Bhagavatatatparyanirnaya: Difference between revisions
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) Tag: Reverted |
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) Tag: Manual revert |
||
| Line 9: | Line 9: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S01_V01" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S01_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S01_V01" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S01_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S01_V01_B1" data-verse="BTN_C01_S01_V01" data-block-id="BTN_C01_S01_V01_B1">श्रीमद्भागवततात्पर्यनिर्णयः | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S01_V01_B1" data-verse="BTN_C01_S01_V01" data-block-id="BTN_C01_S01_V01_B1">श्रीमद्भागवततात्पर्यनिर्णयः | ||
सृष्टिस्थित्यप्ययेहानियतिदृशितमोबन्धमोक्षाश्च यस्माद् | सृष्टिस्थित्यप्ययेहानियतिदृशितमोबन्धमोक्षाश्च यस्माद् | ||
अस्य श्रीब्रह्मरुद्रप्रभृतिसुरनरद्व्यीशशत्र्वात्मकस्य । | अस्य श्रीब्रह्मरुद्रप्रभृतिसुरनरद्व्यीशशत्र्वात्मकस्य । | ||
विष्णोर्व्यस्ताः समस्ताः सकलगुणनिधिः सर्वदोषव्यपेतः | विष्णोर्व्यस्ताः समस्ताः सकलगुणनिधिः सर्वदोषव्यपेतः | ||
पूर्णानन्दोऽव्ययो यो गुरुरपि परमः चिन्तये तं महान्तम् ॥ | पूर्णानन्दोऽव्ययो यो गुरुरपि परमः चिन्तये तं महान्तम् ॥ | ||
जन्माद्यस्येत्यादि । तं परं धीमहि । अन्वयात् । | जन्माद्यस्येत्यादि । तं परं धीमहि । अन्वयात् । | ||
'यतो वा इमानि''इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः । इतरतः तर्कतः । चेतनाद्धि पित्रादेः पुत्रादिरुत्पद्यते । अभिज्ञः सर्वज्ञः । अतो युज्यते । | 'यतो वा इमानि''इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः । इतरतः तर्कतः । चेतनाद्धि पित्रादेः पुत्रादिरुत्पद्यते । अभिज्ञः सर्वज्ञः । अतो युज्यते । | ||
'यं कामये तं तमुग्रं कृणोमि'' | 'यं कामये तं तमुग्रं कृणोमि'' | ||
'मम योनिः''इत्यन्येषां तदपेक्षत्वात् । न चान्यापेक्षोऽसौ । स्वराट् । कुतः? तेने ब्रह्म हृदा य आदिकवये । स हि | 'मम योनिः''इत्यन्येषां तदपेक्षत्वात् । न चान्यापेक्षोऽसौ । स्वराट् । कुतः? तेने ब्रह्म हृदा य आदिकवये । स हि | ||
'विश्वा जातानि परिता बभूव''। नान्यः । हृदा स्नेहेन । | 'विश्वा जातानि परिता बभूव''। नान्यः । हृदा स्नेहेन । | ||
'यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वम्''इति च । स्वात्मत एव हि तस्य बुद्धिप्रकाशः । नच प्रसादं विना ज्ञातुं शक्यः । मुह्यन्ति यं सूरयः । न चातृप्तः प्रवर्तते । किन्तु मृषा वृथैव । | 'यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वम्''इति च । स्वात्मत एव हि तस्य बुद्धिप्रकाशः । नच प्रसादं विना ज्ञातुं शक्यः । मुह्यन्ति यं सूरयः । न चातृप्तः प्रवर्तते । किन्तु मृषा वृथैव । | ||
'भित्वा मृषाश्रुः''इतिवत् । | 'भित्वा मृषाश्रुः''इतिवत् । | ||
'देवस्यैषः स्वभावोऽयम्''इति च । | 'देवस्यैषः स्वभावोऽयम्''इति च । | ||
यत्रेति विशेषणान्नान्यत्र । स्वविषय एव वृथा । जीवेश्वरजडानां सर्गस्त्रिसर्गः । एकस्य तेजसो बहुत्ववदीश्वरसर्गः । वारिनिमित्तप्रतिबिम्बवज्जीवसर्गः । मृदो घटादिवदव्यक्ताज्जडसर्गः । | यत्रेति विशेषणान्नान्यत्र । स्वविषय एव वृथा । जीवेश्वरजडानां सर्गस्त्रिसर्गः । एकस्य तेजसो बहुत्ववदीश्वरसर्गः । वारिनिमित्तप्रतिबिम्बवज्जीवसर्गः । मृदो घटादिवदव्यक्ताज्जडसर्गः । | ||
नच मायामयी सृष्टिः । धाम्ना स्वेन सदा निरस्तकुहकम् । तद्धाम्ना श्रियो निरस्तकुहकत्वं मुक्तानां च । नच मुक्तवत्पूर्वं बन्धभाक्त्वम् । सदा निरस्तकुहकत्वात् । सत्यं निर्दुःखनित्यनिरतिशयानन्दानुभवरूपम् । परं सम्पूर्णगुणम् । परत्वसाधकं जन्मादीत्यादि । | नच मायामयी सृष्टिः । धाम्ना स्वेन सदा निरस्तकुहकम् । तद्धाम्ना श्रियो निरस्तकुहकत्वं मुक्तानां च । नच मुक्तवत्पूर्वं बन्धभाक्त्वम् । सदा निरस्तकुहकत्वात् । सत्यं निर्दुःखनित्यनिरतिशयानन्दानुभवरूपम् । परं सम्पूर्णगुणम् । परत्वसाधकं जन्मादीत्यादि । | ||
तन्त्रभागवते च– | तन्त्रभागवते च– | ||
'सृष्टिस्थित्यप्ययेहादेः श्रुतिस्मृतिसमन्वयात् । | 'सृष्टिस्थित्यप्ययेहादेः श्रुतिस्मृतिसमन्वयात् । | ||
युक्तितश्चेत्तृपूर्वादेः श्रीब्रह्मभवपूर्विणः ॥ | युक्तितश्चेत्तृपूर्वादेः श्रीब्रह्मभवपूर्विणः ॥ | ||
सुरगन्धर्वमनुजपितृदैत्यात्मनः पृथक् । | सुरगन्धर्वमनुजपितृदैत्यात्मनः पृथक् । | ||
कर्ता विष्णुरजो नित्यः सर्वज्ञत्वान्न चापरः ॥ | कर्ता विष्णुरजो नित्यः सर्वज्ञत्वान्न चापरः ॥ | ||
अनन्याधिपतिश्चासौ गरीयान् ब्रह्मणो यतः । | अनन्याधिपतिश्चासौ गरीयान् ब्रह्मणो यतः । | ||
तत्प्रसादमृते तस्य नान्यो वेत्तास्ति कश्चन ॥ | तत्प्रसादमृते तस्य नान्यो वेत्तास्ति कश्चन ॥ | ||
तेजसो रूपवद्रूपं बहुधा कुरुते हरिः । | तेजसो रूपवद्रूपं बहुधा कुरुते हरिः । | ||
वारिस्थतेजःप्रतिमा जीवास्तस्माद् विनिर्गताः ॥ | वारिस्थतेजःप्रतिमा जीवास्तस्माद् विनिर्गताः ॥ | ||
कुलालेन मृदा यद्वन्निर्मीयन्ते घटादयः । | कुलालेन मृदा यद्वन्निर्मीयन्ते घटादयः । | ||
विष्णुनैवं प्रकृत्यैव निर्म्यते जगदीदृशम् ॥ | विष्णुनैवं प्रकृत्यैव निर्म्यते जगदीदृशम् ॥ | ||
एष त्रिसर्गो विष्णोस्तु वृथा लोकस्य चावृथा । | एष त्रिसर्गो विष्णोस्तु वृथा लोकस्य चावृथा । | ||
इन्द्रजालविधां सृष्टिं मन्यन्ते ज्ञानर्दुर्बलाः ॥ | इन्द्रजालविधां सृष्टिं मन्यन्ते ज्ञानर्दुर्बलाः ॥ | ||
नित्यं निरस्तेन्द्रजाले स्वत एव कथं भवेत् । | नित्यं निरस्तेन्द्रजाले स्वत एव कथं भवेत् । | ||
अक्षमाः सत्यसृष्टौ हि मायासृष्टिं वितन्वते ॥ | अक्षमाः सत्यसृष्टौ हि मायासृष्टिं वितन्वते ॥ | ||
अनन्ताचिन्त्यविभवः कथं तामीहते हरिः । | अनन्ताचिन्त्यविभवः कथं तामीहते हरिः । | ||
निर्दुःखपूर्णानन्दत्वाद्यमाहुः सत्यमच्युतम् ॥ | निर्दुःखपूर्णानन्दत्वाद्यमाहुः सत्यमच्युतम् ॥ | ||
निर्दोषगुणपूर्णत्वात् परं चाहुर्जनार्दनम् । | निर्दोषगुणपूर्णत्वात् परं चाहुर्जनार्दनम् । | ||
एवंविधानुभावो यः स कथं निन्दितं सृजेत् ॥ | एवंविधानुभावो यः स कथं निन्दितं सृजेत् ॥ | ||
स्वप्नादिकं परो देवः प्राणादिस्थस्तनोत्यसौ । | स्वप्नादिकं परो देवः प्राणादिस्थस्तनोत्यसौ । | ||
केवलस्य परस्यास्य मायासृष्टिर्न युज्यते ॥ | केवलस्य परस्यास्य मायासृष्टिर्न युज्यते ॥ | ||
तस्माद् बाधायुताः सर्वे स्वप्नाद्या ये त्वकेवलाः । | तस्माद् बाधायुताः सर्वे स्वप्नाद्या ये त्वकेवलाः । | ||
इदं न बाध्यते सर्वं जगत्केवलजं यतः ॥ | इदं न बाध्यते सर्वं जगत्केवलजं यतः ॥ | ||
मोक्षवत् केवलस्यास्य शक्त्या सम्यग्विजृम्भितम् । | मोक्षवत् केवलस्यास्य शक्त्या सम्यग्विजृम्भितम् । | ||
एतद्रहस्यं परमं ब्रह्मसूत्रपदोदितम् ॥ | एतद्रहस्यं परमं ब्रह्मसूत्रपदोदितम् ॥ | ||
ये त्वेवं न विजानन्ति ते हि यान्त्यधरं तमः । | ये त्वेवं न विजानन्ति ते हि यान्त्यधरं तमः । | ||
ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् ॥ | ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् ॥ | ||
सर्वज्ञानविमूढांस्तान् विद्धि नष्टानचेतसः । | सर्वज्ञानविमूढांस्तान् विद्धि नष्टानचेतसः । | ||
ये त्वेतदनुतिष्ठन्ति पारम्पर्यागतं मम ॥ | ये त्वेतदनुतिष्ठन्ति पारम्पर्यागतं मम ॥ | ||
ते यान्ति परमं स्थानं ममैवोदितमञ्जसा''॥ इत्यादि । | ते यान्ति परमं स्थानं ममैवोदितमञ्जसा''॥ इत्यादि । | ||
'वैधर्म्याच्च न स्वप्नादिवत्''इति च । | 'वैधर्म्याच्च न स्वप्नादिवत्''इति च । | ||
'प्रघान्वस्य महतो महानि सत्या सत्यस्य करणानि वोचम्''इत्यादि । | 'प्रघान्वस्य महतो महानि सत्या सत्यस्य करणानि वोचम्''इत्यादि । | ||
ब्रह्मसूत्रमहाभारतगायत्रीवेदसम्बन्धश्चायं ग्रन्थः । | ब्रह्मसूत्रमहाभारतगायत्रीवेदसम्बन्धश्चायं ग्रन्थः । | ||
उक्तं च गारुडे– | उक्तं च गारुडे– | ||
'अर्थोऽयं ब्रह्मसूत्राणां भारतार्थविनिर्णयः । | 'अर्थोऽयं ब्रह्मसूत्राणां भारतार्थविनिर्णयः । | ||
गायत्रीभाष्यरूपोऽसौ वेदार्थपरिबृंहितः ॥ | गायत्रीभाष्यरूपोऽसौ वेदार्थपरिबृंहितः ॥ | ||
पुराणानां साररूपः साक्षाद्भगवतोदितः । | पुराणानां साररूपः साक्षाद्भगवतोदितः । | ||
द्वादशस्कन्धसंयुक्तः शतविच्छेदसंयुतः ॥ | द्वादशस्कन्धसंयुक्तः शतविच्छेदसंयुतः ॥ | ||
ग्रन्थोऽष्टादशसाहस्रः श्रीमद्भागवताभिधः''। इति ॥ १ ॥</div> | ग्रन्थोऽष्टादशसाहस्रः श्रीमद्भागवताभिधः''। इति ॥ १ ॥</div> | ||
| Line 68: | Line 68: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S01_V02" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S01_V02"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S01_V02" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S01_V02"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S01_V02_B1" data-verse="BTN_C01_S01_V02" data-block-id="BTN_C01_S01_V02_B1">अधिकारिविषयफलान्युच्यन्ते धर्म इति । प्रोज्झितकैतवः फलानपेक्षया । ईश्वरार्पणेन परमः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S01_V02_B1" data-verse="BTN_C01_S01_V02" data-block-id="BTN_C01_S01_V02_B1">अधिकारिविषयफलान्युच्यन्ते धर्म इति । प्रोज्झितकैतवः फलानपेक्षया । ईश्वरार्पणेन परमः । | ||
'तितिक्षवः कारुणिकाः सुहृदः सर्वदेहिनाम् । | 'तितिक्षवः कारुणिकाः सुहृदः सर्वदेहिनाम् । | ||
अजातशत्रवः शान्ताः साधवः साधुभूषणाः ॥ | अजातशत्रवः शान्ताः साधवः साधुभूषणाः ॥ | ||
मय्यनन्येन भावेन भक्तिं कुर्वन्ति ये दृढाम्''। इत्यादि सतां लक्षणम् । | मय्यनन्येन भावेन भक्तिं कुर्वन्ति ये दृढाम्''। इत्यादि सतां लक्षणम् । | ||
सतां च मात्सर्यमर्जुनस्य एकलव्य इव कुत्रचिद् दृश्यते । तद्वर्जनीय-मुत्तमेषु ज्ञानार्थिना । | सतां च मात्सर्यमर्जुनस्य एकलव्य इव कुत्रचिद् दृश्यते । तद्वर्जनीय-मुत्तमेषु ज्ञानार्थिना । | ||
महासंहितायां च– | महासंहितायां च– | ||
'उत्तमे स्वात्मनो नित्यं मात्सर्यं परिवर्जयेत् । | 'उत्तमे स्वात्मनो नित्यं मात्सर्यं परिवर्जयेत् । | ||
कुरुते यत्र मात्सर्यं तत्तत् तस्य विहीयते''। इति । | कुरुते यत्र मात्सर्यं तत्तत् तस्य विहीयते''। इति । | ||
नित्यनिरस्तदोषपूर्णगुणं वास्तवम् । | नित्यनिरस्तदोषपूर्णगुणं वास्तवम् । | ||
नित्यसंहितायां च– | नित्यसंहितायां च– | ||
'निरस्ताखिलदोषं यदानन्दादिमहागुणम् । | 'निरस्ताखिलदोषं यदानन्दादिमहागुणम् । | ||
सर्वदा परमं ब्रह्म तस्माद्वास्तवमीयते''॥ इति । | सर्वदा परमं ब्रह्म तस्माद्वास्तवमीयते''॥ इति । | ||
वस्तु अप्रतिहतं नित्यम् च । | वस्तु अप्रतिहतं नित्यम् च । | ||
स्कान्दे च– | स्कान्दे च– | ||
'वसनाद् वासनाद्वस्तु नित्याप्रतिहतं यतः । | 'वसनाद् वासनाद्वस्तु नित्याप्रतिहतं यतः । | ||
वासनेदं यतस्तुन्नमतस्तद् ब्रह्म शब्द्यते''॥ इति । | वासनेदं यतस्तुन्नमतस्तद् ब्रह्म शब्द्यते''॥ इति । | ||
किं वा परैः अर्थकामादिकथनैः ? | किं वा परैः अर्थकामादिकथनैः ? | ||
गारुडे च– | गारुडे च– | ||
'धर्मार्थकाममोक्षाणामेकमेव पदं यतः । | 'धर्मार्थकाममोक्षाणामेकमेव पदं यतः । | ||
अवरोधो हृदीशस्य पृथग्वक्ष्ये न तानहम्''। इति । | अवरोधो हृदीशस्य पृथग्वक्ष्ये न तानहम्''। इति । | ||
सद्यःशब्दः आपेक्षिक इति तत्क्षणादिति । नचासम्पूर्णाधिकारिणां तत्क्षणा-दवरुध्यत इति सद्यःशब्दः । अधिकारिविषयफलानां स्मरणात् फलाधिक्यं भवति । | सद्यःशब्दः आपेक्षिक इति तत्क्षणादिति । नचासम्पूर्णाधिकारिणां तत्क्षणा-दवरुध्यत इति सद्यःशब्दः । अधिकारिविषयफलानां स्मरणात् फलाधिक्यं भवति । | ||
वामने च– | वामने च– | ||
'अधिकारं फलं चैव प्रतिपाद्यं च वस्तु यत् । | 'अधिकारं फलं चैव प्रतिपाद्यं च वस्तु यत् । | ||
स्मृत्वा प्रारभतो ग्रन्थं करोतीशो महत्फलम्''। इति ॥ २ ॥</div> | स्मृत्वा प्रारभतो ग्रन्थं करोतीशो महत्फलम्''। इति ॥ २ ॥</div> | ||
| Line 97: | Line 97: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S01_V03" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S01_V03"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S01_V03" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S01_V03"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S01_V03_B1" data-verse="BTN_C01_S01_V03" data-block-id="BTN_C01_S01_V03_B1">ज्ञातफलस्यापि प्रशंसाविधिभ्यां क्षिप्रप्रवृत्तिर्भवतीति प्रशस्य विधत्ते । निगमकल्पतरोरिति । भगवता गलितम् । शुकेन द्रवीकृतम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S01_V03_B1" data-verse="BTN_C01_S01_V03" data-block-id="BTN_C01_S01_V03_B1">ज्ञातफलस्यापि प्रशंसाविधिभ्यां क्षिप्रप्रवृत्तिर्भवतीति प्रशस्य विधत्ते । निगमकल्पतरोरिति । भगवता गलितम् । शुकेन द्रवीकृतम् । | ||
उक्तं च ब्रह्माण्डे- | उक्तं च ब्रह्माण्डे- | ||
'धर्मपुष्पस्त्वर्थपत्रः कामपल्लवसंयुतः । | 'धर्मपुष्पस्त्वर्थपत्रः कामपल्लवसंयुतः । | ||
महामोक्षफलो वृक्षो वेदोऽयं समुदीरितः ॥ | महामोक्षफलो वृक्षो वेदोऽयं समुदीरितः ॥ | ||
शातितानि फलानीह कृष्णद्वैपायनेन तु । | शातितानि फलानीह कृष्णद्वैपायनेन तु । | ||
भारताख्यानि यानीह तथा भागवतं भुवि ॥ | भारताख्यानि यानीह तथा भागवतं भुवि ॥ | ||
आर्द्रीकृतानि तानीह शुकप्रभृतिभिर्जनैः । | आर्द्रीकृतानि तानीह शुकप्रभृतिभिर्जनैः । | ||
ख्यापयद्भिर्गुरुप्रोक्तान् वेदार्थान् ग्रन्थनिष्ठितान् ॥ | ख्यापयद्भिर्गुरुप्रोक्तान् वेदार्थान् ग्रन्थनिष्ठितान् ॥ | ||
कानिचित् दर्शयामास वृक्षस्याग्रे फलानि तु । | कानिचित् दर्शयामास वृक्षस्याग्रे फलानि तु । | ||
व्याचक्षमाणो वेदार्थं भगवान् लोकपूजितः ॥ | व्याचक्षमाणो वेदार्थं भगवान् लोकपूजितः ॥ | ||
एतेषामथ तेषां वा रसान् पिबत सज्जनाः । | एतेषामथ तेषां वा रसान् पिबत सज्जनाः । | ||
आमोक्षान्महती तृप्तिरहो मे पश्यतो भवेत्''॥ इति ॥ ३ ॥</div> | आमोक्षान्महती तृप्तिरहो मे पश्यतो भवेत्''॥ इति ॥ ३ ॥</div> | ||
| Line 114: | Line 114: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S01_V04" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S01_V04"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S01_V04" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S01_V04"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S01_V04_B1" data-verse="BTN_C01_S01_V04" data-block-id="BTN_C01_S01_V04_B1">प्रकारान्तरेण पुरुषार्थशङ्कानिवृत्त्यर्थमाख्यायिका । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S01_V04_B1" data-verse="BTN_C01_S01_V04" data-block-id="BTN_C01_S01_V04_B1">प्रकारान्तरेण पुरुषार्थशङ्कानिवृत्त्यर्थमाख्यायिका । | ||
पाद्मे च– | पाद्मे च– | ||
'आख्यायिकाः प्रदर्श्यन्ते सर्ववेदेषु सर्वशः । | 'आख्यायिकाः प्रदर्श्यन्ते सर्ववेदेषु सर्वशः । | ||
द्योतयन्त्यस्तु महतां तात्पर्यं तत्र तत्र ह ॥ | द्योतयन्त्यस्तु महतां तात्पर्यं तत्र तत्र ह ॥ | ||
अलाभः पुरुषार्थस्य प्रोक्तमर्थमृते त्विति । | अलाभः पुरुषार्थस्य प्रोक्तमर्थमृते त्विति । | ||
द्योतनाय महाराज श्रद्धावृद्ध्यर्थमेव च''॥ इति ॥ ४ ॥</div> | द्योतनाय महाराज श्रद्धावृद्ध्यर्थमेव च''॥ इति ॥ ४ ॥</div> | ||
| Line 125: | Line 125: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S01_V08" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S01_V08"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S01_V08" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S01_V08"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S01_V08_B1" data-verse="BTN_C01_S01_V08" data-block-id="BTN_C01_S01_V08_B1">यानि भगवज्ज्ञातान्यन्यैरप्यृषिभिः ज्ञायन्ते तानि वेत्थ । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S01_V08_B1" data-verse="BTN_C01_S01_V08" data-block-id="BTN_C01_S01_V08_B1">यानि भगवज्ज्ञातान्यन्यैरप्यृषिभिः ज्ञायन्ते तानि वेत्थ । | ||
उक्तं हि ब्रह्माण्डे | उक्तं हि ब्रह्माण्डे | ||
'द्वैपायनेन यद्बुद्धं ब्रह्माद्यैस्तन्न बुध्यते । | 'द्वैपायनेन यद्बुद्धं ब्रह्माद्यैस्तन्न बुध्यते । | ||
सर्वबुद्धं स वै वेद तद्बुद्धं नान्यगोचरम्''इति ॥ ७-८ ॥</div> | सर्वबुद्धं स वै वेद तद्बुद्धं नान्यगोचरम्''इति ॥ ७-८ ॥</div> | ||
| Line 134: | Line 134: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S01_V14" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S01_V14"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S01_V14" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S01_V14"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S01_V14_B1" data-verse="BTN_C01_S01_V14" data-block-id="BTN_C01_S01_V14_B1">विवशः बह्वभ्यासात् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S01_V14_B1" data-verse="BTN_C01_S01_V14" data-block-id="BTN_C01_S01_V14_B1">विवशः बह्वभ्यासात् । | ||
उक्तं च ब्रह्मवैवर्ते– | उक्तं च ब्रह्मवैवर्ते– | ||
'शारीराद् वाचिकाभ्यासो वाचिकान्मानसो भवेत् । | 'शारीराद् वाचिकाभ्यासो वाचिकान्मानसो भवेत् । | ||
मानसाद् विवशान्मुच्येन्नान्यथा मुक्तिरिष्यते''। इति ॥ १४ ॥</div> | मानसाद् विवशान्मुच्येन्नान्यथा मुक्तिरिष्यते''। इति ॥ १४ ॥</div> | ||
| Line 145: | Line 145: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S01_V18" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S01_V18"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S01_V18" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S01_V18"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S01_V18_B1" data-verse="BTN_C01_S01_V18" data-block-id="BTN_C01_S01_V18_B1">आत्ममायया स्वरूपभूतेच्छया । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S01_V18_B1" data-verse="BTN_C01_S01_V18" data-block-id="BTN_C01_S01_V18_B1">आत्ममायया स्वरूपभूतेच्छया । | ||
'महामायेत्यविद्येति नियतिर्मोहिनीति च । | 'महामायेत्यविद्येति नियतिर्मोहिनीति च । | ||
प्रकृतिर्वासनेत्येव तवेच्छाऽनन्त कथ्यते''। इति स्कान्दे ॥ | प्रकृतिर्वासनेत्येव तवेच्छाऽनन्त कथ्यते''। इति स्कान्दे ॥ | ||
विष्णुसंहितायां च– | विष्णुसंहितायां च– | ||
'इच्छाशक्तिर्ज्ञानशक्तिः क्रियाशक्तिरिति त्रिधा । | 'इच्छाशक्तिर्ज्ञानशक्तिः क्रियाशक्तिरिति त्रिधा । | ||
शक्तिशक्तिमतोश्चापि न भेदः कश्चनेष्यते''॥ इति ॥ १८ ॥</div> | शक्तिशक्तिमतोश्चापि न भेदः कश्चनेष्यते''॥ इति ॥ १८ ॥</div> | ||
| Line 158: | Line 158: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S02_V02" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S02_V02"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S02_V02" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S02_V02"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S02_V02_B1" data-verse="BTN_C01_S02_V02" data-block-id="BTN_C01_S02_V02_B1">अनुपेतं देहादिभिः । अनभिमानात् । अकातरः कातरवददर्शयत् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S02_V02_B1" data-verse="BTN_C01_S02_V02" data-block-id="BTN_C01_S02_V02_B1">अनुपेतं देहादिभिः । अनभिमानात् । अकातरः कातरवददर्शयत् । | ||
उक्तं च स्कान्दे– | उक्तं च स्कान्दे– | ||
'नित्यतृप्तः परानन्दो योऽव्ययः परमेश्वरः । | 'नित्यतृप्तः परानन्दो योऽव्ययः परमेश्वरः । | ||
यस्य पुत्रफलं नैव यज्जातं जगदीदृशम् ॥ | यस्य पुत्रफलं नैव यज्जातं जगदीदृशम् ॥ | ||
यदधीनश्रियोऽपाङ्गाद् ब्रह्मरुद्रादिसंस्थितिः । | यदधीनश्रियोऽपाङ्गाद् ब्रह्मरुद्रादिसंस्थितिः । | ||
स पुत्रार्थं तपस्तेपे व्यासो रुद्रस्य चेश्वरः ॥ | स पुत्रार्थं तपस्तेपे व्यासो रुद्रस्य चेश्वरः ॥ | ||
कातर्यं दर्शयामास वियोगे लौकिकं हरिः । | कातर्यं दर्शयामास वियोगे लौकिकं हरिः । | ||
कुतः कातरता तस्य नित्यानन्दमहोदधेः''॥ इति ॥ | कुतः कातरता तस्य नित्यानन्दमहोदधेः''॥ इति ॥ | ||
'ईशन्नपि हि लोकस्य सर्वस्य जगतो हरिः । | 'ईशन्नपि हि लोकस्य सर्वस्य जगतो हरिः । | ||
कर्माणि कुरुते विष्णुः कीनाश इव दुर्बलः''। इति चोद्योगे ॥ | कर्माणि कुरुते विष्णुः कीनाश इव दुर्बलः''। इति चोद्योगे ॥ | ||
'देवत्वे देववच्चेष्टा मानुषत्वे च मानुषी''इति विष्णुधर्मे । | 'देवत्वे देववच्चेष्टा मानुषत्वे च मानुषी''इति विष्णुधर्मे । | ||
सर्वभूतहृदयम् अहङ्कारात्मकत्वात् । | सर्वभूतहृदयम् अहङ्कारात्मकत्वात् । | ||
'अहङ्कारात्मको रुद्रः शुको द्वैपायनात्मजः''। इति स्कान्दे ॥ २ ॥</div> | 'अहङ्कारात्मको रुद्रः शुको द्वैपायनात्मजः''। इति स्कान्दे ॥ २ ॥</div> | ||
| Line 182: | Line 182: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S02_V11" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S02_V11"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S02_V11" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S02_V11"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S02_V11_B1" data-verse="BTN_C01_S02_V11" data-block-id="BTN_C01_S02_V11_B1">अद्वयं असमाधिकम् । तथा च भाल्लवेयश्रुतिः– | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S02_V11_B1" data-verse="BTN_C01_S02_V11" data-block-id="BTN_C01_S02_V11_B1">अद्वयं असमाधिकम् । तथा च भाल्लवेयश्रुतिः– | ||
'स पुरुषः सोऽद्वय इति । न ह्येनमभि कश्चन । न ह्येनमपि कश्चनेति''इति । | 'स पुरुषः सोऽद्वय इति । न ह्येनमभि कश्चन । न ह्येनमपि कश्चनेति''इति । | ||
'सोऽद्वयः पुरुषस्तस्मान्न समो नाधिको ह्यतः''। इति महासंहितायाम् । | 'सोऽद्वयः पुरुषस्तस्मान्न समो नाधिको ह्यतः''। इति महासंहितायाम् । | ||
तत्त्वशब्दार्थस्तत्रैवोक्तः– | तत्त्वशब्दार्थस्तत्रैवोक्तः– | ||
'अतीतानागते काले यत्तादृशमुदीर्यते । | 'अतीतानागते काले यत्तादृशमुदीर्यते । | ||
कुतश्चिदन्यथा नेयात् तत्तत्त्वं तत्त्वतो विदुः''॥ इति ॥ ११ ॥</div> | कुतश्चिदन्यथा नेयात् तत्तत्त्वं तत्त्वतो विदुः''॥ इति ॥ ११ ॥</div> | ||
| Line 193: | Line 193: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S02_V12" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S02_V12"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S02_V12" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S02_V12"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S02_V12_B1" data-verse="BTN_C01_S02_V12" data-block-id="BTN_C01_S02_V12_B1">सत्तामात्रम् आनन्दमात्रम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S02_V12_B1" data-verse="BTN_C01_S02_V12" data-block-id="BTN_C01_S02_V12_B1">सत्तामात्रम् आनन्दमात्रम् । | ||
तथा च पैङ्गिश्रुतिः– | तथा च पैङ्गिश्रुतिः– | ||
'अथ कस्मादुच्यते सत्तेति । नन्दति नन्दयति चेति''। इति । | 'अथ कस्मादुच्यते सत्तेति । नन्दति नन्दयति चेति''। इति । | ||
न कार्यकारणविषयविशेषितवैषयिकज्ञानम् । केवलमेव तज्ज्ञानम् । स्रष्टृत्वादिभिः कार्यकारणविशेषितं च । | न कार्यकारणविषयविशेषितवैषयिकज्ञानम् । केवलमेव तज्ज्ञानम् । स्रष्टृत्वादिभिः कार्यकारणविशेषितं च । | ||
तन्त्रभागवते च– | तन्त्रभागवते च– | ||
'विषयापेक्षि न ज्ञानं विषयैश्च विशेषितम् । | 'विषयापेक्षि न ज्ञानं विषयैश्च विशेषितम् । | ||
यत्तदानन्दमात्रं च तद् ब्रह्मेत्यवधार्यताम्''। इति । | यत्तदानन्दमात्रं च तद् ब्रह्मेत्यवधार्यताम्''। इति । | ||
यत्किञ्चित् अलोकसिद्धम् ॥ १२ ॥</div> | यत्किञ्चित् अलोकसिद्धम् ॥ १२ ॥</div> | ||
| Line 212: | Line 212: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S02_V22" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S02_V22"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S02_V22" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S02_V22"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S02_V22_B1" data-verse="BTN_C01_S02_V22" data-block-id="BTN_C01_S02_V22_B1">आत्मनीश्वर इति न जीवैक्यमुच्यते । परेषामपि ब्रह्मादीनां यतोऽवरत्वं स परावरः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S02_V22_B1" data-verse="BTN_C01_S02_V22" data-block-id="BTN_C01_S02_V22_B1">आत्मनीश्वर इति न जीवैक्यमुच्यते । परेषामपि ब्रह्मादीनां यतोऽवरत्वं स परावरः । | ||
'भेददृष्ट्याभिमानेन''इति च कापिलेये । | 'भेददृष्ट्याभिमानेन''इति च कापिलेये । | ||
'ब्रह्म प्रधानमुपयान्त्य-गताभिमानाः''इति च । | 'ब्रह्म प्रधानमुपयान्त्य-गताभिमानाः''इति च । | ||
'विद्याऽऽत्मनि भिदाबोधः'' | 'विद्याऽऽत्मनि भिदाबोधः'' | ||
'यत्र हि द्वैतमिव भवति''। | 'यत्र हि द्वैतमिव भवति''। | ||
'अन्यमीशमस्य महिमानमिति''। | 'अन्यमीशमस्य महिमानमिति''। | ||
'अनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति''। | 'अनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति''। | ||
'छायातपौ ब्रह्मविदो वदन्ति''। | 'छायातपौ ब्रह्मविदो वदन्ति''। | ||
'एको बहूनां यो विदधाति कामान्''। | 'एको बहूनां यो विदधाति कामान्''। | ||
'सत्यः सो अस्य महिमा गृणे शवो यज्ञेषु विप्रराज्ये''। | 'सत्यः सो अस्य महिमा गृणे शवो यज्ञेषु विप्रराज्ये''। | ||
'सत्यमेनमनु विश्वे मदन्ति रातिं देवस्य गृणतो मघोनः''। | 'सत्यमेनमनु विश्वे मदन्ति रातिं देवस्य गृणतो मघोनः''। | ||
'यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः''। | 'यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः''। | ||
'शृण्वे वीर उग्रमुग्रं दमायन्''इत्यादि च । | 'शृण्वे वीर उग्रमुग्रं दमायन्''इत्यादि च । | ||
'मग्नस्य हि परेऽज्ञाने किं न दुःखतरं भवेत् । | 'मग्नस्य हि परेऽज्ञाने किं न दुःखतरं भवेत् । | ||
बहवः पुरुषाः ब्रह्मन्नुताहो एक एव तु । | बहवः पुरुषाः ब्रह्मन्नुताहो एक एव तु । | ||
नैतदिच्छन्ति पुरुषमेकं कुरुकुलोद्वह''। इत्यादि मोक्षधर्मे ॥ | नैतदिच्छन्ति पुरुषमेकं कुरुकुलोद्वह''। इत्यादि मोक्षधर्मे ॥ | ||
'भेददृष्ट्याभिमानेन पश्यन्तो यान्ति तत्पदम्"– इति वायुप्रोक्ते । | 'भेददृष्ट्याभिमानेन पश्यन्तो यान्ति तत्पदम्"– इति वायुप्रोक्ते । | ||
'अनुपपत्तेस्तु न शारीरः", | 'अनुपपत्तेस्तु न शारीरः", | ||
'भेदव्यपेशाच्च", | 'भेदव्यपेशाच्च", | ||
'शारीरश्चोभयेऽपि हि भेदेनैनम-धीयते", | 'शारीरश्चोभयेऽपि हि भेदेनैनम-धीयते", | ||
'पृथगुपदेशात्''इत्यादि च । | 'पृथगुपदेशात्''इत्यादि च । | ||
सत्यत्वं च भेदस्योक्तं भाल्लवेयश्रुतौ– | सत्यत्वं च भेदस्योक्तं भाल्लवेयश्रुतौ– | ||
'स्थाणुर्होच्चक्राम स प्रजापतिमुवाच । कोऽसि के स्म कः स इति । स होवाच योऽस्मि ये स्थ यः स इति । अथ हैनमुपाक्रोशत् । सत्यं भिदा सत्यं भिदा सत्यं भिदेति । मैवारुवण्यो मैवारुवण्यो मैवारुवण्य इति''इति । | 'स्थाणुर्होच्चक्राम स प्रजापतिमुवाच । कोऽसि के स्म कः स इति । स होवाच योऽस्मि ये स्थ यः स इति । अथ हैनमुपाक्रोशत् । सत्यं भिदा सत्यं भिदा सत्यं भिदेति । मैवारुवण्यो मैवारुवण्यो मैवारुवण्य इति''इति । | ||
'सत्यमेनम्'''सत्यः सो अस्य''इति चोक्तम् । | 'सत्यमेनम्'''सत्यः सो अस्य''इति चोक्तम् । | ||
महासंहितायां च– | महासंहितायां च– | ||
'त्रिविधं जीवसङ्घं च परमात्मानमव्ययम् । | 'त्रिविधं जीवसङ्घं च परमात्मानमव्ययम् । | ||
तेषां भेदं च ये सत्यं विदुर्मोहविवर्जिताः ॥ | तेषां भेदं च ये सत्यं विदुर्मोहविवर्जिताः ॥ | ||
ते यान्ति परमं स्थानं विष्णोरेवाचलं ध्रुवम् । | ते यान्ति परमं स्थानं विष्णोरेवाचलं ध्रुवम् । | ||
जीवेश्वरभिदां भ्रान्तिं केचिदाहुरपण्डिताः ॥ | जीवेश्वरभिदां भ्रान्तिं केचिदाहुरपण्डिताः ॥ | ||
अनारतं तमो यान्ति परमात्मविनिन्दनात् । | अनारतं तमो यान्ति परमात्मविनिन्दनात् । | ||
पराधीनश्च बद्धश्च स्वल्पज्ञानसुखेहितः ॥ | पराधीनश्च बद्धश्च स्वल्पज्ञानसुखेहितः ॥ | ||
अल्पशक्तिः सदोषश्च जीवात्माऽनीदृशः परः । | अल्पशक्तिः सदोषश्च जीवात्माऽनीदृशः परः । | ||
वदता तु तयोरैक्यं किं तेनादुष्कृतं कृतम् ॥ | वदता तु तयोरैक्यं किं तेनादुष्कृतं कृतम् ॥ | ||
अन्तर्याम्यैक्यवाचीनि वचनानीह यानि तु । | अन्तर्याम्यैक्यवाचीनि वचनानीह यानि तु । | ||
तानि दृष्ट्वा भ्रमन्तीह दुरात्मानोऽल्पचेतसः ॥ | तानि दृष्ट्वा भ्रमन्तीह दुरात्मानोऽल्पचेतसः ॥ | ||
अस्यास्मि त्वमहं स्वात्मेत्यभिधागोचरो यतः । | अस्यास्मि त्वमहं स्वात्मेत्यभिधागोचरो यतः । | ||
सर्वान्तरत्वात् पुरुषस्त्वन्तर्यामी नियामयन् ॥ | सर्वान्तरत्वात् पुरुषस्त्वन्तर्यामी नियामयन् ॥ | ||
अतो भ्रमन्ति वचनैरासुरा मोहतत्परैः । | अतो भ्रमन्ति वचनैरासुरा मोहतत्परैः । | ||
तन्मोहने परा प्रीतिर्देवानां परमस्य च ॥ | तन्मोहने परा प्रीतिर्देवानां परमस्य च ॥ | ||
अतो महान्धकारेषु पतन्त्यज्ञानमोहिताः''। इत्यादि ॥ २२ ॥</div> | अतो महान्धकारेषु पतन्त्यज्ञानमोहिताः''। इत्यादि ॥ २२ ॥</div> | ||
| Line 257: | Line 257: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S02_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S02_V24"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S02_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S02_V24"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S02_V24_B1" data-verse="BTN_C01_S02_V24" data-block-id="BTN_C01_S02_V24_B1">विष्णोरेव त्रिसञ्ज्ञाः । वामनपुराणे च– | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S02_V24_B1" data-verse="BTN_C01_S02_V24" data-block-id="BTN_C01_S02_V24_B1">विष्णोरेव त्रिसञ्ज्ञाः । वामनपुराणे च– | ||
'ब्रह्मविष्ण्वीशरूपाणि त्रीणि विष्णोर्महात्मनः । | 'ब्रह्मविष्ण्वीशरूपाणि त्रीणि विष्णोर्महात्मनः । | ||
ब्रह्मणि ब्रह्मरूपः स शिवरूपी शिवे स्थितः ॥ | ब्रह्मणि ब्रह्मरूपः स शिवरूपी शिवे स्थितः ॥ | ||
पृथगेव स्थितो देवो विष्णुरूपी जनार्दनः''। इति । | पृथगेव स्थितो देवो विष्णुरूपी जनार्दनः''। इति । | ||
त्रयोऽपि गुणा विष्ण्वाश्रयाः । तथाऽपि सत्त्वतनौ जीवे श्रेयांसि स्युः ॥ २४ ॥</div> | त्रयोऽपि गुणा विष्ण्वाश्रयाः । तथाऽपि सत्त्वतनौ जीवे श्रेयांसि स्युः ॥ २४ ॥</div> | ||
| Line 299: | Line 299: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S02_V34" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S02_V34"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S02_V34" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S02_V34"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S02_V34_B1" data-verse="BTN_C01_S02_V34" data-block-id="BTN_C01_S02_V34_B1">तद्गुणान् एव भुङ्क्ते न दोषान् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S02_V34_B1" data-verse="BTN_C01_S02_V34" data-block-id="BTN_C01_S02_V34_B1">तद्गुणान् एव भुङ्क्ते न दोषान् । | ||
'सर्वत्र सारभुग् देवो नासारं स कदाचन''इति वामनपुराणे । | 'सर्वत्र सारभुग् देवो नासारं स कदाचन''इति वामनपुराणे । | ||
'अनश्नन्''इत्यशुभापेक्षया परवशत्वापेक्षया क्ऌप्त्यपेक्षया च । | 'अनश्नन्''इत्यशुभापेक्षया परवशत्वापेक्षया क्ऌप्त्यपेक्षया च । | ||
'अक्ऌप्त्या च स्वतन्त्रत्वादशुभस्य च वर्जनात् । | 'अक्ऌप्त्या च स्वतन्त्रत्वादशुभस्य च वर्जनात् । | ||
अभोक्ता शुभभोक्तृत्वाद् भोक्तेत्येव च तं विदुः ॥ | अभोक्ता शुभभोक्तृत्वाद् भोक्तेत्येव च तं विदुः ॥ | ||
अन्यूनानधिकत्वाच्च पूर्णस्वानन्दभोजनात् । | अन्यूनानधिकत्वाच्च पूर्णस्वानन्दभोजनात् । | ||
विरागाच्च परस्यास्य भोक्तृत्वप्रतिषेधनम्''। इति स्कान्दे ॥ ३४ ॥</div> | विरागाच्च परस्यास्य भोक्तृत्वप्रतिषेधनम्''। इति स्कान्दे ॥ ३४ ॥</div> | ||
| Line 313: | Line 313: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S03_V01" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S03_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S03_V01" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S03_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S03_V01_B1" data-verse="BTN_C01_S03_V01" data-block-id="BTN_C01_S03_V01_B1">व्यक्त्यपेक्षया जगृह इति । तथा हि तन्त्रभागवते– | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S03_V01_B1" data-verse="BTN_C01_S03_V01" data-block-id="BTN_C01_S03_V01_B1">व्यक्त्यपेक्षया जगृह इति । तथा हि तन्त्रभागवते– | ||
'ओयमनुपादेयं यद्रूपं नित्यमव्ययम् । | 'ओयमनुपादेयं यद्रूपं नित्यमव्ययम् । | ||
स एवापेक्ष्य रूपाणां व्यक्तिमेव जनार्दनः ॥ | स एवापेक्ष्य रूपाणां व्यक्तिमेव जनार्दनः ॥ | ||
अगृह्णाद् व्यसृजच्चेति कृष्णरामादिकां तनुम् । | अगृह्णाद् व्यसृजच्चेति कृष्णरामादिकां तनुम् । | ||
पठ्यते भगवानीशो मूढबुद्धिव्यपेक्षया ॥ | पठ्यते भगवानीशो मूढबुद्धिव्यपेक्षया ॥ | ||
तमसा ह्युपगूढस्य यत्तमःपानमीशितुः । | तमसा ह्युपगूढस्य यत्तमःपानमीशितुः । | ||
एतत्पुरुषरूपस्य ग्रहणं समुदीर्यते ॥ | एतत्पुरुषरूपस्य ग्रहणं समुदीर्यते ॥ | ||
कृष्णरामादिरूपाणां लोकव्यक्तिमपेक्षया''। इति ॥ | कृष्णरामादिरूपाणां लोकव्यक्तिमपेक्षया''। इति ॥ | ||
महदादिभिः सम्भूतं अन्तर्गतमहदादि । न महदादिशरीरम् । 'यस्मिन्नेताः षोडशकलाः प्रभवन्ति''इति हि श्रुतिः । | महदादिभिः सम्भूतं अन्तर्गतमहदादि । न महदादिशरीरम् । 'यस्मिन्नेताः षोडशकलाः प्रभवन्ति''इति हि श्रुतिः । | ||
'यत्किञ्चिदिह लोकेऽस्मिन् देहबद्धं विशांपते । | 'यत्किञ्चिदिह लोकेऽस्मिन् देहबद्धं विशांपते । | ||
सर्वं पञ्चभिराविष्टं भूतैरीश्वरबुद्धिजैः ॥ | सर्वं पञ्चभिराविष्टं भूतैरीश्वरबुद्धिजैः ॥ | ||
ईश्वरो हि जगत्स्रष्टा प्रभुर्नारायणो विराट् । | ईश्वरो हि जगत्स्रष्टा प्रभुर्नारायणो विराट् । | ||
भूतान्तरात्मा विज्ञेयः सगुणो निर्गुणोऽपि च । | भूतान्तरात्मा विज्ञेयः सगुणो निर्गुणोऽपि च । | ||
भूतप्रलयमव्यक्तं शुश्रूषुर्नृपसत्तम''। इति मोक्षधर्मे । | भूतप्रलयमव्यक्तं शुश्रूषुर्नृपसत्तम''। इति मोक्षधर्मे । | ||
'नाऽसीदहो न रात्रिरासीन्नासदासीत् तन्महद्वपुस्तदा | 'नाऽसीदहो न रात्रिरासीन्नासदासीत् तन्महद्वपुस्तदा | ||
अभवद्विश्वरूपं सा विश्वरूपस्य रजनी''इति भाल्लवेयश्रुतिः । | अभवद्विश्वरूपं सा विश्वरूपस्य रजनी''इति भाल्लवेयश्रुतिः । | ||
'न तस्य प्राकृता मूर्तिर्मांसमेदोऽस्थिसम्भवा । | 'न तस्य प्राकृता मूर्तिर्मांसमेदोऽस्थिसम्भवा । | ||
न योगित्वादीश्वरत्वात् सत्यरूपोऽच्युतो विभुः''। इति वाराहे । | न योगित्वादीश्वरत्वात् सत्यरूपोऽच्युतो विभुः''। इति वाराहे । | ||
'सर्वे नित्याः शाश्वताश्च देहास्तस्य परात्मनः । | 'सर्वे नित्याः शाश्वताश्च देहास्तस्य परात्मनः । | ||
हानोपादानरहिता नैव प्रकृतिजाः क्वचित् ॥ | हानोपादानरहिता नैव प्रकृतिजाः क्वचित् ॥ | ||
परमानन्दसन्दोहा ज्ञानमात्राश्च सर्वतः । | परमानन्दसन्दोहा ज्ञानमात्राश्च सर्वतः । | ||
सर्वे सर्वगुणैः पूर्णाः सर्वे भेदविवर्जिताः ॥ | सर्वे सर्वगुणैः पूर्णाः सर्वे भेदविवर्जिताः ॥ | ||
अन्यूनानधिकाश्चैव गुणैः सर्वैश्च सर्वतः । | अन्यूनानधिकाश्चैव गुणैः सर्वैश्च सर्वतः । | ||
देहिदेहभिदा चात्र नेश्वरे विद्यते क्वचित् ॥ | देहिदेहभिदा चात्र नेश्वरे विद्यते क्वचित् ॥ | ||
तत्स्वीकारादिशब्दस्तु हस्तस्वीकारवत् स्मृतः । | तत्स्वीकारादिशब्दस्तु हस्तस्वीकारवत् स्मृतः । | ||
वैलक्षण्यान्न वा तत्र ज्ञानमात्रार्थमीरितम् ॥ | वैलक्षण्यान्न वा तत्र ज्ञानमात्रार्थमीरितम् ॥ | ||
केवलैश्वर्यसंयोगादीश्वरः प्रकृतेः परः ॥ | केवलैश्वर्यसंयोगादीश्वरः प्रकृतेः परः ॥ | ||
जातो गतस्त्विदं रूपं तदित्यादि व्यवह्रियते''। इति महावाराहे । | जातो गतस्त्विदं रूपं तदित्यादि व्यवह्रियते''। इति महावाराहे । | ||
'एकमेवाद्वितीयं'''नेह नानास्ति किञ्चन'''एवं धर्मान् पृथक् पश्यन्'' | 'एकमेवाद्वितीयं'''नेह नानास्ति किञ्चन'''एवं धर्मान् पृथक् पश्यन्'' | ||
इत्यादि च । | इत्यादि च । | ||
तस्यैवास्थूलत्वाद्यैश्वर्ययोगात् । | तस्यैवास्थूलत्वाद्यैश्वर्ययोगात् । | ||
तथा च कौर्मे– | तथा च कौर्मे– | ||
'अस्थूलश्चानणुश्चैव स्थूलोऽणुश्चैव सर्वतः । | 'अस्थूलश्चानणुश्चैव स्थूलोऽणुश्चैव सर्वतः । | ||
अवर्णः सर्वतः प्रोक्तः श्यामो रक्तान्तलोचनः ॥ | अवर्णः सर्वतः प्रोक्तः श्यामो रक्तान्तलोचनः ॥ | ||
ऐश्वर्ययोगाद्भगवान् विरुद्धार्थोऽभिधीयते । | ऐश्वर्ययोगाद्भगवान् विरुद्धार्थोऽभिधीयते । | ||
तथाऽपि दोषाः परमे नैवाऽहार्याः कथञ्चन ॥ | तथाऽपि दोषाः परमे नैवाऽहार्याः कथञ्चन ॥ | ||
गुणा विरुद्धा अपि तु समाहार्याश्च सर्वतः ।''इति । | गुणा विरुद्धा अपि तु समाहार्याश्च सर्वतः ।''इति । | ||
विष्णुधर्मोत्तरे च– | विष्णुधर्मोत्तरे च– | ||
'गुणाः सर्वेऽपि युज्यन्ते ह्यैश्वर्यात् पुरुषोत्तमे । | 'गुणाः सर्वेऽपि युज्यन्ते ह्यैश्वर्यात् पुरुषोत्तमे । | ||
दोषाः कथञ्चिन्नैवात्र युज्यन्ते परमो हि सः ॥ | दोषाः कथञ्चिन्नैवात्र युज्यन्ते परमो हि सः ॥ | ||
गुणदोषौ माययैव केचिदाहुरपण्डिताः । | गुणदोषौ माययैव केचिदाहुरपण्डिताः । | ||
न तत्र माया मायी वा तदीयौ तौ कुतो ह्यतः ॥ | न तत्र माया मायी वा तदीयौ तौ कुतो ह्यतः ॥ | ||
तस्मान्न मायया सर्वं सर्वमैश्वर्यसम्भवम् । | तस्मान्न मायया सर्वं सर्वमैश्वर्यसम्भवम् । | ||
अमायो हीश्वरो यस्मात् तस्मात् तं परमं विदुः''॥ इति ॥ १ ॥</div> | अमायो हीश्वरो यस्मात् तस्मात् तं परमं विदुः''॥ इति ॥ १ ॥</div> | ||
| Line 362: | Line 362: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S03_V03" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S03_V03"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S03_V03" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S03_V03"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S03_V03_B1" data-verse="BTN_C01_S03_V03" data-block-id="BTN_C01_S03_V03_B1">यस्यावयवसंस्थानैः । 'नाभ्या आसीदन्तरिक्षम्''इत्यादि । सत्त्वं साधुगुणवत्त्वं ज्ञानबलरूपं वा । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S03_V03_B1" data-verse="BTN_C01_S03_V03" data-block-id="BTN_C01_S03_V03_B1">यस्यावयवसंस्थानैः । 'नाभ्या आसीदन्तरिक्षम्''इत्यादि । सत्त्वं साधुगुणवत्त्वं ज्ञानबलरूपं वा । | ||
'बलज्ञानसमाहारः सत्त्वमित्यभिधीयते''इति मात्स्ये ॥ ३ ॥</div> | 'बलज्ञानसमाहारः सत्त्वमित्यभिधीयते''इति मात्स्ये ॥ ३ ॥</div> | ||
| Line 369: | Line 369: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S03_V05" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S03_V05"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S03_V05" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S03_V05"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S03_V05_B1" data-verse="BTN_C01_S03_V05" data-block-id="BTN_C01_S03_V05_B1">निधानं अत्रैकीभवन्त्यन्त इति । अंशांशेन सामर्थ्यैकदेशेन । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S03_V05_B1" data-verse="BTN_C01_S03_V05" data-block-id="BTN_C01_S03_V05_B1">निधानं अत्रैकीभवन्त्यन्त इति । अंशांशेन सामर्थ्यैकदेशेन । | ||
ब्राह्मे च– 'यच्छक्त्यैकांशसम्भूतं जगदेतच्चराचरम्''इति ॥ ५ ॥</div> | ब्राह्मे च– 'यच्छक्त्यैकांशसम्भूतं जगदेतच्चराचरम्''इति ॥ ५ ॥</div> | ||
| Line 376: | Line 376: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S03_V06" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S03_V06"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S03_V06" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S03_V06"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S03_V06_B1" data-verse="BTN_C01_S03_V06" data-block-id="BTN_C01_S03_V06_B1">'कुमारो नाम भगवान् स्वयं स्वस्मादजायत । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S03_V06_B1" data-verse="BTN_C01_S03_V06" data-block-id="BTN_C01_S03_V06_B1">'कुमारो नाम भगवान् स्वयं स्वस्मादजायत । | ||
दिदेश ब्रह्मणे ब्रह्म ब्रह्मचर्ये स्थितो विभुः ॥ | दिदेश ब्रह्मणे ब्रह्म ब्रह्मचर्ये स्थितो विभुः ॥ | ||
यस्मात् सनत्कुमारश्च ब्रह्मचर्यमपालयत् । | यस्मात् सनत्कुमारश्च ब्रह्मचर्यमपालयत् । | ||
यः स्थाणोः स्थाणुतां प्रादाद् भगवानव्ययो हरिः''। इति ब्राह्मे ॥ ६ ॥</div> | यः स्थाणोः स्थाणुतां प्रादाद् भगवानव्ययो हरिः''। इति ब्राह्मे ॥ ६ ॥</div> | ||
| Line 385: | Line 385: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S03_V08" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S03_V08"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S03_V08" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S03_V08"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S03_V08_B1" data-verse="BTN_C01_S03_V08" data-block-id="BTN_C01_S03_V08_B1">'अवतारस्तृतीयोऽस्य देवर्षिः प्रथितो दिवि । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S03_V08_B1" data-verse="BTN_C01_S03_V08" data-block-id="BTN_C01_S03_V08_B1">'अवतारस्तृतीयोऽस्य देवर्षिः प्रथितो दिवि । | ||
महिदासस्त्वैतरेयो यस्तन्त्रं नारदेऽवदत्''। इति च ॥ ८ ॥</div> | महिदासस्त्वैतरेयो यस्तन्त्रं नारदेऽवदत्''। इति च ॥ ८ ॥</div> | ||
| Line 398: | Line 398: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S03_V10" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S03_V10"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S03_V10" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S03_V10"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S03_V10_B1" data-verse="BTN_C01_S03_V10" data-block-id="BTN_C01_S03_V10_B1">तन्त्रं साङ्ख्यं वेदानुसारि । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S03_V10_B1" data-verse="BTN_C01_S03_V10" data-block-id="BTN_C01_S03_V10_B1">तन्त्रं साङ्ख्यं वेदानुसारि । | ||
पाद्मे च– | पाद्मे च– | ||
'कपिलो वासुदेवाख्यस्तन्त्रं साङ्ख्यं जगाद ह । | 'कपिलो वासुदेवाख्यस्तन्त्रं साङ्ख्यं जगाद ह । | ||
ब्रह्मादिभ्यश्च देवेभ्यो भृग्वादिभ्यस्तथैव च ॥ | ब्रह्मादिभ्यश्च देवेभ्यो भृग्वादिभ्यस्तथैव च ॥ | ||
तथैवाऽऽसुरये सर्ववेदार्थैरुपबृंहितम् । | तथैवाऽऽसुरये सर्ववेदार्थैरुपबृंहितम् । | ||
सर्ववेदविरुद्धं च कपिलोऽन्यो जगाद ह ॥ | सर्ववेदविरुद्धं च कपिलोऽन्यो जगाद ह ॥ | ||
साङ्ख्यमाऽऽसुरयेऽन्यस्मै कुतर्कपरिबृंहितम्''। इति ॥ १० ॥</div> | साङ्ख्यमाऽऽसुरयेऽन्यस्मै कुतर्कपरिबृंहितम्''। इति ॥ १० ॥</div> | ||
