Bhagavadgitabhashya-269"
oldKey"BGB_C03_V17_B02"
type"bhashya"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseTypenull
lines
"महच्च तत् सुखम् । तेनैवान्यत्रालम्बुद्धिरिति दर्शयति । आत्मन्येव च सन्तुष्टः, इति तत्स्थ एव सन् सन्तुष्ट इत्यर्थः । नान्यत् किमपि सन्तोषकारणम् इत्यवधारणम् । आत्मना तृप्तः । न ह्यात्मन्यलम्बुद्धिर्युक्ता । तद्वाचित्वं च ‘वयं तु न वितृप्याम उत्तमश्लोकविक्रमैः’ (भाग. १.१.१९) इति प्रयोगात् सिद्धम् । अध्याहारस्त्वगतिका गतिः ।"
id"Bhagavadgitabhashya-270"
oldKey"BGB C03 V17 B03"
type"bhashya"
parentnull
chapternull
verseTypenull
lines
"‘आत्मरतिरेव’ इत्यवधारणाद् असम्प्रज्ञातसमाधिस्थस्यैव कार्यं न विद्यते ।"
"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pancharatra-id">‘स्थितप्रज्ञस्यापि कार्यो देहादिर्दृश्यते यदा ।स्वधर्मो मम तुष्ट्यर्थः सा हि सर्वैरपेक्षिता ॥’</span></span> इति वचनाच्च पञ्चरात्रे ।"
"अन्यदाऽन्यरतिरपीषत् सर्वस्य भवति । न च तत्रालम्बुद्धिमात्रमुक्तम् । ‘आत्मतृप्तः’ इति पृथगभिधानात् । कर्तृशब्दः कालावच्छेदेऽपि चायं प्रसिद्धो ‘यो भुङ्क्ते स तु न ब्रूयात्’ इत्यादौ ।"
id"Bhagavadgitabhashya-271"
oldKey"BGB C03 V17 B04"
type"bhashya"
parentnull
chapternull
verseTypenull
lines
"अतोऽसम्प्रज्ञातसमाधावेवैतत् । ‘मानवः’ इति ज्ञानिन एवासम्प्रज्ञातसमाधिर्भवतीति दर्शयति ‘मनु अवबोधने’ इति धातोः ।"
"परमात्मरतिश्चात्र विवक्षिता ।"
"‘विष्णावेव रतिर्यस्य क्रिया तस्यैव नास्ति हि ।’इति वचनात् ॥ १७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-272"
oldKey"BGB_C03_V18"
type"verse"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseType"shloka"
lines
"नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन ।"
"न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः ॥ १८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-273"
oldKey"BGB_C03_V18_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseTypenull
lines
"तस्य ‘कर्मकाले वक्तव्योऽहम्’ इति कञ्चित् प्रत्युक्त्वा तत्कृतावात्मरत्यधिकः समो वाऽर्थो नास्ति । न च सन्ध्याद्यकृतौ कश्चिद्दोषोऽस्ति ।"
id"Bhagavadgitabhashya-274"
oldKey"BGB C03 V18 B02"
type"bhashya"
parentnull
chapternull
verseTypenull
lines
"न चैतदपहाय सर्वभूतेषु कश्चित् प्रयोजनाश्रयः । अर्थो येन दर्शनादिना भवति सोऽर्थ<span class="gr-prateeka">व्यपाश्रयः</span> ।"
id"Bhagavadgitabhashya-275"
oldKey"BGB C033 V18 B03"
type"bhashya"
parentnull
chapternull
verseTypenull
lines
"ज्ञानमात्रेण प्रत्यवायो यद्यपि न भवति । तद् अर्जुनस्यापि समम् इति न तस्य कर्मोपदेशोपयोग्येतद् भवति । ईषत् प्रारब्धानर्थसूचकं च तद् भवति महच्चेद् वृत्रहत्यादिवत् ॥ १८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-276"
oldKey"BGB_C03_V19"
type"verse"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseType"shloka"
lines
"तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर ।"
"असक्तो ह्याचरन् कर्म परमाप्नोति पूरुषः ॥ १९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-277"
oldKey"BGB_C03_V19_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseTypenull
lines
"यतोऽसम्प्रज्ञातसमाधेरेव कार्याभावः, तस्मात् कर्म समाचर ॥१९॥"
id"Bhagavadgitabhashya-278"
oldKey"BGB_C03_V20"
type"verse"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseType"shloka"
lines
"कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः ।"
"लोकसङ्ग्रहमेवापि सम्पश्यन् कर्तुमर्हसि॥२० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-279"
oldKey"BGB_C03_V20_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseTypenull
lines
"आचारोऽप्यस्तीत्याह-"
"कर्मणैवेति ॥"
"कर्मणा"
"सह कर्म कुवन्त एवेत्यर्थः । कर्म कृत्वैव ततो ज्ञानं प्राप्य वा ।"
id"Bhagavadgitabhashya-280"
oldKey"BGB_C03_V20_B02"
type"bhashya"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseTypenull
lines
"न तु ज्ञानं विना । प्रसिद्धं हि तेषां ज्ञानित्वं भारतादिषु ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Taittariya-Aranyaka-id">‘तमेवं विद्वान्’ (तै.आ. ३.१२)</span>"
"इत्यादिश्रुतिभ्यश्च । अत्रापि कर्मणां ज्ञानसाधनत्वोक्तेश्च ‘बुद्धियुक्ताः’ (२.५१) इति ।"
id"Bhagavadgitabhashya-281"
oldKey"BGB_C03_V20_B03"
type"bhashya"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseTypenull
lines
"गत्यन्तरं च"
"<span class="gr-reference gr-ref-Taittariya-Aranyaka-id">‘नान्यः पन्थाः’ (तै.आ.३.१२)</span>"
"इत्यस्य नास्ति । इतरेषां ज्ञानद्वाराऽप्यविरोधः । यत्र च तीर्थाद्येव मुक्तिसाधनमुच्यते-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramanashloka-id">‘ब्रह्मज्ञानेन वा मुक्तिः प्रयागमरणेन वा ।<br/> अथवा स्नानमात्रेण गोमत्यां कृष्णसन्निधौ ॥’</span>"
"इत्यादौ, तत्र पापादिमुक्तिः, स्तुतिपरता च ।"
id"Bhagavadgitabhashya-282"
oldKey"BGB_C03_V20_B04"
type"bhashya"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseTypenull
lines
"तत्रापि हि कुत्रचिद् ब्रह्मज्ञानसाधनत्वमेवोच्यतेऽन्यथा मुक्तिं निषिध्य"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramanashloka-id">- ‘ब्रह्मज्ञानं विना मुक्तिर्न कथञ्चिदपीष्यते ।<br/> प्रयागादेस्तु या मुक्तिर्ज्ञानोपायत्वमेव हि ॥’</span>"
"इत्यादौ ।"
"न च तीर्थस्तुतिवाक्यानि तत्प्रस्तावेऽप्युक्तं ज्ञाननियमं घ्नन्ति । यथा कञ्चिद् दक्षं भृत्यं प्रति उक्तानि ‘अयमेव हि राजा किं राज्ञा’ इत्यादीनि । यथाऽऽह भगवान् -"
"<span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">‘यानि तीर्थादिवाक्यानि कर्मादिविषयाणि च ।<br/> स्तावकान्येव तानि स्युरज्ञानां मोहकानि वा ।<br/>भवेन्मोक्षस्तु मद्दृष्टेर्नान्यतस्तु कथञ्चन ॥’</span>"
"इति नारदीये ।"
"अतोऽपरोक्षज्ञानादेव मोक्षः । कर्म तु तत्साधनमेव ॥ २० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-283"
oldKey"BGB_C03_V21"
type"verse"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseType"shloka"
lines
"यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः ।"
"स यत् प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥ २१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-284"
oldKey"BGB_C03_V21_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseTypenull
lines
"<span class="gr-prateeka">स यद्</span> वाक्यादिकं <span class="gr-prateeka">प्रमाणं कुरुते</span>, यदुक्तप्रकारेण तिष्ठतीत्यर्थः ॥ २१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-285"
oldKey"BGB_C03_V22"
type"verse"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseType"shloka"
lines
"न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन ।"
"नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि॥२२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-286"
oldKey"BGB_C03_V23"
type"verse"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseType"shloka"
lines
"यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतन्द्रितः ।"
"मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः॥२३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-287"
oldKey"BGB_C03_V24"
type"verse"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseType"shloka"
lines
"उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम् ।"
"सङ्करस्य च कर्ता स्याम् उपहन्यामिमाः प्रजाः ॥२४॥"
id"Bhagavadgitabhashya-288"
oldKey"BGB_C03_V25"
type"verse"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseType"shloka"
lines
"सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत ।"
"कुर्याद् विद्वान् तथाऽसक्तश्चिकीर्षुर्लोकसङ्ग्रहम्॥ २५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-289"
oldKey"BGB_C03_V26"
type"verse"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseType"shloka"
lines
"न बुद्धिभेदं जनयेद् अज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् ।"
"जोषयेत् सर्वकर्माणि विद्वान् युक्तः समाचरन्॥ २६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-290"
oldKey"BGB_C03_V27"
type"verse"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseType"shloka"
lines
"प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः ।"
"अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते॥२७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-291"
oldKey"BGB_C03_V27_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseTypenull
lines
"विद्वदविदुषोः कर्मभेदमाह-<span class="gr-prateeka">प्रकृतेरिति॥</span> <span class="gr-prateeka">प्रकृतेर्गुणैः</span> इन्द्रियादिभिः । प्रकृतिमपेक्ष्य गुणभूतानि हि तानि । तत्सम्बन्धीनि च । न हि प्रतिबिम्बस्य क्रिया ॥ २७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-292"
oldKey"BGB_C03_V28"
type"verse"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseType"shloka"
lines
"तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः ।"
"गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते॥२८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-293"
oldKey"BGB_C03_V28_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseTypenull
lines
"कर्मभेदस्य गुणभेदस्य च<span class="gr-prateeka">तत्त्ववित् । गुणा</span> इन्द्रियादीनि ।<span class="gr-prateeka">गुणेषु</span> विषयेषु ॥ २८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-294"
oldKey"BGB_C03_V29"
type"verse"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseType"shloka"
lines
"प्रकृतेर्गुणसम्मूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु ।"
"तानकृस्नविदो मन्दान् कृत्स्नविन्न विचालयेत्॥२९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-295"
oldKey"BGB_C03_V29_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseTypenull
lines
"प्रकृतेर्गुणेषु इन्द्रियादिषु सम्मूढाः । इन्द्रियाद्यभिमानाद्धि विषयादिसङ्गः । गुणकर्मसु विषयेषु कर्मसु च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramanashloka-id">‘शब्दाद्या इन्द्रियाद्याश्च सत्त्वाद्याश्च शुभानि च । अप्रधानानि च गुणा निगद्यन्ते निरुक्तिगैः ॥’</span></span>"
"इत्यभिधानात् । सत्त्वाद्यङ्गीकारे- ‘गुणा गुणेषु’ इत्ययुक्तं स्यात् ॥ २९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-296"
oldKey"BGB_C03_V30"
type"verse"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseType"shloka"
lines
"मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा ।"
"निराशीर्निर्ममो भूत्वा युदध्यस्व विगतज्वरः॥३० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-297"
oldKey"BGB_C03_V30_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseTypenull
lines
"अतः सर्वाणि कर्माणि<span class="gr-prateeka">मय्येव सन्न्यस्य</span> भ्रान्त्या जीवेऽध्यारोपितानि मय्येव विसृज्य ‘भगवानेव सर्वाणि कर्माणि करोति’ इति, मत्पूजेति च । आत्मानं मामधिकृत्य यच्चेतः तद् अध्यात्मचेतः । सन्न्यासस्तु भगवान् करोतीति । निर्ममत्वं नाहं करोमीति ॥ ३० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-298"
oldKey"BGB_C03_V31"
type"verse"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseType"shloka"
lines
"ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः ।"
"श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः ॥ ३१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-299"
oldKey"BGB_C03_V32"
type"verse"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseType"shloka"
lines
"ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् ।"
"सर्वज्ञानविमूढांस्तान् विद्धि नष्टानचेतसः॥३२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-300"
oldKey"BGB_C03_V32_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseTypenull
lines
"फलमाह-<span class="gr-prateeka">ये म इति ॥</span> ये त्वेवं निवृत्तकमिणस्तेऽपि मुच्यन्ते ज्ञानद्वारा । किमु अपरोक्षज्ञानिनः ? न तु साधनान्तरमुच्यते ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narayanashtaksharakalpa-id">‘निवृत्तादीनि कर्माणि ह्यपरोक्षेशदृष्टये । अपरोक्षेशदृष्टिस्तु मुक्तौ किञ्चिन्न मार्गते । सर्वं तदन्तराधाय मुक्तये साधनं भवेत् । न किञ्चिदन्तराधाय निर्वाणायापरोक्षदृक् ॥’</span></span>"
"इति नारायणाष्टाक्षरकल्पे ।"
"अत एव समुच्चयनियमोऽपि निराकृतः ॥ ३१-३२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-301"
oldKey"BGB_C03_V33"
type"verse"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseType"shloka"
lines
"सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि ।"
"प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति॥३३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-302"
oldKey"BGB_C03_V33_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseTypenull
lines
"एवं चेत् किमिति ते मतं नानुतिष्ठन्ति लोकाः इत्यत आह - सदृशमिति । प्रकृतिः पूर्वसंस्कारः ॥ ३३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-303"
oldKey"BGB_C03_V34"
type"verse"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseType"shloka"
lines
"इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ ।"
"तयोर्न वशमागच्छेत् तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ॥ ३४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-304"
oldKey"BGB_C03_V34_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseTypenull
lines
"तथाऽपि शक्तितो निग्रहः कार्यः । निग्रहात् सद्यः प्रयोजना-भावेऽपि भवत्येवातिप्रयत्नत इत्याशयवानाह-<span class="gr-prateeka">इन्द्रियस्येति ॥</span>"
"तथा ह्युक्तम् - <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramanashloka-id">‘संस्कारो बलवानेव ब्रह्माद्या अपि तद्वशाः । तथाऽपि सोऽन्यथाकर्तुं शक्यतेऽतिप्रयत्नतः ॥’ इति ॥ ३४ ॥</span></span>"
id"Bhagavadgitabhashya-305"
oldKey"BGB_C03_V35"
type"verse"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseType"shloka"
lines
"श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् ।"
"स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः॥३५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-306"
oldKey"BGB_C03_V35_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseTypenull
lines
"तथाऽप्युग्रं युद्धकर्म ? इत्यत आह-<span class="gr-prateeka">श्रेयानिति</span> ॥ ३५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-307"
oldKey"BGB_C03_V36"
type"verse"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseType"shloka"
lines
"अथ केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरुषः ।"
"अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः ॥ ३६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-308"
oldKey"BGB_C03_V36_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseTypenull
lines
"बहवः कर्मकारणाः सन्ति, क्रोधादयः कामश्च । तत्र को बलवान् ? इति पृच्छति-"
"अथेति ॥"
"अथेत्यर्थान्तरं ‘तयोर्न वशमागच्छेत्’ इति प्रश्नप्रापकम् ॥ ३६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-309"
oldKey"BGB_C03_V37"
type"verse"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseType"shloka"
lines
"काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः ।"
"महाशनो महापाप्मा विध्येनमिह वैरिणम्॥३७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-310"
oldKey"BGB_C03_V37_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseTypenull
lines
"यस्तु बलवान् प्रवर्तकः स<span class="gr-prateeka">एष कामः</span> ।<span class="gr-prateeka">क्रोधो</span> ऽप्येष एव तज्जन्यत्वात् । ‘कामात् क्रोधोऽभिजायते’ (२.६२) इति ह्युक्तम् । यत्रापि गुरुनिन्दादिनिमित्तः क्रोधस्तत्रापि भक्तिनिमित्त-अनिन्दा-कामनिमित्त एव । ये त्वन्यथा वदन्ति ते शङ्करान्न सूक्ष्मं जानन्ति । उक्तं च ‘ऋते कामं न कोपाद्या जायन्ते हि कथञ्चन’ इति ।<span class="gr-prateeka">महाशनः</span> । महद्धि कामभोग्यम् । महाब्रह्महत्यादिकारणत्वान् <span class="gr-prateeka">महापाप्मा</span> । सर्वपुरुषार्थविरोधित्वाद् वैरी ॥ ३७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-311"
oldKey"BGB_C03_V38"
type"verse"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseType"shloka"
lines
"धूमेनाव्रियते वह्निर्यथाऽऽदर्शो मलेन च ।"
"यथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम् ॥ ३८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-312"
oldKey"BGB_C03_V38_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseTypenull
lines
"कथं विरोधी सः ? इदमनेनावृतम् । यथा धूमेनाग्निरावृतः प्रकाश-रूपोऽप्यन्येषां न सम्यग्दर्शनाय तथा परमात्मा । यथाऽऽदर्शो मलेनावृतोऽन्याभिव्यक्तिहेतुर्न भवति, तथाऽन्तःकरणं परमात्मा-देर्व्यक्तिहेतुर्न भवति कामेनावृतम् । यथोल्बेनावृत्य बद्धो भवति गर्भस्तथा कामेन जीवः ॥ ३८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-313"
oldKey"BGB_C03_V39"
type"verse"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseType"shloka"
lines
"आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा ।"
"कामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणानलेन च॥३९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-314"
oldKey"BGB_C03_V39_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseTypenull
lines
"शास्त्रतो जातमपि ज्ञानं परमात्माऽपरोक्ष्याय न प्रकाशते ; कामेनावृतं ज्ञानिनोऽपि, किमु अल्पज्ञानिनः ! <span class="gr-prateeka">कामरूपेण</span>कामाख्येन नित्यवैरिणा ।<span class="gr-prateeka">दुष्पूरेण</span> दुःखेन हि कामः पूर्यते । न हीन्द्रादिपदं सुखेन लभ्यते । यद्यपीन्द्रादिपदं प्राप्तम्, पुनर्ब्रह्मादिपदमिच्छतीत्यलम्बुद्धिर्नास्तीती <span class="gr-prateeka">अनलः</span>। उक्तं च- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramanashloka-id">‘ज्ञानस्य ब्रह्मणश्चाग्नेर्धूमो बुद्धेर्मलं तथा । आदर्शस्याथ जीवस्य गर्भोल्बोपि हि कामकः ॥’ इति ॥३९ ॥</span></span>"
id"Bhagavadgitabhashya-315"
oldKey"BGB_C03_V40"
type"verse"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseType"shloka"
lines
"इन्द्रियाणि मनोबुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते ।"
"एतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमावृत्य देहिनम्॥४० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-316"
oldKey"BGB_C03_V40_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseTypenull
lines
"वधार्थं शत्रोरधिष्ठानमाह-<span class="gr-prateeka">इन्द्रियाणीति ॥</span> <span class="gr-prateeka">एतैर्ज्ञानमावृत्य</span> बुध्यादिभिर्हि विषयैः ज्ञानमावृतं भवति ॥ ४० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-317"
oldKey"BGB_C03_V41"
type"verse"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseType"shloka"
lines
"तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ ।"
"पाप्मानं प्रजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम्॥४१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-318"
oldKey"BGB_C03_V41_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseTypenull
lines
"हृताधिष्ठानो हि शत्रुर्नश्यति ॥ ४१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-319"
oldKey"BGB_C03_V42"
type"verse"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseType"shloka"
lines
"इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः ।"
"मनसस्तु परा बुद्धिर्यो बुद्धेः परतस्तु सः॥ ४२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-320"
oldKey"BGB_C03_V43"
type"verse"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseType"shloka"
lines
"एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना ।"
"जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम्॥४३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-321"
oldKey"BGB_C03_V43_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C03"
chapter"BGB_C03"
verseTypenull
lines
"शत्रुहनन आयुधरूपं ज्ञानं वक्तुं ज्ञेयमाह-"
"इन्द्रियाणीति ॥"
"‘असङ्गज्ञानासिमादाय तराति पारम्’ इति ह्युक्तम् । शरीराद्"
"इन्द्रियाणि पराणि"
"उत्कृष्टानि । न केवलं बुद्धेः परः । श्रुत्युक्त-प्रकारेणाव्यक्तादपि ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Shruthi-id">‘अव्यक्तात् पुरुषः परः’</span>"
"इति हि श्रुतिः । न च तत्रतत्रोक्तैकदेशज्ञानमात्रेण भवति मुक्तिः । सार्वत्रिक-गुणोपसंहारो हि भगवता गुणोपसंहारपादेऽभिहितः ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutrani-id">‘आनन्दादयः प्रधानस्य’ (ब्र.सू. ३-३-१२)</span>"
"इत्यादिना । तथा चान्यत्र-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">‘अपौरुषेयवेदेषु विष्णुवेदेषु चैव हि ।<br/>सर्वत्र ये गुणाः प्रोक्ताः सम्प्रदायागताश्च ये ॥<br/>सर्वैस्तैः सह विज्ञाय ये पश्यन्ति परं हरिम् ।<br/>तेषामेव भवेन्मुक्तिर्नान्यथा तु कथञ्चन ॥’</span>"
"इति गारुडे ।"
"तस्मादव्यक्तादपि परत्वेन ज्ञेयः । न चात्र जीव उच्यते । ‘रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते’(२.५९) इत्युक्तत्वात् । ‘अविहाय परं मत्तो जयः कामस्य वै कुतः’ इति च । अतः परमात्मज्ञानमेवात्र विवक्षितम् ।"
"आत्मानं"
"मनः ।"
"आत्मना"
"बुध्या ॥ ४२-४३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-322"
oldKey"BGB_C04_I01"
type"introduction"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseTypenull
lines
"बुद्धेः परस्य माहात्म्यम्, कर्मभेदः, ज्ञानमाहात्म्यं चोच्यतेऽस्मिन् अध्याये ।"
id"Bhagavadgitabhashya-323"
oldKey"BGB_C04_V01"
type"verse"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseType"shloka"
lines
"इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् ।"
"विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत्॥१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-324"
oldKey"BGB_C04_V02"
type"verse"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseType"shloka"
lines
"एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः ।"
"स कालेनेह महता योगो नष्टः परन्तप॥२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-325"
oldKey"BGB_C04_V03"
type"verse"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseType"shloka"
lines
"स एवायं मया तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः ।"
"भक्तोऽसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम्॥३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-326"
oldKey"BGB_C04_V03_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseTypenull
lines
"पूर्वानुष्ठितश्चायं धर्म इत्याह -<span class="gr-prateeka">इममिति ॥</span> १-३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-327"
oldKey"BGB_C04_V04"
type"verse"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseType"shloka"
lines
"अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः ।"
"कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति॥४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-328"
oldKey"BGB_C04_V05"
type"verse"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseType"shloka"
lines
"बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन ।"
"तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप ॥ ५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-329"
oldKey"BGB_C04_V05_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseTypenull
lines
"‘मयि सर्वाणि’(३.३०) इत्युक्तं तन्माहात्म्यमादितो ज्ञातुं पृच्छति -<span class="gr-prateeka">अपरमिति ॥</span> ४-५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-330"
oldKey"BGB_C04_V06"
type"verse"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseType"shloka"
lines
"अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् ।"
"प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय सम्भवाम्यात्ममायया॥६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-331"
oldKey"BGB_C04_V07"
type"verse"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseType"shloka"
lines
"यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत ।"
"अभ्युत्थानमधर्मस्य तदाऽऽत्मानं सृजाम्यहम्॥७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-332"
oldKey"BGB_C04_V07_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseTypenull
lines
"न तर्ह्यनादिर्भवान् ? इत्यत आह -"
"अजोऽपीति ॥"
"अव्यय आत्मा= देहोऽपीति"
"अव्ययात्मा"
"। ‘अनन्तं विश्वतो मुखम्’(११.११) इति हि रूपविशेषणमुत्तरत्र ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘एतन्नानावताराणां निधानं बीजमव्ययम्’ (भाग.१.३.५)</span>"
"इति च ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘जगृहे.....’(भाग.१.३.१)</span>"
"इति तु व्यक्तिः । युक्तयस्तूक्ताः । आत्मानादित्वं तु सर्वसमम् ।"
id"Bhagavadgitabhashya-333"
oldKey"BGB_C04_V07_B02"
type"bhashya"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseTypenull
lines
"कथमनादिनित्यस्य जनिः?"
"प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय"
"। प्रकृत्या जातेषु वसुदेवादिषु । तथैव (तयैव) तेषां जात इव प्रतीयत इत्यर्थः । न तु स्वतन्त्रामधिष्ठायेत्याह -"
"स्वामिति ॥"
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘द्रव्यं कर्म च...’ (भाग.२.५.१४)</span>"
"इति ह्युक्तम् । सा हि तत्रोक्ता । ततः सर्वसृष्टेः ।"
"आत्ममायया"
"आत्मज्ञानेन । प्रकृतेः पृथगभिधानात् ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘केतुः केतश्चितिश्चित्तं मतिः क्रतुर्मनीषा माया’</span>"
"इति ह्यभिधानम् । सृष्टिकारणया तेषां शरीरादि सृष्ट्वा विमोहिकयाऽजात एव जात इव प्रतीयते वा । उक्तं च–"
"‘महदादेस्तु माता या श्रीर्भूमिरिति कल्पिता ।"
"विमोहिका च दुर्गाख्या ताभिर्विष्णुरजोऽपि हि ।"
"जातवत् प्रथते ह्यात्मचिद्बलान्मूढचेतसाम् ॥’ इति ।"
"ईश्वरः"
"ईशेभ्योऽपि वरः । तच्चोक्तम्-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">‘ईशेभ्यो ब्रह्मरुद्रश्रीशेषादिभ्यो यतो भवान् ।<br/>वरोऽत ईश्वराख्या ते मुख्या नान्यस्य कस्यचित् ॥’</span>"
"इति ब्रह्मवैवर्ते ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘समर्थ ईश इत्युक्तस्तद्वरत्वात्त्वमीश्वरः’ इति च</span>"
"॥ ६,७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-334"
oldKey"BGB_C04_V08"
type"verse"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseType"shloka"
lines
"परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् ।"
"धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे॥८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-335"
oldKey"BGB_C04_V08_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseTypenull
lines
"न जन्मनैव परित्राणादिकं कार्यमिति नियमः । तथाऽपि लीलया स्वभावेन च यथेष्टचारी । तथाह्युक्तम्–"
"<span class="gr-reference gr-ref-------------------id">‘देवस्यैष स्वभावोऽयम्’।</span>"
"<span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutrani-id">‘लोकवत् तु लीलाकैवल्यम्’ ।</span>"
"<span class="gr-reference gr-ref-------------id">‘क्रीडतो बालकस्येव चेष्टां तस्य निशामय’ ।(विष्णुपुराण.१.२.१८)</span>"
"<span class="gr-reference gr-ref-------id">‘.....अरिभयादिव स्वयं पुराद् व्यवात्सीद् यदनन्तवीर्यः’ (भाग.३.२.१६)।</span>"
"<span class="gr-reference gr-ref--------id">‘पूर्णोऽयमस्यात्र न किञ्चिदाप्यं तथाऽपि सर्वाः कुरुते प्रवृत्तीः ।<br/>अतो विरुद्धेषुमिमं वदन्ति परावरज्ञा मुनयः प्रशान्ताः ॥’</span>"
"इत्याद्यृग्वेदखिलेषु॥ ८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-336"
oldKey"BGB_C04_V09"
type"verse"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseType"shloka"
lines
"जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः ।"
"त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन॥ ९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-337"
oldKey"BGB_C04_V09_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseTypenull
lines
"पृथङ् मुक्त्युक्तिः सर्वज्ञाननियमदर्शनार्थम् ; न तु तावन्मात्रेण मुक्तिरित्युक्तम् ।"
"<span class="gr-reference gr-ref----------id">‘वेदाद्युक्तं तु सर्वं यो ज्ञात्वोपास्ते सदा हि माम् ।<br/>तस्यैव दर्शनपथं यामि नान्यस्य कस्यचित् ॥’</span>"
"इत्युक्तेश्च महाकौर्मे ।"
"अत्रोक्तस्यैतज्ज्ञात्वैव जन्म नैतीति गतिः । इतरवाक्यानां नान्या गतिः । ‘नान्यस्य कस्यचित्’ इति विशेषणात् । ‘तत्त्वतः’ इति विशेषणाच्च सर्वज्ञानमापतति । यत्रैवं भवति यत्र तत्त्वत इति विशेषणे न विरोधः । उक्तं च–"
"<span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘एकं च तत्त्वतो ज्ञातुं विना सर्वज्ञतां नरः ।<br/>न समर्थो महेन्द्रोऽपि तस्मात् सर्वत्र जिज्ञसेत्’</span>"
"॥ इति स्कान्दे ॥९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-338"
oldKey"BGB_C04_V10"
type"verse"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseType"shloka"
lines
"वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः ।"
"बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः॥१० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-339"
oldKey"BGB_C04_V10_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseTypenull
lines
"सन्ति च तथा मुक्ता इत्याह–"
"वीतरागेति ॥"
"मन्मयाः"
"मत्प्रचुराः । सर्वत्र मां विना न किञ्चित् पश्यन्तीत्यर्थः ॥ १० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-340"
oldKey"BGB_C04_V11"
type"verse"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseType"shloka"
lines
"ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् ।"
"मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः॥११ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-341"
oldKey"BGB_C04_V11_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseTypenull
lines
"न च मद्भजनमात्रेण मुक्तिर्भवत्यन्यदेवतादिरूपेण । तथाऽपि सर्वेषामानुरूप्येण फलं ददामीत्याह -"
"ये यथेति ॥"
"भजामि"
"सेवयामि फलदानेन; न तु गुणभावेन । कथमयं विशेषः? इत्यत आह -"
"मम वर्त्मेति ॥"
"अन्यदेवता यजन्तोऽपि"
"मम वर्त्मैवानुवर्तन्ते"
"। सर्वकर्मकर्तृत्वाद् भोक्तृत्वाच्च मम ।"
id"Bhagavadgitabhashya-342"
oldKey"BGB_C04_V11_B02"
type"bhashya"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseTypenull
lines
"‘योऽप्यन्यदेवताभक्ताः’(९.२३) इति हि वक्ष्यति ।"
"<span class="gr-reference gr-ref--------id">‘यो देवानां नामधा एक एव’(ऋ.सं.८ अ.३ अ.१७ व,६ अनु)</span>"
"इति हि श्रुतिः । स भगवानेव च तत्राभिधीयते ।"
"<span class="gr-reference gr-ref--------id">‘अजस्य नाभावध्येकमर्पितम्’(ऋ.सं.८ अ.३ अ.१७ व)</span>"
"इत्यादि तल्लिङ्गात् ॥ ११ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-343"
oldKey"BGB_C04_V12"
type"verse"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseType"shloka"
lines
"काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धिं यजन्त इह देवताः ।"
"क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिद्धिर्भवति कर्मजा॥१२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-344"
oldKey"BGB_C04_V12_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseTypenull
lines
"कुतो मम वर्त्मानुवर्तन्ते ?"
"क्षिप्रं हि ॥"
"अत एव हि फलप्राप्तिः ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-----------id">‘तस्मात्ते धनसनयः’(छा.१.३.९)</span>"
"इति हि श्रुतिः ॥ १२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-345"
oldKey"BGB_C04_V13"
type"verse"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseType"shloka"
lines
"चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः ।"
"तस्य कर्तारमपि मां विध्यकर्तारमव्ययम्॥१३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-346"
oldKey"BGB_C04_V13_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseTypenull
lines
"अहमेव हि कर्तेत्याह -"
"चातुर्वर्ण्यमिति ॥"
"चतुर्वर्णसमुदायः । सात्त्विको हि ब्राह्मणः । सात्त्विकराजसः क्षत्रियः । राजसतामसो वैश्यः । तामसः शूद्रः इति गुणविभागः । कर्मविभागस्तु ‘शमो दमः’(१८.४२) इत्यादिना वक्ष्यते । क्रियाया वैलक्षण्यात् कर्ताऽप्यकर्ता । तथाहि श्रुतिः–"
"<span class="gr-reference gr-ref--------id">‘विश्वकर्मा विमनाः...’(ऋ.सं.८ अ.३ अ.१५ व,८२ सू)</span>"
"इत्यादि ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘.....तनुर्विद्या क्रियाऽऽकृतिः।’(भाग.६.४.४६)</span>"
"इत्यादि च । साधितं चैतत् पुरस्तात् ॥ १३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-347"
oldKey"BGB_C04_V14"
type"verse"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseType"shloka"
lines
"न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा ।"
"इति मां योऽभिजानाति कर्मभिर्न स बध्यते॥१४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-348"
oldKey"BGB_C04_V14_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseTypenull
lines
"अत एव न मां कर्माणि लिम्पन्ति । इतश्च न लिम्पन्तीत्याह -"
"न मे कर्मफले स्पृहा ॥"
"इच्छामात्रं त्वस्ति; न तु तत्राभिनिवेशः । तच्चोक्तम्–"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘आकाङ्क्षन्नपि देवोऽसौ नेच्छते लोकवत् परः ।<br/>नह्याग्रहस्तस्य विष्णोर्ज्ञानं कामो हि तस्य तु ॥’</span>"
"इति ।"
"न च केचिन्मुक्ता भवन्तीति क्रमेण सर्वमुक्तिः । तथाहि श्रुतिः-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘ज्ञात्वा तमेवं मनसा हृदा च भूयो न मृत्युमुपयाति विद्वान्’</span>"
"इति,"
"<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘कथं वा इति, अनन्ता वा इत्यनन्तवत् इति होवाच’</span>"
"इति ॥ १४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-349"
oldKey"BGB_C04_V15"
type"verse"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseType"shloka"
lines
"एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः ।"
"कुरु कर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम्॥१५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-350"
oldKey"BGB_C04_V15_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseTypenull
lines
"एवं ज्ञात्वा कर्मकरण आचारोऽप्यस्तीत्याह -"
"एवमिति ॥"
"पूर्वतरं कर्म"
"पूर्वभावीत्यर्थः ॥ १५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-351"
oldKey"BGB_C04_V16"
type"verse"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseType"shloka"
lines
"किं कर्म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताः ।"
"तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात्॥१६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-352"
oldKey"BGB_C04_V16_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseTypenull
lines
"कर्म कुर्वित्युक्तम् । तस्य कर्मणो दुर्ज्ञेयत्वमाह सम्यग् वक्तुम् -<span class="gr-prateeka">किं कर्मेति ॥</span> १६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-353"
oldKey"BGB_C04_V17"
type"verse"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseType"shloka"
lines
"कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः ।"
"अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः॥१७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-354"
oldKey"BGB_C04_V17_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseTypenull
lines
"न केवलं तज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसे, ज्ञात्वैवेत्याशयवानाह -"
"कर्मण इति ॥"
"तच्चोक्तम्–"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अज्ञात्वा भगवान् कस्य कर्माकर्मविकर्मकम् ।<br/> दर्शनं याति हि मुने कुतो मुक्तिश्च तद् विना ॥’</span>"
"इति ।"
"अकर्म"
"कर्माकरणम् । कर्माकर्मान्यद्"
"विकर्म"
"। निषिद्धम् । बन्धकत्वात् । ततो विविच्य कर्मादि बोद्धव्यमित्यादि । न च शापादिना । कवयोऽप्यत्र मोहिताः । अशक्यं चैतज्ज्ञातुमित्याह -"
"गहनेति ॥"
"१७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-355"
oldKey"BGB_C04_V18"
type"verse"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseType"shloka"
lines
"कर्मण्यकर्म यः पश्येद् अकर्मणि च कर्म यः ।"
"स बुद्धिमान् मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत्॥१८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-356"
oldKey"BGB_C04_V18_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseTypenull
lines
"कर्मादिस्वरूपमाह -"
"कर्मणीति ॥"
"कर्मणि"
"क्रियमाणे सति"
"अकर्म यः पश्येत्"
"- विष्णोरेव कर्म, नाहं चित्प्रतिबिम्बः किञ्चित् करोमि इति ।"
"अकर्मणि"
"सुप्त्यादावकरणावस्थायां परमेश्वरस्य यः कर्म पश्यति- ‘अयमेव परमेश्वरः सर्वदा सर्वसृष्ट्यादि करोति’ इति ।"
"स बुद्धिमान्"
"ज्ञानी । स एव च"
"युक्तो"
"योगयुक्तः । सर्वाकरणात् स एव च कृत्स्नकर्मकृत् कृत्स्नफलत्वात् ॥ १८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-357"
oldKey"BGB_C04_V19"
type"verse"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseType"shloka"
lines
"यस्य सर्वे समारम्भाः कामसङ्कल्पवर्जिताः ।"
"ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः॥१९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-358"
oldKey"BGB_C04_V19_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseTypenull
lines
"एतदेव प्रपञ्चयति -"
"यस्य"
"इत्यादिना श्लोकपञ्चकेन । उक्तप्रकारेण"
"ज्ञानाग्निदग्धकर्माणम्"
"॥ १९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-359"
oldKey"BGB_C04_V20"
type"verse"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseType"shloka"
lines
"त्यक्त्वा कर्मफलाऽसङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः ।"
"कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किञ्चित् करोति सः॥२० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-360"
oldKey"BGB_C04_V20_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseTypenull
lines
"न च कामसङ्कल्पाभावेनालम् ।"
"आसङ्गं"
"स्नेहं च"
"त्यक्त्वा"
"। ज्ञानस्वरूपमाह पुनः -"
"नित्यतृप्त इति ॥"
"नित्यतृप्तनिराश्रयेश्वरसरूपोऽस्मीति तथाविधः ॥ २० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-361"
oldKey"BGB_C04_V21"
type"verse"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseType"shloka"
lines
"निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः ।"
"शारीरं केवलं कर्म कुर्वन् नाऽप्नोति किल्बिषम्॥२१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-362"
oldKey"BGB_C04_V21_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseTypenull
lines
"कामादित्यागोपायमाह -"
"निराशीरिति ॥"
"यतचित्तात्मा"
"भूत्वा"
"निराशीः"
"इत्यर्थः ।"
"आत्मा"
"मनः ।"
"परिग्रहत्यागः"
"अनभिमानम् । ‘नैव किञ्चित् करोति’(४.२०) इत्यस्याभिप्रायमाह -"
"नाऽप्नोति किल्बिषमिति ॥"
"२१॥"
id"Bhagavadgitabhashya-363"
oldKey"BGB_C04_V22"
type"verse"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseType"shloka"
lines
"यदृच्छालाभसन्तुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सरः ।"
"समः सिद्धावसिद्धौ च कृत्वाऽपि न निबध्यते॥२२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-364"
oldKey"BGB_C04_V22_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseTypenull
lines
"यतचित्तात्मनो लक्षणमाह -"
"यदृच्छालाभेति ॥"
"कथं द्वन्द्वातीतत्वमित्यत आह -"
"समः सिद्धाविति ॥"
"२२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-365"
oldKey"BGB_C04_V23"
type"verse"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseType"shloka"
lines
"गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः ।"
"यज्ञायाऽचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते॥२३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-366"
oldKey"BGB_C04_V23_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseTypenull
lines
"उपसंहरति-"
"गतसङ्गस्येति ॥"
"गतसङ्गस्य"
"फलस्नेहरहितस्य ।"
"मुक्तस्य"
"शरीराद्यनभिमानिनः ।"
"ज्ञानावस्थितचेतसः"
"परमेश्वरज्ञानिनः ॥ २३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-367"
oldKey"BGB_C04_V24"
type"verse"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseType"shloka"
lines
"ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् ।"
"ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्म कर्म समाधिना॥२४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-368"
oldKey"BGB_C04_V24_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseTypenull
lines
"ज्ञानावस्थितचेतस्त्वं स्पष्टयति -"
"ब्रह्मार्पणमिति ॥"
"सर्वमेतद् ब्रह्मेत्युच्यते । तदधीनसत्ताप्रतीतित्वात् । न तु तत्स्वरूपत्वात् । उक्तं हि-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘त्वदधीनं यतः सर्वमतः सर्वो भवानिति ।<br/>वदन्ति मुनयः सर्वे न तु सर्वस्वरूपतः ॥’</span>"
"इति पाद्मे ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-------id">‘सर्वं तत्प्रज्ञानेत्रम्’ (ऐत.२.५.३)</span>"
"इति च ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-------id">‘एतं ह्येव बह्वृचाः..’(ऐत.२.७.३.७)</span>"
"इत्यादि च ।"
"समाधिना"
"सह ब्रह्मैव"
"कर्म"
"॥२४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-369"
oldKey"BGB_C04_V25"
type"verse"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseType"shloka"
lines
"दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते ।"
"ब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति॥२५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-370"
oldKey"BGB_C04_V26"
type"verse"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseType"shloka"
lines
"श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति ।"
"शब्दादीन् विषयानन्य इन्द्रियाग्निषु जुह्वति॥२६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-371"
oldKey"BGB_C04_V26_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseTypenull
lines
"यज्ञभेदानाह -"
"दैवमित्यादिना ॥"
"दैवं"
"भगवन्तम् । स एव तेषां यज्ञः । भगवदुपासनं यज्ञमिति क्रियाविशेषणम् । नान्यत् तेषामस्ति यतीनां केषाञ्चित् ।"
"यज्ञं"
"भगवन्तम् ।"
"<span class="gr-reference gr-ref--------id">‘यज्ञेन यज्ञम्.....’(ऋ.८अ.४अ.१९व. ९०सू.१६मं)</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘यज्ञो विष्णुर्देवता..’</span>"
"इत्यादिश्रुतिभ्यः । यज्ञेन प्रसिद्धेनैव । यज्ञं प्रति यज्ञेन जुह्वतीति सर्वत्र समम्-"
"<span class="gr-reference gr-ref--------id">‘तं यज्ञम्....’(ऋ.८अ.४अ.१८व.)</span>"
"इत्यादौ । उक्तं च-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘विष्णुं रुद्रेण पशुना ब्रह्मा ज्येष्ठेन सूनुना । <br/> अयजन्मानसे यज्ञे पितरं प्रपितामहः ॥’</span>"
"इति ॥ २५,२६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-372"
oldKey"BGB_C04_V27"
type"verse"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseType"shloka"
lines
"सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे ।"
"आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते॥२७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-373"
oldKey"BGB_C04_V27_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseTypenull
lines
"आत्मसंयमाख्योपायाग्नौ ॥ २७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-374"
oldKey"BGB_C04_V28"
type"verse"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseType"shloka"
lines
"द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथाऽपरे ।"
"स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयश्शंसितव्रताः॥२८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-375"
oldKey"BGB_C04_V28_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseTypenull
lines
"द्रव्यं जुह्वतीति <span class="gr-moola">द्रव्ययज्ञाः</span> । तपः परमेश्वरार्पणबुध्या तत्र जुह्वतीति <span class="gr-moola">तपोयज्ञा</span> इत्यादि । ‘इदं तपो हविः तद् ब्रह्माग्नौ जुहोमि तत्पूजार्थम्’ इति होमः । तदर्पण एव च होमबुद्धिः ॥ २८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-376"
oldKey"BGB_C04_V29"
type"verse"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseType"shloka"
lines
"अपाने जुह्वनि प्राणं प्राणेऽपानं तथाऽपरे ।"
"प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः॥२९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-377"
oldKey"BGB_C04_V29_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseTypenull
lines
"<span class="gr-moola">अपरे प्राणायामपरायणाः प्राणम् अपाने जुह्वति, अपानं</span> च <span class="gr-moola">प्राणे</span> । कुम्भकस्था एव भवन्तीत्यर्थः ॥ २९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-378"
oldKey"BGB_C04_V30"
type"verse"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseType"shloka"
lines
"अपरे नियताऽहाराः प्राणान् प्राणेषु जुह्वति ।"
"सर्वेऽप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः॥३० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-379"
oldKey"BGB_C04_V31"
type"verse"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseType"shloka"
lines
"यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम् ।"
"नायं लोकोऽस्त्ययज्ञस्य कुतोऽन्यः कुरुसत्तम॥३१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-380"
oldKey"BGB_C04_V31_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseTypenull
lines
"नियताहारत्वेनैव प्राणशोषात् प्राणान् प्राणेषु जुह्वति ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-------------id">‘यच्छेद् वाङ्मनसी प्राज्ञः’(काठ.१.७.१३)</span>"
"इत्यादिश्रुत्युक्तप्रकारेण वा । अन्यदपि ग्रन्थान्तरे सिद्धम्-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘यदस्याल्पाशनं तेन प्राणाः प्राणेषु वै हुताः’</span>"
"इति ॥ ३०, ३१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-381"
oldKey"BGB_C04_V32"
type"verse"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseType"shloka"
lines
"एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे ।"
"कर्मजान्विद्धि तान् सर्वान् एवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे॥३२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-382"
oldKey"BGB_C04_V32_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseTypenull
lines
"ब्रह्मणः"
"परमात्मनो"
"मुखे"
"। ‘अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च’(९.२४) इति हि वक्ष्यति । मानसवाचिककायिककर्मजा एव हि ते सर्वे ।"
"एवं ज्ञात्वा"
"तानि कर्माणि कृत्वा"
"विमोक्ष्यसे"
"। युद्धं परित्यज्य यद् मोक्षार्थं करिष्यसि तदपि कर्म । अतो विहितं न त्याज्यमिति भावः ॥ ३२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-383"