| Line 410: | Line 410: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S03_V11" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S03_V11"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S03_V11" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S03_V11"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S03_V11_B1" data-verse="BTN_C01_S03_V11" data-block-id="BTN_C01_S03_V11_B1">आन्वीक्षिकीं तत्त्वविद्याम्– | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S03_V11_B1" data-verse="BTN_C01_S03_V11" data-block-id="BTN_C01_S03_V11_B1">आन्वीक्षिकीं तत्त्वविद्याम्– | ||
'आन्वीक्षिकी कुतर्काख्या तथैवाऽऽन्वीक्षिकी परा''इति मात्स्ये ॥ ११ ॥</div> | 'आन्वीक्षिकी कुतर्काख्या तथैवाऽऽन्वीक्षिकी परा''इति मात्स्ये ॥ ११ ॥</div> | ||
| Line 417: | Line 417: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S03_V14" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S03_V14"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S03_V14" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S03_V14"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S03_V14_B1" data-verse="BTN_C01_S03_V14" data-block-id="BTN_C01_S03_V14_B1">पृथुशरीराविष्टरूपम्– | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S03_V14_B1" data-verse="BTN_C01_S03_V14" data-block-id="BTN_C01_S03_V14_B1">पृथुशरीराविष्टरूपम्– | ||
'आविवेश पृथुं देवः शङ्खी चक्री चतुर्भुजः''इति पाद्मे । | 'आविवेश पृथुं देवः शङ्खी चक्री चतुर्भुजः''इति पाद्मे । | ||
उश इच्छायाम् । सत्यकामः ॥ १४ ॥</div> | उश इच्छायाम् । सत्यकामः ॥ १४ ॥</div> | ||
| Line 425: | Line 425: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S03_V21" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S03_V21"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S03_V21" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S03_V21"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S03_V21_B1" data-verse="BTN_C01_S03_V21" data-block-id="BTN_C01_S03_V21_B1">रामात् पूर्वमप्यस्ति व्यासावतारः– | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S03_V21_B1" data-verse="BTN_C01_S03_V21" data-block-id="BTN_C01_S03_V21_B1">रामात् पूर्वमप्यस्ति व्यासावतारः– | ||
'तृतीयं युगमारभ्य व्यासो बहुषु जज्ञिवान्''इति कौर्मे ॥ २१ ॥</div> | 'तृतीयं युगमारभ्य व्यासो बहुषु जज्ञिवान्''इति कौर्मे ॥ २१ ॥</div> | ||
| Line 432: | Line 432: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S03_V23" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S03_V23"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S03_V23" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S03_V23"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S03_V23_B1" data-verse="BTN_C01_S03_V23" data-block-id="BTN_C01_S03_V23_B1">आवेशो बलभद्रे । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S03_V23_B1" data-verse="BTN_C01_S03_V23" data-block-id="BTN_C01_S03_V23_B1">आवेशो बलभद्रे । | ||
'शङ्खचक्रभृदीशेशः श्वेतवर्णो महाभुजः । | 'शङ्खचक्रभृदीशेशः श्वेतवर्णो महाभुजः । | ||
आविष्टः श्वेतकेशात्मा शेषांशं रोहिणीसुतम्''। | आविष्टः श्वेतकेशात्मा शेषांशं रोहिणीसुतम्''। | ||
इति महावाराहे ॥ २३ ॥</div> | इति महावाराहे ॥ २३ ॥</div> | ||
| Line 441: | Line 441: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S03_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S03_V24"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S03_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S03_V24"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S03_V24_B1" data-verse="BTN_C01_S03_V24" data-block-id="BTN_C01_S03_V24_B1">'मोहनार्थं दानवानां बालरूपं पथि स्थितम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S03_V24_B1" data-verse="BTN_C01_S03_V24" data-block-id="BTN_C01_S03_V24_B1">'मोहनार्थं दानवानां बालरूपं पथि स्थितम् । | ||
पुत्रं तं कल्पयामास मूढबुद्धिर्जिनः स्वयम् ॥ | पुत्रं तं कल्पयामास मूढबुद्धिर्जिनः स्वयम् ॥ | ||
ततः सम्मोहयामास जिनाद्यानसुरांशकान् । | ततः सम्मोहयामास जिनाद्यानसुरांशकान् । | ||
भगवान् वाग्भिरुग्राभिरहिंसावाचिभिर्हरिः''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ २४ ॥</div> | भगवान् वाग्भिरुग्राभिरहिंसावाचिभिर्हरिः''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ २४ ॥</div> | ||
| Line 450: | Line 450: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S03_V26" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S03_V26"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S03_V26" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S03_V26"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S03_V26_B1" data-verse="BTN_C01_S03_V26" data-block-id="BTN_C01_S03_V26_B1">विदासिनः उन्नतात् भिन्नाद् वा । 'त्रिविधाः पुरुषा लोके नीचमध्य-विदासिनः''इति ब्राह्मे । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S03_V26_B1" data-verse="BTN_C01_S03_V26" data-block-id="BTN_C01_S03_V26_B1">विदासिनः उन्नतात् भिन्नाद् वा । 'त्रिविधाः पुरुषा लोके नीचमध्य-विदासिनः''इति ब्राह्मे । | ||
'चतुर्धा वर्णरूपेण जगदेतद् विदासितम्''इति च ॥ २६ ॥</div> | 'चतुर्धा वर्णरूपेण जगदेतद् विदासितम्''इति च ॥ २६ ॥</div> | ||
| Line 457: | Line 457: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S03_V28" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S03_V28"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S03_V28" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S03_V28"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S03_V28_B1" data-verse="BTN_C01_S03_V28" data-block-id="BTN_C01_S03_V28_B1">एते प्रोक्तावताराः । मूलरूपी कृष्णः स्वयमेव । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S03_V28_B1" data-verse="BTN_C01_S03_V28" data-block-id="BTN_C01_S03_V28_B1">एते प्रोक्तावताराः । मूलरूपी कृष्णः स्वयमेव । | ||
'जीवास्तत्प्रतिबिम्बांशा वराहाद्याः स्वयं हरिः । | 'जीवास्तत्प्रतिबिम्बांशा वराहाद्याः स्वयं हरिः । | ||
दृश्यते बहुधा विष्णुरैश्वर्यादेक एव तु''। इति ब्रह्मवैवर्ते ॥ २८ ॥</div> | दृश्यते बहुधा विष्णुरैश्वर्यादेक एव तु''। इति ब्रह्मवैवर्ते ॥ २८ ॥</div> | ||
| Line 465: | Line 465: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S03_V30" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S03_V30"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S03_V30" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S03_V30"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S03_V30_B1" data-verse="BTN_C01_S03_V30" data-block-id="BTN_C01_S03_V30_B1">एतत् जडरूपम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S03_V30_B1" data-verse="BTN_C01_S03_V30" data-block-id="BTN_C01_S03_V30_B1">एतत् जडरूपम् । | ||
'नारायणवराहाद्याः परमं रूपमीशितुः । | 'नारायणवराहाद्याः परमं रूपमीशितुः । | ||
जैवं तु प्रतिबिम्बाख्यं जडमारोपितं हरेः ॥ | जैवं तु प्रतिबिम्बाख्यं जडमारोपितं हरेः ॥ | ||
एवं हि त्रिविधं तस्य रूपं विष्णोर्महात्मनः''। इति पाद्मे ॥ ३० ॥</div> | एवं हि त्रिविधं तस्य रूपं विष्णोर्महात्मनः''। इति पाद्मे ॥ ३० ॥</div> | ||
| Line 474: | Line 474: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S03_V31" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S03_V31"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S03_V31" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S03_V31"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S03_V31_B1" data-verse="BTN_C01_S03_V31" data-block-id="BTN_C01_S03_V31_B1">दृश्यत्वं जडरूपत्वम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S03_V31_B1" data-verse="BTN_C01_S03_V31" data-block-id="BTN_C01_S03_V31_B1">दृश्यत्वं जडरूपत्वम् । | ||
'अविज्ञाय परं देहमानन्दात्मानमव्ययम् । | 'अविज्ञाय परं देहमानन्दात्मानमव्ययम् । | ||
आरोपयन्ति जनिमत् पञ्चभूतात्मकं जडम्''। इति स्कान्दे ॥ ३१ ॥</div> | आरोपयन्ति जनिमत् पञ्चभूतात्मकं जडम्''। इति स्कान्दे ॥ ३१ ॥</div> | ||
| Line 500: | Line 500: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S03_V35" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S03_V35"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S03_V35" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S03_V35"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S03_V35_B1" data-verse="BTN_C01_S03_V35" data-block-id="BTN_C01_S03_V35_B1">'अप्रयत्नात् स्वतन्त्रत्वात् फलानां च विवर्जनात् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S03_V35_B1" data-verse="BTN_C01_S03_V35" data-block-id="BTN_C01_S03_V35_B1">'अप्रयत्नात् स्वतन्त्रत्वात् फलानां च विवर्जनात् । | ||
क्रियायाश्च स्वरूपत्वादकर्तेति च तं विदुः ॥ | क्रियायाश्च स्वरूपत्वादकर्तेति च तं विदुः ॥ | ||
कर्तृत्वं भ्रान्तिजं प्राहुरतत्तत्त्वविदो जनाः । | कर्तृत्वं भ्रान्तिजं प्राहुरतत्तत्त्वविदो जनाः । | ||
ऐश्वर्यजं तु कर्तृत्वं सम्यक् तत्तत्त्ववेदिनः''। इति पाद्मे ३५ ॥</div> | ऐश्वर्यजं तु कर्तृत्वं सम्यक् तत्तत्त्ववेदिनः''। इति पाद्मे ३५ ॥</div> | ||
| Line 519: | Line 519: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S04_V04" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S04_V04"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S04_V04" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S04_V04"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S04_V04_B1" data-verse="BTN_C01_S04_V04" data-block-id="BTN_C01_S04_V04_B1">निर्विकल्पकः । मदीयं तदीयमिति भेदमपहाय सर्वमीश्वराधीनमिति विज्ञाय स्थितः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S04_V04_B1" data-verse="BTN_C01_S04_V04" data-block-id="BTN_C01_S04_V04_B1">निर्विकल्पकः । मदीयं तदीयमिति भेदमपहाय सर्वमीश्वराधीनमिति विज्ञाय स्थितः । | ||
'साम्यमीश्वररूपेषु सर्वत्र तदधीनताम् । | 'साम्यमीश्वररूपेषु सर्वत्र तदधीनताम् । | ||
पश्यति ज्ञानसम्पत्त्या विनिद्रो यः स योगवित्''। इति ब्राह्मे ॥ ४ ॥</div> | पश्यति ज्ञानसम्पत्त्या विनिद्रो यः स योगवित्''। इति ब्राह्मे ॥ ४ ॥</div> | ||
| Line 533: | Line 533: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S04_V17" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S04_V17"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S04_V17" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S04_V17"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S04_V17_B1" data-verse="BTN_C01_S04_V17" data-block-id="BTN_C01_S04_V17_B1">नित्यज्ञानस्य चिद्दृष्टिर्लोकदृष्ट्यपेक्षया– | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S04_V17_B1" data-verse="BTN_C01_S04_V17" data-block-id="BTN_C01_S04_V17_B1">नित्यज्ञानस्य चिद्दृष्टिर्लोकदृष्ट्यपेक्षया– | ||
'सर्वज्ञोऽप्यज्ञवद्देवः सर्वशक्तिरशक्तवत् । | 'सर्वज्ञोऽप्यज्ञवद्देवः सर्वशक्तिरशक्तवत् । | ||
प्रत्यापयति लोकानामज्ञानं मोहनाय च''। इति कौर्मे ॥ १७ ॥</div> | प्रत्यापयति लोकानामज्ञानं मोहनाय च''। इति कौर्मे ॥ १७ ॥</div> | ||
| Line 541: | Line 541: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S04_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S04_V24"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S04_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S04_V24"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S04_V24_B1" data-verse="BTN_C01_S04_V24" data-block-id="BTN_C01_S04_V24_B1">'भारतं ब्राह्मणादीनां वेदार्थपरिवित्तये । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S04_V24_B1" data-verse="BTN_C01_S04_V24" data-block-id="BTN_C01_S04_V24_B1">'भारतं ब्राह्मणादीनां वेदार्थपरिवित्तये । | ||
त एव वेदास्त्वन्येषां नर्ते तत्कस्यचित् सुखम्''। इति स्कान्दे ॥२४॥</div> | त एव वेदास्त्वन्येषां नर्ते तत्कस्यचित् सुखम्''। इति स्कान्दे ॥२४॥</div> | ||
| Line 550: | Line 550: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S04_V26" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S04_V26"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S04_V26" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S04_V26"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S04_V26_B1" data-verse="BTN_C01_S04_V26" data-block-id="BTN_C01_S04_V26_B1">अतोषोऽनलम्बुद्धिः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S04_V26_B1" data-verse="BTN_C01_S04_V26" data-block-id="BTN_C01_S04_V26_B1">अतोषोऽनलम्बुद्धिः । | ||
'श्रुत्वा कथां न तुष्यामि हरेरद्भुतकर्मणः''इति मात्स्ये । | 'श्रुत्वा कथां न तुष्यामि हरेरद्भुतकर्मणः''इति मात्स्ये । | ||
अप्रसादश्च स एव । | अप्रसादश्च स एव । | ||
'कः प्रसन्नो भवेद् दिव्यां कथां शृण्वन् हरेः पराम्''इति च ॥२५,२६॥</div> | 'कः प्रसन्नो भवेद् दिव्यां कथां शृण्वन् हरेः पराम्''इति च ॥२५,२६॥</div> | ||
| Line 565: | Line 565: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S04_V29" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S04_V29"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S04_V29" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S04_V29"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S04_V29_B1" data-verse="BTN_C01_S04_V29" data-block-id="BTN_C01_S04_V29_B1">दैह्यः देहरूपः । आत्मना विभुः स्वत एव व्याप्तः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S04_V29_B1" data-verse="BTN_C01_S04_V29" data-block-id="BTN_C01_S04_V29_B1">दैह्यः देहरूपः । आत्मना विभुः स्वत एव व्याप्तः । | ||
'तस्य सर्वावतारेषु न विशेषोऽस्ति कश्चन । | 'तस्य सर्वावतारेषु न विशेषोऽस्ति कश्चन । | ||
देहदेहिविभेदश्च न परे विद्यते क्वचित् ॥ | देहदेहिविभेदश्च न परे विद्यते क्वचित् ॥ | ||
सर्वेऽवतारा व्याप्ताश्च सर्वे सूक्ष्माश्च तत्त्वतः । | सर्वेऽवतारा व्याप्ताश्च सर्वे सूक्ष्माश्च तत्त्वतः । | ||
ऐश्वर्ययोगाद् भगवान् क्रीडत्येवं जनार्दनः''॥ इति महासंहितायाम् । | ऐश्वर्ययोगाद् भगवान् क्रीडत्येवं जनार्दनः''॥ इति महासंहितायाम् । | ||
अवतारप्रयोजनासम्पत्त्याऽसम्पन्न इव । ब्रह्मवर्चसयुक्तानामुत्तमः ॥२९॥</div> | अवतारप्रयोजनासम्पत्त्याऽसम्पन्न इव । ब्रह्मवर्चसयुक्तानामुत्तमः ॥२९॥</div> | ||
| Line 576: | Line 576: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S04_V30" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S04_V30"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S04_V30" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S04_V30"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S04_V30_B1" data-verse="BTN_C01_S04_V30" data-block-id="BTN_C01_S04_V30_B1">पुनरपेक्षितत्वान्न प्रायेण निरूपिताः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S04_V30_B1" data-verse="BTN_C01_S04_V30" data-block-id="BTN_C01_S04_V30_B1">पुनरपेक्षितत्वान्न प्रायेण निरूपिताः । | ||
'यथा तु भारते देवो न तथाऽन्येषु केषुचित् । | 'यथा तु भारते देवो न तथाऽन्येषु केषुचित् । | ||
उच्यते न तथाऽपीशं जानन्त्यज्ञा जनार्दनम्''। इति स्कान्दे ॥ ३० ॥</div> | उच्यते न तथाऽपीशं जानन्त्यज्ञा जनार्दनम्''। इति स्कान्दे ॥ ३० ॥</div> | ||
| Line 584: | Line 584: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S04_V31" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S04_V31"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S04_V31" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S04_V31"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S04_V31_B1" data-verse="BTN_C01_S04_V31" data-block-id="BTN_C01_S04_V31_B1">खेदोऽनलम्बुद्धिः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S04_V31_B1" data-verse="BTN_C01_S04_V31" data-block-id="BTN_C01_S04_V31_B1">खेदोऽनलम्बुद्धिः । | ||
'अतुष्टिरप्रसादश्च खेदोऽतृप्तिस्तथैव च । | 'अतुष्टिरप्रसादश्च खेदोऽतृप्तिस्तथैव च । | ||
अनलत्वं वदन्त्येते सर्वे पर्यायवाचकाः''। इति ब्राह्मे । | अनलत्वं वदन्त्येते सर्वे पर्यायवाचकाः''। इति ब्राह्मे । | ||
मन्यमानस्य स्वेच्छया ॥ ३१ ॥</div> | मन्यमानस्य स्वेच्छया ॥ ३१ ॥</div> | ||
| Line 603: | Line 603: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S05_V04" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S05_V04"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S05_V04" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S05_V04"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S05_V04_B1" data-verse="BTN_C01_S05_V04" data-block-id="BTN_C01_S05_V04_B1">शोचसि प्रकाशयसि । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S05_V04_B1" data-verse="BTN_C01_S05_V04" data-block-id="BTN_C01_S05_V04_B1">शोचसि प्रकाशयसि । | ||
'अजस्रेण शोचिषा शोशुचानः''इति श्रुतिः ॥ ४ ॥</div> | 'अजस्रेण शोचिषा शोशुचानः''इति श्रुतिः ॥ ४ ॥</div> | ||
| Line 610: | Line 610: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S05_V05" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S05_V05"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S05_V05" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S05_V05"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S05_V05_B1" data-verse="BTN_C01_S05_V05" data-block-id="BTN_C01_S05_V05_B1">'ज्ञानशक्तिस्वरूपोऽपि ह्यज्ञाशक्तं वदेद्धरिः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S05_V05_B1" data-verse="BTN_C01_S05_V05" data-block-id="BTN_C01_S05_V05_B1">'ज्ञानशक्तिस्वरूपोऽपि ह्यज्ञाशक्तं वदेद्धरिः । | ||
अज्ञानां मोहनायेशस्तेन मुह्यन्ति मोहिताः''। इति पाद्मे ॥ ५ ॥</div> | अज्ञानां मोहनायेशस्तेन मुह्यन्ति मोहिताः''। इति पाद्मे ॥ ५ ॥</div> | ||
| Line 629: | Line 629: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S05_V12" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S05_V12"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S05_V12" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S05_V12"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S05_V12_B1" data-verse="BTN_C01_S05_V12" data-block-id="BTN_C01_S05_V12_B1">परोक्षज्ञानं न शोभते । अपरोक्षज्ञानं न भक्त्या विनोत्पद्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S05_V12_B1" data-verse="BTN_C01_S05_V12" data-block-id="BTN_C01_S05_V12_B1">परोक्षज्ञानं न शोभते । अपरोक्षज्ञानं न भक्त्या विनोत्पद्यते । | ||
'यस्य देवे परा भक्तिः'' | 'यस्य देवे परा भक्तिः'' | ||
'यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः'''यद्वासुदेवशरणा विदुरञ्जसैव''इत्यादेः ॥ १२ ॥</div> | 'यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः'''यद्वासुदेवशरणा विदुरञ्जसैव''इत्यादेः ॥ १२ ॥</div> | ||
| Line 637: | Line 637: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S05_V13" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S05_V13"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S05_V13" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S05_V13"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S05_V13_B1" data-verse="BTN_C01_S05_V13" data-block-id="BTN_C01_S05_V13_B1">शुचिश्रवाः विष्णुः । समाधिना समाधिभाषया । स्मरणं ग्रन्थकृतिः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S05_V13_B1" data-verse="BTN_C01_S05_V13" data-block-id="BTN_C01_S05_V13_B1">शुचिश्रवाः विष्णुः । समाधिना समाधिभाषया । स्मरणं ग्रन्थकृतिः । | ||
'स्मरन्ति च''इत्यादेः ॥ १३ ॥</div> | 'स्मरन्ति च''इत्यादेः ॥ १३ ॥</div> | ||
| Line 678: | Line 678: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S06_V11" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S06_V11"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S06_V11" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S06_V11"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S06_V11_B1" data-verse="BTN_C01_S06_V11" data-block-id="BTN_C01_S06_V11_B1">'मृगयाजीविनां खेटो वाटी पुष्पोपजीविनाम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S06_V11_B1" data-verse="BTN_C01_S06_V11" data-block-id="BTN_C01_S06_V11_B1">'मृगयाजीविनां खेटो वाटी पुष्पोपजीविनाम् । | ||
ग्रामो बहुजनाकीर्णो राजराजाश्रयं पुरम् ॥ | ग्रामो बहुजनाकीर्णो राजराजाश्रयं पुरम् ॥ | ||
जलस्थलायतिस्फीतं पट्टनं कीर्त्यते बुधैः''। इति स्कान्दे ॥ ११ ॥</div> | जलस्थलायतिस्फीतं पट्टनं कीर्त्यते बुधैः''। इति स्कान्दे ॥ ११ ॥</div> | ||
| Line 712: | Line 712: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S07_V15" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S07_V15"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S07_V15" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S07_V15"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S07_V15_B1" data-verse="BTN_C01_S07_V15" data-block-id="BTN_C01_S07_V15_B1">स्वात्मन एव विप्रियं न भर्तुः । प्रयोजनाभावाद् विप्रियमिव च अस्य प्रियमिति हि प्रस्वापोक्तम् ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S07_V15_B1" data-verse="BTN_C01_S07_V15" data-block-id="BTN_C01_S07_V15_B1">स्वात्मन एव विप्रियं न भर्तुः । प्रयोजनाभावाद् विप्रियमिव च अस्य प्रियमिति हि प्रस्वापोक्तम् ॥ | ||
स्वप्नोऽयम्– | स्वप्नोऽयम्– | ||
'पार्थानुयातमात्मानं द्रौणिः स्वप्ने ददर्श ह । | 'पार्थानुयातमात्मानं द्रौणिः स्वप्ने ददर्श ह । | ||
बन्धनं चाऽत्मनस्तत्र द्रौपद्या चैव मोक्षणम् ॥ इति स्कान्दे । | बन्धनं चाऽत्मनस्तत्र द्रौपद्या चैव मोक्षणम् ॥ इति स्कान्दे । | ||
तस्मान्नैषीकविरोधः ॥ १४-१५ ॥</div> | तस्मान्नैषीकविरोधः ॥ १४-१५ ॥</div> | ||
| Line 758: | Line 758: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S09_V45" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S09_V45"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S09_V45" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S09_V45"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S09_V45_B1" data-verse="BTN_C01_S09_V45" data-block-id="BTN_C01_S09_V45_B1">'असङ्गश्चाव्यथोऽभेद्योऽनिग्राह्योऽशोष्य एव च । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S09_V45_B1" data-verse="BTN_C01_S09_V45" data-block-id="BTN_C01_S09_V45_B1">'असङ्गश्चाव्यथोऽभेद्योऽनिग्राह्योऽशोष्य एव च । | ||
विद्धोऽसृगञ्चितो बद्ध इति विष्णुः प्रदृश्यते ॥ | विद्धोऽसृगञ्चितो बद्ध इति विष्णुः प्रदृश्यते ॥ | ||
असुरान् मोहयन् देवः क्रीडयैव सुरेष्वपि । | असुरान् मोहयन् देवः क्रीडयैव सुरेष्वपि । | ||
मानुषान् मध्यया दृष्ट्या न मुक्तेषु कथञ्चन''। इति स्कान्दे ॥ ४५ ॥</div> | मानुषान् मध्यया दृष्ट्या न मुक्तेषु कथञ्चन''। इति स्कान्दे ॥ ४५ ॥</div> | ||
| Line 771: | Line 771: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S10_V0" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S10_V0"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S10_V0" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S10_V0"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S10_V04_B1" data-verse="BTN_C01_S10_V0" data-block-id="BTN_C01_S10_V04_B1">'अमात्या मन्त्रिणो दूताः श्रेणयश्च पुरोहिताः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S10_V04_B1" data-verse="BTN_C01_S10_V0" data-block-id="BTN_C01_S10_V04_B1">'अमात्या मन्त्रिणो दूताः श्रेणयश्च पुरोहिताः । | ||
पुरं जनपदं चेति सप्त प्रणिधयः स्मृताः''। इति ब्राह्मे ॥ ४ ॥</div> | पुरं जनपदं चेति सप्त प्रणिधयः स्मृताः''। इति ब्राह्मे ॥ ४ ॥</div> | ||
| Line 778: | Line 778: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S10_V20" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S10_V20"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S10_V20" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S10_V20"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S10_V20_B1" data-verse="BTN_C01_S10_V20" data-block-id="BTN_C01_S10_V20_B1">'पालनानुग्रहजयान् गौणेऽण्डे संस्थितो हरिः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S10_V20_B1" data-verse="BTN_C01_S10_V20" data-block-id="BTN_C01_S10_V20_B1">'पालनानुग्रहजयान् गौणेऽण्डे संस्थितो हरिः । | ||
करोत्यसौ बहिःसंस्थो न करोतीव निर्गुणः''। इति पाद्मे ॥ | करोत्यसौ बहिःसंस्थो न करोतीव निर्गुणः''। इति पाद्मे ॥ | ||
अतो नानुरूपानुरूपाश्च ॥ २० ॥</div> | अतो नानुरूपानुरूपाश्च ॥ २० ॥</div> | ||
| Line 792: | Line 792: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S10_V23" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S10_V23"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S10_V23" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S10_V23"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S10_V23_B1" data-verse="BTN_C01_S10_V23" data-block-id="BTN_C01_S10_V23_B1">'श्रीर्भूर्दुर्गेति या भिन्ना जीवमाया महात्मनः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S10_V23_B1" data-verse="BTN_C01_S10_V23" data-block-id="BTN_C01_S10_V23_B1">'श्रीर्भूर्दुर्गेति या भिन्ना जीवमाया महात्मनः । | ||
आत्ममाया तदिच्छा स्याद् गुणमाया जडात्मिका''। | आत्ममाया तदिच्छा स्याद् गुणमाया जडात्मिका''। | ||
इति महासंहितायाम् ॥ | इति महासंहितायाम् ॥ | ||
'अप्रसिद्धेस्तद्गुणानामनामाऽसौ प्रकीर्तितः । | 'अप्रसिद्धेस्तद्गुणानामनामाऽसौ प्रकीर्तितः । | ||
अप्राकृतत्वात् रूपस्याप्यरूपोऽसावुदीर्यते''। इति वासुदेवाध्यात्मे ॥२३॥</div> | अप्राकृतत्वात् रूपस्याप्यरूपोऽसावुदीर्यते''। इति वासुदेवाध्यात्मे ॥२३॥</div> | ||
| Line 802: | Line 802: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S10_V26" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S10_V26"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S10_V26" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S10_V26"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S10_V26_B1" data-verse="BTN_C01_S10_V26" data-block-id="BTN_C01_S10_V26_B1">सात्त्विकानामनुग्राहकः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S10_V26_B1" data-verse="BTN_C01_S10_V26" data-block-id="BTN_C01_S10_V26_B1">सात्त्विकानामनुग्राहकः । | ||
'अगुणोऽपि परो देवो ह्यनुगृह्णाति सात्त्विकान् । | 'अगुणोऽपि परो देवो ह्यनुगृह्णाति सात्त्विकान् । | ||
देवांस्तु मानवान् मध्यानुपेक्ष्य क्लेश्यतेऽसुरान्''। इति ब्रह्मदर्शने । | देवांस्तु मानवान् मध्यानुपेक्ष्य क्लेश्यतेऽसुरान्''। इति ब्रह्मदर्शने । | ||
'सात्त्वतः सात्त्विकस्नेहात् सत्त्वो ह्यानन्दरूपतः''इति ब्रह्मवैवर्ते । | 'सात्त्वतः सात्त्विकस्नेहात् सत्त्वो ह्यानन्दरूपतः''इति ब्रह्मवैवर्ते । | ||
'धारकत्वाद्धर्मरूपो ह्यैश्वर्यादेर्भगो ह्यसौ । | 'धारकत्वाद्धर्मरूपो ह्यैश्वर्यादेर्भगो ह्यसौ । | ||
सत्य आनन्दरूपत्वादृतो ज्ञानस्वरूपतः ॥ | सत्य आनन्दरूपत्वादृतो ज्ञानस्वरूपतः ॥ | ||
यशो ह्यलं प्रसिद्धत्वाद् दया हि करुणाकरः''। इति तन्त्रभागवते । | यशो ह्यलं प्रसिद्धत्वाद् दया हि करुणाकरः''। इति तन्त्रभागवते । | ||
एवंविधगुणस्वरूपाणि रूपाणि दधद् युगे युगे ॥ २६ ॥</div> | एवंविधगुणस्वरूपाणि रूपाणि दधद् युगे युगे ॥ २६ ॥</div> | ||
| Line 815: | Line 815: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S10_V31" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S10_V31"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S10_V31" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S10_V31"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S10_V31_B1" data-verse="BTN_C01_S10_V31" data-block-id="BTN_C01_S10_V31_B1">'अग्निपुत्रा महात्मानस्तपसा स्त्रीत्वमापिरे । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S10_V31_B1" data-verse="BTN_C01_S10_V31" data-block-id="BTN_C01_S10_V31_B1">'अग्निपुत्रा महात्मानस्तपसा स्त्रीत्वमापिरे । | ||
भर्तारं च जगद्योनिं वासुदेवमजं विभुम्''। इति महाकौर्मे ॥ ३१ ॥</div> | भर्तारं च जगद्योनिं वासुदेवमजं विभुम्''। इति महाकौर्मे ॥ ३१ ॥</div> | ||
| Line 828: | Line 828: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S10_V37" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S10_V37"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S10_V37" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S10_V37"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S10_V37_B1" data-verse="BTN_C01_S10_V37" data-block-id="BTN_C01_S10_V37_B1">गविष्ठ आदित्यः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S10_V37_B1" data-verse="BTN_C01_S10_V37" data-block-id="BTN_C01_S10_V37_B1">गविष्ठ आदित्यः । | ||
'असौ वाव गविष्ठोऽप्सूदेत्यप्स्वस्तमेति''इति माध्यन्दिनायनश्रुतिः ॥ ३७ ॥</div> | 'असौ वाव गविष्ठोऽप्सूदेत्यप्स्वस्तमेति''इति माध्यन्दिनायनश्रुतिः ॥ ३७ ॥</div> | ||
| Line 841: | Line 841: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S10_V75" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S10_V75"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S10_V75" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S10_V75"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S10_V75_B1" data-verse="BTN_C01_S10_V75" data-block-id="BTN_C01_S10_V75_B1">तदाश्रया बुद्धिः । तज्ज्ञानिनामपि प्रकृतिस्थानां न तत्सङ्गः । किमु तस्येति व्यत्यासदृष्टान्तः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S10_V75_B1" data-verse="BTN_C01_S10_V75" data-block-id="BTN_C01_S10_V75_B1">तदाश्रया बुद्धिः । तज्ज्ञानिनामपि प्रकृतिस्थानां न तत्सङ्गः । किमु तस्येति व्यत्यासदृष्टान्तः । | ||
'व्यत्यासोऽनन्वयश्चैव प्रसिद्धोऽभूत एव च । | 'व्यत्यासोऽनन्वयश्चैव प्रसिद्धोऽभूत एव च । | ||
सर्वसंहारिकश्चेति दृष्टान्तः पञ्चधा स्मृतः''। इति ब्राह्मे ॥ ७५ ॥</div> | सर्वसंहारिकश्चेति दृष्टान्तः पञ्चधा स्मृतः''। इति ब्राह्मे ॥ ७५ ॥</div> | ||
| Line 859: | Line 859: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S11_V19" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S11_V19"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S11_V19" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S11_V19"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S11_V19_B1" data-verse="BTN_C01_S11_V19" data-block-id="BTN_C01_S11_V19_B1">रामो दाशरथिर्यथा । अधिकदृष्टान्तः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S11_V19_B1" data-verse="BTN_C01_S11_V19" data-block-id="BTN_C01_S11_V19_B1">रामो दाशरथिर्यथा । अधिकदृष्टान्तः । | ||
'ऊर्णनाभ्यादिको विष्णोर्विष्णुर्विष्णोस्तथैव च । | 'ऊर्णनाभ्यादिको विष्णोर्विष्णुर्विष्णोस्तथैव च । | ||
विष्णुर्जीवस्य दृष्टान्त ऊनसाम्याधिकः क्रमात्''॥ इति ब्राह्मे ॥ १९ ॥</div> | विष्णुर्जीवस्य दृष्टान्त ऊनसाम्याधिकः क्रमात्''॥ इति ब्राह्मे ॥ १९ ॥</div> | ||
| Line 883: | Line 883: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S12_V12" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S12_V12"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S12_V12" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S12_V12"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S12_V12_B1" data-verse="BTN_C01_S12_V12" data-block-id="BTN_C01_S12_V12_B1">यदुकुलक्षयं एष्यत् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S12_V12_B1" data-verse="BTN_C01_S12_V12" data-block-id="BTN_C01_S12_V12_B1">यदुकुलक्षयं एष्यत् । | ||
'शापं श्रुत्वा ब्राह्मणानामुद्धवः खिन्नमानसः । | 'शापं श्रुत्वा ब्राह्मणानामुद्धवः खिन्नमानसः । | ||
उदासीनं तथा कृष्णमिव सुप्रीतमेव च ॥ | उदासीनं तथा कृष्णमिव सुप्रीतमेव च ॥ | ||
नशिष्यमाणं स्वकुलं स्वर्यियासुं च केशवम् । | नशिष्यमाणं स्वकुलं स्वर्यियासुं च केशवम् । | ||
ज्ञात्वा पप्रच्छ भगवत्स्वरूपं तमुपह्वरे ॥ | ज्ञात्वा पप्रच्छ भगवत्स्वरूपं तमुपह्वरे ॥ | ||
मैत्रेयोऽपि तदैवाऽगाद् जिज्ञासुस्तत्त्वमुत्तमम् । | मैत्रेयोऽपि तदैवाऽगाद् जिज्ञासुस्तत्त्वमुत्तमम् । | ||
तयोरदात् स भगवान् ज्ञानं निर्मलमञ्जसा ॥ | तयोरदात् स भगवान् ज्ञानं निर्मलमञ्जसा ॥ | ||
षडि्वंशद्वत्सरात् पूर्वं स्वर्गतेः पुरुषोत्तमः । | षडि्वंशद्वत्सरात् पूर्वं स्वर्गतेः पुरुषोत्तमः । | ||
प्रेषयामास च हरिरुद्धवं बदरीमनु ॥ | प्रेषयामास च हरिरुद्धवं बदरीमनु ॥ | ||
कलापग्रामिणां वक्तुमेतत् तत्त्वमशेषतः । | कलापग्रामिणां वक्तुमेतत् तत्त्वमशेषतः । | ||
विदुरं तीर्थयात्रास्थमन्तराले स उद्धवः ॥ | विदुरं तीर्थयात्रास्थमन्तराले स उद्धवः ॥ | ||
दृष्ट्वा नशिष्यमाणं च कुलं जिगमिषुं हरिम् । | दृष्ट्वा नशिष्यमाणं च कुलं जिगमिषुं हरिम् । | ||
कथयित्वा बदर्यां च कलापग्रामवासिनाम् ॥ | कथयित्वा बदर्यां च कलापग्रामवासिनाम् ॥ | ||
प्रोच्य तत्त्वमशेषेण वासुदेवमुखोद्गतम् । | प्रोच्य तत्त्वमशेषेण वासुदेवमुखोद्गतम् । | ||
षडि्वंशद्वर्षगमने पुनरागतिमात्मनः ॥ | षडि्वंशद्वर्षगमने पुनरागतिमात्मनः ॥ | ||
तेषामुक्त्वा पुनः कृष्णसन्निधौ विचचार ह । | तेषामुक्त्वा पुनः कृष्णसन्निधौ विचचार ह । | ||
मैत्रेयो विदुरायैतदूचिवान् कृष्णचोदितः ॥ | मैत्रेयो विदुरायैतदूचिवान् कृष्णचोदितः ॥ | ||
विदुरः पाण्डवानां च विना यदुविनाशनम् । | विदुरः पाण्डवानां च विना यदुविनाशनम् । | ||
षडि्वंशद्वर्षतः पूर्वं ज्ञात्वाऽप्यप्रियमेव तत् ॥ | षडि्वंशद्वर्षतः पूर्वं ज्ञात्वाऽप्यप्रियमेव तत् ॥ | ||
नावोचद् विदुरो धीमांस्तस्मान्नाप्रियमावदेत्''। इति पाद्मे ॥ | नावोचद् विदुरो धीमांस्तस्मान्नाप्रियमावदेत्''। इति पाद्मे ॥ | ||
'तावच्छशास क्षितिमेकचक्रामेकातपत्रामजितेन पार्थः''। इति चोपरि । | 'तावच्छशास क्षितिमेकचक्रामेकातपत्रामजितेन पार्थः''। इति चोपरि । | ||
'विदुरं चागतं पुनः''। इति च । | 'विदुरं चागतं पुनः''। इति च । | ||
भारते चैकविंशद्वर्षात् पूर्वं विदुरस्य युधिष्ठिरभाव उक्तः ॥ १२ ॥</div> | भारते चैकविंशद्वर्षात् पूर्वं विदुरस्य युधिष्ठिरभाव उक्तः ॥ १२ ॥</div> | ||
| Line 911: | Line 911: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S12_V15" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S12_V15"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S12_V15" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S12_V15"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S12_V15_B1" data-verse="BTN_C01_S12_V15" data-block-id="BTN_C01_S12_V15_B1">योऽर्यमा दण्डमबिभ्रत् स वर्षशतं यावच्छूद्रत्वं बभार । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S12_V15_B1" data-verse="BTN_C01_S12_V15" data-block-id="BTN_C01_S12_V15_B1">योऽर्यमा दण्डमबिभ्रत् स वर्षशतं यावच्छूद्रत्वं बभार । | ||
'न देवानां न दैवीनां सामस्त्येन जनिर्भुवि । | 'न देवानां न दैवीनां सामस्त्येन जनिर्भुवि । | ||
अंशांशेनैव जायन्ते सर्वे त्वाजानजादयः''॥ १५ ॥</div> | अंशांशेनैव जायन्ते सर्वे त्वाजानजादयः''॥ १५ ॥</div> | ||
| Line 919: | Line 919: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S12_V20" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S12_V20"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S12_V20" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S12_V20"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S12_V20_B1" data-verse="BTN_C01_S12_V20" data-block-id="BTN_C01_S12_V20_B1">'संहर्ता भगवान् विष्णुः काल इत्यभिधीयते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S12_V20_B1" data-verse="BTN_C01_S12_V20" data-block-id="BTN_C01_S12_V20_B1">'संहर्ता भगवान् विष्णुः काल इत्यभिधीयते । | ||
अथवा गुणसर्वस्वं कालशब्दो व्यनक्ति हि''। इति हि स्कान्दे ॥२०॥</div> | अथवा गुणसर्वस्वं कालशब्दो व्यनक्ति हि''। इति हि स्कान्दे ॥२०॥</div> | ||
| Line 932: | Line 932: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S12_V31" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S12_V31"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S12_V31" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S12_V31"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S12_V31_B1" data-verse="BTN_C01_S12_V31" data-block-id="BTN_C01_S12_V31_B1">पितरौ कुन्तीधृतराष्ट्रौ । न चापश्यत् । तस्य मनसि तेषां विपद्भावो बभूव । अन्यथा महाभारतविरोधात् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S12_V31_B1" data-verse="BTN_C01_S12_V31" data-block-id="BTN_C01_S12_V31_B1">पितरौ कुन्तीधृतराष्ट्रौ । न चापश्यत् । तस्य मनसि तेषां विपद्भावो बभूव । अन्यथा महाभारतविरोधात् । | ||
स्कान्दे च– | स्कान्दे च– | ||
'भीमसन्तर्जितो राज्ञस्त्वनुज्ञां प्राप्य यत्नतः । | 'भीमसन्तर्जितो राज्ञस्त्वनुज्ञां प्राप्य यत्नतः । | ||
धृतराष्ट्रो वने वासमकरोद् वत्सरत्रयम् ॥ | धृतराष्ट्रो वने वासमकरोद् वत्सरत्रयम् ॥ | ||
विदुरस्तद्दिदृक्षार्थमागतेषु वनं पुरात् । | विदुरस्तद्दिदृक्षार्थमागतेषु वनं पुरात् । | ||
पाण्डवेषु तु राजानं प्रविश्यैकत्वमागतः ॥ | पाण्डवेषु तु राजानं प्रविश्यैकत्वमागतः ॥ | ||
ततो दावाग्निना दग्धं धृतराष्ट्रं च सौबलीम् । | ततो दावाग्निना दग्धं धृतराष्ट्रं च सौबलीम् । | ||
श्रुत्वा कुन्तीं च चिन्तां ते प्रापुः पाण्डुसुतास्तदा''॥ | श्रुत्वा कुन्तीं च चिन्तां ते प्रापुः पाण्डुसुतास्तदा''॥ | ||
'तांस्तदा नारदो विद्वान् शमयामास धर्मवित् । | 'तांस्तदा नारदो विद्वान् शमयामास धर्मवित् । | ||
उक्त्वोत्तमां गतिं तेषां निष्ठां तात्कालिकीं तथा''। इत्यादि ॥ ३१ ॥</div> | उक्त्वोत्तमां गतिं तेषां निष्ठां तात्कालिकीं तथा''। इत्यादि ॥ ३१ ॥</div> | ||
| Line 947: | Line 947: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S12_V32" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S12_V32"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S12_V32" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S12_V32"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S12_V32_B1" data-verse="BTN_C01_S12_V32" data-block-id="BTN_C01_S12_V32_B1">ब्रह्माण्डे च– | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S12_V32_B1" data-verse="BTN_C01_S12_V32" data-block-id="BTN_C01_S12_V32_B1">ब्रह्माण्डे च– | ||
'धृतराष्ट्रे मृते सूतः सञ्जयः पाण्डुसूनवे । | 'धृतराष्ट्रे मृते सूतः सञ्जयः पाण्डुसूनवे । | ||
गतिं शशंस कुन्त्याश्च गान्धारीधृतराष्ट्रयोः''॥ इत्यादि ॥। | गतिं शशंस कुन्त्याश्च गान्धारीधृतराष्ट्रयोः''॥ इत्यादि ॥। | ||
पितृव्योऽपि धृतराष्ट्र एव । द्विरुक्तिस्तात्पर्यार्था । | पितृव्योऽपि धृतराष्ट्र एव । द्विरुक्तिस्तात्पर्यार्था । | ||
'यत्राधिकं तत्परता बहुवारमपि ध्रुवम् । | 'यत्राधिकं तत्परता बहुवारमपि ध्रुवम् । | ||
तद्वदन्ति महाप्राज्ञा लोकवेदानुसारतः''। इति ब्रह्मवैवर्ते ॥ ३२ ॥</div> | तद्वदन्ति महाप्राज्ञा लोकवेदानुसारतः''। इति ब्रह्मवैवर्ते ॥ ३२ ॥</div> | ||
| Line 988: | Line 988: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S12_V53" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S12_V53"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S12_V53" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S12_V53"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S12_V53_B1" data-verse="BTN_C01_S12_V53" data-block-id="BTN_C01_S12_V53_B1">आस्त इत्याद्यतीतार्थे । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S12_V53_B1" data-verse="BTN_C01_S12_V53" data-block-id="BTN_C01_S12_V53_B1">आस्त इत्याद्यतीतार्थे । | ||
'स एष तर्ह्यध्यास्त आसनं पार्थिवोचितम्''इत्यादिवत् । | 'स एष तर्ह्यध्यास्त आसनं पार्थिवोचितम्''इत्यादिवत् । | ||
'सुप्तिङ्उपग्रहलिङ्गनराणां कालहलच्स्वरकर्तृयङां च । | 'सुप्तिङ्उपग्रहलिङ्गनराणां कालहलच्स्वरकर्तृयङां च । | ||
व्यत्ययमिच्छति शास्त्रकृदेषां सोऽपि च सिद्ध्यति बाहुलकेन''। | व्यत्ययमिच्छति शास्त्रकृदेषां सोऽपि च सिद्ध्यति बाहुलकेन''। | ||
इति महाव्याकरणे । | इति महाव्याकरणे । | ||
'व्यासादयो वर्तमानमतीतानागते तथा । | 'व्यासादयो वर्तमानमतीतानागते तथा । | ||
व्यत्यस्यापि वदन्त्यद्धा मोहनार्थं दुरात्मनाम् ॥ | व्यत्यस्यापि वदन्त्यद्धा मोहनार्थं दुरात्मनाम् ॥ | ||
पौर्वापर्यं यतो नैव सदैव परिवर्तनात् । | पौर्वापर्यं यतो नैव सदैव परिवर्तनात् । | ||
अतश्च व्यत्ययादेतद्वदन्ति ज्ञानचक्षुषः''। इति ब्राह्मे ॥ ५३ ॥</div> | अतश्च व्यत्ययादेतद्वदन्ति ज्ञानचक्षुषः''। इति ब्राह्मे ॥ ५३ ॥</div> | ||
| Line 1,002: | Line 1,002: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S12_V55" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S12_V55"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S12_V55" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S12_V55"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S12_V55_B1" data-verse="BTN_C01_S12_V55" data-block-id="BTN_C01_S12_V55_B1">'विज्ञानात्मा विरिञ्चोऽयं यस्तस्मिंल्लीयते जगत् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S12_V55_B1" data-verse="BTN_C01_S12_V55" data-block-id="BTN_C01_S12_V55_B1">'विज्ञानात्मा विरिञ्चोऽयं यस्तस्मिंल्लीयते जगत् । | ||
यादांसि सागरे यद्वत् स क्षेत्रज्ञे जनार्दने ॥ | यादांसि सागरे यद्वत् स क्षेत्रज्ञे जनार्दने ॥ | ||
हृदिस्थे च स च व्याप्ते स्वात्मन्येकीभवत्युत । | हृदिस्थे च स च व्याप्ते स्वात्मन्येकीभवत्युत । | ||
प्रलयौ भेदवन्तौ तु पूर्वोक्तौ ब्रह्मकृष्णयोः ॥ | प्रलयौ भेदवन्तौ तु पूर्वोक्तौ ब्रह्मकृष्णयोः ॥ | ||
अन्तस्थस्य बहिष्ठे तु तस्य तस्मिन्नभेदतः''॥ इति ब्रह्मवैवर्ते । | अन्तस्थस्य बहिष्ठे तु तस्य तस्मिन्नभेदतः''॥ इति ब्रह्मवैवर्ते । | ||
काले तस्य तत्र लयो भविष्यतीति ध्यानमात्रं विलापनम् । | काले तस्य तत्र लयो भविष्यतीति ध्यानमात्रं विलापनम् । | ||
'अविद्यमानमपि यो ध्यायेतैवं विनिश्चितः । | 'अविद्यमानमपि यो ध्यायेतैवं विनिश्चितः । | ||
उच्यते तस्य कर्तेति तथैव मुनयोऽमलाः । | उच्यते तस्य कर्तेति तथैव मुनयोऽमलाः । | ||
जगद्विलापयामासुरित्युच्यन्तेऽथ तत्स्मृतेः । | जगद्विलापयामासुरित्युच्यन्तेऽथ तत्स्मृतेः । | ||
नच तत्स्मृतिमात्रेण लयो भवति निश्चितम्''। इति हि नारदीये । | नच तत्स्मृतिमात्रेण लयो भवति निश्चितम्''। इति हि नारदीये । | ||
'स्वरूपं जायमानं च आकाशं च घटे द्विधा । | 'स्वरूपं जायमानं च आकाशं च घटे द्विधा । | ||
स्वरूपं जायमाने तु घटे निर्भेदमेव हि ॥ | स्वरूपं जायमाने तु घटे निर्भेदमेव हि ॥ | ||
भिन्नवद् व्यवहारस्य समर्थं तल्लये च तत् । | भिन्नवद् व्यवहारस्य समर्थं तल्लये च तत् । | ||
तद्वदेवावतारेषु देहस्थश्च हरिः स्वयम् ॥ | तद्वदेवावतारेषु देहस्थश्च हरिः स्वयम् ॥ | ||
भिन्नवद् व्यवहाराय शक्तो लीने जगत्यपि । | भिन्नवद् व्यवहाराय शक्तो लीने जगत्यपि । | ||
स एव पूर्ववज्ज्ञेयो निर्विशेषेण केशवः ॥ | स एव पूर्ववज्ज्ञेयो निर्विशेषेण केशवः ॥ | ||
जायमानं घटे जाते जायते तल्लये तु न । | जायमानं घटे जाते जायते तल्लये तु न । | ||
तस्माद्भिन्नं महाकाशादेवं जीवोऽपि कीर्तितः ॥ | तस्माद्भिन्नं महाकाशादेवं जीवोऽपि कीर्तितः ॥ | ||
उपाधेश्चैव नित्यत्वान्नैव जीवो विनश्यति । | उपाधेश्चैव नित्यत्वान्नैव जीवो विनश्यति । | ||
स्वरूपत्वादुपाधेश्च न भिन्नोपाधिकल्पनम् ॥ | स्वरूपत्वादुपाधेश्च न भिन्नोपाधिकल्पनम् ॥ | ||
न चाभिन्नत्वमीशेन चिन्मात्रत्वं च युज्यते''। इति ब्रह्मतर्के ॥ ५५ ॥</div> | न चाभिन्नत्वमीशेन चिन्मात्रत्वं च युज्यते''। इति ब्रह्मतर्के ॥ ५५ ॥</div> | ||
| Line 1,028: | Line 1,028: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S12_V56" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S12_V56"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S12_V56" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S12_V56"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S12_V56_B1" data-verse="BTN_C01_S12_V56" data-block-id="BTN_C01_S12_V56_B1">'त्रिगुणात्मिका तथा ज्ञानं विष्णुशक्तिस्तथैव च । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S12_V56_B1" data-verse="BTN_C01_S12_V56" data-block-id="BTN_C01_S12_V56_B1">'त्रिगुणात्मिका तथा ज्ञानं विष्णुशक्तिस्तथैव च । | ||
मायाशब्देन भण्यन्ते शब्दतत्त्वार्थवेदिभिः''। इति नाममहोदधौ ॥ | मायाशब्देन भण्यन्ते शब्दतत्त्वार्थवेदिभिः''। इति नाममहोदधौ ॥ | ||
अत्र सत्वादयो मायागुणाः ॥ ५६ ॥</div> | अत्र सत्वादयो मायागुणाः ॥ ५६ ॥</div> | ||
| Line 1,052: | Line 1,052: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S13_V02" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S13_V02"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S13_V02" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S13_V02"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S13_V02_B1" data-verse="BTN_C01_S13_V02" data-block-id="BTN_C01_S13_V02_B1">मासशब्देनाहान्युच्यन्ते । तथाहि महाभारते– | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S13_V02_B1" data-verse="BTN_C01_S13_V02" data-block-id="BTN_C01_S13_V02_B1">मासशब्देनाहान्युच्यन्ते । तथाहि महाभारते– | ||
'अहस्तु मासशब्दोक्तं यत्र चिन्तायुतं व्रजेत् । | 'अहस्तु मासशब्दोक्तं यत्र चिन्तायुतं व्रजेत् । | ||
एवं संवत्सराद्यं च विपरीते विपर्ययः''। इति नाममहोदधौ ॥ २ ॥</div> | एवं संवत्सराद्यं च विपरीते विपर्ययः''। इति नाममहोदधौ ॥ २ ॥</div> | ||
| Line 1,060: | Line 1,060: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S13_V08" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S13_V08"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S13_V08" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S13_V08"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S13_V08_B1" data-verse="BTN_C01_S13_V08" data-block-id="BTN_C01_S13_V08_B1">अङ्गं पृथिवीम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S13_V08_B1" data-verse="BTN_C01_S13_V08" data-block-id="BTN_C01_S13_V08_B1">अङ्गं पृथिवीम् । | ||
'यदा त्यागादिरुच्येत पृथिव्याद्यङ्गकल्पना । | 'यदा त्यागादिरुच्येत पृथिव्याद्यङ्गकल्पना । | ||
तदा ज्ञेया न हि स्वाङ्गं कदाचिद् विष्णुरुत्सृजेत्''। इति ब्रह्मतर्के ॥८॥</div> | तदा ज्ञेया न हि स्वाङ्गं कदाचिद् विष्णुरुत्सृजेत्''। इति ब्रह्मतर्के ॥८॥</div> | ||
| Line 1,068: | Line 1,068: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S13_V14" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S13_V14"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S13_V14" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S13_V14"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S13_V14_B1" data-verse="BTN_C01_S13_V14" data-block-id="BTN_C01_S13_V14_B1">अग्नौ पदं करोति । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S13_V14_B1" data-verse="BTN_C01_S13_V14" data-block-id="BTN_C01_S13_V14_B1">अग्नौ पदं करोति । | ||
'यदुलूको वदति मोघमेतद् यत् कपोतः पदमग्नौ कृणोति''इति हि श्रुतिः ॥ १४ ॥</div> | 'यदुलूको वदति मोघमेतद् यत् कपोतः पदमग्नौ कृणोति''इति हि श्रुतिः ॥ १४ ॥</div> | ||
| Line 1,075: | Line 1,075: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S13_V34" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S13_V34"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S13_V34" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S13_V34"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S13_V34_B1" data-verse="BTN_C01_S13_V34" data-block-id="BTN_C01_S13_V34_B1">यथाऽन्येषां सुखं भविष्यति तथा । नित्यसुखत्वाद्धरेः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S13_V34_B1" data-verse="BTN_C01_S13_V34" data-block-id="BTN_C01_S13_V34_B1">यथाऽन्येषां सुखं भविष्यति तथा । नित्यसुखत्वाद्धरेः । | ||
'अत्युत्तमानां कुशलप्रश्नो लोकसुखेच्छया । | 'अत्युत्तमानां कुशलप्रश्नो लोकसुखेच्छया । | ||
नित्यदाऽऽप्तसुखत्वात्तु न तेषां युज्यते क्वचित्''। इति नारदीये ॥३४॥</div> | नित्यदाऽऽप्तसुखत्वात्तु न तेषां युज्यते क्वचित्''। इति नारदीये ॥३४॥</div> | ||
| Line 1,101: | Line 1,101: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S14_V21" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S14_V21"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S14_V21" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S14_V21"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S14_V21_B1" data-verse="BTN_C01_S14_V21" data-block-id="BTN_C01_S14_V21_B1">स रथो हयास्ते । तादृशा इत्यर्थः । त इषव इतिवत् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S14_V21_B1" data-verse="BTN_C01_S14_V21" data-block-id="BTN_C01_S14_V21_B1">स रथो हयास्ते । तादृशा इत्यर्थः । त इषव इतिवत् । | ||
'सदृशे वा प्रधाने वा कारणे वा तदित्ययम् । | 'सदृशे वा प्रधाने वा कारणे वा तदित्ययम् । | ||
शब्दः सङ्घटते भेदे विद्यमानेऽपि तत्त्वतः''। इति ब्रह्मतर्के । | शब्दः सङ्घटते भेदे विद्यमानेऽपि तत्त्वतः''। इति ब्रह्मतर्के । | ||
तद्रथहयानां दाहोक्तेः ॥ २१ ॥</div> | तद्रथहयानां दाहोक्तेः ॥ २१ ॥</div> | ||
| Line 1,112: | Line 1,112: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S15_V01" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S15_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S15_V01" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S15_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S15_V01_B1" data-verse="BTN_C01_S15_V01" data-block-id="BTN_C01_S15_V01_B1">ज्ञानिनां प्रारब्धस्यैव निर्मथनं योग्यस्यैव । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S15_V01_B1" data-verse="BTN_C01_S15_V01" data-block-id="BTN_C01_S15_V01_B1">ज्ञानिनां प्रारब्धस्यैव निर्मथनं योग्यस्यैव । | ||
'महता कारणेनैव प्रारब्धान्यपि कानिचित् । | 'महता कारणेनैव प्रारब्धान्यपि कानिचित् । | ||
कर्माणि क्षयमायान्ति ब्रह्मदृष्टिमतः क्वचित्''। इति भविष्यत्पर्वणि । | कर्माणि क्षयमायान्ति ब्रह्मदृष्टिमतः क्वचित्''। इति भविष्यत्पर्वणि । | ||
तेषामपि काम्यकर्मफलदृष्टेश्च ॥ १ ॥</div> | तेषामपि काम्यकर्मफलदृष्टेश्च ॥ १ ॥</div> | ||
| Line 1,121: | Line 1,121: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S15_V02" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S15_V02"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S15_V02" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S15_V02"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S15_V02_B1" data-verse="BTN_C01_S15_V02" data-block-id="BTN_C01_S15_V02_B1">तम आदिरोधश्च प्रारब्धकर्मणैव । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S15_V02_B1" data-verse="BTN_C01_S15_V02" data-block-id="BTN_C01_S15_V02_B1">तम आदिरोधश्च प्रारब्धकर्मणैव । | ||
'ज्ञानादिव्यक्तिरव्यक्तिः सुखदुःखादिकं तथा । | 'ज्ञानादिव्यक्तिरव्यक्तिः सुखदुःखादिकं तथा । | ||
सुदृष्टब्रह्मतत्त्वानां भवत्यारब्धकर्मणा । इति ब्रह्मवैवर्ते ॥ २ ॥</div> | सुदृष्टब्रह्मतत्त्वानां भवत्यारब्धकर्मणा । इति ब्रह्मवैवर्ते ॥ २ ॥</div> | ||
| Line 1,129: | Line 1,129: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S15_V03" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S15_V03"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S15_V03" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S15_V03"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S15_V03_B1" data-verse="BTN_C01_S15_V03" data-block-id="BTN_C01_S15_V03_B1">ब्रह्मसम्पत्तिरवगतिः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S15_V03_B1" data-verse="BTN_C01_S15_V03" data-block-id="BTN_C01_S15_V03_B1">ब्रह्मसम्पत्तिरवगतिः । | ||
'भगवन्तं विनाऽन्यत्र प्रवृत्त्यादिप्रकाशनम् । | 'भगवन्तं विनाऽन्यत्र प्रवृत्त्यादिप्रकाशनम् । | ||
प्रारब्धकर्मणैव स्यात् कदाचिज्ज्ञानिनामपि । | प्रारब्धकर्मणैव स्यात् कदाचिज्ज्ञानिनामपि । | ||
तां द्वैतदृष्टिं मे देव छिन्धि ज्ञानवरासिना''। इति ब्राह्मे । | तां द्वैतदृष्टिं मे देव छिन्धि ज्ञानवरासिना''। इति ब्राह्मे । | ||
तदेव सञ्छिन्नद्वैतसंशयत्वम् । लीनप्रकृतित्वं नैर्गुण्यं च लीनप्रकृतिनैर्गुण्यम् । तस्मादसूक्ष्मशरीरत्वाद् अनारब्धकर्ममूलत्वात् असम्भवः पुनरुत्पत्तिवर्जितः । ज्ञानोदयकाल एवैवंभूतः सन् पुनरध्यगच्छत् । | तदेव सञ्छिन्नद्वैतसंशयत्वम् । लीनप्रकृतित्वं नैर्गुण्यं च लीनप्रकृतिनैर्गुण्यम् । तस्मादसूक्ष्मशरीरत्वाद् अनारब्धकर्ममूलत्वात् असम्भवः पुनरुत्पत्तिवर्जितः । ज्ञानोदयकाल एवैवंभूतः सन् पुनरध्यगच्छत् । | ||
'प्रकृतिं स्वात्मसंश्लिष्टां गुणान् सत्वादिकानपि । | 'प्रकृतिं स्वात्मसंश्लिष्टां गुणान् सत्वादिकानपि । | ||
कर्माणि सूक्ष्मदेहं च जायमाना हरेर्दृशिः ॥ | कर्माणि सूक्ष्मदेहं च जायमाना हरेर्दृशिः ॥ | ||
दहेदथापि सन्दग्धेन्धनवत् तत्पुनः पुनः । | दहेदथापि सन्दग्धेन्धनवत् तत्पुनः पुनः । | ||
यावदारब्धकर्म स्यादाविर्वाऽपि तिरोव्रजेत्''। इति ब्रह्मतर्के ॥ ३ ॥</div> | यावदारब्धकर्म स्यादाविर्वाऽपि तिरोव्रजेत्''। इति ब्रह्मतर्के ॥ ३ ॥</div> | ||
| Line 1,143: | Line 1,143: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S15_V07" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S15_V07"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S15_V07" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S15_V07"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S15_V07_B1" data-verse="BTN_C01_S15_V07" data-block-id="BTN_C01_S15_V07_B1">पौत्रत्वे योग्यत्वमनवमत्वम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S15_V07_B1" data-verse="BTN_C01_S15_V07" data-block-id="BTN_C01_S15_V07_B1">पौत्रत्वे योग्यत्वमनवमत्वम् । | ||
'इन्द्राद्युत्तमताऽन्येषां समता वा स्वके कुले । | 'इन्द्राद्युत्तमताऽन्येषां समता वा स्वके कुले । | ||
उत्तमत्वमुपास्त्यादियोग्यता वा निगद्यते''। इति च ब्रह्मतर्के ॥ ७ ॥</div> | उत्तमत्वमुपास्त्यादियोग्यता वा निगद्यते''। इति च ब्रह्मतर्के ॥ ७ ॥</div> | ||
| Line 1,153: | Line 1,153: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S15_V11" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S15_V11"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S15_V11" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S15_V11"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S15_V11_B1" data-verse="BTN_C01_S15_V11" data-block-id="BTN_C01_S15_V11_B1">प्राणमपाने । तं व्याने । समानोदानौ तेषु । तांश्च मूलप्राणे । आत्मा हृदिस्थो विष्णुः । ब्रह्म सर्वगतम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S15_V11_B1" data-verse="BTN_C01_S15_V11" data-block-id="BTN_C01_S15_V11_B1">प्राणमपाने । तं व्याने । समानोदानौ तेषु । तांश्च मूलप्राणे । आत्मा हृदिस्थो विष्णुः । ब्रह्म सर्वगतम् । | ||
'उमा वागात्मिका रुद्राज्जाता सा मनआत्मनः । | 'उमा वागात्मिका रुद्राज्जाता सा मनआत्मनः । | ||
प्राणाह्वयात् स वायोश्च सोऽपानादात्मरूपतः ॥ | प्राणाह्वयात् स वायोश्च सोऽपानादात्मरूपतः ॥ | ||
स्वरूपादेव स व्यानादुदानो व्यानतस्तथा । | स्वरूपादेव स व्यानादुदानो व्यानतस्तथा । | ||
तस्मात् समानो व्यानाच्चाप्यपानः प्राण एव च ॥ | तस्मात् समानो व्यानाच्चाप्यपानः प्राण एव च ॥ | ||
अपानात् तिसृभिश्चापि समानोदानयोर्जनिः । | अपानात् तिसृभिश्चापि समानोदानयोर्जनिः । | ||
त्रयाणामथ पञ्चानामनाद्वा प्राणतो भवः ॥ | त्रयाणामथ पञ्चानामनाद्वा प्राणतो भवः ॥ | ||
एकस्यैव स्वरूपाणि प्राणस्यैतानि पञ्च च । | एकस्यैव स्वरूपाणि प्राणस्यैतानि पञ्च च । | ||
स च प्राणो हरेर्जातो हृदिस्थादात्मनो मतः ॥ | स च प्राणो हरेर्जातो हृदिस्थादात्मनो मतः ॥ | ||
स आत्मा ब्रह्मणो जातो विश्वरूपाज्जनार्दनात् । | स आत्मा ब्रह्मणो जातो विश्वरूपाज्जनार्दनात् । | ||
एतेषां ब्रह्मपर्यन्तं विलयोत्पत्तिचिन्तनम् ॥ | एतेषां ब्रह्मपर्यन्तं विलयोत्पत्तिचिन्तनम् ॥ | ||
ब्रह्मयज्ञ इति प्रोक्तः सर्वसंसारमोचकः''। इति नारायणाध्यात्मे । | ब्रह्मयज्ञ इति प्रोक्तः सर्वसंसारमोचकः''। इति नारायणाध्यात्मे । | ||
'अस्यास्मिन् विलयो भावीत्येवं विज्ञानमाहुतिः । | 'अस्यास्मिन् विलयो भावीत्येवं विज्ञानमाहुतिः । | ||
नतु तत्कालविलयस्त्वन्यो वा तस्य दर्शनात्''। | नतु तत्कालविलयस्त्वन्यो वा तस्य दर्शनात्''। | ||
इति ब्रह्मतर्के ॥ १०-११ ॥</div> | इति ब्रह्मतर्के ॥ १०-११ ॥</div> | ||
| Line 1,201: | Line 1,201: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S16_V07" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S16_V07"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S16_V07" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S16_V07"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S16_V07_B1" data-verse="BTN_C01_S16_V07" data-block-id="BTN_C01_S16_V07_B1">अन्यथा चेदायुषोऽसद्व्ययः इत्यर्थः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S16_V07_B1" data-verse="BTN_C01_S16_V07" data-block-id="BTN_C01_S16_V07_B1">अन्यथा चेदायुषोऽसद्व्ययः इत्यर्थः । | ||
'यद्यर्थे च विकल्पार्थे वाशब्दः समुदीर्यते''इति नाममहोदधौ ॥ ७ ॥</div> | 'यद्यर्थे च विकल्पार्थे वाशब्दः समुदीर्यते''इति नाममहोदधौ ॥ ७ ॥</div> | ||
| Line 1,222: | Line 1,222: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S16_V28" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S16_V28"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S16_V28" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S16_V28"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S16_V28_B1" data-verse="BTN_C01_S16_V28" data-block-id="BTN_C01_S16_V28_B1">त्यागो मिथ्याभिमानवर्जनम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S16_V28_B1" data-verse="BTN_C01_S16_V28" data-block-id="BTN_C01_S16_V28_B1">त्यागो मिथ्याभिमानवर्जनम् । | ||
'मिथ्याभिमानविरतिस्त्याग इत्यभिधीयते''इति नारायणाध्यात्मे ॥ | 'मिथ्याभिमानविरतिस्त्याग इत्यभिधीयते''इति नारायणाध्यात्मे ॥ | ||
एकान्ततः शुभभागित्वं सौभाग्यम् । | एकान्ततः शुभभागित्वं सौभाग्यम् । | ||
'शुभैकभागी सुभगो दुर्भगस्तद्विपर्ययः''इति गीताकल्पे । | 'शुभैकभागी सुभगो दुर्भगस्तद्विपर्ययः''इति गीताकल्पे । | ||
'शमः प्रियादिबुद्ध्युज्झा क्षमा क्रोधाद्यनुत्थितिः । | 'शमः प्रियादिबुद्ध्युज्झा क्षमा क्रोधाद्यनुत्थितिः । | ||
महाविरोधकर्तुश्च सहनं तु तितिक्षणम्''॥ इति पाद्मे । | महाविरोधकर्तुश्च सहनं तु तितिक्षणम्''॥ इति पाद्मे । | ||
'स्वयं सर्वस्य कर्तृत्वात् कुतस्तस्य प्रियाप्रिये''इति च पाद्मे । | 'स्वयं सर्वस्य कर्तृत्वात् कुतस्तस्य प्रियाप्रिये''इति च पाद्मे । | ||
'प्रियमेव यतः सर्वमप्रियं नास्ति कुत्रचित् । | 'प्रियमेव यतः सर्वमप्रियं नास्ति कुत्रचित् । | ||
स्वयमेव यतः कर्ता शान्तोऽतो हरिरीश्वरः''। इति ब्रह्मतर्के ॥ २७,२८ ॥</div> | स्वयमेव यतः कर्ता शान्तोऽतो हरिरीश्वरः''। इति ब्रह्मतर्के ॥ २७,२८ ॥</div> | ||
| Line 1,244: | Line 1,244: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S16_V30" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S16_V30"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S16_V30" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S16_V30"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S16_V30_B1" data-verse="BTN_C01_S16_V30" data-block-id="BTN_C01_S16_V30_B1">'गुणैः स्वरूपभूतैस्तु गुण्यसौ हरिरीश्वरः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S16_V30_B1" data-verse="BTN_C01_S16_V30" data-block-id="BTN_C01_S16_V30_B1">'गुणैः स्वरूपभूतैस्तु गुण्यसौ हरिरीश्वरः । | ||
न विष्णोर्न च मुक्तानां कोऽपि भिन्नो गुणो मतः''॥ इति ब्रह्मतर्के ।</div> | न विष्णोर्न च मुक्तानां कोऽपि भिन्नो गुणो मतः''॥ इति ब्रह्मतर्के ।</div> | ||
| Line 1,261: | Line 1,261: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S17_V22" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S17_V22"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S17_V22" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S17_V22"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S17_V22_B1" data-verse="BTN_C01_S17_V22" data-block-id="BTN_C01_S17_V22_B1">असतां सूचकस्य न दोषः तथाऽपि सतां न सूचनीयमिति दर्शयितुम् । ज्ञातुं शक्यत्वाच्च राज्ञः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S17_V22_B1" data-verse="BTN_C01_S17_V22" data-block-id="BTN_C01_S17_V22_B1">असतां सूचकस्य न दोषः तथाऽपि सतां न सूचनीयमिति दर्शयितुम् । ज्ञातुं शक्यत्वाच्च राज्ञः । | ||
'यद्यधर्मः कृतः सद्भिर्न स वाच्यः कथञ्चन । | 'यद्यधर्मः कृतः सद्भिर्न स वाच्यः कथञ्चन । | ||
असत्कृतमधर्मं तु वदन् धर्ममवाप्नुयात्''। इति व्यासस्मृतौ । | असत्कृतमधर्मं तु वदन् धर्ममवाप्नुयात्''। इति व्यासस्मृतौ । | ||
तस्य गोचरत्वेऽपि भूतानामगोचरेति ज्ञापयितुं वा ॥ २१,२२ ॥</div> | तस्य गोचरत्वेऽपि भूतानामगोचरेति ज्ञापयितुं वा ॥ २१,२२ ॥</div> | ||
| Line 1,298: | Line 1,298: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S18_V13" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S18_V13"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C01_S18_V13" data-block-id="bhashya-BTN_C01_S18_V13"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S18_V13_B1" data-verse="BTN_C01_S18_V13" data-block-id="BTN_C01_S18_V13_B1">'सम्यक्स्वरूपस्याव्यक्तिरभावो जननस्य च । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C01_S18_V13_B1" data-verse="BTN_C01_S18_V13" data-block-id="BTN_C01_S18_V13_B1">'सम्यक्स्वरूपस्याव्यक्तिरभावो जननस्य च । | ||
अल्पयत्नात् ततो वृद्धिहेतोः सत्सङ्गतिर्वरा''॥ इति वायुप्रोक्ते ॥ १३ ॥</div> | अल्पयत्नात् ततो वृद्धिहेतोः सत्सङ्गतिर्वरा''॥ इति वायुप्रोक्ते ॥ १३ ॥</div> | ||
| Line 1,401: | Line 1,401: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S01_V07" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S01_V07"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S01_V07" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S01_V07"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S01_V07_B1" data-verse="BTN_C02_S01_V07" data-block-id="BTN_C02_S01_V07_B1">ध्यानापेक्षया प्रायेण । नैर्गुण्यस्था मुक्ताः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S01_V07_B1" data-verse="BTN_C02_S01_V07" data-block-id="BTN_C02_S01_V07_B1">ध्यानापेक्षया प्रायेण । नैर्गुण्यस्था मुक्ताः । | ||
'एतत्सामगायन्नास्ते''इति श्रुतेः ॥ ७ ॥</div> | 'एतत्सामगायन्नास्ते''इति श्रुतेः ॥ ७ ॥</div> | ||
| Line 1,408: | Line 1,408: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S01_V08" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S01_V08"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S01_V08" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S01_V08"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S01_V08_B1" data-verse="BTN_C02_S01_V08" data-block-id="BTN_C02_S01_V08_B1">द्वापरे आदौ च । कृष्णावतारापेक्षया । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S01_V08_B1" data-verse="BTN_C02_S01_V08" data-block-id="BTN_C02_S01_V08_B1">द्वापरे आदौ च । कृष्णावतारापेक्षया । | ||
'व्यासः षट्शतवर्षीयो धृतराष्ट्रमजीजनत्''। इति स्कान्दे ॥ ८ ॥</div> | 'व्यासः षट्शतवर्षीयो धृतराष्ट्रमजीजनत्''। इति स्कान्दे ॥ ८ ॥</div> | ||
| Line 1,415: | Line 1,415: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S01_V09" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S01_V09"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S01_V09" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S01_V09"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S01_V09_B1" data-verse="BTN_C02_S01_V09" data-block-id="BTN_C02_S01_V09_B1">परिनिष्ठितोऽपि मुक्तिरस्य भविष्यतीति निश्चितोऽपि । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S01_V09_B1" data-verse="BTN_C02_S01_V09" data-block-id="BTN_C02_S01_V09_B1">परिनिष्ठितोऽपि मुक्तिरस्य भविष्यतीति निश्चितोऽपि । | ||
'उदरं संशयः प्रोक्तः परिनिष्ठा विनिश्चयः''। इत्यभिधाने ॥ | 'उदरं संशयः प्रोक्तः परिनिष्ठा विनिश्चयः''। इत्यभिधाने ॥ | ||
'ऋष्युत्तमा देवताश्च विमुक्तौ परिनिश्चिताः । | 'ऋष्युत्तमा देवताश्च विमुक्तौ परिनिश्चिताः । | ||
तथाप्यधिकसौख्यार्थं यतन्ते शुभकर्मसु । | तथाप्यधिकसौख्यार्थं यतन्ते शुभकर्मसु । | ||
विमुक्तास्तु स्वभावेन नित्यं ध्यानादितत्पराः''। इति गारुडे ॥ ९ ॥</div> | विमुक्तास्तु स्वभावेन नित्यं ध्यानादितत्पराः''। इति गारुडे ॥ ९ ॥</div> | ||
| Line 1,443: | Line 1,443: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S01_V22" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S01_V22"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S01_V22" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S01_V22"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S01_V22_B1" data-verse="BTN_C02_S01_V22" data-block-id="BTN_C02_S01_V22_B1">यच्छब्दः प्रश्ने । 'यतश्चोदेति सूर्यः''। इत्यादिवत् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S01_V22_B1" data-verse="BTN_C02_S01_V22" data-block-id="BTN_C02_S01_V22_B1">यच्छब्दः प्रश्ने । 'यतश्चोदेति सूर्यः''। इत्यादिवत् । | ||
'यच्छब्दस्तु परामर्शे प्रश्नार्थे चापि भण्यते''। इत्यभिधाने ॥ २२ ॥</div> | 'यच्छब्दस्तु परामर्शे प्रश्नार्थे चापि भण्यते''। इत्यभिधाने ॥ २२ ॥</div> | ||
| Line 1,456: | Line 1,456: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S01_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S01_V24"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S01_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S01_V24"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S01_V24_B1" data-verse="BTN_C02_S01_V24" data-block-id="BTN_C02_S01_V24_B1">विशेष आण्डकोशः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S01_V24_B1" data-verse="BTN_C02_S01_V24" data-block-id="BTN_C02_S01_V24_B1">विशेष आण्डकोशः । | ||
'शिलावत्तस्य देहोऽयमाण्डकोशस्तु सावृतिः । | 'शिलावत्तस्य देहोऽयमाण्डकोशस्तु सावृतिः । | ||
तत्तन्त्रत्वान्न तत्संस्थदुःखभोगोऽस्य न क्वचित्''। | तत्तन्त्रत्वान्न तत्संस्थदुःखभोगोऽस्य न क्वचित्''। | ||
इति ब्रह्मवैवर्ते ॥ २४ ॥</div> | इति ब्रह्मवैवर्ते ॥ २४ ॥</div> | ||
| Line 1,465: | Line 1,465: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S01_V25" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S01_V25"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S01_V25" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S01_V25"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S01_V25_B1" data-verse="BTN_C02_S01_V25" data-block-id="BTN_C02_S01_V25_B1">'आण्डकोशो विराट्प्रोक्तो विशेषेण प्रकाशनात् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S01_V25_B1" data-verse="BTN_C02_S01_V25" data-block-id="BTN_C02_S01_V25_B1">'आण्डकोशो विराट्प्रोक्तो विशेषेण प्रकाशनात् । | ||
वैराजस्तद्गतो विष्णुरथवा सर्वतो वरः''। इति भागवततन्त्रे ॥२५॥</div> | वैराजस्तद्गतो विष्णुरथवा सर्वतो वरः''। इति भागवततन्त्रे ॥२५॥</div> | ||
| Line 1,480: | Line 1,480: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S01_V31" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S01_V31"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S01_V31" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S01_V31"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S01_V31_B1" data-verse="BTN_C02_S01_V31" data-block-id="BTN_C02_S01_V31_B1">बहुरूपत्वाद्दंष्ट्रार्यमेन्दू इत्यादि । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S01_V31_B1" data-verse="BTN_C02_S01_V31" data-block-id="BTN_C02_S01_V31_B1">बहुरूपत्वाद्दंष्ट्रार्यमेन्दू इत्यादि । | ||
'प्रतिमापेक्षयाङ्गानि भूरादीनि स्वरूपतः । | 'प्रतिमापेक्षयाङ्गानि भूरादीनि स्वरूपतः । | ||
तदाश्रितानि तज्जानि बह्वङ्गत्वं बहुत्वतः''। इति ब्रह्मतर्के ॥ ३१ ॥</div> | तदाश्रितानि तज्जानि बह्वङ्गत्वं बहुत्वतः''। इति ब्रह्मतर्के ॥ ३१ ॥</div> | ||
| Line 1,496: | Line 1,496: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V03" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S02_V03"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V03" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S02_V03"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S02_V03_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V03" data-block-id="BTN_C02_S02_V03_B1">'सर्वनामा यतो विष्णुस्तदन्यार्थान्न तु स्मरेत् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S02_V03_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V03" data-block-id="BTN_C02_S02_V03_B1">'सर्वनामा यतो विष्णुस्तदन्यार्थान्न तु स्मरेत् । | ||
स्मरंस्तु यावदर्थः स्यादन्यथा स्वात्महा स्मृतः''। इति ब्रह्माण्डे ॥३॥</div> | स्मरंस्तु यावदर्थः स्यादन्यथा स्वात्महा स्मृतः''। इति ब्रह्माण्डे ॥३॥</div> | ||
| Line 1,509: | Line 1,509: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V07" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S02_V07"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V07" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S02_V07"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BBTN_C02_S02_V07_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V07" data-block-id="BBTN_C02_S02_V07_B1">'यथैकस्तु बहून्सुप्तानसुप्तः पश्यति प्रभुः । | <div class="bhashyam-block" id="BBTN_C02_S02_V07_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V07" data-block-id="BBTN_C02_S02_V07_B1">'यथैकस्तु बहून्सुप्तानसुप्तः पश्यति प्रभुः । | ||
एवमीशो बहून् जीवानज्ञान्पश्यति नित्यदृक्''। इति व्योमसंहितायाम् । | एवमीशो बहून् जीवानज्ञान्पश्यति नित्यदृक्''। इति व्योमसंहितायाम् । | ||
'स्वप्नेन शारीरमभिप्रहत्यासुप्तः सुप्तानभिचाकशीति''। इति च । | 'स्वप्नेन शारीरमभिप्रहत्यासुप्तः सुप्तानभिचाकशीति''। इति च । | ||
'यथेष्टभवनाद्विष्णुरनुभूः परिकीर्तितः । | 'यथेष्टभवनाद्विष्णुरनुभूः परिकीर्तितः । | ||
उदधिः कर्मणामीशः सर्वः पूर्णगुणो यतः ॥ | उदधिः कर्मणामीशः सर्वः पूर्णगुणो यतः ॥ | ||
सत्यः केवलसारत्वान्नियमो नियतेरजः''। इति बृहत्संहितायाम् ॥७ ॥</div> | सत्यः केवलसारत्वान्नियमो नियतेरजः''। इति बृहत्संहितायाम् ॥७ ॥</div> | ||
| Line 1,520: | Line 1,520: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V13" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S02_V13"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V13" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S02_V13"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S02_V13_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V13" data-block-id="BTN_C02_S02_V13_B1">चिन्तामयं चिन्ताप्रधानम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S02_V13_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V13" data-block-id="BTN_C02_S02_V13_B1">चिन्तामयं चिन्ताप्रधानम् । | ||
'यस्मात्सञ्चिन्तितो विष्णुश्चिन्तितं प्रददात्यजः । | 'यस्मात्सञ्चिन्तितो विष्णुश्चिन्तितं प्रददात्यजः । | ||
तस्माच्चिन्तामयं देवं वदन्ति ज्ञानचक्षुषः''। इति च ॥ १३ ॥</div> | तस्माच्चिन्तामयं देवं वदन्ति ज्ञानचक्षुषः''। इति च ॥ १३ ॥</div> | ||
| Line 1,540: | Line 1,540: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V17" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S02_V17"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V17" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S02_V17"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S02_V17_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V17" data-block-id="BTN_C02_S02_V17_B1">'जीवस्थो भगवान्विष्णुः क्षेत्रज्ञ इति गीयते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S02_V17_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V17" data-block-id="BTN_C02_S02_V17_B1">'जीवस्थो भगवान्विष्णुः क्षेत्रज्ञ इति गीयते । | ||
देहस्थोऽपि स एवात्मा व्याप्तोऽप्यात्मेति भण्यते''। इति तत्त्वनिर्णये । | देहस्थोऽपि स एवात्मा व्याप्तोऽप्यात्मेति भण्यते''। इति तत्त्वनिर्णये । | ||
'हरौ हरेर्भवेन्नीतिस्तदेकत्वस्य चिन्तनम् । | 'हरौ हरेर्भवेन्नीतिस्तदेकत्वस्य चिन्तनम् । | ||
अन्यत्र तन्नियम्यादिचिन्तनं नीतिरुच्यते''। इति प्रकाशसंहितायाम् ॥ १७ ॥</div> | अन्यत्र तन्नियम्यादिचिन्तनं नीतिरुच्यते''। इति प्रकाशसंहितायाम् ॥ १७ ॥</div> | ||
| Line 1,549: | Line 1,549: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V18" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S02_V18"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V18" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S02_V18"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S02_V18_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V18" data-block-id="BTN_C02_S02_V18_B1">कालो वायुः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S02_V18_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V18" data-block-id="BTN_C02_S02_V18_B1">कालो वायुः । | ||
'हरिश्च प्रकृतिश्चैव ब्रह्मवायू तथैव च । | 'हरिश्च प्रकृतिश्चैव ब्रह्मवायू तथैव च । | ||
सुपर्णशेषरुद्राश्च शक्रः सूर्ययमावपि ॥ | सुपर्णशेषरुद्राश्च शक्रः सूर्ययमावपि ॥ | ||
अग्निर्यमानुजश्चैव कालशब्देरिताः क्रमात् । | अग्निर्यमानुजश्चैव कालशब्देरिताः क्रमात् । | ||
पूर्वोक्तास्त्वपरोक्तानां प्रभवः सर्वशो मताः''।इत्युद्दामसंहितायाम् ॥ १८ ॥</div> | पूर्वोक्तास्त्वपरोक्तानां प्रभवः सर्वशो मताः''।इत्युद्दामसंहितायाम् ॥ १८ ॥</div> | ||
| Line 1,561: | Line 1,561: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V22" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S02_V22"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V22" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S02_V22"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S02_V22_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V22" data-block-id="BTN_C02_S02_V22_B1">उदानगत्या ब्रह्मनाड्या । 'अथैकयोर्ध्व उदानः''इति श्रुतेः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S02_V22_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V22" data-block-id="BTN_C02_S02_V22_B1">उदानगत्या ब्रह्मनाड्या । 'अथैकयोर्ध्व उदानः''इति श्रुतेः । | ||
'प्राणापानाविडायां च पिङ्गलायां च वर्ततः । | 'प्राणापानाविडायां च पिङ्गलायां च वर्ततः । | ||
व्यानः सन्धिषु सर्वत्र उदानो ब्रह्मनाडिगः ॥ | व्यानः सन्धिषु सर्वत्र उदानो ब्रह्मनाडिगः ॥ | ||
सर्वत्रैव समानस्तु समं चरति सर्वगः''। इति भारते ॥ | सर्वत्रैव समानस्तु समं चरति सर्वगः''। इति भारते ॥ | ||
परं चिन्तयन् ॥ २१,२२ ॥॥</div> | परं चिन्तयन् ॥ २१,२२ ॥॥</div> | ||
| Line 1,573: | Line 1,573: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S02_V24"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S02_V24"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S02_V24_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V24" data-block-id="BTN_C02_S02_V24_B1">'चिन्मात्राणीन्द्रियाण्याहुर्मुक्तानामन्यदैव तु । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S02_V24_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V24" data-block-id="BTN_C02_S02_V24_B1">'चिन्मात्राणीन्द्रियाण्याहुर्मुक्तानामन्यदैव तु । | ||
तान्येव जडयुक्तानि ह्यभिन्नानि स्वरूपतः''। इति ब्राह्मे ॥ | तान्येव जडयुक्तानि ह्यभिन्नानि स्वरूपतः''। इति ब्राह्मे ॥ | ||
पवनस्यापि अन्तरात्मा यः तम् । पवनश्चान्तरात्मा चेति वा । | पवनस्यापि अन्तरात्मा यः तम् । पवनश्चान्तरात्मा चेति वा । | ||
'ईयुस्त्रीन् कर्मणा लोकान् ज्ञानेनैव तदुत्तरान् । | 'ईयुस्त्रीन् कर्मणा लोकान् ज्ञानेनैव तदुत्तरान् । | ||
तत्र मुख्या हरिं यान्ति तदन्ये वायुमेव तु ॥ | तत्र मुख्या हरिं यान्ति तदन्ये वायुमेव तु ॥ | ||
अपक्वा ये न ते यान्ति वायुं वा हरिमेव वा । | अपक्वा ये न ते यान्ति वायुं वा हरिमेव वा । | ||
स्थानमात्राश्रितास्ते तु पुनर्जनिविवर्जिताः''। इति ब्रह्मतर्के ॥ २३,२४ ॥</div> | स्थानमात्राश्रितास्ते तु पुनर्जनिविवर्जिताः''। इति ब्रह्मतर्के ॥ २३,२४ ॥</div> | ||
| Line 1,585: | Line 1,585: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V25" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S02_V25"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V25" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S02_V25"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S02_V25_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V25" data-block-id="BTN_C02_S02_V25_B1">हरेः शैंशुमारं चक्रम् । वैश्वानरोदस्तात् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S02_V25_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V25" data-block-id="BTN_C02_S02_V25_B1">हरेः शैंशुमारं चक्रम् । वैश्वानरोदस्तात् । | ||
'वैश्वानरे द्युनद्यां वा सूर्ये वा देह एव वा । | 'वैश्वानरे द्युनद्यां वा सूर्ये वा देह एव वा । | ||
विधूय सर्वपापानि यान्ति किंस्तुघ्नकेशवम्''। इति ब्रह्माण्डे ॥ २५ ॥</div> | विधूय सर्वपापानि यान्ति किंस्तुघ्नकेशवम्''। इति ब्रह्माण्डे ॥ २५ ॥</div> | ||
| Line 1,593: | Line 1,593: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V26" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S02_V26"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V26" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S02_V26"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S02_V26_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V26" data-block-id="BTN_C02_S02_V26_B1">'पितृयानं देवयानं ब्रह्मयानमिति त्रिधा । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S02_V26_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V26" data-block-id="BTN_C02_S02_V26_B1">'पितृयानं देवयानं ब्रह्मयानमिति त्रिधा । | ||
गच्छन्वैश्वानरं याति तस्मान्मार्गः स ईरितः''॥ २६ ॥</div> | गच्छन्वैश्वानरं याति तस्मान्मार्गः स ईरितः''॥ २६ ॥</div> | ||
| Line 1,600: | Line 1,600: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V27" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S02_V27"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V27" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S02_V27"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S02_V27_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V27" data-block-id="BTN_C02_S02_V27_B1">'दक्षिणाः पिङ्गलाः सर्वा इडा वामाः प्रकीर्तिताः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S02_V27_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V27" data-block-id="BTN_C02_S02_V27_B1">'दक्षिणाः पिङ्गलाः सर्वा इडा वामाः प्रकीर्तिताः । | ||
नाड्योऽथ मध्यमा प्रोक्ता सुषुम्ना वेदपारगैः''। इति भागवततन्त्रे । | नाड्योऽथ मध्यमा प्रोक्ता सुषुम्ना वेदपारगैः''। इति भागवततन्त्रे । | ||
'देवयानस्यमार्गस्था अहःशब्दाभिसञ्ज्ञिताः । | 'देवयानस्यमार्गस्था अहःशब्दाभिसञ्ज्ञिताः । | ||
पितृयानस्यमार्गस्था रात्रिशब्दाह्वया मताः''। इति बृहत्तन्त्रे ॥ | पितृयानस्यमार्गस्था रात्रिशब्दाह्वया मताः''। इति बृहत्तन्त्रे ॥ | ||
'शतायुर्मरणं चैव कालिकं परमावृतिः''। इत्यभिधाने ॥ | 'शतायुर्मरणं चैव कालिकं परमावृतिः''। इत्यभिधाने ॥ | ||
पिङ्गलाभिः शतायुषा अहःसञ्ज्ञं देवयानम् इति । इडाभी रात्रिसञ्ज्ञं पितृयानम् । | पिङ्गलाभिः शतायुषा अहःसञ्ज्ञं देवयानम् इति । इडाभी रात्रिसञ्ज्ञं पितृयानम् । | ||
'विषुवत्ता ब्रह्मयानं विशेषेण सुखं यतः । | 'विषुवत्ता ब्रह्मयानं विशेषेण सुखं यतः । | ||
पिङ्गला देवयानं स्यात्पिङ्गाख्यसुखदं यतः ॥ | पिङ्गला देवयानं स्यात्पिङ्गाख्यसुखदं यतः ॥ | ||
इडाऽन्नदानात्पितृणामेवं मार्गाः प्रकीर्तिताः''। इति ब्रह्मतर्के ॥ २७ ॥</div> | इडाऽन्नदानात्पितृणामेवं मार्गाः प्रकीर्तिताः''। इति ब्रह्मतर्के ॥ २७ ॥</div> | ||