oldKey"BGB_C04_V33"
type"verse"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseType"shloka"
lines
"श्रेयान् द्रव्यमयाद् यज्ञाद् ज्ञानयज्ञः परन्तप ।"
"सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते॥३३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-384"
oldKey"BGB_C04_V33_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseTypenull
lines
"अखिलम्"
"उपासनाद्यङ्गयुक्तम् । ज्ञानफलमेवेत्यर्थः ॥ ३३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-385"
oldKey"BGB_C04_V34"
type"verse"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseType"shloka"
lines
"तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्रेन सेवया ।"
"उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्वदर्शिनः॥३४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-386"
oldKey"BGB_C04_V34_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseTypenull
lines
"इदानीमपि ज्ञान्येव । तथाऽप्यभिभवान्मोहः । मा तूक्ता ॥ ३४॥"
id"Bhagavadgitabhashya-387"
oldKey"BGB_C04_V35"
type"verse"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseType"shloka"
lines
"यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव ।"
"येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि॥३५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-388"
oldKey"BGB_C04_V35_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseTypenull
lines
"येन ज्ञानेन मय्यात्मभूते सर्वभूतानि"
"अथो"
"तस्मादेव मोहनाशात् पश्यसि॥ ३५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-389"
oldKey"BGB_C04_V36"
type"verse"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseType"shloka"
lines
"अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः ।"
"सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यसि॥३६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-390"
oldKey"BGB_C04_V36_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseTypenull
lines
"करणभूतं ज्ञानं स्तौति पुनः श्लोकत्रयेण ॥ ३६॥"
id"Bhagavadgitabhashya-391"
oldKey"BGB_C04_V37"
type"verse"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseType"shloka"
lines
"यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात् कुरुतेऽर्जुन ।"
"ज्ञानाग्निस्सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुते तथा॥३७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-392"
oldKey"BGB_C04_V38"
type"verse"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseType"shloka"
lines
"न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते ।"
"तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनाऽत्मनि विन्दति॥३८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-393"
oldKey"BGB_C04_V39"
type"verse"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseType"shloka"
lines
"श्रद्धावाल्लँभते ज्ञानं मत्परः संयतेन्द्रियः ।"
"ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिम् अचिरेणाधिगच्छति॥३९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-394"
oldKey"BGB_C04_V39_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseTypenull
lines
"तत्साधनं विरोधिफलं च तदुत्तरैरुक्त्वोपसंहरति-"
id"Bhagavadgitabhashya-395"
oldKey"BGB_C04_V40"
type"verse"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseType"shloka"
lines
"अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति ।"
"नायं लोकोऽस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः॥४० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-396"
oldKey"BGB_C04_V41"
type"verse"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseType"shloka"
lines
"योगसंन्यस्तकर्माणं ज्ञानसञ्छिन्नसंशयम् ।"
"आत्मवन्तं न कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय॥४१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-397"
oldKey"BGB_C04_V42"
type"verse"
parent"BGB_C04"
chapter"BGB_C04"
verseType"shloka"
lines
"तस्माद् अज्ञानसम्भूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनाऽऽत्मनः ।"
"छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत॥४२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-398"
oldKey"BGB_C05_I01"
type"introduction"
parent"BGB_C05"
chapter"BGB_C05"
verseTypenull
lines
"तृतीयाध्यायोक्तमेव कर्मयोगं प्रपञ्चयत्यनेनाध्यायेन -‘यदृच्छालाभसन्तुष्टः’(४.२२) इत्यादि संन्यासम् , ‘कुरु कर्मैव’(४.१५) इत्यादि कर्मयोगं च।"
id"Bhagavadgitabhashya-399"
oldKey"BGB_C05_V01"
type"verse"
parent"BGB_C05"
chapter"BGB_C05"
verseType"shloka"
lines
"संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि ।"
"यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम्॥१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-400"
oldKey"BGB_C05_V01_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C05"
chapter"BGB_C05"
verseTypenull
lines
"नियमनादिना सकललोककर्षणात् कृष्णः ।तच्चोक्तम्-"
"<span class="gr-reference gr-ref----------id">‘यतः कर्षसि देवेश नियम्य सकलं जगत् ।<br/>अतो वदन्ति मुनयः कृष्णं त्वां ब्रह्मवादिनः ॥’ इति महाकौर्मे ।</span>"
"संन्यासशब्दार्थं भगवानेव वक्ष्यति । अयं प्रश्नाभिप्रायः(शयः) - ‘यदि संन्यासः"
"श्रेयः"
"अधिकः स्यात्, तर्हि संन्यासस्येेषद्(स्यैतद्)विरोधि युद्धम्’ इति ॥१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-401"
oldKey"BGB_C05_V02"
type"verse"
parent"BGB_C05"
chapter"BGB_C05"
verseType"shloka"
lines
"संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ ।"
"तयोस्तु कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते॥२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-402"
oldKey"BGB_C05_V02_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C05"
chapter"BGB_C05"
verseTypenull
lines
"नायं संन्यासो यत्याश्रमः ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘द्वन्द्वत्यागात्तु संन्यासान्मत्पूजैव गरीयसी ॥’</span>"
"इति वचनात् ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Mahanarayanopanishat-id">‘तानि वा एतान्यवराणि तपांसि न्यास एवात्यरेचयत्’(म.ना.उ.१६.१२)</span>"
"। इति च ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Naradapurana-id">‘संन्यासस्तु तुरीयो यो निष्क्रियाख्यः सधर्मकः ।<br/>न तस्मादुत्तमो धर्मो लोके कश्चन विद्यते ॥<br/>तद्भक्तोऽपि हि यद् गच्छेत् तद्गृहस्थो न धार्मिकः ।<br/>मद्भक्तिश्च विरक्तिस्तदधिकारो निगद्यते ।<br/>यदाऽधिकारो भवति ब्रह्मचार्यपि प्रव्रजेत् ॥’</span>"
"इति नारदीये ।"
"‘ब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेत्’ ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘यदहरेव विरजेत्’(जा.उ.४.१)</span>"
"इति च ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Brahme-id">‘संन्यासे तु तुरीये वै प्रीतिर्मम गरीयसी (महीयसी) ।<br/>येषामत्राधिकारो न, तेषां कर्मेति निश्चयः ॥’</span>"
"इत्यादेश्च ब्राह्मे ।"
"अतो नात्राऽश्रमः संन्यास उक्तः ॥२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-403"
oldKey"BGB_C05_V03"
type"verse"
parent"BGB_C05"
chapter"BGB_C05"
verseType"shloka"
lines
"ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्‍क्षति ।"
"निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते॥३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-404"
oldKey"BGB_C05_V03_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C05"
chapter"BGB_C05"
verseTypenull
lines
"संन्यासशब्दार्थमाह -"
"ज्ञेय इति ॥"
"संन्यासस्य निःश्रेयसकरत्वं ज्ञापयितुं तच्छब्दार्थं स्मारयति -"
"ज्ञेय इति ॥"
"३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-405"
oldKey"BGB_C05_V04"
type"verse"
parent"BGB_C05"
chapter"BGB_C05"
verseType"shloka"
lines
"साङ्ख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः ।"
"एकमप्यास्थितः सम्यग् उभयोर्विन्दते फलम्॥४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-406"
oldKey"BGB_C05_V04_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C05"
chapter"BGB_C05"
verseTypenull
lines
"संन्यासो हि ज्ञानान्तरङ्गत्वेनोक्तः-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘न तस्य तत्त्वग्रहणाय’(भाग.५.११.३)</span>"
"इत्यादौ । अतः कथं सोऽवमः? इत्यत आह -"
"साङ्ख्ययोगाविति ॥"
"उभयोरप्यन्तरङ्गत्वेनाविरोधः ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अग्निमुग्धो हवै धूमतान्तः स्वं लोकं न प्रतिजानाति’(तै.)</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘मा वः पदव्यः पितरस्मदाश्रिता या यज्ञशालासनधूमवर्त्मनाम्’(भाग.४.४.२१)</span>"
"इत्यादि काम्यकर्मविषयमिति भावः । ये त्वन्यथा वदन्ति ते बालाः ॥ ४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-407"
oldKey"BGB_C05_V05"
type"verse"
parent"BGB_C05"
chapter"BGB_C05"
verseType"shloka"
lines
"यत् साङ्ख्यैः प्राप्यते स्थानं तद् योगैरपि गम्यते ।"
"एकं साङ्ख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति॥५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-408"
oldKey"BGB_C05_V05_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C05"
chapter"BGB_C05"
verseTypenull
lines
"‘एकमपि’(५.४) इत्यस्याभिप्रायमाह -"
"यत् साङ्ख्यैरिति ॥"
"योगिभिरपि ज्ञानद्वारा ज्ञानफलं प्राप्यत इत्यर्थः ॥ ५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-409"
oldKey"BGB_C05_V06"
type"verse"
parent"BGB_C05"
chapter"BGB_C05"
verseType"shloka"
lines
"संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः ।"
"योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म न चिरेणाधिगच्छति॥६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-410"
oldKey"BGB_C05_V06_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C05"
chapter"BGB_C05"
verseTypenull
lines
"इतश्च संन्यासाद् योगो वर इत्याह - <span class="gr-prateeka">संन्यासस्त्विति ॥</span> योगाभावे मोक्षादिफलं न भवति । अतः कामजयादिदुःखमेव तस्य । मोक्षाद्येव हि फलम् । अन्यत् फलम् अल्पत्वाद् अफलमेवेत्याशयः । तच्चोक्तम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘विना मोक्षफलं यत्तु न तत्फलमुदीर्यते’ ।</span></span> इति पाद्मे । यत्तु महत्फलयोग्यं तस्याल्पं फलमेव न भवति । यथा पद्मरागस्य तण्डुलमुष्टिः । महाफलश्च योगयुक्तश्चेत् संन्यास इत्याह - <span class="gr-prateeka">योगयुक्त इति ॥</span> <span class="gr-moola">मुनिः</span> संन्यासी । तथाचोक्तम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘स हि लोके मुनिर्नाम यः कामक्रोधवर्जितः।’</span></span> इति ॥ ६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-411"
oldKey"BGB_C05_V07"
type"verse"
parent"BGB_C05"
chapter"BGB_C05"
verseType"shloka"
lines
"योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः ।"
"सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥ ७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-412"
oldKey"BGB_C05_V07_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C05"
chapter"BGB_C05"
verseTypenull
lines
"एतदेव प्रपञ्चयति -"
"योगयुक्त इति ॥"
"सर्वभूतात्मभूतः परमेश्वरः ।"
"<span class="gr-reference gr-ref---------id">‘यच्चाऽप्नोति’(म.भा)</span>"
"इत्यादेः । स आत्मभूतः स्वसमीपं प्रति आदानादिकर्ता यस्य सः"
"सर्वभूतात्मभूतात्मा"
"॥ ७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-413"
oldKey"BGB_C05_V08"
type"verse"
parent"BGB_C05"
chapter"BGB_C05"
verseType"shloka"
lines
"नैव किञ्चित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् ।"
"पश्यन् शृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन् अश्नन् गच्छन् स्वपन् श्वसन् ॥८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-414"
oldKey"BGB_C05_V09_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C05"
chapter"BGB_C05"
verseTypenull
lines
"संन्यासं स्पष्टयति पुनः श्लोकद्वयेन ॥ ८, ९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-415"
oldKey"BGB_C05_V09"
type"verse"
parent"BGB_C05"
chapter"BGB_C05"
verseType"shloka"
lines
"प्रलपन् विसृजन् गृह्णन् उन्मिषन् निमिषन्नपि ।"
"इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन्॥९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-416"
oldKey"BGB_C05_V10"
type"verse"
parent"BGB_C05"
chapter"BGB_C05"
verseType"shloka"
lines
"ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः ।"
"लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा॥१० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-417"
oldKey"BGB_C05_V10_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C05"
chapter"BGB_C05"
verseTypenull
lines
"संन्यासयोगयुक्त एव च कर्मणा न लिप्यत इत्याह-"
"ब्रह्मणीति ॥"
"साधननियमोपचारत्वनिवृत्त्यर्थं पुनःपुनः फलकथनम् ॥ १० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-418"
oldKey"BGB_C05_V11"
type"verse"
parent"BGB_C05"
chapter"BGB_C05"
verseType"shloka"
lines
"कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि ।"
"योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वाऽऽत्मशुद्धये॥११ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-419"
oldKey"BGB_C05_V11_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C05"
chapter"BGB_C05"
verseTypenull
lines
"एवं चाऽचार इत्याह -"
"कायेनेति ॥"
"११ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-420"
oldKey"BGB_C05_V12"
type"verse"
parent"BGB_C05"
chapter"BGB_C05"
verseType"shloka"
lines
"युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम् ।"
"अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निबध्यते॥१२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-421"
oldKey"BGB_C05_V12_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C05"
chapter"BGB_C05"
verseTypenull
lines
"पुनर्युक्त्यादिनियमनार्थं युक्तायुक्तफलमाह -"
"युक्त इति ॥"
"युक्तो"
"योगयुक्तः॥ १२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-422"
oldKey"BGB_C05_V13"
type"verse"
parent"BGB_C05"
chapter"BGB_C05"
verseType"shloka"
lines
"सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्याऽस्ते सुखं वशी ।"
"नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन्॥१३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-423"
oldKey"BGB_C05_V13_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C05"
chapter"BGB_C05"
verseTypenull
lines
"पुनः संन्यासशब्दार्थं स्पष्टयति -"
"सर्वकर्माणीति ॥"
"‘मनसा’ इति विशेषणाद् अभिमानत्यागः ॥ १३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-424"
oldKey"BGB_C05_V14"
type"verse"
parent"BGB_C05"
chapter"BGB_C05"
verseType"shloka"
lines
"न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः ।"
"न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते॥१४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-425"
oldKey"BGB_C05_V15"
type"verse"
parent"BGB_C05"
chapter"BGB_C05"
verseType"shloka"
lines
"नाऽदत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विभुः ।"
"अज्ञानेनाऽवृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः॥१५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-426"
oldKey"BGB_C05_V15_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C05"
chapter"BGB_C05"
verseTypenull
lines
"न च करोति वस्तुत इत्याह -"
"न कर्तृत्वमिति ॥"
"प्रभुर्हि जीवो जडमपेक्ष्य ॥ १४, १५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-427"
oldKey"BGB_C05_V16"
type"verse"
parent"BGB_C05"
chapter"BGB_C05"
verseType"shloka"
lines
"ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः ।"
"तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम्॥१६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-428"
oldKey"BGB_C05_V16_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C05"
chapter"BGB_C05"
verseTypenull
lines
"ज्ञानमेवाज्ञाननाशकमित्याह -"
"ज्ञानेनेति ॥"
"प्रथमज्ञानं परोक्षम् ॥ १६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-429"
oldKey"BGB_C05_V17"
type"verse"
parent"BGB_C05"
chapter"BGB_C05"
verseType"shloka"
lines
"तद्बुद्धयस्तदात्मानः तन्निष्ठास्तत्परायणाः ।"
"गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः॥१७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-430"
oldKey"BGB_C05_V17_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C05"
chapter"BGB_C05"
verseTypenull
lines
"अपरोक्षज्ञानाव्यवहितसाधनमाह -"
"तद्बुद्धय इति ॥"
"१७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-431"
oldKey"BGB_C05_V18"
type"verse"
parent"BGB_C05"
chapter"BGB_C05"
verseType"shloka"
lines
"विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि ।"
"शुनि चैव श्वपाके च पण्डितास्समदर्शिनः॥१८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-432"
oldKey"BGB_C05_V18_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C05"
chapter"BGB_C05"
verseTypenull
lines
"परमेश्वरस्वरूपाणां सर्वत्र साम्यदर्शनं चापरोक्षज्ञानसाधनमित्याशयवानाह -"
"विद्येति ॥"
"१८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-433"
oldKey"BGB_C05_V19"
type"verse"
parent"BGB_C05"
chapter"BGB_C05"
verseType"shloka"
lines
"इहैव तैर्जितस्सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः ।"
"निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद् ब्रह्मणि ते स्थिताः॥१९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-434"
oldKey"BGB_C05_V20_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C05"
chapter"BGB_C05"
verseTypenull
lines
"तदेव स्तौति -"
"इहैवेति ॥"
"१९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-435"
oldKey"BGB_C05_V20"
type"verse"
parent"BGB_C05"
chapter"BGB_C05"
verseType"shloka"
lines
"न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम् ।"
"स्थिरबुद्धिरसंमूढो ब्रह्मविद्ब्रह्मणि स्थितः॥२० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-436"
oldKey"BGB_C05_V20_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C05"
chapter"BGB_C05"
verseTypenull
lines
"संन्यासयोगज्ञानानि मिलित्वा प्रपञ्चयत्यध्यायशेषेण- ॥ २० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-437"
oldKey"BGB_C05_V21"
type"verse"
parent"BGB_C05"
chapter"BGB_C05"
verseType"shloka"
lines
"बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम् ।"
"स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते॥२१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-438"
oldKey"BGB_C05_V21_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C05"
chapter"BGB_C05"
verseTypenull
lines
"पुनर्योगस्याऽधिक्यं स्पष्टयति -"
"बाह्यस्पर्शेष्विति ॥"
"कामरहित आत्मनि यत् सुखं विन्दति स एव"
"ब्रह्मयोगयुक्तात्मा"
"चेत् तदेव"
"अक्षयं सुखं विन्दति"
"। ब्रह्मविषयो योगो= ब्रह्मयोगः । ध्यानादियुक्तस्यैव आत्मसुखमक्षयम् । अन्यथा नेत्यर्थः ॥ २१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-439"
oldKey"BGB_C05_V22"
type"verse"
parent"BGB_C05"
chapter"BGB_C05"
verseType"shloka"
lines
"ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते ।"
"आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः॥२२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-440"
oldKey"BGB_C05_V22_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C05"
chapter"BGB_C05"
verseTypenull
lines
"संन्यासार्थं कामभोगं निन्दयति -"
"ये हीति ॥"
"२२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-441"
oldKey"BGB_C05_V23"
type"verse"
parent"BGB_C05"
chapter"BGB_C05"
verseType"shloka"
lines
"शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात् ।"
"कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः॥२३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-442"
oldKey"BGB_C05_V23_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C05"
chapter"BGB_C05"
verseTypenull
lines
"तत्परित्यागं प्रशंसयति -"
"शक्नोतीति"
"॥"
"कामक्रोधोद्भवं वेगं सोढुं शक्नोति, शरीरविमोक्षणात् प्राक्,"
"यथा मनुष्यशरीरे सोढुं सुकरं तथा नान्यत्रेति भावः । ब्रह्मलोकादिस्तु जितकामानामेव भवति ॥ २३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-443"
oldKey"BGB_C05_V24"
type"verse"
parent"BGB_C05"
chapter"BGB_C05"
verseType"shloka"
lines
"योऽन्तः सुखोऽन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः ।"
"स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति॥२४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-444"
oldKey"BGB_C05_V24_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C05"
chapter"BGB_C05"
verseTypenull
lines
"ज्ञानिलक्षणं प्रपञ्चयत्युत्तरश्लोकैः-"
id"Bhagavadgitabhashya-445"
oldKey"BGB_C05_V24_B02"
type"bhashya"
parent"BGB_C05"
chapter"BGB_C05"
verseTypenull
lines
"आरामः"
"परदर्शनादिनिमित्तं सुखम् । अत्र तु परमात्मदर्शनादिनिमित्तं तत् । सुखं तूपद्रवक्षये व्यक्तम् । अत्र तु कामादिक्षये व्यक्तमात्मनः सुखम् । स्वयञ्ज्योतिष्ट्वाद् भगवतः। तद्व्यक्तेरन्तर्ज्योतिः । सर्वेषामन्तर्ज्योतिष्ट्वेऽपि व्यक्तेर्विशेषः । असम्प्रज्ञातसमाधीनां बाह्यादर्शनात् । दर्शनेऽप्यकिञ्चित्करादेवशब्दः । उक्तं चैतत्-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">‘दर्शनस्पर्शसम्भाषाद् यत् सुखं जायते नृणाम् ।<br/>आरामः स तु विज्ञेयः सुखं कामक्षयोदितम् ॥’</span>"
"इति नारदीये ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘स्वज्योतिष्ट्वान्महाविष्णोरन्तर्ज्योतिस्तु तत्स्थितः’</span>"
"। इति च ।"
"अन्तःसुखत्वादेः कारणमाह -"
"ब्रह्मणि भूत इति ॥"
"२४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-446"
oldKey"BGB_C05_V25"
type"verse"
parent"BGB_C05"
chapter"BGB_C05"
verseType"shloka"
lines
"लभन्ते ब्रह्मनिर्बा(वा)णम् ऋषयः क्षीणकल्मषाः ।"
"छिन्नद्वैधाऽऽयतात्मानः सर्वभूतहिते रताः॥२५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-447"
oldKey"BGB_C05_V25_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C05"
chapter"BGB_C05"
verseTypenull
lines
"पापक्षयाच्चैतद् भवतीत्याह -"
"लभन्त इति ॥"
"क्षीणकल्मषा"
"भूत्वा"
"छिन्नद्वैधाऽऽयतात्मानः"
"। द्वेधा भावो = द्वैधम् । संशयो विपर्ययो वा तच्चोक्तम्-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘विपर्ययः संशयो वा यद् द्वैधं त्वकृतात्मनाम् ।<br/> ज्ञानासिना तु तच्छित्त्वा मुक्तसङ्गः परं व्रजेत् ॥’</span>"
"इति च।"
"छिन्नद्वैधास्त एवायतात्मानः = दीर्घमनसः सर्वज्ञा इत्यर्थः । तत एव छिन्नद्वैधाः । तच्चोक्तम्-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘क्षीणपापा माहाज्ञाना (महद् ज्ञात्वा) जायन्ते गतसंशयाः’ ।</span>"
"इति । छिन्नद्वैधाः, यतात्मान इति वा ॥२५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-448"
oldKey"BGB_C05_V26"
type"verse"
parent"BGB_C05"
chapter"BGB_C05"
verseType"shloka"
lines
"कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् ।"
"अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम्॥२६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-449"
oldKey"BGB_C05_V26_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C05"
chapter"BGB_C05"
verseTypenull
lines
"सुलभं च तेषां ब्रह्मेत्याह -"
"कामक्रोधेति ॥"
"अभितः"
"सर्वतः ॥ २६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-450"
oldKey"BGB_C05_V27"
type"verse"
parent"BGB_C05"
chapter"BGB_C05"
verseType"shloka"
lines
"स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः ।"
"प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ॥२७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-451"
oldKey"BGB_C05_V28"
type"verse"
parent"BGB_C05"
chapter"BGB_C05"
verseType"shloka"
lines
"यतेन्द्रियमनोबुद्धिः मुनिर्मोक्षपरायणः ।"
"विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः॥२८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-452"
oldKey"BGB_C05_V28_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C05"
chapter"BGB_C05"
verseTypenull
lines
"ध्यानप्रकारमाह -"
"स्पर्शानित्यादिना ॥"
"बाह्यान् स्पर्शान् बहिः कृत्वा = श्रोत्रादीनि योगेन नियम्येत्यर्थः । चक्षुः भ्रुवोरन्तरे कृत्वा = भ्रुवोर्मध्यमवलोकयन् इत्यर्थः । उक्तं च -"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘नासाग्रे वा भ्रुवोर्मध्ये DfyanI (ज्ञानी) चक्षुर्निधापयेत्’</span>"
"। इति ।"
"प्राणापानौ समौ कृत्वा"
"कुम्भके स्थित्वेत्यर्थः ॥ २७, २८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-453"
oldKey"BGB_C05_V29"
type"verse"
parent"BGB_C05"
chapter"BGB_C05"
verseType"shloka"
lines
"भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् ।"
"सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति॥२९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-454"
oldKey"BGB_C05_V29_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C05"
chapter"BGB_C05"
verseTypenull
lines
"ध्येयमाह -"
"भोक्तारमिति ॥"
"२९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-455"
oldKey"BGB_C06_I01"
type"introduction"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseTypenull
lines
"ज्ञानान्तरङ्गं समाधियोगमाहानेनाऽध्यायेन ।"
id"Bhagavadgitabhashya-456"
oldKey"BGB_C06_V01"
type"verse"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseType"shloka"
lines
"अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः ।"
"स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः॥१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-457"
oldKey"BGB_C06_V01_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseTypenull
lines
"विवक्षितं संन्यासमाह योगेन सह -"
"अनाश्रित इति ॥"
"चतुर्थाश्रमिणोऽप्यग्निः क्रिया चोक्ता ‘दैवमेव’(४.२५) इत्यादौ ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अग्निर्ब्रह्म च तत्पूजा क्रिया न्यासाश्रमे स्मृता’</span>"
"। इति च । तस्माद्"
"निरग्निरक्रियः संन्यासी योगी च न"
"भवत्येव ॥१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-458"
oldKey"BGB_C06_V02"
type"verse"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseType"shloka"
lines
"यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव ।"
"न ह्यसंन्यस्तसङ्कल्पो योगी भवति कश्चन॥२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-459"
oldKey"BGB_C06_V02_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseTypenull
lines
"संन्यासोऽपि योगान्तर्भूत इत्याह -"
"यं संन्यासमिति ॥"
"कामसङ्कल्पाद्यपरित्यागे कथमुपायवान् स्यादित्याशयः ॥ २ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-460"
oldKey"BGB_C06_V03"
type"verse"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseType"shloka"
lines
"आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते ।"
"योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते॥३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-461"
oldKey"BGB_C06_V03_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseTypenull
lines
"कियत्कालं कर्म कर्तव्यम् ? इत्यत आह -"
"आरुरुक्षोर्मुनेरिति ॥"
"योगमारुरुक्षोः"
"उपायसम्पूर्तिमिच्छोः ।"
"योगारूढस्य"
"सम्पूर्णोपायस्य । अपरोक्षज्ञानिन इत्यर्थः ।"
"कारणं"
"परमसुखकारणम् । अपरोक्षज्ञानिनोऽपि समाध्यादिफलमुक्तम् । तस्य सर्वोपशमेन समाधिरेव कारणं प्राधान्येनेत्यर्थः । तथाऽपि यदा भोक्तव्योपरमः तदैव सम्यगसम्प्रज्ञातसमाधिर्जायते । अन्यदा तु भगवच्चरितादौ स्थितिः । तच्चोक्तम्-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ये त्वां पश्यन्ति भगवंस्त एव सुखिनः परम् ।<br/> तेषामेव तु(च) सम्यक् च(तु) समाधिर्जायते नृणाम् ।<br/> भोक्तव्यकर्मण्यक्षीणे जपेन कथयाऽपि वा ।<br/> वर्तयन्ति महात्मानसः त्वद्भक्ताः तत्परायणाः ॥’</span>"
"इति ॥३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-462"
oldKey"BGB_C06_V04"
type"verse"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseType"shloka"
lines
"यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते ।"
"सर्वसङ्कल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते॥४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-463"
oldKey"BGB_C06_V04_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseTypenull
lines
"योगारूढस्य लक्षणमाह -"
"यदेति ॥"
"सम्यगननुषङ्गः तस्यैव भवति । उक्तं च -"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘स्वतो दोषलयो दृष्ट्या त्वितरेषां प्रयत्नतः’</span>"
"। इति ॥ ४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-464"
oldKey"BGB_C06_V05"
type"verse"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseType"shloka"
lines
"उद्धरेदात्मनाऽऽत्मानं नाऽत्मानमवसादयेत् ।"
"आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः॥५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-465"
oldKey"BGB_C06_V05_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseTypenull
lines
"स च योगारोहः प्रयत्नेन कर्तव्य इत्याह -"
"उद्धरेदित्यादिना ॥ ५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-466"
oldKey"BGB_C06_V06"
type"verse"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseType"shloka"
lines
"बन्धुरात्माऽऽत्मनस्तस्य येनाऽत्मैवाऽत्मना जितः ।"
"अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेताऽत्मैव शत्रुवत्॥६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-467"
oldKey"BGB_C06_V06_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseTypenull
lines
"कस्य बन्धुरात्मा इत्यत आह-"
"बन्धुरात्मेति ॥"
"आत्मा"
"मनः ।"
"आत्मनः"
"जीवस्य ।"
"आत्मना"
"मनसा ।"
"आत्मानं"
"जीवम् ।"
"आत्मैव"
"मनः ।"
"आत्मना"
"बुद्ध्या, जीवेनैव वा । स हि बुद्ध्या विजयति । उक्तं च-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘मनः परं कारणमामनन्ति’(भाग.११.२३.४३)</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Vishnupurana-id">‘मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः।’(वि.पु.६.७.२८)</span>"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘उद्धरेन्मनसा जीवं न जीवमवसादयेत् ।<br/>जीवस्य बन्धुः शत्रुश्च मन एव न संशयः ॥’</span>"
"<span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarta-id">‘जीवेन बुध्या हि यदा मनो जितं तदा बन्धुः शत्रुरन्यत्र चास्य ।<br/>ततो जयेद् बुद्धिबलो नरस्तद् देवे च भक्त्या मधुकैटभारौ ॥’</span>"
"इत्यादि ब्रह्मवैवर्ते ।"
"अनात्मनः"
"अजितात्मनः पुरुषस्य, अजितमनस्कस्य । सदपि मनोऽनुपकारि इत्यनात्मा । सन्नपि भृत्यो यस्य न भृत्यपदे वर्तते स ह्यभृत्यः । तस्यात्मा= मन एव शत्रुवत् शत्रुत्वे वर्तते ॥ ६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-468"
oldKey"BGB_C06_V07"
type"verse"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseType"shloka"
lines
"जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः ।"
"शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः॥७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-469"
oldKey"BGB_C06_V08"
type"verse"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseType"shloka"
lines
"ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूढस्थो विजितेन्द्रियः ।"
"युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्ठाश्मकाञ्चनः॥८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-470"
oldKey"BGB_C06_V08_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseTypenull
lines
"जितात्मनः फलमाह -"
"जितात्मन इति ॥"
"जितात्मा हि प्रशान्तो भवति । न तस्य मनः प्रायो विषयेषु गच्छति । तदा च परमात्मा सम्यग् हृदि"
"आहितः"
"सन्निहितो भवति, अपरोक्षज्ञानी स भवतीत्यर्थः । अपरोक्षज्ञानिनो लक्षणं स्पष्टयति -"
"शीतोष्णेत्यादिना ॥"
"शीतोष्णादिषु कूटस्थः । ‘ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा’, ‘विजितेन्द्रियः’ इति कूटस्थत्वे हेतुः ।"
"विज्ञानं"
"विशेषज्ञानम् । अपरोक्षज्ञानं वा । तच्चोक्तम्-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सामान्यैर्ये त्वविज्ञेया विशेषा मम गोचराः ।<br/>देवादीनां तु तज्ज्ञानं विज्ञानमिति कीर्तितम् ॥’ ‘श्रवणान्मननाच्चैव यज्ज्ञानमुपजायते । <br/> तज्ज्ञानं, दर्शनं विष्णोर्विज्ञानं शम्भुरब्रवीत् । <br/> विज्ञानं ज्ञानमङ्गादेर्विशिष्टं दर्शनं तथा ॥’</span>"
"इत्यादि ।"
"कूटस्थः"
"निर्विकारः । कूटवत् स्थित इति व्युत्पत्तेः । कूटम् = आकाशः ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘कूटं खं विदलं व्योम सन्धिराकाश उच्यते’</span>"
"। इत्यभिधानात् ।"
"योगी"
"योगं कुर्वन् ।"
"युक्तः"
"योगसम्पूर्णः । एवम्भूतो योगानुष्ठाता योगसम्पूर्ण उच्यत इत्यर्थः ॥ ७-८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-471"
oldKey"BGB_C06_V09"
type"verse"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseType"shloka"
lines
"सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु ।"
"साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते॥९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-472"
oldKey"BGB_C06_V09_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseTypenull
lines
"स एव च सर्वस्माद् विशिष्यते, साधुपापादिषु समबुद्धिः । जीवचितः परमात्मनः सर्वस्य तन्निमित्तकत्वस्य च सर्वत्रैकरूप्येण । चिद्रूपा एव हि जीवाः । विशेषस्त्वन्तःकरणकृतः । सर्वेषां च साधुत्वादिकं सर्वमीश्वरकृतमेव, स्वतो न किञ्चिदपि । उक्तं चैतत् सर्वम्-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">‘स्वतः सर्वेऽपि चिद्रूपाः सर्वदोषविवर्जिताः ।<br/>जीवास्तेषां तु ये दोषास्त उपाधिकृता मताः ॥<br/> सर्वं चेश्वरतस्तेषां न किञ्चित् स्वत एव तु ।<br/> समा एव ह्यतः सर्वे वैषम्यं भ्रान्तिसम्भवम् ॥<br/> एवं समा नृजीवास्तु विशेषो देवतादिषु । <br/> स्वाभाविकस्तु नियमादत एव सनातनः (नियमाद्धरेरेव सदा(ना)तनः) ॥<br/>असुरादेस्तथा दोषा नित्याः स्वाभाविका अपि ।<br/> गुणदोषौ मनुष्याणां (मानुषाणां) नित्यौ स्वाभाविकौ मतौ । <br/>गुणैकमात्ररूपास्तु देवा एव सदा मताः ॥’</span>"
"इति ब्राह्मे ।"
id"Bhagavadgitabhashya-473"
oldKey"BGB_C06_V09_B02"
type"bhashya"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseTypenull
lines
"न तु साधुपापादीनां पूजासाम्यम् । तत्र दोषस्मृतेः ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">‘समानां विषमा पूजा विषमाणां समा तथा ।<br/> क्रियते येन देवोऽपि स पदाद् भ्रश्यते पुमान् ॥’ इति ब्राह्मे (पाद्मे) ।</span>"
"‘वित्तं बन्धुर्वयः कर्म विद्या चैव तु पञ्चमी ।"
"एतानि मान्यस्थानानि गरीयो (यद्यदुत्तरम्) ह्युत्तरोत्तरम् ॥(म.स्मृ.२.१३६) इति मानवे(वामने) ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-BrahmaVaivarta-id">‘गुणानुसारिणीं पूजां समां दृष्टिं च यो नरः ।<br/> सर्वभूतेषु कुरुते तस्य विष्णुः प्रसीदति ।<br/>वैषम्यमुत्तमत्वं तु ददाति नरसञ्चयात् । <br/>पूजा या विषमा दृष्टिः समा साम्यं विदुःखजम् ॥’ इति ब्रह्मवैवर्ते ।</span>"
"सुहृदादिषु शास्त्रोक्तपूजादिकृतिः अन्यूनाधिका या साऽपि समा। तदप्याह-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">‘यथा सुहृत्सु कर्तव्यं पितृशत्रुसुतेषु च ।<br/>तथा करोति पूजादि समबुद्धिः स उच्यते ॥’ इति गारुडे</span>"
"।"
id"Bhagavadgitabhashya-474"
oldKey"BGB_C06_V09_B03"
type"bhashya"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseTypenull
lines
"प्रत्युपकारनिरपेक्षयोपकारकृत्"
"सुहृत्"
"। क्लेशस्थानं निरूप्य यो रक्षां करोति स"
"मित्रम्"
"। अरिः वधादिकर्ता(कृत्) । कर्तव्ये उपकारे अपकारे च य उदास्ते स"
"उदासीनः"
"। कर्तव्यमुभयमपि यः करोति स"
"मध्यमः(स्थः)"
"। अवासितकृत्(अवाञ्चितकृत्)"
"द्वेष्यः"
"। आह चैतत्-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘द्वेष्योऽवासितकृत्(अवाञ्चितकृत्) कार्यमात्रकारी तु मध्यमः ।<br/>प्रियकृत् प्रियो निरूप्यापि क्लेशं यः परिरक्षति ।<br/>स मित्रमुपकारं तु अनपेक्ष्योपकारकृत् ।<br/>यस्ततः स सुहृत् प्रोक्तः शत्रुश्चापि वधादिति(कृत्) ॥’</span>"
"इति ॥९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-475"
oldKey"BGB_C06_V10"
type"verse"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseType"shloka"
lines
"योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः ।"
"एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः॥१० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-476"
oldKey"BGB_C06_V11"
type"verse"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseType"shloka"
lines
"शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः ।"
"नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चै(चे)लाजिनकुशोत्तरम्॥११ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-477"
oldKey"BGB_C06_V11_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseTypenull
lines
"समाधियोगप्रकारमाह -"
"योगी युञ्जीत इत्यादिना ॥"
"युञ्जीत"
"समाधियोगयुक्तं कुर्यात् ।"
"आत्मानं"
"मनः ॥ १०-११ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-478"
oldKey"BGB_C06_V12"
type"verse"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseType"shloka"
lines
"तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः ।"
"उपविश्याऽसने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये॥१२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-479"
oldKey"BGB_C06_V13"
type"verse"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseType"shloka"
lines
"समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः ।"
"सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन्॥१३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-480"
oldKey"BGB_C06_V14"
type"verse"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseType"shloka"
lines
"प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः ।"
"मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः॥१४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-481"
oldKey"BGB_C06_V14_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseTypenull
lines
"योगं"
"समाधियोगं"
"युञ्ज्यात् ॥"
"१२-१४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-482"
oldKey"BGB_C06_V15"
type"verse"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseType"shloka"
lines
"युञ्जन्नेवं सदाऽऽत्मानं योगी नियतमानसः ।"
"शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति॥१५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-483"
oldKey"BGB_C06_V15_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseTypenull
lines
"निर्वाणपरमां"
"शरीरत्यागोत्तरकालीनाम् ॥ १५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-484"
oldKey"BGB_C06_V16"
type"verse"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseType"shloka"
lines
"नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः ।"
"न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन॥१६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-485"
oldKey"BGB_C06_V16_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseTypenull
lines
"अनशनादिनिषेधोऽशक्तस्य । उक्तं हि-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Narada-id">‘निद्राशनभयश्वासचेष्टातन्द्रा(न्द्र्या)दिवर्जनम् ।<br/>कृत्वाऽऽनिमीलिताक्षस्तु शक्तो ध्यायन् (प्रसिध्यति) प्रसीदति॥’ इति नारदीये</span>"
"॥ १६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-486"
oldKey"BGB_C06_V17"
type"verse"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseType"shloka"
lines
"युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु ।"
"युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा॥१७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-487"
oldKey"BGB_C06_V17_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseTypenull
lines
"युक्ताहारविहारस्य"
"सोपायाहारादेः । यावता श्रमाद्यभावो भवति तावदाहारादेः इत्यर्थः ॥ १७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-488"
oldKey"BGB_C06_V18"
type"verse"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseType"shloka"
lines
"यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते ।"
"निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा॥१८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-489"
oldKey"BGB_C06_V18_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseTypenull
lines
"आत्मनि"
"भगवति ॥ १८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-490"
oldKey"BGB_C06_V19"
type"verse"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseType"shloka"
lines
"यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता ।"
"योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः॥१९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-491"
oldKey"BGB_C06_V19_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseTypenull
lines
"आत्मनो योगं"
"भगवद्विषयं योगम् ॥ १९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-492"
oldKey"BGB_C06_V20"
type"verse"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseType"shloka"
lines
"यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया ।"
"यत्र चैवाऽत्मनाऽऽत्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति॥२० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-493"
oldKey"BGB_C06_V20_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseTypenull
lines
"आत्मना"
"मनसा ।"
"आत्मनि"
"देहे ।"
"आत्मानं"
"भगवन्तं पश्यन् ॥२०॥"
id"Bhagavadgitabhashya-494"
oldKey"BGB_C06_V21"
type"verse"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseType"shloka"
lines
"सुखमात्यन्तिकं यत्तद् बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् ।"
"वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः॥२१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-495"
oldKey"BGB_C06_V21_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseTypenull
lines
"तत्त्वतो"
"भगवद्रूपात् ॥ २१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-496"
oldKey"BGB_C06_V22"
type"verse"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseType"shloka"
lines
"यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः ।"
"यस्मिन् स्थितो न दुःखेन गुरुणाऽपि विचाल्यते॥२२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-497"
oldKey"BGB_C06_V23"
type"verse"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseType"shloka"
lines
"तं विद्याद् दुःखसंयोगवियोगं योगसञ्ज्ञितम् ।"
"स निश्चयेन योक्तव्यो योगोनिर्विण्णचेतसा॥२३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-498"
oldKey"BGB_C06_V23_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseTypenull
lines
"दुःखसंयोगो येन वियुज्यते स"
"दुःखसंयोगवियोगः"
"। न केवलमुत्पन्नं दुःखं नाशयति, उत्पत्तिमेव निवारयतीति दर्शयति संयोगशब्देन ।"
"निश्चयेन योक्तव्यः"
"योक्तव्य एव (तद्) बुभूषुणेत्यर्थः ॥ २३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-499"
oldKey"BGB_C06_V24"
type"verse"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseType"shloka"
lines
"संङ्कल्पप्रभवान् कामान् त्यक्त्वा सर्वानशेषतः ।"
"मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः॥२४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-500"
oldKey"BGB_C06_V24_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseTypenull
lines
"सर्वान्"
"सर्वविषयान् । अशेषतः, एकविषयोऽपि कामः स्वल्पः कादाचित्कोऽपि न कर्तव्य इत्यर्थः । मनसैव नियन्तुं शक्यते न अन्येन इति ‘एव’शब्दः ॥ २४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-501"
oldKey"BGB_C06_V25"
type"verse"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseType"shloka"
lines
"शनैः शनैरुपरमेद् बुद्ध्या धृतिगृहीतया ।"
"आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत्॥२५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-502"
oldKey"BGB_C06_V25_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseTypenull
lines
"बुद्धेः (क)कारणत्वं मनोनिग्रहे आत्मरमणे च ॥ २५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-503"
oldKey"BGB_C06_V26"
type"verse"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseType"shloka"
lines
"यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् ।"
"ततस्ततो नियम्यैतद् आत्मन्येव वशं नयेत्॥२६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-504"
oldKey"BGB_C06_V26_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseTypenull
lines
"यतो यतः"
"यत्र यत्र ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘यतो यतो धावति’(भाग.१०.१.४२)</span>"
"इत्यादिप्रयोगात् ।"
"आत्मन्येव वशं नयेत्"
"आत्मविषय एव वशीकुर्यादित्यर्थः ॥ २६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-505"
oldKey"BGB_C06_V27"
type"verse"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseType"shloka"
lines
"प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् ।"
"उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम्॥२७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-506"
oldKey"BGB_C06_V28"
type"verse"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseType"shloka"
lines
"एवं युञ्जन् सदाऽऽत्मानं योगी विगतकल्मषः ।"
"सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते॥२८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-507"
oldKey"BGB_C06_V28_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseTypenull
lines
"पूर्वश्लोकोक्तं प्रपञ्चयति -"
"एवं युञ्जन्निति ॥"
"२८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-508"
oldKey"BGB_C06_V29"
type"verse"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseType"shloka"
lines
"सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चाऽत्मनि ।"
"ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः॥२९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-509"
oldKey"BGB_C06_V29_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseTypenull
lines
"ध्येयमाह -"
"सर्वभूतस्थमिति ॥"
"सर्वभूतस्थमात्मानं"
"परमेश्वरम् ।"
"सर्वभूतानि चाऽत्मनि"
"परमेश्वरे । तं च परमेश्वरं ब्रह्म तृणादौ ऐश्वर्यादिना साम्येन पश्यति । तच्चोक्तम्-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘आत्मानं सर्वभूतेषु भगवन्तमवस्थितम् ।<br/>अपश्यत् सर्वभूतानि भगवत्यपि चाऽत्मनि ॥’(भाग.३.२५.४७)</span>"
"इति ।"