| Line 1,614: | Line 1,614: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V28" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S02_V28"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V28" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S02_V28"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S02_V28_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V28" data-block-id="BTN_C02_S02_V28_B1">'अशेषजगदाधारः शिंशुमारो हरिः परः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S02_V28_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V28" data-block-id="BTN_C02_S02_V28_B1">'अशेषजगदाधारः शिंशुमारो हरिः परः । | ||
सर्वे ब्रह्मविदो नत्वा तं यान्ति परमं पदम्''। इति ब्रह्माण्डे ॥ | सर्वे ब्रह्मविदो नत्वा तं यान्ति परमं पदम्''। इति ब्रह्माण्डे ॥ | ||
तद्विष्णोर्विश्वाधारं रूपं प्रतिपद्य यत्र कल्पायुषः तं महर्लोकं उपैति । | तद्विष्णोर्विश्वाधारं रूपं प्रतिपद्य यत्र कल्पायुषः तं महर्लोकं उपैति । | ||
'मन्वन्तरायुषः स्वर्ग्या महर्लोके तु काल्पिकाः । | 'मन्वन्तरायुषः स्वर्ग्या महर्लोके तु काल्पिकाः । | ||
आब्रह्मणो जनाद्यास्तु महर्लोकेऽपि ये वराः''। इति ब्राह्मे ॥ २८ ॥</div> | आब्रह्मणो जनाद्यास्तु महर्लोकेऽपि ये वराः''। इति ब्राह्मे ॥ २८ ॥</div> | ||
| Line 1,624: | Line 1,624: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V30" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S02_V30"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V30" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S02_V30"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S02_V30_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V30" data-block-id="BTN_C02_S02_V30_B1">ऋते सत्यलोके । अनिदंविदाम् अब्रह्मविदाम् । दुरन्तदुःखं च प्रभवश्च । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S02_V30_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V30" data-block-id="BTN_C02_S02_V30_B1">ऋते सत्यलोके । अनिदंविदाम् अब्रह्मविदाम् । दुरन्तदुःखं च प्रभवश्च । | ||
'सर्वदुःखविहीना ये मुक्ताः प्रायस्तु तादृशाः । | 'सर्वदुःखविहीना ये मुक्ताः प्रायस्तु तादृशाः । | ||
अमुक्तास्तु जनाद्येषु विशेषेण तु सत्यगाः''। इति वाराहे ॥ | अमुक्तास्तु जनाद्येषु विशेषेण तु सत्यगाः''। इति वाराहे ॥ | ||
'विष्णोर्लोकं तदैवैके यान्ति कालान्तरे परे । | 'विष्णोर्लोकं तदैवैके यान्ति कालान्तरे परे । | ||
आज्ञयैव हरेः केचिदपूर्तेः केचिदञ्जसा । | आज्ञयैव हरेः केचिदपूर्तेः केचिदञ्जसा । | ||
विहृत्यैवान्यलोकेषु मुच्यन्ते ब्रह्मणा सह''। इति वामने ॥ ३० ॥</div> | विहृत्यैवान्यलोकेषु मुच्यन्ते ब्रह्मणा सह''। इति वामने ॥ ३० ॥</div> | ||
| Line 1,635: | Line 1,635: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V31" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S02_V31"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V31" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S02_V31"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S02_V31_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V31" data-block-id="BTN_C02_S02_V31_B1">ब्रह्मणा सह । विशेषं पृथिवीम् । तेनात्मना पृथिव्यात्मना । ज्योतिर्मय अग्निप्रधानः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S02_V31_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V31" data-block-id="BTN_C02_S02_V31_B1">ब्रह्मणा सह । विशेषं पृथिवीम् । तेनात्मना पृथिव्यात्मना । ज्योतिर्मय अग्निप्रधानः । | ||
'आकाशवत् सर्वगतश्च नित्यः''इति परमात्मसदृशं किञ्चित् । | 'आकाशवत् सर्वगतश्च नित्यः''इति परमात्मसदृशं किञ्चित् । | ||
'ज्ञानिनः प्रलये सर्वे ब्रह्मणा सह पार्थिवम् । | 'ज्ञानिनः प्रलये सर्वे ब्रह्मणा सह पार्थिवम् । | ||
परमात्मानमाविश्य वारिस्थं तत्समन्विताः ॥ | परमात्मानमाविश्य वारिस्थं तत्समन्विताः ॥ | ||
अग्निस्थं तद्युताश्चैव तेन नीताश्च वायुगम् । | अग्निस्थं तद्युताश्चैव तेन नीताश्च वायुगम् । | ||
नभोगतं तेन नीता मनःस्थं तद्युतास्तथा ॥ | नभोगतं तेन नीता मनःस्थं तद्युतास्तथा ॥ | ||
ततो बुद्धिस्थमीशेशं ततोऽहङ्कारगं हरिम् । | ततो बुद्धिस्थमीशेशं ततोऽहङ्कारगं हरिम् । | ||
ततो विज्ञाननामानं महत्तत्त्वगतं हरिम् ॥ | ततो विज्ञाननामानं महत्तत्त्वगतं हरिम् ॥ | ||
तत आनन्दनामानमव्यक्तस्थं जनार्दनम् । | तत आनन्दनामानमव्यक्तस्थं जनार्दनम् । | ||
प्राप्य नावृत्तिमायान्ति शान्तिभूता निरामयाः ॥ | प्राप्य नावृत्तिमायान्ति शान्तिभूता निरामयाः ॥ | ||
येषां पदान्तरापेक्षा वाय्वादीनां महात्मनाम् । | येषां पदान्तरापेक्षा वाय्वादीनां महात्मनाम् । | ||
आवृत्य ते पुनर्यान्ति ज्ञानिनोऽपि निरामयाः । | आवृत्य ते पुनर्यान्ति ज्ञानिनोऽपि निरामयाः । | ||
अनावृत्तिमसंमूढाः परानन्दैकभागिनः''। इति ब्रह्मतर्के ॥ | अनावृत्तिमसंमूढाः परानन्दैकभागिनः''। इति ब्रह्मतर्के ॥ | ||
'भूम्यब्गमन्ननामानं प्राणमग्न्यादिसंस्थितम् । | 'भूम्यब्गमन्ननामानं प्राणमग्न्यादिसंस्थितम् । | ||
मानसं मन आदिस्थं विज्ञानं महति स्थितम् ॥ | मानसं मन आदिस्थं विज्ञानं महति स्थितम् ॥ | ||
आनन्दमव्यक्तगतं क्रमशो यान्ति देवताः । | आनन्दमव्यक्तगतं क्रमशो यान्ति देवताः । | ||
ब्रह्माद्याः केचिदेवात्र तदन्ये क्रमशोऽपरान्''। | ब्रह्माद्याः केचिदेवात्र तदन्ये क्रमशोऽपरान्''। | ||
इति बृहत्तन्त्रे ॥ ३१ ॥</div> | इति बृहत्तन्त्रे ॥ ३१ ॥</div> | ||
| Line 1,658: | Line 1,658: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V32" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S02_V32"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V32" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S02_V32"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S02_V32_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V32" data-block-id="BTN_C02_S02_V32_B1">'पञ्चेन्द्रियैर्ये विषया एष्टव्याः सर्वतो वराः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S02_V32_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V32" data-block-id="BTN_C02_S02_V32_B1">'पञ्चेन्द्रियैर्ये विषया एष्टव्याः सर्वतो वराः । | ||
मानसांश्चाखिलान् प्राप्य मुक्तौ मोदन्ति देवताः । | मानसांश्चाखिलान् प्राप्य मुक्तौ मोदन्ति देवताः । | ||
तथोद्रिक्तनिजानन्दा नित्यानन्दा असंवृताः''। इति षाड्गुण्ये ॥ ३२ ॥</div> | तथोद्रिक्तनिजानन्दा नित्यानन्दा असंवृताः''। इति षाड्गुण्ये ॥ ३२ ॥</div> | ||
| Line 1,666: | Line 1,666: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V33" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S02_V33"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V33" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S02_V33"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S02_V33_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V33" data-block-id="BTN_C02_S02_V33_B1">भूतसूक्ष्मेन्द्रियैश्च सह अनादिर्भगवानाकाशगो मनोमयं याति । नादवत्त्वात् सनातनः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S02_V33_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V33" data-block-id="BTN_C02_S02_V33_B1">भूतसूक्ष्मेन्द्रियैश्च सह अनादिर्भगवानाकाशगो मनोमयं याति । नादवत्त्वात् सनातनः । | ||
'नादेन तेन महता सनातन इति स्मृतः''। इति मोक्षधर्मे ॥ | 'नादेन तेन महता सनातन इति स्मृतः''। इति मोक्षधर्मे ॥ | ||
विविधकार्ययुक्तं विकार्यम् । देवमयं देवप्रधानम् । | विविधकार्ययुक्तं विकार्यम् । देवमयं देवप्रधानम् । | ||
'मनःस्थितो हरिर्नित्यं सर्वदेवेषु संस्थितः । | 'मनःस्थितो हरिर्नित्यं सर्वदेवेषु संस्थितः । | ||
देवप्रधानकाल्लोकान्करोत्यनुगतः सदा''। इति वाराहे ॥ | देवप्रधानकाल्लोकान्करोत्यनुगतः सदा''। इति वाराहे ॥ | ||
भूतसूक्ष्माणि पञ्चभूतानि जीवाश्च । | भूतसूक्ष्माणि पञ्चभूतानि जीवाश्च । | ||
'पञ्चभूतैश्च शब्दाद्यैरिन्द्रियैर्जीवराशिभिः । | 'पञ्चभूतैश्च शब्दाद्यैरिन्द्रियैर्जीवराशिभिः । | ||
युक्त आकाशगो विष्णुर्मनःस्थमुपगच्छति''। इति वामने । | युक्त आकाशगो विष्णुर्मनःस्थमुपगच्छति''। इति वामने । | ||
योऽसावनादिर्मनोमयस्तमिति वा । विपर्ययश्चेत्तस्यैव गन्तृत्वमिति ज्ञापयितुम् । मतिस्थेन तेन मनःस्थेन च सह विज्ञानतत्वं याति ॥३३॥</div> | योऽसावनादिर्मनोमयस्तमिति वा । विपर्ययश्चेत्तस्यैव गन्तृत्वमिति ज्ञापयितुम् । मतिस्थेन तेन मनःस्थेन च सह विज्ञानतत्वं याति ॥३३॥</div> | ||
| Line 1,682: | Line 1,682: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V35" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S02_V35"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V35" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S02_V35"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S02_V35_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V35" data-block-id="BTN_C02_S02_V35_B1">गुणसन्निरोधं निर्गुणं वासुदेवम् । वासुदेवे एतां गतिं गतो न विषज्जते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S02_V35_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V35" data-block-id="BTN_C02_S02_V35_B1">गुणसन्निरोधं निर्गुणं वासुदेवम् । वासुदेवे एतां गतिं गतो न विषज्जते । | ||
'वासुदेवाश्रिता देवा ब्रह्माद्या मुक्तबन्धनाः । | 'वासुदेवाश्रिता देवा ब्रह्माद्या मुक्तबन्धनाः । | ||
भेददृष्ट्याभिमानेन चावृत्तिं नैव यान्ति ते ॥ | भेददृष्ट्याभिमानेन चावृत्तिं नैव यान्ति ते ॥ | ||
भुञ्जते तु पृथग्भोगान्नानन्दं तत्स्वरूपकम् । | भुञ्जते तु पृथग्भोगान्नानन्दं तत्स्वरूपकम् । | ||
स्वरूपं च पृथक्तेषामाविष्टग्रहवद्भवेत्''इति ब्रह्माण्डे ॥ ३४,३५ ॥</div> | स्वरूपं च पृथक्तेषामाविष्टग्रहवद्भवेत्''इति ब्रह्माण्डे ॥ ३४,३५ ॥</div> | ||
| Line 1,698: | Line 1,698: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V37" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S02_V37"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V37" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S02_V37"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S02_V37_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V37" data-block-id="BTN_C02_S02_V37_B1">तद्भागवतं पुराणम् अपश्यत् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S02_V37_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V37" data-block-id="BTN_C02_S02_V37_B1">तद्भागवतं पुराणम् अपश्यत् । | ||
'नित्यज्ञानेन सिद्धं च पुनः पुनरवेक्षते । | 'नित्यज्ञानेन सिद्धं च पुनः पुनरवेक्षते । | ||
लीलयैव हरिर्देवो दुष्टानां मोहनाय च''। | लीलयैव हरिर्देवो दुष्टानां मोहनाय च''। | ||
इति ब्रह्मतर्के ॥ ३७ ॥</div> | इति ब्रह्मतर्के ॥ ३७ ॥</div> | ||
| Line 1,707: | Line 1,707: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V38" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S02_V38"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V38" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S02_V38"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S02_V38_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V38" data-block-id="BTN_C02_S02_V38_B1">लक्षितश्चास्मिन् पुराणे बुद्ध्यादीनां पारवश्यदर्शनादन्यो नियन्ताऽस्तीति । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S02_V38_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V38" data-block-id="BTN_C02_S02_V38_B1">लक्षितश्चास्मिन् पुराणे बुद्ध्यादीनां पारवश्यदर्शनादन्यो नियन्ताऽस्तीति । | ||
'समाधावसमाधौ च निःस्वतन्त्रस्य देहिनः । | 'समाधावसमाधौ च निःस्वतन्त्रस्य देहिनः । | ||
अन्यो नियन्ता भगवान्वासुदेवः परः प्रभुः''इति ब्रह्मतर्के ॥ ३८ ॥</div> | अन्यो नियन्ता भगवान्वासुदेवः परः प्रभुः''इति ब्रह्मतर्के ॥ ३८ ॥</div> | ||
| Line 1,725: | Line 1,725: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V10" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S02_V10"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S02_V10" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S02_V10"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S02_V10_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V10" data-block-id="BTN_C02_S02_V10_B1">'अकामो धर्मकामो वा मोक्षकामोऽपि यो भवेत् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S02_V10_B1" data-verse="BTN_C02_S02_V10" data-block-id="BTN_C02_S02_V10_B1">'अकामो धर्मकामो वा मोक्षकामोऽपि यो भवेत् । | ||
अथवा सर्वकामो यः स विष्णुं पुरुषं यजेत्''। इति स्कान्दे ॥१०॥</div> | अथवा सर्वकामो यः स विष्णुं पुरुषं यजेत्''। इति स्कान्दे ॥१०॥</div> | ||
| Line 1,748: | Line 1,748: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S03_V04" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S03_V04"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S03_V04" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S03_V04"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S03_V04_B1" data-verse="BTN_C02_S03_V04" data-block-id="BTN_C02_S03_V04_B1">'आप्तेः सर्वगुणानां य आत्मनामतया हरिम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S03_V04_B1" data-verse="BTN_C02_S03_V04" data-block-id="BTN_C02_S03_V04_B1">'आप्तेः सर्वगुणानां य आत्मनामतया हरिम् । | ||
उपास्ते नित्यशो विद्वानाप्तकामस्तदा भवेत्''। इति वामने ॥ ४ ॥</div> | उपास्ते नित्यशो विद्वानाप्तकामस्तदा भवेत्''। इति वामने ॥ ४ ॥</div> | ||
| Line 1,755: | Line 1,755: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S03_V12" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S03_V12"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S03_V12" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S03_V12"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S03_V12_B1" data-verse="BTN_C02_S03_V12" data-block-id="BTN_C02_S03_V12_B1">गृहीतशक्तित्रितयायेति, | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S03_V12_B1" data-verse="BTN_C02_S03_V12" data-block-id="BTN_C02_S03_V12_B1">गृहीतशक्तित्रितयायेति, | ||
'इच्छा ज्ञानं क्रिया चेति नित्याः शक्तय ईशितुः । | 'इच्छा ज्ञानं क्रिया चेति नित्याः शक्तय ईशितुः । | ||
स्वरूपभूता अपि तु भेदवद्व्यावहारिकाः''॥ | स्वरूपभूता अपि तु भेदवद्व्यावहारिकाः''॥ | ||
इति प्रकाशसंहितावचनान्नित्यगृहीतशक्तित्वमेव ॥ १२ ॥</div> | इति प्रकाशसंहितावचनान्नित्यगृहीतशक्तित्वमेव ॥ १२ ॥</div> | ||
| Line 1,764: | Line 1,764: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S03_V13" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S03_V13"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S03_V13" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S03_V13"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S03_V13_B1" data-verse="BTN_C02_S03_V13" data-block-id="BTN_C02_S03_V13_B1">अखिलसत्वमूर्तये पूर्णसाधुभावस्वरूपाय । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S03_V13_B1" data-verse="BTN_C02_S03_V13" data-block-id="BTN_C02_S03_V13_B1">अखिलसत्वमूर्तये पूर्णसाधुभावस्वरूपाय । | ||
'निःशेषगुणपूर्णत्वात्सत्व इत्येव तं विदुः''। इति महासंहितायाम् ॥ १३ ॥</div> | 'निःशेषगुणपूर्णत्वात्सत्व इत्येव तं विदुः''। इति महासंहितायाम् ॥ १३ ॥</div> | ||
| Line 1,773: | Line 1,773: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S03_V19" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S03_V19"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S03_V19" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S03_V19"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S03_V19_B1" data-verse="BTN_C02_S03_V19" data-block-id="BTN_C02_S03_V19_B1">'वेदानुसारिवशगः स्वेच्छया तु हरिर्यतः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S03_V19_B1" data-verse="BTN_C02_S03_V19" data-block-id="BTN_C02_S03_V19_B1">'वेदानुसारिवशगः स्वेच्छया तु हरिर्यतः । | ||
अतः स्वतन्त्रमप्याहुः प्राज्ञा वेदमयेति ह''। इत्यध्यात्मे ॥ १९ ॥</div> | अतः स्वतन्त्रमप्याहुः प्राज्ञा वेदमयेति ह''। इत्यध्यात्मे ॥ १९ ॥</div> | ||
| Line 1,788: | Line 1,788: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V02" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S04_V02"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V02" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S04_V02"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S04_V02_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V02" data-block-id="BTN_C02_S04_V02_B1">'तद्वशत्वादिदं रूपं हरेर्नैव स्वरूपतः''। इति मानससंहितायाम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S04_V02_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V02" data-block-id="BTN_C02_S04_V02_B1">'तद्वशत्वादिदं रूपं हरेर्नैव स्वरूपतः''। इति मानससंहितायाम् । | ||
'अधिष्ठानमिति प्रोक्तं मूलाधारं विचक्षणैः । | 'अधिष्ठानमिति प्रोक्तं मूलाधारं विचक्षणैः । | ||
यत्स्थितं दृश्यते वस्तु संस्थानं तदुदीरितम् । | यत्स्थितं दृश्यते वस्तु संस्थानं तदुदीरितम् । | ||
उभयं हरिरेवास्य जगतो मुनिपुङ्गव''। इति वामने ॥ | उभयं हरिरेवास्य जगतो मुनिपुङ्गव''। इति वामने ॥ | ||
'हरिः परोऽस्य जगतो ह्यव्यक्तादेश्च कृत्स्नशः । | 'हरिः परोऽस्य जगतो ह्यव्यक्तादेश्च कृत्स्नशः । | ||
अतस्तत्परमेवेदं वदन्ति मुनयोऽमलाः''॥ इति सात्वतसंहितायाम् । | अतस्तत्परमेवेदं वदन्ति मुनयोऽमलाः''॥ इति सात्वतसंहितायाम् । | ||
'यदधीना यस्य सत्ता तत्तदित्येव भण्यते । | 'यदधीना यस्य सत्ता तत्तदित्येव भण्यते । | ||
विद्यमाने विभेदेऽपि मिथो नित्यं स्वरूपतः''इति भविष्यत्पर्वणि ॥२॥</div> | विद्यमाने विभेदेऽपि मिथो नित्यं स्वरूपतः''इति भविष्यत्पर्वणि ॥२॥</div> | ||
| Line 1,801: | Line 1,801: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V04" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S04_V04"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V04" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S04_V04"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S04_V04_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V04" data-block-id="BTN_C02_S04_V04_B1">तदधिकं ज्ञातुं पूर्वपक्षं दर्शयति– | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S04_V04_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V04" data-block-id="BTN_C02_S04_V04_B1">तदधिकं ज्ञातुं पूर्वपक्षं दर्शयति– | ||
'एकः सृजसि''इत्यादिना ॥ ४ ॥</div> | 'एकः सृजसि''इत्यादिना ॥ ४ ॥</div> | ||
| Line 1,808: | Line 1,808: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V06" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S04_V06"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V06" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S04_V06"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S04_V06_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V06" data-block-id="BTN_C02_S04_V06_B1">'त्वदधीना यतः सत्ता अवरस्यापि केशव । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S04_V06_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V06" data-block-id="BTN_C02_S04_V06_B1">'त्वदधीना यतः सत्ता अवरस्यापि केशव । | ||
अतः स्वरूपतः सम्यक्सति भेदेऽपि तद्भवान्''इति मात्स्ये ॥ ६ ॥</div> | अतः स्वरूपतः सम्यक्सति भेदेऽपि तद्भवान्''इति मात्स्ये ॥ ६ ॥</div> | ||
| Line 1,823: | Line 1,823: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V13" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S04_V13"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V13" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S04_V13"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S04_V13_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V13" data-block-id="BTN_C02_S04_V13_B1">'मुख्या माया हरेः शक्तिरमुख्या प्रकृतिर्मता । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S04_V13_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V13" data-block-id="BTN_C02_S04_V13_B1">'मुख्या माया हरेः शक्तिरमुख्या प्रकृतिर्मता । | ||
अथामुख्यतमा चैव माया दीना प्रकीर्तिता''॥ १२-१३ ॥</div> | अथामुख्यतमा चैव माया दीना प्रकीर्तिता''॥ १२-१३ ॥</div> | ||
| Line 1,830: | Line 1,830: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V14" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S04_V14"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V14" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S04_V14"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S04_V14_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V14" data-block-id="BTN_C02_S04_V14_B1">परः अधिकः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S04_V14_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V14" data-block-id="BTN_C02_S04_V14_B1">परः अधिकः । | ||
'तद्वदेव स्थितं यत्तु तात्वतं तत्प्रचक्षते''। इति कौर्मे ॥ १४ ॥</div> | 'तद्वदेव स्थितं यत्तु तात्वतं तत्प्रचक्षते''। इति कौर्मे ॥ १४ ॥</div> | ||
| Line 1,837: | Line 1,837: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V15" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S04_V15"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V15" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S04_V15"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S04_V15_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V15" data-block-id="BTN_C02_S04_V15_B1">वेदप्रतिपाद्येषु स पर इत्यादि । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S04_V15_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V15" data-block-id="BTN_C02_S04_V15_B1">वेदप्रतिपाद्येषु स पर इत्यादि । | ||
'गम्येज्यज्ञेयवाच्येषु योज्येषु च परो हरिः । | 'गम्येज्यज्ञेयवाच्येषु योज्येषु च परो हरिः । | ||
तपसा पूज्यमानानां सर्वलोकेभ्य एव च''॥ इति वाराहे ॥ १५ ॥</div> | तपसा पूज्यमानानां सर्वलोकेभ्य एव च''॥ इति वाराहे ॥ १५ ॥</div> | ||
| Line 1,845: | Line 1,845: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V18" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S04_V18"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V18" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S04_V18"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S04_V18_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V18" data-block-id="BTN_C02_S04_V18_B1">युगपत्क्रमशोऽपि वेत्यस्य परिहारः 'सत्वं रजस्तम''इति । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S04_V18_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V18" data-block-id="BTN_C02_S04_V18_B1">युगपत्क्रमशोऽपि वेत्यस्य परिहारः 'सत्वं रजस्तम''इति । | ||
'नित्यं गृहीताः सत्वाद्याः स्थित्यादिषु विशेषतः । | 'नित्यं गृहीताः सत्वाद्याः स्थित्यादिषु विशेषतः । | ||
युगपत् क्रमशश्चैव गृह्णाति भगवान्स्वयम्''॥ इति ब्रह्मवैवर्ते ॥ १८ ॥</div> | युगपत् क्रमशश्चैव गृह्णाति भगवान्स्वयम्''॥ इति ब्रह्मवैवर्ते ॥ १८ ॥</div> | ||
| Line 1,853: | Line 1,853: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V19" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S04_V19"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V19" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S04_V19"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S04_V19_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V19" data-block-id="BTN_C02_S04_V19_B1">'ज्ञानेन्द्रियैश्च मनसा सत्वं बध्नाति पूरुषम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S04_V19_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V19" data-block-id="BTN_C02_S04_V19_B1">'ज्ञानेन्द्रियैश्च मनसा सत्वं बध्नाति पूरुषम् । | ||
रजः कर्मेन्द्रियैर्नित्यं शरीरेण तमस्तथा । | रजः कर्मेन्द्रियैर्नित्यं शरीरेण तमस्तथा । | ||
आन्तरं यत्तु कर्तृत्वं तत्सत्वेनाभिमन्यते ॥ | आन्तरं यत्तु कर्तृत्वं तत्सत्वेनाभिमन्यते ॥ | ||
रजसा त्वभिमन्येत करणैः कर्मकारणैः । | रजसा त्वभिमन्येत करणैः कर्मकारणैः । | ||
शारीरं वेदनाद्यं तु तमसा ह्यभिमन्यते ॥ | शारीरं वेदनाद्यं तु तमसा ह्यभिमन्यते ॥ | ||
अकर्ता करणैर्हीनः शरीरेण विवर्जितः । | अकर्ता करणैर्हीनः शरीरेण विवर्जितः । | ||
नित्यज्ञानस्वरूपोऽसौ गुणैरेवाभिमन्यते ॥ | नित्यज्ञानस्वरूपोऽसौ गुणैरेवाभिमन्यते ॥ | ||
एवं जीवः परेणैव प््रोरितः संसृतिं व्रजेत् । | एवं जीवः परेणैव प््रोरितः संसृतिं व्रजेत् । | ||
न परः संसृतिं क्वापि स्वातन्त्र्यादधिकत्वतः ॥ | न परः संसृतिं क्वापि स्वातन्त्र्यादधिकत्वतः ॥ | ||
एवं जीवपरौ भिन्नौ किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि''॥ इति पाद्मे ॥ | एवं जीवपरौ भिन्नौ किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि''॥ इति पाद्मे ॥ | ||
मायिनं ज्ञानिनं स्वतः ॥ १९ ॥</div> | मायिनं ज्ञानिनं स्वतः ॥ १९ ॥</div> | ||
| Line 1,869: | Line 1,869: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V20" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S04_V20"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V20" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S04_V20"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S04_V20_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V20" data-block-id="BTN_C02_S04_V20_B1">लिङ्गैः ज्ञापकैः । त्रिगुणैः । एतैर्लिङ्गैः । स्वप्रसादाज्जीवेन लक्षितगतिः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S04_V20_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V20" data-block-id="BTN_C02_S04_V20_B1">लिङ्गैः ज्ञापकैः । त्रिगुणैः । एतैर्लिङ्गैः । स्वप्रसादाज्जीवेन लक्षितगतिः । | ||
'स्वप्रसादादिमं जीवः पश्येत्तेन स्वलक्षितः''इति षाड्गुण्ये ॥ २० ॥</div> | 'स्वप्रसादादिमं जीवः पश्येत्तेन स्वलक्षितः''इति षाड्गुण्ये ॥ २० ॥</div> | ||
| Line 1,876: | Line 1,876: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V21" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S04_V21"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V21" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S04_V21"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S04_V21_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V21" data-block-id="BTN_C02_S04_V21_B1">स्वया मायया स्वशक्त्या । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S04_V21_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V21" data-block-id="BTN_C02_S04_V21_B1">स्वया मायया स्वशक्त्या । | ||
'यत्रान्यहेत्वभावः स्यादीश्वरेच्छादिना विना । | 'यत्रान्यहेत्वभावः स्यादीश्वरेच्छादिना विना । | ||
तदिच्छा हि यदृच्छा स्यादतस्तत्र यदृच्छया''। इति ब्रह्मतर्के । | तदिच्छा हि यदृच्छा स्यादतस्तत्र यदृच्छया''। इति ब्रह्मतर्के । | ||
'कालकर्मस्वभावादि नित्ययेशेच्छया सदा । | 'कालकर्मस्वभावादि नित्ययेशेच्छया सदा । | ||
प्राप्तमेव विशेषेण सृष्ट्यादावुन्नयत्यजः''॥ इति च । | प्राप्तमेव विशेषेण सृष्ट्यादावुन्नयत्यजः''॥ इति च । | ||
विबुभूषुः बहुधा बुभूषुः । | विबुभूषुः बहुधा बुभूषुः । | ||
'ईशो बह्वीः पुरः सृष्ट्वा तत्रैव बहुरूपताम् । | 'ईशो बह्वीः पुरः सृष्ट्वा तत्रैव बहुरूपताम् । | ||
तत्तन्नियामकतया प्राप्तुं कालाद्युपाददे''॥ इति च ॥ २१ ॥</div> | तत्तन्नियामकतया प्राप्तुं कालाद्युपाददे''॥ इति च ॥ २१ ॥</div> | ||
| Line 1,889: | Line 1,889: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V22" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S04_V22"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V22" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S04_V22"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S04_V22_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V22" data-block-id="BTN_C02_S04_V22_B1">प्रकृतेः परिणामस्वभावतः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S04_V22_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V22" data-block-id="BTN_C02_S04_V22_B1">प्रकृतेः परिणामस्वभावतः । | ||
'गुणकालस्वभावेभ्य ईशेनाधिष्ठितत्वतः । | 'गुणकालस्वभावेभ्य ईशेनाधिष्ठितत्वतः । | ||
जगदादि महत्तत्त्वमभूत्तस्येच्छया हरेः ॥''इति षाड्गुण्ये ॥ २२ ॥</div> | जगदादि महत्तत्त्वमभूत्तस्येच्छया हरेः ॥''इति षाड्गुण्ये ॥ २२ ॥</div> | ||
| Line 1,897: | Line 1,897: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V23" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S04_V23"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V23" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S04_V23"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S04_V23_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V23" data-block-id="BTN_C02_S04_V23_B1">'भूतानि द्रव्यनामानि ज्ञानं ज्ञानेन्द्रियाण्यपि । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S04_V23_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V23" data-block-id="BTN_C02_S04_V23_B1">'भूतानि द्रव्यनामानि ज्ञानं ज्ञानेन्द्रियाण्यपि । | ||
क्रिया कर्मेन्द्रियाण्याहुस्तन्मूलत्वादहं त्रिधा''। इति गारुडे ॥ २३ ॥</div> | क्रिया कर्मेन्द्रियाण्याहुस्तन्मूलत्वादहं त्रिधा''। इति गारुडे ॥ २३ ॥</div> | ||
| Line 1,904: | Line 1,904: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S04_V24"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S04_V24"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S04_V24_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V24" data-block-id="BTN_C02_S04_V24_B1">'विशिष्टकार्यशक्तित्वाद्देवा वैकारिकाः स्मृताः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S04_V24_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V24" data-block-id="BTN_C02_S04_V24_B1">'विशिष्टकार्यशक्तित्वाद्देवा वैकारिकाः स्मृताः । | ||
अतिजाज्वल्यमानत्वात्तैजसानीन्द्रियाण्यपि ॥ | अतिजाज्वल्यमानत्वात्तैजसानीन्द्रियाण्यपि ॥ | ||
तामसानि तु भूतानि यतस्तावन्न तूभयम्''॥ इति पाद्मे । | तामसानि तु भूतानि यतस्तावन्न तूभयम्''॥ इति पाद्मे । | ||
ज्ञानेन्द्रियाणां देवानां ज्ञानशक्तिरुदीरिता । | ज्ञानेन्द्रियाणां देवानां ज्ञानशक्तिरुदीरिता । | ||
क्रिया कर्मेन्द्रियाणां च भूतानां द्रव्यशक्तिता''॥ इति स्कान्दे । | क्रिया कर्मेन्द्रियाणां च भूतानां द्रव्यशक्तिता''॥ इति स्कान्दे । | ||
'द्रव्यं तु द्रवणप्राप्यं द्वयोर्विवदमानयोः । | 'द्रव्यं तु द्रवणप्राप्यं द्वयोर्विवदमानयोः । | ||
पूर्वं वेगाभिसम्बन्धादाकाशस्तु प्रदेशतः''॥ इति प्रकाशसंहितायाम् ॥ २४ ॥</div> | पूर्वं वेगाभिसम्बन्धादाकाशस्तु प्रदेशतः''॥ इति प्रकाशसंहितायाम् ॥ २४ ॥</div> | ||
| Line 1,916: | Line 1,916: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V25" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S04_V25"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V25" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S04_V25"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S04_V25_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V25" data-block-id="BTN_C02_S04_V25_B1">'पञ्चेन्द्रियाभिमेयत्वान्मात्रागुण इतीरितः''॥ इति मात्स्ये । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S04_V25_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V25" data-block-id="BTN_C02_S04_V25_B1">'पञ्चेन्द्रियाभिमेयत्वान्मात्रागुण इतीरितः''॥ इति मात्स्ये । | ||
'शब्देनैव परो द्रष्टा ज्ञायते जगदेव च ।" | 'शब्देनैव परो द्रष्टा ज्ञायते जगदेव च ।" | ||
इति विष्णुसंहितायाम् ॥ २५ ॥</div> | इति विष्णुसंहितायाम् ॥ २५ ॥</div> | ||
| Line 1,924: | Line 1,924: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V26" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S04_V26"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V26" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S04_V26"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S04_V26_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V26" data-block-id="BTN_C02_S04_V26_B1">'सर्वचेष्टयितृत्वात्तु प्राणोऽभिभवशक्तितः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S04_V26_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V26" data-block-id="BTN_C02_S04_V26_B1">'सर्वचेष्टयितृत्वात्तु प्राणोऽभिभवशक्तितः । | ||
ओजस्त्वनभिभाव्यत्वात्सहश्च स्वेच्छया कृतेः ॥ | ओजस्त्वनभिभाव्यत्वात्सहश्च स्वेच्छया कृतेः ॥ | ||
बलं विधारकत्वाच्च विधृतिर्वायुरुच्यते''। इति भारते ॥ २६ ॥</div> | बलं विधारकत्वाच्च विधृतिर्वायुरुच्यते''। इति भारते ॥ २६ ॥</div> | ||
| Line 1,932: | Line 1,932: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V30" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S04_V30"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V30" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S04_V30"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S04_V30_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V30" data-block-id="BTN_C02_S04_V30_B1">'अनाद्यनन्तोऽपि हरिर्वैकारिकगणेष्वजः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S04_V30_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V30" data-block-id="BTN_C02_S04_V30_B1">'अनाद्यनन्तोऽपि हरिर्वैकारिकगणेष्वजः । | ||
अवतीर्णः पदाङ्गुष्ठमध्यास्ते विश्वभुग्विभुः ॥ | अवतीर्णः पदाङ्गुष्ठमध्यास्ते विश्वभुग्विभुः ॥ | ||
पाददेवस्तु यज्ञोऽन्यस्तं प्रविश्य हरिः स्वयम् । | पाददेवस्तु यज्ञोऽन्यस्तं प्रविश्य हरिः स्वयम् । | ||
सर्वं विधारयन्देहे वर्ततेऽनन्तशक्तिधृक्''॥ इति वह्निपुराणे ॥ ३० ॥</div> | सर्वं विधारयन्देहे वर्ततेऽनन्तशक्तिधृक्''॥ इति वह्निपुराणे ॥ ३० ॥</div> | ||
| Line 1,941: | Line 1,941: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V33" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S04_V33"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V33" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S04_V33"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S04_V33_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V33" data-block-id="BTN_C02_S04_V33_B1">सदसत्वं व्यक्ताव्यक्तत्वम् । नः भयम् । अदो ब्रह्माण्डम् । ब्रह्माण्डं हि वदन्तीति जीवानां भयकारणम् । तत्र हि संसृतिः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S04_V33_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V33" data-block-id="BTN_C02_S04_V33_B1">सदसत्वं व्यक्ताव्यक्तत्वम् । नः भयम् । अदो ब्रह्माण्डम् । ब्रह्माण्डं हि वदन्तीति जीवानां भयकारणम् । तत्र हि संसृतिः । | ||
'आकाशवायू त्वव्यक्तावितरेऽण्डे प्रकाशिताः । | 'आकाशवायू त्वव्यक्तावितरेऽण्डे प्रकाशिताः । | ||
तथात्वाद्बाह्यभूतानामण्डस्थानां च सा गतिः''॥ इति मात्स्ये ॥३३॥</div> | तथात्वाद्बाह्यभूतानामण्डस्थानां च सा गतिः''॥ इति मात्स्ये ॥३३॥</div> | ||
| Line 1,949: | Line 1,949: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V34" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S04_V34"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V34" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S04_V34"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S04_V34_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V34" data-block-id="BTN_C02_S04_V34_B1">कालकर्मस्वभावस्थ अजीवः परमेश्वरः । अजीवं स्वात्मानम् अजीजनत् । तदण्डं यथा स्वात्मानं प्रासूते तथा चकार । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S04_V34_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V34" data-block-id="BTN_C02_S04_V34_B1">कालकर्मस्वभावस्थ अजीवः परमेश्वरः । अजीवं स्वात्मानम् अजीजनत् । तदण्डं यथा स्वात्मानं प्रासूते तथा चकार । | ||
'यः प्रणधारणं प्रणप्रासादात्कुरुतेऽनिशम् । | 'यः प्रणधारणं प्रणप्रासादात्कुरुतेऽनिशम् । | ||
स जीव इति सन्दिष्टस्तदन्योऽजीव उच्यते । | स जीव इति सन्दिष्टस्तदन्योऽजीव उच्यते । | ||
यत्प्रासादात्स तु प्रणः कुरुते स्वस्य धारणम्''॥ इति वायुप्रक्ते ॥ | यत्प्रासादात्स तु प्रणः कुरुते स्वस्य धारणम्''॥ इति वायुप्रक्ते ॥ | ||
'कालकर्मस्वभावस्थो वासुदेवः परः पुमान् । | 'कालकर्मस्वभावस्थो वासुदेवः परः पुमान् । | ||
अकरोदण्डमुद्वृद्धमात्मप्रसवकारणम् ॥''इति ब्रह्माण्डे । | अकरोदण्डमुद्वृद्धमात्मप्रसवकारणम् ॥''इति ब्रह्माण्डे । | ||
जीव इति वा । | जीव इति वा । | ||
'प्र•णं धारयते यस्मात्स जीवः परमेश्वरः । | 'प्र•णं धारयते यस्मात्स जीवः परमेश्वरः । | ||
अजीवोऽपि महातेजास्त्वथवा जीवयन् जगत्''॥ | अजीवोऽपि महातेजास्त्वथवा जीवयन् जगत्''॥ | ||
इति स्कान्दे ॥ ३४ ॥</div> | इति स्कान्दे ॥ ३४ ॥</div> | ||
| Line 1,964: | Line 1,964: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V35" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S04_V35"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V35" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S04_V35"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S04_V35_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V35" data-block-id="BTN_C02_S04_V35_B1">'अण्डे जातौ पुमांसौ द्वौ हरिर्ब्रह्मा तथैव च । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S04_V35_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V35" data-block-id="BTN_C02_S04_V35_B1">'अण्डे जातौ पुमांसौ द्वौ हरिर्ब्रह्मा तथैव च । | ||
अनादिस्तु हरिस्तत्र ब्रह्मा सादिरुदाहृतः''। इति च ॥ ३५ ॥</div> | अनादिस्तु हरिस्तत्र ब्रह्मा सादिरुदाहृतः''। इति च ॥ ३५ ॥</div> | ||
| Line 1,971: | Line 1,971: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V36" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S04_V36"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V36" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S04_V36"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S04_V36_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V36" data-block-id="BTN_C02_S04_V36_B1">'हरेरवयवैर्लोकाः सृष्टा इति विकल्पनम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S04_V36_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V36" data-block-id="BTN_C02_S04_V36_B1">'हरेरवयवैर्लोकाः सृष्टा इति विकल्पनम् । | ||
साक्षात्सत्यमतोऽन्यस्मात् व्यावहारिकमुच्यते''॥ इति मात्स्ये ॥३६॥</div> | साक्षात्सत्यमतोऽन्यस्मात् व्यावहारिकमुच्यते''॥ इति मात्स्ये ॥३६॥</div> | ||
| Line 1,980: | Line 1,980: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V37" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S04_V37"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S04_V37" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S04_V37"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S04_V37_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V37" data-block-id="BTN_C02_S04_V37_B1">'ब्राह्मणो मुखमित्येव मुखाज्जातत्वहेतुतः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S04_V37_B1" data-verse="BTN_C02_S04_V37" data-block-id="BTN_C02_S04_V37_B1">'ब्राह्मणो मुखमित्येव मुखाज्जातत्वहेतुतः । | ||
यथावदत् श्रुतौ तद्वज्जीवो ब्रह्मेति वाग्भवेत्''॥ इति ब्राह्मे ॥ ३७ ॥</div> | यथावदत् श्रुतौ तद्वज्जीवो ब्रह्मेति वाग्भवेत्''॥ इति ब्राह्मे ॥ ३७ ॥</div> | ||
| Line 1,995: | Line 1,995: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S05_V05" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S05_V05"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S05_V05" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S05_V05"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S05_V05_B1" data-verse="BTN_C02_S05_V05" data-block-id="BTN_C02_S05_V05_B1">'याज्ञिका रोममूलस्था रोमान्तस्थास्तु तत्परे । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S05_V05_B1" data-verse="BTN_C02_S05_V05" data-block-id="BTN_C02_S05_V05_B1">'याज्ञिका रोममूलस्था रोमान्तस्थास्तु तत्परे । | ||
उद्भिजो वासुदेवस्य लिङ्गगास्तु जरायुजाः''। इति पाद्मे । | उद्भिजो वासुदेवस्य लिङ्गगास्तु जरायुजाः''। इति पाद्मे । | ||
'हरेः श्मश्वाश्रया विद्युच्छिलालोहा नखाश्रयाः''। इत्याग्नेये ॥ ५ ॥</div> | 'हरेः श्मश्वाश्रया विद्युच्छिलालोहा नखाश्रयाः''। इत्याग्नेये ॥ ५ ॥</div> | ||
| Line 2,003: | Line 2,003: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S05_V06" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S05_V06"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S05_V06" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S05_V06"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S05_V06_B1" data-verse="BTN_C02_S05_V06" data-block-id="BTN_C02_S05_V06_B1">ब्राह्मणवैश्यादीन् वर्जयितुं प्रायश इति । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S05_V06_B1" data-verse="BTN_C02_S05_V06" data-block-id="BTN_C02_S05_V06_B1">ब्राह्मणवैश्यादीन् वर्जयितुं प्रायश इति । | ||
'मोक्षः शान्तिश्च शरणं निर्वाणं चाभिधीयते''इति ब्राह्मे । | 'मोक्षः शान्तिश्च शरणं निर्वाणं चाभिधीयते''इति ब्राह्मे । | ||
'भेजे खगेन्द्रध्वजपादमूलम्''। इति च । | 'भेजे खगेन्द्रध्वजपादमूलम्''। इति च । | ||
'स्वोत्पत्त्यङ्गेषु देवानामन्येषां पादमूलतः । | 'स्वोत्पत्त्यङ्गेषु देवानामन्येषां पादमूलतः । | ||
मुक्तिस्तु विहिता विष्णोर्निर्दिष्टेषु यथावचः''। इत्यध्यात्मे ॥ ६ ॥</div> | मुक्तिस्तु विहिता विष्णोर्निर्दिष्टेषु यथावचः''। इत्यध्यात्मे ॥ ६ ॥</div> | ||
| Line 2,013: | Line 2,013: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S05_V11" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S05_V11"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S05_V11" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S05_V11"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S05_V11_B1" data-verse="BTN_C02_S05_V11" data-block-id="BTN_C02_S05_V11_B1">'कुमारब्रह्मरुद्राद्या हरेर्मध्यात्समुद्गताः''। इति वामने । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S05_V11_B1" data-verse="BTN_C02_S05_V11" data-block-id="BTN_C02_S05_V11_B1">'कुमारब्रह्मरुद्राद्या हरेर्मध्यात्समुद्गताः''। इति वामने । | ||
'आत्मेति मध्यदेहश्च सर्वदेहोऽपि वा भवेत् । | 'आत्मेति मध्यदेहश्च सर्वदेहोऽपि वा भवेत् । | ||
मनोबुद्धिरहङ्कारश्चित्तं जीवश्च कथ्यते ॥ | मनोबुद्धिरहङ्कारश्चित्तं जीवश्च कथ्यते ॥ | ||
अथवा स्वयमेवेति वायुर्ब्रह्माऽपि वा भवेत् । | अथवा स्वयमेवेति वायुर्ब्रह्माऽपि वा भवेत् । | ||
मुख्यतो ब्रह्म परममात्मशब्देन भण्यते''॥ इति नाममहोदधौ । | मुख्यतो ब्रह्म परममात्मशब्देन भण्यते''॥ इति नाममहोदधौ । | ||
'देहेन्द्रियादिभेदेन निर्भेदोऽपि हरिः स्वयम् । | 'देहेन्द्रियादिभेदेन निर्भेदोऽपि हरिः स्वयम् । | ||
भण्यते केवलैश्वर्यादनाद्यानन्दचिद्घनः''॥ इति गारुडे ।</div> | भण्यते केवलैश्वर्यादनाद्यानन्दचिद्घनः''॥ इति गारुडे ।</div> | ||
| Line 2,025: | Line 2,025: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S05_V15" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S05_V15"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S05_V15" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S05_V15"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S05_V15_B1" data-verse="BTN_C02_S05_V15" data-block-id="BTN_C02_S05_V15_B1">'सर्वं पुरुष एवेति भण्यतेऽभेदवज्जगत् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S05_V15_B1" data-verse="BTN_C02_S05_V15" data-block-id="BTN_C02_S05_V15_B1">'सर्वं पुरुष एवेति भण्यतेऽभेदवज्जगत् । | ||
तदधीनं तु सत्तादि यतो ह्यस्य सदा भवेत्''। इति ब्रह्मतर्के । | तदधीनं तु सत्तादि यतो ह्यस्य सदा भवेत्''। इति ब्रह्मतर्के । | ||
'वितस्तिमात्रं हृदयमास्थाय व्याप्नुते जगत्''। इति गारुडे ॥ १५ ॥</div> | 'वितस्तिमात्रं हृदयमास्थाय व्याप्नुते जगत्''। इति गारुडे ॥ १५ ॥</div> | ||
| Line 2,033: | Line 2,033: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S05_V16" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S05_V16"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S05_V16" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S05_V16"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S05_V16_B1" data-verse="BTN_C02_S05_V16" data-block-id="BTN_C02_S05_V16_B1">'पश्यन् स्वधिष्ण्यं देहं स बहिष्ठान्विषयानपि । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S05_V16_B1" data-verse="BTN_C02_S05_V16" data-block-id="BTN_C02_S05_V16_B1">'पश्यन् स्वधिष्ण्यं देहं स बहिष्ठान्विषयानपि । | ||
एवमण्डान्तरं पश्यन्बहिः सर्वं च पश्यति''। इति वामने ॥ १६ ॥</div> | एवमण्डान्तरं पश्यन्बहिः सर्वं च पश्यति''। इति वामने ॥ १६ ॥</div> | ||
| Line 2,040: | Line 2,040: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S05_V17" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S05_V17"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S05_V17" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S05_V17"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S05_V17_B1" data-verse="BTN_C02_S05_V17" data-block-id="BTN_C02_S05_V17_B1">'अव्यक्तमात्मनोऽन्नं च महदादि विनाशि च । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S05_V17_B1" data-verse="BTN_C02_S05_V17" data-block-id="BTN_C02_S05_V17_B1">'अव्यक्तमात्मनोऽन्नं च महदादि विनाशि च । | ||
यदतीतः परो विष्णुः स एवातो विमोक्षदः''॥ इति नारदीये ॥१७॥</div> | यदतीतः परो विष्णुः स एवातो विमोक्षदः''॥ इति नारदीये ॥१७॥</div> | ||
| Line 2,047: | Line 2,047: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S05_V18" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S05_V18"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S05_V18" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S05_V18"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S05_V18_B1" data-verse="BTN_C02_S05_V18" data-block-id="BTN_C02_S05_V18_B1">'स्वरूपांशो विभिन्नांश इति द्वेधांश इष्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S05_V18_B1" data-verse="BTN_C02_S05_V18" data-block-id="BTN_C02_S05_V18_B1">'स्वरूपांशो विभिन्नांश इति द्वेधांश इष्यते । | ||
अनन्तासनवैकुण्ठपद्मनाभाः स्वयं हरिः ॥ | अनन्तासनवैकुण्ठपद्मनाभाः स्वयं हरिः ॥ | ||
जीवा इमे विभिन्नांशा धर्माधर्मादिसंयुताः''॥ इति वामने । | जीवा इमे विभिन्नांशा धर्माधर्मादिसंयुताः''॥ इति वामने । | ||
सर्वस्य यथावत्स्थितिविदः । | सर्वस्य यथावत्स्थितिविदः । | ||
'त्रिमूर्धा सन् हरिर्धत्ते द्युत्रयं मूर्धभिस्त्रिभिः । | 'त्रिमूर्धा सन् हरिर्धत्ते द्युत्रयं मूर्धभिस्त्रिभिः । | ||
अनन्तासनवैकुण्ठनारायणपुराणि तु । | अनन्तासनवैकुण्ठनारायणपुराणि तु । | ||
बहुलक्षोच्छ्रितेष्वेषु स वसत्यमृतो हरिः''॥ इति मात्स्ये ॥ १८ ॥</div> | बहुलक्षोच्छ्रितेष्वेषु स वसत्यमृतो हरिः''॥ इति मात्स्ये ॥ १८ ॥</div> | ||
| Line 2,059: | Line 2,059: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S05_V19" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S05_V19"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S05_V19" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S05_V19"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S05_V19_B1" data-verse="BTN_C02_S05_V19" data-block-id="BTN_C02_S05_V19_B1">'अनन्तासनवैकुण्ठनारायणपुराणि तु । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S05_V19_B1" data-verse="BTN_C02_S05_V19" data-block-id="BTN_C02_S05_V19_B1">'अनन्तासनवैकुण्ठनारायणपुराणि तु । | ||
त्रीणि धामानि वै विष्णोस्त्रिलोकाद्बहिरेव च ॥ | त्रीणि धामानि वै विष्णोस्त्रिलोकाद्बहिरेव च ॥ | ||
अदायादास्तु पुत्राणामुद्रिक्तज्ञानचक्षुषः । | अदायादास्तु पुत्राणामुद्रिक्तज्ञानचक्षुषः । | ||
नारायणपरा देवा एवं तान्याप्नुवन्ति''च ॥ | नारायणपरा देवा एवं तान्याप्नुवन्ति''च ॥ | ||
'स एवान्यस्वरूपेण शक्रलोकसमीपगः । | 'स एवान्यस्वरूपेण शक्रलोकसमीपगः । | ||
इज्यो यज्ञपुमान्नाम ज्ञानिनां गृहिणां पदम् ॥ | इज्यो यज्ञपुमान्नाम ज्ञानिनां गृहिणां पदम् ॥ | ||
यतीनां ध्रुवलोकस्थो वनिनां मेरुमध्यगः । | यतीनां ध्रुवलोकस्थो वनिनां मेरुमध्यगः । | ||
आदित्यमण्डलस्थस्तु ज्ञानिनां ब्रह्मचारिणाम्''॥ | आदित्यमण्डलस्थस्तु ज्ञानिनां ब्रह्मचारिणाम्''॥ | ||
इति ब्रह्माण्डे ॥ १९ ॥</div> | इति ब्रह्माण्डे ॥ १९ ॥</div> | ||
| Line 2,073: | Line 2,073: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S05_V20" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S05_V20"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S05_V20" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S05_V20"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S05_V20_B1" data-verse="BTN_C02_S05_V20" data-block-id="BTN_C02_S05_V20_B1">'त्रिपात्स एव भगवान् सर्वप्राणिषु संस्थितः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S05_V20_B1" data-verse="BTN_C02_S05_V20" data-block-id="BTN_C02_S05_V20_B1">'त्रिपात्स एव भगवान् सर्वप्राणिषु संस्थितः । | ||
निरन्नेषु च विद्वत्सु त्रिदशेष्वितरेषु च''॥ इत्यध्यात्मे ॥ २० ॥</div> | निरन्नेषु च विद्वत्सु त्रिदशेष्वितरेषु च''॥ इत्यध्यात्मे ॥ २० ॥</div> | ||
| Line 2,082: | Line 2,082: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S05_V22" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S05_V22"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S05_V22" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S05_V22"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S05_V22_B1" data-verse="BTN_C02_S05_V22" data-block-id="BTN_C02_S05_V22_B1">'तस्माद्धरेरण्डमभूदण्डादपि चतुर्मुखः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S05_V22_B1" data-verse="BTN_C02_S05_V22" data-block-id="BTN_C02_S05_V22_B1">'तस्माद्धरेरण्डमभूदण्डादपि चतुर्मुखः । | ||
स विराण्नामकस्तस्मादधिको हरिरेव तु ॥ | स विराण्नामकस्तस्मादधिको हरिरेव तु ॥ | ||
अण्डाज्जातस्य तस्यान्यद्रूपं पद्मादभूद्धरेः । | अण्डाज्जातस्य तस्यान्यद्रूपं पद्मादभूद्धरेः । | ||
यदोभयात्मको जज्ञे ब्रह्मा लोकपितामहः ॥ | यदोभयात्मको जज्ञे ब्रह्मा लोकपितामहः ॥ | ||
तदैव सोऽतिरिक्तोऽभूच्छर्वपूर्वापराज्जनात् । | तदैव सोऽतिरिक्तोऽभूच्छर्वपूर्वापराज्जनात् । | ||
त्रिलोकस्थानगं विष्णुमयजच्च समाहितः । | त्रिलोकस्थानगं विष्णुमयजच्च समाहितः । | ||
तद्रूपभूतांस्त्रींल्लोकान् पशून् कृत्वा महामनाः''॥ इति गारुडे ॥ २१-२२ ॥</div> | तद्रूपभूतांस्त्रींल्लोकान् पशून् कृत्वा महामनाः''॥ इति गारुडे ॥ २१-२२ ॥</div> | ||
| Line 2,100: | Line 2,100: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S05_V30" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S05_V30"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S05_V30" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S05_V30"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S05_V30_B1" data-verse="BTN_C02_S05_V30" data-block-id="BTN_C02_S05_V30_B1">यस्मात् तमेवायजन् तस्मादिदं तस्मिन्नाहितम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S05_V30_B1" data-verse="BTN_C02_S05_V30" data-block-id="BTN_C02_S05_V30_B1">यस्मात् तमेवायजन् तस्मादिदं तस्मिन्नाहितम् । | ||
'नित्यं गृहीताः सत्वाद्या जीववज्जडवन्न तु । | 'नित्यं गृहीताः सत्वाद्या जीववज्जडवन्न तु । | ||
मिथ्यामानात्स्वरूपत्वात्स्वातन्त्र्याद्बहिरेव तु''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥३०॥</div> | मिथ्यामानात्स्वरूपत्वात्स्वातन्त्र्याद्बहिरेव तु''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥३०॥</div> | ||
| Line 2,108: | Line 2,108: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S05_V32" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S05_V32"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S05_V32" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S05_V32"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S05_V32_B1" data-verse="BTN_C02_S05_V32" data-block-id="BTN_C02_S05_V32_B1">'सदिति व्यक्तमुद्दिष्टमसदव्यक्तमुच्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S05_V32_B1" data-verse="BTN_C02_S05_V32" data-block-id="BTN_C02_S05_V32_B1">'सदिति व्यक्तमुद्दिष्टमसदव्यक्तमुच्यते । | ||
गम्यागम्यस्वरूपत्वात्तत्सत्तादिर्हरेर्यतः ॥ | गम्यागम्यस्वरूपत्वात्तत्सत्तादिर्हरेर्यतः ॥ | ||
अतस्तस्मादन्यदेव ह्यनन्यदिति भण्यते''॥ इति च ॥ ३२ ॥</div> | अतस्तस्मादन्यदेव ह्यनन्यदिति भण्यते''॥ इति च ॥ ३२ ॥</div> | ||
| Line 2,116: | Line 2,116: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S05_V35" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S05_V35"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S05_V35" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S05_V35"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S05_V35_B1" data-verse="BTN_C02_S05_V35" data-block-id="BTN_C02_S05_V35_B1">'सर्वजीवनिकायेषु ब्रह्मवायू हरेर्विदौ । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S05_V35_B1" data-verse="BTN_C02_S05_V35" data-block-id="BTN_C02_S05_V35_B1">'सर्वजीवनिकायेषु ब्रह्मवायू हरेर्विदौ । | ||
न चान्यस्तादृशो वेत्ता यावद्वेत्ति हरिः स्वयम् ॥ | न चान्यस्तादृशो वेत्ता यावद्वेत्ति हरिः स्वयम् ॥ | ||
तावत्तावपि नो विष्णुं जानीतो लोकवन्दितौ''॥ | तावत्तावपि नो विष्णुं जानीतो लोकवन्दितौ''॥ | ||
इति ब्रह्माण्डे ॥ ३५ ॥</div> | इति ब्रह्माण्डे ॥ ३५ ॥</div> | ||
| Line 2,125: | Line 2,125: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S05_V38" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S05_V38"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S05_V38" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S05_V38"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S05_V38_B1" data-verse="BTN_C02_S05_V38" data-block-id="BTN_C02_S05_V38_B1">'स्वयमेव स्वरूपाणि मत्स्यकूर्मादिकान्यजः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S05_V38_B1" data-verse="BTN_C02_S05_V38" data-block-id="BTN_C02_S05_V38_B1">'स्वयमेव स्वरूपाणि मत्स्यकूर्मादिकान्यजः । | ||
स्वात्मन्येवेच्छया सृष्ट्वा तैर्देवादीन्प्रपात्यसौ ॥ | स्वात्मन्येवेच्छया सृष्ट्वा तैर्देवादीन्प्रपात्यसौ ॥ | ||
संयच्छत्यसुरान्विष्णुः कल्पे कल्पे जगत्प्रभुः । | संयच्छत्यसुरान्विष्णुः कल्पे कल्पे जगत्प्रभुः । | ||
तिरोहितं स्वरूपं च प्रकाशयति शास्त्रतः''॥ | तिरोहितं स्वरूपं च प्रकाशयति शास्त्रतः''॥ | ||
इति भागवततन्त्रे ॥ ३८ ॥</div> | इति भागवततन्त्रे ॥ ३८ ॥</div> | ||
| Line 2,137: | Line 2,137: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S05_V40" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S05_V40"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S05_V40" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S05_V40"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S05_V40_B1" data-verse="BTN_C02_S05_V40" data-block-id="BTN_C02_S05_V40_B1">'ऋतं तदात्मना ज्ञप्तेः सत्यं साधुत्वतः परम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S05_V40_B1" data-verse="BTN_C02_S05_V40" data-block-id="BTN_C02_S05_V40_B1">'ऋतं तदात्मना ज्ञप्तेः सत्यं साधुत्वतः परम् । | ||
सम्यक्संस्थमदूष्यत्वाच्छुद्धं दोषोज्झितत्वतः । | सम्यक्संस्थमदूष्यत्वाच्छुद्धं दोषोज्झितत्वतः । | ||
केवलं तादृशाभावात्प्रत्यगन्तरवस्थितेः । | केवलं तादृशाभावात्प्रत्यगन्तरवस्थितेः । | ||
एतदेतादृशं तत्त्वं यो वेद स विमुच्यते''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥३९,४०॥</div> | एतदेतादृशं तत्त्वं यो वेद स विमुच्यते''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥३९,४०॥</div> | ||
| Line 2,156: | Line 2,156: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S05_V45" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S05_V45"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S05_V45" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S05_V45"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S05_V45_B1" data-verse="BTN_C02_S05_V45" data-block-id="BTN_C02_S05_V45_B1">'यः शेते प्रलये विष्णुः शून्यनामा महाकृतिः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S05_V45_B1" data-verse="BTN_C02_S05_V45" data-block-id="BTN_C02_S05_V45_B1">'यः शेते प्रलये विष्णुः शून्यनामा महाकृतिः । | ||
स तु नारायणो नाम नराणामयनत्वतः । | स तु नारायणो नाम नराणामयनत्वतः । | ||
रूपं द्वितीयं भवति दीपाद्दीपान्तरं यथा ॥ | रूपं द्वितीयं भवति दीपाद्दीपान्तरं यथा ॥ | ||
सिसृक्षोस्तस्य पुरुष इत्याहुस्तद्विदो जनाः । | सिसृक्षोस्तस्य पुरुष इत्याहुस्तद्विदो जनाः । | ||
स रमाया द्वितीये तु रूपे प्रकृतिसंज्ञिते ॥ | स रमाया द्वितीये तु रूपे प्रकृतिसंज्ञिते ॥ | ||
वीर्यमाधत्त पुरुषो महांस्तस्मादजायत । | वीर्यमाधत्त पुरुषो महांस्तस्मादजायत । | ||
योऽसौ हिरण्यगर्भाख्यः पुरुषः सोऽपि भण्यते ॥ | योऽसौ हिरण्यगर्भाख्यः पुरुषः सोऽपि भण्यते ॥ | ||
श्रद्धेत्युक्ता तु तत्पत्नी साऽपि प्रकृतिरुच्यते । | श्रद्धेत्युक्ता तु तत्पत्नी साऽपि प्रकृतिरुच्यते । | ||
प्रलये त्वशरीरौ तौ विभागेन व्यवस्थितौ ॥ | प्रलये त्वशरीरौ तौ विभागेन व्यवस्थितौ ॥ | ||
शरीरं प्राप्य पुरुषात्संयोगं तौ प्रचक्रतुः । | शरीरं प्राप्य पुरुषात्संयोगं तौ प्रचक्रतुः । | ||
ततः पुनर्महत्तत्त्वं प्रजातं जगदङ्कुरम् ॥ | ततः पुनर्महत्तत्त्वं प्रजातं जगदङ्कुरम् ॥ | ||
स्वस्यैव पुत्रतां यातमहङ्कारस्ततोऽजनि''॥ इति व्योमसंहितायाम् । | स्वस्यैव पुत्रतां यातमहङ्कारस्ततोऽजनि''॥ इति व्योमसंहितायाम् । | ||
पुरुषः तस्यैव आद्योऽवतारः । कालादयो रूपवत् । अस्वरूपमपि प््रिायत्वात् । | पुरुषः तस्यैव आद्योऽवतारः । कालादयो रूपवत् । अस्वरूपमपि प््रिायत्वात् । | ||
'पुरुषाद्या हरेरूपं ब्रह्माद्यास्तत्प््रिायाः स्मृताः । | 'पुरुषाद्या हरेरूपं ब्रह्माद्यास्तत्प््रिायाः स्मृताः । | ||
स्वरूपभूता नैवैते तत्सन्निधियुता अपि''॥ इति पाद्मे । | स्वरूपभूता नैवैते तत्सन्निधियुता अपि''॥ इति पाद्मे । | ||
'कालो वस्तुस्वभावश्च प्रकृतिः प्राण एव च । | 'कालो वस्तुस्वभावश्च प्रकृतिः प्राण एव च । | ||
मनश्च पञ्चभूतानि विकारस्त्रिगुणा अपि । | मनश्च पञ्चभूतानि विकारस्त्रिगुणा अपि । | ||
न स्वरूपं हरेरेतत्तथाप्येषु हरिः स्थितः''॥ इति पाद्मे । | न स्वरूपं हरेरेतत्तथाप्येषु हरिः स्थितः''॥ इति पाद्मे । | ||
सत् प्राणः । 'सदिति प्राणः''इति श्रुतेः । | सत् प्राणः । 'सदिति प्राणः''इति श्रुतेः । | ||
'द्रव्यं तु पञ्चभूतानि विकारोऽण्डमुदाहृतम् । | 'द्रव्यं तु पञ्चभूतानि विकारोऽण्डमुदाहृतम् । | ||
विराजं गरुडं प्राहुः स्वराडिन्द्र उदाहृतः''॥ इति षाड्गुण्ये । | विराजं गरुडं प्राहुः स्वराडिन्द्र उदाहृतः''॥ इति षाड्गुण्ये । | ||
'सर्वं तु रूपवद्विष्णोर्विशेषेण विभूतिमत् । | 'सर्वं तु रूपवद्विष्णोर्विशेषेण विभूतिमत् । | ||
अतिप््रिायत्वान्नैवैतत्स्वरूपमपि भण्यते''॥ इति स्कान्दे । | अतिप््रिायत्वान्नैवैतत्स्वरूपमपि भण्यते''॥ इति स्कान्दे । | ||
'स्वतो महत्वं तु महोविशेषप्राप्तिशक्तिता । | 'स्वतो महत्वं तु महोविशेषप्राप्तिशक्तिता । | ||
विभूतिर्लक्षणोन्नाहो लक्ष्मीशब्देन भण्यते''॥ इति ब्रह्मतर्के । | विभूतिर्लक्षणोन्नाहो लक्ष्मीशब्देन भण्यते''॥ इति ब्रह्मतर्के । | ||
'प्रधानत्वेन सर्वस्मान्मत्स्यकूर्मादयो हरेः । | 'प्रधानत्वेन सर्वस्मान्मत्स्यकूर्मादयो हरेः । | ||
अवताराः श्रुतौ ख्याताः स एवैते ततः स्मृताः । | अवताराः श्रुतौ ख्याताः स एवैते ततः स्मृताः । | ||
न स्वरूपं तु ब्रह्माद्याः स्मृता मायाविभूतयः । | न स्वरूपं तु ब्रह्माद्याः स्मृता मायाविभूतयः । | ||
स्वेच्छयैषां विशिष्टत्वं कुरुते तत्तथा स्मृताः ।''इति व्योमसंहितायाम् ॥ | स्वेच्छयैषां विशिष्टत्वं कुरुते तत्तथा स्मृताः ।''इति व्योमसंहितायाम् ॥ | ||
'यज्ञशब्दोदितौ द्वौ तु देवौ लोकपुरस्कृतौ । | 'यज्ञशब्दोदितौ द्वौ तु देवौ लोकपुरस्कृतौ । | ||
एको नारायणस्तत्र रुद्रच्छिन्नस्तथापरः । | एको नारायणस्तत्र रुद्रच्छिन्नस्तथापरः । | ||
स तु यज्ञाभिमानी स्यात्तत्पतिः केशवः स्मृतः''॥ इति पाद्मे ॥ ४१-४५ ॥</div> | स तु यज्ञाभिमानी स्यात्तत्पतिः केशवः स्मृतः''॥ इति पाद्मे ॥ ४१-४५ ॥</div> | ||
| Line 2,195: | Line 2,195: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V02" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S06_V02"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V02" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S06_V02"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S06_V02_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V02" data-block-id="BTN_C02_S06_V02_B1">'क्रियाभिमानाद्यज्ञोऽसाविन्द्रसूनुः प्रकीर्तितः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S06_V02_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V02" data-block-id="BTN_C02_S06_V02_B1">'क्रियाभिमानाद्यज्ञोऽसाविन्द्रसूनुः प्रकीर्तितः । | ||
यज्ञेशत्वात्स्वयं विष्णुर्यज्ञो रुचिसुतः स्मृतः''॥ इति पाद्मे । | यज्ञेशत्वात्स्वयं विष्णुर्यज्ञो रुचिसुतः स्मृतः''॥ इति पाद्मे । | ||
हरिरिति ज्ञात्वेशावास्यमित्यादिनाऽनूक्तः । | हरिरिति ज्ञात्वेशावास्यमित्यादिनाऽनूक्तः । | ||
'त्रयी श्रुतिर्नित्यवाक्च वेदोऽनुवचनं तथा''॥ इति ह्यभिधानम् ॥२॥</div> | 'त्रयी श्रुतिर्नित्यवाक्च वेदोऽनुवचनं तथा''॥ इति ह्यभिधानम् ॥२॥</div> | ||
| Line 2,210: | Line 2,210: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V05" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S06_V05"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V05" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S06_V05"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S06_V05_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V05" data-block-id="BTN_C02_S06_V05_B1">मे तपतः सतः । सः नः अर्थे । सनात् पूर्वम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S06_V05_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V05" data-block-id="BTN_C02_S06_V05_B1">मे तपतः सतः । सः नः अर्थे । सनात् पूर्वम् । | ||
'ब्रह्मणस्तपतः पूर्वं विष्णुर्जात उरुक्रमः । | 'ब्रह्मणस्तपतः पूर्वं विष्णुर्जात उरुक्रमः । | ||
सर्वलोकहितार्थाय येन रूपं प्रकाशितम् । | सर्वलोकहितार्थाय येन रूपं प्रकाशितम् । | ||
यश्च पाति सदा लोकानजितो जयतां वरः । | यश्च पाति सदा लोकानजितो जयतां वरः । | ||
तस्माद्रुद्रः समुत्पन्नः सर्वसंहारकृद्विभुः । | तस्माद्रुद्रः समुत्पन्नः सर्वसंहारकृद्विभुः । | ||
एते त्रिपुरुषाः प्रोक्ताः सृष्टिस्थित्यन्तकारिणः । | एते त्रिपुरुषाः प्रोक्ताः सृष्टिस्थित्यन्तकारिणः । | ||
निमित्तमात्रं तौ देवौ विष्णुः सर्वस्य कारणम्''॥ इति स्कान्दे ॥ ५ ॥</div> | निमित्तमात्रं तौ देवौ विष्णुः सर्वस्य कारणम्''॥ इति स्कान्दे ॥ ५ ॥</div> | ||
| Line 2,222: | Line 2,222: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V06" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S06_V06"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V06" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S06_V06"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S06_V06_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V06" data-block-id="BTN_C02_S06_V06_B1">'नरो नारायणश्चैव हरिः कृष्णस्तथैव च । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S06_V06_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V06" data-block-id="BTN_C02_S06_V06_B1">'नरो नारायणश्चैव हरिः कृष्णस्तथैव च । | ||
चत्वारो धर्मतनया हरिरेव त्रयो मतः ॥ | चत्वारो धर्मतनया हरिरेव त्रयो मतः ॥ | ||
अनन्तो नरनामाऽत्र तस्मिंस्तु नरनामवान् । | अनन्तो नरनामाऽत्र तस्मिंस्तु नरनामवान् । | ||
विशेषेण स्वयं विष्णुर्निवसत्यम्बुजेक्षणः । । | विशेषेण स्वयं विष्णुर्निवसत्यम्बुजेक्षणः । । | ||
तस्माच्चतुर्धा धर्मस्य जातो विष्णुरितीरितः''॥ इति षाड्गुण्ये ॥६॥</div> | तस्माच्चतुर्धा धर्मस्य जातो विष्णुरितीरितः''॥ इति षाड्गुण्ये ॥६॥</div> | ||
| Line 2,232: | Line 2,232: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V08" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S06_V08"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V08" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S06_V08"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S06_V08_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V08" data-block-id="BTN_C02_S06_V08_B1">'अवतारो महाविष्णोर्वासुदेव इतीरितः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S06_V08_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V08" data-block-id="BTN_C02_S06_V08_B1">'अवतारो महाविष्णोर्वासुदेव इतीरितः । | ||
यो ध्रुवाय निजं प्रादात्स्थानमन्यानधिष्ठितम्''॥ | यो ध्रुवाय निजं प्रादात्स्थानमन्यानधिष्ठितम्''॥ | ||
इति प्रकाशसंहितायाम् ॥ ८ ॥</div> | इति प्रकाशसंहितायाम् ॥ ८ ॥</div> | ||
| Line 2,240: | Line 2,240: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V09" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S06_V09"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V09" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S06_V09"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S06_V09_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V09" data-block-id="BTN_C02_S06_V09_B1">'पृथुर्नाम महाराजस्तत्र विष्णुः स्वयं प्रभुः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S06_V09_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V09" data-block-id="BTN_C02_S06_V09_B1">'पृथुर्नाम महाराजस्तत्र विष्णुः स्वयं प्रभुः । | ||
पृथुनामा चतुर्बाहुः प्रविष्टस्तेन चार्थितः''॥ | पृथुनामा चतुर्बाहुः प्रविष्टस्तेन चार्थितः''॥ | ||
इति महासंहितायाम् ॥ ९ ॥</div> | इति महासंहितायाम् ॥ ९ ॥</div> | ||
| Line 2,254: | Line 2,254: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V11" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S06_V11"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V11" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S06_V11"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S06_V11_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V11" data-block-id="BTN_C02_S06_V11_B1">'छन्दांसि च मखाश्चैव देवा लोकाश्च सर्वशः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S06_V11_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V11" data-block-id="BTN_C02_S06_V11_B1">'छन्दांसि च मखाश्चैव देवा लोकाश्च सर्वशः । | ||
सर्वे विष्णौ स्थिता यस्मादतः सर्वमयो ह्यसौ''॥ | सर्वे विष्णौ स्थिता यस्मादतः सर्वमयो ह्यसौ''॥ | ||
इति महासंहितायाम् ॥ ११ ॥</div> | इति महासंहितायाम् ॥ ११ ॥</div> | ||
| Line 2,268: | Line 2,268: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V16" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S06_V16"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V16" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S06_V16"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S06_V16_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V16" data-block-id="BTN_C02_S06_V16_B1">'हरिस्तापसनामाऽसौ जातस्तपसि वै मनुः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S06_V16_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V16" data-block-id="BTN_C02_S06_V16_B1">'हरिस्तापसनामाऽसौ जातस्तपसि वै मनुः । | ||
गजेन्द्रं मोचयामास ससर्ज च जगद्विभुः ॥''इति मात्स्ये ॥ १६ ॥</div> | गजेन्द्रं मोचयामास ससर्ज च जगद्विभुः ॥''इति मात्स्ये ॥ १६ ॥</div> | ||
| Line 2,275: | Line 2,275: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V18" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S06_V18"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V18" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S06_V18"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S06_V18_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V18" data-block-id="BTN_C02_S06_V18_B1">'ऐन्द्रं पदं नान्तरीयं फलं तु हरितोषणम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S06_V18_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V18" data-block-id="BTN_C02_S06_V18_B1">'ऐन्द्रं पदं नान्तरीयं फलं तु हरितोषणम् । | ||
जगद्दातुर्बलेर्यस्मादानन्दोद्रिक्तता भवेत्''॥ इति ब्रह्मतर्के । | जगद्दातुर्बलेर्यस्मादानन्दोद्रिक्तता भवेत्''॥ इति ब्रह्मतर्के । | ||
शीर्षाख्यं मानम् ॥ १८ ॥</div> | शीर्षाख्यं मानम् ॥ १८ ॥</div> | ||
| Line 2,283: | Line 2,283: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V19" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S06_V19"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V19" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S06_V19"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S06_V19_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V19" data-block-id="BTN_C02_S06_V19_B1">'ऐतरेयो हरिः प्राह नारदाय स्वकां तनुम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S06_V19_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V19" data-block-id="BTN_C02_S06_V19_B1">'ऐतरेयो हरिः प्राह नारदाय स्वकां तनुम् । | ||
यत्प्रापुर्वैष्णवा नान्ये यदृते न सुखं परम्''॥ इति ब्राह्मे ॥ १९ ॥</div> | यत्प्रापुर्वैष्णवा नान्ये यदृते न सुखं परम्''॥ इति ब्राह्मे ॥ १९ ॥</div> | ||
| Line 2,290: | Line 2,290: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V20" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S06_V20"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V20" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S06_V20"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S06_V20_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V20" data-block-id="BTN_C02_S06_V20_B1">'मन्वन्तरेषु भगवान् चक्रवर्तिषु संस्थितः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S06_V20_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V20" data-block-id="BTN_C02_S06_V20_B1">'मन्वन्तरेषु भगवान् चक्रवर्तिषु संस्थितः । | ||
चतुर्भुजो जुगोपैतद्दुष्टराजन्यनाशकः ॥ | चतुर्भुजो जुगोपैतद्दुष्टराजन्यनाशकः ॥ | ||
राजराजेश्वरेत्याहुर्मुनयश्चक्रवर्तिनाम् । | राजराजेश्वरेत्याहुर्मुनयश्चक्रवर्तिनाम् । | ||
वीर्यदं परमात्मानं शङ्खचक्रगदाधरम्''॥ इति सत्यसंहितायाम् ॥२०॥</div> | वीर्यदं परमात्मानं शङ्खचक्रगदाधरम्''॥ इति सत्यसंहितायाम् ॥२०॥</div> | ||
| Line 2,303: | Line 2,303: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V25" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S06_V25"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V25" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S06_V25"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S06_V25_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V25" data-block-id="BTN_C02_S06_V25_B1">प्राणादिकलेशः । दूरस्था सुहृद्यस्य भगवतः स दूरेसुहृत् । सुशोषो अग्निः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S06_V25_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V25" data-block-id="BTN_C02_S06_V25_B1">प्राणादिकलेशः । दूरस्था सुहृद्यस्य भगवतः स दूरेसुहृत् । सुशोषो अग्निः । | ||
'अग्निः सुशोषः कक्षघ्नस्तिमिरारिर्हिरण्यदः''। इति ह्यभिधाने । | 'अग्निः सुशोषः कक्षघ्नस्तिमिरारिर्हिरण्यदः''। इति ह्यभिधाने । | ||
विनेष्यति विनाशम् एष्यति । दारहर्तुः भगवतः ॥ | विनेष्यति विनाशम् एष्यति । दारहर्तुः भगवतः ॥ | ||
'धनुर्विस्फूर्जितैर्नष्टो रावणः पूर्वमेव तु । | 'धनुर्विस्फूर्जितैर्नष्टो रावणः पूर्वमेव तु । | ||
पुनः शरै राममुक्तैः सानुबन्धो विनेश्यति''॥ इति स्कान्दे ॥२३-२५ ॥</div> | पुनः शरै राममुक्तैः सानुबन्धो विनेश्यति''॥ इति स्कान्दे ॥२३-२५ ॥</div> | ||
| Line 2,313: | Line 2,313: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V26" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S06_V26"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V26" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S06_V26"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S06_V26_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V26" data-block-id="BTN_C02_S06_V26_B1">'राम एको ह्यनन्तांशस्तत्र रामाभिधो हरिः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S06_V26_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V26" data-block-id="BTN_C02_S06_V26_B1">'राम एको ह्यनन्तांशस्तत्र रामाभिधो हरिः । | ||
शुक्लकेशात्मकस्तिष्ठन् रमयामास वै जगत्''॥ इति ब्राह्मे । | शुक्लकेशात्मकस्तिष्ठन् रमयामास वै जगत्''॥ इति ब्राह्मे । | ||
'विष्णोर्नान्येन कर्माणि परेषां तन्निबन्धनम्''॥ इति मात्स्ये ॥२६॥</div> | 'विष्णोर्नान्येन कर्माणि परेषां तन्निबन्धनम्''॥ इति मात्स्ये ॥२६॥</div> | ||
| Line 2,321: | Line 2,321: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V27" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S06_V27"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V27" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S06_V27"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S06_V27_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V27" data-block-id="BTN_C02_S06_V27_B1">'सहस्रधनुषस्तूर्ध्वं द्युशब्देनापि भण्यते''। इति तन्त्रमालायाम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S06_V27_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V27" data-block-id="BTN_C02_S06_V27_B1">'सहस्रधनुषस्तूर्ध्वं द्युशब्देनापि भण्यते''। इति तन्त्रमालायाम् । | ||
इतरथा विष्णुर्न चेत् । स्वमहिमनिबन्धनत्वेन न भाव्यम् ॥ २७ ॥</div> | इतरथा विष्णुर्न चेत् । स्वमहिमनिबन्धनत्वेन न भाव्यम् ॥ २७ ॥</div> | ||
| Line 2,334: | Line 2,334: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V31" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S06_V31"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V31" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S06_V31"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S06_V31_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V31" data-block-id="BTN_C02_S06_V31_B1">'अन्यथाज्ञानहेतुर्या वाक् सा जल्पिः प्रकीर्तिता''॥ | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S06_V31_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V31" data-block-id="BTN_C02_S06_V31_B1">'अन्यथाज्ञानहेतुर्या वाक् सा जल्पिः प्रकीर्तिता''॥ | ||
इति तन्त्रमालायाम् ॥ | इति तन्त्रमालायाम् ॥ | ||
'यत्तु सर्वात्मनाऽज्ञानं निशा सा परिकीर्तिता''॥ इति कौर्मे ॥३१॥</div> | 'यत्तु सर्वात्मनाऽज्ञानं निशा सा परिकीर्तिता''॥ इति कौर्मे ॥३१॥</div> | ||
| Line 2,342: | Line 2,342: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V33" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S06_V33"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V33" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S06_V33"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S06_V33_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V33" data-block-id="BTN_C02_S06_V33_B1">कलपदं च आयतं च । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S06_V33_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V33" data-block-id="BTN_C02_S06_V33_B1">कलपदं च आयतं च । | ||
'सप्तस्वरसमाहारो मूर्च्छनेति प्रकीर्तिता''॥ इति गान्धर्वे ॥ ३३ ॥</div> | 'सप्तस्वरसमाहारो मूर्च्छनेति प्रकीर्तिता''॥ इति गान्धर्वे ॥ ३३ ॥</div> | ||
| Line 2,351: | Line 2,351: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V35" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S06_V35"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V35" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S06_V35"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S06_V35_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V35" data-block-id="BTN_C02_S06_V35_B1">'विद्वेषिणोऽप्युदासीना भक्ता अपि न संशयः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S06_V35_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V35" data-block-id="BTN_C02_S06_V35_B1">'विद्वेषिणोऽप्युदासीना भक्ता अपि न संशयः । | ||
हरेर्हि सदनं यान्ति व्यक्तं भक्तैस्तु गम्यते ॥ | हरेर्हि सदनं यान्ति व्यक्तं भक्तैस्तु गम्यते ॥ | ||
आरभ्य तम आमुक्तेः कृष्णस्य सदनं यतः । | आरभ्य तम आमुक्तेः कृष्णस्य सदनं यतः । | ||
अव्यक्तहरिलोकत्वादन्येषामन्यलोकता''॥ इति बृहत्संहितायाम् ॥ | अव्यक्तहरिलोकत्वादन्येषामन्यलोकता''॥ इति बृहत्संहितायाम् ॥ | ||
'रामभीमार्जुनादीनि विष्णोर्नामानि सर्वशः । | 'रामभीमार्जुनादीनि विष्णोर्नामानि सर्वशः । | ||
रमणाभयवर्णाद्याः शब्दवृत्तेर्हि हेतवः ॥ | रमणाभयवर्णाद्याः शब्दवृत्तेर्हि हेतवः ॥ | ||
हरिर्हि तत्र तत्रस्थो रमणादीन्करोत्यजः । | हरिर्हि तत्र तत्रस्थो रमणादीन्करोत्यजः । | ||
अतस्तस्यैव नामानि व्याजादन्यगतानि तु । | अतस्तस्यैव नामानि व्याजादन्यगतानि तु । | ||
व्यवहारप्रवृत्त्यर्थं दुष्टानां मोहनाय च''॥ इति स्कान्दे ॥ ३४-३५ ॥</div> | व्यवहारप्रवृत्त्यर्थं दुष्टानां मोहनाय च''॥ इति स्कान्दे ॥ ३४-३५ ॥</div> | ||
| Line 2,365: | Line 2,365: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V36" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S06_V36"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V36" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S06_V36"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S06_V36_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V36" data-block-id="BTN_C02_S06_V36_B1">'तृतीये सप्तमे चैव षोडशे पञ्चविंशके । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S06_V36_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V36" data-block-id="BTN_C02_S06_V36_B1">'तृतीये सप्तमे चैव षोडशे पञ्चविंशके । | ||
अष्टाविंशे युगे कृष्णः सत्यवत्यामजायत । | अष्टाविंशे युगे कृष्णः सत्यवत्यामजायत । | ||
व्यासाचार्यस्तु पूर्वेषु चरमे स्वयमेव तु । | व्यासाचार्यस्तु पूर्वेषु चरमे स्वयमेव तु । | ||
विव्यास वेदांश्चक्रे च भारतं वेदसंमितम्''॥ इति च ॥ ३६ ॥</div> | विव्यास वेदांश्चक्रे च भारतं वेदसंमितम्''॥ इति च ॥ ३६ ॥</div> | ||
| Line 2,374: | Line 2,374: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V39" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S06_V39"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V39" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S06_V39"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S06_V39_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V39" data-block-id="BTN_C02_S06_V39_B1">'हरीच्छया विभूतिर्या ब्रह्मादीनां सदा भवेत् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S06_V39_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V39" data-block-id="BTN_C02_S06_V39_B1">'हरीच्छया विभूतिर्या ब्रह्मादीनां सदा भवेत् । | ||
इच्छया वा बहुविधस्तेषु विष्णुः स्वयं स्थितः । | इच्छया वा बहुविधस्तेषु विष्णुः स्वयं स्थितः । | ||
अतो मायाविभूतित्वं तेषां मत्स्यादिकाः स्वयम्" | अतो मायाविभूतित्वं तेषां मत्स्यादिकाः स्वयम्" | ||
इत्यध्यात्मे ॥ ३९ ॥</div> | इत्यध्यात्मे ॥ ३९ ॥</div> | ||
| Line 2,401: | Line 2,401: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V47" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S06_V47"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V47" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S06_V47"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S06_V47_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V47" data-block-id="BTN_C02_S06_V47_B1">'अव्यक्ताद्यनहंमानादात्मतत्त्वं हरिः स्मृतः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S06_V47_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V47" data-block-id="BTN_C02_S06_V47_B1">'अव्यक्ताद्यनहंमानादात्मतत्त्वं हरिः स्मृतः । | ||
अशब्दश्चाप्रसिद्धत्वाच्छान्तः पूर्णसुखत्वतः''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥४७॥</div> | अशब्दश्चाप्रसिद्धत्वाच्छान्तः पूर्णसुखत्वतः''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥४७॥</div> | ||