"‘समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम्।’(१३.२८) इति च ॥२९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-510"
oldKey"BGB_C06_V30"
type"verse"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseType"shloka"
lines
"यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति ।"
"तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति॥३० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-511"
oldKey"BGB_C06_V30_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseTypenull
lines
"फलमाह -"
"यो मामिति॥"
"तस्याहं न प्रणश्यामीति॥"
"सर्वदा योगक्षेमवहः स्यामित्यर्थः ।"
"स च मे न प्रणश्यति"
"सर्वदा मद्भक्तो भवति । सत्यपि स्वामिनि अरक्षति अनाथः, एवं भृत्येऽप्यभजति अभृत्य इति हि प्रसिद्धिः । उक्तं च-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">‘सर्वदा सर्वभूतेषु समं मां यः प्रपश्यति ।<br/>अचला तस्य भक्तिस्स्याद् योगक्षेमवहोप्यहम्’</span>"
"। इति गारुडे ॥३० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-512"
oldKey"BGB_C06_V31"
type"verse"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseType"shloka"
lines
"सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः ।"
"सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते॥३१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-513"
oldKey"BGB_C06_V31_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseTypenull
lines
"एतदेव स्पष्टयति -"
"सर्वभूतस्थितमिति ॥"
"एकत्वमास्थितः"
"सर्वत्रैक एवेश्वर इति स्थितः । सर्वप्रकारेण वर्तमानोऽपि मय्येव वर्तते । एवमपरोक्षं पश्यतो ज्ञानफलं नियतमित्यर्थः । तथाऽपि प्रायो नाधर्मं करोति । कुर्वतस्तु महच्चेद् दुःखसूचकं भवतीत्युक्तं पुरस्तात्(गी.भा.३.१८) । आह च-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘कदाचिदपि नाधर्मे बुद्धिर्विष्णुदृशां भवेत् ।<br/>प्रमादात्तु कृतं पापं स्वल्पं भस्मीभविष्यति ।<br/>आदिराजैः तथा देवैर्ऋषिभिः क्रियते कियत् ।<br/>बाहुल्यात् कर्मणस्तेषां दुःखसूचकमेव तत् ॥’</span>"
"इति ॥३१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-514"
oldKey"BGB_C06_V32"
type"verse"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseType"shloka"
lines
"आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन ।"
"सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः॥३२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-515"
oldKey"BGB_C06_V32_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseTypenull
lines
"साम्यं प्रकारान्तरेण व्याचष्टे -"
"आत्मौपम्येनेति ॥"
"३२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-516"
oldKey"BGB_C06_V33"
type"verse"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseType"shloka"
lines
"योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन ।"
"एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात् स्थितिं स्थिराम्॥३३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-517"
oldKey"BGB_C06_V34"
type"verse"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseType"shloka"
lines
"चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम् ।"
"तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम्॥३४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-518"
oldKey"BGB_C06_V35"
type"verse"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseType"shloka"
lines
"असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् ।"
"अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते॥३५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-519"
oldKey"BGB_C06_V35_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseTypenull
lines
"एतस्य"
"योगस्य स्थिरां स्थितिं न पश्यामि । मनसः चञ्चलत्वात् । उक्तं च -"
"<span class="gr-reference gr-ref-Vyasayoga-id">‘मनसश्चञ्चलत्वाद्धि स्थितिर्योगस्य वै स्थिरा ।<br/> विनाऽभ्यासं न शक्या स्याद् वैराग्याद्वा न संशयः ॥’</span>"
"इति व्यासयोगे ॥ ३३, ३५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-520"
oldKey"BGB_C06_V36"
type"verse"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseType"shloka"
lines
"असंयताऽत्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः ।"
"वश्याऽत्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः॥३६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-521"
oldKey"BGB_C06_V36_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseTypenull
lines
"न च कदाचित् स्वयमेव मनो नियम्यते ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">‘शुभेच्छारहितानां च द्वेषिणां च रमापतौ ।<br/>नास्तिकानां च वै पुंसां सदा मुक्तिर्न जायते ॥’</span>"
"इति निषेधाद् ब्राह्मे॥३६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-522"
oldKey"BGB_C06_V37"
type"verse"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseType"shloka"
lines
"अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः ।"
"अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति॥३७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-523"
oldKey"BGB_C06_V37_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseTypenull
lines
"अयतिः"
"अप्रयत्नः ॥ ३७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-524"
oldKey"BGB_C06_V38"
type"verse"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseType"shloka"
lines
"कच्चिन्नोभयविभ्रष्टः छिन्नाभ्रमिव नश्यति ।"
"अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि॥३८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-525"
oldKey"BGB_C06_V39"
type"verse"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseType"shloka"
lines
"एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः ।"
"त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते॥३९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-526"
oldKey"BGB_C06_V40"
type"verse"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseType"shloka"
lines
"पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते ।"
"न हि कल्याणकृत् कश्चिद् दुर्गतिं तात गच्छति॥४० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-527"
oldKey"BGB_C06_V41"
type"verse"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseType"shloka"
lines
"प्राप्य पुण्यकृतान् लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः ।"
"शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोभिजायते॥४१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-528"
oldKey"BGB_C06_V42"
type"verse"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseType"shloka"
lines
"अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् ।"
"एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम्॥४२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-529"
oldKey"BGB_C06_V43"
type"verse"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseType"shloka"
lines
"तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् ।"
"यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन॥४३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-530"
oldKey"BGB_C06_V44"
type"verse"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseType"shloka"
lines
"पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः ।"
"जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते॥४४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-531"
oldKey"BGB_C06_V44_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseTypenull
lines
"योगस्य जिज्ञासुरपि, ज्ञातव्यो मया योग इति यस्यातीवेच्छा सोऽपि ।"
"शब्दब्रह्मातिवर्तते"
"परं ब्रह्म प्राप्नोतीत्यर्थः ॥ ४४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-532"
oldKey"BGB_C06_V45"
type"verse"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseType"shloka"
lines
"प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः ।"
"अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम्॥४५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-533"
oldKey"BGB_C06_V45_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseTypenull
lines
"नैकजन्मनीत्याह -"
"प्रयत्नादिति ॥"
"जिज्ञासुर्ज्ञात्वा प्रयत्नं करोति । एवमनेकजन्मभिः संसिद्धोऽपरोक्षज्ञानी भूत्वा परां गतिं याति । आह च-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">‘अतीव श्रद्धया युक्तो जिज्ञासुर्विष्णुतत्परः ।<br/>ज्ञात्वा ध्यात्वा तथा दृष्ट्वा जन्मभिर्बहुभिः पुमान् ।<br/>विशेन्नारायणं देवं नान्यथा तु कथञ्चन॥’</span>"
"इति नारदीये ॥४५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-534"
oldKey"BGB_C06_V46"
type"verse"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseType"shloka"
lines
"तपस्विभ्योधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः ।"
"कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद् योगी भवार्जुन॥४६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-535"
oldKey"BGB_C06_V47"
type"verse"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseType"shloka"
lines
"योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना ।"
"श्रद्धावान् भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः॥४७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-536"
oldKey"BGB_C06_V47_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C06"
chapter"BGB_C06"
verseTypenull
lines
"ज्ञानिभ्यः"
"योगज्ञानिभ्यः ।"
"तपस्विभ्यः"
"कृच्छ्रादिचारिभ्यः ।उक्तं च-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id"><br/> ‘कृच्छ्रादेरपि यज्ञादेर्ध्यानयोगो विशिष्यते ।<br/>तत्रापि शेषश्रीब्रह्मशिवादिध्यानतो हरेः ।<br/>ध्यानं कोटिगुणं प्रोक्तमधिकं वा मुमुक्षुणाम् ॥’</span>"
"इति गारुडे ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Narada-id">‘अज्ञात्वा ध्यायिनो ध्यानात् ज्ञानमेव विशिष्यते ।<br/>ज्ञात्वा ध्यानं ज्ञानमात्राद् ध्यानादपि तु दर्शनम् ।<br/>दर्शनाच्चैव भक्तेश्च न किञ्चित् साधनाधिकम् ॥’</span>"
"इति नारदीये ॥ ४६, ४७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-537"
oldKey"BGB_C07_I01"
type"introduction"
parent"BGB_C07"
chapter"BGB_C07"
verseTypenull
lines
"साधनं प्राधान्येनोक्तम् अतीतैरध्यायैः । उत्तरैस्तु षड्भिः भगवन्माहात्म्यं प्राधान्येनाह-"
id"Bhagavadgitabhashya-538"
oldKey"BGB_C07_I02"
type"introduction"
parent"BGB_C07"
chapter"BGB_C07"
verseTypenull
lines
"भगवन्महिमा विशेषत उच्यते ।"
id"Bhagavadgitabhashya-539"
oldKey"BGB_C07_V01"
type"verse"
parent"BGB_C07"
chapter"BGB_C07"
verseType"shloka"
lines
"मय्यासक्तमनाः पार्थ योगं युञ्जन् मदाश्रयः ।"
"असंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु॥१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-540"
oldKey"BGB_C07_V01_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C07"
chapter"BGB_C07"
verseTypenull
lines
"<span class="gr-moola">आसक्तमनाः</span> अतीव स्नेहयुक्तमनाः । <span class="gr-moola">मदाश्रयः</span> ‘भगवानेव मया सर्वं कारयति, स एव च मे शरणम्, तस्मिन्नेव चाहं स्थितः’ इति स्थितः । ‘असंशयम्’, ‘समग्रम्’ इति क्रियाविशेषणम् ॥ १ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-541"
oldKey"BGB_C07_V02"
type"verse"
parent"BGB_C07"
chapter"BGB_C07"
verseType"shloka"
lines
"ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः ।"
"यज्ज्ञात्वा नेह भूयोऽन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते॥२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-542"
oldKey"BGB_C07_V02_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C07"
chapter"BGB_C07"
verseTypenull
lines
"<span class="gr-moola">इदं</span> मद्विषयं ज्ञानम् । <span class="gr-moola">विज्ञानं</span> विशेषज्ञानम् ॥ २ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-543"
oldKey"BGB_C07_V03"
type"verse"
parent"BGB_C07"
chapter"BGB_C07"
verseType"shloka"
lines
"मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये ।"
"यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः॥३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-544"
oldKey"BGB_C07_V03_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C07"
chapter"BGB_C07"
verseTypenull
lines
"दौर्लभ्यं ज्ञानस्याह -<span class="gr-prateeka">मनुष्याणामिति ॥</span> ३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-545"
oldKey"BGB_C07_V04"
type"verse"
parent"BGB_C07"
chapter"BGB_C07"
verseType"shloka"
lines
"भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च ।"
"अहङ्कार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा॥४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-546"
oldKey"BGB_C07_V04_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C07"
chapter"BGB_C07"
verseTypenull
lines
"प्रतिज्ञातं ज्ञानमाह - <span class="gr-prateeka">भूमिरित्यदिना ॥</span> महतो<span class="gr-moola">हङ्कार एवान्तर्भावः ।</span>॥४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-547"
oldKey"BGB_C07_V05"
type"verse"
parent"BGB_C07"
chapter"BGB_C07"
verseType"shloka"
lines
"अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम् ।"
"जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत्॥५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-548"
oldKey"BGB_C07_V05_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C07"
chapter"BGB_C07"
verseTypenull
lines
"अपरा"
"अनुत्तमा। वक्ष्यमाणामपेक्ष्य । जीवभूता श्रीः । जीवानां प्राणधारिणी । चिद्रूपभूता सर्वदा सती ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘एतन्महद्भूतम्’</span>"
"इति श्रुतेः । जगाद च-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">‘प्रकृती द्वे तु देवस्य जडा चैवाजडा तथा ।<br/> अव्यक्ताख्या जडा सा च सृष्ट्या भिन्नाऽष्टधा पुनः ।<br/>महान् बुद्धिर्मनश्चैव पञ्चभूतानि चेति हि ।<br/>अव(प)रा सा जडा श्रीश्च परेयं धार्यते तया ।<br/>चिद्रूपा सा त्वनन्ता च अनादिनिधना परा ।<br/>यत्समं तु प्रियं किञ्चिन्नास्ति विष्णोर्महात्मनः ।<br/>नारायणस्य महिषी माता सा ब्रह्मणोऽपि हि ।<br/>ता(आ)भ्यामिदं जगत् सर्वं हरिः सृजति भूतरा ॥’ इति</span>"
"नारदीये ॥५॥"
id"Bhagavadgitabhashya-549"
oldKey"BGB_C07_V06"
type"verse"
parent"BGB_C07"
chapter"BGB_C07"
verseType"shloka"
lines
"एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय ।"
"अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा॥६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-550"
oldKey"BGB_C07_V06_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C07"
chapter"BGB_C07"
verseTypenull
lines
"न केवलं ते जगत् प्रकृती मद्वशे इत्येतावन्मदैश्वर्यमित्याह -"
"अहमिति ॥"
"प्रभवादेः सत्ताप्रतीत्यादिकारणत्वात्, तद्भोक्तृत्वाच्च प्रभव इत्यादि । तथा च श्रुतिः-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Chandogya-id">‘सर्वमकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वमिदमभ्यात्तोऽवाक्यनादरः’(छा.३.२.९)</span>"
"इति । आह च -"
"<span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">‘स्रष्टा पाता च संहर्ता नियन्ता च प्रकाशिता ।<br/>यतः सर्वस्य तेनाहं सर्वोऽसीत्यृषिभिः स्तुतः ।<br/>सुखरूपस्य भोक्तृत्वान्न तु सर्वस्वरूपतः ।<br/>आगमिष्यत् सुखं चापि तस्यास्त्येव सदाऽपि तु ।<br/>तथाऽप्यचिन्त्यशक्तित्वाज्जातं सुखमि(म)तीव च’</span>"
"॥ इति नारदीये ॥६॥"
id"Bhagavadgitabhashya-551"
oldKey"BGB_C07_V07"
type"verse"
parent"BGB_C07"
chapter"BGB_C07"
verseType"shloka"
lines
"मत्तः परतरं नान्यत्किञ्चिदस्ति धनञ्जय ।"
"मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव॥७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-552"
oldKey"BGB_C07_V07_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C07"
chapter"BGB_C07"
verseTypenull
lines
"अहमेव परतरः । <span class="gr-moola">मत्तोऽन्यत् परतरं न किञ्चिद्</span> अपि । (<span class="gr-moola">इदं</span> ज्ञानम्) ॥ ७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-553"
oldKey"BGB_C07_V08"
type"verse"
parent"BGB_C07"
chapter"BGB_C07"
verseType"shloka"
lines
"रसोऽहमप्सु कौन्तेय प्रभाऽस्मि शशिसूर्ययोः ।"
"प्रणवः सर्ववेदेषु शब्दः खे पौरुषं नृषु॥८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-554"
oldKey"BGB_C07_V09"
type"verse"
parent"BGB_C07"
chapter"BGB_C07"
verseType"shloka"
lines
"पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च तेजश्चास्मि विभावसौ ।"
"जीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विषु॥९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-555"
oldKey"BGB_C07_V10"
type"verse"
parent"BGB_C07"
chapter"BGB_C07"
verseType"shloka"
lines
"बीजं मां सर्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम् ।"
"बुद्धिर्बुद्धिमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम्॥१० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-556"
oldKey"BGB_C07_V11"
type"verse"
parent"BGB_C07"
chapter"BGB_C07"
verseType"shloka"
lines
"बलं बलवतां (चाहं) अस्मि कामरागविवर्जितम् ।"
"धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ॥११ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-557"
oldKey"BGB_C07_V11_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C07"
chapter"BGB_C07"
verseTypenull
lines
"इदं ज्ञानम्। ‘रसोऽहम्’ इति (इत्यादि)विज्ञानम् । अबादयोऽपि तत एव । तथाऽपि रसादिस्वभावानां साराणां (रसानां) च स्वभावत्वे सारत्वे च विशेषतोऽपि स एव नियामकः । न त्वबादिनियमानुबद्धो रसादिः तत्सारत्वादिश्चेति दर्शयति ‘अप्सु रसः’ इत्यादिविशेषशब्दैः । भोगश्च विशेषतो रसादेरिति, उपासनार्थं च । उक्तं गीताकल्पे-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Geetakalpa-id">‘रसादीनां रसादित्वे स्वभावत्वे तथैव च ।<br/>सारत्वे सर्वधर्मेषु विशेषेणापि कारणम् ।<br/>सारभोक्ता च सर्वत्र यतोऽतो जगदीश्वरः ।<br/>रसादिमानिनां देहे स सर्वत्र व्यवस्थितः ।<br/>अबादयः पार्षदा एव ध्येयः स ज्ञानिनां हरिः ।<br/>रसादिसम्पत्त्या अन्येषां वासुदेवो जगत्पतिः ॥’</span>"
"इति ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘स्वभावो जीव एव च’(भाग.१.१०.१२),</span>"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सर्वस्वभावो नियतस्तेनैव किमुतापरम्(किमतः परम्)।’</span>"
", ‘न तदस्ति विना यत् स्यान्मया भूतं चराचरम्’(१०.३९) । इति च ।"
"‘धर्माविरुद्धः’, ‘कामरागविवर्जितम्’ इत्याद्युपासनार्थम् । उक्तं च गीताकल्पे-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Geetakalpa-id">‘धर्माविरुद्धकामेऽसावुपास्यः काममिच्छता ।<br/>विहीने कामरागादेर्बले च बलमिच्छता ।<br/>ध्यातस्तत्र त्वनिच्छद्भिर्ज्ञानमेव ददाति सः ॥’</span>"
"इत्यादि ।"
id"Bhagavadgitabhashya-558"
oldKey"BGB_C07_V11_B02"
type"bhashya"
parent"BGB_C07"
chapter"BGB_C07"
verseTypenull
lines
"‘पुण्यो गन्धः’ इति भोगापेक्षया च । तथाहि श्रुतिः -"
"<span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyka-id">‘पुण्यमेवामुं गच्छति न ह वै देवान् पापं गच्छति’(बृ.३.६.२७)</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Katha-id">‘ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके’(कठ.१.७.१)</span>"
"इत्यादिका । ऋतं च पुण्यम्-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ऋतं सत्यं तथा धर्मः सुकृतं चाभिधीयते’</span>"
"इत्यभिधानात् ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ऋतं तु मानसो धर्मः सत्यं स्यात् सम्प्रयोगगः’</span>"
"इति च । न च"
"<span class="gr-reference gr-ref-Atharvana-id">‘अनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति’(आथ.३.१.१)</span>"
","
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘अन्यो निरन्नोऽपि बलेन भूयान्’(भाग.११.११.६)</span>"
"इत्यादिविरोधः । स्थूलानशनोक्तेः । आह च सूक्ष्माशनम्-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyaka-id">‘प्रविविक्ताऽहारतर इवैष भवत्यस्माच्छारीरादात्मनः’(बृ.६.२.३)</span>"
"इति । न चात्र जीव उच्यते ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘शारीरादात्मनः’</span>"
"इति भेदाभिधानात् । स्वप्नादिश्च शारीर एव -"
"<span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">‘शारीरस्तु त्रिधा भिन्नो जाग्रदादिष्ववस्थितेः’</span>"
"इति वचनाद् गारुडे । ‘अस्मात्’ इतीश्वरव्यावृत्त्यर्थम्-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Narada-id">‘शारीरौ तावुभौ ज्ञेयौ जीवश्चेश्वरसंज्ञितः ।<br/>अनादिबन्धनस्त्वेको नित्यमुक्तस्तथाऽपरः ॥’</span>"
"इति वचनान्नारदीये ।"
"भेदश्रुतेश्च । सति गत्यन्तरे पुरुषभेद एव कल्प्यः, न त्ववस्थाभेदः । आह च -"
"<span class="gr-reference gr-ref-Geetakalpa-id">‘प्रविविक्तभुग् यतो ह्यस्माच्छारीरात् पुरुषोत्तमः ।<br/>अतोऽभोक्ता च भोक्ता च स्थूलाभोगात् स एव तु ॥’</span>"
"इति गीताकल्पे ॥ ८-१० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-559"
oldKey"BGB_C07_V12"
type"verse"
parent"BGB_C07"
chapter"BGB_C07"
verseType"shloka"
lines
"ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये ।"
"मत्त एवेति तान् विद्धि न त्वहं तेषु ते मयि॥१२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-560"
oldKey"BGB_C07_V12_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C07"
chapter"BGB_C07"
verseTypenull
lines
"‘न त्वहं तेषु’ इति तदनाधारत्वमुच्यते । उक्तं च-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Geetakalpa-id">‘तदाश्रितं जगत् सर्वं नासौ कुत्रचिदाश्रितः’ ।</span>"
"इति गीताकल्पे ॥ १२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-561"
oldKey"BGB_C07_V13"
type"verse"
parent"BGB_C07"
chapter"BGB_C07"
verseType"shloka"
lines
"त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभिः सर्वमिदं जगत् ।"
"मोहितं नाभिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम्॥१३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-562"
oldKey"BGB_C07_V13_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C07"
chapter"BGB_C07"
verseTypenull
lines
"तर्हि कथमेवं न ज्ञायसे ? इत्यत आह -"
"त्रिभिरिति ॥"
"तादात्म्यार्थे मयट् । तच्चोक्तम्-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘तादात्म्यार्थे विकारार्थे प्राचुर्यार्थे मयट् त्रिधा’।</span>"
"इति ।"
"नहि गुणकार्यभूता माया । ‘गुणमयी’ इति च वक्ष्यति । सिद्धं च कार्यस्यापि तादात्म्यम्-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Vyasayoga-id">‘तादात्म्यं कार्यधर्मादेः संयोगो भिन्नवस्तुनोः’ ।</span>"
"इति व्यासयोगे ।"
"भावैः"
"पदार्थैः । सर्वे भावा दृश्यमाना गुणमया एत इति दर्शयति-"
"एभिरिति |"
"ज्ञानिव्यावृत्त्यर्थम् ‘इदम्’ इति । गुणमयदेहादिकं दृष्ट्वा ईश्वरदेहोऽपि तादृश इति मायामोहित इत्यर्थः । जगाद च व्यासयोगे-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Vyasayoga-id">‘गौणान् ब्रह्मादिदेहादीन् दृष्ट्वा विष्णोरपीदृशः । <br/>देहादिरिति मन्वानो मोहितोऽज्ञो जनो भृशम् ॥’ इति ।</span>"
"एभ्यः"
"गुणमयेभ्यः । ‘गुणेभ्यः परम्’(१४.१९) इति वक्ष्यमाणत्वात् ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Shvetashvataropanishat-id">‘केवलो निर्गुणश्च’(श्वे.६.११)</span>"
"इत्यादिश्रुतिभ्यश्च ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘त्रैगुण्यवर्जितम्’(म.भा.म.श्लोक)</span>"
"इति चोक्तम् ॥१३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-563"
oldKey"BGB_C07_V14"
type"verse"
parent"BGB_C07"
chapter"BGB_C07"
verseType"shloka"
lines
"दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया ।"
"मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते॥१४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-564"
oldKey"BGB_C07_V14_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C07"
chapter"BGB_C07"
verseTypenull
lines
"कथमनादिकाले मोहानत्ययो बहूनाम्? इत्यत आह-"
"दैवीति ॥"
"अयमाशयः - माया हि"
"एषा"
"मोहिका । सा च सृष्ट्यादिक्रीडादि- मद्देवसम्बन्धित्वाद् अतिशक्तेर्दुरत्यया । तथाहि देवशब्दार्थं पठन्ति- ‘दिवु=क्रीडा-विजिगीषा-व्यवहार-द्युति-स्तुति-मद-मोद-स्वप्न-कान्ति-गतिषु’ इति । कथं दैवी ? मदीयत्वात् । अहं हि देव इति । अब्रवीच्च-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Vyasayoga-id">‘श्रीर्भूर्दुर्गेति या भिन्ना महामाया तु वैष्णवी ।<br/> तच्छक्त्यनन्तांशहीनाऽथापि तस्याश्रयात् प्रभोः ।<br/>अनन्तब्रह्मरुद्रादेर्नास्याः शक्तिकलाऽपि हि ।<br/>तेषां दुरत्ययाऽप्येषा विना विष्णुप्रसादतः ॥’</span>"
"इति व्यासयोगे ।"
"तर्हि न कथञ्चिदत्येतुं शक्यते? इत्यत आह-"
"मामेवेति ॥"
"अन्यत् सर्वं परित्यज्य"
"मामेव ये प्रपद्यन्ते"
", गुर्वादिवन्दनं च मय्येव समर्पयन्ति । स एव च तत्र स्थित्वा गुर्वादिर्भवतीत्यादि पश्यन्ति । आह च नारदीये-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Narada-id">‘मत्सम्पत्त्या तु गुर्वादीन् भजन्ते मध्यमा नराः ।<br/> मदुपाधितया तांश्च सर्वभूतानि चोत्तमाः ॥’</span>"
"इति ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘आचार्यचैत्यवपुषा स्वग(तं)तिं व्यनङ्क्षि’(भाग.११.२९.६)</span>"
"। इति च ॥१४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-565"
oldKey"BGB_C07_V15"
type"verse"
parent"BGB_C07"
chapter"BGB_C07"
verseType"shloka"
lines
"न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः ।"
"माययाऽपहृतज्ञाना आसुरं भावमाश्रिताः॥१५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-566"
oldKey"BGB_C07_V16"
type"verse"
parent"BGB_C07"
chapter"BGB_C07"
verseType"shloka"
lines
"चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन ।"
"आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ॥१६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-567"
oldKey"BGB_C07_V16_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C07"
chapter"BGB_C07"
verseTypenull
lines
"तर्हि किमिति सर्वेऽपि नात्यायन्? इत्यत आह - <span class="gr-prateeka">न मामिति ॥</span> दुष्कृतित्वात् <span class="gr-moola">मूढाः</span> । अत एव <span class="gr-moola">नराधमाः</span>। अपहृतज्ञानत्वाच्च <span class="gr-moola">मूढाः</span> । अत एव <span class="gr-moola">आसुरं भावमाश्रिताः</span> । स च वक्ष्यते- ‘प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च’(१६.७) इत्यादिना । अपहारः= अभिभवः । उक्तं चैतद् व्यासयोगे-"
"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vyasayoga-id">‘ज्ञानं स्वभावो जीवानां मायया ह्यभिभूयते’।</span></span> इति ।"
"असुषु रता असुराः । तच्चोक्तं नारदीये- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narada-id">‘ज्ञानप्रधाना देवास्तु असुरास्तु रता असौ’ ।</span></span>। इति ॥ १५, १६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-568"
oldKey"BGB_C07_V17"
type"verse"
parent"BGB_C07"
chapter"BGB_C07"
verseType"shloka"
lines
"तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते ।"
"प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमहं स च मम प्रियः॥१७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-569"
oldKey"BGB_C07_V18"
type"verse"
parent"BGB_C07"
chapter"BGB_C07"
verseType"shloka"
lines
"उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम् ।"
"आस्थितः स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिम्॥१८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-570"
oldKey"BGB_C07_V18_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C07"
chapter"BGB_C07"
verseTypenull
lines
"एकस्मिन्नेव भक्तिरित्येकभक्तिः । तच्चोक्तं गारुडे-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">‘मय्येव भक्तिर्नान्यत्र एकभक्तिः स उच्यते।’</span>"
"इति ॥ १७, १८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-571"
oldKey"BGB_C07_V19"
type"verse"
parent"BGB_C07"
chapter"BGB_C07"
verseType"shloka"
lines
"बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानावान्मां प्रपद्यते ।"
"वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः॥१९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-572"
oldKey"BGB_C07_V19_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C07"
chapter"BGB_C07"
verseTypenull
lines
"<span class="gr-moola">बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्</span> भवति । तच्चोक्तं ब्राह्मे- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">‘जन्मभिर्बहुभिः ज्ञात्वा ततो मां प्रतिपद्यते’।</span></span> इति ॥ १९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-573"
oldKey"BGB_C07_V20"
type"verse"
parent"BGB_C07"
chapter"BGB_C07"
verseType"shloka"
lines
"कामैस्तैस्तैर्हृतज्ञानाः प्रपद्यन्तेऽन्यदेवताः ।"
"तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया॥२० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-574"
oldKey"BGB_C07_V20_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C07"
chapter"BGB_C07"
verseTypenull
lines
"प्रकृत्या"
"स्वभावेन,-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘स्वभावः प्रकृतिश्चैव संस्कारो वासनेति च’।</span>"
"इत्यभिधानात् ॥ २० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-575"
oldKey"BGB_C07_V21"
type"verse"
parent"BGB_C07"
chapter"BGB_C07"
verseType"shloka"
lines
"यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयाऽर्चितुमिच्छति ।"
"तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम्॥२१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-576"
oldKey"BGB_C07_V22"
type"verse"
parent"BGB_C07"
chapter"BGB_C07"
verseType"shloka"
lines
"स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते ।"
"लभते च ततः कामान् मयैव विहितान् हि तान्॥२२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-577"
oldKey"BGB_C07_V23"
type"verse"
parent"BGB_C07"
chapter"BGB_C07"
verseType"shloka"
lines
"अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम् ।"
"देवान् देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि॥२३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-578"
oldKey"BGB_C07_V23_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C07"
chapter"BGB_C07"
verseTypenull
lines
"<span class="gr-moola">यां यां</span> ब्रह्मादिरूपां तनुम् । उक्तं च नारदीये-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Narada-id">‘अन्तो ब्रह्मादिभक्तानां मद्भक्तानामनन्तता’।</span></span> इति ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘मुक्तश्च कां गतिं गच्छेन्मोक्षश्चैव किमात्मकः’।(म.भा.शां.प.३४२.३)</span></span> इत्यादेः परिहारसन्दर्भाच्च मोक्षधर्मेषु ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarta-id">‘अवतारे महाविष्णोर्भक्तः कुत्र च मुच्यते’ ।</span></span> इत्यादेश्च ब्रह्मवैवर्ते ॥॥ २१-२३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-579"
oldKey"BGB_C07_V24"
type"verse"
parent"BGB_C07"
chapter"BGB_C07"
verseType"shloka"
lines
"अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः ।"
"परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम्॥२४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-580"
oldKey"BGB_C07_V24_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C07"
chapter"BGB_C07"
verseTypenull
lines
"को विशेषस्तवान्येभ्यः ? इत्यत आह -<span class="gr-prateeka">अव्यक्तमिति ॥</span> कार्यदेहादिवर्जितः(तम्) । तद्वानिव प्रतीयस इत्यत आह -<span class="gr-prateeka">व्यक्तिमापन्नमिति ॥</span> कार्यदेहाद्यापन्नम् । तच्चोक्तम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सदसतः परम्’</span></span> ,<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shvetashvatara-id">‘न तस्य कार्यम्(श्वे.उ.६,८)’</span></span> ,<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shvetashvatara-id">‘अपाणिपादः’(श्वे.उ.३,१९)</span></span> ,<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘आनन्ददेहं पुरुषं मन्यन्ते गौणदेहिकम्’</span></span> इत्यादौ । <span class="gr-moola">भावं</span> याथार्थ्यम् । (तच्चा)तथाऽब्रवीत्-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘याथातथ्यमजानन्तः परं तस्य विमोहिताः’</span></span> । इति ॥ २४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-581"
oldKey"BGB_C07_V25"
type"verse"
parent"BGB_C07"
chapter"BGB_C07"
verseType"shloka"
lines
"नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः ।"
"मूढोऽयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम्॥२५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-582"
oldKey"BGB_C07_V25_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C07"
chapter"BGB_C07"
verseTypenull
lines
"अज्ञानं च मदिच्छयेत्याह -<span class="gr-prateeka">नाहमिति ॥</span> योगेन= सामर्थ्योपायेन, मायया च । मयैव <span class="gr-moola">मूढो नाभिजानाति</span> । तथाऽऽह पाद्मे-"
"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘आत्मनः प्रावृतिं चैव लोकचित्तस्य बन्धनम् ।"
"स्वसामर्थ्येन देव्या च कुरुते स महेश्वरः ॥’</span></span> इति ॥२५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-583"
oldKey"BGB_C07_V26"
type"verse"
parent"BGB_C07"
chapter"BGB_C07"
verseType"shloka"
lines
"वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन ।"
"भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन॥२६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-584"
oldKey"BGB_C07_V26_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C07"
chapter"BGB_C07"
verseTypenull
lines
"न च मां माया बध्नातीत्याह -<span class="gr-prateeka">वेदेति ॥</span> न <span class="gr-moola">कश्चन</span> अतिसमर्थोऽपि स्वसामर्थ्यात् ॥ २६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-585"
oldKey"BGB_C07_V27"
type"verse"
parent"BGB_C07"
chapter"BGB_C07"
verseType"shloka"
lines
"इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन भारत ।"
"सर्वभूतानि संमोहं सर्गे यान्ति परन्तप॥२७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-586"
oldKey"BGB_C07_V27_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C07"
chapter"BGB_C07"
verseTypenull
lines
"<span class="gr-moola">द्वन्द्वमोहेन</span> सुखदुःखादिविषयमोहेन । इच्छाद्वेषयोः प्रवृद्धयोर्न हि किञ्चिज्ज्ञातुं शक्यम् । कारणान्तरमेतत् । <span class="gr-moola">सर्गे</span> सर्गकालं आरभ्यैव । शरीरे हि सति (सन्ति) इच्छादयः । पूर्वं त्वज्ञानमात्रम् ॥ २७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-587"
oldKey"BGB_C07_V28"
type"verse"
parent"BGB_C07"
chapter"BGB_C07"
verseType"shloka"
lines
"येषां त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम् ।"
"ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ता भजन्ते मां दृढव्रताः॥२८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-588"
oldKey"BGB_C07_V28_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C07"
chapter"BGB_C07"
verseTypenull
lines
"विपरीताश्च केचित् सन्तीत्याह - <span class="gr-prateeka">येषामिति ॥</span> २८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-589"
oldKey"BGB_C07_V29"
type"verse"
parent"BGB_C07"
chapter"BGB_C07"
verseType"shloka"
lines
"जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये ।"
"ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नमध्यात्मं कर्म चाखिलम्॥२९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-590"
oldKey"BGB_C07_V30"
type"verse"
parent"BGB_C07"
chapter"BGB_C07"
verseType"shloka"
lines
"साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः ।"
"प्रयाणकालेऽपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः॥३० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-591"
oldKey"BGB_C07_V30_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C07"
chapter"BGB_C07"
verseTypenull
lines
"‘जरामरणमोक्षाय’ इत्यन्यकामनिवृत्त्यर्थम् । मोक्षे सक्तिस्तुत्यर्थं वा । न विधिः ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Narada-id">‘मुमुक्षोरमुमुक्षुस्तु वरो ह्येकान्तभक्तिभाक्’ ।</span>"
"इतीतरस्तुतेः नारदीये ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">‘नात्यन्तिकम्’(भाग.३.१६.४८)</span>"
"इति च ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">‘देवानां गुणलिङ्गानाम् आनुश्राविककर्मणाम् ।<br/> सत्त्व एवैकमनसो वृत्तिः स्वाभाविकी तु या ।<br/>अनिमित्ता भगवति भक्तिः सिद्धेर्गरीयसी ।<br/> जरयत्याशु या कोशं निगीर्णमनलो यथा ॥’(भाग.३.२६.३२-३३)</span>"
"इति भागवते लक्षणाच्च ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Githakalpa-id">आह च- ‘सर्वे वेदास्तु देवार्था देवा नारायणार्थकाः ।<br/>नारायणस्तु मोक्षार्थे मोक्षो नान्यार्थ इष्यते ।<br/>एवं मध्यमभक्तानाम् एकान्तानां न कस्यचित् ।<br/>अर्थे नारायणो देवस्त्वन्यत् सर्वं तदर्थकम् ॥’</span>"
"इति गीताकल्पे ।"
"त एव च विदुः ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Atharvana-id">‘यमेवैष वृणुते’(आथ.४.१.३)</span>"
"इति श्रुतेः ॥ २९, ३० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-592"
oldKey"BGB_C08_I01"
type"introduction"
parent"BGB_C08"
chapter"BGB_C08"
verseTypenull
lines
"मरणकालकर्तव्य-गत्याद्यस्मिन्नध्याये उपदिशति-"
id"Bhagavadgitabhashya-593"
oldKey"BGB_C08_I02"
type"introduction"
parent"BGB_C08"
chapter"BGB_C08"
verseTypenull
lines
"उक्तव्याख्यानपूर्वकं ब्रह्मप्राप्तिरुच्यते ।"
id"Bhagavadgitabhashya-594"
oldKey"BGB_C08_V01"
type"verse"
parent"BGB_C08"
chapter"BGB_C08"
verseType"shloka"
lines
"किं तद्ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम ।"
"अधिभूतं च किं प्रोक्तमधिदैवं किमुच्यते॥१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-595"
oldKey"BGB_C08_V02"
type"verse"
parent"BGB_C08"
chapter"BGB_C08"
verseType"shloka"
lines
"अधियज्ञः कथं कोऽत्र देहेऽस्मिन् मधुसूदन ।"
"प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोऽसि नियतात्मभिः॥२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-596"
oldKey"BGB_C08_V03"
type"verse"
parent"BGB_C08"
chapter"BGB_C08"
verseType"shloka"
lines
"अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते ।"
"भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञितः॥३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-597"
oldKey"BGB_C08_V03_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C08"
chapter"BGB_C08"
verseTypenull
lines
"परमक्षरं (परं) ब्रह्म । वेदादिशङ्कानि(व्या)वृत्त्यर्थम् एतत् । आत्मन्यधि यत् तद् <span class="gr-moola">अध्यात्मम्</span> । आत्माऽधिकारे यत् तदिति वा । तथा हि- जैवस्वभावः । स्वाख्यो भाव इति व्युत्पत्त्या जीवो वा <span class="gr-moola">स्वभावः</span> । सर्वदा अस्त्येवैकप्रकारेणेति भावः । अन्तःकरणादिव्यावृत्त्यर्थो ‘भाव’शब्दः । न ह्येकप्रकारेण स्थितिरन्तःकरणादेः, विकारित्वात् । स्वशब्दः ईश्वरव्यावृत्त्यर्थः । भूतानाम्= जीवानाम्, भावानाम्= जडपदार्थानां चोद्भवकरेश्वरक्रिया <span class="gr-moola">विसर्गः</span> । विशेषेण सर्जनम् = विसर्ग इत्यर्थः ॥ १-३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-598"
oldKey"BGB_C08_V04"
type"verse"
parent"BGB_C08"
chapter"BGB_C08"
verseType"shloka"
lines
"अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतम् ॥"
"अधियज्ञोऽहमेवात्र देहे देहभृतां वर॥ ४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-599"
oldKey"BGB_C08_V04_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C08"
chapter"BGB_C08"
verseTypenull
lines
"भूतानि = सशरीरान् जीवान् अधिकृत्य यत् तद्"
"अधिभूतम्"
"।"
"क्षरो भावः"
"विनाशी कार्यः पदार्थः । अव्यक्तान्तर्भावेऽपि तस्याप्यन्यथाभावाख्यो विनाशोऽस्त्येव । तच्चोक्तम्-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अव्यक्तं परमे व्योम्नि (व्योमन्) निष्क्रिये सम्प्रलीयते।’</span>"
"इति ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘तस्मादव्यक्तमुत्पन्नं त्रिगुणं द्विजसत्तम।’</span>"
"इति च ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘विकारोऽव्यक्तजन्म हि’</span>"
"इति च स्कान्दे ।"
"पुरि शयनात्"
"पुरुषो"
"जीवः । स च सङ्कर्षणो ब्रह्मा वा । स सर्वदेवानधिकृत्य वर्तते पतिरिति अधिदैवतम् । देवाधिकारस्थ इति वा । देवान् इन्द्रियाण्यपेक्ष्य(भावरत्नकोशे स्वीकृतं भाष्यवाक्यम्)।"
id"Bhagavadgitabhashya-600"
oldKey"BGB_C08_V04_B02"
type"bhashya"
parent"BGB_C08"
chapter"BGB_C08"
verseTypenull
lines
"सर्वयज्ञभोक्तृत्वादेः"
"अधियज्ञः"
"। अन्योऽधियज्ञोऽग्न्यादिः प्रसिद्धः इति ‘देहे’ इति विशेषणम् ।"
"‘भोक्तारं यज्ञतपसाम्’(५.२९), ‘त्रैविद्या माम्’(९.२०), ‘येऽप्यन्यदेवताभक्ताः’(९.२३),"
"<span class="gr-reference gr-ref-bruhadaranyaka-id">‘एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि ददतो मनुष्याः प्रशंसन्ति यजमानं देवाः।’(बृ.५.८.९)</span>"
"इत्यादेः ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘कुतो ह्यस्य ध्रुवः(वं) स्वर्गः कुतो नैःश्रेयसं परम्।’(म.भा.शां.प.३४२.२)</span>"
"इत्यादिपरिहाराच्च मोक्षधर्मे ॥ भगवान् चेत्, तद्भोक्तृत्वादेरधियज्ञत्वं सिद्धमिति ‘कथम्’ इत्यस्य परिहारः पृथङ् नोक्तः । सर्वप्राणिदेहस्थरूपेण"
"अधियज्ञः"
"।"
id"Bhagavadgitabhashya-601"
oldKey"BGB_C08_V04_B03"
type"bhashya"
parent"BGB_C08"
chapter"BGB_C08"
verseTypenull
lines
"‘अत्र’ इति स्वदेहनिवृत्त्यर्थम् । न हि तत्रेश्वरस्य नियन्तृत्वं पृथगस्ति । नात्रोक्तं ब्रह्म भगवतोऽन्यत् । ‘ते ब्रह्म’(७.२९) इत्युक्त्वा ‘साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः’(७.३०) इति परामर्शात् । तस्यैव च प्रश्नात् । ‘साधियज्ञम्’ इति भेदप्रतीतेः तन्निवृत्त्यर्थम् ‘अधियज्ञोऽहम्’ इत्युक्तम् । ‘माम्’ इत्यभेदप्रतीतेः ‘अक्षरम्’ इत्येवोक्तम् । आह च गीताकल्पे-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Geetakalpa-id">‘देहस्थविष्णुरूपाणि अधियज्ञ इतीरितः ।<br/>कर्मेश्वरस्य सृष्ट्याख्यं तच्चापीच्छाद्यमुच्यते ।<br/>अधिभूतं जडं प्रोक्तमध्यात्मं जीव उच्यते ।<br/>हिरण्यगर्भोऽधिदैवं देवः सङ्कर्षणोऽपि वा ।<br/>ब्रह्म नारायणो देवः सर्वदेवेश्वरेश्वरः ॥’ इति ।<br/> ‘यथाप्रतीतं वा सर्वमत्र वै न विरुध्यते ॥’</span>"
"इति च ।"
"स्कान्दे च -"
"<span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘आत्माभिमानाधिकारस्थितमध्यात्ममुच्यते ।<br/>देहाद् बाह्यं विनाऽतीव बाह्यत्वादधिदैवतम् ।<br/>देवाधिकारगं सर्वं महाभूताधिकारगम् ।<br/>तत्कारणं तथा कार्यमधिभूतं तदन्तिकात्’॥</span>"
"इति ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Mahakoorma-id">महाकौर्मे च - ‘अध्यात्मं देहपर्यन्तं केवलात्मोपकारकम् ।<br/> ‘सदेहजीवभूतानि यत् तेषामुपकारकृत् ।<br/>अधिभूतं तु मायान्तं देवानामधिदैवतम् ॥’</span>"
"इति ॥४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-602"
oldKey"BGB_C08_V05"
type"verse"
parent"BGB_C08"
chapter"BGB_C08"
verseType"shloka"
lines
"अन्तकाले च मामेव स्मरन् मुक्त्वा कलेवरम् ।"
"यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः॥५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-603"
oldKey"BGB_C08_V05_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C08"
chapter"BGB_C08"
verseTypenull
lines
"मद्भावं"
"मयि सत्ताम् । निर्दुःखनिरतिशयानन्दात्मिकाम् । तच्चोक्तम्-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘मुक्तानां च गतिर्ब्रह्मन् क्षेत्रज्ञ इति कल्पितः।’(म.भा.शां.प.३४२.४२)</span>"
"इति मोक्षधर्मे ॥ ५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-604"
oldKey"BGB_C08_V06"
type"verse"
parent"BGB_C08"
chapter"BGB_C08"
verseType"shloka"
lines
"यं यं वाऽपि स्मरन् भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् ।"
"तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः॥६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-605"
oldKey"BGB_C08_V07"
type"verse"
parent"BGB_C08"
chapter"BGB_C08"
verseType"shloka"
lines
"तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युध्य च ।"
"मय्यर्पितमनोबुद्धिर्मामेवैष्यस्यसंशयम्॥७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-606"
oldKey"BGB_C08_V07_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C08"
chapter"BGB_C08"
verseTypenull
lines
"स्मरन्"
"त्यजतीति भिन्नकालीनत्वेऽप्यविरोध इति मन्दमतेः शङ्का मा भूदिति ‘अन्ते’ इति विशेषणम् । सुमतेर्नैव शङ्काऽवकाशः । ‘स्मरन् त्यजति’ इत्येककालीनत्वप्रतीतेः । दुर्मतेः दुःखान्न स्मरन् त्यजतीति भविष्यति शङ्का ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘त्यजन् देहं न कश्चित्तु मोहमाप्नोत्यसंशयम्’ ।</span>"
"इति स्कान्दे ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-bruhadaranyaka-id">‘तस्य हैतस्य हृदयस्याग्रं प्रद्योतते । <br/>तेन प्रद्योतेनैष आत्मा निष्क्रामति॥’(बृ.६.४.२)</span>"
"इति हि श्रुतिः ।"
"‘सदा तद्भावभावितः’ इति अन्तकालस्मरणोपायमाह । भावः= अन्तर्गतं मनः । तथाऽभिधानात् । भावितत्वम्= तिवासितत्वम् ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘भावना त्वतिवासना’</span>"
"इत्यभिधानात् ॥ ६, ७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-607"
oldKey"BGB_C08_V08"
type"verse"
parent"BGB_C08"
chapter"BGB_C08"
verseType"shloka"
lines
"अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना ।"
"परमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन्॥८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-608"
oldKey"BGB_C08_V08_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C08"
chapter"BGB_C08"
verseTypenull
lines
"सदा तद्भावभावितत्वं स्पष्टयति -"
"अभ्यासेति ॥"
"अभ्यास एव योगो"
"अभ्यासयोगः"
"।"
"दिव्यं पुरुषं"
"पुरिशयं पूर्णं च ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-bruhadaranyaka-id">‘स वा अयं पुरुषः सर्वासु पूर्षु पुरिशयो। <br/> नैनेन किञ्चनानावृतं नैनेन किञ्चनासंवृतम् ॥’(बृ.४.५.१८)</span>"
"इति श्रुतेः ।"
"दिव्यं सृष्ट्यादिक्रीडादियुक्तम् ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Dhathu-id">‘दिवु = क्रीडा-.......’</span>"
"इति धातोः ॥८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-609"
oldKey"BGB_C08_V09"
type"verse"
parent"BGB_C08"
chapter"BGB_C08"
verseType"shloka"
lines
"कविं पुराणमनुशासितारम् अणोरणीयांसमनुस्मरेद् यः।"
"सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूपम् आदित्यवर्णं तमसः परस्तात्॥ ९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-610"
oldKey"BGB_C08_V09_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C08"
chapter"BGB_C08"
verseTypenull
lines
"ध्येयमाह- <span class="gr-prateeka">कविमिति ॥</span> <span class="gr-moola">कविं</span> सर्वज्ञम् ,<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Atharvana-id">‘यः सर्वज्ञः...’(आथ.१.१०)</span></span> इति श्रुतिः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-brahma-id">‘त्वं कविः सर्ववेदनात्’</span></span> इति च ब्राह्मे । <span class="gr-moola">धातारं</span> धारणपोषणकर्तारम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Dhathu-id">‘डुधाञ्= धारणपोषणयोः’</span></span> इति धातोः ।"
"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘धाता विधाता परमोत सन्दृक्’(कृ.य.का.५.प्र.७.अनु.४)</span></span> इति च श्रुतिः ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘ब्रह्मा स्थाणुः’</span></span> इत्यारभ्य <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘तस्य प्रसादादिच्छन्ति तदादिष्टफलं गतिम्।’(म.भा.शां.प.३३४.३४-३९)</span></span> इति च मोक्षधर्मे । <span class="gr-moola">तमसः</span> अव्यक्तात् परतः स्थितम्- <span class="gr-prateeka">तमसः परस्तादिति ॥</span> <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">अव्यक्तं वै तमः, परस्ताद्धि स ततः’</span></span> इति पिप्पलादशाखायाम् ।"
"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘मृत्युर्वा व तमः’</span></span> , <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-bruhadaranyaka-id">मृत्युर्वै ज्योतिरमृतम्’(बृ.३.३.२९)</span></span> इति श्रुतेः ॥९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-611"
oldKey"BGB_C08_V10"
type"verse"
parent"BGB_C08"
chapter"BGB_C08"
verseType"shloka"
lines
"प्रयाणकाले मनसाऽचलेन भक्त्या युक्तो योगबलेन चैव ।"
"भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक् स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥ १० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-612"
oldKey"BGB_C08_V10_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C08"
chapter"BGB_C08"
verseTypenull
lines
"वायुजयादियोगयुक्तानां मृतिकालकर्तव्यमाह विशेषतः -"
"प्रयाणकाल इति ॥"
"वायुजयादिरहितानामपि ज्ञानभक्तिवैराग्यसम्पूर्णानां भवत्येव मुक्तिः । तद्वतां तु ईषज्ज्ञानाद्यसम्पूर्णानामपि निपुणानां तद्बलात् कथञ्चिद् भवतीति विशेषः । उक्तं च भागवते-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘पानेन ते देवकथासुधायाः प्रवृद्धभक्त्या विशदाशया ये ।<br/>वैराग्यसारं प्रतिलभ्य बोधं यथाऽञ्जसा त्वाऽऽपुरकुण्ठधिष्ण्यम् ॥ <br/>तथाऽपरे (परे) त्वात्मसमाधियोगबलेन जित्वा प्रकृतिं बलिष्ठाम् ।<br/>त्वामेव धीराः पुरुषं विशन्ति तेषां श्रमः स्यान्नतु सेवया ते।’(भाग.३.६.२४-२५)</span>"
"इति ॥"
"<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘ये तु तद्भाविता लोके ह्येकान्तित्वं समास्थिताः ।<br/> एतदभ्यधिकं तेषां यत्ते तं (तत् तेजः) प्रविशन्त्युत ॥’(म.भा.शां.प.३४२.४५)</span>"
"इति च मोक्षधर्मे ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Vyasayoga-id">‘सम्पूर्णानां भवेन्मोक्षो विरक्तिज्ञानभक्तिभिः ।<br/>नियमेन तथाऽपीरजयादियुतयोगिनाम् ।<br/>वश्यत्वान्मनसस्त्वीषत् पूर्वमप्याप्यते ध्रुवम् ॥’</span>"
"इति च व्यासयोगे ।॥१० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-613"
oldKey"BGB_C08_V11"
type"verse"
parent"BGB_C08"
chapter"BGB_C08"
verseType"shloka"
lines
"यदक्षरं वेदविदो वदन्ति विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः ।"
"यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं सङ्ग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥ ११ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-614"
oldKey"BGB_C08_V11_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C08"
chapter"BGB_C08"
verseTypenull
lines
"तदेव सध्येयं प्रपञ्चयति -"
"यदक्षरमित्यादिना ॥"
"प्राप्यते मुमुक्षुभिरिति"
"पदं"
"स्वरूपम् ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Dhathu-id">‘पद= गतौ’</span>"
"इति धातोः ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘तद् विष्णोः परमं पदम्’(ऋ.मं.१.सू.२२.मं.७)</span>"
"इति श्रुतेश्च ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">‘गीयसे पदमित्येव मुनिभिः पद्यसे यतः।’</span>"
"इति वचनान्नारदीये ॥११ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-615"
oldKey"BGB_C08_V12"
type"verse"
parent"BGB_C08"
chapter"BGB_C08"
verseType"shloka"
lines
"सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च ।"
"मूर्ध्न्याधायाऽत्मनः प्राणम् आस्थितो योगधारणाम्॥१२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-616"
oldKey"BGB_C08_V13"
type"verse"
parent"BGB_C08"
chapter"BGB_C08"
verseType"shloka"
lines
"ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन् मामनुस्मरन् ।"
"यः प्रयाति त्यजन् देहं स याति परमां गतिम्॥१३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-617"
oldKey"BGB_C08_V13_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C08"
chapter"BGB_C08"
verseTypenull
lines
"ब्रह्मनाडीं विना यद्यन्यत्र गच्छति तर्हि विना मोक्षं स्थानान्तरं प्राप्नोतीति"
"सर्वद्वाराणि संयम्य"
"।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Vyasayoga-id">‘निर्गच्छन् चक्षुषा सूर्यं दिशः श्रोत्रेण चैव हि’ इत्यादिवचनात् व्यासयोगे, मोक्षधर्मे च ।</span>"
"हृदि"
"नारायणे ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘ह्रियते त्वया जगद् यस्माद्धृदित्येव प्रभाष्यसे’</span>"
"इति हि पाद्मे"
"। न हि"
"मूर्ध्नि"
"प्राणे (प्राणस्थितेः)"
"हृदि"
"मनसः स्थितिः सम्भवति ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Vyasayoga-id">‘यत्र प्राणो मनस्तत्र तत्र जीवः परस्तथा।’</span>"
"इति व्यासयोगे ।"
"योगधारणामास्थितः"
"योगभरण एवाभियुक्त इत्यर्थः ॥ १२, १३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-618"
oldKey"BGB_C08_V14"
type"verse"
parent"BGB_C08"
chapter"BGB_C08"
verseType"shloka"
lines
"अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः ।"
"तस्याहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः॥१४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-619"
oldKey"BGB_C08_V14_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C08"
chapter"BGB_C08"
verseTypenull
lines
"<span class="gr-moola">नित्ययुक्तस्य</span> नित्योपायवतः । <span class="gr-moola">योगिनः</span> परिपूर्णयोगस्य ॥ १४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-620"
oldKey"BGB_C08_V15"
type"verse"
parent"BGB_C08"
chapter"BGB_C08"
verseType"shloka"
lines
"मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् ।"
"नाऽप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धिं परमां गताः॥१५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-621"
oldKey"BGB_C08_V15_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C08"
chapter"BGB_C08"
verseTypenull
lines
"तत्प्राप्तिं स्तौति - <span class="gr-prateeka">माम् इति ॥</span> ‘परमां (सं)सिद्धिं गता हि ते’ इति तत्र हेतुः ॥ १५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-622"
oldKey"BGB_C08_V16"
type"verse"
parent"BGB_C08"
chapter"BGB_C08"
verseType"shloka"
lines
"आब्रह्मभवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन ।"
"मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते॥१६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-623"
oldKey"BGB_C08_V16_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C08"
chapter"BGB_C08"
verseTypenull
lines
"महामेरुस्थब्रह्मसदनमारभ्य न पुनरावृत्तिः । तच्चोक्तं नारायणगोपालकल्पे-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Narayanagopalakalpa-id">‘आ मेरुब्रह्मसदनाद् आजनान्न जनिर्भुवि ।<br/>तथाऽप्यभावः सर्वत्र प्राप्यैव वसुदेवजम् ॥’</span>"
"इति ॥१६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-624"
oldKey"BGB_C08_V17"
type"verse"
parent"BGB_C08"
chapter"BGB_C08"
verseType"shloka"
lines
"सहस्रयुगपर्यन्तम् अहर्यद्ब्रह्मणो विदुः ।"
"रात्रिं युगसहस्रान्तां तेऽहोरात्रविदो जनाः॥१७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-625"
oldKey"BGB_C08_V18"
type"verse"
parent"BGB_C08"
chapter"BGB_C08"
verseType"shloka"
lines
"अव्यक्ताद्व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे ।"
"रात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसञ्ज्ञके॥१८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-626"
oldKey"BGB_C08_V19"
type"verse"
parent"BGB_C08"
chapter"BGB_C08"
verseType"shloka"
lines
"भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते ।"
"रात्र्यागमेऽवशः पार्थ प्रभवत्यहरागमे॥१९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-627"
oldKey"BGB_C08_V20"
type"verse"
parent"BGB_C08"
chapter"BGB_C08"
verseType"shloka"
lines
"परस्तस्मात्तु भावोऽन्योऽव्यक्तो व्यक्तात्सनातनः ।"
"यः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति॥२० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-628"
oldKey"BGB_C08_V20_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C08"
chapter"BGB_C08"
verseTypenull
lines
"‘मां प्राप्य न पुनरावृत्तिः’ इति स्थापयितुम् अव्यक्ताख्यात्मसामर्थ्यं दर्शयितुं प्रलयादि दर्शयति -"
"सहस्रयुगेत्यादिना ॥"
"सहस्रशब्दोऽत्रानेकवाची । ब्रह्म परम् ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Shruthi-id">‘सा विश्वरूपस्य रजनी’</span>"
"इति हि श्रुतिः । द्विपरार्धप्रलय एवात्र विवक्षितः । ‘अव्यक्ताद् व्यक्तयः सर्वाः’(८.१८) इत्युक्तेः । उक्तं च महाकौर्मे-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Mahakourma-id">‘अनेकयुगपर्यन्तम् अहर्विष्णोस्तथा निशा ।<br/>रात्र्यादौ लीयते सर्वमहरादौ च जायते ॥’</span>"
"इति ।"
"‘यः स सर्वेषु भूतेषु’ इति वाक्यशेषाच्च ॥ १७-२० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-629"
oldKey"BGB_C08_V21"
type"verse"
parent"BGB_C08"
chapter"BGB_C08"
verseType"shloka"
lines
"अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तः तमाहुः परमां गतिम् ।"
"यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम॥२१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-630"
oldKey"BGB_C08_V21_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C08"
chapter"BGB_C08"
verseTypenull
lines
"<span class="gr-moola">अव्यक्तः</span> भगवान् । ‘यं प्राप्य न निवर्तन्ते’ इति ‘मामुपेत्य’(८.१६) इत्युक्तस्य परामर्शात् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">‘अव्यक्तं परमं विष्णुः’</span></span> इति प्रयोगाच्च गारुडे । <span class="gr-moola">धाम</span> स्वरूपम् ।"
"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘तेजः स्वरूपं च गृहं प्राज्ञैर्धामेति गीयते’</span></span> इत्यभिधानात्॥ २१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-631"
oldKey"BGB_C08_V22"
type"verse"
parent"BGB_C08"
chapter"BGB_C08"
verseType"shloka"
lines
"पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया ।"
"यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम्॥२२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-632"
oldKey"BGB_C08_V22_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C08"
chapter"BGB_C08"
verseTypenull
lines
"परमसाधनमाह- <span class="gr-prateeka">पुरुष इति ॥</span> २२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-633"
oldKey"BGB_C08_V23"
type"verse"
parent"BGB_C08"
chapter"BGB_C08"
verseType"shloka"
lines
"यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्तिं चैव योगिनः ।"
"प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ॥२३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-634"
oldKey"BGB_C08_V23_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C08"
chapter"BGB_C08"
verseTypenull
lines
"यत्कालाद्यभिमानिदेवतागता आवृत्त्यनावृत्ती गच्छन्ति ता आह - <span class="gr-prateeka">यत्रेत्यादिना ॥</span> ‘काले’ इत्युपलक्षणम् । अग्न्यादेरपि वक्ष्यमाणत्वात् ॥२३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-635"
oldKey"BGB_C08_V24"
type"verse"
parent"BGB_C08"
chapter"BGB_C08"
verseType"shloka"
lines
"अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् ।"
"तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः॥२४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-636"
oldKey"BGB_C08_V25"
type"verse"
parent"BGB_C08"
chapter"BGB_C08"
verseType"shloka"
lines
"धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम् ।"
"तत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते॥२५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-637"
oldKey"BGB_C08_V26"
type"verse"
parent"BGB_C08"
chapter"BGB_C08"
verseType"shloka"
lines
"शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते ।"
"एकया यात्यनावृत्तिम् अन्ययाऽऽवर्तते पुनः॥२६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-638"
oldKey"BGB_C08_V26_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C08"
chapter"BGB_C08"
verseTypenull
lines
"ज्योतिः"
"अर्चिः ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘ते अर्चिषमभिसम्भवन्ति’(छा.५.४.१)</span>"
"इति हि श्रुतिः । तथा च नारदीये-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Narada-id">‘अग्निं प्राप्य ततश्चार्चिः ततश्चाप्यहरादिकम्।’</span>"
"इति ।"
"अभिमानिदेवताश्च अग्न्यादयः । कथमन्यथा"
"<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘अह्न आपूर्यमाणपक्षम्’</span>"
"इति युज्येत ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Brahme-id">‘दिवादिदेवताभिस्तु पूजितो ब्रह्म याति हि।’</span>"
"इति च ब्राह्मे ।"
"मासाभिमानिभ्यो अयनाभिमानिनी च पृथक् । तच्चोक्तं गारुडे-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">‘पूजितस्त्वयनेनासौ मासैः परिवृतेन हि’</span>"
"इति ।"
"तच्चोक्तं ब्रह्मवैवर्ते-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarta-id">‘साह्ना मध्यन्दिनेनाथ शुक्लेन च स पूर्णिमा ।<br/>सविष्वा चायनेनासौ पूजितः केशवं व्रजेत् ॥’</span>"
"इति ॥ २४-२६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-639"
oldKey"BGB_C08_V27"
type"verse"
parent"BGB_C08"
chapter"BGB_C08"
verseType"shloka"
lines
"नैते सृती पार्थ जानन् योगी मुह्यति कश्चन ।"
"तस्मात् सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन ॥२७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-640"
oldKey"BGB_C08_V28"
type"verse"
parent"BGB_C08"
chapter"BGB_C08"
verseType"shloka"
lines
"वेदेषु यज्ञेषु तपस्सु चैव दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम् ।"
"अत्येति तत्सर्वमिदं विदित्वा योगी परं स्थानमुपैति चाद्यम् ।"
"॥२८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-641"
oldKey"BGB_C08_V28_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C08"
chapter"BGB_C08"
verseTypenull
lines
"एते सृती सोपाये ज्ञात्वाऽनुष्ठाय न मुह्यति । तच्चाह स्कान्दे-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘सृती ज्ञात्वा तु सोपाये अनुष्ठाय च साधनम् ।<br/>न कश्चित् मोहमाप्नोति न चान्या तत्र वै गतिः ॥’</span>"
"इति ॥ २७-२८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-642"
oldKey"BGB_C09_I01"
type"introduction"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseTypenull
lines
"सप्तमाध्यायोक्तं स्पष्टयत्यस्मिन्नध्याये-"
id"Bhagavadgitabhashya-643"
oldKey"BGB_C09_I02"
type"introduction"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseTypenull
lines
"सप्तमोक्तं प्रपञ्चयति ।"
id"Bhagavadgitabhashya-644"
oldKey"BGB_C09_V01"
type"verse"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseType"shloka"
lines
"इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे ।"
"ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात्॥१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-645"
oldKey"BGB_C09_V02"
type"verse"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseType"shloka"
lines
"राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमम् ।"
"प्रत्यक्षावगमं धर्म्यं सुसुखं कर्तुमव्ययम्॥२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-646"
oldKey"BGB_C09_V03"
type"verse"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseType"shloka"
lines
"अश्रद्दधानाः पुरुषा धर्मस्यास्य परन्तप ।"
"अप्राप्य मां निवर्तन्ते मृत्युसंसारवर्त्मनि॥३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-647"
oldKey"BGB_C09_V03_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseTypenull
lines
"राजविद्या"
"प्रधानविद्या । प्रत्यक्षं ब्रह्म अवगम्यते येन तत्"
"प्रत्यक्षावगमम्"
"। अक्षेषु = इन्द्रियेषु प्रति प्रति स्थित इति प्रत्यक्षः । तथा च श्रुतिः-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Bruhadarnyaka-id">‘यः प्राणे तिष्ठन् प्राणादन्तरो यं प्राणो न वेद यस्य प्राणः शरीरम्, यः प्राणमन्तरो यमयत्येष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः’(बृ.५.७.१६) ।<br/>‘यो वाचि (विज्ञाने) तिष्ठन्’(बृ.५.७.१७), ‘यः चक्षुषि तिष्ठन्’(बृ.५.७.१८)</span>"
"इत्यादेः ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Chandogya-id">‘य एषोऽन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यते’(छा.४.१५.१)</span>"
"इति च ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Mahanarayana-id">‘अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषः अङ्गुष्ठं च समाश्रितः’(म.ना.१६(१५).५)</span>"
"इति च ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Mahabarata-id">‘त्वं मनस्त्वं चन्द्रमास्त्वं चक्षुरादित्यः(त्यम्)’(गी.प्रे. म.भा.शां.प.३३८.४)</span>"
"इत्यादेश्च मोक्षधर्मे ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘स प्रत्यक्षः, प्रति प्रति हि सोऽक्षेष्वक्षवान् स भवति हि, य एवं विद्वान् प्रत्यक्षं वेद’</span>"
"इति सामवेदे (वारुणशाखायाम्) बाभ्रव्यशाखायाम् ।"
"धर्मो=भगवान्, तद्विषयं"
"धर्म्यम्"
"। सर्वं जगद् धत्त इति धर्मः ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Mahabarata-id">‘पृथिवी (धरणी) धर्ममूर्धनि’(कुम्भ-म.भा.१२.३६०.१२)</span>"
"इति प्रयोगान्मोक्षधर्मे ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Mahabarata-id">‘भारभृत् कथितो योगी’ इति च ।</span>"
"<span class="gr-reference gr-ref-Taittareeyaranyaka-id">‘भर्ता सन् भ्रियमाणो बिभर्ति’(तै.आ.३.१४)</span>"
"इति च श्रुतिः ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘धर्मो वा इदमग्र आसीन्न पृथिवी न वायुर्नाकाशो न ब्रह्मा न रुद्रो (नेन्द्रो) न देवा न ऋषयः सोऽध्यायत्’</span>"
"इति च सामवेदे बाभ्रव्यशाखायाम् । ‘प्रत्यक्षावगम’शब्देन अपरोक्षज्ञानसाधनत्वमुक्तम् ॥ १-३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-648"
oldKey"BGB_C09_V04"
type"verse"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseType"shloka"
lines
"मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना ।"
"मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः॥४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-649"
oldKey"BGB_C09_V04_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseTypenull
lines
"तज्ज्ञानाद्याह- <span class="gr-prateeka">मयेति ॥</span> तर्हि किमिति न दृश्यत इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">अव्यक्तमूर्तिनेति ॥</span> ४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-650"
oldKey"BGB_C09_V05"
type"verse"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseType"shloka"
lines
"न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम् ।"
"भूतभृन्न च भूतस्थो ममाऽत्मा भूतभावनः॥५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-651"
oldKey"BGB_C09_V05_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseTypenull
lines
"मत्स्थत्वेऽपि यथा पृथिव्यां स्पृष्ट्वा स्थितानि, न तथा मयीत्याह-"
"न चेति ॥"
"<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘न दृश्यश्चक्षुषा चासौ न स्पृश्यः स्पर्शनेन च।’(कुम्भ-म.भा.१२.३४७.२१)</span>"
"इति मोक्षधर्मे ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘सञ्ज्ञासञ्ज्ञ’(कुम्भ-म.भा.१२.३४६.४)</span>"
"इति च ।"
"ममाऽत्मा"
"देह एव"
"भूतभावनः"
"।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘महाविभूते माहात्म्यशरीर’(कुम्भ-म.भा.१२.३४६.४)</span>"
"इति हि मोक्षधर्मे ॥५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-652"
oldKey"BGB_C09_V06"
type"verse"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseType"shloka"
lines
"यथाऽऽकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान् ।"
"तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय॥६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-653"
oldKey"BGB_C09_V06_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseTypenull
lines
"‘मत्स्थानि’(९.४), ‘न च मत्स्थानि’(९.५) इत्यस्य दृष्टान्तमाह- <span class="gr-prateeka">यथाऽऽकाशस्थित इति ॥</span> न हि आकाशस्थितो(ऽपि) वायुः स्पर्शाद्याप्नोति ॥ ६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-654"
oldKey"BGB_C09_V07"
type"verse"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseType"shloka"
lines
"सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृतिं यान्ति मामिकाम् ।"
"कल्पक्षये पुनस्तानि कल्पादौ विसृजाम्यहम्॥७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-655"
oldKey"BGB_C09_V07_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseTypenull
lines
"ज्ञानप्रदर्शनार्थं प्रलयादि प्रपञ्चयति- <span class="gr-prateeka">सर्वभूतानीत्यादिना ॥</span>७॥"
id"Bhagavadgitabhashya-656"
oldKey"BGB_C09_V08"
type"verse"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseType"shloka"
lines
"प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य विसृजामि पुनः पुनः ।"
"भूतग्राममिमं कृत्स्नमवशं प्रकृतेर्वशात्॥८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-657"
oldKey"BGB_C09_V08_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseTypenull
lines
"प्रकृत्यवष्टम्भस्तु यथा कश्चित् समर्थोऽपि पादेन गन्तुम्, लीलया दण्डमवष्टभ्य गच्छति ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘सर्वभूतगुणैर्युक्तं नैवं त्वं ज्ञातुमर्हसि।’(कुम्भ-म.भा.शां.प.३४७.४५)</span></span> इति च मोक्षधर्मे ।"
"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘सर्वभूतगुणैर्युक्तं दैवं मां (त्वं) ज्ञातुमर्हसि।’(मोक्षधर्मे)</span></span> इति च ।"
"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘विदित्वा सप्त सूक्ष्माणि षडङ्गं च महेश्वरम्(त्वां च मूर्तितः) ।"
"प्रधानविनियोगस्थः परं ब्रह्माधिगच्छति(त्वामेव विशते बुधः) ॥’(कुम्भ-म.भा.१३.४५.४११)</span></span> इति च ।"
"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘न कुत्रचिच्छक्तिरनन्तरूपा विहन्यते तस्य महेश्वरस्य ।"
"तथाऽपि मायामधिरुह्य देवः प्रवर्तते सृष्टिविलापनेषु ॥’</span></span> इति ऋग्वेदखिलेषु ।"
"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘मय्यनन्तगुणेनन्ते गुणतोनन्तविग्रहे।’</span></span> इति भागवते ।"
"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Atharvanaveda-id">‘अथ कस्मादुच्यते परं ब्रह्म इति, (बृ)बृंहति (बृ)बृंहयति ।’</span></span> इति च आथर्वणे ।"
"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते।’</span></span> इति च ।"
"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘विष्णोर्नु कं वीर्याणि प्रवोचं यः पार्थिवानि विममे रजांसि’(ऋ.मं.१.अनु.१५४.मं.१)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘न ते विष्णो जायमानो न जातो देव महिम्नः परमन्तमाप’(ऋ.मं.७.अनु.९९.मं.२)</span></span> इत्यादेश्च ।"
"प्रकृतेर्वशादवशम् ।"
"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘त्वमेवैतत्सर्जने सर्वकर्मण्यनन्तशक्तोऽपि स्वमाययैव ।"
"मायावशं चावशं लोकमेतत् तस्मात् स्रक्ष्यस्यत्सि पासीश विष्णो ॥’</span></span> इति गौतमखिलेषु ॥ ८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-658"
oldKey"BGB_C09_V09"
type"verse"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseType"shloka"
lines
"न च(तु) मां तानि कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय ।"
"उदासीनवदासीनम् असक्तं तेषु कर्मसु॥९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-659"
oldKey"BGB_C09_V09_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseTypenull
lines
"उदासीनवत्, न तु उदासीनः । तदर्थमाह-"
"असक्तमिति ॥"
"<span class="gr-reference gr-ref-Chandogya-id">‘अवाक्यनादरः’(छा.३.३४.२)</span>"
"इति (हि) श्रुतिः ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">‘द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च ।<br/>यदनुग्रहतः सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया॥’(भाग.२.१०.११)</span>"
"इति भागवते ।"
"यस्य असक्त्यैव सर्वकर्मशक्तिः कुतस्तस्य सर्वकर्मबन्ध इति भावः ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Shruthi-id">‘न कर्मणा वर्धते नो कनीयान्’</span>"
"इति श्रुतिः। यः कर्माणि(पि) निया(य)मयति कथं च (तत्) तं कर्म बध्नाति ॥९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-660"
oldKey"BGB_C09_V10"
type"verse"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseType"shloka"
lines
"मयाऽध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम् ।"
"हेतुनाऽनेन कौन्तेय जगद्विपरिवर्तते॥१० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-661"
oldKey"BGB_C09_V10_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseTypenull
lines
"उदासीनवदिति चेत् स्वयमेव प्रकृतिः सूयते? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">मयेति ॥</span> प्रकृतिसूतिद्रष्टा कर्ता (च) अहमेवेत्यर्थः । तथा च श्रुतिः- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruthi-id">‘यतः प्रसूता जगतः प्रसूती तोयेन जीवान् व्यससर्ज भूम्याम्।’(म.ना.१.४)</span></span>इति ॥१० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-662"
oldKey"BGB_C09_V11"
type"verse"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseType"shloka"
lines
"अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् ।"
"परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम्॥११ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-663"
oldKey"BGB_C09_V11_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseTypenull
lines
"तर्हि कथं केचित् त्वामवजानन्ति ? का च तेषां गतिः ? इत्यत आह -"
"अवजानन्तीत्यादिना ॥"
"मानुषीं तनुं"
"मूढानां मानुषवत् प्रतीताम् तनुं, न तु मनुष्यरूपाम् । उक्तं च मोक्षधर्मे-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Mokshadharma-id">‘यत्किञ्चिदिह लोकेऽस्मिन् देहबद्धं विशाम्पते ।<br/>सर्वं पञ्चभिराविष्टं भूतैरीश्वरबुद्धिजैः ॥ <br/>ईश्वरो हि जगत्स्रष्टा प्रभुर्नारायणो विराट् ।<br/>भूतान्तरात्मा विज्ञेयः सगुणो निर्गुणोऽपि च ।<br/>भूतप्रलयमव्यक्तं शुश्रूषुर्नृपसत्तम’।(कुम्भ-म.भा.१२.३५७.११-१३)</span>"
"इति ।"
"अवतारप्रसङ्गे चैतदुक्तम् । अतो नावताराः (च) पृथक् शङ्क्याः ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Mokshadharma-id">‘रूपाण्यनेकान्यसृजत् प्रादुर्भावभवाय सः ।<br/>वाराहं नारसिंहं च वामनं मानुषं तथा ॥’(कुम्भ-म.भा.१२.३५९.३६-३७)</span>"
"इति तत्रैव प्रथमसर्गकाल एवावताररूपविभक्त्युक्तेश्च । अतो न तेषां मानुषत्वादिर्विना भ्रान्तिम् । ‘भूतं महद् ईश्वरं च’ इति"
"भूतमहेश्वरम्"
"। तथा हि (सामवेदे)बाभ्रव्यशाखायाम्-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘अनाद्यनन्तं परिपूर्णरूपम् ईशं वराणामपि देववीर्यम्।’</span>"
"इति ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyaka-id">‘अस्य महतो भूतस्य निःश्वसितम्।’(बृ.४.४.१०)</span>"
"इति च ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘ब्रह्म पुरोहित ब्रह्म कायिक महाराजिक।’(गी.प्रे-म.भा.१२.३३८.४)</span>"
"इति च मोक्षधर्मे ॥११ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-664"
oldKey"BGB_C09_V12"
type"verse"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseType"shloka"
lines
"मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः ।"
"राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहिनीं श्रिताः॥१२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-665"
oldKey"BGB_C09_V12_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseTypenull
lines
"तेषां फलमाह - <span class="gr-prateeka">मोघाशा इति ॥</span> वृथाशाः । भगवद्द्वेषिभिः आशासितं(आमुष्मिकम्) न किञ्चिदाप्यते । यज्ञादिकर्माणि च वृथैव तेषां, ज्ञानं च । केनापि ब्रह्मरुद्रादिभक्त्याद्युपायेन न कश्चित् पुरुषार्थ आमुष्मिकः तैराप्यत इत्यर्थः । वक्ष्यति च - ‘तानहं द्विषतः क्रूरान्’(१६.१९) इत्यादि । मोक्षधर्मे च -"
"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘कर्मणा मनसा वाचा यो द्विष्याद् विष्णुमव्ययम् ।"
"मज्जन्ति पितरस्तस्य नरके शाश्वतीस्समाः ।"
"यो द्विष्याद् विबुधश्रेष्ठं देवं नारायणं हरिम् (प्रभुम्) ।"
"कथं स न भवेद् द्वेष्य आलोकान्तस्य कस्यचित् ॥(कथं नाम भवेद् द्वेष्य आात्मा लोकस्य कस्यचित्)’(गी.प्रे-म.भा.१२.३४६.६-७)</span></span> इति ।"
"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘सर्वोत्कृष्टो(ष्टे) ज्ञानभक्ती ह(हि) यस्य नारायणे पुष्करविष्टराद्ये ।"
"सर्वावमो(मे) द्वेषयुतश्च तस्मिन् भ्रूणानन्तघ्नोऽ(प्य)स्य समो न चैव ॥’</span></span> इति च सामवेदे शाण्डिल्यशाखायाम् ।"
id"Bhagavadgitabhashya-666"
oldKey"BGB_C09_V12_B02"
type"bhashya"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseTypenull
lines
"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘द्वेषाच्चेद्यादयो नृपाः’(भाग.७.१.३२)</span></span>,"
"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘वैरेण यन्नृपतयः शिशुपालपौण्ड्रसाल्वादयो गतिविलासविलोकनाद्यैः ।"
"ध्यायन्त आकृतधियः शयनासनादौ तत्साम्यमीयु(मापु)रनुरक्तधियः पुनः किम्॥’(भाग.११.५.४९)</span></span>"
"इत्यादि तु भगवतो भक्तप्रियत्वज्ञापनार्थम्, (नित्यध्यानस्तुत्यर्थं च ।) स्वभक्तस्य कदाचिच्छापबलाद् द्वेषिणोऽपि भक्तिफलमेव भगवान् ददातीति ।"
id"Bhagavadgitabhashya-667"
oldKey"BGB_C09_V12_B03"
type"bhashya"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseTypenull
lines
"भक्ता एव हि ते पूर्वं शिशुपालादयः । शापबलादेव च द्वेषिणः । तत्प्रश्नपूर्वं पार्षदत्वादिकथनाच्च(तत्प्रश्ने पूर्वपार्षदत्वशापादिकथनाच्च) एतज्ज्ञायते । अन्यथा किमिति तदप्रस्तुतमुच्यते । भगवतः साम्यकथनं तु द्वेषिणामपि द्वेषमनिरूप्य पूर्वतनभक्तिफलमेव ददातीति ज्ञापयितुम् । ‘न मे भक्तः प्रणश्यति’(९.३१) इति च वक्ष्यति । न च"
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘भावो (हि) भव(भाव)कारणम्’ (भाग.१०.८४.४७)</span>"
"इत्यादिविरोधः । द्वेषभाविनां द्वेष एव भवतीति हि युक्तम् । अन्यथा गुरुद्वेषिणामपि गुरुत्वं भवतीत्याद्यनिष्टम् आपद्येत । न च आकृतधीत्वेऽविशेषः । तेषामेव हिरण्यकशिप्वादीनां पापप्रतीतेः-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘हिरण्यकशिपुश्चापि भगवन्निन्दया तमः ।<br/> विविक्षुरत्यगात् सूनोः प्रह्लादस्यानुभावतः ॥’(भाग.४.२१.४६)</span>"
"इति ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘यदनिन्दत् पिता मह्यम्’(भाग.७.१०.१६)</span>"
"इत्यारभ्य"
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘तस्मात् पिता मे पूयेत दुरन्ताद् दुस्तरादघात्’ (भाग.७.१०.१८)</span>"
"इति प्रह्लादेन भगवतो वरयाचनाच्च । बहुषु ग्रन्थेषु च निषेधः, कुत्रचिदेव तदुक्तिरिति विशेषः । यस्मिन् तदुच्यते तत्रैव निषेध उक्तः । महातात्पर्यविरोधश्चोक्तः पुरस्तात् । अयुक्तिमद्भ्यो युक्त्तिमन्त्येव बलवन्ति वाक्यानि । युक्तयश्चोक्ता अन्येषाम् । न चैषां काचिद् गतिः । साम्येऽपि वाक्ययोर्लोकानुकूलाननुकूलयोर्लोकानुकूलमेव बलवत् । लोकानुकूलं च भक्तप्रियत्वम्, नेतरत् । उक्तं च तेषां पूर्वभक्तत्वम्-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘मन्येसुरान् भागवतान् त्र्यधीशे संरम्भमार्गाभिनिविष्टचित्तान् ।’(भाग.३.२.२४)</span>"
"इत्यादि । अतो न भगवद्द्वेषिणां काचिद् गतिरिति सिद्धम् । द्वेषकारणमाह-"
"राक्षसीमिति ॥"
"१२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-668"
oldKey"BGB_C09_V13"
type"verse"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseType"shloka"
lines
"महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः ।"
"भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम्॥१३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-669"
oldKey"BGB_C09_V14"
type"verse"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseType"shloka"
lines
"सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः ।"
"नमस्यन्तश्च मां भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते॥१४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-670"
oldKey"BGB_C09_V14_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseTypenull
lines
"नेतरे द्विषन्तीति दर्शयितुं देवानाह - <span class="gr-prateeka">महात्मान इति ॥</span> १३, १४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-671"
oldKey"BGB_C09_V15"
type"verse"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseType"shloka"
lines
"ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते ।"
"एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतो मुखम्॥१५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-672"
oldKey"BGB_C09_V15_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseTypenull
lines
"सर्वत्रैक एव नारायणः स्थित इति <span class="gr-moola">एकत्वेन । पृथक्त्वेन</span> सर्वतो वैलक्षण्येन । <span class="gr-moola">बहुधा</span> तस्य रूपम् ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘आभाति शुक्लमिव लोहितमिवाथो नीलमथार्जुनम्’(आभाति शुक्लमिव लोहितमिव अथो कृष्णमायसमर्कवर्णम् इति कुम्भ-म.भा.५.४४.२६)</span></span>इति हि सनत्सुजा(तीये)ते । ‘दैवमेवापरे’(४.२५) इत्युक्तप्रकारेण बहवो वा बहुधा ॥१५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-673"
oldKey"BGB_C09_V16"
type"verse"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseType"shloka"
lines
"अहं क्रतुरहं यज्ञः स्वधाऽहमहमौषधम् ।"
"मन्त्रोऽहमहमेवाज्यम् अहमग्निरहं हुतम्॥१६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-674"
oldKey"BGB_C09_V16_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseTypenull
lines
"प्रतिज्ञातं विज्ञानमाह - <span class="gr-prateeka">अहं क्रतुरित्यादिना ॥</span> क्रतवोऽग्निष्टोमादयः । <span class="gr-moola">यज्ञो</span> देवतामुद्दिश्य द्रव्यपरित्यागः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘उद्दिश्य देवान् द्रव्याणां त्यागो यज्ञ इतीरितः’</span></span> इत्यभिधानात् ॥ १६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-675"
oldKey"BGB_C09_V17"
type"verse"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseType"shloka"
lines
"पिताऽहमस्य जगतो माता धाता पितामहः ।"
"वेद्यं पवित्रमोङ्कार ऋक्साम यजुरेव च॥१७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-676"
oldKey"BGB_C09_V18"
type"verse"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseType"shloka"
lines
"गतिर्भर्ता प्रभुः साक्षी निवासः शरणं सुहृत् ।"
"प्रभवः प्रलयः स्थानं निधानं बीजमव्ययम्॥१८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-677"
oldKey"BGB_C09_V18_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseTypenull
lines
"गम्यते मुमुक्षुभिरिति"
"गतिः"
"। तथाहि सामवेदेषु वसिष्ठशाखायाम्-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘अथ कस्मादुच्यते गतिरिति । ब्रह्मैव गतिः, तद्धि गम्यते पापविमुक्तैः’</span>"
"इति । साक्षादीक्षत इति"
"साक्षी"
"। तथाहि बाष्कलशाखायाम्-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘स साक्षादिदमद्राक्षीद् यदद्राक्षीत् तत् साक्षिणः साक्षित्वम्’</span>"
"इति ।"
"शरणम् आश्रयः संसारभीतस्य ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘परमं यः परायणम्’</span>"
"इति ह्युक्तम् ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Mahanarayanopanishat-id">‘नारायणं महाज्ञेयं विश्वात्मानं परायणम्’</span>"
"इति च ।"
"संहारकाले प्रकृत्या जगदत्र निधीयत इति"
"निधानम्"
"।"
"तथाहि ऋग्वेदखिलेषु-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘अपश्यमप्यये मायया विश्वकर्मण्यदो जगन्निहितं शुभ्रचक्षुः’</span>"
"इति ॥१८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-678"
oldKey"BGB_C09_V19"
type"verse"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseType"shloka"
lines
"तपाम्यहमहं वर्षं निगृह्णाम्युत्सृजामि च ।"
"अमृतं चैव मृत्युश्च सदसच्चाहमर्जुन॥१९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-679"
oldKey"BGB_C09_V19_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseTypenull
lines
"सत्"
"कार्यम् ।"
"असत्"
"कारणम् ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सदभिव्यक्तरूपत्वात् कार्यमित्युच्यते बुधैः ।<br/>असदव्यक्तरूपत्वात् कारणं चापि शब्दितम्॥’</span>"
"॥ इति ह्यभिधानम् ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharatha-id">‘असच्च सच्चैव यद् विश्वं सदसतः परम्’(गी.प्रे.म.भा.१.१.२३)</span>"
"इति च भारते ॥१९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-680"
oldKey"BGB_C09_V20"
type"verse"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseType"shloka"
lines
"त्रैविद्या मां सोमपा पूतपापाः"
"यज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते ।"
"ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोकं"
"अश्नन्तिदिव्यान् दिवि देवभोगान् ॥२०॥"
id"Bhagavadgitabhashya-681"
oldKey"BGB_C09_V21"
type"verse"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseType"shloka"
lines
"ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं"
"क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति ।"
"एवं त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना"
"गतागतं कामकामा लभन्ते॥ २१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-682"
oldKey"BGB_C09_V20_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseTypenull
lines
"तथाऽपि मद्भजनमेवान्यदेवताभजनाद् वरमिति दर्शयति- <span class="gr-prateeka">त्रैविद्या इत्यादिना ॥</span> २०-२१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-683"
oldKey"BGB_C09_V21"
type"verse"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseType"shloka"
lines
"अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते ।"
"तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम्॥२२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-684"
oldKey"BGB_C09_V21_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseTypenull
lines
"अनन्याः"
"अन्यदचिन्तयित्वा । तथाहि गौतमखिलेषु-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘सर्वं परित्यज्य मनोगतं यद् विना देवं केवलं शुद्धमाद्यम् ।<br/>ये चिन्तयन्तीह तमेव धीरा अनन्यास्ते देवमेवाविशन्ति ॥’</span>"
"इति ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Mokshadharma-id">‘कामं कालेन महता एकान्तित्वात् समाहितैः ।<br/>शक्यो द्रष्टुं स भगवान् प्रभासन्दृश्यमण्डलः॥’</span>"
"॥ इति मोक्षधर्मे ।"
"नित्यमभितः= सर्वतो युक्तानाम् ॥२२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-685"
oldKey"BGB_C09_V22"
type"verse"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseType"shloka"
lines
"येऽप्यन्यदेवता भक्ता यजन्ते श्रद्धयाऽन्विताः ।"
"तेऽपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकम्॥२३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-686"
oldKey"BGB_C09_V22_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseTypenull
lines
"तर्हि ‘अहं क्रतुः’(९.१६) इत्याद्यसत्यमित्यत आह - <span class="gr-prateeka">येऽपीति ॥</span> २३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-687"
oldKey"BGB_C09_V23"
type"verse"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseType"shloka"
lines
"अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च ।"
"न तु मामभिजानन्ति तत्त्वेनातश्च्यवन्ति ते॥२४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-688"
oldKey"BGB_C09_V23_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseTypenull
lines
"कारणमाहाविधिपूर्वकत्वे - <span class="gr-prateeka">अहं हीति ॥</span> २४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-689"
oldKey"BGB_C09_V24"
type"verse"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseType"shloka"
lines
"यान्ति देवव्रता देवान् पितॄन् यान्ति पितॄव्रताः ।"
"भूतानि यान्ति भूतेज्या यान्ति मद्याजिनोऽपि माम् ॥॥ २५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-690"
oldKey"BGB_C09_V24_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseTypenull
lines
"फलं विविच्याह - <span class="gr-prateeka">यान्तीति ॥</span> २५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-691"
oldKey"BGB_C09_V25"
type"verse"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseType"shloka"
lines
"पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति ।"
"तदहं भक्त्युपहृतम् अश्नामि प्रयतात्मनः॥२६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-692"
oldKey"BGB_C09_V25_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseTypenull
lines
"दुर्बलैस्त्वं पूजयितुमशक्यः ? महत्त्वाद्, इत्याशङ्क्याह -"
"पत्रमिति ॥"
"न त्वविहितपत्रादि । तस्यापराधत्वोक्तेर्वाराहादौ । भक्त्यैवाहं (तुष्ट) तृप्य इति भावः ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharatha-id">‘भक्तप्रियं सकललोकनमस्कृतं च’(म.भा.१११)</span>"
"इति च भारते"
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">‘एतावानेव लोकेऽस्मिन् पुंसः स्वार्थः परः स्मृतः ।<br/>एकान्तभक्तिर्गोविन्दे यत् सर्वत्रात्मदर्शनम्॥’(एतावानेव लोकेऽस्मिन् पुंसां धर्मः परः स्मृतः। भक्तियोगो भगवति तन्नामग्रहणादिभिः ॥भाग.६.३.२२ )</span>"
"(इति भागवते) ॥२६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-693"
oldKey"BGB_C09_V26"
type"verse"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseType"shloka"
lines
"यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत् ।"
"यत्तपस्यसि कौन्तेय तत् कुरुष्व मदर्पणम्॥२७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-694"
oldKey"BGB_C09_V27"
type"verse"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseType"shloka"
lines
"शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैः ।"
"संन्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तो मामुपैष्यसि॥२८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-695"
oldKey"BGB_C09_V27_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseTypenull
lines
"अतो यत् करोषि ॥ २७, २८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-696"
oldKey"BGB_C09_V28"
type"verse"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseType"shloka"
lines
"समोऽहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रियः ।"
"ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्यहम् ॥२९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-697"
oldKey"BGB_C09_V28_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseTypenull
lines
"तर्हि स्नेहादिमत्त्वाद् अल्पभक्तस्यापि कस्यचित् बहु फलं ददासि । विपरीतस्यापि कस्यचित् विपरीतम् ? इत्यत आह - <span class="gr-prateeka">समोऽहमिति ॥</span> तर्हि न भक्तिप्रयोजनम् ? इत्यत आह - <span class="gr-prateeka">ये भजन्तीति ॥</span> <span class="gr-moola">मयि ते तेषु चाप्यहम्</span> इति । मम ते वशाः, तेषामहं वश इति । उक्तं च पैङ्गिखिलेषु- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘ये वै भजन्ते परमं पुमांसं तेषां वशः स तु ते तद्वशाश्च ।’</span></span> इति । तद्वशा एव ते सर्वदा । तथाऽपि बुद्धिपूर्वकत्वाबुद्धिपूर्वकत्वेन भेदः । उद्धवादिवत्, शिशुपालादिवच्च । तच्चोक्तं तत्रैव-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘अबुद्धिपूर्वाद् यो वशस्तस्य ध्यानात् पुनर्वशो भवते बुद्धिपूर्वम्’</span></span> इति ॥ २९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-698"
oldKey"BGB_C09_V29"
type"verse"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseType"shloka"
lines
"अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् ।"
"साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः॥३० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-699"
oldKey"BGB_C09_V29_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseTypenull
lines
"न भवत्येव प्रायशस्तद्भक्तो सुदुराचारः । तथाऽपि बहुपुण्येन यदि कथञ्चित् भवति तर्हि साधुरेव स मन्तव्यः ॥ ३० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-700"
oldKey"BGB_C09_V30"
type"verse"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseType"shloka"
lines
"क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छति ।"
"कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति॥३१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-701"
oldKey"BGB_C09_V31"
type"verse"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseType"shloka"
lines
"मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि स्युः पापयोनयः ।"
"स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपि यान्ति परां गतिम्॥३२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-702"
oldKey"BGB_C09_V32"
type"verse"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseType"shloka"
lines
"किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्या भक्ता राजर्षयस्तथा ।"
"अनित्यमसुखं लोकमिमं प्राप्य भजस्व माम्॥३३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-703"
oldKey"BGB_C09_V33"
type"verse"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseType"shloka"
lines
"मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।"
"मामेवैष्यसि युक्त्वैवम् आत्मानं मत्परायणः॥३४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-704"
oldKey"BGB_C09_V33_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C09"
chapter"BGB_C09"
verseTypenull
lines
"कुतः ?"