| Line 2,408: | Line 2,408: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V49" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S06_V49"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V49" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S06_V49"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S06_V49_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V49" data-block-id="BTN_C02_S06_V49_B1">भावस्वभावो भक्तिस्वभावः । तेन निर्मितस्य सत्पुरुषस्य प्रसिद्धः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S06_V49_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V49" data-block-id="BTN_C02_S06_V49_B1">भावस्वभावो भक्तिस्वभावः । तेन निर्मितस्य सत्पुरुषस्य प्रसिद्धः । | ||
'भावो भक्तिः प्रणामश्च प्रावण्यमपि चादरः''। इत्यभिधानात् ॥४९॥</div> | 'भावो भक्तिः प्रणामश्च प्रावण्यमपि चादरः''। इत्यभिधानात् ॥४९॥</div> | ||
| Line 2,415: | Line 2,415: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V50" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S06_V50"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V50" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S06_V50"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S06_V50_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V50" data-block-id="BTN_C02_S06_V50_B1">'सत्तादिर्यत्स्वतो विष्णोस्तस्मादन्यः स सर्वतः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S06_V50_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V50" data-block-id="BTN_C02_S06_V50_B1">'सत्तादिर्यत्स्वतो विष्णोस्तस्मादन्यः स सर्वतः । | ||
यत्सत्तादिरतोऽन्यस्य नान्यत्वं भेदिनोऽपि तु''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥५०॥</div> | यत्सत्तादिरतोऽन्यस्य नान्यत्वं भेदिनोऽपि तु''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥५०॥</div> | ||
| Line 2,426: | Line 2,426: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V54" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S06_V54"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S06_V54" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S06_V54"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S06_V54_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V54" data-block-id="BTN_C02_S06_V54_B1">'आक्षिप्यते किमित्येतद्यतोऽल्पफलता भवेत् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S06_V54_B1" data-verse="BTN_C02_S06_V54" data-block-id="BTN_C02_S06_V54_B1">'आक्षिप्यते किमित्येतद्यतोऽल्पफलता भवेत् । | ||
वस्तुनो यस्य चाल्पत्वं पुंसो वा नेति चोच्यते''॥ | वस्तुनो यस्य चाल्पत्वं पुंसो वा नेति चोच्यते''॥ | ||
इति प्रकाशसंहितायाम् ॥ ५३,५४ ॥</div> | इति प्रकाशसंहितायाम् ॥ ५३,५४ ॥</div> | ||
| Line 2,478: | Line 2,478: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S07_V27" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S07_V27"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S07_V27" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S07_V27"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S07_V27_B1" data-verse="BTN_C02_S07_V27" data-block-id="BTN_C02_S07_V27_B1">'बालोऽपि स गुरुत्वेन मुनिभ्यो ब्रह्मणा यतः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S07_V27_B1" data-verse="BTN_C02_S07_V27" data-block-id="BTN_C02_S07_V27_B1">'बालोऽपि स गुरुत्वेन मुनिभ्यो ब्रह्मणा यतः । | ||
दत्तोऽतो ब्रह्मरातेति नाम वैयासकेरभूत्''॥ इति ब्राह्मे ॥ २७ ॥</div> | दत्तोऽतो ब्रह्मरातेति नाम वैयासकेरभूत्''॥ इति ब्राह्मे ॥ २७ ॥</div> | ||
| Line 2,499: | Line 2,499: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S08_V03" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S08_V03"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S08_V03" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S08_V03"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S08_V03_B1" data-verse="BTN_C02_S08_V03" data-block-id="BTN_C02_S08_V03_B1">परस्य अर्थव्यतिरिक्तस्य । 'यदधातुमतः''इत्यस्य ह्युत्तरम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S08_V03_B1" data-verse="BTN_C02_S08_V03" data-block-id="BTN_C02_S08_V03_B1">परस्य अर्थव्यतिरिक्तस्य । 'यदधातुमतः''इत्यस्य ह्युत्तरम् । | ||
'अशरीरस्य जीवस्य शरीरोत्पत्तिकारणम् । | 'अशरीरस्य जीवस्य शरीरोत्पत्तिकारणम् । | ||
ईश्वरेच्छा प्राथमिका तां विना न हि किञ्चन ॥ | ईश्वरेच्छा प्राथमिका तां विना न हि किञ्चन ॥ | ||
द्वितीया प्रकृतिः प्रोक्ता तद्रूपा हि गुणास्त्रयः । | द्वितीया प्रकृतिः प्रोक्ता तद्रूपा हि गुणास्त्रयः । | ||
तेषां सम्पातजो भावो ममाहमिति या मतिः ॥ | तेषां सम्पातजो भावो ममाहमिति या मतिः ॥ | ||
देहात्परस्य देहित्वमहंभावमृते कुतः । | देहात्परस्य देहित्वमहंभावमृते कुतः । | ||
यथा रजस्तमोभावैर्विना स्वप्नो न जायते ॥ | यथा रजस्तमोभावैर्विना स्वप्नो न जायते ॥ | ||
निद्रा कामाद्यभावेन तद्वद्देहः क्व तान्विना । | निद्रा कामाद्यभावेन तद्वद्देहः क्व तान्विना । | ||
तस्मात्प्रकृत्यैव पुमान्मानुषादिविकारया ॥ | तस्मात्प्रकृत्यैव पुमान्मानुषादिविकारया ॥ | ||
मानुषादिरिवाभाति नित्यचैतन्यरूपवान् । | मानुषादिरिवाभाति नित्यचैतन्यरूपवान् । | ||
यदा स्वरूपं जानाति कालप्रकृतिवर्जितम् । । | यदा स्वरूपं जानाति कालप्रकृतिवर्जितम् । । | ||
वासुदेवप्रसादेन तदा मुक्तो भवत्यसौ''॥ इति भविष्यत्पुराणे ॥१-३॥</div> | वासुदेवप्रसादेन तदा मुक्तो भवत्यसौ''॥ इति भविष्यत्पुराणे ॥१-३॥</div> | ||
| Line 2,522: | Line 2,522: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S08_V08" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S08_V08"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S08_V08" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S08_V08"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S08_V08_B1" data-verse="BTN_C02_S08_V08" data-block-id="BTN_C02_S08_V08_B1">तपो ब्रह्म । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S08_V08_B1" data-verse="BTN_C02_S08_V08" data-block-id="BTN_C02_S08_V08_B1">तपो ब्रह्म । | ||
'तपसोऽध्यजायत''। इति श्रुतेः । | 'तपसोऽध्यजायत''। इति श्रुतेः । | ||
अखिललोकप्रकाशनं यत् तदाऽऽलोचयामास । तपतां तपीयानित्यनेनात्युत्तमोत्तमत्वमुक्तं भवति । | अखिललोकप्रकाशनं यत् तदाऽऽलोचयामास । तपतां तपीयानित्यनेनात्युत्तमोत्तमत्वमुक्तं भवति । | ||
'महन्महीयसामादिं ब्रूयादत्युत्तमोत्तमम् । | 'महन्महीयसामादिं ब्रूयादत्युत्तमोत्तमम् । | ||
यत्राधिकं वदेत्किञ्चिज्ज्ञेयोऽर्थस्तत्र चाधिकः''। इति व्यासनिरुक्ते ॥ | यत्राधिकं वदेत्किञ्चिज्ज्ञेयोऽर्थस्तत्र चाधिकः''। इति व्यासनिरुक्ते ॥ | ||
'तपोरूपं परं ब्रह्म ब्रह्माऽचिन्तयदञ्जसा''। इति षाड्गुण्ये ॥ ८ ॥</div> | 'तपोरूपं परं ब्रह्म ब्रह्माऽचिन्तयदञ्जसा''। इति षाड्गुण्ये ॥ ८ ॥</div> | ||
| Line 2,551: | Line 2,551: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S08_V14" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S08_V14"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S08_V14" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S08_V14"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S08_V14_B1" data-verse="BTN_C02_S08_V14" data-block-id="BTN_C02_S08_V14_B1">'सत्वं तु शोभनत्वं स्यात्तद्युक्ताः सात्वता मताः''। इत्यध्यात्मे ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S08_V14_B1" data-verse="BTN_C02_S08_V14" data-block-id="BTN_C02_S08_V14_B1">'सत्वं तु शोभनत्वं स्यात्तद्युक्ताः सात्वता मताः''। इत्यध्यात्मे ॥ | ||
'मुक्तैः स्वपार्षदैः पूर्वैर्ब्रह्माद्यैश्चैव संयुतम् । | 'मुक्तैः स्वपार्षदैः पूर्वैर्ब्रह्माद्यैश्चैव संयुतम् । | ||
ब्रह्मा ददर्श तपसा भगवन्तं हरिं प्रभुम्''॥ इति गारुडे ॥ १४ ॥</div> | ब्रह्मा ददर्श तपसा भगवन्तं हरिं प्रभुम्''॥ इति गारुडे ॥ १४ ॥</div> | ||
| Line 2,559: | Line 2,559: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S08_V16" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S08_V16"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S08_V16" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S08_V16"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S08_V16_B1" data-verse="BTN_C02_S08_V16" data-block-id="BTN_C02_S08_V16_B1">'इच्छाद्या मोचिकाद्याश्च अणिमाद्याश्च शक्तयः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S08_V16_B1" data-verse="BTN_C02_S08_V16" data-block-id="BTN_C02_S08_V16_B1">'इच्छाद्या मोचिकाद्याश्च अणिमाद्याश्च शक्तयः । | ||
प्रदिष्टा वासुदेवाद्या दामोदरपरास्तथा ॥ | प्रदिष्टा वासुदेवाद्या दामोदरपरास्तथा ॥ | ||
अङ्गानि विमलाद्यास्तु प्रह्व्याद्यात्मादिका मताः । | अङ्गानि विमलाद्यास्तु प्रह्व्याद्यात्मादिका मताः । | ||
एवं षोडशभिश्चैव पञ्चभिश्च हरिः स्वयम् ॥ | एवं षोडशभिश्चैव पञ्चभिश्च हरिः स्वयम् ॥ | ||
चतुर्भिश्च वृतो नित्यं तत्स्वरूपाश्च शक्तयः''॥ इति भागवततन्त्रे ॥ १६ ॥</div> | चतुर्भिश्च वृतो नित्यं तत्स्वरूपाश्च शक्तयः''॥ इति भागवततन्त्रे ॥ १६ ॥</div> | ||
| Line 2,577: | Line 2,577: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S08_V23" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S08_V23"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S08_V23" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S08_V23"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S08_V23_B1" data-verse="BTN_C02_S08_V23" data-block-id="BTN_C02_S08_V23_B1">कर्मविमोहिते इदं कार्यमित्यजानति । हृदयं प््रिायम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S08_V23_B1" data-verse="BTN_C02_S08_V23" data-block-id="BTN_C02_S08_V23_B1">कर्मविमोहिते इदं कार्यमित्यजानति । हृदयं प््रिायम् । | ||
'प््रिायं हृदयमुद्रिक्तं कान्तमित्यभिधीयते''। इत्यभिधानात् । | 'प््रिायं हृदयमुद्रिक्तं कान्तमित्यभिधीयते''। इत्यभिधानात् । | ||
'तपः प््रिायं सदा विष्णोस्तपसैवाप्यते हरिः । | 'तपः प््रिायं सदा विष्णोस्तपसैवाप्यते हरिः । | ||
स्वयं च तपसैवेदं बिभर्ति ज्ञानमेव हि । | स्वयं च तपसैवेदं बिभर्ति ज्ञानमेव हि । | ||
तपःशब्दाभिधं प्रोक्तं ज्ञानरूपो हरिर्यतः । | तपःशब्दाभिधं प्रोक्तं ज्ञानरूपो हरिर्यतः । | ||
ज्ञानवीर्यो ज्ञानबलो ज्ञानानन्द उदाहृतः''॥ | ज्ञानवीर्यो ज्ञानबलो ज्ञानानन्द उदाहृतः''॥ | ||
इति बृहत्संहितायाम् ॥ २२,२३ ॥</div> | इति बृहत्संहितायाम् ॥ २२,२३ ॥</div> | ||
| Line 2,589: | Line 2,589: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S08_V30" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S08_V30"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S08_V30" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S08_V30"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S08_V30_B1" data-verse="BTN_C02_S08_V30" data-block-id="BTN_C02_S08_V30_B1">'येन येन यथा ज्ञात्वा नियतं मुक्तिराप्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S08_V30_B1" data-verse="BTN_C02_S08_V30" data-block-id="BTN_C02_S08_V30_B1">'येन येन यथा ज्ञात्वा नियतं मुक्तिराप्यते । | ||
तद्विज्ञानमिति प्रोक्तं ज्ञानं साधारणं स्मृतम्''॥ इति वामने ॥३०॥</div> | तद्विज्ञानमिति प्रोक्तं ज्ञानं साधारणं स्मृतम्''॥ इति वामने ॥३०॥</div> | ||
| Line 2,596: | Line 2,596: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S08_V32" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S08_V32"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S08_V32" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S08_V32"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S08_V32_B1" data-verse="BTN_C02_S08_V32" data-block-id="BTN_C02_S08_V32_B1">परं स्वतन्त्रं न । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S08_V32_B1" data-verse="BTN_C02_S08_V32" data-block-id="BTN_C02_S08_V32_B1">परं स्वतन्त्रं न । | ||
विष्णोरधीनं प्राक् सृष्टेस्तथैव च लयादनु । | विष्णोरधीनं प्राक् सृष्टेस्तथैव च लयादनु । | ||
अस्य सत्वप्रवृत्त्यादि विशेषेणाधिगम्यते ॥ | अस्य सत्वप्रवृत्त्यादि विशेषेणाधिगम्यते ॥ | ||
स्वातन्त्र्यं स्थितिकाले तु कथञ्चिद्बुद्धिमोहतः । | स्वातन्त्र्यं स्थितिकाले तु कथञ्चिद्बुद्धिमोहतः । | ||
प्रतीयमानमपि तु तस्मान्नैवेति गम्यताम् ॥ | प्रतीयमानमपि तु तस्मान्नैवेति गम्यताम् ॥ | ||
जनिष्येऽहं लयिष्येऽहमिति न ह्यभिसन्धितः । | जनिष्येऽहं लयिष्येऽहमिति न ह्यभिसन्धितः । | ||
अतो जीवनमप्येतद्भवेदीशाभिसंहितम् ॥ | अतो जीवनमप्येतद्भवेदीशाभिसंहितम् ॥ | ||
अतः स्वरूपभेदेऽपि ह्यात्मैवेदमिति श्रुतिः । | अतः स्वरूपभेदेऽपि ह्यात्मैवेदमिति श्रुतिः । | ||
वदत्यस्येशतन्त्रत्वाद्यदशक्तस्त्वसन्निति । । | वदत्यस्येशतन्त्रत्वाद्यदशक्तस्त्वसन्निति । । | ||
विद्यन्ते हि तदा जीवाः कालकर्मादिकं तथा । | विद्यन्ते हि तदा जीवाः कालकर्मादिकं तथा । | ||
क्वान्यथा हि पुनः सृष्टिः पूर्वकर्मानुसारिणी''॥ इति ब्रह्मतर्के । | क्वान्यथा हि पुनः सृष्टिः पूर्वकर्मानुसारिणी''॥ इति ब्रह्मतर्के । | ||
त्वमेतच्च परं न भवेत् । स्वतन्त्रं न ॥ ३२ ॥</div> | त्वमेतच्च परं न भवेत् । स्वतन्त्रं न ॥ ३२ ॥</div> | ||
| Line 2,615: | Line 2,615: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S08_V34" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S08_V34"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S08_V34" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S08_V34"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S08_V34_B1" data-verse="BTN_C02_S08_V34" data-block-id="BTN_C02_S08_V34_B1">अर्थवदिव प्रतीयते । न च परमात्मन्यर्थवत् प्रतीयते । अर्थं प्रयोजनमृते । न हि जीवप्रकृतिभ्यामीश्वरस्यार्थः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S08_V34_B1" data-verse="BTN_C02_S08_V34" data-block-id="BTN_C02_S08_V34_B1">अर्थवदिव प्रतीयते । न च परमात्मन्यर्थवत् प्रतीयते । अर्थं प्रयोजनमृते । न हि जीवप्रकृतिभ्यामीश्वरस्यार्थः । | ||
'मुख्यतो विष्णुशक्तिर्हि मायाशब्देन भण्यते । | 'मुख्यतो विष्णुशक्तिर्हि मायाशब्देन भण्यते । | ||
उपचारतस्तु प्रकृतिर्जीवश्चैव हि भण्यते''॥ इति च । | उपचारतस्तु प्रकृतिर्जीवश्चैव हि भण्यते''॥ इति च । | ||
यथाऽऽभासो जीवः ॥ | यथाऽऽभासो जीवः ॥ | ||
'सर्वं परे स्थितमपि नैव तत्रेति भण्यते । | 'सर्वं परे स्थितमपि नैव तत्रेति भण्यते । | ||
यतो हरेर्न जीवेन जीवनं न हरौ ततः ॥ | यतो हरेर्न जीवेन जीवनं न हरौ ततः ॥ | ||
जीवः प्रकृतिरप्यत्र यतो नैव हि बन्धकृत् । | जीवः प्रकृतिरप्यत्र यतो नैव हि बन्धकृत् । | ||
कर्म चाफलदातृत्वात्कालश्चापरिणामनात् ॥ | कर्म चाफलदातृत्वात्कालश्चापरिणामनात् ॥ | ||
यथा छत्रधराद्यास्तु रथस्था अपि सर्वशः । | यथा छत्रधराद्यास्तु रथस्था अपि सर्वशः । | ||
रथिनो नैव भण्यन्ते एवं हरिगता अपि॥" | रथिनो नैव भण्यन्ते एवं हरिगता अपि॥" | ||
'यथा महान्ति भूतानि शरीरेषु बहिस्तथा । | 'यथा महान्ति भूतानि शरीरेषु बहिस्तथा । | ||
एवं हरिश्च भूतेषु बहिश्च व्याप्तिहेतुतः । | एवं हरिश्च भूतेषु बहिश्च व्याप्तिहेतुतः । | ||
तस्मात्तत्स्थो न तत्स्थश्च प्रोच्यते हरिरीश्वरः''इति च ॥ ३३,३४ ॥</div> | तस्मात्तत्स्थो न तत्स्थश्च प्रोच्यते हरिरीश्वरः''इति च ॥ ३३,३४ ॥</div> | ||
| Line 2,645: | Line 2,645: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S08_V41" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S08_V41"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S08_V41" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S08_V41"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S08_V41_B1" data-verse="BTN_C02_S08_V41" data-block-id="BTN_C02_S08_V41_B1">मायां माहात्म्यं विविदिषुः । अन्येषां माहात्म्यपतेः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S08_V41_B1" data-verse="BTN_C02_S08_V41" data-block-id="BTN_C02_S08_V41_B1">मायां माहात्म्यं विविदिषुः । अन्येषां माहात्म्यपतेः । | ||
'मुख्यतो विष्णुमाहात्म्यं मायाशब्दोदितं भवेत् । | 'मुख्यतो विष्णुमाहात्म्यं मायाशब्दोदितं भवेत् । | ||
प्रधानत्वाच्च मातृत्वान्मेयत्वं चैव तस्य हि''॥ इति च ॥ ४१ ॥</div> | प्रधानत्वाच्च मातृत्वान्मेयत्वं चैव तस्य हि''॥ इति च ॥ ४१ ॥</div> | ||
| Line 2,653: | Line 2,653: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S08_V44" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S08_V44"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S08_V44" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S08_V44"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S08_V44_B1" data-verse="BTN_C02_S08_V44" data-block-id="BTN_C02_S08_V44_B1">'हरिर्व्यासादिरूपेण सर्वज्ञोऽपि स्वयं प्रभुः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S08_V44_B1" data-verse="BTN_C02_S08_V44" data-block-id="BTN_C02_S08_V44_B1">'हरिर्व्यासादिरूपेण सर्वज्ञोऽपि स्वयं प्रभुः । | ||
शृृणोति नारदादिभ्यो मोहायैषां प्रसिद्धये''॥ इति पाद्मे ॥ ४४ ॥</div> | शृृणोति नारदादिभ्यो मोहायैषां प्रसिद्धये''॥ इति पाद्मे ॥ ४४ ॥</div> | ||
| Line 2,662: | Line 2,662: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S08_V45" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S08_V45"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S08_V45" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S08_V45"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S08_V45_B1" data-verse="BTN_C02_S08_V45" data-block-id="BTN_C02_S08_V45_B1">'विराड्ब्रह्मा समुद्दिष्टस्तद्गतः परमो यतः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S08_V45_B1" data-verse="BTN_C02_S08_V45" data-block-id="BTN_C02_S08_V45_B1">'विराड्ब्रह्मा समुद्दिष्टस्तद्गतः परमो यतः । | ||
अतो वैराजमित्येनमाहुरीशत्वतो विराट्''॥ | अतो वैराजमित्येनमाहुरीशत्वतो विराट्''॥ | ||
इति बृहत्संहितायाम् ॥ ४५ ॥</div> | इति बृहत्संहितायाम् ॥ ४५ ॥</div> | ||
| Line 2,672: | Line 2,672: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S09_V03" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S09_V03"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S09_V03" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S09_V03"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S09_V03_B1" data-verse="BTN_C02_S09_V03" data-block-id="BTN_C02_S09_V03_B1">महदाद्यण्डपर्यन्तः सर्गोऽण्डे ब्रह्मणस्तु यः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S09_V03_B1" data-verse="BTN_C02_S09_V03" data-block-id="BTN_C02_S09_V03_B1">महदाद्यण्डपर्यन्तः सर्गोऽण्डे ब्रह्मणस्तु यः । | ||
अनुसर्ग इति प्रोक्तः पौरुषश्चेति कथ्यते ॥ | अनुसर्ग इति प्रोक्तः पौरुषश्चेति कथ्यते ॥ | ||
पञ्चभूतसमूहेन जातः पुरुष उच्यते । | पञ्चभूतसमूहेन जातः पुरुष उच्यते । | ||
बहुत्वात्तत्र भूतानां तावत्त्वात्तत्त्वमेकजम्''॥ इति व्योमसंहितायाम् ॥ ३ ॥</div> | बहुत्वात्तत्र भूतानां तावत्त्वात्तत्त्वमेकजम्''॥ इति व्योमसंहितायाम् ॥ ३ ॥</div> | ||
| Line 2,681: | Line 2,681: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S09_V06" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S09_V06"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S09_V06" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S09_V06"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S09_V06_B1" data-verse="BTN_C02_S09_V06" data-block-id="BTN_C02_S09_V06_B1">'अनुप्राविश्य परमं जीवस्य शयनं तु यत् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S09_V06_B1" data-verse="BTN_C02_S09_V06" data-block-id="BTN_C02_S09_V06_B1">'अनुप्राविश्य परमं जीवस्य शयनं तु यत् । | ||
सहैव शक्तिभिः स्वीयैरिच्छाद्यैरप्राकाशितैः । | सहैव शक्तिभिः स्वीयैरिच्छाद्यैरप्राकाशितैः । | ||
सन्निरोध इति प्रक्तो विमुक्तिर्यत्र मोक्षणम्''॥ इति नारदीये ॥६॥</div> | सन्निरोध इति प्रक्तो विमुक्तिर्यत्र मोक्षणम्''॥ इति नारदीये ॥६॥</div> | ||
| Line 2,689: | Line 2,689: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S09_V07" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S09_V07"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S09_V07" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S09_V07"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S09_V07_B1" data-verse="BTN_C02_S09_V07" data-block-id="BTN_C02_S09_V07_B1">'सृष्टिस्थित्यप्ययाभासा यद्बलाद्यत्र च स्थिताः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S09_V07_B1" data-verse="BTN_C02_S09_V07" data-block-id="BTN_C02_S09_V07_B1">'सृष्टिस्थित्यप्ययाभासा यद्बलाद्यत्र च स्थिताः । | ||
तद् ब्रह्म जगदाधारं वासुदेवेति तद्विदुः''॥ इति भागवततन्त्रे ॥७॥</div> | तद् ब्रह्म जगदाधारं वासुदेवेति तद्विदुः''॥ इति भागवततन्त्रे ॥७॥</div> | ||
| Line 2,702: | Line 2,702: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S09_V09" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S09_V09"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S09_V09" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S09_V09"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S09_V09_B1" data-verse="BTN_C02_S09_V09" data-block-id="BTN_C02_S09_V09_B1">सुप्तावपि यः सर्वं वेत्ति जीवानां स परः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S09_V09_B1" data-verse="BTN_C02_S09_V09" data-block-id="BTN_C02_S09_V09_B1">सुप्तावपि यः सर्वं वेत्ति जीवानां स परः । | ||
'स्वप्नेन शारीरमभिप्रहत्यासुप्तः सुप्तानभिचाकशीति''॥ इति श्रुतेः । | 'स्वप्नेन शारीरमभिप्रहत्यासुप्तः सुप्तानभिचाकशीति''॥ इति श्रुतेः । | ||
सुष्ट्वाश्रयाणामप्याश्रयः ॥ ९ ॥</div> | सुष्ट्वाश्रयाणामप्याश्रयः ॥ ९ ॥</div> | ||
| Line 2,712: | Line 2,712: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S09_V11" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S09_V11"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S09_V11" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S09_V11"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S09_V11_B1" data-verse="BTN_C02_S09_V11" data-block-id="BTN_C02_S09_V11_B1">विनिर्गतः प्रकाशितः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S09_V11_B1" data-verse="BTN_C02_S09_V11" data-block-id="BTN_C02_S09_V11_B1">विनिर्गतः प्रकाशितः । | ||
'अण्डं प्रविष्टो यो विष्णुः सोऽण्डं भित्त्वा प्रकाशितः । | 'अण्डं प्रविष्टो यो विष्णुः सोऽण्डं भित्त्वा प्रकाशितः । | ||
सोऽपोऽसृजत्ततो नारा नरोऽनाशात्परो यतः''॥ | सोऽपोऽसृजत्ततो नारा नरोऽनाशात्परो यतः''॥ | ||
इति नारायणाध्यात्मे ॥ १०,११ ॥</div> | इति नारायणाध्यात्मे ॥ १०,११ ॥</div> | ||
| Line 2,721: | Line 2,721: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S09_V13" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S09_V13"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S09_V13" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S09_V13"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S09_V13_B1" data-verse="BTN_C02_S09_V13" data-block-id="BTN_C02_S09_V13_B1">'तत्तन्नियामकत्वेन बहुत्वं प्राप्तुमीश्वरः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S09_V13_B1" data-verse="BTN_C02_S09_V13" data-block-id="BTN_C02_S09_V13_B1">'तत्तन्नियामकत्वेन बहुत्वं प्राप्तुमीश्वरः । | ||
अण्डं स्ववीर्यं तत्स्थः सन् कामादन्तस्त्रिधा व्यधात्''॥ इति च । | अण्डं स्ववीर्यं तत्स्थः सन् कामादन्तस्त्रिधा व्यधात्''॥ इति च । | ||
'अन्तःस्थितहरेः कामादण्डे ब्रह्मतनोर्जनिः । | 'अन्तःस्थितहरेः कामादण्डे ब्रह्मतनोर्जनिः । | ||
तत्र देवाश्च सञ्जाताः पुनस्तत्त्वात्मकाः प्रभोेः''॥ इति च ॥ १३ ॥</div> | तत्र देवाश्च सञ्जाताः पुनस्तत्त्वात्मकाः प्रभोेः''॥ इति च ॥ १३ ॥</div> | ||
| Line 2,730: | Line 2,730: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S09_V27" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S09_V27"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S09_V27" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S09_V27"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S09_V27_B1" data-verse="BTN_C02_S09_V27" data-block-id="BTN_C02_S09_V27_B1">'मलादिकं कदाचित्तु ब्रह्मा लोकाभिपत्तये । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S09_V27_B1" data-verse="BTN_C02_S09_V27" data-block-id="BTN_C02_S09_V27_B1">'मलादिकं कदाचित्तु ब्रह्मा लोकाभिपत्तये । | ||
आत्मनो निर्ममे कामात्सर्वेषामभवत्ततः । | आत्मनो निर्ममे कामात्सर्वेषामभवत्ततः । | ||
वशित्वात्तस्य दिव्यत्वादिच्छया भवति प्रभोः''॥ इति च ॥ २७ ॥</div> | वशित्वात्तस्य दिव्यत्वादिच्छया भवति प्रभोः''॥ इति च ॥ २७ ॥</div> | ||
| Line 2,738: | Line 2,738: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S09_V33" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S09_V33"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S09_V33" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S09_V33"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S09_V33_B1" data-verse="BTN_C02_S09_V33" data-block-id="BTN_C02_S09_V33_B1">'स्थूलं भगवतो रूपं ब्रह्मदेह उदाहृतः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S09_V33_B1" data-verse="BTN_C02_S09_V33" data-block-id="BTN_C02_S09_V33_B1">'स्थूलं भगवतो रूपं ब्रह्मदेह उदाहृतः । | ||
तत्तन्त्रत्वाच्च सूक्ष्मं च शङ्खचक्रगदाधरम्''॥ इति चाध्यात्मे ॥ ३३ ॥</div> | तत्तन्त्रत्वाच्च सूक्ष्मं च शङ्खचक्रगदाधरम्''॥ इति चाध्यात्मे ॥ ३३ ॥</div> | ||
| Line 2,757: | Line 2,757: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S09_V36" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S09_V36"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S09_V36" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S09_V36"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S09_V36_B1" data-verse="BTN_C02_S09_V36" data-block-id="BTN_C02_S09_V36_B1">'नामैव वाचकत्वेन नामरूपक्रिया अपि । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S09_V36_B1" data-verse="BTN_C02_S09_V36" data-block-id="BTN_C02_S09_V36_B1">'नामैव वाचकत्वेन नामरूपक्रिया अपि । | ||
वाच्यत्वेन हरिर्देवो नियामयति चैकराट्''॥ इति च । | वाच्यत्वेन हरिर्देवो नियामयति चैकराट्''॥ इति च । | ||
'कर्तृत्वात्तु सकर्माऽसौ निष्फलत्वादकर्मकः''। इति च ॥ ३६ ॥</div> | 'कर्तृत्वात्तु सकर्माऽसौ निष्फलत्वादकर्मकः''। इति च ॥ ३६ ॥</div> | ||
| Line 2,771: | Line 2,771: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S09_V41" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S09_V41"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S09_V41" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S09_V41"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S09_V41_B1" data-verse="BTN_C02_S09_V41" data-block-id="BTN_C02_S09_V41_B1">तामसास्तामसा दैत्याः प्रधाना देवशत्रवः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S09_V41_B1" data-verse="BTN_C02_S09_V41" data-block-id="BTN_C02_S09_V41_B1">तामसास्तामसा दैत्याः प्रधाना देवशत्रवः । | ||
तामसा राजसास्तेषामनुगास्तेषु सात्विकाः । | तामसा राजसास्तेषामनुगास्तेषु सात्विकाः । | ||
अनाख्यातासुराः प्रोक्ता मानुषा दुष्टचारिणः । | अनाख्यातासुराः प्रोक्ता मानुषा दुष्टचारिणः । | ||
राजसास्तामसाश्चैव मध्या राजसराजसाः ॥ | राजसास्तामसाश्चैव मध्या राजसराजसाः ॥ | ||
राजसाः सात्विकास्तत्र मानुषेषूत्तमा गणाः । | राजसाः सात्विकास्तत्र मानुषेषूत्तमा गणाः । | ||
देवाः पृथगनाख्याताः स्मृताः सात्विकतामसाः ॥ | देवाः पृथगनाख्याताः स्मृताः सात्विकतामसाः ॥ | ||
अतात्विकास्तथाऽऽख्याताः स्मृताः सात्विकराजसाः । | अतात्विकास्तथाऽऽख्याताः स्मृताः सात्विकराजसाः । | ||
सात्विकाः सात्विकास्तत्र तात्विकाः परिकीर्तिताः । | सात्विकाः सात्विकास्तत्र तात्विकाः परिकीर्तिताः । | ||
तेषां च सात्विकाः शेषगरुत्मद्रुद्रतत्स्त्रियः ॥ | तेषां च सात्विकाः शेषगरुत्मद्रुद्रतत्स्त्रियः ॥ | ||
ततोऽपि देवी ब्रह्माणी ब्रह्मा चैव ततः स्वयम् ॥ ४१ ॥</div> | ततोऽपि देवी ब्रह्माणी ब्रह्मा चैव ततः स्वयम् ॥ ४१ ॥</div> | ||
| Line 2,786: | Line 2,786: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S09_V42" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S09_V42"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S09_V42" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S09_V42"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S09_V42_B1" data-verse="BTN_C02_S09_V42" data-block-id="BTN_C02_S09_V42_B1">'सात्विकेषु त्रिषु यदा त्वेकस्य प्रतिबाधनम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S09_V42_B1" data-verse="BTN_C02_S09_V42" data-block-id="BTN_C02_S09_V42_B1">'सात्विकेषु त्रिषु यदा त्वेकस्य प्रतिबाधनम् । | ||
रजस्तमोभ्यां विष्णुर्हि तदा प्रादुर्भवत्यजः ॥ | रजस्तमोभ्यां विष्णुर्हि तदा प्रादुर्भवत्यजः ॥ | ||
राजसांस्तामसान् हत्वा सात्विकान् वर्धयिष्यति''॥ | राजसांस्तामसान् हत्वा सात्विकान् वर्धयिष्यति''॥ | ||
इति स्कान्दे ॥ ४२ ॥</div> | इति स्कान्दे ॥ ४२ ॥</div> | ||
| Line 2,795: | Line 2,795: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S09_V43" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S09_V43"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S09_V43" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S09_V43"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S09_V43_B1" data-verse="BTN_C02_S09_V43" data-block-id="BTN_C02_S09_V43_B1">मत्स्यादिरूपी पोषयति नृसिंहो रुद्रसंस्थितः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S09_V43_B1" data-verse="BTN_C02_S09_V43" data-block-id="BTN_C02_S09_V43_B1">मत्स्यादिरूपी पोषयति नृसिंहो रुद्रसंस्थितः । | ||
विलापयेद्विरिञ्चस्थः सृजते विष्णुरव्ययः ॥ इति वामने ॥ ४३ ॥</div> | विलापयेद्विरिञ्चस्थः सृजते विष्णुरव्ययः ॥ इति वामने ॥ ४३ ॥</div> | ||
| Line 2,808: | Line 2,808: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S09_V45" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S09_V45"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C02_S09_V45" data-block-id="bhashya-BTN_C02_S09_V45"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S09_V45_B1" data-verse="BTN_C02_S09_V45" data-block-id="BTN_C02_S09_V45_B1">जन्मकर्माणि विधीयत इति क्रियाविशेषणम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C02_S09_V45_B1" data-verse="BTN_C02_S09_V45" data-block-id="BTN_C02_S09_V45_B1">जन्मकर्माणि विधीयत इति क्रियाविशेषणम् । | ||
'प्रतिषेधाय बन्धस्य जीवानां परमेशितुः । | 'प्रतिषेधाय बन्धस्य जीवानां परमेशितुः । | ||
स्वेच्छयैव तु कर्तृत्वं नित्यारूढं चिदात्मकम्''॥ इति भविष्यत्पुराणे ॥ | स्वेच्छयैव तु कर्तृत्वं नित्यारूढं चिदात्मकम्''॥ इति भविष्यत्पुराणे ॥ | ||
रूप उपरिभाव इति धातुः । 'सुभद्रां रथमारोप्य''इत्यादिवच्च । | रूप उपरिभाव इति धातुः । 'सुभद्रां रथमारोप्य''इत्यादिवच्च । | ||
'स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च''॥ इति च ॥ ४५ ॥</div> | 'स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च''॥ इति च ॥ ४५ ॥</div> | ||
| Line 2,834: | Line 2,834: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S01_V02" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S01_V02"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S01_V02" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S01_V02"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S01_V02_B01" data-verse="BTN_C03_S01_V02" data-block-id="BTN_C03_S01_V02_B01">'युद्धकाले तु विदुरस्तीर्थयात्रां गतोऽपि सन् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S01_V02_B01" data-verse="BTN_C03_S01_V02" data-block-id="BTN_C03_S01_V02_B01">'युद्धकाले तु विदुरस्तीर्थयात्रां गतोऽपि सन् । | ||
प्राय आस्ते गजपुरे पाण्डवानां व्यपेक्षया''॥ | प्राय आस्ते गजपुरे पाण्डवानां व्यपेक्षया''॥ | ||
इति स्कान्दे ॥ १,२ ॥</div> | इति स्कान्दे ॥ १,२ ॥</div> | ||
| Line 2,852: | Line 2,852: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S01_V21" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S01_V21"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S01_V21" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S01_V21"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S01_V21_B01" data-verse="BTN_C03_S01_V21" data-block-id="BTN_C03_S01_V21_B01">सुहृद्विनष्टिं यदुकुलविनष्टिमेष्याम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S01_V21_B01" data-verse="BTN_C03_S01_V21" data-block-id="BTN_C03_S01_V21_B01">सुहृद्विनष्टिं यदुकुलविनष्टिमेष्याम् । | ||
'विदुरस्तु प्रभासस्थः शापं सङ्क्षेपतोऽशृृणोत् । | 'विदुरस्तु प्रभासस्थः शापं सङ्क्षेपतोऽशृृणोत् । | ||
यदूनां विस्तरात्पश्चादुद्धवाद्यमुनामनु''॥ इति स्कान्दे । | यदूनां विस्तरात्पश्चादुद्धवाद्यमुनामनु''॥ इति स्कान्दे । | ||
भारतविरोधाच्चान्यथा ॥ २०,२१ ॥</div> | भारतविरोधाच्चान्यथा ॥ २०,२१ ॥</div> | ||
| Line 2,861: | Line 2,861: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S01_V23" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S01_V23"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S01_V23" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S01_V23"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S01_V23_B01" data-verse="BTN_C03_S01_V23" data-block-id="BTN_C03_S01_V23_B01">प्रत्यङ्कमुख्यो विष्णुः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S01_V23_B01" data-verse="BTN_C03_S01_V23" data-block-id="BTN_C03_S01_V23_B01">प्रत्यङ्कमुख्यो विष्णुः । | ||
'ब्रह्मा प्रत्यङ्कवान् विष्णुः सम्यग्लक्षणवत्तमः''इति तन्त्रमालायाम् ॥२३॥</div> | 'ब्रह्मा प्रत्यङ्कवान् विष्णुः सम्यग्लक्षणवत्तमः''इति तन्त्रमालायाम् ॥२३॥</div> | ||
| Line 2,868: | Line 2,868: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S01_V26" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S01_V26"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S01_V26" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S01_V26"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S01_V26_B01" data-verse="BTN_C03_S01_V26" data-block-id="BTN_C03_S01_V26_B01">'पद्मो ब्रह्मा समुद्दिष्टः पद्मा श्रीरपि चोच्यते''इति ब्राह्मे । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S01_V26_B01" data-verse="BTN_C03_S01_V26" data-block-id="BTN_C03_S01_V26_B01">'पद्मो ब्रह्मा समुद्दिष्टः पद्मा श्रीरपि चोच्यते''इति ब्राह्मे । | ||
'लोकानां सुखकर्तृत्वमपेक्ष्य कुशलं विभोः । | 'लोकानां सुखकर्तृत्वमपेक्ष्य कुशलं विभोः । | ||
पृच्छ्यते सततानन्दात्कथं तस्यैव पृच्छ्यते''। इति पाद्मे ॥ २६ ॥</div> | पृच्छ्यते सततानन्दात्कथं तस्यैव पृच्छ्यते''। इति पाद्मे ॥ २६ ॥</div> | ||
| Line 2,896: | Line 2,896: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S01_V44" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S01_V44"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S01_V44" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S01_V44"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S01_V44_B01" data-verse="BTN_C03_S01_V44" data-block-id="BTN_C03_S01_V44_B01">'न देहयोगो हि जनिर्विष्णोर्व्यक्तिर्जनिः स्मृता''इत्याग्नेये । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S01_V44_B01" data-verse="BTN_C03_S01_V44" data-block-id="BTN_C03_S01_V44_B01">'न देहयोगो हि जनिर्विष्णोर्व्यक्तिर्जनिः स्मृता''इत्याग्नेये । | ||
'हरिः कर्ताऽप्यकर्तेति फलाभावेन भण्यते''इति च ॥ ४४ ॥</div> | 'हरिः कर्ताऽप्यकर्तेति फलाभावेन भण्यते''इति च ॥ ४४ ॥</div> | ||
| Line 2,905: | Line 2,905: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S02_V13" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S02_V13"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S02_V13" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S02_V13"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S02_V13_B1" data-verse="BTN_C03_S02_V13" data-block-id="BTN_C03_S02_V13_B1">त्रिलोकस्याज्ञानं बत । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S02_V13_B1" data-verse="BTN_C03_S02_V13" data-block-id="BTN_C03_S02_V13_B1">त्रिलोकस्याज्ञानं बत । | ||
'आनन्दरूपं दृष्ट्वाऽपि लोको भौतिकमेव तु । | 'आनन्दरूपं दृष्ट्वाऽपि लोको भौतिकमेव तु । | ||
मन्यते विष्णुरूपं च अहो भ्रान्तिर्बहुस्थिता''॥ इति स्कान्दे ॥१३॥</div> | मन्यते विष्णुरूपं च अहो भ्रान्तिर्बहुस्थिता''॥ इति स्कान्दे ॥१३॥</div> | ||
| Line 2,915: | Line 2,915: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S02_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S02_V24"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S02_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S02_V24"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S02_V24_B1" data-verse="BTN_C03_S02_V24" data-block-id="BTN_C03_S02_V24_B1">'असुरा अपि ये विष्णुं शङ्खचक्रगदाधरम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S02_V24_B1" data-verse="BTN_C03_S02_V24" data-block-id="BTN_C03_S02_V24_B1">'असुरा अपि ये विष्णुं शङ्खचक्रगदाधरम् । | ||
भक्तिपूर्वमवेक्षन्ते ज्ञेया भागवता इति ॥ | भक्तिपूर्वमवेक्षन्ते ज्ञेया भागवता इति ॥ | ||
विद्विषन्ति तु ये विष्णुमृषिपुत्रा अपि स्फुटम् । | विद्विषन्ति तु ये विष्णुमृषिपुत्रा अपि स्फुटम् । | ||
असुरास्तेऽपि विज्ञेया गच्छन्ति च सदा तमः ॥ | असुरास्तेऽपि विज्ञेया गच्छन्ति च सदा तमः ॥ | ||
जीवद्वयसमायोगाद्धिरण्यकमुखाः परे । | जीवद्वयसमायोगाद्धिरण्यकमुखाः परे । | ||
भक्तिद्वेषयुताश्च स्युर्गतिस्तेषां यथा निजा ॥ | भक्तिद्वेषयुताश्च स्युर्गतिस्तेषां यथा निजा ॥ | ||
कंसपूतनिकाद्याश्च बान्धवादियुता यतः । | कंसपूतनिकाद्याश्च बान्धवादियुता यतः । | ||
जीवद्वयसमायोगाद्गतिद्वयजिगीषवः ॥ | जीवद्वयसमायोगाद्गतिद्वयजिगीषवः ॥ | ||
सर्वथा भक्तितो मुक्तिर्द्वेषात्तम उदीरितम् । | सर्वथा भक्तितो मुक्तिर्द्वेषात्तम उदीरितम् । | ||
नियमस्त्वनयोर्नित्यं मोहायान्यवचो भवेत्''॥ इति ब्राह्मे ॥ २४ ॥</div> | नियमस्त्वनयोर्नित्यं मोहायान्यवचो भवेत्''॥ इति ब्राह्मे ॥ २४ ॥</div> | ||
| Line 2,932: | Line 2,932: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S03_V03" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S03_V03"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S03_V03" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S03_V03"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S03_V03_B1" data-verse="BTN_C03_S03_V03" data-block-id="BTN_C03_S03_V03_B1">भीष्मककन्याया अर्थे सवर्णमात्रतया आहूताः । एषां श्रियोजिहीर्ष-याऽऽह्वानबुद्धिर्भगवता कृता । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S03_V03_B1" data-verse="BTN_C03_S03_V03" data-block-id="BTN_C03_S03_V03_B1">भीष्मककन्याया अर्थे सवर्णमात्रतया आहूताः । एषां श्रियोजिहीर्ष-याऽऽह्वानबुद्धिर्भगवता कृता । | ||
'सुपर्णः सुपरानन्दात्काकुत्स्थो वाचि संस्थितः''। इति पाद्मे ॥ ३ ॥</div> | 'सुपर्णः सुपरानन्दात्काकुत्स्थो वाचि संस्थितः''। इति पाद्मे ॥ ३ ॥</div> | ||
| Line 2,951: | Line 2,951: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S03_V22" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S03_V22"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S03_V22" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S03_V22"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S03_V22_B1" data-verse="BTN_C03_S03_V22" data-block-id="BTN_C03_S03_V22_B1">'सर्वदाऽपि विरक्तः सन् भासयीत विरागिवत् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S03_V22_B1" data-verse="BTN_C03_S03_V22" data-block-id="BTN_C03_S03_V22_B1">'सर्वदाऽपि विरक्तः सन् भासयीत विरागिवत् । | ||
कादाचित्कः कुतस्तस्य लोकशिक्षार्थमिष्यते''॥ इति पाद्मे ॥ २२ ॥</div> | कादाचित्कः कुतस्तस्य लोकशिक्षार्थमिष्यते''॥ इति पाद्मे ॥ २२ ॥</div> | ||