"क्षिप्रं भवति धर्मात्मा"
"। देवदेवांशादिष्वेव च (ए)तद् भवति । उक्तं च (सामवेदे)शाण्डिल्यशाखायाम्-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘नाविरतो दुश्चरितान्नाभक्तो नासमाहितः ।<br/>सम्यग् भक्तो भवेत् कश्चिद् वासुदेवेऽमलाशयः ।<br/>देवर्षयस्तदंशाश्च भवन्ति क्व च ज्ञानतः ॥’</span>"
"इति ।"
"अतोन्यः कश्चिद् भवति चेत्, डाम्भिकत्वेन सोऽनुमेयः । साधारणपापानां तु सत्सङ्गात् महत्यपि कथञ्चिद् भक्तिर्भवति । साधारणभक्तिर्वेतरेषाम् ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Vishupurana-id">‘शठमतिरुपयाति योऽर्थतृष्णां तमधमचेष्टमवैहि नास्य(भक्तम्)भक्तिः’।</span>"
"इति हि श्रीविष्णुपुराणे ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Vishupurana-id">‘सा श्रद्दधानस्य विवर्धमाना विरक्तिमन्यत्र करोति पुंसाम्’</span>"
"इति च ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘वेदाः स्वधीता मम लोकनाथ तप्तं तपो नानृतमुक्तपूर्वम् ।<br/>पूजां गुरूणां सततं करोमि परस्य गुह्यं न च भिन्नपूर्वम् ।<br/>गुप्तानि चत्वारि यथागमं मे शत्रौ च मित्रे च समोऽस्मि नित्यम् ।<br/>तं चापि देवं शरणं प्रपन्नः एकान्तभावेन भजाम्यजस्रम् ।<br/>एतैरुपायैः परिशुद्धसत्त्वः कस्मान्न पश्येयमनन्तमेनम् ॥’</span>"
"इति मोक्षधर्मे। आचारस्य ज्ञानसाधनत्वोक्तेश्च । ज्ञानाभावे च सम्यग्भक्त्यभावात् । तथाहि गौतमखिलेषु-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘विना ज्ञानं कुतो भक्तिः कुतो भक्तिं विना च तत्।’</span>"
"इति ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘भक्तिः परे स्वेऽनुभवो विरक्तिरन्यत्र चैतत् त्रिक एककालम्’(भाग.११.२.४२)</span>"
"इति च भागवते ॥ ३१-३४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-705"
oldKey"BGB_C10_I01"
type"introduction"
parent"BGB_C10"
chapter"BGB_C10"
verseTypenull
lines
"उपासनार्थं विभूतीर्विशेषकारणत्वं च केषाञ्चिदनेन अध्यायेनाह-"
id"Bhagavadgitabhashya-706"
oldKey"BGB_C10_V01"
type"verse"
parent"BGB_C10"
chapter"BGB_C10"
verseType"shloka"
lines
"भूय एव महाबाहो शृृणु मे परमं वचः ।"
"यत्तेऽहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया॥१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-707"
oldKey"BGB_C10_V01_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C10"
chapter"BGB_C10"
verseTypenull
lines
"<span class="gr-moola">प्रीयमाणाय</span> श्रुत्वा सन्तोषं प्राप्नुवते ॥ १ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-708"
oldKey"BGB_C10_V02"
type"verse"
parent"BGB_C10"
chapter"BGB_C10"
verseType"shloka"
lines
"न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः ।"
"अहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः॥२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-709"
oldKey"BGB_C10_V02_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C10"
chapter"BGB_C10"
verseTypenull
lines
"<span class="gr-moola">प्रभवं</span> प्रभावम् । <span class="gr-moola">मदीयां</span> जगदुत्पत्तिं वा । तद्वशत्वात् तस्येत्युच्यते । यद्यस्ति तर्हि देवादयोऽपि जानन्ति सर्वज्ञत्वात्, अतो नास्तीति भावः । ‘अहमादिर्हि’ इति तु उत्पत्तिरपि यस्य वशा, कुतस्तस्य जनिरिति ज्ञापनार्थम् । ‘अहं सर्वस्य जगतः प्रभवः प्रलयः’(७.३) इति चोक्तम् । उक्तं चैतत् सर्वमन्यत्रापि-"
"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-TaittariyaBrahmana-id">‘को अद्धा वेद क इह प्रवोचत् कुत आ जाता कुत इयं विसृष्टिः ।"
"अर्वाग् देवा अस्य विसर्जनेन अथा को वेद यत आ बभूव ॥’(तै.ब्रा.२.८९.५,ऋ.म.१०.सू.१२९.मं.६)</span></span> इति ।"
"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘न तत्प्रभावमृषयश्च देवा विदुः कुतोऽन्येऽल्पधृतिप्रमाणाः।’</span></span> इति ऋग्वेदखिलेषु । अन्यस्तु अर्थो ‘यो मामजम्’(१०.०३) इति वाक्यादेव ज्ञायते ॥२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-710"
oldKey"BGB_C10_V03"
type"verse"
parent"BGB_C10"
chapter"BGB_C10"
verseType"shloka"
lines
"यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम् ।"
"असंमूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते॥३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-711"
oldKey"BGB_C10_V03_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C10"
chapter"BGB_C10"
verseTypenull
lines
"अनः= चेष्टयिता आदिश्च सर्वस्य इति <span class="gr-moola">अनादिः</span> । अजत्वेन सिद्धेः इतरस्य ।"
"॥३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-712"
oldKey"BGB_C10_V04"
type"verse"
parent"BGB_C10"
chapter"BGB_C10"
verseType"shloka"
lines
"बुद्धिर्ज्ञानमसंमोहः क्षमा सत्यं दमः शमः ।"
"सुखं दुःखं भवो भावो भयं चाभयमेव च॥४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-713"
oldKey"BGB_C10_V05"
type"verse"
parent"BGB_C10"
chapter"BGB_C10"
verseType"shloka"
lines
"अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोऽयशः ।"
"भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः॥५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-714"
oldKey"BGB_C10_V05_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C10"
chapter"BGB_C10"
verseTypenull
lines
"तत् प्रथयति-"
"बुद्धिरित्यादिना॥"
"कार्याकार्यविनिश्चयो"
"बुद्धिः"
"।"
"ज्ञानं"
"प्रतीतिः ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ज्ञानं प्रतीतिर्बुद्धिस्तु कार्याकार्यविनिश्चयः(विनिर्णयः)।’</span>"
"इत्यभिधानम् ।"
"दमः"
"इन्द्रियनिग्रहः ।"
"शमः"
"परमात्मनि निष्ठा-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">‘शमो मन्निष्ठता बुद्धेर्दम इन्द्रियनिग्रहः ।’(भाग.११.१९.३५)</span>"
"इति हि भागवते ।"
"तुष्टिः"
"अलम्बुद्धिः-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अलम्बुद्धिस्तथा तुष्टिः’</span>"
"इत्यभिधानात् ॥ ४-५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-715"
oldKey"BGB_C10_V06"
type"verse"
parent"BGB_C10"
chapter"BGB_C10"
verseType"shloka"
lines
"महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा ।"
"मद्भावा मानसा जाता येषां लोक इमाः प्रजाः॥६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-716"
oldKey"BGB_C10_V06_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C10"
chapter"BGB_C10"
verseTypenull
lines
"पूर्वे सप्तर्षयः"
"-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।<br/>वसिष्ठश्च महातेजाः’(कुम्भ-म.भा.१२.३४३.३०)</span>"
"इति मोक्षधर्मोक्ताः ।"
"ते हि (सर्वे)सर्वपुराणेषूच्यन्ते ।"
"चत्वारः"
"प्रथमाः स्वायम्भुवाद्याः । तेषां हि इमाः प्रजाः । न हि भविष्यताम् ‘इमाः प्रजाः’ इति युक्तम् । विभागः प्राधान्यं च प्राथमिकत्वादेव भवति ।"
"तच्चोक्तं गौतमखिलेषु-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘स्वायम्भुवं स्वारोचिषं रैवतं च तथोत्तमम् । वेद यः स प्रजावान्’</span>"
"इति ।"
"पूर्वेभ्यो ह्युत्तरा जायन्त इत्येषां (तेषां) प्राधान्यम् । अजातेषु (च) ज्यैष्ठ्यम् ।"
id"Bhagavadgitabhashya-717"
oldKey"BGB_C10_V06_B02"
type"bhashya"
parent"BGB_C10"
chapter"BGB_C10"
verseTypenull
lines
"तापसस्य भगवदवतारत्वाद् अनुक्तिः । तच्च भागवते प्रसिद्धम् । मानसत्वं च सर्वेषां मनूनामुक्तं भागवते-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘ततो मनून् ससर्जान्ते मनसा लोकभावनान्।(भाग.३.२१.४९)’</span>"
"इति ।"
"अन्यपुत्रत्वं तु अपरित्यज्यापि शरीरं तद् भवति । प्रमाणं चोभयविधवाक्यान्यथाऽनुपपत्तिरेव । ‘पूर्वे’ इति विशेणाच्च एतत्सिद्धिः । मत्तो भावो येषां ते"
"मद्भावाः"
"। ये ते ‘ब्रह्मणो मनसा जाताः’ ते मत्त एव जाताः इति भावः ॥६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-718"
oldKey"BGB_C10_V07"
type"verse"
parent"BGB_C10"
chapter"BGB_C10"
verseType"shloka"
lines
"एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः ।"
"सोविकम्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः॥७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-719"
oldKey"BGB_C10_V08"
type"verse"
parent"BGB_C10"
chapter"BGB_C10"
verseType"shloka"
lines
"अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते ।"
"इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः॥८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-720"
oldKey"BGB_C10_V09"
type"verse"
parent"BGB_C10"
chapter"BGB_C10"
verseType"shloka"
lines
"मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् ।"
"कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च॥९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-721"
oldKey"BGB_C10_V10"
type"verse"
parent"BGB_C10"
chapter"BGB_C10"
verseType"shloka"
lines
"तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् ।"
"ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते॥१० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-722"
oldKey"BGB_C10_V11"
type"verse"
parent"BGB_C10"
chapter"BGB_C10"
verseType"shloka"
lines
"तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः ।"
"नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता॥११ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-723"
oldKey"BGB_C10_V11_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C10"
chapter"BGB_C10"
verseTypenull
lines
"सन्ति च भजन्तः केचिदित्याह- <span class="gr-prateeka">अहमित्यादिना ॥</span> ८-११ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-724"
oldKey"BGB_C10_V12"
type"verse"
parent"BGB_C10"
chapter"BGB_C10"
verseType"shloka"
lines
"परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान् ।"
"पुरुषं शाश्वतं दिव्यम् आदिदेवमजं विभुम्॥१२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-725"
oldKey"BGB_C10_V13"
type"verse"
parent"BGB_C10"
chapter"BGB_C10"
verseType"shloka"
lines
"आहुस्त्वाम् ऋषयः सर्वे देवर्षिर्नारदस्तथा ।"
"असितो देवलो व्यासः स्वयं चैव ब्रवीषि मे॥१३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-726"
oldKey"BGB_C10_V14"
type"verse"
parent"BGB_C10"
chapter"BGB_C10"
verseType"shloka"
lines
"सर्वमेतदृतं मन्ये यन्मां वदसि केशव ।"
"न हि ते भगवन्व्यक्तिं विदुर्देवा न दानवाः॥१४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-727"
oldKey"BGB_C10_V15"
type"verse"
parent"BGB_C10"
chapter"BGB_C10"
verseType"shloka"
lines
"स्वयमेवाऽत्मनाऽऽत्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम ।"
"भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते॥१५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-728"
oldKey"BGB_C10_V15_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C10"
chapter"BGB_C10"
verseTypenull
lines
"<span class="gr-moola">ब्रह्म</span> परिपूर्णम्-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘अथ कस्मादुच्यते परं ब्रह्म । बृहति(बृंहति) बृंहयति च’</span></span> इति च श्रुतिः । ‘बृह (बृंह) बृहि = वृद्धौ’ इति च पठन्ति ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘परमं यो महद् ब्रह्म’(कुम्भ-म.भा.१३.२५४.९)</span></span> इति च । विविधमासीदिति <span class="gr-moola">विभुः</span> । तथाहि वारुणशाखायाम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘विभु प्रभु प्रथमं मेहनावत इति । स ह्येव प्राभवद् विविधोऽभवत्’</span></span> इति ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Taittariyopanishat-id">‘सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेय’(तै.उ.२.६.)</span></span> इत्यादेश्च ॥ १२-१५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-729"
oldKey"BGB_C10_V16"
type"verse"
parent"BGB_C10"
chapter"BGB_C10"
verseType"shloka"
lines
"वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।"
"याभिर्विभूतिभिर्लोकान् इमान् त्वं व्याप्य तिष्ठसि॥१६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-730"
oldKey"BGB_C10_V16_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C10"
chapter"BGB_C10"
verseTypenull
lines
"<span class="gr-moola">विभूतयः</span> विविधभूतयः ॥ १६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-731"
oldKey"BGB_C10_V17"
type"verse"
parent"BGB_C10"
chapter"BGB_C10"
verseType"shloka"
lines
"कथं विद्यामहं योगिन् त्वां सदा परिचिन्तयन् ।"
"केषु केषु च भावेषु चिन्त्योऽसि भगवन् मया॥१७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-732"
oldKey"BGB_C10_V18"
type"verse"
parent"BGB_C10"
chapter"BGB_C10"
verseType"shloka"
lines
"विस्तरेणाऽत्मनो योगं विभूतिं च जनार्दन ।"
"भूयः कथय तृप्तिर्हि शृृण्वतो नास्ति मेऽमृतम्॥१८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-733"
oldKey"BGB_C10_V18_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C10"
chapter"BGB_C10"
verseTypenull
lines
"न जायते, अर्दयति च संसारम् इति <span class="gr-moola">जनार्दनः</span> । तथा च बाभ्रव्यशाखायाम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘स भूतः स जनार्दन इति स ह्यासीत् स नासीत् सोऽर्दयति’</span></span> इति ॥१८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-734"
oldKey"BGB_C10_V19"
type"verse"
parent"BGB_C10"
chapter"BGB_C10"
verseType"shloka"
lines
"हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।"
"प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे॥१९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-735"
oldKey"BGB_C10_V20"
type"verse"
parent"BGB_C10"
chapter"BGB_C10"
verseType"shloka"
lines
"अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः ।"
"अहमादिश्च मध्यश्च च भूतानामन्त एव च॥२० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-736"
oldKey"BGB_C10_V21"
type"verse"
parent"BGB_C10"
chapter"BGB_C10"
verseType"shloka"
lines
"आदित्यानामहं विष्णुर्ज्योतिषां रविरंशुमान् ।"
"मरीचिर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी॥२१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-737"
oldKey"BGB_C10_V21_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C10"
chapter"BGB_C10"
verseTypenull
lines
"विष्णुः"
"सर्वव्यापित्व-प्रवेशित्वादेः ।"
"‘विष्लृ= व्याप्तौ’, ‘विश= प्रवेशने’ इति हि पठन्ति ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘गतिश्च सर्वभूतानां प्रजानां चापि भारत ।<br/>व्याप्तौ मे रोदसी पार्थ कान्तिश्चाभ्यधिका मम ।<br/>अधिभूतनिविष्टश्च तदिच्छुश्चास्मि(पि) भारत ।<br/>क्रमणाच्चाप्यहं पार्थ विष्णुरित्यभिसञ्ज्ञितः॥’(कुम्भ-म.भा.१२.३५०.४२-४३)</span>"
"इति मोक्षधर्मे ॥२१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-738"
oldKey"BGB_C10_V22"
type"verse"
parent"BGB_C10"
chapter"BGB_C10"
verseType"shloka"
lines
"वेदानां सामवेदोऽस्मि देवानामस्मि वासवः ।"
"इन्द्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना॥२२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-739"
oldKey"BGB_C10_V23"
type"verse"
parent"BGB_C10"
chapter"BGB_C10"
verseType"shloka"
lines
"रुद्राणां शङ्करश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम् ।"
"वसूनां पावकश्चास्मि मेरुः शिखरिणामहम्॥२३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-740"
oldKey"BGB_C10_V24"
type"verse"
parent"BGB_C10"
chapter"BGB_C10"
verseType"shloka"
lines
"पुरोधसां च मुख्यं मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम् ।"
"सेनानीनामहं स्कन्दः सरसामस्मि सागरः॥२४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-741"
oldKey"BGB_C10_V25"
type"verse"
parent"BGB_C10"
chapter"BGB_C10"
verseType"shloka"
lines
"महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम् ।"
"यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि स्थावराणां हिमालयः॥२५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-742"
oldKey"BGB_C10_V26"
type"verse"
parent"BGB_C10"
chapter"BGB_C10"
verseType"shloka"
lines
"अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः ।"
"गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः॥२६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-743"
oldKey"BGB_C10_V26_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C10"
chapter"BGB_C10"
verseTypenull
lines
"सुखरूपः पाल्यते लीयते च जगद् अनेन इति <span class="gr-moola">कपिलः</span> । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘प्रीतिः सुखं कम् आनन्दः’</span></span> इत्याद्यभिधानात् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्म’(छा.४.१०.५)</span></span> इति च ।"
"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘ऋषिं प्रसूतं कपिलं यस्तमग्रे ज्ञानैर्बिभर्ति जायमानं च पश्येत् ।"
"सुखादनन्तात् पालना(ल्लीयनाच्च)ल्लापनाच्च यं वै देवं कपिलमुदाहरन्ति॥’</span></span> इति च (सामवेदे)बाभ्रव्यशाखायाम् ॥२६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-744"
oldKey"BGB_C10_V27"
type"verse"
parent"BGB_C10"
chapter"BGB_C10"
verseType"shloka"
lines
"उच्चैःश्रवसमश्वानां विद्धि माममृतोद्भवम् ।"
"ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम्॥२७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-745"
oldKey"BGB_C10_V28"
type"verse"
parent"BGB_C10"
chapter"BGB_C10"
verseType"shloka"
lines
"आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक् ।"
"प्रजनश्चास्मि कन्दर्पः सर्पाणामस्मि वासुकिः॥२८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-746"
oldKey"BGB_C10_V29"
type"verse"
parent"BGB_C10"
chapter"BGB_C10"
verseType"shloka"
lines
"अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम् ।"
"पितॄणामर्यमा चास्मि यमः संयमतामहम्॥२९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-747"
oldKey"BGB_C10_V30"
type"verse"
parent"BGB_C10"
chapter"BGB_C10"
verseType"shloka"
lines
"प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम् ।"
"मृगाणां च मृगेन्द्रोऽहं वैनतेयश्च पक्षिणाम्॥३० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-748"
oldKey"BGB_C10_V31"
type"verse"
parent"BGB_C10"
chapter"BGB_C10"
verseType"shloka"
lines
"पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम् ।"
"झषाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी॥३१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-749"
oldKey"BGB_C10_V31_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C10"
chapter"BGB_C10"
verseTypenull
lines
"आनन्दरूपत्वात् पूर्णत्वात् लोकरमणत्वाच्च <span class="gr-moola">रामः</span> । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘आनन्दरूपो निष्परीमाण एष लोकश्चैतस्माद् रमते तेन रामः ।’</span></span> इति शाण्डिल्यशाखायाम् । रश्च अमश्चेति व्युत्पत्तिः ॥३१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-750"
oldKey"BGB_C10_V32"
type"verse"
parent"BGB_C10"
chapter"BGB_C10"
verseType"shloka"
lines
"सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन ।"
"अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम्॥३२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-751"
oldKey"BGB_C10_V33"
type"verse"
parent"BGB_C10"
chapter"BGB_C10"
verseType"shloka"
lines
"अक्षराणामकारोस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च ।"
"अहमेवाक्षयः कालो धाताऽहं विश्वतोमुखः॥३३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-752"
oldKey"BGB_C10_V34"
type"verse"
parent"BGB_C10"
chapter"BGB_C10"
verseType"shloka"
lines
"मृत्युः सर्वहरश्चाहम् उद्भवश्च भविष्यताम् ।"
"कीर्तिः श्रीर्वाक् च नारीणां स्मृतिर्मेधा धृतिः क्षमा ॥३४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-753"
oldKey"BGB_C10_V35"
type"verse"
parent"BGB_C10"
chapter"BGB_C10"
verseType"shloka"
lines
"बृहत्साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम् ।"
"मासानां मार्गशीर्षोऽहं ऋतूनां कुसुमाकरः॥३५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-754"
oldKey"BGB_C10_V36"
type"verse"
parent"BGB_C10"
chapter"BGB_C10"
verseType"shloka"
lines
"द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ।"
"जयोऽस्मि व्यवसायोऽस्मि सत्त्वं सत्त्ववतामहम्॥३६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-755"
oldKey"BGB_C10_V37"
type"verse"
parent"BGB_C10"
chapter"BGB_C10"
verseType"shloka"
lines
"वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि पाण्डवानां धनञ्जयः ।"
"मुनीनामप्यहं व्यासः कवीनामुशना कविः॥३७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-756"
oldKey"BGB_C10_V37_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C10"
chapter"BGB_C10"
verseTypenull
lines
"आच्छादयति सर्वम्, वासयति, वसति च सर्वत्र इति"
"वासुः"
"। देवशब्दार्थ उक्तः पुरस्तात् (गी.भा.७.१४)।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘छादयामि जगत् सर्वं भूत्वा सूर्य इवांशुभिः ।<br/>सर्वभूताधिवासश्च वासुदेवस्ततो ह्यहम् ॥’(कुम्भ-म.भा.१२.३५०.४१)</span>"
"इति मोक्षधर्मे ।"
"विशिष्टः सर्वस्मात्, आ= समन्तात् स एव इति"
"व्यासः"
"। तथा च- (अग्निवेश्य)अग्नेयीशाखायाम्-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘स व्यासो वीति तमप् वै विः, सोऽधस्तात् स उत्तरतः स पश्चात् स पूर्वस्मात् स दक्षिणतः स उत्तरत इति।’</span>"
"इति ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Mahanarayanopanishat-id">‘यच्च किञ्चित् जगत् सर्वं दृश्यते श्रूयतेपि वा ।<br/>अन्तर्बहिश्च तत् सर्वं व्याप्य नारायणः स्थितः ॥’</span>"
"इति च ॥३७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-757"
oldKey"BGB_C10_V38"
type"verse"
parent"BGB_C10"
chapter"BGB_C10"
verseType"shloka"
lines
"दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम् ।"
"मौनं चैवास्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवतामहम्॥३८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-758"
oldKey"BGB_C10_V39"
type"verse"
parent"BGB_C10"
chapter"BGB_C10"
verseType"shloka"
lines
"यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन ।"
"न तदस्ति विना यत्स्यात् मया भूतं चराचरम्॥३९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-759"
oldKey"BGB_C10_V40"
type"verse"
parent"BGB_C10"
chapter"BGB_C10"
verseType"shloka"
lines
"नान्तोऽस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परन्तप ।"
"एष तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मया॥४० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-760"
oldKey"BGB_C10_V40_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C10"
chapter"BGB_C10"
verseTypenull
lines
"मया विना यद् भूतं स्यात् तन्नास्ति ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘विश्वरूपः अनन्तगतेः अनन्तभागः अनन्तगः अनन्तः’(कुम्भ-म.भा.१२.३४६.४)</span></span> इत्यादि हि मोक्षधर्मे ॥ ३९,४० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-761"
oldKey"BGB_C10_V41"
type"verse"
parent"BGB_C10"
chapter"BGB_C10"
verseType"shloka"
lines
"यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा ।"
"तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोंऽशसम्भवम्॥४१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-762"
oldKey"BGB_C10_V41_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C10"
chapter"BGB_C10"
verseTypenull
lines
"‘यद्यद् विभूतिमत्’इति विस्तरः । विष्ण्वादीनि तु स्वरूपाण्येव । अन्यानि तु तेजोयुक्तानि(तेजोंऽश) । तथा च पैङ्गिखिलेषु- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘विशेषका रुद्रवैन्येन्द्रदेवराजन्याद्या अंशयुतान्यजीवाः ।"
"कृष्णव्यासौ रामकृष्णौ च रामः कपिलयज्ञप्रमुखाः स्वयं सः ॥’</span></span>इति ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘स एवैको भार्गवदाशरथिकृष्णाद्यास्तु अवंशयुता अन्यजीवाः’</span></span> इति च गौतमखिलेषु ।"
"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘ऋषयो मनवो देवा मनुपुत्रा महौजसः ।"
"कलाः सर्वे हरेरेव सप्रजापतयः स्मृताः।"
"एते स्वांशकलाः पुंसः कृष्णस्तु भगवान् स्वयम् ॥’(भाग.१.३.२७-२८)</span></span> इति च भागवते । ऋष्यादीन् अंशयुतत्वेनोक्त्वा वराहादीन् स्वरूपत्वेनाह । तु शब्द एवार्थे । अन्यस्तु विशेषो न कुत्राप्यवगतः । अंशत्वं च तत्राप्यवगतम्- ‘उद्बबर्हात्मनः केशौ’ इति । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘मृडयन्ति’(भाग१.३.२९)</span></span> इति बहुवचनं चायुक्तम् । न हि अन्तराऽन्यदुक्त्वा पूर्वम् अपरामृश्य तत्क्रिया उच्यमाना दृष्टा कुत्रचित् ॥ ४१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-763"
oldKey"BGB_C10_V42"
type"verse"
parent"BGB_C10"
chapter"BGB_C10"
verseType"shloka"
lines
"अथवा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन ।"
"विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नं एकांशेन स्थितो जगत्॥४२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-764"
oldKey"BGB_C10_V42_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C10"
chapter"BGB_C10"
verseTypenull
lines
"‘किम्’ इति वक्ष्यमाणप्राधान्यज्ञापनार्थम् । न तूक्तनिष्फलत्वज्ञापनाय । तथा सति नोच्येत ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘अज्ञात्वैनं सर्वविशेषयुक्तं देवं वरं को हि मुच्येत बन्धात्।’</span></span> इति च ऋर्ग्वेदखिलेषु । त्वं तु बहुफलप्राप्तियोग्य इति ‘तव’ इति विशेषणम् । अन्यस्तुत्यर्थत्वेन प्रसिद्धश्च एकत्र किंशब्दः -"
"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘रागद्वेषौ यदि स्यातां तपसा किं प्रयोजनम् ।"
"तावुभौ यदि न (रागद्वेषौ न चेत्) स्यातां तपसा किं प्रयोजनम् ॥’</span></span> इत्यादौ । प्राधान्यं च सिद्धमेकत्र दर्शनात् सर्वत्र भगवद्दर्शनस्य ‘यो मां पश्यति सर्वत्र’(६.३०) इत्यादौ ॥४२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-765"
oldKey"BGB_C11_I01"
type"introduction"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseTypenull
lines
"यथा श्रुते ध्यानं (कर्तुं) शक्यं तथा स्वरूपस्थितिरनेनाध्यायेनोच्यते ।"
id"Bhagavadgitabhashya-766"
oldKey"BGB_C11_V01"
type"verse"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseType"shloka"
lines
"मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसंज्ञितम् ।"
"यत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोऽयं विगतो मम॥१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-767"
oldKey"BGB_C11_V02"
type"verse"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseType"shloka"
lines
"भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया ।"
"त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम्॥२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-768"
oldKey"BGB_C11_V03"
type"verse"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseType"shloka"
lines
"एवमेतद्यथाऽऽत्थ त्वमात्मानं परमेश्वर ।"
"द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम॥३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-769"
oldKey"BGB_C11_V04"
type"verse"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseType"shloka"
lines
"मन्यसे यदि तच्छक्यं भयाद् द्रष्टुमिति प्रभो ।"
"योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयाऽत्मानमव्ययम्॥४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-770"
oldKey"BGB_C11_V04_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseTypenull
lines
"प्रभुः"
"समर्थः ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘नास्ति तस्मात् परं भूतं पुरुषाद्वै सनातनात्।’(कुम्भ.म.भा.१२.३४७.३१)</span>"
"इति हि मोक्षधर्मे । ‘प्रभुरीशः समर्थश्च’ इत्यादि चाभिधानम् ॥ १-४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-771"
oldKey"BGB_C11_V05"
type"verse"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseType"shloka"
lines
"पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोथ सहस्रशः ।"
"नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च॥५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-772"
oldKey"BGB_C11_V06"
type"verse"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseType"shloka"
lines
"पश्यादित्यान्वसून् रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा ।"
"बहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याश्चर्याणि भारत॥६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-773"
oldKey"BGB_C11_V07"
type"verse"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseType"shloka"
lines
"इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम् ।"
"मम देहे गुडाकेश यच्चान्यद्द्रष्टुमिच्छसि॥७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-774"
oldKey"BGB_C11_V08"
type"verse"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseType"shloka"
lines
"न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा ।"
"दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम्॥८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-775"
oldKey"BGB_C11_V09"
type"verse"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseType"shloka"
lines
"एवमुक्त्वा ततो राजन् महायोगेश्वरो हरिः ।"
"दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम्॥९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-776"
oldKey"BGB_C11_V09_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseTypenull
lines
"हरिः"
"सर्वयज्ञभागहारित्वात्-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘इडोपहूतं गेहेषु हरे भागं क्रतुष्वहम् ।<br/>वर्णो मे हरितः श्रेष्ठस्तस्माद्धरिरिति स्मृतः’॥</span>"
"इति हि मोक्षधर्मे ।॥९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-777"
oldKey"BGB_C11_V10"
type"verse"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseType"shloka"
lines
"अनेकवक्त्रनयनम् अनेकाद्भुतदर्शनम् ।"
"अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम्॥१० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-778"
oldKey"BGB_C11_V11"
type"verse"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseType"shloka"
lines
"दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम् ।"
"सर्वाश्चर्यमयं देवम् अनन्तं विश्वतो मुखम्॥११ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-779"
oldKey"BGB_C11_V11_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseTypenull
lines
"<span class="gr-moola">सर्वाश्चर्यमयं</span> सर्वाश्चर्यात्मकम् ॥ १०, ११ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-780"
oldKey"BGB_C11_V12"
type"verse"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseType"shloka"
lines
"दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता ।"
"यदि भाः सदृशी सा स्यात् भासस्तस्य महात्मनः॥१२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-781"
oldKey"BGB_C11_V12_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseTypenull
lines
"सहस्रशब्दोऽनन्तवाची । तदपि ‘पाकशासनविक्रमः’ इत्यादिवत् प्रत्यायनार्थमेव । तथाहि ऋग्वेदखिलेषु-"
"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘अनन्तशक्तिः परमोऽनन्तवीर्यः सोऽनन्ततेजाश्च ततस्ततोऽपि ।’</span></span> इति । महातात्पर्याच्च बाहुल्यम् । न च परिमाणोक्त्या किञ्चित् प्रयोजनम् ॥१२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-782"
oldKey"BGB_C11_V13"
type"verse"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseType"shloka"
lines
"तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा ।"
"अपश्यद्देवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा॥१३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-783"
oldKey"BGB_C11_V14"
type"verse"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseType"shloka"
lines
"ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनञ्जयः ।"
"प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभाषत॥१४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-784"
oldKey"BGB_C11_V15"
type"verse"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseType"shloka"
lines
"पश्यामि देवांस्तव देव देहे सर्वांस्तथा भूतविशेषसङ्घान् ।"
"ब्रह्माणमीशं कमलासनस्थं ऋषींश्च सर्वान् उरगांश्च दिव्यान्॥ १५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-785"
oldKey"BGB_C11_V16"
type"verse"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseType"shloka"
lines
"अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं पश्यामि त्वां सर्वतोऽनन्तरूपम् ।"
"नान्तं न मध्यं न पुनस्तवादिं पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप॥ १६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-786"
oldKey"BGB_C11_V16_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseTypenull
lines
"‘अनेक’शब्दोऽनन्तवाची । ‘अनन्तबाहुम्’(११.१९) इति वक्ष्यति । ‘सर्वतः पाणिपादं तत्’(१३.१४) इत्यादि च ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखो विश्वतोबाहुरुत विश्वतस्पात् ।<br/>सं बाहुभ्यां धमति सं पतत्रैर्द्यावाभूमी जनयन् देव एकः ॥’</span>"
"इति ऋग्वेदे ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Yajurveda-id">‘विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखो विश्वतोहस्त उत विश्वतस्पात् ।<br/>सं बाहुभ्यां नमति सं पतत्रैर्द्यावापृथिवी जनयन् देव एकः ॥’</span>"
"इति यजुर्वेदे च ।"
"विश्वशब्दश्चानन्तवाची-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सर्वं समस्तं विश्वं च अनन्तं पूर्णमेव च।’</span>"
"इत्यभिधानात् ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘अनन्तबाहुमनन्तपादम् अनन्तरूपं पुरुवक्त्रमेकम् ॥’</span>"
"इति च बाभ्रव्यशाखायाम् ।"
"महत्त्वाद्युक्तिस्तु तदात्मकत्वेनापि भवति । अन्यथा ‘अनादिमत् परं ब्रह्म’(१३.१३) इत्याद्ययुक्तं स्यात् ।"
id"Bhagavadgitabhashya-787"
oldKey"BGB_C11_V16_B02"
type"bhashya"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseTypenull
lines
"एकत्र त्वनन्तान्यस्य रूपाणि इत्यनन्तरूपः । अन्यत्र त्वपरिमाण इति । उक्तं ह्युभयमपि"
"<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘परात् परं यन्महतो महान्तम्’,</span>"
"<span class="gr-reference gr-ref-Yajurveda-id">‘यदेकमव्यक्तमनन्तरूपम्’(तै.आ.१०.१.१)</span>"
"इति यजुर्वेदे"
"अव्यक्तस्यानन्तत्वादेव महतो महत्त्वेऽपरिमेयत्वं सिध्यति ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Aditya-id">‘महान्तं च समावृत्य प्रधानं समवस्थितम् ।<br/>अनन्तस्य न तस्यान्तः सङ्ख्यानं चापि विद्यते ॥’</span>"
"इत्यादित्यपुराणे ।"
"तानि चैकैकानि रूपाण्यनन्तानीति चैकत्र भवन्ति(भवति) ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘असङ्ख्याता ज्ञानकास्तस्य देहाः सर्वे परीमाणविवर्जिताश्च’ ।</span>"
"इति हि ऋग्वेदखिलेषु ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Chandogya-id">‘यावान् वाऽयमाकाशस्तावानेषोऽन्तर्हृदय आकाशः ।<br/>उभेऽस्मिन् द्यावापृथिवी अन्तरेव समाहिते ।<br/>उभावग्निश्च वायुश्च सूर्याचन्द्रमसावुभौ ॥’(छा.८.१.३)</span>"
"इति च ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘कृष्णस्य गर्भजगतोऽतिभरावसन्नपार्ष्णिप्रहारपरिरुग्णफणातपत्रम् ।’(भाग.१०.१४.३१)</span>"
"इति च भागवते ।"
id"Bhagavadgitabhashya-788"
oldKey"BGB_C11_V16_B02"
type"bhashya"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseTypenull
lines
"न चैतदयुक्तम् । अचिन्त्यशक्तित्वादीश्वरस्य ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Vishnu-id">‘अचिन्त्याः खलु ये भावा न तांस्तर्केण योजयेत्’ ।</span>"
"इति श्रीविष्णुपुराणे ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Kathaka-id">‘नैषा तर्केण मतिरापनेया’(कठ.१.२.९)</span>"
"इति च श्रुतिः ।"
"अतिप्रसङ्गस्तु महातात्पर्यवशाद् वाक्यबलाच्चापनेयः । न हि घटवत् कश्चिदपि पदार्थो न दृष्ट इत्येतावता प्रमाणदृष्टः सन् निराक्रियते । केषुचित् पदार्थेषु वाक्यव्यवस्थाऽचिन्त्यशक्तित्वाभावाद् अङ्गीक्रियते ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘गुणाः श्रुताः सुविरुद्धाश्च देवे सन्त्यश्रुता अपि नैवात्र शङ्का ।<br/> चिन्त्या अचिन्त्याश्च तथैव दोषाः श्रुताश्च नाज्ञैर्हि तथा प्रतीताः ॥ एवं परे, अन्यत्र श्रुताश्रुतानां गुणागुणानां च क्रमाद् व्यवस्था ॥’</span>"
"इति जाबालखिलश्रुतेश्च ।"
"उपचारत्वपरिहाराय ‘न मध्यम्’ इति । अन्यथा आद्यन्ताभावेनैव तत्सिद्धेः ।"
"विश्वरूपः"
"पूर्णरूपः-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Shandilya-id">‘स विश्वरूपोऽनूनरूपोऽतोऽयं सोऽनन्तरूपो न हि नाशोऽस्ति तस्य’</span>"
"इति शाण्डिल्यशाखायाम् ॥ १६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-789"
oldKey"BGB_C11_V17"
type"verse"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseType"shloka"
lines
"किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च तेजोराशिं सर्वतो दीप्तिमन्तम् ।"
"पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्तात् दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम्॥ १७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-790"
oldKey"BGB_C11_V17_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseTypenull
lines
"‘अनलार्कद्युतिम्’ इत्युक्ते मितत्वशङ्कामपाकरोति - <span class="gr-prateeka">अप्रमेयमिति ॥</span> १७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-791"
oldKey"BGB_C11_V18"
type"verse"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseType"shloka"
lines
"त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।"
"त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्तासनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे॥ १८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-792"
oldKey"BGB_C11_V19"
type"verse"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseType"shloka"
lines
"अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्यम् अनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम् ।"
"पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रं स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम्॥ १९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-793"
oldKey"BGB_C11_V19_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseTypenull
lines
"‘शशिसूर्यनेत्रम्’ इत्यपि ‘अहं क्रतुः’(९.१६) इत्यादिवत् ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘तदङ्गजाः सर्वसुरादयोऽपि तस्मात् तदङ्गेति ऋषिभिः स्तुतास्ते’ ।</span>"
"इत्यृग्वेदखिलेषु ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Rugveda-id">‘चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्योऽजायत’ ।(ऋ.मं.१०.सू.९०.मं.१६)</span>"
"इति च । बहुरूपत्वाद् बह्वङ्गत्वं च तेषां युक्तम् ॥ १८, १९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-794"
oldKey"BGB_C11_V20"
type"verse"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseType"shloka"
lines
"द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः ।"
"दृष्ट्वाऽद्भुतं रूपमुग्रं तवेदं लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन्॥ २० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-795"
oldKey"BGB_C11_V20_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseTypenull
lines
"<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘मातापित्रोरन्तरगः स एकरूपेण चान्यैः सर्वगतः स एकः’ ।</span>"
"इति वारुणश्रुतेरेकेन रूपेण द्यावापृथिव्योरन्तरं (प्राप्तो) व्याप्तो भवति । ‘पश्य मे पार्थ रूपाणि’(११.५) इति बहूनि रूपाणि प्रतिज्ञातानि । मातापितरौ च पृथिवीद्यावौ-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘मा नो माता पृथिवी दुर्मतौ धात्’,(ऋ.मं.५.सू.४२.मं.१६)</span>"
"<span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘मधु द्यौरस्तु नः पिता’(ऋ.मं.१.सू.९०.मं.७)</span>"
"इत्यादिप्रयोगात् । न तु नियमतो भयप्रदं तत्स्वरूपम् । नारदस्य तदभावात् । केषाञ्चित् तथा दर्शयति भगवान् ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘प्रीयन्ति केचित् तस्य रूपस्य दृष्टौ बिभेति कश्चिदभ्यसे सर्वतृप्तिः’</span>"
"। इति हि वरुणशाखायाम् ।"
"न तु तं सर्वे पश्यन्ति अदृष्ट्वाऽपि तन्निरूप्य भये द्रष्टुस्तथा प्रतिभाति । तथा च गौतमखिलेषु-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘दृष्ट्वा देवं मोदमाना अदृष्ट्वाऽप्येतद्भयाद् बिभ्यतो दृष्टवत् ते ।<br/>पश्यन्ति ते न्यस्तचक्षुर्मुखांस्तु तस्मिन्नेवैते मनसो गतत्वात्’॥</span>"
"इति ।॥२० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-796"
oldKey"BGB_C11_V21"
type"verse"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseType"shloka"
lines
"अमी हि त्वां सुरसङ्घा विशन्ति केचिद्भीताः प्राञ्जलयो गृणन्ति ।"
"स्वस्तीत्युक्त्वा महर्षिसिद्धसङ्घाः स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिः॥ २१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-797"
oldKey"BGB_C11_V22"
type"verse"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseType"shloka"
lines
"रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या विश्वेश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च ।"
"गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घाः वीक्षन्ते त्वां विस्मिताश्चैव सर्वे॥ २२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-798"
oldKey"BGB_C11_V23"
type"verse"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseType"shloka"
lines
"रूपं महत्ते बहुवक्त्रनेत्रं महाबाहो बहुबाहूरुपादम् ।"
"बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथितास्तथाऽहम्॥ २३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-799"
oldKey"BGB_C11_V24"
type"verse"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseType"shloka"
lines
"नभःस्पृशं दीप्तमनेकवर्णं व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम् ।"
"दृष्ट्वा हि त्वा(त्वां) प्रव्यथितान्तरात्मा धृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो॥ २४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-800"
oldKey"BGB_C11_V25"
type"verse"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseType"shloka"
lines
"दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि दृष्ट्वैव कालानलसन्निभानि ।"
"दिशो न जाने न लभे च शर्म प्रसीद देवेश जगन्निवास॥ २५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-801"
oldKey"BGB_C11_V26"
type"verse"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseType"shloka"
lines
"अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः सर्वे सहैवावनिपालसङ्घैः ।"
"भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस्तथासौ सहास्मदीयैरपि योधमुख्यैः॥ २६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-802"
oldKey"BGB_C11_V27"
type"verse"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseType"shloka"
lines
"वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति दंष्ट्राकरालानि भयानकानि ।"
"केचिद्विलग्ना दशनान्तरेषु सन्दृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमाङ्गैः॥ २७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-803"
oldKey"BGB_C11_V28"
type"verse"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseType"shloka"
lines
"यथा नदीनां बहवोऽम्बुवेगाः समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति ।"
"तथा तवामी नरलोकवीरा विशन्ति वक्त्राण्यभिविज्वलन्ति॥ २८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-804"
oldKey"BGB_C11_V29"
type"verse"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseType"shloka"
lines
"यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतङ्गा विशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः ।"
"तथैव नाशाय विशन्ति लोकाः तवापि वक्त्राणि समृद्धवेगाः॥ २९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-805"
oldKey"BGB_C11_V30"
type"verse"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseType"shloka"
lines
"लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्ताद् लोकान् समग्रान् वदनैर्ज्वलद्भिः ।"
"तेजोभिरापूर्य जगत्समग्रं भासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो॥ ३० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-806"
oldKey"BGB_C11_V31"
type"verse"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseType"shloka"
lines
"आख्याहि मे को भवानुग्ररूपो नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद ।"
"विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमाद्यं न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम्॥ ३१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-807"
oldKey"BGB_C11_V31_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseTypenull
lines
"धर्मान्तरज्ञानार्थमेव ‘को भवान्’ इति पृच्छति । यथा कश्चित् किञ्चित् नामादिकं जानन्नपि जातिज्ञानार्थं पृच्छति ‘कस्त्वम्’ इति । यदि तमेव न जानाति तर्हि ‘विष्णो’(११.३०) इत्येव सम्बोधनं न स्यात् । ‘त्वमक्षरम्’(११.१८) इत्यादि च ॥ २१-३१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-808"
oldKey"BGB_C11_V32"
type"verse"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseType"shloka"
lines
"कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान् समाहर्तुमिह प्रवृत्तः ।"
"ऋतेऽपि त्वा न भविष्यन्ति सर्वे येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः॥ ३२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-809"
oldKey"BGB_C11_V32_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseTypenull
lines
"कालशब्दो जगद्बन्धन-च्छेदन-ज्ञानादिसर्वभगवद्धर्मवाची । ‘कल बन्धने’, ‘कल च्छेदने’, ‘कल ज्ञाने’, ‘कल कामधेनुः’ इति (हि) पठन्ति । प्रसिद्धश्च स शब्दो भगवति ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘नियतं कालपाशेन बद्धं शक्र विकत्थसे ।<br/>अयं स पुरुषः श्यामो लोकस्य हरति प्रजाः ।<br/>बद्‍ध्वा तिष्ठति मां रौद्रः पशुं(पशून्) रशनया यथा ॥’(कुम्भ-म.भा.१२.२३४.८१-८२)</span>"
"इति हि मोक्षधर्मे विष्णुना बद्धो बलिर्वक्ति ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘विष्णौ चाधीश्वरे चित्तं धारयन् कालविग्रहे’(भाग.११.१५.१५)</span>"
"इति हि भागवते ।"
id"Bhagavadgitabhashya-810"
oldKey"BGB_C11_V32_B02"
type"bhashya"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseTypenull
lines
"प्रवृद्धः परिपूर्णोऽनादिर्वा ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘ऋतं च सत्यं चाभीद्धात्’(ऋ.मं.१०.सू.१९०.मं.१)</span>"
"इति हि श्रुतिः ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘एतन्महद्भूतमनन्तम्’</span>"
"इति च ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘प्र विष्णुरस्तु तवसस्तवीयान् त्वेषं ह्यस्य स्थविरस्य नाम’(ऋ.मं.७.सू.१००.मं.३)</span>"
"इति च । न तु वर्धनम् ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavatha-id">‘नासौ जजान न मरिष्यति नैधतेऽसौ।’(भाग.११.३.३९)</span>"
"इति हि भागवते ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘यस्य दिव्यं हि तद्रूपं हीयते वर्धते न च’</span>"
"इति मोक्षधर्मे ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id">‘न कर्मणा’(बृ.३.४.२३)</span>"
"इति तु, कर्मणाऽपि न, किमु स्वयमिति । लोकान् समाहर्तुमिह विशेषेण प्रवृत्तः । भ्रात्रादींश्च ऋते इति ‘अपि’शब्दः । प्रत्यनीकत्वं तु परस्परतया । सर्वेऽपि (हि) न भविष्यन्ति । अक्षोहिण्यादिभेदेन बहुवचनं च युक्तम् ॥३२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-811"
oldKey"BGB_C11_V33"
type"verse"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseType"shloka"
lines
"तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्व जित्वा शत्रून् भुङ्क्ष्व राज्यं समृद्धम् ।"
"मयैवैते निहताः पूर्वमेव निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन्॥ ३३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-812"
oldKey"BGB_C11_V34"
type"verse"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseType"shloka"
lines
"द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च कर्णं तथाऽन्यानपि योधवीरान् ।"
"मया हतांस्त्वं जहि मा व्यथिष्ठा युध्यस्व जेताऽसि रणे सपत्नान्॥ ३४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-813"
oldKey"BGB_C11_V35"
type"verse"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseType"shloka"
lines
"एतच्छ्रुत्वा वचनं केशवस्य कृताञ्जलिर्वेपमानः किरीटी ।"
"नमस्कृत्वा भूय एवाऽह कृष्णं सगद्गदं भीतभीतः प्रणम्य॥ ३५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-814"
oldKey"BGB_C11_V34_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseTypenull
lines
"‘योऽस्य शिरश्छिन्नं भूमौ पातयति, तच्छिरो भेत्स्यति’ तत्पितुर्वरात् जयद्रथोऽपि विशेषेणोक्तः । सवरा वासवी शक्तिरिति कर्णः ॥३४-३५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-815"
oldKey"BGB_C11_V36"
type"verse"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseType"shloka"
lines
"स्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्या जगत् प्रहृष्यत्यनुरज्यते च ।"
"रक्षांसि भीतानि दिशो द्रवन्ति सर्वे नमस्यन्ति च सिद्धसङ्घाः॥ ३६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-816"
oldKey"BGB_C11_V36_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseTypenull
lines
"यदेतद् वक्ष्यमाणं तत् <span class="gr-moola">स्थाने</span> युक्तमेवेत्यर्थः । अग्नीषोमाद्यन्तर्यामितया जगद्धर्षणादेः(त्) हृषीकेशः । केशत्वं त्वंशूनां तन्नियत(न्तृ)त्वादेः । प्रमाणं तु ‘शशिसूर्यनेत्रम्’(११.१९) इत्यत्रोक्तम् । हृषीकाणामिन्द्रियाणामीशत्वाच्च (हृषीकेशः) । तेषां विशेषतः ईशत्वं च <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id">‘यः प्राणे तिष्ठन्’(बृ.५.७.१६)</span></span> इत्यादौ सिद्धम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘न मे हृषीकाणि पतन्त्यसत्पथे’(भाग.२.६.३३)</span></span> इत्यादिप्रयोगाच्च । इतरोऽर्थो मोक्षधर्मे सिद्धः ।"
"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘सूर्याचन्द्रमसौ शश्वत् केशैर्मे अंशुसञ्ज्ञितैः ।"
"बोधयन् स्थापयंश्चैव जगदुत्पद्यते पृथक् ।"
"बोधनात् स्थापनाच्चैव जगतो हर्षसम्भवात् ।"
"अग्नीषोमकृतैरेभिः कर्मभिः पाण्डुनन्दन ।"
"हृषीकेशो महेशानो वरदो लोकभावनः॥’(कुम्भ-म.भा.१२.२४२.६६-६८) इति</span></span> ॥ ३६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-817"
oldKey"BGB_C11_V37"
type"verse"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseType"shloka"
lines
"कस्माच्च ते न नमेरन् महात्मन् गरीयसे ब्रह्मणोऽप्यादिकर्त्रे ।"
"अनन्त देवेश जगन्निवास त्वमक्षरं सदसत्तत्परं यत्॥ ३७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-818"
oldKey"BGB_C11_V37_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseTypenull
lines
"कथं ‘स्थाने’ इति ? तदाह -"
"कस्मादित्यादिना ॥"
"पूर्णश्चासौ आत्मा च इति महात्मा । आत्मशब्दश्चोक्तो भारते-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Mahabhata-id">‘यच्चाऽप्नोति यदादत्ते यच्चात्ति विषयानिह ।<br/>यच्चास्य सन्ततो भावः तस्मादात्मेति भण्यते ॥’</span>"
"इति ।"
"तत्परं"
"सदसतः परम् ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Mahabhata-id">‘असच्च सच्चैव च यद्विश्वं सदसतः परम्’(म.भा.१.१.२३)</span>"
"इति च भागवते ।॥३७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-819"
oldKey"BGB_C11_V38"
type"verse"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseType"shloka"
lines
"त्वमादिदेवः पुरुषः पुराणः त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।"
"वेत्ताऽसि वेद्यं च परं च धाम त्वया ततं विश्वमनन्तरूप॥ ३८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-820"
oldKey"BGB_C11_V39"
type"verse"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseType"shloka"
lines
"वायुर्यमोऽग्निर्वरुणः शशाङ्कः प्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च ।"
"नमो नमस्तेऽस्तु सहस्रकृत्वः पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते॥ ३९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-821"
oldKey"BGB_C11_V40"
type"verse"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseType"shloka"
lines
"नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते नमोऽस्तु ते सर्वत एव सर्व ।"
"अनन्तवीर्यामितविक्रमस्त्वं सर्वं समाप्नोषि ततोऽसि सर्वः॥ ४० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-822"
oldKey"BGB_C11_V41"
type"verse"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseType"shloka"
lines
"सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं हे कृष्ण हे यादव हे सखेति ।"
"अजानता महिमानं तवेदं मया प्रमादात् प्रणयेन वापि॥ ४१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-823"
oldKey"BGB_C11_V42"
type"verse"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseType"shloka"
lines
"यच्चापहासार्थमसत्कृतोऽसि विहारशय्यासनभोजनेषु ।"
"एकोऽथवाऽप्यच्युत तत्समक्षं तत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम्॥ ४२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-824"
oldKey"BGB_C11_V42_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseTypenull
lines
"एकस्त्वमेव कारयिता नान्योऽस्त्यथापि ॥ ४२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-825"
oldKey"BGB_C11_V43"
type"verse"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseType"shloka"
lines
"पिताऽसि लोकस्य चराचरस्य त्वमस्य पूज्यश्च गुरुर्गरीयान् ।"
"न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यो लोकत्रयेऽप्यप्रतिमप्रभाव॥ ४३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-826"
oldKey"BGB_C11_V44"
type"verse"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseType"shloka"
lines
"तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कायं प्रसादये त्वामहमीशमीड्यम् ।"
"पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः प्रियः प्रियायार्हसि देव सोढुम्॥ ४४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-827"
oldKey"BGB_C11_V45"
type"verse"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseType"shloka"
lines
"अदृष्टपूर्वं हृषितोऽस्मि दृष्ट्वा भयेन च प्रव्यथितं मनो मे ।"
"तदेव मे दर्शय देव रूपं प्रसीद देवेश जगन्निवास॥ ४५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-828"
oldKey"BGB_C11_V46"
type"verse"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseType"shloka"
lines
"किरीटिनं गदिनं चक्रहस्तम् इच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव ।"
"तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन सहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते॥ ४६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-829"
oldKey"BGB_C11_V47"
type"verse"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseType"shloka"
lines
"मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदं रूपं परं दर्शितमात्मयोगात् ।"
"तेजोमयं विश्वमनन्तमाद्यं यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम्॥ ४७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-830"
oldKey"BGB_C11_V48"
type"verse"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseType"shloka"
lines
"न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानैः न च क्रियाभिर्न तपोभिरुग्रैः ।"
"एवंरूपः शक्य अहं नृलोके द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर॥ ४८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-831"
oldKey"BGB_C11_V49"
type"verse"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseType"shloka"
lines
"मा ते व्यथा मा च विमूढभावो दृष्ट्वा रूपं घोरमीदृङ् ममेदम् ।"
"व्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनस्त्वं तदेव मे रूपमिदं प्रपश्य॥ ४९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-832"
oldKey"BGB_C11_V50"
type"verse"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseType"shloka"
lines
"इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वा स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः ।"
"आश्वासयामास च भीतमेनं भूत्वा पुनः सौम्यवपुर्महात्मा॥ ५० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-833"
oldKey"BGB_C11_V51"
type"verse"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseType"shloka"
lines
"दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन ।"
"इदानीमस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः॥५१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-834"
oldKey"BGB_C11_V52"
type"verse"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseType"shloka"
lines
"सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम ।"
"देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः॥५२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-835"
oldKey"BGB_C11_V53"
type"verse"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseType"shloka"
lines
"नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया ।"
"शक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा॥५३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-836"
oldKey"BGB_C11_V54"
type"verse"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseType"shloka"
lines
"भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन ।"
"ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप॥५४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-837"
oldKey"BGB_C11_V55"
type"verse"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseType"shloka"
lines
"मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः ।"
"निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव॥५५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-838"
oldKey"BGB_C11_V50_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C11"
chapter"BGB_C11"
verseTypenull
lines
"स्वकं रूपं तु भ्रान्ति(न्त)प्रतीत्या । अन्यथा तदपि स्वकमेव । प्रमाणानि तूक्तानि पुरस्तात् ॥ ५० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-839"
oldKey"BGB_C12_I01"
type"introduction"
parent"BGB_C12"
chapter"BGB_C12"
verseTypenull
lines
"अव्यक्तोपासनाद् भगवदुपासनस्योत्तमत्वं प्रदर्श्य तदुपायं प्रदर्शयत्यस्मिन्नध्याये-"
id"Bhagavadgitabhashya-840"
oldKey"BGB_C12_V01"
type"verse"
parent"BGB_C12"
chapter"BGB_C12"
verseType"shloka"
lines
"एवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपासते ।"
"ये चाप्यक्षरमव्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः॥१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-841"
oldKey"BGB_C12_V02"
type"verse"
parent"BGB_C12"
chapter"BGB_C12"
verseType"shloka"
lines
"मय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते ।"
"श्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मताः॥२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-842"
oldKey"BGB_C12_V01_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C12"
chapter"BGB_C12"
verseTypenull
lines
"तदुपासनमपि हि मोक्षसाधनं प्रतीयते-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘श्रियं वसाना अमृतत्वमायन् भवन्ति सत्या समिथा मितद्रौ’</span>"
"इति ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Kathaka-id">‘अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तं मृत्युमुखात् प्रमुच्यते’</span>"
"इति च ।"
"अव्यक्तं च महतः परम्-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Kathaka-id">‘महतः परमव्यक्तम्’</span>"
"इत्युक्तपरामर्शोपपत्तेः ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘उपास्य तां श्रियमव्यक्तसञ्ज्ञां भक्त्या मर्त्यो मुच्यते सर्वबन्धैः’ ।</span>"
"इति सामवेदे आग्निवेश्यशाखायाम् ।"
id"Bhagavadgitabhashya-843"
oldKey"BGB_C12_V01_B02"
type"bhashya"
parent"BGB_C12"
chapter"BGB_C12"
verseTypenull
lines
"महच्च माहात्म्यं तस्याः वेदेषूच्यते ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘चतुष्कपर्दा युवतिः सुपेशा घृतप्रतीका वयुनानि वस्ते ।<br/>तस्यां सुपर्णा वृषणा निषेदतुः यत्र देवा दधिरे भागधेयम् ’(ऋ.मं.१०.सू.११४.मं.३)</span>"
"इति ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Kathakasamhita-id">‘चतुःशिखण्डा युवतिः सुपेशा घृतप्रतीका वयुनानि वस्ते ।<br/>(तस्यां सुपर्णा वृषणा निषेदतुर्यत्र देवा दधिरे भागधेयम्)’(काठकसंहिता.३१.१४,तै.ब्रा.१.२.१.२७)</span>"
"इति च ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘अहं रुद्रेभिर्वसुभिश्चराम्यहमादित्यैरुत विश्वदेवैः’</span>"
"इत्यारभ्य"
"<span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘अहं राष्ट्री सङ्गमनी वसूनां चिकितुषी प्रथमा यज्ञियानाम् ।<br/>तां मा देवा व्यदधुः पुरुत्रा भूरिस्थात्रां भूर्यावेशयन्तीम् ।<br/>मया सो अन्नमत्ति यो वि पश्यति यः प्राणिति य ईं शृणोत्युक्तम् ।<br/>अमन्तवो मां त उप क्षियन्ति श्रुधि श्रुत श्रद्धिवं ते वदामि।<br/> यं कामये तं तमुग्रं कृणोमि तं ब्रह्माणं तमृषिं तं सुमेधाम् ।<br/>अहं रुद्राय धनुरातनोमि ब्रह्मद्विषे शरवे हन्त वाउ।<br/>अहं सुवे पितरमस्य मूर्धन् मम योनिरप्स्वान्तः समुद्रे ।<br/>परो दिवा पर एना पृथिव्यैतावती महिना सं बभूव’(ऋ.मं.१०.सू.१२४.मं.१-८)</span>"
"इत्यादि च ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Mahanarayanopanishat-id">‘त्वया जुष्ट ऋषिर्भवति देवि त्वया ब्रह्मागतश्रीरुत(ब्रह्मा गतश्रीः) त्वया’(म.ना.१३.२)</span>"
"इति च ।"
"इति शङ्का कस्यचिद् भवति । अतो जानन्नपि सूक्ष्मयुक्तिज्ञानार्थं पृच्छति-"
"एवमिति ॥"
"एवं शब्देन दृष्टश्रुतरूपं ‘मत्कर्मकृत्’(११.५५) इत्यादिप्रकारश्च परामृश्यते ।"
id"Bhagavadgitabhashya-844"
oldKey"BGB_C12_V01_B03"
type"bhashya"
parent"BGB_C12"
chapter"BGB_C12"
verseTypenull
lines
"अव्यक्तं"
"प्रकृतिः"
"<span class="gr-reference gr-ref-Kathakopanishat-id">‘महतः परमव्यक्तम्’(कठ.१.३.१२)</span>"
"इति प्रयोगात् ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘यत् तत् त्रिगुणमव्यक्तं नित्यं सदसदात्मकम् ।<br/> प्रधानं प्रकृतिं प्राहुरविशेषं विशेषवत् ॥’(भाग.३.२७.११)</span>"
"इति च भागवते ।"
"अक्षरं च तत् ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Atharvanopanishat-id">‘अक्षरात् परतः परः’(आथ.२.१.२)</span>"
"इति श्रुतेः ।"
id"Bhagavadgitabhashya-845"
oldKey"BGB_C12_V01_B04"
type"bhashya"
parent"BGB_C12"
chapter"BGB_C12"
verseTypenull
lines
"परं तु ब्रह्म न हि भगवतोऽन्यत् ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘आनन्दमानन्दमयोऽवसाने सर्वात्मके ब्रह्मणि वासुदेवे’(भाग.२.२.३४)</span>"
"इति भागवते । रूपं चेदृशं साधितं पुरस्तात्(गी.भा.२.७२) । उपासनं च तथैव कार्यम् ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात्’(तै.आ.३.१२.१,श्वे.उ.३.१४,ऋ.सं.मं.१०.सू.९०.मं.१)</span>"
"इत्यारभ्य"
"<span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘तमेवं विद्वानमृत इह भवति नान्यः पन्था अयनाय विद्यते’(तै.आ.३.१२.७,चित्त्युपनिषत्)</span>"
"इति (हि) साभ्यासा । आदित्यवर्णत्वादिश्च न वृथोपचारत्वेनाङ्गीकार्यः । तथा च सामवेदे सौकरायणश्रुतिः-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘‘स्थाणुर्ह वै प्राजापत्यः स प्रजापतिं पितरमेत्य उवाच- <br/>‘(मुमुक्षुभी राधुभिः) मुमुक्षुभिः साधुभिः पूतपापैः किमु ह वै तारकं तारवाच्यम् ।<br/>ध्यानं च तस्याप्तरुचेः कथं स्याद् ध्येयश्च कः पुरुषोऽलोमपादः॥’ इति ।<br/>तं होवाच-<br/> ‘एष वै विष्णुस्तारकोऽलोमपादो ध्यानं च तस्याप्तरुचेर्वदामि ।<br/>सोऽनन्तशीर्षो बहुवर्णः सुवर्णो ध्येयः स वै लोहितादित्यवर्णः ॥<br/> श्यामोऽथ वा हृदये सोऽष्टबाहुः अनन्तवीर्योऽनन्तबलः पुराणः।’ ’’</span>"
"इति (इत्यादि)। अरूपत्वादेस्तु गतिरुक्ता (पुरस्तात्) । पुरुषभेदश्च प्रश्नादौ प्रतीयते ‘त्वां पर्युपासते, ये चाप्यक्षरमव्यक्तम्’ इत्यादौ ॥१-२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-846"
oldKey"BGB_C12_V03"
type"verse"
parent"BGB_C12"
chapter"BGB_C12"
verseType"shloka"
lines
"ये त्वक्षरमनिर्देश्यम् अव्यक्तं पर्युपासते ।"
"सर्वत्रगमचिन्त्यं च कूटस्थमचलं ध्रुवम्॥३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-847"
oldKey"BGB_C12_V04"
type"verse"
parent"BGB_C12"
chapter"BGB_C12"
verseType"shloka"
lines
"सन्नियम्येन्द्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः ।"
"ते प्राप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रताः॥४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-848"
oldKey"BGB_C12_V03_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C12"
chapter"BGB_C12"
verseTypenull
lines
"भवन्तु त्वदुपासका एवोत्तमाः । इतरेषां तु किं फलम् ? इत्यत आह-"
"ये त्वित्यादिना ॥"
"अनिर्देश्यत्वं चोक्तं भागवते मायायाः-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘अप्रतर्क्याद् अनिर्देश्याद्(अनिर्वाच्यात्) इति केष्वपि निश्चयः’(भाग.१.१७.१९)</span>"
"इति । ईश्वरस्तु (दे)दैवशब्देनोक्तः"
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘दैवमन्येपरे’(भाग.१.१७.१८)</span>"
"इत्यत्र । उक्तं च सामवेदे काषायणश्रुतौ"
"<span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘नासदासीन्नो सदासीत् तदानीम्’ (ऋ.मं.१०.सू.१२९. मं.१,शत.ब्रा.१०.५.३.२, तै.ब्रा.२.८९.३)</span>"
"इति ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘न महाभूतं नोपभूतं तदासीत्’</span>"
"इत्यारभ्य"
"<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘तम आसीत् तमसा गूहमग्रे’</span>"
"इति ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘तमो ह्यव्यक्तमजरम- निर्देश्यमेषा ह्येव प्रकृतिः’</span>"
"इति । सर्वगाचिन्त्यादिलक्षणा च सा ।तथाहि मोक्षधर्मे-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘नारायणगुणाश्रयाद् अजराद् अतीन्द्रियाद् अग्राह्याद् असम्भवतः(असम्भवात्)।<br/> असत्याद् अहिंस्रात् ललामाद् द्वितीयप्रवृत्तिविशेषाद् <br/>अवैराद् अक्षयाद् अमराद् अक्षराद् अमूर्तितः सर्वस्याः सर्वकर्तुः शाश्वततमसः।’(नारायणगुणाश्रयाद् अजराद् अमराद् अतीन्द्रियाद् अग्राह्याद् असम्भवात्।<br/> सत्याद् अहिंस्यात् लवादिभिरद्वितीयाद् अप्रवृत्तिविशेषाद् <br/>अवैराद् अक्षयाद् अमराद् अजराद् अमूर्तितः सर्वव्यापिनः सर्वकर्तुः शाश्वतात् तमसः। कुम्भ-म.भा.१२.३५१.६)</span>"
"। इति ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Manusmriti-id">‘आसीदिदं तमोऽभूतम् अप्रज्ञातमलक्षणम् ।<br/>अप्रतर्क्यमविज्ञेयं प्रसुप्तमिव सर्वतः ॥’(म.स्मृ.१.५)</span>"
"इति (च) मानवे ।"
"‘कूटस्थोऽक्षर उच्यते’(१५.१६) इति च वक्ष्यति । कूटे= आकाशे स्थिता कूटस्था ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘(आकाशसंस्थिता) आकाशे संस्थिता त्वेषा ततः कूटस्थिता मता’</span>"
"इति हि ऋग्वेदखिलेषु ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘सा सर्वगा निश्चला लोकयोनिः सा चाक्षरा विश्वगा (वी)विरजस्का’</span>"
"इति च सामवेदे (गौतम)गौपवनशाखायाम् ॥ ३-४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-849"
oldKey"BGB_C12_V05"
type"verse"
parent"BGB_C12"
chapter"BGB_C12"
verseType"shloka"
lines
"क्लेशोऽधिकतरस्तेषाम् अव्यक्तासक्तचेतसाम् ।"
"अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहवद्भिरवाप्यते॥५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-850"
oldKey"BGB_C12_V05_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C12"
chapter"BGB_C12"
verseTypenull
lines
"कथं तर्हि त्वदुपासकानामुत्तमत्वम् ? इत्यत आह -"
"क्लेश इति ॥"
"अव्यक्ता गतिर्दुःखं ह्यवाप्यते ।"
"गतिः"
"मार्गः । अव्यक्तोपासनद्वारको मत्प्राप्तिमार्गो दुःखमाप्यत इत्यर्थः । अतिशयोपासन-सर्वेन्द्रियातिनियमन-सर्वसमबुद्धि- सर्वभूतहितेरतत्व-अतिसुष्ठ्वाचार-सम्यग्विष्णुभक्त्यादिसाधनसन्दर्भम् ऋते नाव्यक्तापरोक्ष्यम् । तदृते च न विष्णुप्रसादः । सत्यपि तस्मिन् न सम्यग् भगवदुपासनम् ऋते । नर्ते च तं मोक्षः । विनाऽप्यव्यक्तोपासनं भवत्येव भगवदुपासकानां मोक्ष इति क्लेशिष्ठोऽयं मार्ग इति भावः ।"
"तथाऽप्यपरोक्षीकृताव्यक्तानां सुकरं भगवदुपासनम् इत्येव(तावत्) प्रयोजनम् । तत्रापि योऽव्यक्तापरोक्ष्ये प्रयाससः तावता प्रयासेन यदि भगवन्तमुपास्ते ऊनेन वा तदा भगवदपरोक्षमेव (भगदापरोक्ष्यमेव) भवतीति द्वितीयमधिकम् । इन्द्रियसंयमनाद्यूनभावेऽत्युपासकस्यापि देवी नातिप्रसादमेति । देवस्तु तानि साधनानि भक्तिमतः स्वयमेवाप्रयत्नेन ददातीति (चाति) सौकर्यमिति भक्तानां भगवदुपासने । इतरत्र च क्लेशोऽधिकतरः । तदेतत् सर्वं ‘पर्युपासते’(१२.३) ‘सन्नियम्य’(१२.४) ‘अधिकतरः’(१२.४) इति परि सन् तरप्शब्दैः प्रतीयते ।"
id"Bhagavadgitabhashya-851"
oldKey"BGB_C12_V05_B02"
type"bhashya"
parent"BGB_C12"
chapter"BGB_C12"
verseTypenull
lines
"सामवेदे माधुच्छन्दसशाखायां चोक्तम्-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘भक्ताश्च येऽतीव विष्णावतीव जितेन्द्रियाः सम्यगाचारयुक्ताः ।<br/> उपासते तां समबुद्धयश्च तेषां देवी दृश्यते नेतरेषाम् ।<br/> दृष्टा च सा भक्तिमतीव विष्णौ दत्वोपास्तौ सर्वविघ्नान् छिनत्ति । उपास्य तं वासुदेवं विदित्वा ततस्ततः शान्तिमत्यन्तमेति ॥’</span>"
"इति ।"
"उक्तं च सामवेदे आयास्यशाखायाम्-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘प्रसन्नो भविता देवः सोऽव्यक्तेन सहैव तु ।<br/>यावता तत्प्रसादो हि तावतैव न संशयः ।<br/>न तत्प्रसादमात्रेण प्रीयते स महेश्वरः ।<br/>तस्मिन् प्रीते तु सर्वस्य प्रीतिस्तु भवति ध्रुवम् ।<br/>यद्यप्युपासनाधिक्यं तथाऽपि गुणदो हि सः ।<br/>मुक्तिदश्च स एवैको नाव्यक्तादि(दे)स्तु कश्चन ॥’</span>"
"इति ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘ममात्मभावमिच्छन्तो यतन्ते परमात्मने(ना) ।’(कुम्भ-म.भा.१२.२३५.२७)</span>"
"इति च मोक्षधर्मे श्रीवचनम् ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘धर्मनित्ये महाबुद्धौ ब्रह्मण्ये सत्यवादिनि ।<br/>प्रश्रिते दानशीले च सदैव निवसाम्यहम् ॥’(कुम्भ-म.भा.१२.२३५.३३)</span>"
"इति च ।"
"महतः परं तु ब्रह्मैव । तथाहि भगवता सयुक्तिकमभिहितम् ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘वदतीति चेन्न प्राज्ञो हि’(ब्र.सू.१.४.५)</span>"
"<span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘त्रयाणामेव चैवमुपन्यासः प्रश्नश्च’(ब्र.सू.१.४.७)</span>"
"इत्यादि । ‘तम्’ इति पुल्लिङ्गाच्चैतत्सिद्धिः । महतः(त्) परत्वं त्वव्यक्तपरस्य भवत्येव । तथा चाग्निवेश्यशाखायाम्-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवम्’(काठकेऽपि.१.३.१५)</span>"
"इति ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘परो हि देवः पुरुहूतो महत्तः’</span>"
"इति ।"
id"Bhagavadgitabhashya-852"
oldKey"BGB_C12_V05_B03"
type"bhashya"
parent"BGB_C12"
chapter"BGB_C12"
verseTypenull
lines
"न चाव्यक्त(स्य)रूपं भगवता निषिद्धम् । भारतादौ साधितत्वात् ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘शरीररूपकविन्यस्तगृहीतेः’(ब्र.सू.१.४.१)</span>"
"इत्यादौ तु साङ्ख्यप्रसिद्धं प्रधानं निषिध्य, वैदिकमव्यक्तमेवोक्तम् । तथा च सौकरायणश्रुतिः -"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘शरीररूपिका साऽशरीरस्य विष्णोः यतः प्रिया सा जगतः प्रसूतिः’</span>"
"इति ।"
"सुव्रतानां क्षिप्रं महदैश्वर्यं ददाति देवी; न देव इति (च) विशेषः ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘सुवर्णवर्णां पद्मकरां च देवीं सर्वेश्वरीं व्याप्तजडां च बुद्‍ध्वा ।<br/> सैवेति वै सुव्रतानां तु मासान्महाभूतिं श्रीस्तु दद्यान्न देवः॥’</span>"
"इति ऋग्वेदखिलेषु ।॥५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-853"
oldKey"BGB_C12_V06"
type"verse"
parent"BGB_C12"
chapter"BGB_C12"
verseType"shloka"
lines
"ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः ।"
"अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते॥६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-854"
oldKey"BGB_C12_V07"
type"verse"
parent"BGB_C12"
chapter"BGB_C12"
verseType"shloka"
lines
"तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् ।"
"भवामि न चिरात्पार्थ मय्यावेशितचेतसाम्॥७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-855"
oldKey"BGB_C12_V08"
type"verse"
parent"BGB_C12"
chapter"BGB_C12"
verseType"shloka"
lines
"मय्येव मन आधत्स्व मयि बुद्धिं निवेशय ।"
"निवसिष्यसि मय्येव अत ऊर्ध्वं न संशयः॥८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-856"
oldKey"BGB_C12_V09"
type"verse"
parent"BGB_C12"
chapter"BGB_C12"
verseType"shloka"
lines
"अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम् ।"
"अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाऽप्तुं धनञ्जय॥९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-857"
oldKey"BGB_C12_V10"
type"verse"
parent"BGB_C12"
chapter"BGB_C12"
verseType"shloka"
lines
"अभ्यासेऽप्यसमर्थोऽसि मत्कर्मपरमो भव ।"
"मदर्थमपि कर्माणि कुर्वन् सिद्धिमवाप्स्यसि॥१० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-858"
oldKey"BGB_C12_V11"
type"verse"
parent"BGB_C12"
chapter"BGB_C12"
verseType"shloka"
lines
"अथैतदप्यशक्तोऽसि कर्तुं मद्योगमाश्रितः ।"
"सर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान्॥११ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-859"
oldKey"BGB_C12_V11_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C12"
chapter"BGB_C12"
verseTypenull
lines
"मदुपासकानां भक्तानां न कश्चित् क्लेश इति दर्शयति-"
"ये त्वित्यादिना ॥"
"उक्तं च सौकरायणश्रुतौ-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘उपासते ये पुरुषं वासुदेवम् अव्यक्तादेरीप्सितं किं नु तेषाम् ।’</span>"
"इति ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘तेषामेकान्तिनः श्रेष्ठाः ते(ये) चैवानन्यदेवताः ।<br/>अहमेव गतिस्तेषां निराशीःकर्मकारिणाम्’॥(कुम्भ-म.भा.१२.३५०.३४)</span>"
"इति च मोक्षधर्मे ।॥ ६-११ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-860"
oldKey"BGB_C12_V12"
type"verse"
parent"BGB_C12"
chapter"BGB_C12"
verseType"shloka"
lines
"श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासात् ज्ञानाध्यानं विशिष्यते ।"
"ध्यानात्कर्मफलत्यागः त्यागाच्छान्तिरनन्तरम्॥१२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-861"
oldKey"BGB_C12_V12_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C12"
chapter"BGB_C12"
verseTypenull
lines
"अज्ञानपूर्वादभ्यासाद् ज्ञान(मात्र)मेव विशिष्यते । ज्ञानमात्रात् सज्ञानं ध्यानम् । तथा च सामवेदेऽनभिम्लान(त)शाखायाम्-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘अधिकं केवलाभ्यासाद् ज्ञानं तत्सहितं ततः ।<br/>ध्यानं ततश्चापरोक्ष्यं(क्षं) ततः शान्तिर्भविष्यति ॥’</span>"
"इति ।"
"ध्यानात् कर्मफलत्यागः"
"इति तु स्तुतिः । अन्यथा कथम् ‘असमर्थोऽसि’(१२.१०) इत्युच्यते । ‘तयोस्तु कर्मसन्न्यासात् कर्मयोगो विशिष्यते’(५.२) इति चोक्तम् ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘सर्वाधिकं (ज्ञानं)ध्यानमुदाहरन्ति ध्यानाधिके ज्ञानभक्ती परात्मन् ।<br/> कर्माफलाकाङ्क्षमथो विरागः त्यागश्च न ध्यानकलाफलार्हः ॥’</span>"
"इति च काषायणशाखायाम् ।"
"वाक्यसाम्येऽप्यसमर्थविषयत्वोक्तेः तात्पर्याभाव इतरत्र प्रतीयते । ध्यानादिप्राप्तिकारणत्वाच्च(कारणेन) त्यागस्तुतिर्युक्ता । (केवलाद्) केवलध्यानात् फलत्यागयुक्तं ध्यानमधिकम् । ध्यानयुक्तत्याग एव चात्रोक्तः । अन्यथा कथम्- ‘त्यागाच्छान्तिरनन्तरम्’ इत्युच्येत ? कथं च ध्यानादाधिक्यम् ? तथा च गौपवनशाखायाम्-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘ध्यानात्तु केवलात् त्यागयुक्तं तदधिकं भवेत्॥’</span>"
"इति । न हि त्यागमात्रानन्तरमेव मुक्तिर्भवति । भवति च ध्यानयुक्तात् । केवलत्यागस्तुतिरेवमपि भवति । यथा ‘अनेन युक्तो जेता, नान्यथा’ इत्युक्ते ॥१२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-862"
oldKey"BGB_C12_V13"
type"verse"
parent"BGB_C12"
chapter"BGB_C12"
verseType"shloka"
lines
"अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च ।"
"निर्ममो निरहङ्कारः समदुःखसुखः क्षमी॥१३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-863"
oldKey"BGB_C12_V14"
type"verse"
parent"BGB_C12"
chapter"BGB_C12"
verseType"shloka"
lines
"सन्तुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः ।"
"मय्यर्पितमनोबुद्धिर्यो मद्भक्तः स मे प्रियः॥१४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-864"
oldKey"BGB_C12_V15"
type"verse"
parent"BGB_C12"
chapter"BGB_C12"
verseType"shloka"
lines
"यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः ।"
"हर्षामर्षभयोद्वेगैः मुक्तो यः स च मे प्रियः॥१५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-865"
oldKey"BGB_C12_V16"
type"verse"
parent"BGB_C12"
chapter"BGB_C12"
verseType"shloka"
lines
"अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः ।"
"सर्वारम्भपरित्यागी यो मद्भक्तः स मे प्रियः॥१६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-866"
oldKey"BGB_C12_V17"
type"verse"
parent"BGB_C12"
chapter"BGB_C12"
verseType"shloka"
lines
"यो न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति ।"
"शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान् यस्स मे प्रियः॥१७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-867"
oldKey"BGB_C12_V18"
type"verse"
parent"BGB_C12"
chapter"BGB_C12"
verseType"shloka"
lines
"समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः ।"
"शीतोष्णसुखदुःखेषु समः सङ्गविवर्जितः॥१८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-868"
oldKey"BGB_C12_V19"
type"verse"
parent"BGB_C12"
chapter"BGB_C12"
verseType"shloka"
lines
"तुल्यनिन्दास्तुनिर्मौनी सन्तुष्टो येन केनचित् ।"
"अनिकेतः स्थिरमतिर्भक्तिमान् मे प्रियो नरः॥१९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-869"
oldKey"BGB_C12_V19_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C12"
chapter"BGB_C12"
verseTypenull
lines
"‘सर्वारम्भपरित्यागी’ (‘शुभाशुभपरित्यागी’) इत्यादेः सामान्यविशेष-व्याख्यानव्याख्येयभावेन अपुनरुक्तिः । ‘हर्षादिभिर्मुक्तः’ इत्युक्ते कादाचित्कमपि भवतीति ‘यो न हृष्यति’इत्युक्तम् (इत्याद्युक्तम्) । उपचारपरिहारार्थं पूर्वम् । आधिक्यज्ञापनाय भक्त्यभ्यासः । ‘ये तु सर्वाणि कर्माणि’(१२.६) इत्यादेः प्रपञ्च एषः ॥ १६-१९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-870"
oldKey"BGB_C12_V20"
type"verse"
parent"BGB_C12"
chapter"BGB_C12"
verseType"shloka"
lines
"ये तु धर्म्यामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते ।"
"श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेऽतीव मे प्रियाः॥२० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-871"
oldKey"BGB_C12_V20_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C12"
chapter"BGB_C12"
verseTypenull
lines
"पिण्डीकृत्योपसंहरति- <span class="gr-prateeka">ये तु धर्म्यामृतमिति ॥</span> धर्मः= विष्णुः, तद्विषयं च धर्म्यम् । ‘धर्म्यम् अमृतम्= मृत्यादिसंसारनाशकं च’ इति <span class="gr-moola">धर्म्यामृतम्</span> । श्रत्= आस्तिक्यम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘श्रन्नामास्तिक्यमुच्यते’</span></span> इति ह्यभिधानम् । तद् दधानाः <span class="gr-moola">श्रद्दधानाः</span> ॥२० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-872"
oldKey"BGB_C13_I01"
type"introduction"
parent"BGB_C13"
chapter"BGB_C13"
verseTypenull
lines
"पूर्वोक्तज्ञान-ज्ञेय-क्षेत्र-पुरुषान् पिण्डीकृत्य विविच्य दर्शयत्यनेनाध्यायेन । (सर्वार्थसङ्क्षेपोऽयम् )॥ १ -३॥"
id"Bhagavadgitabhashya-873"
oldKey"BGB_C13_V01"
type"verse"
parent"BGB_C13"
chapter"BGB_C13"
verseType"shloka"
lines
"प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च ।"
"एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव॥१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-874"
oldKey"BGB_C13_V02"
type"verse"
parent"BGB_C13"
chapter"BGB_C13"
verseType"shloka"
lines
"इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते ।"
"एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः॥२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-875"
oldKey"BGB_C13_V03"
type"verse"
parent"BGB_C13"
chapter"BGB_C13"
verseType"shloka"
lines
"क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत ।"
"क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम॥३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-876"
oldKey"BGB_C13_V04"
type"verse"
parent"BGB_C13"
chapter"BGB_C13"
verseType"shloka"
lines
"तत् क्षेत्रं यच्च यादृक् च यद्विकारि यतश्च यत् ।"
"स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु॥४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-877"
oldKey"BGB_C13_V04_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C13"
chapter"BGB_C13"
verseTypenull
lines
"<span class="gr-moola">‘यद्विकारि’</span> येन विकारेण युक्तम् । <span class="gr-moola">यतश्च यत्</span> यतो याति = प्रवर्तते । स च प्रवर्तकः । <span class="gr-moola">यतश्च यत्</span> इति अस्मात् प्रवर्तते क्षेत्रमिति वचनम् । <span class="gr-moola">स च य</span> इति स्वरूपमात्रम् ॥ १-४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-878"
oldKey"BGB_C13_V05"
type"verse"
parent"BGB_C13"
chapter"BGB_C13"
verseType"shloka"
lines
"ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् ।"
"ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः॥५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-879"
oldKey"BGB_C13_V05_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C13"
chapter"BGB_C13"
verseTypenull
lines
"ब्रह्मसूत्राणि =शारीरकम् ॥ ५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-880"
oldKey"BGB_C13_V06"
type"verse"
parent"BGB_C13"
chapter"BGB_C13"
verseType"shloka"
lines
"महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च ।"
"इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः॥६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-881"
oldKey"BGB_C13_V07"
type"verse"
parent"BGB_C13"
chapter"BGB_C13"
verseType"shloka"
lines
"इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः ।"
"एतत् क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम्॥७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-882"
oldKey"BGB_C13_V07_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C13"
chapter"BGB_C13"
verseTypenull
lines
"इच्छादयो विकाराः ॥ ६-७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-883"
oldKey"BGB_C13_V08"
type"verse"
parent"BGB_C13"
chapter"BGB_C13"
verseType"shloka"
lines
"अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् ।"
"आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः॥८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-884"
oldKey"BGB_C13_V08_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C13"
chapter"BGB_C13"
verseTypenull
lines
"‘स च यो यत्प्रभावश्च’ इति वक्तुं तज्ज्ञानसाधनान्याह- <span class="gr-prateeka">अमानित्वमित्यादिना ॥</span> आत्माल्पत्वं ज्ञात्वापि महत्त्वप्रदर्शनं दम्भः ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ज्ञात्वापि स्वात्मनोल्पत्वं डम्भो माहात्म्य(भावनम्)दर्शनम्’ इति ह्यभिधानम् ।</span></span> <span class="gr-moola">आर्जवं</span> मनोवाक्कायकर्म\ाम् अवैपरीत्यम् ॥ ८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-885"
oldKey"BGB_C13_V09"
type"verse"
parent"BGB_C13"
chapter"BGB_C13"
verseType"shloka"
lines
"इन्द्रियार्थेषु वैराग्यम् अनहङ्कार एव च ।"
"जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम्॥९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-886"
oldKey"BGB_C13_V10"
type"verse"
parent"BGB_C13"
chapter"BGB_C13"
verseType"shloka"
lines
"असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु ।"
"नित्यं च समचित्तत्वम् इष्टानिष्टोपपत्तिषु॥१० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-887"
oldKey"BGB_C13_V10_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C13"
chapter"BGB_C13"
verseTypenull
lines
"सक्तिः = स्नेहः । स एवातिपक्वः= अभिष्वङ्गः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘स्नेहः सक्तिः स एवातिपक्वो(क्तो)भिष्वङ्ग उच्यते।’</span></span> इति ह्यभिधानम् ॥ १०॥"
id"Bhagavadgitabhashya-888"
oldKey"BGB_C13_V11"
type"verse"
parent"BGB_C13"
chapter"BGB_C13"
verseType"shloka"
lines
"मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी ।"
"विविक्तदेशसेवित्वम् अरतिर्जनसंसदि॥११ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-889"
oldKey"BGB_C13_V12"
type"verse"
parent"BGB_C13"
chapter"BGB_C13"
verseType"shloka"
lines
"अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् ।"
"एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तम् अज्ञानं यदतोऽन्यथा॥१२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-890"
oldKey"BGB_C13_V12_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C13"
chapter"BGB_C13"
verseTypenull
lines
"<span class="gr-moola">तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम्</span> अपरोक्षज्ञानार्थं शास्त्र(ज्ञानम्)दर्शनम् ॥ ११-१२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-891"
oldKey"BGB_C13_V13"
type"verse"
parent"BGB_C13"
chapter"BGB_C13"
verseType"shloka"
lines
"ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्नुते ।"
"अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते॥१३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-892"
oldKey"BGB_C13_V13_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C13"
chapter"BGB_C13"
verseTypenull
lines
"‘परं ब्रह्म’ इति च ‘स च यः’(१३.४) इति प्रतिज्ञातमुच्यते - अन्यद् ‘यत्प्रभावः’(१३.४) इति । आदिमद्देहादिवर्जितम् <span class="gr-moola">अनादिमत्</span> । अन्यथा ‘अनादि’ इत्येव स्यात् ।"
"॥ १३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-893"
oldKey"BGB_C13_V14"
type"verse"
parent"BGB_C13"
chapter"BGB_C13"
verseType"shloka"
lines
"सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ।"
"सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति॥१४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-894"
oldKey"BGB_C13_V15"
type"verse"
parent"BGB_C13"
chapter"BGB_C13"
verseType"shloka"
lines
"सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितं ।"
"असक्तं सर्वभृच्चैव(भुक्चैव) निर्गुणं गुणभोक्तृ च॥१५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-895"
oldKey"BGB_C13_V15_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C13"
chapter"BGB_C13"
verseTypenull
lines
"सर्वेन्द्रियाणि गुणांश्चाभासयतीति <span class="gr-moola">सर्वेन्द्रियगुणाभासम्</span> । इन्द्रियवर्जितत्वाद्यर्थ उक्तः पुरस्तात् ।"
id"Bhagavadgitabhashya-896"
oldKey"BGB_C13_V16"
type"verse"
parent"BGB_C13"
chapter"BGB_C13"
verseType"shloka"
lines
"बहिरन्तश्च भूतानाम् अचरं चरमेव च ।"
"सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत्॥१६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-897"
oldKey"BGB_C13_V17"
type"verse"
parent"BGB_C13"
chapter"BGB_C13"
verseType"shloka"
lines
"अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् ।"
"भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च॥१७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-898"
oldKey"BGB_C13_V18"
type"verse"
parent"BGB_C13"
chapter"BGB_C13"
verseType"shloka"
lines
"ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते ।"
"ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम्॥१८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-899"
oldKey"BGB_C13_V19"
type"verse"
parent"BGB_C13"
chapter"BGB_C13"
verseType"shloka"
lines
"इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः ।"
"मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते॥१९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-900"
oldKey"BGB_C13_V19_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C13"
chapter"BGB_C13"
verseTypenull
lines
"विकारान्तर्भावाज्ज्ञानसाधनं प्रथमत उक्तम् । बहुत्वात् साधनात्युपयोगात् प्रभावः ॥ १९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-901"
oldKey"BGB_C13_V20"
type"verse"
parent"BGB_C13"
chapter"BGB_C13"
verseType"shloka"
lines
"प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि ।"
"विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसम्भवान्॥२० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-902"
oldKey"BGB_C13_V20_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C13"
chapter"BGB_C13"
verseTypenull
lines
"‘यतश्च यत्’ इति वक्तुं प्रकृति-विकार-पुरुषान् सङ्क्षिप्याह-"
"प्रकृतिमिति ॥"
"गुणाः"
"सत्त्वादयः । तेषामत्यल्पो(ऽपि) विशेषो लयात् सर्गे इति विकाराः पृथगुक्ताः ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘कार्याकार्यगुणास्तिस्रः यतः स्वल्पोद्भवो जनौ’ ।</span>"
"इति (हि) माधुच्छन्दसशाखायाम् ॥२० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-903"
oldKey"BGB_C13_V21"
type"verse"
parent"BGB_C13"
chapter"BGB_C13"
verseType"shloka"
lines
"कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।"
"पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते॥२१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-904"
oldKey"BGB_C13_V21_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C13"
chapter"BGB_C13"
verseTypenull
lines
"कार्यं"
"शरीरम् । ‘शरीरं कार्यमुच्यते’ इति ह्यभिधानम् ।"
"करणानि"
"इन्द्रियाणि ।"
"भोगः"
"अनुभवः । स हि चिद्रूपत्वाद् अनुभवति । प्रकृतिश्च जडत्वात् परिणामिनी ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘कार्यकारणकर्तृत्वे कारणं प्रकृतिं विदुः ।<br/>भोक्तृत्वे सुखदुःखानां पुरुषं प्रकृतेः परम् ॥’(भाग.३.२७.९)</span>"
"इति (हि) भागवते ॥२१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-905"
oldKey"BGB_C13_V22"
type"verse"
parent"BGB_C13"
chapter"BGB_C13"
verseType"shloka"
lines
"पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान् गुणान् ।"
"कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु॥२२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-906"
oldKey"BGB_C13_V23"
type"verse"
parent"BGB_C13"
chapter"BGB_C13"
verseType"shloka"
lines
"उपद्रष्टाऽनुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः ।"
"परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन् पुरुषः परः॥२३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-907"
oldKey"BGB_C13_V23_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C13"
chapter"BGB_C13"
verseTypenull
lines