| Line 2,972: | Line 2,972: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S03_V28" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S03_V28"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S03_V28" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S03_V28"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S03_V28_B1" data-verse="BTN_C03_S03_V28" data-block-id="BTN_C03_S03_V28_B1">'एष्यच्च निश्चितं यत्तदतीतत्वेन भण्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S03_V28_B1" data-verse="BTN_C03_S03_V28" data-block-id="BTN_C03_S03_V28_B1">'एष्यच्च निश्चितं यत्तदतीतत्वेन भण्यते । | ||
चक्रवत्परिवृत्तेर्वा दुष्टानां मोहनाय वा ॥" | चक्रवत्परिवृत्तेर्वा दुष्टानां मोहनाय वा ॥" | ||
इति स्कान्दे ॥ २५-२८ ॥</div> | इति स्कान्दे ॥ २५-२८ ॥</div> | ||
| Line 2,986: | Line 2,986: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S04_V05" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S04_V05"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S04_V05" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S04_V05"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S04_V05_B1" data-verse="BTN_C03_S04_V05" data-block-id="BTN_C03_S04_V05_B1">आत्ममायायाः आत्मसामर्थ्यस्य । गतिं पूर्वमेवावलोक्य । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S04_V05_B1" data-verse="BTN_C03_S04_V05" data-block-id="BTN_C03_S04_V05_B1">आत्ममायायाः आत्मसामर्थ्यस्य । गतिं पूर्वमेवावलोक्य । | ||
'ज्ञात्वा कतिपयैर्वर्षैः पूर्वमेव जनार्दनः । | 'ज्ञात्वा कतिपयैर्वर्षैः पूर्वमेव जनार्दनः । | ||
मौसलं ज्ञानसन्तत्या उद्धवं बदरीं नयत् ॥ | मौसलं ज्ञानसन्तत्या उद्धवं बदरीं नयत् ॥ | ||
स ज्ञानं तत्र विस्तीर्य पुनर्द्वारवतीं ययौ । | स ज्ञानं तत्र विस्तीर्य पुनर्द्वारवतीं ययौ । | ||
पूर्वमेवोपदिष्टोऽपि हरिणा ज्ञानमुद्धवः ॥ | पूर्वमेवोपदिष्टोऽपि हरिणा ज्ञानमुद्धवः ॥ | ||
स्वर्गारोहणकाले तु पुनः पप्रच्छ केशवम् । | स्वर्गारोहणकाले तु पुनः पप्रच्छ केशवम् । | ||
पुनः श्रुत्वा बदर्यां तु वर्षत्रयमुवास ह ॥ | पुनः श्रुत्वा बदर्यां तु वर्षत्रयमुवास ह ॥ | ||
ज्ञानं संस्थाप्य पश्चाच्च स्वेच्छया स्वर्गतः प्रभुः''॥ इति गारुडे ॥५॥</div> | ज्ञानं संस्थाप्य पश्चाच्च स्वेच्छया स्वर्गतः प्रभुः''॥ इति गारुडे ॥५॥</div> | ||
| Line 3,001: | Line 3,001: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S04_V29" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S04_V29"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S04_V29" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S04_V29"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S04_V29_B1" data-verse="BTN_C03_S04_V29" data-block-id="BTN_C03_S04_V29_B1">आकृतिं पृथिवीम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S04_V29_B1" data-verse="BTN_C03_S04_V29" data-block-id="BTN_C03_S04_V29_B1">आकृतिं पृथिवीम् । | ||
'शरीरमाकृतिर्देहः कुः पृथ्वी च मही तथा''॥ इत्यभिधानम् । | 'शरीरमाकृतिर्देहः कुः पृथ्वी च मही तथा''॥ इत्यभिधानम् । | ||
'पृथिवीलोकसन्त्यागो देहत्यागो हरेः स्मृतः । | 'पृथिवीलोकसन्त्यागो देहत्यागो हरेः स्मृतः । | ||
नित्यानन्दस्वरूपत्वादन्यन्नैवोपलभ्यते ॥ | नित्यानन्दस्वरूपत्वादन्यन्नैवोपलभ्यते ॥ | ||
दर्शयेज्जनमोहाय सदृशीं मृतकाकृतिम् । | दर्शयेज्जनमोहाय सदृशीं मृतकाकृतिम् । | ||
नटवद्भगवान्विष्णुः परज्ञानाकृतिस्स्वयम्''॥ इति स्कान्धे । | नटवद्भगवान्विष्णुः परज्ञानाकृतिस्स्वयम्''॥ इति स्कान्धे । | ||
'राजन् परस्य तनुभृज्जननाप्ययेहा मायाविडम्बनमवैहि यथा नटस्य''। | 'राजन् परस्य तनुभृज्जननाप्ययेहा मायाविडम्बनमवैहि यथा नटस्य''। | ||
इति च ॥ २९ ॥</div> | इति च ॥ २९ ॥</div> | ||
| Line 3,016: | Line 3,016: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S04_V31" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S04_V31"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S04_V31" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S04_V31"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S04_V31_B1" data-verse="BTN_C03_S04_V31" data-block-id="BTN_C03_S04_V31_B1">'उत्तमैरधिकत्वं वा साम्यं वा विजयोऽपि वा । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S04_V31_B1" data-verse="BTN_C03_S04_V31" data-block-id="BTN_C03_S04_V31_B1">'उत्तमैरधिकत्वं वा साम्यं वा विजयोऽपि वा । | ||
उच्यतेऽपि तु नीचानां मोहार्थं वाप्युपेक्षया । | उच्यतेऽपि तु नीचानां मोहार्थं वाप्युपेक्षया । | ||
मूढदृष्ट्यनुसाराद्वा किञ्चित्साम्येन वा क्वचित्''॥ | मूढदृष्ट्यनुसाराद्वा किञ्चित्साम्येन वा क्वचित्''॥ | ||
इति ब्रह्मतर्के ॥ ३१ ॥</div> | इति ब्रह्मतर्के ॥ ३१ ॥</div> | ||
| Line 3,033: | Line 3,033: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S05_V12" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S05_V12"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S05_V12" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S05_V12"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S05_V12_B1" data-verse="BTN_C03_S05_V12" data-block-id="BTN_C03_S05_V12_B1">यस्मिन् भारते हरेः कथायां ग्राम्यसुखानुवादैर्मतिर्न गृहीता । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S05_V12_B1" data-verse="BTN_C03_S05_V12" data-block-id="BTN_C03_S05_V12_B1">यस्मिन् भारते हरेः कथायां ग्राम्यसुखानुवादैर्मतिर्न गृहीता । | ||
'भारतान्नाधिकं विष्णोर्महिमावाचकं क्वचित् । | 'भारतान्नाधिकं विष्णोर्महिमावाचकं क्वचित् । | ||
भारतान्न विरागाय भारतान्न विमुक्तये ॥''इति पाद्मे ॥ १२ ॥</div> | भारतान्न विरागाय भारतान्न विमुक्तये ॥''इति पाद्मे ॥ १२ ॥</div> | ||
| Line 3,057: | Line 3,057: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S06_V02" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S06_V02"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S06_V02" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S06_V02"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S06_V02_B1" data-verse="BTN_C03_S06_V02" data-block-id="BTN_C03_S06_V02_B1">'परमात्मा यतो जीवं मेनेऽसन्तमशक्तितः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S06_V02_B1" data-verse="BTN_C03_S06_V02" data-block-id="BTN_C03_S06_V02_B1">'परमात्मा यतो जीवं मेनेऽसन्तमशक्तितः । | ||
असन्नसावतो नित्यं सत्यज्ञानो यतो हरिः''॥ इत्याग्नेये ॥ | असन्नसावतो नित्यं सत्यज्ञानो यतो हरिः''॥ इत्याग्नेये ॥ | ||
'शक्यत्वाच्छक्तयो भार्याः शक्तिः सामर्थ्यमुच्यते''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ | 'शक्यत्वाच्छक्तयो भार्याः शक्तिः सामर्थ्यमुच्यते''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ | ||
'सुप्तिस्तु प्रकृतेः प्रोक्ता अतीव भगवद्रतिः । | 'सुप्तिस्तु प्रकृतेः प्रोक्ता अतीव भगवद्रतिः । | ||
अनास्थाऽन्यत्र च प्रोक्ता विष्णोश्चक्षुर्निमीलनम्''॥ | अनास्थाऽन्यत्र च प्रोक्ता विष्णोश्चक्षुर्निमीलनम्''॥ | ||
इति व्योमसंहितायाम् ॥ २ ॥</div> | इति व्योमसंहितायाम् ॥ २ ॥</div> | ||
| Line 3,068: | Line 3,068: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S06_V06" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S06_V06"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S06_V06" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S06_V06"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S06_V06_B1" data-verse="BTN_C03_S06_V06" data-block-id="BTN_C03_S06_V06_B1">अंशो जीवः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S06_V06_B1" data-verse="BTN_C03_S06_V06" data-block-id="BTN_C03_S06_V06_B1">अंशो जीवः । | ||
'कालजीवगुणादीनामभिमानी चतुर्मुखः । | 'कालजीवगुणादीनामभिमानी चतुर्मुखः । | ||
सर्वजीवाभिमानित्वादंश इत्येव चोच्यते''॥ इति ब्राह्मे ॥ ६ ॥</div> | सर्वजीवाभिमानित्वादंश इत्येव चोच्यते''॥ इति ब्राह्मे ॥ ६ ॥</div> | ||
| Line 3,088: | Line 3,088: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S06_V16" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S06_V16"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S06_V16" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S06_V16"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S06_V16_B1" data-verse="BTN_C03_S06_V16" data-block-id="BTN_C03_S06_V16_B1">कालमायांशलिङ्गिनः तन्निमित्तशरीराः । हिरण्यगर्भस्यैव कालाभि-मानी जीवाभिमानीति द्विविधं रूपम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S06_V16_B1" data-verse="BTN_C03_S06_V16" data-block-id="BTN_C03_S06_V16_B1">कालमायांशलिङ्गिनः तन्निमित्तशरीराः । हिरण्यगर्भस्यैव कालाभि-मानी जीवाभिमानीति द्विविधं रूपम् । | ||
'कालजीवाभिमानेन रूपद्वन्द्वी चतुर्Pमुखः''॥ इति पाद्मे ॥ १६ ॥</div> | 'कालजीवाभिमानेन रूपद्वन्द्वी चतुर्Pमुखः''॥ इति पाद्मे ॥ १६ ॥</div> | ||
| Line 3,095: | Line 3,095: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S06_V18" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S06_V18"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S06_V18" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S06_V18"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S06_V18_B1" data-verse="BTN_C03_S06_V18" data-block-id="BTN_C03_S06_V18_B1">'ब्रह्मविद्या हरेश्छाया तदंशो हि सुरेष्वपि । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S06_V18_B1" data-verse="BTN_C03_S06_V18" data-block-id="BTN_C03_S06_V18_B1">'ब्रह्मविद्या हरेश्छाया तदंशो हि सुरेष्वपि । | ||
सर्वविद्याः श्रियः प्रोक्ताः प्रधानांशश्चतुर्मुखे''॥ इति ब्राह्मे ॥ १८ ॥</div> | सर्वविद्याः श्रियः प्रोक्ताः प्रधानांशश्चतुर्मुखे''॥ इति ब्राह्मे ॥ १८ ॥</div> | ||
| Line 3,108: | Line 3,108: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S06_V25" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S06_V25"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S06_V25" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S06_V25"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S06_V25_B1" data-verse="BTN_C03_S06_V25" data-block-id="BTN_C03_S06_V25_B1">'वायोश्च प्रकृतेर्विष्णोर्जयो भक्त्यैव नान्यथा''। | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S06_V25_B1" data-verse="BTN_C03_S06_V25" data-block-id="BTN_C03_S06_V25_B1">'वायोश्च प्रकृतेर्विष्णोर्जयो भक्त्यैव नान्यथा''। | ||
इति दत्तात्रेययोगे ॥ २५ ॥</div> | इति दत्तात्रेययोगे ॥ २५ ॥</div> | ||
| Line 3,131: | Line 3,131: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S07_V01" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S07_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S07_V01" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S07_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S07_V01_B1" data-verse="BTN_C03_S07_V01" data-block-id="BTN_C03_S07_V01_B1">'शक्यत्वाच्छक्तयो विष्णोर्महदाद्या रमा तथा । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S07_V01_B1" data-verse="BTN_C03_S07_V01" data-block-id="BTN_C03_S07_V01_B1">'शक्यत्वाच्छक्तयो विष्णोर्महदाद्या रमा तथा । | ||
स्वरूपशक्तिः शक्तित्वान्मुख्यशक्तिर्हि सा यतः''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ | स्वरूपशक्तिः शक्तित्वान्मुख्यशक्तिर्हि सा यतः''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ | ||
समेत्य आसतीनां असमेतानां, प्रसुप्तलोकतन्त्राणाम् अनाविर्भूतलोक-सृष्टिशक्तीनाम् । | समेत्य आसतीनां असमेतानां, प्रसुप्तलोकतन्त्राणाम् अनाविर्भूतलोक-सृष्टिशक्तीनाम् । | ||
'तनुते येन कार्यं यत्तन्त्रं साधनमुच्यते । | 'तनुते येन कार्यं यत्तन्त्रं साधनमुच्यते । | ||
कारणानां स्वशक्तिर्वा प्रधानं साधनं यतः''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ १ ॥</div> | कारणानां स्वशक्तिर्वा प्रधानं साधनं यतः''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ १ ॥</div> | ||
| Line 3,141: | Line 3,141: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S07_V02" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S07_V02"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S07_V02" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S07_V02"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S07_V02_B1" data-verse="BTN_C03_S07_V02" data-block-id="BTN_C03_S07_V02_B1">'शब्दाद्या नभ आद्याश्च मनोयुक्तेन्द्रियाणि च । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S07_V02_B1" data-verse="BTN_C03_S07_V02" data-block-id="BTN_C03_S07_V02_B1">'शब्दाद्या नभ आद्याश्च मनोयुक्तेन्द्रियाणि च । | ||
अहङ्कारो महांश्चैव त्रयोविंशतिको गणः ॥ | अहङ्कारो महांश्चैव त्रयोविंशतिको गणः ॥ | ||
देवतेन्द्रिययोरैक्यान्न पृथग्गणनं तयोः । | देवतेन्द्रिययोरैक्यान्न पृथग्गणनं तयोः । | ||
प्रकृतिस्तु चतुर्विंशा पञ्चविंशो हरिः स्वयम् ॥ | प्रकृतिस्तु चतुर्विंशा पञ्चविंशो हरिः स्वयम् ॥ | ||
यदा जडांशस्वीकारो जीवस्तत्पञ्चविंशकः । | यदा जडांशस्वीकारो जीवस्तत्पञ्चविंशकः । | ||
षडिं्वशको महाविष्णुः श्रिया वा सप्तविंशकः''॥ इति तत्त्वनिर्णये । | षडिं्वशको महाविष्णुः श्रिया वा सप्तविंशकः''॥ इति तत्त्वनिर्णये । | ||
त्रयोविंशति तत्त्वानि प्राविशद्रमया सह । | त्रयोविंशति तत्त्वानि प्राविशद्रमया सह । | ||
कालाख्यया स्वयं विष्णुः शक्यत्वाच्छक्तिरूपया ॥ २ ॥</div> | कालाख्यया स्वयं विष्णुः शक्यत्वाच्छक्तिरूपया ॥ २ ॥</div> | ||
| Line 3,154: | Line 3,154: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S07_V03" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S07_V03"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S07_V03" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S07_V03"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S07_V03_B1" data-verse="BTN_C03_S07_V03" data-block-id="BTN_C03_S07_V03_B1">'सर्वचेष्टकरूपेण स्वसामर्थ्येन केशवः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S07_V03_B1" data-verse="BTN_C03_S07_V03" data-block-id="BTN_C03_S07_V03_B1">'सर्वचेष्टकरूपेण स्वसामर्थ्येन केशवः । | ||
तानि भिन्नानि तत्त्वानि योजयामास चांशतः''इति च ॥ ३ ॥</div> | तानि भिन्नानि तत्त्वानि योजयामास चांशतः''इति च ॥ ३ ॥</div> | ||
| Line 3,167: | Line 3,167: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S07_V07" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S07_V07"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S07_V07" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S07_V07"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S07_V07_B1" data-verse="BTN_C03_S07_V07" data-block-id="BTN_C03_S07_V07_B1">'ईश्वरो दैवमुद्दिष्टं सर्वस्यापि प्रभुत्वतः''॥ इति च । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S07_V07_B1" data-verse="BTN_C03_S07_V07" data-block-id="BTN_C03_S07_V07_B1">'ईश्वरो दैवमुद्दिष्टं सर्वस्यापि प्रभुत्वतः''॥ इति च । | ||
आत्मशक्तिः प्रकृतिः ॥ ७ ॥</div> | आत्मशक्तिः प्रकृतिः ॥ ७ ॥</div> | ||
| Line 3,174: | Line 3,174: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S08_V08" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S08_V08"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S08_V08" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S08_V08"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S08_V08_B1" data-verse="BTN_C03_S08_V08" data-block-id="BTN_C03_S08_V08_B1">'पुरुषेणाऽत्मभूतेन''इति योऽण्डमसृजत् स एष इत्युक्तः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S08_V08_B1" data-verse="BTN_C03_S08_V08" data-block-id="BTN_C03_S08_V08_B1">'पुरुषेणाऽत्मभूतेन''इति योऽण्डमसृजत् स एष इत्युक्तः । | ||
'आद्योऽवतारो विष्णोस्तु पुरुषो नाम कीर्तितः । | 'आद्योऽवतारो विष्णोस्तु पुरुषो नाम कीर्तितः । | ||
असृजत् स महत्तत्त्वं स एवाण्डं समाविशत्''॥ ८ ॥</div> | असृजत् स महत्तत्त्वं स एवाण्डं समाविशत्''॥ ८ ॥</div> | ||
| Line 3,182: | Line 3,182: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S07_V09" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S07_V09"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S07_V09" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S07_V09"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S07_V09_B1" data-verse="BTN_C03_S07_V09" data-block-id="BTN_C03_S07_V09_B1">'स ब्रह्मणो हृदिस्थत्वाद्धृदयं चेति कीर्त्यते''॥ इति च । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S07_V09_B1" data-verse="BTN_C03_S07_V09" data-block-id="BTN_C03_S07_V09_B1">'स ब्रह्मणो हृदिस्थत्वाद्धृदयं चेति कीर्त्यते''॥ इति च । | ||
'प्राणादिपञ्चकं चैव तथा नागादिपञ्चकम् । | 'प्राणादिपञ्चकं चैव तथा नागादिपञ्चकम् । | ||
सनागकूर्मकृकलदेवदत्तधनञ्जयाः । | सनागकूर्मकृकलदेवदत्तधनञ्जयाः । | ||
एवं तु दशधा प्राण अध्यात्मादित्रिधाऽखिलाः''॥ | एवं तु दशधा प्राण अध्यात्मादित्रिधाऽखिलाः''॥ | ||
इति च व्योमसंहितायाम् ॥ ९ ॥</div> | इति च व्योमसंहितायाम् ॥ ९ ॥</div> | ||
| Line 3,192: | Line 3,192: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S07_V16" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S07_V16"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S07_V16" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S07_V16"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S07_V16_B1" data-verse="BTN_C03_S07_V16" data-block-id="BTN_C03_S07_V16_B1">'प्राणः प्रथमजो यस्तु प्रधानो वायुरीरितः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S07_V16_B1" data-verse="BTN_C03_S07_V16" data-block-id="BTN_C03_S07_V16_B1">'प्राणः प्रथमजो यस्तु प्रधानो वायुरीरितः । | ||
त्वगात्माद्यास्तु तत्पुत्रा द्विधाभूतमुदाहृतम्''॥ | त्वगात्माद्यास्तु तत्पुत्रा द्विधाभूतमुदाहृतम्''॥ | ||
इति तत्त्वनिर्णये ॥ १६ ॥</div> | इति तत्त्वनिर्णये ॥ १६ ॥</div> | ||
| Line 3,204: | Line 3,204: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S07_V26" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S07_V26"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S07_V26" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S07_V26"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S07_V26_B1" data-verse="BTN_C03_S07_V26" data-block-id="BTN_C03_S07_V26_B1">'अहं सत्वमिति द्वेधा ब्रह्मनाड्या अवान्तरम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S07_V26_B1" data-verse="BTN_C03_S07_V26" data-block-id="BTN_C03_S07_V26_B1">'अहं सत्वमिति द्वेधा ब्रह्मनाड्या अवान्तरम् । | ||
कर्तृनामा ह्यहङ्कारस्त्वहंनाड्यां व्यवस्थितः ॥ | कर्तृनामा ह्यहङ्कारस्त्वहंनाड्यां व्यवस्थितः ॥ | ||
सत्त्वनाड्यां तथा चित्तमभिमानो हरस्तथा । | सत्त्वनाड्यां तथा चित्तमभिमानो हरस्तथा । | ||
अहंनाड्यां सत्वनाड्यां ब्रह्मा चैव व्यवस्थितः ॥ | अहंनाड्यां सत्वनाड्यां ब्रह्मा चैव व्यवस्थितः ॥ | ||
आत्मनाड्यां तथा बुद्धिस्तत्रस्थश्च बृहस्पतिः''॥ इति ॥ २६ ॥</div> | आत्मनाड्यां तथा बुद्धिस्तत्रस्थश्च बृहस्पतिः''॥ इति ॥ २६ ॥</div> | ||
| Line 3,220: | Line 3,220: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S07_V33" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S07_V33"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S07_V33" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S07_V33"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S07_V33_B1" data-verse="BTN_C03_S07_V33" data-block-id="BTN_C03_S07_V33_B1">'ब्रह्माभिमानी तु भृगुरजनि ब्रह्मणो मुखात् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S07_V33_B1" data-verse="BTN_C03_S07_V33" data-block-id="BTN_C03_S07_V33_B1">'ब्रह्माभिमानी तु भृगुरजनि ब्रह्मणो मुखात् । | ||
क्षत्राभिमानी तु मनुर्ब्रह्मबाह्वोरजायत ॥ | क्षत्राभिमानी तु मनुर्ब्रह्मबाह्वोरजायत ॥ | ||
ऊर्वोर्विडभिमानी च वास्तुः पादात्कृतिस्तथा । | ऊर्वोर्विडभिमानी च वास्तुः पादात्कृतिस्तथा । | ||
एते पूर्वं हरेर्जाता ब्रह्मणस्तदनन्तरम् ॥ | एते पूर्वं हरेर्जाता ब्रह्मणस्तदनन्तरम् ॥ | ||
एवं रुद्राच्च वायोश्च तदन्तस्थहरेर्यतः''॥ इति षाड्गुण्ये ॥३०-३३॥</div> | एवं रुद्राच्च वायोश्च तदन्तस्थहरेर्यतः''॥ इति षाड्गुण्ये ॥३०-३३॥</div> | ||
| Line 3,230: | Line 3,230: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S07_V35" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S07_V35"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S07_V35" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S07_V35"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S07_V35_B1" data-verse="BTN_C03_S07_V35" data-block-id="BTN_C03_S07_V35_B1">'अधिकत्वाद्देवशब्दो दैवतेष्वधिको यतः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S07_V35_B1" data-verse="BTN_C03_S07_V35" data-block-id="BTN_C03_S07_V35_B1">'अधिकत्वाद्देवशब्दो दैवतेष्वधिको यतः । | ||
दैवं हरिः कर्म मूलं कृतिरित्येव भण्यते ॥ | दैवं हरिः कर्म मूलं कृतिरित्येव भण्यते ॥ | ||
व्याप्तत्वादात्मशब्दश्च श्रीपतित्वाच्च माधवः''॥ इति च ॥ ३५ ॥</div> | व्याप्तत्वादात्मशब्दश्च श्रीपतित्वाच्च माधवः''॥ इति च ॥ ३५ ॥</div> | ||
| Line 3,242: | Line 3,242: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S07_V40" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S07_V40"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S07_V40" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S07_V40"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S07_V40_B1" data-verse="BTN_C03_S07_V40" data-block-id="BTN_C03_S07_V40_B1">'आत्मा ब्रह्मा न वेद । अहं रुद्रः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S07_V40_B1" data-verse="BTN_C03_S07_V40" data-block-id="BTN_C03_S07_V40_B1">'आत्मा ब्रह्मा न वेद । अहं रुद्रः । | ||
'गुणपूर्तेरात्मशब्दो ब्रह्मा हीनत्वतो हरः । | 'गुणपूर्तेरात्मशब्दो ब्रह्मा हीनत्वतो हरः । | ||
अहंशब्दस्तथाप्येतौ न जानीतो हरिं परम्''॥ इति ब्राह्मे । | अहंशब्दस्तथाप्येतौ न जानीतो हरिं परम्''॥ इति ब्राह्मे । | ||
भगवतो मायां भगवतो महिमानम् । | भगवतो मायां भगवतो महिमानम् । | ||
'माया तु महिमा प्रक्ता प्रचुर्ये तु मयड्यतः''॥ इति पाद्मे । | 'माया तु महिमा प्रक्ता प्रचुर्ये तु मयड्यतः''॥ इति पाद्मे । | ||
आत्मवर्त्मा परमात्मगतिः ॥ ३९ ॥</div> | आत्मवर्त्मा परमात्मगतिः ॥ ३९ ॥</div> | ||
| Line 3,279: | Line 3,279: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S08_V12" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S08_V12"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S08_V12" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S08_V12"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S08_V12_B1" data-verse="BTN_C03_S08_V12" data-block-id="BTN_C03_S08_V12_B1">'कथं देहपरो देवो न लिप्येत हि बन्धनैः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S08_V12_B1" data-verse="BTN_C03_S08_V12" data-block-id="BTN_C03_S08_V12_B1">'कथं देहपरो देवो न लिप्येत हि बन्धनैः । | ||
कथं न दुःखी स भवेद्दुःखी चेदीश्वरः कुतः ॥ | कथं न दुःखी स भवेद्दुःखी चेदीश्वरः कुतः ॥ | ||
महिमा परमस्यैष यद्देहस्थो न बाध्यते । | महिमा परमस्यैष यद्देहस्थो न बाध्यते । | ||
यददुःखी स ईशानो मायेति महिमोच्यते ॥ | यददुःखी स ईशानो मायेति महिमोच्यते ॥ | ||
प्रधानं मय इत्याहुः प्राधान्यान्मयता भवेत् । | प्रधानं मय इत्याहुः प्राधान्यान्मयता भवेत् । | ||
अतो मायामयं प्राहुर्महामायमनामयम्''॥ इति भाल्लवेयश्रुतिः ॥ | अतो मायामयं प्राहुर्महामायमनामयम्''॥ इति भाल्लवेयश्रुतिः ॥ | ||
'अलुप्तबोधरूपत्वान्नासौ प्राकृतदेहवान् । | 'अलुप्तबोधरूपत्वान्नासौ प्राकृतदेहवान् । | ||
न च सृष्ट्यादिकं भ्रान्तिर्भ्रान्तिवादा हि दानवाः ॥ | न च सृष्ट्यादिकं भ्रान्तिर्भ्रान्तिवादा हि दानवाः ॥ | ||
'अतो भ्रान्त्यादिसम्बन्धो नास्य क्वचन युज्यते । | 'अतो भ्रान्त्यादिसम्बन्धो नास्य क्वचन युज्यते । | ||
भ्रान्त्या जीवस्य संसार ईशज्ञानाद्विलीयते । | भ्रान्त्या जीवस्य संसार ईशज्ञानाद्विलीयते । | ||
भ्रान्तिर्देहाद्यभिमतिरीशज्ञानाद्विनश्यति''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ १०-१२ ॥</div> | भ्रान्तिर्देहाद्यभिमतिरीशज्ञानाद्विनश्यति''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ १०-१२ ॥</div> | ||
| Line 3,307: | Line 3,307: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S08_V18" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S08_V18"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S08_V18" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S08_V18"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S08_V18_B1" data-verse="BTN_C03_S08_V18" data-block-id="BTN_C03_S08_V18_B1">स्वरूपसामर्थ्याश्रयम् । यद् व्याहृतम् । अपार्थं निर्मूलं च देहसम्बन्धि-त्वाद्याभाति । विश्वमूलं ब्रह्म च यन्ममज्ञानाद् बहिः न भवति । तस्मा-दुभयत्र धावति । तस्मादन्तरितोऽस्मि । तथापि तां प्रतीतिं पराणुदे | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S08_V18_B1" data-verse="BTN_C03_S08_V18" data-block-id="BTN_C03_S08_V18_B1">स्वरूपसामर्थ्याश्रयम् । यद् व्याहृतम् । अपार्थं निर्मूलं च देहसम्बन्धि-त्वाद्याभाति । विश्वमूलं ब्रह्म च यन्ममज्ञानाद् बहिः न भवति । तस्मा-दुभयत्र धावति । तस्मादन्तरितोऽस्मि । तथापि तां प्रतीतिं पराणुदे | ||
॥ १५-१८ ॥</div> | ॥ १५-१८ ॥</div> | ||
| Line 3,314: | Line 3,314: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S08_V20" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S08_V20"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S08_V20" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S08_V20"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S08_V20_B1" data-verse="BTN_C03_S08_V20" data-block-id="BTN_C03_S08_V20_B1">'आत्मनस्तु गुणाभावं वदतो नत्वसत्यता । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S08_V20_B1" data-verse="BTN_C03_S08_V20" data-block-id="BTN_C03_S08_V20_B1">'आत्मनस्तु गुणाभावं वदतो नत्वसत्यता । | ||
अपृष्टस्य दमार्थं च गुणायैव भवत्यपि''॥ इति व्यासस्मृतेः । | अपृष्टस्य दमार्थं च गुणायैव भवत्यपि''॥ इति व्यासस्मृतेः । | ||
विद्यमानमप्यनुभवमन्यथा वदति विदुरः । | विद्यमानमप्यनुभवमन्यथा वदति विदुरः । | ||
'द्रोणद्रौणिकृपाः पार्था भीष्मो विदुरसञ्जयौ । | 'द्रोणद्रौणिकृपाः पार्था भीष्मो विदुरसञ्जयौ । | ||
ये चान्ये तत्र देवांशाः सम्यक्तत्त्वापरोक्षिणः''॥ | ये चान्ये तत्र देवांशाः सम्यक्तत्त्वापरोक्षिणः''॥ | ||
इति स्कान्दे ॥ २० ॥</div> | इति स्कान्दे ॥ २० ॥</div> | ||
| Line 3,333: | Line 3,333: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S08_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S08_V24"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S08_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S08_V24"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S08_V24_B1" data-verse="BTN_C03_S08_V24" data-block-id="BTN_C03_S08_V24_B1">विराजं ब्रह्माणम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S08_V24_B1" data-verse="BTN_C03_S08_V24" data-block-id="BTN_C03_S08_V24_B1">विराजं ब्रह्माणम् । | ||
'ब्रह्माणं प्राविशद्विष्णुः सहस्राक्षः सहस्रपात्''॥ इति ब्राह्मे ॥ | 'ब्रह्माणं प्राविशद्विष्णुः सहस्राक्षः सहस्रपात्''॥ इति ब्राह्मे ॥ | ||
'अनुप्रविश्य ब्रह्माणं प्राणं दशविधं तथा । | 'अनुप्रविश्य ब्रह्माणं प्राणं दशविधं तथा । | ||
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश्च वर्णांश्चैवासृजद्धरिः ॥ इति गारुडे ॥२१-२४॥ | इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश्च वर्णांश्चैवासृजद्धरिः ॥ इति गारुडे ॥२१-२४॥ | ||
वर्णाश्रमविभागांश्च रूपशीलस्वभावतः । | वर्णाश्रमविभागांश्च रूपशीलस्वभावतः । | ||
ऋषीणां जन्मकर्माणि वेदस्य च विकर्षणम् । | ऋषीणां जन्मकर्माणि वेदस्य च विकर्षणम् । | ||
यज्ञस्य च वितानानि योगस्य च पथः प्रभो ॥ २९ ॥ | यज्ञस्य च वितानानि योगस्य च पथः प्रभो ॥ २९ ॥ | ||
विकर्षणं विभागः ॥ २९ ॥</div> | विकर्षणं विभागः ॥ २९ ॥</div> | ||
| Line 3,360: | Line 3,360: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S09_V15" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S09_V15"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S09_V15" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S09_V15"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S09_V15_B1" data-verse="BTN_C03_S09_V15" data-block-id="BTN_C03_S09_V15_B1">'पद्मसंस्थाद्धरेस्तत्र ब्रह्माऽजनि चतुर्मुखः''॥ इति च । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S09_V15_B1" data-verse="BTN_C03_S09_V15" data-block-id="BTN_C03_S09_V15_B1">'पद्मसंस्थाद्धरेस्तत्र ब्रह्माऽजनि चतुर्मुखः''॥ इति च । | ||
सर्वगुणावभासं पृथिव्यात्मकम् । पृथिव्यां हि सर्वे शब्दादयो गुणा अवभासन्ते । | सर्वगुणावभासं पृथिव्यात्मकम् । पृथिव्यां हि सर्वे शब्दादयो गुणा अवभासन्ते । | ||
'तस्यासनविधानार्थं पृथिवी पद्ममुच्यते''॥ इति मोक्षधर्मे । | 'तस्यासनविधानार्थं पृथिवी पद्ममुच्यते''॥ इति मोक्षधर्मे । | ||
'प्रधानवाचकस्त्वेकश्चानन्यः केवलः स्वयम्''॥ इति ब्राह्मे ॥ १५ ॥</div> | 'प्रधानवाचकस्त्वेकश्चानन्यः केवलः स्वयम्''॥ इति ब्राह्मे ॥ १५ ॥</div> | ||
| Line 3,369: | Line 3,369: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S09_V18" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S09_V18"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S09_V18" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S09_V18"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S09_V18_B1" data-verse="BTN_C03_S09_V18" data-block-id="BTN_C03_S09_V18_B1">सता ब्रह्मणा । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S09_V18_B1" data-verse="BTN_C03_S09_V18" data-block-id="BTN_C03_S09_V18_B1">सता ब्रह्मणा । | ||
'स ब्रह्माऽचिन्तयत् कुतो नु पद्मं ब्रह्मणः स्यादिति''। | 'स ब्रह्माऽचिन्तयत् कुतो नु पद्मं ब्रह्मणः स्यादिति''। | ||
इति मैत्रायणश्रुतिः ॥ १८ ॥</div> | इति मैत्रायणश्रुतिः ॥ १८ ॥</div> | ||
| Line 3,391: | Line 3,391: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S09_V31" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S09_V31"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S09_V31" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S09_V31"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S09_V31_B1" data-verse="BTN_C03_S09_V31" data-block-id="BTN_C03_S09_V31_B1">सूर्येन्दुवाय्वग्न्यादिभिस्त्रिधाम्नो विष्णोरगच्छद्भिः प्राधनिकैः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S09_V31_B1" data-verse="BTN_C03_S09_V31" data-block-id="BTN_C03_S09_V31_B1">सूर्येन्दुवाय्वग्न्यादिभिस्त्रिधाम्नो विष्णोरगच्छद्भिः प्राधनिकैः । | ||
'मुक्तवाय्वादिभिर्विष्णुं वृतं ब्रह्मा ददर्श ह । | 'मुक्तवाय्वादिभिर्विष्णुं वृतं ब्रह्मा ददर्श ह । | ||
तदन्याभावतो नान्यदतस्तत्स्रष्टुमैच्छत ॥''इति ब्रह्माण्डे ॥ ३१ ॥</div> | तदन्याभावतो नान्यदतस्तत्स्रष्टुमैच्छत ॥''इति ब्रह्माण्डे ॥ ३१ ॥</div> | ||
| Line 3,401: | Line 3,401: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V01" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S10_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V01" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S10_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S10_V01_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V01" data-block-id="BTN_C03_S10_V01_B1">स्वतो नास्ति । तदधीनविद्यमानमप्यशुद्धम् । यच्च स्वनानात्वं तदपि स्थानभेदादसदेव भाति । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S10_V01_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V01" data-block-id="BTN_C03_S10_V01_B1">स्वतो नास्ति । तदधीनविद्यमानमप्यशुद्धम् । यच्च स्वनानात्वं तदपि स्थानभेदादसदेव भाति । | ||
'एकोऽपि स्थाननानात्वान्नानेव हरिरीयते । | 'एकोऽपि स्थाननानात्वान्नानेव हरिरीयते । | ||
सर्वान्तर्यामिणस्तस्य न भेदो विद्यते क्वचित्''॥ इति ब्रह्मवैवर्ते ॥१॥</div> | सर्वान्तर्यामिणस्तस्य न भेदो विद्यते क्वचित्''॥ इति ब्रह्मवैवर्ते ॥१॥</div> | ||
| Line 3,411: | Line 3,411: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V03" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S10_V03"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V03" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S10_V03"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S10_V03_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V03" data-block-id="BTN_C03_S10_V03_B1">यन्नाभिपद्मभवनादहमाविरासम् । यच्चेदं भगवत्स्वरूपमानन्दमात्रं पश्यामि । यच्चाश्रितोऽस्मि अतः परं नास्ति । अतो न ज्ञायत इति अवद्यमत्युत्तमा-पेक्षया । अनादिगृहीतमेव नेदानीं गृह्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S10_V03_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V03" data-block-id="BTN_C03_S10_V03_B1">यन्नाभिपद्मभवनादहमाविरासम् । यच्चेदं भगवत्स्वरूपमानन्दमात्रं पश्यामि । यच्चाश्रितोऽस्मि अतः परं नास्ति । अतो न ज्ञायत इति अवद्यमत्युत्तमा-पेक्षया । अनादिगृहीतमेव नेदानीं गृह्यते । | ||
'यत्तद्दिव्यं हरेरूपं क्षीरसागरमध्यगम् । | 'यत्तद्दिव्यं हरेरूपं क्षीरसागरमध्यगम् । | ||
ज्ञानानन्दैकमात्रं च न ततः परमं क्वचित् ॥ | ज्ञानानन्दैकमात्रं च न ततः परमं क्वचित् ॥ | ||
अनादिनित्यादव्यक्तात्तस्माज्जज्ञे चतुर्मुखः''॥ इत्यध्यात्मे । | अनादिनित्यादव्यक्तात्तस्माज्जज्ञे चतुर्मुखः''॥ इत्यध्यात्मे । | ||
भूतेन्द्रियाणामात्मकम् । 'यच्चाप्नोति''इत्यादेः ॥ २,३ ॥</div> | भूतेन्द्रियाणामात्मकम् । 'यच्चाप्नोति''इत्यादेः ॥ २,३ ॥</div> | ||
| Line 3,421: | Line 3,421: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V05" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S10_V05"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V05" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S10_V05"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S10_V05_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V05" data-block-id="BTN_C03_S10_V05_B1">'हृदि व्यक्तं तु यद्रूपं हरेर्गन्धः स उच्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S10_V05_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V05" data-block-id="BTN_C03_S10_V05_B1">'हृदि व्यक्तं तु यद्रूपं हरेर्गन्धः स उच्यते । | ||
गन्धगन्धवतोर्यस्मान्न भेदः क्वचनेष्यते''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ | गन्धगन्धवतोर्यस्मान्न भेदः क्वचनेष्यते''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ | ||
'उत्तमानां तु पादेन सर्वं रूपं तु भण्यते । | 'उत्तमानां तु पादेन सर्वं रूपं तु भण्यते । | ||
उत्तमानां स्वरूपं तु पादशब्देन भण्यते ॥ ५ ॥</div> | उत्तमानां स्वरूपं तु पादशब्देन भण्यते ॥ ५ ॥</div> | ||
| Line 3,430: | Line 3,430: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V09" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S10_V09"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V09" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S10_V09"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S10_V09_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V09" data-block-id="BTN_C03_S10_V09_B1">मायाबलं भगवदिच्छाबलम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S10_V09_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V09" data-block-id="BTN_C03_S10_V09_B1">मायाबलं भगवदिच्छाबलम् । | ||
'ज्ञेयत्वं दुर्घटस्यापि घटनाधिकशक्तिता । | 'ज्ञेयत्वं दुर्घटस्यापि घटनाधिकशक्तिता । | ||
अभेद ईश्वरेणापि सृष्ट्यादावन्तरङ्गता ॥ | अभेद ईश्वरेणापि सृष्ट्यादावन्तरङ्गता ॥ | ||
उच्येत यस्याः सा माया हरेरिच्छाऽथवा बलम् । | उच्येत यस्याः सा माया हरेरिच्छाऽथवा बलम् । | ||
भगवत्तन्त्रता यस्यास्तद्भार्यात्वं सुरूपता ॥ | भगवत्तन्त्रता यस्यास्तद्भार्यात्वं सुरूपता ॥ | ||
उच्येत माया सा तु श्रीर्दोषयुक्ता जडा स्मृता । | उच्येत माया सा तु श्रीर्दोषयुक्ता जडा स्मृता । | ||
परिणामिनी च यस्यास्तु दोषाश्चेतनता यथा ॥ | परिणामिनी च यस्यास्तु दोषाश्चेतनता यथा ॥ | ||
शैवली नाम सा माया जगद्बन्धात्मिका सदा''॥ इति ब्रह्मतर्के । | शैवली नाम सा माया जगद्बन्धात्मिका सदा''॥ इति ब्रह्मतर्के । | ||
'ध्याये मंस्ये तथा पश्ये शृृणोमीति विभक्तता । | 'ध्याये मंस्ये तथा पश्ये शृृणोमीति विभक्तता । | ||
जीवस्य तु हरेरिच्छाबलादिन्द्रियभुक्तये''॥ इति षाड्गुण्ये । | जीवस्य तु हरेरिच्छाबलादिन्द्रियभुक्तये''॥ इति षाड्गुण्ये । | ||
इन्द्रियाणां भोगार्थम् । व्यर्थापि यज्ञादिक्रियार्था ॥ ९ ॥</div> | इन्द्रियाणां भोगार्थम् । व्यर्थापि यज्ञादिक्रियार्था ॥ ९ ॥</div> | ||
| Line 3,446: | Line 3,446: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V10" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S10_V10"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V10" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S10_V10"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S10_V10_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V10" data-block-id="BTN_C03_S10_V10_B1">अर्थैरध्याहृतानि करणानि येषाम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S10_V10_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V10" data-block-id="BTN_C03_S10_V10_B1">अर्थैरध्याहृतानि करणानि येषाम् । | ||
'अज्ञानं तु निशा प्रोक्ता दिवा ज्ञानमुदीर्यते''॥ इति स्कान्दे ॥ १० ॥</div> | 'अज्ञानं तु निशा प्रोक्ता दिवा ज्ञानमुदीर्यते''॥ इति स्कान्दे ॥ १० ॥</div> | ||
| Line 3,453: | Line 3,453: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V11" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S10_V11"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V11" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S10_V11"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S10_V11_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V11" data-block-id="BTN_C03_S10_V11_B1">तत् तद् वपुः तेषां प्रणयसे । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S10_V11_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V11" data-block-id="BTN_C03_S10_V11_B1">तत् तद् वपुः तेषां प्रणयसे । | ||
'यादृशोभावितस्त्वीशस्तादृशो जीव आभवेत्''। इति तन्त्रसारे । | 'यादृशोभावितस्त्वीशस्तादृशो जीव आभवेत्''। इति तन्त्रसारे । | ||
'तं यथा यथोपासते तदेव भवति ।''इति च ॥ ११ ॥</div> | 'तं यथा यथोपासते तदेव भवति ।''इति च ॥ ११ ॥</div> | ||
| Line 3,461: | Line 3,461: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V12" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S10_V12"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V12" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S10_V12"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S10_V12_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V12" data-block-id="BTN_C03_S10_V12_B1">सर्वभूतदयया सुरगणैर्हृद्याराधितस्त्वं बद्धकामैर्जनैरुपचितोपचारैर्नाति-प्रसीदसि । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S10_V12_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V12" data-block-id="BTN_C03_S10_V12_B1">सर्वभूतदयया सुरगणैर्हृद्याराधितस्त्वं बद्धकामैर्जनैरुपचितोपचारैर्नाति-प्रसीदसि । | ||
'आराधितो यो ब्रह्माद्यैर्भक्तिज्ञानदयादिभिः । | 'आराधितो यो ब्रह्माद्यैर्भक्तिज्ञानदयादिभिः । | ||
किं तस्य कामुकजनैः कृतया परिचर्यया''। इति सत्यसंहितायाम् ॥ १२ ॥</div> | किं तस्य कामुकजनैः कृतया परिचर्यया''। इति सत्यसंहितायाम् ॥ १२ ॥</div> | ||