"‘यतश्च यत्’(१३.४) इत्याह - <span class="gr-prateeka">उपद्रष्टेति ॥</span> <span class="gr-moola">अनुमन्ता</span> अन्वनु विशेषतो निरूपकः ॥२३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-908"
oldKey"BGB_C13_V24"
type"verse"
parent"BGB_C13"
chapter"BGB_C13"
verseType"shloka"
lines
"य (एनं)एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह ।"
"सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽपि जायते॥२४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-909"
oldKey"BGB_C13_V24_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C13"
chapter"BGB_C13"
verseTypenull
lines
"‘पुरुषः सुखदुःखानाम्’(१३.२१) इति जीव उक्तः ।"
"‘पुरुषं प्रकृतिं च’"
"इति जीवेश्वरौ सहैवोच्येते । अन्यत्र महातात्पर्यविरोधः । उत्कर्षे हि महातात्पर्यम् । । तथाहि सौकरायणश्रुतिः-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘अवाच्योत्कर्षे महत्त्वात् सर्ववाचां सर्वन्यायानां च महत्तत्परत्वम् ।<br/> विष्णोरनन्तस्य परात्परस्य तच्चापि ह्यस्त्येव न चात्र शङ्का ।<br/>अतो विरुद्धं तु यदत्र मानं तदक्षजादावथवाऽपि युक्तिः ।<br/>न तत् प्रमाणं कवयो वदन्ति न चापि युक्तिर्ह्यूनमतिर्हि दृष्टेः ॥’</span>"
"इति ।"
"अतो युक्तिभिरप्येतदपलापो न युक्तः । अतो यया युक्त्याऽविद्यमानत्वादि कल्पयति साऽप्याभासरूपेति सदेव माहात्म्यं वेदैरुच्यत इति सिध्यति ।"
id"Bhagavadgitabhashya-910"
oldKey"BGB_C13_V24_B02"
type"bhashya"
parent"BGB_C13"
chapter"BGB_C13"
verseTypenull
lines
"अवान्तरं च तात्पर्यं तत्रास्ति । उक्तं च तत्रैव- ‘अवान्तरं तत्परत्वं च सत्त्वे, महद्वाऽप्येकत्वात् (तु) तयोरनन्ते’ । इति । श्यामत्वाद्यभिधानाच्च । युक्तं च पुरुषमतिकल्पितयुक्त्यादेराभासत्वम् । अज्ञानसम्भवात् । न तु स्वतः प्रमाणस्य वेदस्याऽभासत्वम् । अदर्शनं च सम्भवत्येव । पुंसां बहूनामप्यज्ञानात् । तर्ह्यस्मदनधीतश्रुत्यादौ विपर्ययोऽपि स्यादिति च न वाच्यम् । यतस्तत्रैवाह-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘नैतद्विरुद्धा वाचो नैतद्विरुद्धा युक्तयः इति ह प्रजापतिरुवाच (प्रजापतिरुवाच)’</span>"
"इति ।"
"तद्विरुद्धं च जीवसाम्यम् ।"
id"Bhagavadgitabhashya-911"
oldKey"BGB_C13_V24_B03"
type"bhashya"
parent"BGB_C13"
chapter"BGB_C13"
verseTypenull
lines
"<span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘आभास एव च’(ब्र.सू.२.३.५०)</span>"
"इति चोक्तम् ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘बहवः पुरुषा ब्रह्मन् उताहो एक एव तु ।<br/>को ह्यत्र पुरुषश्रेष्ठस्तं भवान् वक्तुमर्हति ।<br/>श्रीवैशंपायन उवाच-<br/>नैतदिच्छन्ति पुरुषमेकं कुरुकुलोद्भव ।<br/>बहूनां पुरुषाणां हि यथैका योनिरुच्यते ॥<br/>तथा त्वं पुरुषं विश्वं आख्यास्यामि गुणाधिकम् ॥’(कुम्भ-म.भा.१२.३६०.१-३)</span>"
"इति च मोक्षधर्मे ।"
"न च तत् सर्वं स्वप्नेन्द्रजाल(लादि)वत् ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘वैधर्म्याच्च न स्वप्नादिवत्’(ब्र.सू.२.२.२९)</span>"
"इति हि भगवद्वचनम् । न च स्वप्नवत् एकजीवकल्पितत्वे मानं पश्यामः । विपर्यये माश्चोक्ता द्वितीये । उक्तं चायास्यशाखायाम्-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘स्वप्नो ह वा अयं चञ्चलत्वान्न च स्वप्नो न हि विच्छेद एतदिति।’</span>"
"इति ।"
id"Bhagavadgitabhashya-912"
oldKey"BGB_C13_V24_B04"
type"bhashya"
parent"BGB_C13"
chapter"BGB_C13"
verseTypenull
lines
"नायं दोषः । न हीश्वरस्य जीवैक्यमुच्यते । जीवस्य हीश्वरैक्यं ध्येयम् । तदपि न निरुपाधिकम् । अतो न प्रतिबिम्बत्वविरोधि ऐक्यम् । तथा च माधुच्छन्दसश्रुतिः-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ऐक्यं चापि प्रातिबिम्ब्येन विष्णोः जीवस्यैतद्ध्यृषयो वदन्ति’</span>"
"इति । अहङ्ग्रहोपासने च फलाधिक्यम् अ(आ)ग्निवेश्यश्रुतिसिद्धम्-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अहङ्ग्रहोपासकस्तस्य साम्यम् अभ्याशो ह वा अश्नुते नात्र शङ्का ।’</span>"
"इति ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Vamanapurana-id">‘तदीयोऽहमिति ज्ञानम् अहङ्ग्रह इतीरितः ।’</span>"
"इति वामने ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘तद्वशत्वात्तु सोऽस्मीति भृत्यैरेव न तु स्वतः’</span>"
"इति च ।"
"‘प्रातिबिम्ब्येन सोऽस्मि भृत्यश्च’ इति भावना । तथा हि आयास्यशाखायाम्-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘भृत्यश्चाहं प्रातिबिम्ब्येन सोऽस्मीत्येवं ह्युपास्यः परमः पुमान् सः ।’</span>"
"इति । प्रातिबिम्ब्यं च तत्साम्य(सादृश्य)मेव ॥ २४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-913"
oldKey"BGB_C13_V25"
type"verse"
parent"BGB_C13"
chapter"BGB_C13"
verseType"shloka"
lines
"ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना ।"
"अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे॥२५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-914"
oldKey"BGB_C13_V26"
type"verse"
parent"BGB_C13"
chapter"BGB_C13"
verseType"shloka"
lines
"अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते ।"
"तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः॥२६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-915"
oldKey"BGB_C13_V26_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C13"
chapter"BGB_C13"
verseTypenull
lines
"<span class="gr-moola">साङ्ख्येन</span> वेदोक्तभगवत्स्वरूपज्ञानेन । कर्मिणामपि श्रुत्वा ज्ञात्वा ध्यात्वा दृष्टिः । श्रावकाणां च ज्ञात्वा ध्यात्वा । साङ्ख्यानां च ध्यात्वा । तथा च गौपवनश्रुतिः- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘कर्मकृच्चापि तच्छ्रुत्वा ज्ञात्वा ध्यात्वाऽनुपश्यति ।"
"श्रावकोऽपि तथा ज्ञात्वा ध्यात्वा ज्ञान्यपि पश्यति ।"
"अन्यथा तस्य दृष्टिर्हि कथञ्चिन्नोपजायते ॥’</span></span> इति ।"
"‘अन्ये’ इत्यशक्तानामप्युपायदर्शनार्थम् ॥ २५, २६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-916"
oldKey"BGB_C13_V27"
type"verse"
parent"BGB_C13"
chapter"BGB_C13"
verseType"shloka"
lines
"यावत्सञ्जायते किञ्चित् सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् ।"
"क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात् तद्विद्धि भरतर्षभ॥२७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-917"
oldKey"BGB_C13_V28"
type"verse"
parent"BGB_C13"
chapter"BGB_C13"
verseType"shloka"
lines
"समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।"
"विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति॥२८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-918"
oldKey"BGB_C13_V29"
type"verse"
parent"BGB_C13"
chapter"BGB_C13"
verseType"shloka"
lines
"समं पश्यन् हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् ।"
"न हिनस्त्यात्मनाऽऽत्मानं ततो याति परां गतिम्॥२९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-919"
oldKey"BGB_C13_V29_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C13"
chapter"BGB_C13"
verseTypenull
lines
"पुनश्च प्रकृति-पुरुष-ईश्वरस्वरूपं साम्यादिधर्मयुतमाह- <span class="gr-prateeka">यावदित्यादिना ॥</span> २७-२९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-920"
oldKey"BGB_C13_V30"
type"verse"
parent"BGB_C13"
chapter"BGB_C13"
verseType"shloka"
lines
"प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः ।"
"यः पश्यति तथाऽऽत्मानम् अकर्तारं स पश्यति॥३० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-921"
oldKey"BGB_C13_V30_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C13"
chapter"BGB_C13"
verseTypenull
lines
"आत्मानं चाकर्तारं पश्यति स पश्यति ॥ ३० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-922"
oldKey"BGB_C13_V31"
type"verse"
parent"BGB_C13"
chapter"BGB_C13"
verseType"shloka"
lines
"यदा भूतपृथग्भावम् एकस्थमनुपश्यति ।"
"तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा॥३१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-923"
oldKey"BGB_C13_V31_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C13"
chapter"BGB_C13"
verseTypenull
lines
"<span class="gr-moola">एकस्थम्</span> एकस्मिन्नेव विष्णौ स्थितम् । <span class="gr-moola">तत एव च</span> विष्णोः विस्तारम् ॥३१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-924"
oldKey"BGB_C13_V32"
type"verse"
parent"BGB_C13"
chapter"BGB_C13"
verseType"shloka"
lines
"अनादित्वान्निर्गुणत्वात् परमात्माऽयमव्ययः ।"
"शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते॥३२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-925"
oldKey"BGB_C13_V32_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C13"
chapter"BGB_C13"
verseTypenull
lines
"न च व्ययादिस्तस्येत्याह - <span class="gr-prateeka">अनादित्वादिति ॥</span> सादि हि प्रायो व्ययि, गुणात्मकं च । ‘न करोति’ इत्यादेरर्थ उक्तः पुरस्तात् । न लौकिकक्रियादिस्तस्य । अतो <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mandukyopanishat-id">‘न प्रज्ञम्’(मां.२.१)</span></span> इत्यादिवदिति ॥ ३२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-926"
oldKey"BGB_C13_V33"
type"verse"
parent"BGB_C13"
chapter"BGB_C13"
verseType"shloka"
lines
"यथा सर्वगतं सौक्ष्म्याद् आकाशं नोपलिप्यते ।"
"सर्वत्रावस्थितो देहे तथाऽऽत्मा नोपलिप्यते॥३३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-927"
oldKey"BGB_C13_V34"
type"verse"
parent"BGB_C13"
chapter"BGB_C13"
verseType"shloka"
lines
"यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः ।"
"क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत॥३४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-928"
oldKey"BGB_C13_V35"
type"verse"
parent"BGB_C13"
chapter"BGB_C13"
verseType"shloka"
lines
"क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवम् अन्तरं ज्ञानचक्षुषा ।"
"भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम्॥३५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-929"
oldKey"BGB_C13_V35_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C13"
chapter"BGB_C13"
verseTypenull
lines
"भूतेभ्यः प्रकृतेश्च मोक्षसाधनम् अमानित्वादिकम् ॥ ३५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-930"
oldKey"BGB_C14_I01"
type"introduction"
parent"BGB_C14"
chapter"BGB_C14"
verseTypenull
lines
"साधनं प्राधान्येनोत्तरैरध्यायैर्वक्ति-"
id"Bhagavadgitabhashya-931"
oldKey"BGB_C14_V01"
type"verse"
parent"BGB_C14"
chapter"BGB_C14"
verseType"shloka"
lines
"परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् ।"
"यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः॥१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-932"
oldKey"BGB_C14_V02"
type"verse"
parent"BGB_C14"
chapter"BGB_C14"
verseType"shloka"
lines
"इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ।"
"सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च॥२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-933"
oldKey"BGB_C14_V03"
type"verse"
parent"BGB_C14"
chapter"BGB_C14"
verseType"shloka"
lines
"मम योनिर्महद् ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम् ।"
"सम्भवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत॥३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-934"
oldKey"BGB_C14_V03_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C14"
chapter"BGB_C14"
verseTypenull
lines
"<span class="gr-moola">महद् ब्रह्म</span> प्रकृतिः । सा च ‘श्रीः-भूः-दुर्गा’ इति भिन्ना । उमासरस्वत्याद्यास्तु तदंशयुता अन्यजीवाः । तथा च काषायणश्रुतिः-"
"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘श्रीर्भूमिर्दुर्गा महती तु माया सा लोकसूतिर्जगतो बन्धिक च ।"
"उमावागाद्या अन्यजीवास्तदंशास्तदात्मना सर्ववेदेषु गीताः ॥’</span></span> इति ।"
"‘मम योनिः’ इति गर्भाधानार्था योनिः । नतु माता । वाक्यशेषात् । तथाहि सामवेदे शार्कराक्ष्यश्रुतौ-"
"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘विष्णोर्योनिर्गर्भसन्धारणार्था महामाया सर्वदुःखैर्विहीना ।"
"तथाऽप्यात्मानं दुःखिवन्मोहनार्थं (प्रदर्शयन्ती) प्रकाशयन्ती सह विष्णुना सा ॥’</span></span> इति ।"
id"Bhagavadgitabhashya-935"
oldKey"BGB_C14_V03_B02"
type"bhashya"
parent"BGB_C14"
chapter"BGB_C14"
verseTypenull
lines
"अतः सीतादुःखादिकं (सर्वं) मृषाप्रदर्शनमेव । तथा कूर्मपुराणे । न चेयं भूः । तथा च सौकरायणश्रुतिः-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘अन्या भूमिर्भूरियं तस्य छाया भूतावमा सा हि भूतैकयोनिः।’</span>"
"इति ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘अवाप स्वेच्छया दास्यं जगतां प्रपितामही’</span>"
"इत्यनभिम्लात(न)श्रुतिः। मत्स्यपुराणोक्तमपि स्वेच्छयैव । महद्ब्रह्मशब्दवाच्याऽपि प्रकृतिरेव-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Matsyapurana-id">‘महती ब्रह्मणी द्वे तु प्रकृतिश्च महेश्वरः।’</span>"
"इति तत्रैव ॥३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-936"
oldKey"BGB_C14_V04"
type"verse"
parent"BGB_C14"
chapter"BGB_C14"
verseType"shloka"
lines
"सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः सम्भवन्ति याः ।"
"तासां ब्रह्म महद् योनिरहं बीजप्रदः पिता॥४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-937"
oldKey"BGB_C14_V05"
type"verse"
parent"BGB_C14"
chapter"BGB_C14"
verseType"shloka"
lines
"सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः ।"
"निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम्॥५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-938"
oldKey"BGB_C14_V06"
type"verse"
parent"BGB_C14"
chapter"BGB_C14"
verseType"shloka"
lines
"तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात् प्रकाशकमनामयम् ।"
"सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ॥६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-939"
oldKey"BGB_C14_V06_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C14"
chapter"BGB_C14"
verseTypenull
lines
"बन्धप्रकारं दर्शयति साधनानुष्ठानाय - <span class="gr-prateeka">सत्त्वमित्यादिना ॥</span> ४,५, ६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-940"
oldKey"BGB_C14_V07"
type"verse"
parent"BGB_C14"
chapter"BGB_C14"
verseType"shloka"
lines
"रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम् ।"
"तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम्॥७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-941"
oldKey"BGB_C14_V07_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C14"
chapter"BGB_C14"
verseTypenull
lines
"(रज इति) तृष्णासङ्गयोः समुद्भवम् = तयोः कारणम् ॥ ७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-942"
oldKey"BGB_C14_V08"
type"verse"
parent"BGB_C14"
chapter"BGB_C14"
verseType"shloka"
lines
"तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् ।"
"प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत॥८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-943"
oldKey"BGB_C14_V08_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C14"
chapter"BGB_C14"
verseTypenull
lines
"अज्ञानं जायते यतः तद् <span class="gr-moola">अज्ञानजम्</span> । ‘प्रमादमोहौ तमसः’(१४.१७) इति वाक्यशेषात् ॥८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-944"
oldKey"BGB_C14_V09"
type"verse"
parent"BGB_C14"
chapter"BGB_C14"
verseType"shloka"
lines
"सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत ।"
"ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे सञ्जयत्युत॥९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-945"
oldKey"BGB_C14_V10"
type"verse"
parent"BGB_C14"
chapter"BGB_C14"
verseType"shloka"
lines
"रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत ।"
"रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा॥१० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-946"
oldKey"BGB_C14_V11"
type"verse"
parent"BGB_C14"
chapter"BGB_C14"
verseType"shloka"
lines
"सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन् प्रकाश उपजायते ।"
"ज्ञानं यदा तदा विद्याद् विवृद्धं सत्त्वमित्युत॥११ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-947"
oldKey"BGB_C14_V12"
type"verse"
parent"BGB_C14"
chapter"BGB_C14"
verseType"shloka"
lines
"लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा ।"
"रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ॥१२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-948"
oldKey"BGB_C14_V13"
type"verse"
parent"BGB_C14"
chapter"BGB_C14"
verseType"shloka"
lines
"अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च ।"
"तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन॥१३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-949"
oldKey"BGB_C14_V14"
type"verse"
parent"BGB_C14"
chapter"BGB_C14"
verseType"shloka"
lines
"यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् ।"
"तदोत्तमविदां लोकान् अमलान् प्रतिपद्यते॥१४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-950"
oldKey"BGB_C14_V15"
type"verse"
parent"BGB_C14"
chapter"BGB_C14"
verseType"shloka"
lines
"रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते ।"
"तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते॥१५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-951"
oldKey"BGB_C14_V16"
type"verse"
parent"BGB_C14"
chapter"BGB_C14"
verseType"shloka"
lines
"कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम् ।"
"रजसस्तु फलं दुःखम् अज्ञानं तमसः फलम्॥१६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-952"
oldKey"BGB_C14_V16_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C14"
chapter"BGB_C14"
verseTypenull
lines
"<span class="gr-prateeka">रजसस्तु फलं दुःखमिति ॥</span> अल्पसुखं <span class="gr-moola">दुःखम्</span> । तथाहि शार्कराक्षशाखायाम्- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘रजसो ह्येव जायते मात्रया सुखं दुःखम्, तस्मात् तान् सुखिनो दुःखिन इत्याचक्षते ।’</span></span> इति । अन्यथा दुःखस्यातिकष्टत्वात् तमोऽधिकत्वं रजसो न स्यात् ॥ ९-१६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-953"
oldKey"BGB_C14_V17"
type"verse"
parent"BGB_C14"
chapter"BGB_C14"
verseType"shloka"
lines
"सत्त्वात् सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च ।"
"प्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च॥१७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-954"
oldKey"BGB_C14_V18"
type"verse"
parent"BGB_C14"
chapter"BGB_C14"
verseType"shloka"
lines
"ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।"
"जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः॥१८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-955"
oldKey"BGB_C14_V19"
type"verse"
parent"BGB_C14"
chapter"BGB_C14"
verseType"shloka"
lines
"नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टाऽनुपश्यति ।"
"गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोऽधिगच्छति॥१९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-956"
oldKey"BGB_C14_V19_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C14"
chapter"BGB_C14"
verseTypenull
lines
"परिणामिकर्तारं"
"गुणेभ्योऽन्यं न पश्यति"
"। अन्यथा"
"<span class="gr-reference gr-ref-Atharvana-id">‘यदा पश्यः पश्यते रुग्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम्।’</span>"
"इति श्रुतिविरोधः ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘नाहं कर्ता न कर्ता त्वं कर्ता यस्तु सदा प्रभुः’(कुम्भ-म.भा.१२.२३४.८४)</span>"
"इति मोक्षधर्मे ।॥ १९-२१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-957"
oldKey"BGB_C14_V20"
type"verse"
parent"BGB_C14"
chapter"BGB_C14"
verseType"shloka"
lines
"गुणानेतानतीत्य त्रीन् देही देहसमुद्भवान् ।"
"जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोऽमृतमश्नुते॥२० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-958"
oldKey"BGB_C14_V21"
type"verse"
parent"BGB_C14"
chapter"BGB_C14"
verseType"shloka"
lines
"कैर्लिङ्गैस्त्रीन् गुणानेतान् अतीतो भवति प्रभो ।"
"किमाचारः कथं चैतांस्त्रीन् गुणान् अतिवर्तते॥२१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-959"
oldKey"BGB_C14_V22"
type"verse"
parent"BGB_C14"
chapter"BGB_C14"
verseType"shloka"
lines
"प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव ।"
"न द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति॥२२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-960"
oldKey"BGB_C14_V22_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C14"
chapter"BGB_C14"
verseTypenull
lines
"प्रायो"
"न द्वेष्टि न काङ्क्षति"
"। तथाहि सामवेदे भाल्लवेयशाखायाम्-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘रजस्तमःसत्त्वगुणान् प्रवृत्तान् प्रायो न च द्वेष्टि न चापि काङ्क्षते ।<br/>तथाऽपि सूक्ष्मं सत्त्वगुणं च काङ्क्षेद् यदि प्रविष्टं सुतमश्च जह्यात् ॥’</span>"
"इति।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘न हि देवा ऋषयश्च सत्त्वस्था नृपसत्तम ।<br/>हीनास्सत्त्वेन सूक्ष्मेण ततो वैकारिकाः स्मृताः ।<br/>कथं वैकारिको गच्छेत् पुरुषः पुरुषोत्तमम् ॥’(कुम्भ-म.भा.१२.३५८.७८-७९)</span>"
"इति हि मोक्षधर्मे ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘सात्त्विकः पुरुषव्याघ्र भवेन्मोक्षार्थनिश्चितः’(कुम्भ-म.भा.१२.३५८.६९)</span>"
"। इति च ॥ २०-२२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-961"
oldKey"BGB_C14_V23"
type"verse"
parent"BGB_C14"
chapter"BGB_C14"
verseType"shloka"
lines
"उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते ।"
"गुणा वर्तन्त इत्येव योऽवतिष्ठति नेङ्गते॥२३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-962"
oldKey"BGB_C14_V24"
type"verse"
parent"BGB_C14"
chapter"BGB_C14"
verseType"shloka"
lines
"समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।"
"तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः॥२४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-963"
oldKey"BGB_C14_V25"
type"verse"
parent"BGB_C14"
chapter"BGB_C14"
verseType"shloka"
lines
"मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः ।"
"सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते॥२५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-964"
oldKey"BGB_C14_V25_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C14"
chapter"BGB_C14"
verseTypenull
lines
"तुल्यत्वार्थ उक्तः पुरस्तात् ॥ २४, २५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-965"
oldKey"BGB_C14_V26"
type"verse"
parent"BGB_C14"
chapter"BGB_C14"
verseType"shloka"
lines
"मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते ।"
"स गुणान् समतीत्यैतान् ब्रह्मभूयाय कल्पते॥२६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-966"
oldKey"BGB_C14_V26_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C14"
chapter"BGB_C14"
verseTypenull
lines
"ब्रह्मवत् = प्रकृतिवत् भगवत्प्रियत्वं ब्रह्मभूयम् । नतु तावत् प्रियत्वम् । किन्तु प्रियत्वमात्रम् ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘बद्धा वाऽपि तु मुक्ता वा न रमावत् प्रिया हरेः’ ।</span>"
"इति पाद्मे ।"
"भूयाय"
"भावाय ॥२६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-967"
oldKey"BGB_C14_V27"
type"verse"
parent"BGB_C14"
chapter"BGB_C14"
verseType"shloka"
lines
"ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाऽहम् अमृतस्याव्ययस्य च ।"
"शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च॥२७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-968"
oldKey"BGB_C14_V27_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C14"
chapter"BGB_C14"
verseTypenull
lines
"<span class="gr-moola">ब्रह्मणः</span> मायायाः ॥ २७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-969"
oldKey"BGB_C15_I01"
type"introduction"
parent"BGB_C15"
chapter"BGB_C15"
verseTypenull
lines
"संसारस्वरूपतदत्ययोपायविज्ञानान्यस्मिन्नध्याये दर्शयति-"
id"Bhagavadgitabhashya-970"
oldKey"BGB_C15_I02"
type"introduction"
parent"BGB_C15"
chapter"BGB_C15"
verseTypenull
lines
"त्रयोदशोक्तं विविच्य दर्शयति-"
id"Bhagavadgitabhashya-971"
oldKey"BGB_C15_V01"
type"verse"
parent"BGB_C15"
chapter"BGB_C15"
verseType"shloka"
lines
"ऊर्ध्वमूलमधःशाखं अश्वत्थं प्राहुरव्ययम् ।"
"छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ॥१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-972"
oldKey"BGB_C15_V01_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C15"
chapter"BGB_C15"
verseTypenull
lines
"ऊर्ध्वो विष्णुः ।"
"‘ऊर्ध्वपवित्रो वाजिनीवस्वमृतमस्मि द्रविणसवर्चसम्’ । इति हि श्रुतिः । ऊर्ध्वः उत्तमः सर्वतः । अधो निकृष्टम् । शाखा भूतानि । श्वोप्येकप्रकारेण न तिष्ठतीत्यश्वत्थः । तथाऽपि न प्रवाहव्ययः । पूर्वब्रह्मकाले यथा स्थितिस्तथा सर्वत्रापीत्यव्ययता । फलकारणत्वा- च्छन्दसां पर्णत्वम् । न हि कदाचिदप्यजाते पर्णे फलोत्पत्तिः ॥१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-973"
oldKey"BGB_C15_V02"
type"verse"
parent"BGB_C15"
chapter"BGB_C15"
verseType"shloka"
lines
"अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः ।"
"अधश्च मूलान्यनुसन्ततानि कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके ॥ २ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-974"
oldKey"BGB_C15_V02_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C15"
chapter"BGB_C15"
verseTypenull
lines
"अव्यक्तेऽपि सूक्ष्मरूपेण सन्ति शरीरादौ च भूतानि इति <span class="gr-moola">अधश्चोर्ध्वं च प्रसृताः</span> । गुणैः सत्त्वादिभिः । प्रतीतिमात्रसुखत्वात् प्रवाला विषयाः । <span class="gr-moola">मूलानि</span> भगवद्रूपादीनि । भगवानपि कर्मानुबन्धेन हि फलं ददाति । तथाहि भाल्लवेयशाखायाम्-"
"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘ब्रह्म वा अस्य पृथङ् मूलम्, प्रकृतिः समूलम्, सत्त्वादयो अर्वाचीनमूलम् । भूतानि शाखाः, छन्दांसि पर्णा(त्रा)णि, देवनृतिर्यञ्चश्च शाखाः । पत्रेभ्यो हि फलं जायते । मात्राः शिफाः । मुक्तिः फलम्, अमुक्तिः फलम् । मोक्षो रसः, अमोक्षो रसः । अव्यक्ते च शाखाः, व्यक्ते च शाखा । अव्यक्ते च मूलम्, व्यक्ते च मूलम् । एषोऽश्वत्थो गुणालोलपत्रो न स्थीयते न न स्थीयते ; न ह्येष कदाचनान्यथा जायते, नान्यथा जायते ’</span></span> इति ॥ २ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-975"
oldKey"BGB_C15_V03"
type"verse"
parent"BGB_C15"
chapter"BGB_C15"
verseType"shloka"
lines
"न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिर्न च सम्प्रतिष्ठा ।"
"अश्वत्थमेनं सुविरूढमूलम् असङ्गशस्त्रेण दृढेन च्छित्त्वा॥ ३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-976"
oldKey"BGB_C15_V03_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C15"
chapter"BGB_C15"
verseTypenull
lines
"यथा स्थितिः तथा नोपलभ्यते । अन्तादिर्विष्णुः ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-bhagavata-id">‘त्वमादिरन्तो जगतोऽस्य मध्यम्’(भा.ग.८.३.१०)</span>"
"इति भागवते ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘अनाद्यनन्तं परं ब्रह्म न देवा ऋषयो विदुः’(कुम्भ-म.भा.१२.४३.१९)</span>"
"इति च मोक्षधर्मे ।"
"असङ्गशस्त्रेण"
"सङ्गराहित्यसहितेन ज्ञानेन ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-bhagavata-id">‘ज्ञानासिनोपासनया शितेन’(भाग.११.२८.१८)</span>"
"इति हि भागवते । छेदश्च विमर्श एव । ततश्च तस्यैवाबन्धकं भवति । तथा हि मूलस्थं ब्रह्म प्रतीयते । तच्चोक्तं तच्छ्रुतावेव-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘विमर्शो ह्यस्य च्छेदः । स तं न बध्नाति, बध्नाति चान्यान्’</span>"
"इति ।"
id"Bhagavadgitabhashya-977"
oldKey"BGB_C15_V04"
type"verse"
parent"BGB_C15"
chapter"BGB_C15"
verseType"shloka"
lines
"ततः परं(पदं) तत्परिमार्गितव्यं यस्मिन् गता न निवर्तन्ति भूयः ।"
"तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी॥ ४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-978"
oldKey"BGB_C15_V04_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C15"
chapter"BGB_C15"
verseTypenull
lines
"तदर्थं च"
"तमेव प्रपद्ये"
"प्रपद्येत । तच्चोक्तं तत्रैव-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘तं वै प्रपद्येत यं वै प्रपद्य न शोचति न हृष्यति न जायते न म्रियते तद् ब्रह्म मूलम्, तत् छित्सुः’</span>"
"इति ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘नारायणेन दृष्टश्च प्रतिबुद्धो(प्रतिबद्धः) भवेत् पुमान्’(कुम्भ-म.भा.१२.३५८.७५) ।</span>"
"इति च मोक्षधर्मे ।"
"छेदनोपायो ह्यत्राकाङ्क्षितः । न च भगवतोऽन्यः शरण्योऽस्ति ॥ ३, ४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-979"
oldKey"BGB_C15_V05"
type"verse"
parent"BGB_C15"
chapter"BGB_C15"
verseType"shloka"
lines
"निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः ।"
"द्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुःखसञ्ज्ञैः गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत्॥ ५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-980"
oldKey"BGB_C15_V05_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C15"
chapter"BGB_C15"
verseTypenull
lines
"साधनान्तरमाह - <span class="gr-prateeka">निर्मानेति ॥</span> ५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-981"
oldKey"BGB_C15_V06"
type"verse"
parent"BGB_C15"
chapter"BGB_C15"
verseType"shloka"
lines
"न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः ।"
"यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम॥६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-982"
oldKey"BGB_C15_V07_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C15"
chapter"BGB_C15"
verseTypenull
lines
"स्वरूपं कथयति- <span class="gr-moola">न तदित्यादिना ॥</span> ६॥"
id"Bhagavadgitabhashya-983"
oldKey"BGB_C15_V07"
type"verse"
parent"BGB_C15"
chapter"BGB_C15"
verseType"shloka"
lines
"ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः ।"
"मनःषष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति॥७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-984"
oldKey"BGB_C15_V08"
type"verse"
parent"BGB_C15"
chapter"BGB_C15"
verseType"shloka"
lines
"शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः ।"
"गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात्॥८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-985"
oldKey"BGB_C15_V08_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C15"
chapter"BGB_C15"
verseTypenull
lines
"‘कर्षति’इत्युक्ते जीवस्य स्वातन्त्र्यं प्रतीतम् । तन्निवारयति-"
"शरीरमित्यादिना ॥"
"यद्"
"यदा"
"शरीरमवाप्नोति उत्क्रामति च"
"जीवः तदा"
"ईश्वरः"
"एव"
"एतानि गृहीत्वा संयाति"
"।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘यत्रयत्र च संयुक्त्तो धाता गर्भं पुनः पुनः ।<br/>तत्रतत्रैव वसति न यत्र स्वयमिच्छति’(कुम्भ-म.भा.१२.२३३.१२)</span>"
"इति हि मोक्षधर्मे ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘भावाभावावपि जानन् गरीयो जानामि श्रेयो न तु तत् करोमि ।<br/>आशासु हर्म्यासु ह्रदासु कुर्वन् यथा नियुक्तोऽस्मि तथा वहामि ॥’(कुम्भ-म.भा.१२.२३३.१०) इति च</span>"
"।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘हत्वा जित्वाऽपि मघवन् यः कश्चित् पुरुषायते ।<br/>अकर्ता त्वेव भवति कर्ता त्वेव करोति तत् ॥’(कुम्भ-म.भा.१२.२३१.१७)</span>"
"इति च ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id">‘तद्यथाऽनः सुसमाहितम् उत्सर्जद्यायात् ।<br/> एवमेवायं (श)शारीर आत्मा प्राज्ञेनात्मनाऽन्वारूढ उत्सर्जद्याति’(बृ.४.३.३५)</span>"
"इति च श्रुतिः"
"।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘वाङ् मनसि सम्पद्यते, मनः प्राणे, प्राणस्तेजसि, तेजः परस्यां देवतायाम् ’(छां.६.८.६)</span>"
"इति च ।"
"गन्धानिव सूक्ष्माणि ॥८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-986"
oldKey"BGB_C15_V09"
type"verse"
parent"BGB_C15"
chapter"BGB_C15"
verseType"shloka"
lines
"श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च ।"
"अधिष्ठाय मनश्चायं विषयानुपसेवते॥९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-987"
oldKey"BGB_C15_V09_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C15"
chapter"BGB_C15"
verseTypenull
lines
"भोगो अस्यापि साधितः पुरस्तात् । इन्द्रियद्वाराऽपि सोऽपि भुङ्क्ते ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘(यद्य) तद्य इमे वीणायां गायन्ति एतं ते गायन्ति’(छां.१.३.९)</span></span> इति च श्रुतिः । गुणान्वितमेव भुङ्क्ते । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id">‘न ह वै देवान् पापं गच्छति’(बृ.३.६.२७)</span></span> इति श्रुतेः ॥ ९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-988"
oldKey"BGB_C15_V10"
type"verse"
parent"BGB_C15"
chapter"BGB_C15"
verseType"shloka"
lines
"उत्क्रामन्तं स्थितं वाऽपि भुञ्जानं वा गुणान्वितम् ।"
"विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः॥१० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-989"
oldKey"BGB_C15_V10_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C15"
chapter"BGB_C15"
verseTypenull
lines
"तर्हि किमिति न दृश्यते ? इत्यत आह - <span class="gr-prateeka">उत्क्रामन्तमित्यादि ॥</span> १० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-990"
oldKey"BGB_C15_V11"
type"verse"
parent"BGB_C15"
chapter"BGB_C15"
verseType"shloka"
lines
"यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् ।"
"यतन्तोऽप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः॥११ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-991"
oldKey"BGB_C15_V11_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C15"
chapter"BGB_C15"
verseTypenull
lines
"<span class="gr-moola">यतन्तः</span> ज्ञानं प्राप्य । <span class="gr-moola">अकृतात्मानः</span> अशुद्धबुद्धयः ॥ ११ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-992"
oldKey"BGB_C15_V12"
type"verse"
parent"BGB_C15"
chapter"BGB_C15"
verseType"shloka"
lines
"यदादित्यगतं तेजो जगद् भासयतेऽखिलम् ।"
"यच्चन्द्रमासि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम्॥१२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-993"
oldKey"BGB_C15_V12_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C15"
chapter"BGB_C15"
verseTypenull
lines
"पूर्वोक्तमेव ज्ञानं प्रपञ्चयति - <span class="gr-prateeka">यदादित्यगतमित्यादिना ॥</span> १२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-994"
oldKey"BGB_C15_V13"
type"verse"
parent"BGB_C15"
chapter"BGB_C15"
verseType"shloka"
lines
"गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा ।"
"पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः॥१३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-995"
oldKey"BGB_C15_V13_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C15"
chapter"BGB_C15"
verseTypenull
lines
"<span class="gr-moola">गां</span> भूमिम् ॥ १३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-996"
oldKey"BGB_C15_V14"
type"verse"
parent"BGB_C15"
chapter"BGB_C15"
verseType"shloka"
lines
"अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः ।"
"प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम्॥१४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-997"
oldKey"BGB_C15_V15"
type"verse"
parent"BGB_C15"
chapter"BGB_C15"
verseType"shloka"
lines
"सर्वस्य चाहं हृदि संनिविष्टो मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च ।"
"वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृद् वेदविदेव चाहम्॥ १५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-998"
oldKey"BGB_C15_V15_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C15"
chapter"BGB_C15"
verseTypenull
lines
"वेदनिर्णयात्मिका मीमांसा= वेदान्तः । तथाहि सामवेदे प्राचीनशाल(ला)श्रुतिः- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘स वेदान्तकृत् स कालक इति । स ह्येव युक्तिसूत्रकृत् स कालक इति’</span></span> इति ॥१५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-999"
oldKey"BGB_C15_V16"
type"verse"
parent"BGB_C15"
chapter"BGB_C15"
verseType"shloka"
lines
"द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।"
"क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते॥१६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1000"
oldKey"BGB_C15_V17"
type"verse"
parent"BGB_C15"
chapter"BGB_C15"
verseType"shloka"
lines
"उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।"
"यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः॥१७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1001"
oldKey"BGB_C15_V18"
type"verse"
parent"BGB_C15"
chapter"BGB_C15"
verseType"shloka"
lines
"यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः ।"
"अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः॥१८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1002"
oldKey"BGB_C15_V19"
type"verse"
parent"BGB_C15"
chapter"BGB_C15"
verseType"shloka"
lines
"यो मामेवमसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।"
"स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत॥१९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1003"
oldKey"BGB_C15_V20"
type"verse"
parent"BGB_C15"
chapter"BGB_C15"
verseType"shloka"
lines
"इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ ।"
"एतद् बुद्‍ध्वा बुद्धिमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारत॥२० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1004"
oldKey"BGB_C15_V20_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C15"
chapter"BGB_C15"
verseTypenull
lines
"क्षरभूतानि ब्रह्मादीनि । <span class="gr-moola">कूटस्थः</span> प्रकृतिः । तथा च शार्कराक्ष्यश्रुतिः-"
"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘प्रजापतिप्रमुखाः सर्वजीवाः क्षरोऽक्षरः पुरुषो वै प्रधानम् ।"
"तदुत्तमं चान्यमुदाहरन्ति जालाजालं मातरिश्वानमेकम् ॥’</span></span> इति॥ १६-२० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1005"
oldKey"BGB_C16_I01"
type"introduction"
parent"BGB_C16"
chapter"BGB_C16"
verseTypenull
lines
"पुमर्थसाधनविरोधीनि अनेनाध्यायेन दर्शयति-"
id"Bhagavadgitabhashya-1006"
oldKey"BGB_C16_V01"
type"verse"
parent"BGB_C16"
chapter"BGB_C16"
verseType"shloka"
lines
"अभयं सत्त्वसंशुद्धिर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः।"
"दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम्॥ १ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1007"
oldKey"BGB_C16_V01_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C16"
chapter"BGB_C16"
verseTypenull
lines
"<span class="gr-moola">तपः</span> ब्रह्मचर्यादि । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ब्रह्मचर्यादिकं तपः’</span></span> इति ह्यभिधानम् ॥ १ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1008"
oldKey"BGB_C16_V02"
type"verse"
parent"BGB_C16"
chapter"BGB_C16"
verseType"shloka"
lines
"अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् ।"
"दया भूतेष्वलोलुत्वं मार्दवं ह्रीरचापलम्॥२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1009"
oldKey"BGB_C16_V02_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C16"
chapter"BGB_C16"
verseTypenull
lines
"पैशुनं परोपद्रवनिमित्तदोषाणां राजादेः कथनम् ।"
"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘परोपद्रवहेतूनां दोषाणां पैशुनं वचः ।"
"राजादेस्तु मदाद्भीतेरदृष्टिर्दर्प उच्यते ॥’</span></span> इति ह्यभिधानम् ।"
"लौल्यं= रागः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘रागो लौल्यं तथा रक्तिः’</span></span> इत्यभिधानात् ।"
"<span class="gr-moola">अचापलं</span> स्थैर्यम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘चपलश्चञ्चलोऽस्थिरः’</span></span> इत्यभिधानात् ॥२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1010"
oldKey"BGB_C16_V03"
type"verse"
parent"BGB_C16"
chapter"BGB_C16"
verseType"shloka"
lines
"तेजः क्षमा धृतिः शौचम् अद्रोहो नातिमानिता ।"
"भवन्ति सम्पदं दैवीम् अभि जातस्य भारत॥३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1011"
oldKey"BGB_C16_V04"
type"verse"
parent"BGB_C16"
chapter"BGB_C16"
verseType"shloka"
lines
"दम्भो दर्पोऽभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च ।"
"अज्ञानं चाभि जातस्य पार्थ सम्पदमासुरीम्॥४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1012"
oldKey"BGB_C16_V05"
type"verse"
parent"BGB_C16"
chapter"BGB_C16"
verseType"shloka"
lines
"दैवी सम्पद् विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता ।"
"मा शुचः सम्पदं दैवीम् अभि जातोऽसि पाण्डव॥५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1013"
oldKey"BGB_C16_V06"
type"verse"
parent"BGB_C16"
chapter"BGB_C16"
verseType"shloka"
lines
"द्वौ भूतसर्गौ लोकेऽस्मिन् दैव आसुर एव च ।"
"दैवो विस्तरशः प्रोक्त आसुरं पार्थ मे शृृणु॥६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1014"
oldKey"BGB_C16_V07"
type"verse"
parent"BGB_C16"
chapter"BGB_C16"
verseType"shloka"
lines
"प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुराः ।"
"न शौचं नापि चाचारो न सत्यं तेषु विद्यते॥७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1015"
oldKey"BGB_C16_V07_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C16"
chapter"BGB_C16"
verseTypenull
lines
"<span class="gr-moola">क्षमा</span> तु क्रोधाभावेन सहापकर्तुरनपकृतिः । ‘अक्रोधोदोषकृच्छत्रोः क्षमावान् स निगद्यते’ इत्यभिधानात् । <span class="gr-moola">दैवीं सम्पदम् अभि जातः</span> प्रति जातः॥३-७॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1016"
oldKey"BGB_C16_V08"
type"verse"
parent"BGB_C16"
chapter"BGB_C16"
verseType"shloka"
lines
"असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् ।"
"अपरस्परसम्भूतं किमन्यत्कामहैतुकम्॥८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1017"
oldKey"BGB_C16_V09"
type"verse"
parent"BGB_C16"
chapter"BGB_C16"
verseType"shloka"
lines
"एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोल्पबुद्धयः ।"
"प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोहिताः॥९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1018"
oldKey"BGB_C16_V08_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C16"
chapter"BGB_C16"
verseTypenull
lines
"जगतः सत्यं प्रतिष्ठा ईश्वरश्च विष्णुः । तद्वैपरीत्येनाऽहुः ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakaopanishat-id">‘तस्योपनिषत् सत्यस्य सत्यमिति । प्राणा वै सत्यम्, तेषामेष सत्यम्’(बृ.८.१.२०) ।</span>"
"इति हि श्रुतिः ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakaopanishat-id">‘द्वे वा व ब्रह्मणो रूपे चामूर्तं चैवामूर्तं च स्थितं च यच्च सच्च त्यच्च’(बृ.२.३.१)</span>"
"इति च ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘तस्योपनिषत् सत्यस्य सत्यम् इति, एष ह्येवैतत् सादयति यामयति चेति’</span>"
"इति च प्राचीनशालाश्रुतिः । परस्परसम्भवो ह्युक्तः- ‘अन्नाद्भवन्ति भूतानि’(३.१४) इत्यादिना ॥९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1019"
oldKey"BGB_C16_V10"
type"verse"
parent"BGB_C16"
chapter"BGB_C16"
verseType"shloka"
lines
"काममाश्रित्य दुष्पूरं दम्भमानमदान्विताः ।"
"मोहाद् गृहीत्वाऽसद्ग्राहान् प्रवर्तन्तेऽशुचिव्रताः॥१० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1020"
oldKey"BGB_C16_V10_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C16"
chapter"BGB_C16"
verseTypenull
lines
"दुष्पूरो हि कामः ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘पाताल इव दुष्पूरो मां हि क्लेशयते सदा।’(कुम्भ-म.भा.१२.१७६.३९)</span>"
"इति हि मोक्षधर्मे ॥१० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1021"
oldKey"BGB_C16_V11"
type"verse"
parent"BGB_C16"
chapter"BGB_C16"
verseType"shloka"
lines
"चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिताः ।"
"कामोपभोगपरमा एतावदिति निश्चिताः॥११ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1022"
oldKey"BGB_C16_V12"
type"verse"
parent"BGB_C16"
chapter"BGB_C16"
verseType"shloka"
lines
"आशापाशशतैर्बद्धाः कामक्रोधपरायणाः ।"
"ईहन्ते कामभोगार्थम् अन्यायेनार्थसञ्चयान्॥१२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1023"
oldKey"BGB_C16_V13"
type"verse"
parent"BGB_C16"
chapter"BGB_C16"
verseType"shloka"
lines
"इदमद्य मया लब्धम् इमं प्राप्स्ये मनोरथम् ।"
"इदमस्तीदमपि मे भविष्यति पुनर्धनम्॥१३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1024"
oldKey"BGB_C16_V14"
type"verse"
parent"BGB_C16"
chapter"BGB_C16"
verseType"shloka"
lines
"असौ मया हतः शत्रुर्हनिष्ये चापरानपि ।"
"ईश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान् सुखी॥१४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1025"
oldKey"BGB_C16_V15"
type"verse"
parent"BGB_C16"
chapter"BGB_C16"
verseType"shloka"
lines
"आढ्योऽभिजनवानस्मि कोऽन्योऽस्ति सदृशो मया ।"
"यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्य इत्यज्ञानविमोहिताः॥१५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1026"
oldKey"BGB_C16_V16"
type"verse"
parent"BGB_C16"
chapter"BGB_C16"
verseType"shloka"
lines
"अनेकचित्तविभ्रान्ता मोहजालसमावृताः ।"
"प्रसक्ताः कामभोगेषु पतन्ति नरकेऽशुचौ॥१६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1027"
oldKey"BGB_C16_V17"
type"verse"
parent"BGB_C16"
chapter"BGB_C16"
verseType"shloka"
lines
"आत्मसम्भाविताः स्तब्धा धनमानमदान्विताः ।"
"यजन्ते नामयज्ञैस्ते दम्भेनाविधिपूर्वकम्॥१७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1028"
oldKey"BGB_C16_V18"
type"verse"
parent"BGB_C16"
chapter"BGB_C16"
verseType"shloka"
lines
"अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः ।"
"मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोऽभ्यसूयकाः॥१८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1029"
oldKey"BGB_C16_V18_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C16"
chapter"BGB_C16"
verseTypenull
lines
"मामात्मपरदेहेष्विति ॥"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘न कस्यचिद् विष्णुः कारयिता । यदि स्यान्मामपी(न्ममापी)दानीं कारयतु’</span>"
"इत्यादि ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘ईश्वरो यदि सर्वस्य कारकः कारयीत माम् ।<br/>अद्येति वादिनं ब्रूयात् सदाऽधो यास्यसीति तु ॥’</span>"
"इति हि सामवेदे यास्कश्रुतिः ॥ १८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1030"
oldKey"BGB_C16_V19"
type"verse"
parent"BGB_C16"
chapter"BGB_C16"
verseType"shloka"
lines
"तानहं द्विषतः क्रूरान् संसारेषु नराधमान् ।"
"क्षिपाम्यजस्रमशुभान् आसुरीष्वेव योनिषु॥१९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1031"
oldKey"BGB_C16_V20"
type"verse"
parent"BGB_C16"
chapter"BGB_C16"
verseType"shloka"
lines
"आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनिजन्मनि ।"
"मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम्॥२० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1032"
oldKey"BGB_C16_V21"
type"verse"
parent"BGB_C16"
chapter"BGB_C16"
verseType"shloka"
lines
"त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः ।"
"कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत् त्रयं त्यजेत्॥२१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1033"
oldKey"BGB_C16_V22"
type"verse"
parent"BGB_C16"
chapter"BGB_C16"
verseType"shloka"
lines
"एतैर्विमुक्तः कौन्तेय तमोद्वारैस्त्रिभिर्नरः ।"
"आचरत्यात्मनः श्रेयस्ततो याति परां गतिम्॥२२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1034"
oldKey"BGB_C16_V23"
type"verse"
parent"BGB_C16"
chapter"BGB_C16"
verseType"shloka"
lines
"यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः ।"
"न स सिद्धिमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम्॥२३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1035"
oldKey"BGB_C16_V24"
type"verse"
parent"BGB_C16"
chapter"BGB_C16"
verseType"shloka"
lines
"तस्मात् शास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ ।"
"ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि॥२४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1036"
oldKey"BGB_C17_I01"
type"introduction"
parent"BGB_C17"
chapter"BGB_C17"
verseTypenull
lines
"गुणभेदान् प्रपञ्चयत्यनेनाध्यायेन ।"
id"Bhagavadgitabhashya-1037"
oldKey"BGB_C17_V01"
type"verse"
parent"BGB_C17"
chapter"BGB_C17"
verseType"shloka"
lines
"ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयाऽन्विताः ।"
"तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वमाहो रजस्तमः॥१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1038"
oldKey"BGB_C17_V01_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C17"
chapter"BGB_C17"
verseTypenull
lines
"शास्त्रविधिमुत्सृज्य= अज्ञात्वा एव ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Manusmruti-id">‘वेदः कृत्स्नोऽधिगन्तव्यः सरहस्यो द्विजन्मना।’(म.स्मृ.२.२३५)</span>"
"इति विधिरुत्सृष्टो हि तैः ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Manusmriti-id">‘ये वै वेदं न पठन्ते न चार्थं वेदोज्झितांस्तान् विद्धि सानूनबुद्धीन्’ ।</span>"
"इति च माधुच्छन्दसश्रुतिः ।"
"अन्यथा तु ‘तामसाः’ इत्येवोच्येत, नतु विभज्य । यदि सात्त्विकाः तर्हि नोत्सृष्टशास्त्राः । नहि वेदविरुद्धो धर्मः ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Manusmruthi-id">‘वेदोऽखिलो धर्ममूलम्, स्मृतिशीले च तद्विदाम्’(म.स्मृ.२.६) ।</span>"
"इति हि स्मृतिः ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘वेदप्रणिहितो धर्मो ह्यधर्मस्तद्विपर्ययः’(भाग.६.१.४०)</span>"
"इति भागवते ॥१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1039"
oldKey"BGB_C17_V02"
type"verse"
parent"BGB_C17"
chapter"BGB_C17"
verseType"shloka"
lines
"त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा ।"
"सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां शृृणु॥२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1040"
oldKey"BGB_C17_V02_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C17"
chapter"BGB_C17"
verseTypenull
lines
"अतो विभज्याह- <span class="gr-prateeka">त्रिविधेत्यादिना ॥</span> २ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1041"
oldKey"BGB_C17_V03"
type"verse"
parent"BGB_C17"
chapter"BGB_C17"
verseType"shloka"
lines
"सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत ।"
"श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः॥३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1042"
oldKey"BGB_C17_V03_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C17"
chapter"BGB_C17"
verseTypenull
lines
"<span class="gr-moola">सत्त्वानुरूपा</span> चित्तानुरूपा । <span class="gr-moola">यो यच्छ्रद्धः स एव स</span> सात्त्विकश्रद्धः सात्त्विक इत्यादि ॥ ३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1043"
oldKey"BGB_C17_V04"
type"verse"
parent"BGB_C17"
chapter"BGB_C17"
verseType"shloka"
lines
"यजन्ते सात्त्विका देवान् यक्षरक्षांसि राजसाः ।"
"प्रेतान् भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः॥४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1044"
oldKey"BGB_C17_V04_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C17"
chapter"BGB_C17"
verseTypenull
lines
"कः सात्त्विकश्रद्धः ? इत्यादि विभज्याह - <span class="gr-prateeka">यजन्त इत्यादिना ॥</span>४॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1045"
oldKey"BGB_C17_V05"
type"verse"
parent"BGB_C17"
chapter"BGB_C17"
verseType"shloka"
lines
"अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाः ।"
"दम्भाहङ्कारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः॥५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1046"
oldKey"BGB_C17_V06"
type"verse"
parent"BGB_C17"
chapter"BGB_C17"
verseType"shloka"
lines
"कर्शयन्तः शरीरस्थं भूतग्राममचेतसः ।"
"मां चैवान्तःशरीरस्थं तान् विद्ध्यासुरनिश्चयान्॥६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1047"
oldKey"BGB_C17_V06_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C17"
chapter"BGB_C17"
verseTypenull
lines
"भगवत्कर्शनं नाम अल्पत्वदृष्टिरेव ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘यो वै महान्तं परमं पुमांसं नैवं द्रष्टा कर्शकः सोऽतिपापी’ ।</span>"
"इत्यनभिम्लान(त)श्रुतिः ।"
"आसुरो निश्चयो येषां त आसुरनिश्चयाः ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘देवास्तु सात्त्विकाः प्रोक्ताः दैत्या राजसतामसाः।’</span>"
"इति ह्याग्निवेश्यश्रुतिः ॥ ६॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1048"
oldKey"BGB_C17_V07"
type"verse"
parent"BGB_C17"
chapter"BGB_C17"
verseType"shloka"
lines
"आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः ।"
"यज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं शृृणु॥७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1049"
oldKey"BGB_C17_V08"
type"verse"
parent"BGB_C17"
chapter"BGB_C17"
verseType"shloka"
lines
"आयुस्सत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः ।"
"रस्याः स्निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराः सात्त्विकप्रियाः ॥८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1050"
oldKey"BGB_C17_V08_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C17"
chapter"BGB_C17"
verseTypenull
lines
"प्रीतिः आनन्तरिका । हृद्यत्वं दर्शने । स्थिराश्च न तदैव पक्वा भवन्ति । तथा ह्याज्यादयः ॥ ८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1051"
oldKey"BGB_C17_V09"
type"verse"
parent"BGB_C17"
chapter"BGB_C17"
verseType"shloka"
lines
"कट्वाम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः ।"
"आहारा राजसस्येष्टा दुःखशोकामयप्रदाः॥९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1052"
oldKey"BGB_C17_V10"
type"verse"
parent"BGB_C17"
chapter"BGB_C17"
verseType"shloka"
lines
"यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं च यत् ।"
"उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम्॥१० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1053"
oldKey"BGB_C17_V11"
type"verse"
parent"BGB_C17"
chapter"BGB_C17"
verseType"shloka"
lines
"अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते ।"
"यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्त्विकः॥११ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1054"
oldKey"BGB_C17_V12"
type"verse"
parent"BGB_C17"
chapter"BGB_C17"
verseType"shloka"
lines
"अभिसन्धाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत् ।"
"इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विद्धि राजसम्॥१२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1055"
oldKey"BGB_C17_V13"
type"verse"
parent"BGB_C17"
chapter"BGB_C17"
verseType"shloka"
lines
"विधिहीनमसृष्टान्नं मन्त्रहीनमदक्षिणम् ।"
"श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते॥१३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1056"
oldKey"BGB_C17_V14"
type"verse"
parent"BGB_C17"
chapter"BGB_C17"
verseType"shloka"
lines
"देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम् ।"
"ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते॥१४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1057"
oldKey"BGB_C17_V15"
type"verse"
parent"BGB_C17"
chapter"BGB_C17"
verseType"shloka"
lines
"अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् ।"
"स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते॥१५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1058"
oldKey"BGB_C17_V16"
type"verse"
parent"BGB_C17"
chapter"BGB_C17"
verseType"shloka"
lines
"मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः ।"
"भावसंशुद्धिरित्येतत् तपो मानसमुच्यते॥१६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1059"
oldKey"BGB_C17_V16_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C17"
chapter"BGB_C17"
verseTypenull
lines
"सौम्यत्वम्"
"अक्रौर्यम् ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अक्रूरः सौम्य उच्यते’</span>"
"इति ह्यभिधानम् ।"
"मौनं"
"मननशीलत्वम् ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyaka-id">‘बाल्यं च पाण्डित्यं च निर्विद्याथ मुनिः’(बृ.अ.५,ब्रा.५.१)</span>"
"इति हि श्रुतिः ।"
"<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘एतेन हीदं सर्वम् अनन्तं मतम् । यदनेनेदं सर्वं मतं तस्मान्मुनिस्तस्मान्मुनिरित्याचक्षते’ ।</span>"
"इति हि भाल्लवेयश्रुतिः ।"
"कथं चान्यथा मानसं तपः स्यात् ? ॥१६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1060"
oldKey"BGB_C17_V17"
type"verse"
parent"BGB_C17"
chapter"BGB_C17"
verseType"shloka"
lines
"श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत् त्रिविधं नरैः ।"
"अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते॥१७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1061"
oldKey"BGB_C17_V18"
type"verse"
parent"BGB_C17"
chapter"BGB_C17"
verseType"shloka"
lines
"सत्कारमानपूजार्थं तपो दम्भेन चैव यत् ।"
"क्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमध्रुवम्॥१८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1062"
oldKey"BGB_C17_V19"
type"verse"
parent"BGB_C17"
chapter"BGB_C17"
verseType"shloka"
lines
"मूढग्राहेणाऽत्मनो यत्पीडया क्रियते तपः ।"
"परस्योत्सादानर्थं वा तत्तामसमुदाहृतम्॥१९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1063"
oldKey"BGB_C17_V20"
type"verse"
parent"BGB_C17"
chapter"BGB_C17"
verseType"shloka"
lines
"दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे ।"
"देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृतम्॥२० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1064"
oldKey"BGB_C17_V21"
type"verse"
parent"BGB_C17"
chapter"BGB_C17"
verseType"shloka"
lines
"यत्तु प्रत्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुनः ।"
"दीयते च परिक्लिष्टं तद्दानं राजसं स्मृतम्॥२१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1065"
oldKey"BGB_C17_V22"
type"verse"
parent"BGB_C17"
chapter"BGB_C17"
verseType"shloka"
lines
"अदेशकाले यद्दानम् अपात्रेभ्यश्च दीयते ।"
"असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम्॥२२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1066"
oldKey"BGB_C17_V23"
type"verse"
parent"BGB_C17"
chapter"BGB_C17"
verseType"shloka"
lines
"ओम् तत् सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृऽतः ।"
"ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुरा ॥२३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1067"
oldKey"BGB_C17_V24"
type"verse"
parent"BGB_C17"
chapter"BGB_C17"
verseType"shloka"
lines
"तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः ।"
"प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम् ॥२४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1068"
oldKey"BGB_C17_V24_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C17"
chapter"BGB_C17"
verseTypenull
lines
"पुनश्च कर्मादीतिकर्तव्यताविधानार्थमर्थवादमाह- <span class="gr-prateeka">ओं तत् सत् इत्यादिना ॥</span> परस्य ब्रह्मणो ह्येतानि नामानि-"
"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘ओतं जगद् यत्र स्वयं च पूर्णो वेदोक्तरूपोऽनुपचारतश्च ।"
"सर्वैः शुभैश्चाभियुतो नचान्यैः ओम् तत् सत् इत्येनमतो वदन्ति ॥’</span></span> इति हि ऋग्वेदखिलेषु ।"
"द्वितीयपादस्तच्छब्दार्थः ।"
id"Bhagavadgitabhashya-1069"
oldKey"BGB_C17_V24_B02"
type"bhashya"
parent"BGB_C17"
chapter"BGB_C17"
verseTypenull
lines
"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘सदेव सोम्येदमग्र आसीत्’(छा.६.२.१)</span></span> इति च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Taittareeya-id">‘ओम् इति ब्रह्म’(तै.उ.१.८.१)</span></span> इति च । <span class="gr-moola">तेन</span> ब्रह्मणा । आत्मपूजार्थम् । वेदविधिः व्यञ्जनम् । मा तूक्ता पुरस्तात् ॥ २४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1070"
oldKey"BGB_C17_V25"
type"verse"
parent"BGB_C17"
chapter"BGB_C17"
verseType"shloka"
lines
"तदित्यनभिसन्धाय फलं यज्ञतपःक्रियाः ।"
"दानक्रियाश्च विविधाः क्रियन्ते मोक्षकाङ्क्षिभिः॥२५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1071"
oldKey"BGB_C17_V25_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C17"
chapter"BGB_C17"
verseTypenull
lines
"‘तत् फलं मे स्यात्’ <span class="gr-moola">इत्यनभिसन्धाय</span> ॥ २५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1072"
oldKey"BGB_C17_V26"
type"verse"
parent"BGB_C17"
chapter"BGB_C17"
verseType"shloka"
lines
"सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत् प्रयुज्यते ।"
"प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते॥२६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1073"
oldKey"BGB_C17_V27"
type"verse"
parent"BGB_C17"
chapter"BGB_C17"
verseType"shloka"
lines
"यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चोच्यते ।"
"कर्म चैव तदर्थीयं सदित्येवाभिधीयते॥२७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1074"
oldKey"BGB_C17_V28"
type"verse"
parent"BGB_C17"
chapter"BGB_C17"
verseType"shloka"
lines
"अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् ।"
"असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह॥२८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1075"
oldKey"BGB_C17_V28_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C17"
chapter"BGB_C17"
verseTypenull
lines
"सद्भावशब्देन प्रजननं सूचितम् । ‘ओम्’ इत्युक्त्वा, अनभिसन्धाय फलम्, यज्ञदानतपआदिकृताम् अतिप्रीतेः नामसाम्याद् ब्रह्मैव निष्पादितं भवतीत्याशयः । तथा च ऋग्वेदखिलेषु-"
"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘ओं यज्ञाद्या निष्फलं कर्म तत् स्यात् सद् वै तदर्थं कर्म वदन्ति वेदाः । तच्छब्दानां सन्निधेर्ब्रह्मप्रीतेः तद्रूपत्वाज्जनितं ब्रह्म तस्य ॥’</span></span> इति ॥ २६-२८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1076"
oldKey"BGB_C18_I01"
type"introduction"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseTypenull
lines
"पूर्वोक्तं साधनं सर्वं सङ्क्षिप्योपसंहरति अनेनाध्यायेन ।"
id"Bhagavadgitabhashya-1077"
oldKey"BGB_C18_V01"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् ।"
"त्यागस्य च हृषीकेश पृथक् केशिनिषूदन॥१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1078"
oldKey"BGB_C18_V02"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"काम्यानां कर्मणां न्यासं सन्न्यासं कवयो विदुः ।"
"सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः॥२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1079"
oldKey"BGB_C18_V02_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseTypenull
lines
"फलानिच्छया अकरणेन वा काम्यकर्मणो न्यासः सन्न्यासः । त्यागस्तु फलत्याग एव । तथाहि प्राचीनशालश्रुतिः-<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘अनिच्छयाकर्मणा वापि काम्यकर्मन्यासो न्यासः, फलत्यागस्तु त्यागः।’</span></span> इति ॥ १, २ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1080"
oldKey"BGB_C18_V03"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः ।"
"यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यमिति चापरे॥३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1081"
oldKey"BGB_C18_V03_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseTypenull
lines
"‘मनीषिणः’ इति (उक्तत्वात्) विशेषणात् पूर्वपक्षोऽपि ग्राह्य एव । फलत्यागेन त्यागो विवक्षितो यज्ञादेस्तत्पक्षे । ‘यस्तु कर्मफलत्यागी’(१८.११) इति च वक्ष्यति । अत एक एवायं पक्षः ॥ ३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1082"
oldKey"BGB_C18_V04"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"निश्चयं शृृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम ।"
"त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः॥४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1083"
oldKey"BGB_C18_V04_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseTypenull
lines
"तत्प्रकारं चाह -<span class="gr-prateeka">निश्चयमित्यादिना ॥</span> ४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1084"
oldKey"BGB_C18_V05"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् ।"
"यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम्॥५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1085"
oldKey"BGB_C18_V06"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च ।"
"कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम्॥६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1086"
oldKey"BGB_C18_V07"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते ।"
"मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः॥७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1087"
oldKey"BGB_C18_V08"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"दुःखमित्येव यत् कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत् ।"
"स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत्॥८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1088"
oldKey"BGB_C18_V09"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"कार्यमित्येव यत् कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन ।"
"सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः॥९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1089"
oldKey"BGB_C18_V10"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्य(ज्ज)ते ।"
"त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः॥१० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1090"
oldKey"BGB_C18_V10_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseTypenull
lines
"यज्ञभेद उक्तो ‘द्रव्ययज्ञाः’(४.२८) इत्यादिना । दाने तु अभयदानमन्तर्भवति । एतेषां मध्ये यत्किञ्चिद् यज्ञादिकं कर्तव्यमेवेत्यर्थः । अन्यथा <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Smriti-id">‘ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थो यतिस्तथा ।"
"यदीच्छेत् मोक्षमास्थातुम् उत्तमाश्रममाश्रयेत् ॥’</span></span>इत्यादिव्यासस्मृतिविरोधः । ज्ञानयज्ञविद्याऽभयदानब्रह्मचर्यादितपसो हि ते । अतो यद्वचोऽन्यथा प्रतीयते अधिकारभेदेन तद् योज्यम् । अन्यथेतरेषां गत्यभावात् ॥ १० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1091"
oldKey"BGB_C18_V11"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः ।"
"यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते॥११ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1092"
oldKey"BGB_C18_V11_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseTypenull
lines
"अन्यः त्यागार्थो न युक्त इत्याह- <span class="gr-prateeka">न हीति ॥</span> ११ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1093"
oldKey"BGB_C18_V12"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् ।"
"भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित्॥१२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1094"
oldKey"BGB_C18_V12_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseTypenull
lines
"त्यागं स्तौति- <span class="gr-prateeka">अनिष्टमिति ॥</span>१२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1095"
oldKey"BGB_C18_V13"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे ।"
"साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम्॥१३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1096"
oldKey"BGB_C18_V13_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseTypenull
lines
"पुनः संन्यासं प्रपञ्चयितुं कर्मकारणान्याह - <span class="gr-prateeka">पञ्चेत्यादिना ॥</span> <span class="gr-moola">साङ्ख्यकृतान्ते</span> ज्ञानसिद्धान्ते ॥ १३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1097"
oldKey"BGB_C18_V14"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् ।"
"विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम्॥१४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1098"
oldKey"BGB_C18_V15"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"शरीरवाङ् मनोभिर्यत् कर्म प्रारभते नरः ।"
"न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः॥१५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1099"
oldKey"BGB_C18_V15_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseTypenull
lines
"<span class="gr-moola">अधिष्ठानं</span> देहादिः । <span class="gr-moola">कर्ता</span> विष्णुः । स हि ‘सर्वस्य कर्ता’ इत्युक्तम् । जीवस्य चाकर्तृत्वे प्रमाणमुक्तम् । <span class="gr-moola">करणम्</span> इन्द्रियादि च । <span class="gr-moola">चेष्टाः</span> क्रियाः । हस्तादिक्रियाभिः होमादिकर्माणि जायन्ते । ध्यानादेरपि मानसी चेष्टा कारणम् । पूर्वतनचेष्टाऽपि संस्कारकारणत्वेन भवति । <span class="gr-moola">दैवम्</span> अदृष्टम् । तथाचायास्यश्रुतिः- <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘देहो ब्रह्माथेन्द्रियाद्याः क्रियाश्च तथाऽदृष्टं पञ्चमं कर्महेतुः’</span></span> । इति ॥ १४, १५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1100"
oldKey"BGB_C18_V16"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"तत्रैवं सति कर्तारम् आत्मानं केवलं तु यः ।"
"पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः॥१६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1101"
oldKey"BGB_C18_V16_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseTypenull
lines
"<span class="gr-moola">केवलं</span> निष्क्रियम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘एनं केवलमात्मानं निष्क्रियत्वाद् वदन्ति हि।’</span></span> इति तत्रैव ॥१६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1102"
oldKey"BGB_C18_V17"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"यस्य नाहङ्कृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते ।"
"हत्वाऽपि स इमान् लोकान् न हन्ति न निबध्यते॥१७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1103"
oldKey"BGB_C18_V17_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseTypenull
lines
"तज्ज्ञानं स्तौति- <span class="gr-prateeka">यस्येति ॥</span> यस्त्वीषद् बध्यते स ईषदहङ्कारी च ॥१७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1104"
oldKey"BGB_C18_V18"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना ।"
"करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसङ्ग्रहः॥१८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1105"
oldKey"BGB_C18_V18_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseTypenull
lines
"एवं तर्हि न पुरुषमपेक्ष्य विधिः ? अकर्तृत्वात् , इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">ज्ञानमिति ॥</span> <span class="gr-moola">त्रिविधा कर्मचोदना</span> । एतत् त्रिविधमपेक्ष्य कर्मविधिरिति <span class="gr-moola">त्रिविधा</span> इत्युच्यते । कारणानि सङ्क्षिप्याऽह- <span class="gr-prateeka">करणमिति ॥</span> <span class="gr-moola">कर्मसङ्ग्रहः</span> कर्मकारणसङ्क्षेपः । अधिष्ठानादि करण एवान्तर्भूतम् ।"
id"Bhagavadgitabhashya-1106"
oldKey"BGB_C18_V18_B02"
type"bhashya"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseTypenull
lines
"तथाह्यृग्वेदखिलेषु-"
"<span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानिनं चाप्यपेक्ष्य विधिरुत्थितः ।<br/>करणं चैव कर्ता च कर्मकारणसङ्ग्रहः ॥’</span>"
"इति ।"
"अकर्तृत्वेऽपि विधिद्वारा इश्वरप्रसादाद् इच्छोत्पत्त्या उक्तकारणैः कर्मद्वारा पुरुषार्थो भवतीति । ईश्वराधीनत्वेऽपि विधिद्वारा नियत तेनैव । यदि चेच्छादिर्जायते तर्हि कारितमेवेश्वरेण । फलं च नियतम् ।"
id"Bhagavadgitabhashya-1107"
oldKey"BGB_C18_V18_B02"
type"bhashya"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseTypenull
lines
"वस्तुतोऽकर्तृत्वेऽप्याभिमानिकं कर्तृत्वं तस्यैव । स्वातन्त्र्यं च जडम् अपेक्ष्येति न प्रवृत्तिविधिवैयर्थ्यम् । सर्वं चैतद् अनुभवोक्तप्रमाणसिद्धमिति न पृथक् प्रमाणमुच्यते ॥१८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1108"
oldKey"BGB_C18_V19"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः ।"
"प्रोच्यते गुणसङ्ख्याने यथावच्छृणु तान्यपि॥१९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1109"
oldKey"BGB_C18_V19_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseTypenull
lines
"पुनः साधनप्रथनाय गुणभेदानाह- <span class="gr-prateeka">ज्ञानमित्यादिना ॥</span> गुणसङ्ख्याने गुणगणनप्रकरणे ॥ १९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1110"
oldKey"BGB_C18_V20"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते ।"
"अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम्॥२० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1111"
oldKey"BGB_C18_V20_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseTypenull
lines
"<span class="gr-moola">एकं भावं</span> विष्णुम् ॥ २० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1112"
oldKey"BGB_C18_V21"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान् पृथग्विधान् ।"
"वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम्॥२१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1113"
oldKey"BGB_C18_V22"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन् कार्ये सक्तमहैतुकम् ।"
"अतत्त्वार्थवदल्पं च तत् तामसमुदाहृतम्॥२२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1114"
oldKey"BGB_C18_V23"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"नियतं सङ्गरहितम् अरागद्वेषतः कृतम् ।"
"अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत् सात्त्विकमुच्यते॥२३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1115"
oldKey"BGB_C18_V24"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"यत्तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः ।"
"क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम्॥२४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1116"
oldKey"BGB_C18_V25"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"अनुबन्धं क्षयं हिंसाम् अनवेक्ष्य च पौरुषम् ।"
"मोहादारभ्यते कर्म यत्तत् तामसमुच्यते॥२५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1117"
oldKey"BGB_C18_V26"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"मुक्तसङ्गोऽनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः ।"
"सिद्ध्यसिद्ध्योः निर्विकारः कर्ता सात्विक उच्यते॥२६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1118"
oldKey"BGB_C18_V27"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः ।"
"हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः॥२७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1119"
oldKey"BGB_C18_V28"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैष्कृतिकोऽलसः ।"
"विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते॥२८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1120"
oldKey"BGB_C18_V28_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseTypenull
lines
"परकृतं दोषं दीर्घकालकृतमपपि अनुचितं यः सूचयति स <span class="gr-moola">दीर्घसूत्री</span>।"
"<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">परेण यः कृतो दोषो दीर्घकालकृतोऽपि वा ।"
"यस्तस्य सूचको दोषाद् दीर्घसूत्री स उच्यते ॥’</span></span> इत्यभिधानात् ॥२८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1121"
oldKey"BGB_C18_V29"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृृणु ।"
"प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनञ्जय॥२९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1122"
oldKey"BGB_C18_V30"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये ।"
"बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सत्त्विकी ॥३० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1123"
oldKey"BGB_C18_V31"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च ।"
"अयथावत् प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ राजसी॥३१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1124"
oldKey"BGB_C18_V31_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseTypenull
lines
"यथार्थत्वनियमाभावे राजस्याः । अन्यथा तामस्याः, भेदाभावात् ॥३१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1125"
oldKey"BGB_C18_V32"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसाऽऽवृता ।"
"सर्वार्थान् विपरीतांश्च बुद्धिः सा पार्थ तामसी॥३२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1126"
oldKey"BGB_C18_V33"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः ।"
"योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी॥३३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1127"
oldKey"BGB_C18_V34"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"यया तु धर्मकामार्थान् धृत्या धारयतेऽर्जुन ।"
"प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी॥३४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1128"
oldKey"BGB_C18_V35"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च ।"
"न विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी॥३५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1129"
oldKey"BGB_C18_V36"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"सुखं त्विदानीं त्रिविधं शृृणु मे भरतर्षभ ।"
"अभ्यासाद्रमते यत्र दुःखान्तं च निगच्छति॥३६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1130"
oldKey"BGB_C18_V37"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम् ।"
"तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तम् आत्मबुद्धिप्रसादजम्॥३७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1131"
oldKey"BGB_C18_V38"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"विषयेन्द्रियसंयोगाद् यत्तदग्रेमृतोपमम् ।"
"परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृतम्॥३८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1132"
oldKey"BGB_C18_V39"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः ।"
"निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्तामसमुदाहृतम्॥३९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1133"
oldKey"BGB_C18_V40"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः ।"
"सत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेभिः स्यात्त्रिभिर्गुणैः॥४० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1134"
oldKey"BGB_C18_V41"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परन्तप ।"
"कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः॥४१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1135"
oldKey"BGB_C18_V42"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च ।"
"ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं (ब्रह्मकर्म)ब्राह्मं कर्म स्वभावजम्॥४२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1136"
oldKey"BGB_C18_V43"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् ।"
"दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम्॥ ४३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1137"
oldKey"BGB_C18_V44"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् ।"
"परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम्॥४४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1138"
oldKey"BGB_C18_V45"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः ।"
"स्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु॥४५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1139"
oldKey"BGB_C18_V46"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् ।"
"स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः॥४६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1140"
oldKey"BGB_C18_V47"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् ।"
"स्वभावनियतं कर्म कुर्वन् नाऽप्नोति किल्बिषम्॥४७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1141"
oldKey"BGB_C18_V48"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत् ।"
"सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवाऽवृताः॥४८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1142"
oldKey"BGB_C18_V49"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः ।"
"नैष्कर्म्यसिद्धिं परमां सन्न्यासेनाधिगच्छति॥४९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1143"
oldKey"BGB_C18_V49_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseTypenull
lines
"<span class="gr-moola">नैष्कर्म्यसिद्धिं</span> नैष्कर्म्यफलां योगसिद्धिम् ॥ ४९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1144"
oldKey"BGB_C18_V50"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाऽऽप्नोति निबोध मे ।"
"समासेनैव कौन्तेव निष्ठा ज्ञानस्य या परा॥५० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1145"
oldKey"BGB_C18_V50_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseTypenull
lines
"<span class="gr-moola">यथा</span> येनोपायेन <span class="gr-moola">सिद्धिं प्राप्तो ब्रह्म प्राप्नोति तथा निबोध</span> । <span class="gr-moola">या</span> सिद्धिः <span class="gr-moola">ज्ञानस्य परा निष्ठा</span>॥ ५० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1146"
oldKey"BGB_C18_V51"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"बुध्या विशुद्धया युक्तो धृत्याऽऽत्मानं नियम्य च ।"
"शब्दादीन् विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च॥५१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1147"
oldKey"BGB_C18_V52"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः ।"
"ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः॥५२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1148"
oldKey"BGB_C18_V53"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् ।"
"विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते॥५३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1149"
oldKey"BGB_C18_V53_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseTypenull
lines
"<span class="gr-moola">ब्रह्मभूयाय कल्पते</span>। ब्रह्मणि भावो ब्रह्मभूयम् । ब्रह्मणि स्थितिः सर्वदा तन्मनस्कतेत्यर्थः ॥ ५३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1150"
oldKey"BGB_C18_V54"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति ।"
"समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम्॥५४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1151"
oldKey"BGB_C18_V55"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः ।"
"ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम्॥५५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1152"
oldKey"BGB_C18_V56"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः ।"
"मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम्॥५६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1153"
oldKey"BGB_C18_V56_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseTypenull
lines
"पुनरन्तरङ्गसाधनान्युक्त्वोपसंहरति- <span class="gr-prateeka">सर्वकर्माणीत्यादिना ॥</span> ५६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1154"
oldKey"BGB_C18_V57"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः ।"
"बुद्धियोगमुपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव॥५७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1155"
oldKey"BGB_C18_V58"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि ।"
"अथ चेत् त्वमहङ्कारान्न श्रोष्यसि विनङ्‍क्ष्यसि॥५८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1156"
oldKey"BGB_C18_V59"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"यदहङ्कारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे ।"
"मिथ्यैष व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति॥५९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1157"
oldKey"BGB_C18_V60"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा ।"
"कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात् करिष्यस्यवशोऽपि तत्॥६० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1158"
oldKey"BGB_C18_V61"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति ।"
"भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया॥६१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1159"
oldKey"BGB_C18_V62"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत ।"
"तत्प्रसादात् परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम्॥६२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1160"
oldKey"BGB_C18_V62_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseTypenull
lines
"परोक्षवचनं तु द्रोणं प्रति भीमवचनवत् ॥ ६२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1161"
oldKey"BGB_C18_V63"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्यात् गुह्यतरं मया ।"
"विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु॥६३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1162"
oldKey"BGB_C18_V64"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"सर्वगुह्यतमं भूयः शृृणु मे परमं वचः ।"
"इष्टोऽसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम्॥६४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1163"
oldKey"BGB_C18_V65"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।"
"मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोसि मे॥६५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1164"
oldKey"BGB_C18_V66"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज ।"
"अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः॥६६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1165"
oldKey"BGB_C18_V66_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseTypenull
lines
"धर्मत्यागः फलत्यागः । कथमन्यथा युद्धविधिः ? ‘यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते’(१८.११) इति चोक्तम् ॥ ६६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1166"
oldKey"BGB_C18_V67"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन ।"
"न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योऽभ्यसूयति॥६७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1167"
oldKey"BGB_C18_V68"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"य इमं(इदं) परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति ।"
"भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः॥६८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1168"
oldKey"BGB_C18_V69"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः ।"
"भविता न च मे तस्माद् अन्यः प्रियतरो भुवि॥६९ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1169"
oldKey"BGB_C18_V70"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः ।"
"ज्ञानयज्ञेन तेनाहम् इष्टः स्यामिति मे मतिः॥७० ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1170"
oldKey"BGB_C18_V71"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"श्रद्धावाननसूयश्च शृृणुयादपि यो नरः ।"
"सोऽपि मुक्तः शुभान् लोकान् प्राप्नुयात् पुण्यकर्मणाम् ॥७१ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1171"
oldKey"BGB_C18_V72"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"कच्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा ।"
"कच्चिदज्ञानसंमोहः प्रनष्टस्ते धनञ्जय॥७२ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1172"
oldKey"BGB_C18_V73"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाऽच्युत ।"
"स्थितोऽस्मि गतसन्देहः करिष्ये वचनं तव॥७३ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1173"
oldKey"BGB_C18_V74"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः ।"
"संवादमिममश्रौषम् अद्भुतं रोमहर्षणम्॥७४ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1174"
oldKey"BGB_C18_V75"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"व्यासप्रसादाच्छ्रुतवान् एतद्गुह्यमहं परम् ।"
"योगं योगेश्वरात् कृष्णात् साक्षात् कथयतः स्वयम्॥७५ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1175"
oldKey"BGB_C18_V76"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"राजन् संस्मृत्यसंस्मृत्य संवादमिममद्भुतम् ।"
"केशवार्जुनयोः पुण्यं हृष्यामि च मुहुर्मुहुः॥७६ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1176"
oldKey"BGB_C18_V77"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"तच्च संस्मृत्यसंस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः ।"
"विस्मयो मे महान् राजन् हृष्यामि च पुनः पुनः ॥७७ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1177"
oldKey"BGB_C18_V78"
type"verse"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseType"shloka"
lines
"यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः ।"
"तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम॥७८ ॥"
id"Bhagavadgitabhashya-1178"
oldKey"BGB_C18_V78_B01"
type"bhashya"
parent"BGB_C18"
chapter"BGB_C18"
verseTypenull
lines
"पूर्णादोषमहाविष्णोः गीतामाश्रित्य लेशतः ।"
"निरूपणं कृतं तेन प्रीयतां मे सदा विभुः ॥"
Retrieved from "https://dev.anandamakaranda.in/index.php?title=JSON:Bhagavadgitabhashya&oldid=7139"