| Line 3,469: | Line 3,469: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V14" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S10_V14"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V14" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S10_V14"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S10_V14_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V14" data-block-id="BTN_C03_S10_V14_B1">'ईशस्यापूर्णताज्ञानं विष्णोरन्यस्य चेशता । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S10_V14_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V14" data-block-id="BTN_C03_S10_V14_B1">'ईशस्यापूर्णताज्ञानं विष्णोरन्यस्य चेशता । | ||
भेदस्तस्यावतारेषु जीवस्येशत्वमेव च । | भेदस्तस्यावतारेषु जीवस्येशत्वमेव च । | ||
तथा जीवत्वमीशस्य जडाभेदस्तयोरपि । | तथा जीवत्वमीशस्य जडाभेदस्तयोरपि । | ||
भेदमोह इति प्रोक्तः स सदा न हरौ क्वचित् । | भेदमोह इति प्रोक्तः स सदा न हरौ क्वचित् । | ||
अन्येषां तत्प्रसादेन शनैर्याति सतामपि''॥ इति स्कान्दे ॥ १४ ॥</div> | अन्येषां तत्प्रसादेन शनैर्याति सतामपि''॥ इति स्कान्दे ॥ १४ ॥</div> | ||
| Line 3,479: | Line 3,479: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V15" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S10_V15"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V15" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S10_V15"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S10_V15_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V15" data-block-id="BTN_C03_S10_V15_B1">भक्तिविवशाः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S10_V15_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V15" data-block-id="BTN_C03_S10_V15_B1">भक्तिविवशाः । | ||
'ये भक्तिविवशा विष्णोर्नाममात्रैकजल्पकाः । | 'ये भक्तिविवशा विष्णोर्नाममात्रैकजल्पकाः । | ||
तेऽपि मुक्तिं व्रजन्त्याशु किमुत द्ध्यायिनः सदा''॥ इति व्योमसंहितायाम् ॥ १५ ॥</div> | तेऽपि मुक्तिं व्रजन्त्याशु किमुत द्ध्यायिनः सदा''॥ इति व्योमसंहितायाम् ॥ १५ ॥</div> | ||
| Line 3,487: | Line 3,487: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V16" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S10_V16"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V16" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S10_V16"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S10_V16_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V16" data-block-id="BTN_C03_S10_V16_B1">'ब्रह्मादिभावो विष्णोस्तु तन्नियामकता भवेत् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S10_V16_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V16" data-block-id="BTN_C03_S10_V16_B1">'ब्रह्मादिभावो विष्णोस्तु तन्नियामकता भवेत् । | ||
मत्स्यादिता स्वभावस्तु नान्यथा क्वचिदिष्यते''॥ | मत्स्यादिता स्वभावस्तु नान्यथा क्वचिदिष्यते''॥ | ||
इति वामने । | इति वामने । | ||
'अनन्तासनवैकुण्ठक्षीराब्धिस्थो हरिस्त्रिपात्''। इति च ॥ १६ ॥</div> | 'अनन्तासनवैकुण्ठक्षीराब्धिस्थो हरिस्त्रिपात्''। इति च ॥ १६ ॥</div> | ||
| Line 3,496: | Line 3,496: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V17" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S10_V17"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V17" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S10_V17"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S10_V17_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V17" data-block-id="BTN_C03_S10_V17_B1">'नित्यज्ञानदृशा नित्यं लवकालमपीश्वरः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S10_V17_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V17" data-block-id="BTN_C03_S10_V17_B1">'नित्यज्ञानदृशा नित्यं लवकालमपीश्वरः । | ||
पश्येत्तात्कालिकं चैव तस्मादनिमिषो हरिः । | पश्येत्तात्कालिकं चैव तस्मादनिमिषो हरिः । | ||
कालस्यानिमिषत्वं च लवादेर्नित्यवीक्षणात्''॥ इति तन्त्रसारे ॥१७॥</div> | कालस्यानिमिषत्वं च लवादेर्नित्यवीक्षणात्''॥ इति तन्त्रसारे ॥१७॥</div> | ||
| Line 3,510: | Line 3,510: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V23" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S10_V23"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V23" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S10_V23"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S10_V23_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V23" data-block-id="BTN_C03_S10_V23_B1">'स्वसामर्थ्यात् स्वकर्माणि रमया सह केशवः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S10_V23_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V23" data-block-id="BTN_C03_S10_V23_B1">'स्वसामर्थ्यात् स्वकर्माणि रमया सह केशवः । | ||
कुरुते स्वयमेवैष कानिचित्पुरुषोत्तमः''॥ इति नारदीये ॥ २३ ॥</div> | कुरुते स्वयमेवैष कानिचित्पुरुषोत्तमः''॥ इति नारदीये ॥ २३ ॥</div> | ||
| Line 3,517: | Line 3,517: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V28" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S10_V28"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V28" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S10_V28"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S10_V28_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V28" data-block-id="BTN_C03_S10_V28_B1">'आत्मशब्दस्य मुख्यार्थो विष्णुरेकः सनातनः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S10_V28_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V28" data-block-id="BTN_C03_S10_V28_B1">'आत्मशब्दस्य मुख्यार्थो विष्णुरेकः सनातनः । | ||
सन्देहदेहमनसो बुद्धिजीवाः स्वयं तथा । | सन्देहदेहमनसो बुद्धिजीवाः स्वयं तथा । | ||
ब्रह्माप्यमुख्याः क्रमश उत्कर्षो ह्यात्मता भवेत्''। | ब्रह्माप्यमुख्याः क्रमश उत्कर्षो ह्यात्मता भवेत्''। | ||
इति प्रकाशसंहितायाम् ॥ २८ ॥</div> | इति प्रकाशसंहितायाम् ॥ २८ ॥</div> | ||
| Line 3,532: | Line 3,532: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V30" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S10_V30"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V30" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S10_V30"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S10_V30_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V30" data-block-id="BTN_C03_S10_V30_B1">'तप आलोचनं प्रोक्तं विद्या निष्ठा प्रकीर्तिता''। | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S10_V30_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V30" data-block-id="BTN_C03_S10_V30_B1">'तप आलोचनं प्रोक्तं विद्या निष्ठा प्रकीर्तिता''। | ||
इति कपिलसंहितायाम् ॥ ३० ॥</div> | इति कपिलसंहितायाम् ॥ ३० ॥</div> | ||
| Line 3,539: | Line 3,539: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V31" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S10_V31"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V31" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S10_V31"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S10_V31_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V31" data-block-id="BTN_C03_S10_V31_B1">'देहे देहे हरिस्तस्मिंल्लोकाः सर्वे प्रतिष्ठिताः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S10_V31_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V31" data-block-id="BTN_C03_S10_V31_B1">'देहे देहे हरिस्तस्मिंल्लोकाः सर्वे प्रतिष्ठिताः । | ||
अङ्गुष्ठमात्रेऽपि परे परशक्तिर्यतो विभुः''॥ इति च । | अङ्गुष्ठमात्रेऽपि परे परशक्तिर्यतो विभुः''॥ इति च । | ||
आत्मनि स्थिते मयि ॥ ३१ ॥</div> | आत्मनि स्थिते मयि ॥ ३१ ॥</div> | ||
| Line 3,547: | Line 3,547: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V33" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S10_V33"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V33" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S10_V33"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S10_V33_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V33" data-block-id="BTN_C03_S10_V33_B1">स्वरूपेण मयोपेतं, हृदिस्थं जीवरूपं हि परमेश्वरसहितं भवति । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S10_V33_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V33" data-block-id="BTN_C03_S10_V33_B1">स्वरूपेण मयोपेतं, हृदिस्थं जीवरूपं हि परमेश्वरसहितं भवति । | ||
'त्यक्त्वा देहाद्यात्मभावं जीवरूपे हृदि स्थिते । | 'त्यक्त्वा देहाद्यात्मभावं जीवरूपे हृदि स्थिते । | ||
दृष्ट्वाऽऽत्मभावं तं चापि हरिपादाब्जसंस्थितम् ॥ | दृष्ट्वाऽऽत्मभावं तं चापि हरिपादाब्जसंस्थितम् ॥ | ||
यदा पश्यत्यापरोक्ष्यात्तदा मुक्तिं व्रजत्यसौ''॥ इति दत्तात्रेययोगे ॥ ३३ ॥</div> | यदा पश्यत्यापरोक्ष्यात्तदा मुक्तिं व्रजत्यसौ''॥ इति दत्तात्रेययोगे ॥ ३३ ॥</div> | ||
| Line 3,556: | Line 3,556: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V36" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S10_V36"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V36" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S10_V36"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S10_V36_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V36" data-block-id="BTN_C03_S10_V36_B1">'भूतेन्द्रियमनोबुद्धित्रिगुणादिषु सर्वशः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S10_V36_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V36" data-block-id="BTN_C03_S10_V36_B1">'भूतेन्द्रियमनोबुद्धित्रिगुणादिषु सर्वशः । | ||
युक्तं नियामकतया पश्यञ्जानाति केशवम्''। इति च ॥ ३६ ॥</div> | युक्तं नियामकतया पश्यञ्जानाति केशवम्''। इति च ॥ ३६ ॥</div> | ||
| Line 3,563: | Line 3,563: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V39" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S10_V39"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V39" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S10_V39"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S10_V39_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V39" data-block-id="BTN_C03_S10_V39_B1">'सार्वज्ञादिगुणैर्युक्तं सत्वादिगुणवर्जितम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S10_V39_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V39" data-block-id="BTN_C03_S10_V39_B1">'सार्वज्ञादिगुणैर्युक्तं सत्वादिगुणवर्जितम् । | ||
यो जानाति हरिं तस्य प्रीतो भवति केशवः''॥ इति व्योमसंहितायाम् । | यो जानाति हरिं तस्य प्रीतो भवति केशवः''॥ इति व्योमसंहितायाम् । | ||
'आधिकारिकदेवानां स्वाधिकाराधिकामनम् । | 'आधिकारिकदेवानां स्वाधिकाराधिकामनम् । | ||
भवति प्रीतये विष्णोर्भक्त्यादेरपि यत्सदा''॥ इति च ॥ ३९ ॥</div> | भवति प्रीतये विष्णोर्भक्त्यादेरपि यत्सदा''॥ इति च ॥ ३९ ॥</div> | ||
| Line 3,572: | Line 3,572: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V41" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S10_V41"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V41" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S10_V41"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S10_V41_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V41" data-block-id="BTN_C03_S10_V41_B1">निःश्रयेसं राज्यम् । मोक्षेऽपि रञ्जनीया मत्प्रीतिरेव । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S10_V41_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V41" data-block-id="BTN_C03_S10_V41_B1">निःश्रयेसं राज्यम् । मोक्षेऽपि रञ्जनीया मत्प्रीतिरेव । | ||
'मुक्तस्यापि हरेः प्रीतिः सर्वतोऽप्यनुरज्यते''॥ इति वामने ॥ ४१ ॥</div> | 'मुक्तस्यापि हरेः प्रीतिः सर्वतोऽप्यनुरज्यते''॥ इति वामने ॥ ४१ ॥</div> | ||
| Line 3,581: | Line 3,581: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V42" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S10_V42"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S10_V42" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S10_V42"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S10_V42_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V42" data-block-id="BTN_C03_S10_V42_B1">'सर्वतोऽपि प््रिायो ह्यात्मा तस्यापि प््रिायतां हरिः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S10_V42_B1" data-verse="BTN_C03_S10_V42" data-block-id="BTN_C03_S10_V42_B1">'सर्वतोऽपि प््रिायो ह्यात्मा तस्यापि प््रिायतां हरिः । | ||
आपादयति यत्तस्मात्स्वात्मनोऽपि प््रिायो हरिः''॥ | आपादयति यत्तस्मात्स्वात्मनोऽपि प््रिायो हरिः''॥ | ||
इति ब्रह्मवैवर्ते ॥ ४२ ॥</div> | इति ब्रह्मवैवर्ते ॥ ४२ ॥</div> | ||
| Line 3,609: | Line 3,609: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S11_V11" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S11_V11"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S11_V11" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S11_V11"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S11_V11_B1" data-verse="BTN_C03_S11_V11" data-block-id="BTN_C03_S11_V11_B1">गुणव्यतिकरमाकरोति तद्द्रष्टा । अप्रतिष्ठितोऽन्यत्र । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S11_V11_B1" data-verse="BTN_C03_S11_V11" data-block-id="BTN_C03_S11_V11_B1">गुणव्यतिकरमाकरोति तद्द्रष्टा । अप्रतिष्ठितोऽन्यत्र । | ||
'स भगवः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति स्वे महिमि्न''। इति श्रुतिः । | 'स भगवः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति स्वे महिमि्न''। इति श्रुतिः । | ||
तदुपादानम् । गुणव्यतिकरोपादानकर्तारम् । सृष्ट्याद्यर्थत्वेन तस्य पुरुषस्य । ब्रह्मविष्णुमहेश्वर इति त्रीणि रूपाण्यात्मना सृष्टानि ॥ ११ ॥</div> | तदुपादानम् । गुणव्यतिकरोपादानकर्तारम् । सृष्ट्याद्यर्थत्वेन तस्य पुरुषस्य । ब्रह्मविष्णुमहेश्वर इति त्रीणि रूपाण्यात्मना सृष्टानि ॥ ११ ॥</div> | ||
| Line 3,617: | Line 3,617: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S11_V12" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S11_V12"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S11_V12" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S11_V12"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S11_V12_B1" data-verse="BTN_C03_S11_V12" data-block-id="BTN_C03_S11_V12_B1">ब्रह्म निर्मातृकम् । मायया सामर्थ्येन । तत्र यत्संहर्त्रीश्वराख्यं रूपं तत्कालाख्यम् । कल च्छेदन इति धातोः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S11_V12_B1" data-verse="BTN_C03_S11_V12" data-block-id="BTN_C03_S11_V12_B1">ब्रह्म निर्मातृकम् । मायया सामर्थ्येन । तत्र यत्संहर्त्रीश्वराख्यं रूपं तत्कालाख्यम् । कल च्छेदन इति धातोः । | ||
'अथ त्रयी वाव प्रकृतिः सत्वं रजस्तम इति तां नारायणः पर्यपश्य-दनन्यप्रतिष्ठः तं वा एतमाहुः पुरुष इति पूर्णो ह्येष भवति स त्रेधा बभूवैषां गुणानामुपादानाय विष्णुर्वाव सत्वस्य रजसो ब्रह्मेशानो नाम तमसः स आविवेश । ब्रह्मा ब्रह्माणं नाम चतुर्मुखं ईश ईशानं नाम पञ्चमुखं यो वा ईश ईशानमाविवेश तं वा एनं काल इत्याचक्षते काल इत्याचक्षते''इति सौकरायणश्रुतिः ॥ १२ ॥</div> | 'अथ त्रयी वाव प्रकृतिः सत्वं रजस्तम इति तां नारायणः पर्यपश्य-दनन्यप्रतिष्ठः तं वा एतमाहुः पुरुष इति पूर्णो ह्येष भवति स त्रेधा बभूवैषां गुणानामुपादानाय विष्णुर्वाव सत्वस्य रजसो ब्रह्मेशानो नाम तमसः स आविवेश । ब्रह्मा ब्रह्माणं नाम चतुर्मुखं ईश ईशानं नाम पञ्चमुखं यो वा ईश ईशानमाविवेश तं वा एनं काल इत्याचक्षते काल इत्याचक्षते''इति सौकरायणश्रुतिः ॥ १२ ॥</div> | ||
| Line 3,624: | Line 3,624: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S11_V13" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S11_V13"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S11_V13" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S11_V13"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S11_V13_B1" data-verse="BTN_C03_S11_V13" data-block-id="BTN_C03_S11_V13_B1">सृष्टिश्च प्रलयश्चैव संसारो मुक्तिरेव च । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S11_V13_B1" data-verse="BTN_C03_S11_V13" data-block-id="BTN_C03_S11_V13_B1">सृष्टिश्च प्रलयश्चैव संसारो मुक्तिरेव च । | ||
देवऋषिप्रभृतयो लोका भूरादयस्तथा ॥ | देवऋषिप्रभृतयो लोका भूरादयस्तथा ॥ | ||
अनाद्यनन्तकालीनाः सर्वदैकप्रकारतः । | अनाद्यनन्तकालीनाः सर्वदैकप्रकारतः । | ||
जगत्प्रवाहः सत्योऽयं नैव मिथ्या कथञ्चन ॥ | जगत्प्रवाहः सत्योऽयं नैव मिथ्या कथञ्चन ॥ | ||
ये त्वेतदन्यथा ब्रूयुः सर्वहन्तार एव ते । | ये त्वेतदन्यथा ब्रूयुः सर्वहन्तार एव ते । | ||
देवैर्ब्रह्मादिभिः शप्ता ऋषिभिर्मानुषादिभिः ॥ | देवैर्ब्रह्मादिभिः शप्ता ऋषिभिर्मानुषादिभिः ॥ | ||
सेतिहासैस्तथा वेदैः सर्वे यान्त्यधरं तमः । | सेतिहासैस्तथा वेदैः सर्वे यान्त्यधरं तमः । | ||
सर्वब्रह्मत्ववेत्तारो जीवब्रह्मत्ववेदिनः ॥ | सर्वब्रह्मत्ववेत्तारो जीवब्रह्मत्ववेदिनः ॥ | ||
अन्यसाम्यविदो विष्णोर्विष्णुद्वेष्टार एव च । | अन्यसाम्यविदो विष्णोर्विष्णुद्वेष्टार एव च । | ||
सर्वे यान्ति तमो घोरं न चैषामुत्थितिः क्वचित्''॥ | सर्वे यान्ति तमो घोरं न चैषामुत्थितिः क्वचित्''॥ | ||
इति स्कान्दे ॥ १३ ॥</div> | इति स्कान्दे ॥ १३ ॥</div> | ||
| Line 3,640: | Line 3,640: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S11_V14" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S11_V14"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S11_V14" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S11_V14"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S11_V14_B1" data-verse="BTN_C03_S11_V14" data-block-id="BTN_C03_S11_V14_B1">'तामसस्य पदार्थस्य सत्वं हि लयकारणम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S11_V14_B1" data-verse="BTN_C03_S11_V14" data-block-id="BTN_C03_S11_V14_B1">'तामसस्य पदार्थस्य सत्वं हि लयकारणम् । | ||
सात्विकस्य तमश्चैव तयोरपि रजः क्वचित् ॥ | सात्विकस्य तमश्चैव तयोरपि रजः क्वचित् ॥ | ||
गुणतोऽयं लयः प्रोक्तो द्रव्यतस्तु विरोधिना । | गुणतोऽयं लयः प्रोक्तो द्रव्यतस्तु विरोधिना । | ||
कालतः कालसङ्ख्याजो लयः सर्वस्य वस्तुनः''॥ इति ब्रह्मतर्के । | कालतः कालसङ्ख्याजो लयः सर्वस्य वस्तुनः''॥ इति ब्रह्मतर्के । | ||
'तमसो रजस्तु द्विगुणं रजसः सत्वमेव च । | 'तमसो रजस्तु द्विगुणं रजसः सत्वमेव च । | ||
परिमाणत एवं स्युस्त्रयः प्रकृतिजा गुणाः ॥ | परिमाणत एवं स्युस्त्रयः प्रकृतिजा गुणाः ॥ | ||
तत्र सत्वं केवलं स्याद्रजस्यपि शताधिकम् । | तत्र सत्वं केवलं स्याद्रजस्यपि शताधिकम् । | ||
सत्वं रजःशतांशं तु तमस्तत्र प्रकीर्तितम् ॥ | सत्वं रजःशतांशं तु तमस्तत्र प्रकीर्तितम् ॥ | ||
तमस्यपि तथा सत्वं तमसस्तु दशोत्तरम् । | तमस्यपि तथा सत्वं तमसस्तु दशोत्तरम् । | ||
तद्दशांशेन तु रजो मूलजं यद्रजस्तु तत् ॥ | तद्दशांशेन तु रजो मूलजं यद्रजस्तु तत् ॥ | ||
विलये दशांशतः सत्व एकांशेन तमस्यपि । | विलये दशांशतः सत्व एकांशेन तमस्यपि । | ||
मिश्रितं भवति ह्येतां साम्यावस्थां विदुर्बुधाः ॥ | मिश्रितं भवति ह्येतां साम्यावस्थां विदुर्बुधाः ॥ | ||
यदा तु तद्रजः सर्वं तमसा सह सङ्गतम् । | यदा तु तद्रजः सर्वं तमसा सह सङ्गतम् । | ||
तदा त्वाहुर्महत्तत्त्वं तच्चतुर्भागसम्भवम् ॥ | तदा त्वाहुर्महत्तत्त्वं तच्चतुर्भागसम्भवम् ॥ | ||
तत्र त्रिभागो रजस एकोंऽशस्तमसस्तथा । | तत्र त्रिभागो रजस एकोंऽशस्तमसस्तथा । | ||
तदाहुर्ब्रह्मणो रूपं गुणवैषम्यनामकम् ॥ | तदाहुर्ब्रह्मणो रूपं गुणवैषम्यनामकम् ॥ | ||
तदेव केवलं सत्वमितरापेक्षया भवेत् । | तदेव केवलं सत्वमितरापेक्षया भवेत् । | ||
श्रीर्मूलसत्वं विज्ञेया भूर्मूलं रज उच्यते ॥ | श्रीर्मूलसत्वं विज्ञेया भूर्मूलं रज उच्यते ॥ | ||
मूलं तमस्तथा दुर्गा महालक्ष्मीस्त्रिमूलिका । | मूलं तमस्तथा दुर्गा महालक्ष्मीस्त्रिमूलिका । | ||
गुणेभ्यो गुणमूलाच्च योऽतीतः स जनार्दनः ॥ | गुणेभ्यो गुणमूलाच्च योऽतीतः स जनार्दनः ॥ | ||
यद्रजो मूलरजसि मूले तमसि यद्रजः । | यद्रजो मूलरजसि मूले तमसि यद्रजः । | ||
तमश्च मूले तमसि महत्तत्त्वं तदात्मकम् ॥ | तमश्च मूले तमसि महत्तत्त्वं तदात्मकम् ॥ | ||
दशांशास्तत्र सत्वं स्युरेकांशो रज एव तु । | दशांशास्तत्र सत्वं स्युरेकांशो रज एव तु । | ||
तद्दशांशं तमो ज्ञेयम् अहङ्कारस्तदात्मकः ॥ | तद्दशांशं तमो ज्ञेयम् अहङ्कारस्तदात्मकः ॥ | ||
स रुद्रस्तामसो ज्ञेयो विरिञ्चापेक्षयैव तु । | स रुद्रस्तामसो ज्ञेयो विरिञ्चापेक्षयैव तु । | ||
इतरापेक्षया सत्वं सत्वाद्यास्तद्वदस्य च । | इतरापेक्षया सत्वं सत्वाद्यास्तद्वदस्य च । | ||
तत्तमोंऽशात्सात्विकांशो मन आद्याः प्रकीर्तिताः । | तत्तमोंऽशात्सात्विकांशो मन आद्याः प्रकीर्तिताः । | ||
रजसोंशस्त्विन्द्रियाणि तमसोंऽशश्च खादयः''॥ | रजसोंशस्त्विन्द्रियाणि तमसोंऽशश्च खादयः''॥ | ||
इत्यादि तत्त्वविवेके ॥ १४ ॥</div> | इत्यादि तत्त्वविवेके ॥ १४ ॥</div> | ||
| Line 3,674: | Line 3,674: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S11_V15" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S11_V15"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S11_V15" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S11_V15"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S11_V15_B1" data-verse="BTN_C03_S11_V15" data-block-id="BTN_C03_S11_V15_B1">भूतानि द्रव्यशक्तीनि भूतेषु द्रवणं यतः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S11_V15_B1" data-verse="BTN_C03_S11_V15" data-block-id="BTN_C03_S11_V15_B1">भूतानि द्रव्यशक्तीनि भूतेषु द्रवणं यतः । | ||
तथा तन्मात्रशक्तीनि शब्दाद्यात्मकता यतः ॥ | तथा तन्मात्रशक्तीनि शब्दाद्यात्मकता यतः ॥ | ||
क्रियाशक्तीनि वागाद्यानीन्द्रियाणीतराणि तु । | क्रियाशक्तीनि वागाद्यानीन्द्रियाणीतराणि तु । | ||
ज्ञानशक्तीनि मनसा देवाश्च ज्ञानशक्तयः ॥ | ज्ञानशक्तीनि मनसा देवाश्च ज्ञानशक्तयः ॥ | ||
एतेषां मूलभूतत्वादहङ्कारस्त्रिशक्तिमान् । | एतेषां मूलभूतत्वादहङ्कारस्त्रिशक्तिमान् । | ||
मानुषापेक्षया देवाः सात्विकाः परिकीर्तिताः ॥ | मानुषापेक्षया देवाः सात्विकाः परिकीर्तिताः ॥ | ||
तत्रापि सात्विकाः प्रोक्तास्तात्विका यास्तु देवताः । | तत्रापि सात्विकाः प्रोक्तास्तात्विका यास्तु देवताः । | ||
तत्रापि सात्विको रुद्रस्तत्रापि तु चतुर्मुखः ॥ | तत्रापि सात्विको रुद्रस्तत्रापि तु चतुर्मुखः ॥ | ||
अविकारौ ब्रह्मरुद्रौ देहभेदादिसम्भवे । | अविकारौ ब्रह्मरुद्रौ देहभेदादिसम्भवे । | ||
विकारवन्त इन्द्राद्यास्तस्माद्वैकारिका मताः ॥ | विकारवन्त इन्द्राद्यास्तस्माद्वैकारिका मताः ॥ | ||
त एवेन्द्रियरूपेण यतस्त्वतिविकारिणः । | त एवेन्द्रियरूपेण यतस्त्वतिविकारिणः । | ||
ज्ञानमात्रगुणोद्रिक्तास्तस्मात्तैजसनामकाः ॥ | ज्ञानमात्रगुणोद्रिक्तास्तस्मात्तैजसनामकाः ॥ | ||
अविकारित्वयोग्यत्वं निवृत्तं हीन्द्रियेषु तु । | अविकारित्वयोग्यत्वं निवृत्तं हीन्द्रियेषु तु । | ||
वैकारिकत्वनामापि ततस्तेषां न विद्यते ॥ | वैकारिकत्वनामापि ततस्तेषां न विद्यते ॥ | ||
यथा विप्रकुले मूर्खो मूर्ख इत्यभिधीयते । | यथा विप्रकुले मूर्खो मूर्ख इत्यभिधीयते । | ||
विद्यायोग्यत्वतः शूद्रो न मूर्खो मूर्ख एव सन् ॥ | विद्यायोग्यत्वतः शूद्रो न मूर्खो मूर्ख एव सन् ॥ | ||
तामसानि हि भूतानि किञ्चिद्व्यवहितत्वतः । | तामसानि हि भूतानि किञ्चिद्व्यवहितत्वतः । | ||
ज्ञानस्य सुष्ठुज्ञत्वेऽपि पूर्णज्ञानो हरिः स्वयम्''॥ इति च ॥ १५ ॥</div> | ज्ञानस्य सुष्ठुज्ञत्वेऽपि पूर्णज्ञानो हरिः स्वयम्''॥ इति च ॥ १५ ॥</div> | ||
| Line 3,697: | Line 3,697: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S11_V17" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S11_V17"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S11_V17" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S11_V17"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S11_V17_B1" data-verse="BTN_C03_S11_V17" data-block-id="BTN_C03_S11_V17_B1">अबुद्धिपूर्वमिव तु ब्रह्मणो हरिबुद्धितः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S11_V17_B1" data-verse="BTN_C03_S11_V17" data-block-id="BTN_C03_S11_V17_B1">अबुद्धिपूर्वमिव तु ब्रह्मणो हरिबुद्धितः । | ||
अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः ॥ | अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः ॥ | ||
तामसानां तु भूतानां सहस्रं सत्वभागिनाम् । | तामसानां तु भूतानां सहस्रं सत्वभागिनाम् । | ||
शतांशरजसामेकतमसां सर्ववेदिनाम् ॥ | शतांशरजसामेकतमसां सर्ववेदिनाम् ॥ | ||
केवलस्तमसो योंऽशः साऽविद्या पञ्चपर्विका । | केवलस्तमसो योंऽशः साऽविद्या पञ्चपर्विका । | ||
जाताऽतिकृष्णा तद्देहात् दैत्यरक्षःपिशाचकाः ॥ | जाताऽतिकृष्णा तद्देहात् दैत्यरक्षःपिशाचकाः ॥ | ||
यद्रजो भौतिकं तेन मानुषाणां सदा जनिः । | यद्रजो भौतिकं तेन मानुषाणां सदा जनिः । | ||
तमोगूढेन रजसा त्वितरस्थास्नुचारिणाम् ॥ | तमोगूढेन रजसा त्वितरस्थास्नुचारिणाम् ॥ | ||
भौतिकेन तु सत्वेन गूढं ब्रह्मण आण्डजम् । | भौतिकेन तु सत्वेन गूढं ब्रह्मण आण्डजम् । | ||
रूपं तत्रापि तु तमः शतांशेन प्रकीर्तितम् ॥ | रूपं तत्रापि तु तमः शतांशेन प्रकीर्तितम् ॥ | ||
तज्जो रुद्रस्ततस्त्वेवमिन्द्रादीनां पुनर्जनिः । | तज्जो रुद्रस्ततस्त्वेवमिन्द्रादीनां पुनर्जनिः । | ||
गूहितं भूतरजसा तत्सत्वं मानुषा यदा ॥ | गूहितं भूतरजसा तत्सत्वं मानुषा यदा ॥ | ||
देवा एवं गुणास्त्वेते सर्वं व्याप्य व्यवस्थिताः । | देवा एवं गुणास्त्वेते सर्वं व्याप्य व्यवस्थिताः । | ||
गुणातीतं च यद्रूपं ब्रह्मादीनां सुखात्मकम् ॥ | गुणातीतं च यद्रूपं ब्रह्मादीनां सुखात्मकम् ॥ | ||
चिद्रूपं तच्च सत्वस्यैवोत्कर्षो यत्र विद्यते । | चिद्रूपं तच्च सत्वस्यैवोत्कर्षो यत्र विद्यते । | ||
तच्चोत्कृष्टं तमो यत्र हीनं तत्र स्वभावतः ॥ | तच्चोत्कृष्टं तमो यत्र हीनं तत्र स्वभावतः ॥ | ||
उपगूहने तु नैवास्ति विशेषो नित्यचिन्मये । | उपगूहने तु नैवास्ति विशेषो नित्यचिन्मये । | ||
प्रकृतेर्गुणरूपाया मूलिकायाश्च न क्वचित् । | प्रकृतेर्गुणरूपाया मूलिकायाश्च न क्वचित् । | ||
विशेषः परमे तत्त्वे वासुदेवे कुतः पुनः''॥ इति च ॥ | विशेषः परमे तत्त्वे वासुदेवे कुतः पुनः''॥ इति च ॥ | ||
अव्यक्ताद्याः पृथिव्यन्ताः सर्वाः प्रकृतयः स्मृताः । | अव्यक्ताद्याः पृथिव्यन्ताः सर्वाः प्रकृतयः स्मृताः । | ||
तदुपादानकः सर्गः प्राकृतः परिपठ्यते ॥ | तदुपादानकः सर्गः प्राकृतः परिपठ्यते ॥ | ||
अण्डं तु विकृतं ज्ञेयं तज्जो वैकृत उच्यते । | अण्डं तु विकृतं ज्ञेयं तज्जो वैकृत उच्यते । | ||
पञ्चपर्वा त्वविद्या तु भूतेभ्यो हरिणा पुरा ॥ | पञ्चपर्वा त्वविद्या तु भूतेभ्यो हरिणा पुरा ॥ | ||
उद्धृत्य ब्रह्मणि क्षिप्ता सा पुनस्तेन निःसृता । | उद्धृत्य ब्रह्मणि क्षिप्ता सा पुनस्तेन निःसृता । | ||
तत्स्रष्टृत्वज्ञापनाय तस्मात्सा प्राकृता मता''॥ इति च ॥ १७ ॥</div> | तत्स्रष्टृत्वज्ञापनाय तस्मात्सा प्राकृता मता''॥ इति च ॥ १७ ॥</div> | ||
| Line 3,727: | Line 3,727: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S11_V18" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S11_V18"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S11_V18" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S11_V18"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S11_V18_B1" data-verse="BTN_C03_S11_V18" data-block-id="BTN_C03_S11_V18_B1">एते गुणा हरेः सम्यक्स्वातन्त्र्यविषयाः सदा । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S11_V18_B1" data-verse="BTN_C03_S11_V18" data-block-id="BTN_C03_S11_V18_B1">एते गुणा हरेः सम्यक्स्वातन्त्र्यविषयाः सदा । | ||
स्वतन्त्राः प्रकृतेश्चापि ब्रह्मणोऽन्येषु तु क्रमात् । | स्वतन्त्राः प्रकृतेश्चापि ब्रह्मणोऽन्येषु तु क्रमात् । | ||
देवेष्वेव तदन्येषु परतन्त्रा हि ते मताः''॥ इति च ॥ १८ ॥</div> | देवेष्वेव तदन्येषु परतन्त्रा हि ते मताः''॥ इति च ॥ १८ ॥</div> | ||
| Line 3,735: | Line 3,735: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S11_V19" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S11_V19"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S11_V19" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S11_V19"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S11_V19_B1" data-verse="BTN_C03_S11_V19" data-block-id="BTN_C03_S11_V19_B1">स्थास्नुभिर्नियमान्मुख्या स्थितेर्गतिरवाप्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S11_V19_B1" data-verse="BTN_C03_S11_V19" data-block-id="BTN_C03_S11_V19_B1">स्थास्नुभिर्नियमान्मुख्या स्थितेर्गतिरवाप्यते । | ||
प्रायः परोपकर्तृत्वात्ते मुख्यस्त्रोतसः स्मृताः ॥ | प्रायः परोपकर्तृत्वात्ते मुख्यस्त्रोतसः स्मृताः ॥ | ||
नाधो नोर्ध्वं तिरश्चां तु पुनस्तत्रैव यज्जनिः ॥ | नाधो नोर्ध्वं तिरश्चां तु पुनस्तत्रैव यज्जनिः ॥ | ||
यज्ञोपयोगं च सतामुपकारं विनाऽपि च ॥ | यज्ञोपयोगं च सतामुपकारं विनाऽपि च ॥ | ||
तिर्यक्स्रोतस इत्येव प्रोच्यन्ते ज्ञानिभिस्ततः । | तिर्यक्स्रोतस इत्येव प्रोच्यन्ते ज्ञानिभिस्ततः । | ||
प्रायोऽधोगमनं यस्मात्प्रयत्नेन विना भवेत् ॥ | प्रायोऽधोगमनं यस्मात्प्रयत्नेन विना भवेत् ॥ | ||
अर्वाक् स्रोतस इत्येव मानुषाः परिकीर्तिताः । | अर्वाक् स्रोतस इत्येव मानुषाः परिकीर्तिताः । | ||
नियमादूर्ध्वगन्तारो देवा मोक्षैकभागिनः । | नियमादूर्ध्वगन्तारो देवा मोक्षैकभागिनः । | ||
ऊर्ध्वस्रोतस इत्येव तस्मात्ते परिकीर्तिताः''॥ इति ब्राह्मे । | ऊर्ध्वस्रोतस इत्येव तस्मात्ते परिकीर्तिताः''॥ इति ब्राह्मे । | ||
तिरश्चां स्थावराणां च बुद्धिपूर्वप्रवर्तिनाम् । | तिरश्चां स्थावराणां च बुद्धिपूर्वप्रवर्तिनाम् । | ||
असुराणां रक्षसां च पिशाचानां तथैव च । | असुराणां रक्षसां च पिशाचानां तथैव च । | ||
अर्वाक्स्रोतस्त्वमुद्दिष्टं नियमादसुरादिनाम्''॥ इति च । | अर्वाक्स्रोतस्त्वमुद्दिष्टं नियमादसुरादिनाम्''॥ इति च । | ||
मुख्यस्रोतस इत्यस्यार्थ उत्स्रोतस इति । | मुख्यस्रोतस इत्यस्यार्थ उत्स्रोतस इति । | ||
'ऊर्ध्व इत्येव यैस्तूच्चतम एवाभिधीयते । | 'ऊर्ध्व इत्येव यैस्तूच्चतम एवाभिधीयते । | ||
ऊर्ध्वस्रोतस एतस्माद्देवा एव न तत्परे । | ऊर्ध्वस्रोतस एतस्माद्देवा एव न तत्परे । | ||
उच्छब्द उच्चमात्रेऽपि तस्मात्स्थास्नुषु भण्यते''॥ इति च । | उच्छब्द उच्चमात्रेऽपि तस्मात्स्थास्नुषु भण्यते''॥ इति च । | ||
'तिरश्चीनाः स्थावराश्च अन्तःस्पर्शा इतीरिताः । | 'तिरश्चीनाः स्थावराश्च अन्तःस्पर्शा इतीरिताः । | ||
यत्प्रत्यक्षानुमानाभ्यां हृद्गज्ञानं न शास्त्रतः''॥ इति पाद्मे । | यत्प्रत्यक्षानुमानाभ्यां हृद्गज्ञानं न शास्त्रतः''॥ इति पाद्मे । | ||
यदप्रयत्नाद्धृदयङ्गमं तदेव जानन्ति नो शास्त्रयुक्तिभ्यामित्यर्थः ॥ १९ ॥</div> | यदप्रयत्नाद्धृदयङ्गमं तदेव जानन्ति नो शास्त्रयुक्तिभ्यामित्यर्थः ॥ १९ ॥</div> | ||
| Line 3,767: | Line 3,767: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S11_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S11_V24"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S11_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S11_V24"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S11_24_B1" data-verse="BTN_C03_S11_V24" data-block-id="BTN_C03_S11_24_B1">अष्टाविंशद्विशेषेण यज्ञेषूपकृतं यतः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S11_24_B1" data-verse="BTN_C03_S11_V24" data-block-id="BTN_C03_S11_24_B1">अष्टाविंशद्विशेषेण यज्ञेषूपकृतं यतः । | ||
तिरश्चां तावदेतस्मात् गण्यते शास्त्रवेदिभिः ॥ | तिरश्चां तावदेतस्मात् गण्यते शास्त्रवेदिभिः ॥ | ||
गौरजो महिषः कृष्णः सूकरो गवयो रुरुः । | गौरजो महिषः कृष्णः सूकरो गवयो रुरुः । | ||
अव्युष्ट्रौ च खराश्वौ च तथैवाश्वतरोऽपरः ॥ | अव्युष्ट्रौ च खराश्वौ च तथैवाश्वतरोऽपरः ॥ | ||
गौरश्च शरभश्चैव चमरी श्वसृगालकौ । | गौरश्च शरभश्चैव चमरी श्वसृगालकौ । | ||
वृको व्याघ्रश्च मार्जारो हरिश्च शशशल्यकौ ॥ | वृको व्याघ्रश्च मार्जारो हरिश्च शशशल्यकौ ॥ | ||
कपिर्गजश्च गोधाद्या जलजाः पक्षिणस्तथा''॥ इति ब्रह्माण्डे । | कपिर्गजश्च गोधाद्या जलजाः पक्षिणस्तथा''॥ इति ब्रह्माण्डे । | ||
कूर्मो जलजत्वेनाष्टाविंशत्स्वन्तर्भूतोऽपि पञ्चनखत्वप्रदर्शनार्थं पृथगुक्तः । | कूर्मो जलजत्वेनाष्टाविंशत्स्वन्तर्भूतोऽपि पञ्चनखत्वप्रदर्शनार्थं पृथगुक्तः । | ||
'तत्तदाकारसंयुक्तान्सृज्यान्स्रष्टारमेव च । | 'तत्तदाकारसंयुक्तान्सृज्यान्स्रष्टारमेव च । | ||
यः सदा संस्मरेद्योगी न स भूतोऽभिजायते''॥ | यः सदा संस्मरेद्योगी न स भूतोऽभिजायते''॥ | ||
इति स्कान्दवचनात्प्रसिद्धानामपि द्विशफादीनां स्मरणविधानार्थमुक्तिः । | इति स्कान्दवचनात्प्रसिद्धानामपि द्विशफादीनां स्मरणविधानार्थमुक्तिः । | ||
'उच्यते सुप्रसिद्धं च स्मरणार्थं च कुत्रचित् । | 'उच्यते सुप्रसिद्धं च स्मरणार्थं च कुत्रचित् । | ||
अप्रसिद्धज्ञापनार्थं द्विधा शास्त्रवचः स्मृतम्''॥ इति षाड्गुण्ये । | अप्रसिद्धज्ञापनार्थं द्विधा शास्त्रवचः स्मृतम्''॥ इति षाड्गुण्ये । | ||
'वल्लूरो नृत्तपक्षी च स ललूकश्च कथ्यते''। इत्यभिधाने । | 'वल्लूरो नृत्तपक्षी च स ललूकश्च कथ्यते''। इत्यभिधाने । | ||
'अष्टाविंशत्प्रधानास्तु तिरश्चां यास्तु जातयः । | 'अष्टाविंशत्प्रधानास्तु तिरश्चां यास्तु जातयः । | ||
यो यस्य सदृशस्त्वन्यः स तत्रान्तर्गतो भवेत् ॥ | यो यस्य सदृशस्त्वन्यः स तत्रान्तर्गतो भवेत् ॥ | ||
जलजान्तर्गताः सर्पाः कीटाद्या याश्च जातयः । | जलजान्तर्गताः सर्पाः कीटाद्या याश्च जातयः । | ||
तेषां जलप्रधानत्वाच्छरीरस्य तु सर्वशः''॥ | तेषां जलप्रधानत्वाच्छरीरस्य तु सर्वशः''॥ | ||
इति सत्यसंहितायाम् ॥ २०-२४ ॥</div> | इति सत्यसंहितायाम् ॥ २०-२४ ॥</div> | ||
| Line 3,791: | Line 3,791: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S11_V25" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S11_V25"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S11_V25" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S11_V25"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S11_V25_B1" data-verse="BTN_C03_S11_V25" data-block-id="BTN_C03_S11_V25_B1">'रजोनिष्ठास्तमोनिष्ठा द्वेधाऽर्वाक्स्रोतसः स्मृताः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S11_V25_B1" data-verse="BTN_C03_S11_V25" data-block-id="BTN_C03_S11_V25_B1">'रजोनिष्ठास्तमोनिष्ठा द्वेधाऽर्वाक्स्रोतसः स्मृताः । | ||
असुराद्यास्तमोनिष्ठा मानुषास्तु रजोऽधिकाः''॥ इति व्योमसंहितायाम् । | असुराद्यास्तमोनिष्ठा मानुषास्तु रजोऽधिकाः''॥ इति व्योमसंहितायाम् । | ||
दुःखे च सुखमानिनोऽसुराः । | दुःखे च सुखमानिनोऽसुराः । | ||
'सर्वार्थान्विपरीतांश्च बुद्धिः सा पार्थ तामसि''। इति वचनात् ॥ | 'सर्वार्थान्विपरीतांश्च बुद्धिः सा पार्थ तामसि''। इति वचनात् ॥ | ||
'सुखे सुखैकभावास्तु देवा नैवं तु दानवाः''। इति षाड्गुण्ये ॥२५॥</div> | 'सुखे सुखैकभावास्तु देवा नैवं तु दानवाः''। इति षाड्गुण्ये ॥२५॥</div> | ||
| Line 3,801: | Line 3,801: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S11_V26" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S11_V26"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S11_V26" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S11_V26"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S11_V26_B1" data-verse="BTN_C03_S11_V26" data-block-id="BTN_C03_S11_V26_B1">'कुमारन्तीति कौमारो देवानामण्डजोद्भवः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S11_V26_B1" data-verse="BTN_C03_S11_V26" data-block-id="BTN_C03_S11_V26_B1">'कुमारन्तीति कौमारो देवानामण्डजोद्भवः । | ||
वैकारिकाणां जननात्प्राकृतो वैकृतश्च सः । | वैकारिकाणां जननात्प्राकृतो वैकृतश्च सः । | ||
वैकारिकेष्वेवान्येषामीषद्भोगित्वहेतुतः । | वैकारिकेष्वेवान्येषामीषद्भोगित्वहेतुतः । | ||
उभयात्मकत्वं तेनैव प्रोच्यन्तेऽष्टगणा अपि''॥ इति । | उभयात्मकत्वं तेनैव प्रोच्यन्तेऽष्टगणा अपि''॥ इति । | ||
देवसर्गश्चेति चकारार्थ उभयात्मक इति वैकारिकस्तु देवसर्गः प्राकृतत्वे-नोक्तः ॥ २६ ॥</div> | देवसर्गश्चेति चकारार्थ उभयात्मक इति वैकारिकस्तु देवसर्गः प्राकृतत्वे-नोक्तः ॥ २६ ॥</div> | ||
| Line 3,813: | Line 3,813: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S11_V28" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S11_V28"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S11_V28" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S11_V28"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S11_V28_B1" data-verse="BTN_C03_S11_V28" data-block-id="BTN_C03_S11_V28_B1">'प्रोक्ता अष्टविधा देवा विबुधाः सर्व एव तु । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S11_V28_B1" data-verse="BTN_C03_S11_V28" data-block-id="BTN_C03_S11_V28_B1">'प्रोक्ता अष्टविधा देवा विबुधाः सर्व एव तु । | ||
पितॄणां शतमेवात्र असुरास्त्रिंशदेव च ॥ | पितॄणां शतमेवात्र असुरास्त्रिंशदेव च ॥ | ||
गन्धर्वाप्सरसां चैव द्विशतं परिकीर्तितम् । | गन्धर्वाप्सरसां चैव द्विशतं परिकीर्तितम् । | ||
सप्ततिर्यक्षरक्षस्सु त्रिंशच्चारणजातिषु ॥ | सप्ततिर्यक्षरक्षस्सु त्रिंशच्चारणजातिषु ॥ | ||
शतं सिद्धास्तथाऽन्यासु सप्ततिः सर्वजातिषु । | शतं सिद्धास्तथाऽन्यासु सप्ततिः सर्वजातिषु । | ||
ऊर्ध्वस्रोतस एते वै अन्येऽर्वाक्स्रोतसः स्मृताः ॥ | ऊर्ध्वस्रोतस एते वै अन्येऽर्वाक्स्रोतसः स्मृताः ॥ | ||
वैकारिकेषु देवेषु एते वै मुग्धभोगिनः । | वैकारिकेषु देवेषु एते वै मुग्धभोगिनः । | ||
अभोगिनस्तदन्ये तु देवा एते ततः स्मृताः ॥ | अभोगिनस्तदन्ये तु देवा एते ततः स्मृताः ॥ | ||
सर्वज्ञास्ते सहाराध्या भक्तास्तेष्वन्तरेव च । | सर्वज्ञास्ते सहाराध्या भक्तास्तेष्वन्तरेव च । | ||
नृत्तगानादिकर्तारो वाहनादिकृतस्तथा ॥ | नृत्तगानादिकर्तारो वाहनादिकृतस्तथा ॥ | ||
सिद्धसिद्धेतिवक्तारश्चाराश्चैषां क्वचित्क्वचित् । | सिद्धसिद्धेतिवक्तारश्चाराश्चैषां क्वचित्क्वचित् । | ||
सेवाकरा इति ह्येतैर्भेदैरष्टविधा मताः ॥ | सेवाकरा इति ह्येतैर्भेदैरष्टविधा मताः ॥ | ||
अन्ये च ये तु सर्वज्ञा विबुधास्ते प्रकीर्तिताः । | अन्ये च ये तु सर्वज्ञा विबुधास्ते प्रकीर्तिताः । | ||
तथाऽन्ये कर्मभिस्तैस्तैरष्टभेदान्तरं गताः''॥ इति तत्त्वविवेके । | तथाऽन्ये कर्मभिस्तैस्तैरष्टभेदान्तरं गताः''॥ इति तत्त्वविवेके । | ||
'यदि देवादयो दोषाज्जायेरन्मानुषादिषु । | 'यदि देवादयो दोषाज्जायेरन्मानुषादिषु । | ||
तथाऽपि देवा विज्ञेया असुराद्यास्तथा ध्रुवम्''। इति च ॥२७,२८॥</div> | तथाऽपि देवा विज्ञेया असुराद्यास्तथा ध्रुवम्''। इति च ॥२७,२८॥</div> | ||
| Line 3,836: | Line 3,836: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S11_V29" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S11_V29"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S11_V29" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S11_V29"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S11_V29_B1" data-verse="BTN_C03_S11_V29" data-block-id="BTN_C03_S11_V29_B1">'गुणाप्लुतो हरिर्नित्यं गुणानां मध्यगो यतः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S11_V29_B1" data-verse="BTN_C03_S11_V29" data-block-id="BTN_C03_S11_V29_B1">'गुणाप्लुतो हरिर्नित्यं गुणानां मध्यगो यतः । | ||
अनहंवेदनात्तस्य गुणासंस्पर्श एव च''॥ इति च । | अनहंवेदनात्तस्य गुणासंस्पर्श एव च''॥ इति च । | ||
'सृष्ट्वा देवादिदेहान्स आत्मानं बहुधाऽकरोत् । | 'सृष्ट्वा देवादिदेहान्स आत्मानं बहुधाऽकरोत् । | ||
तन्नियन्तृतयाऽऽत्मानं प्रकृतिं देहभेदतः''॥ इति नारदीये । | तन्नियन्तृतयाऽऽत्मानं प्रकृतिं देहभेदतः''॥ इति नारदीये । | ||
'कर्ता च करणं चैव कर्म चैव स्वयं हरिः । | 'कर्ता च करणं चैव कर्म चैव स्वयं हरिः । | ||
आत्मनो बहुधाभावे प्रकृतेस्तु स्वतन्त्रता''॥ इत्याग्नेये ॥ २९ ॥</div> | आत्मनो बहुधाभावे प्रकृतेस्तु स्वतन्त्रता''॥ इत्याग्नेये ॥ २९ ॥</div> | ||
| Line 3,849: | Line 3,849: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S12_V01" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S12_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S12_V01" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S12_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S12_V01_B1" data-verse="BTN_C03_S12_V01" data-block-id="BTN_C03_S12_V01_B1">कालपरिमाणं दर्शयितुं द्रव्यपरिमाणं दृष्टान्तत्वेन दर्शयति । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S12_V01_B1" data-verse="BTN_C03_S12_V01" data-block-id="BTN_C03_S12_V01_B1">कालपरिमाणं दर्शयितुं द्रव्यपरिमाणं दृष्टान्तत्वेन दर्शयति । | ||
'मनुष्या देवलोकेऽपि विशेषेणैव दर्शने । | 'मनुष्या देवलोकेऽपि विशेषेणैव दर्शने । | ||
अंशांशित्वविशेषं तु यस्य द्रष्टुं न शक्नुयुः ॥ | अंशांशित्वविशेषं तु यस्य द्रष्टुं न शक्नुयुः ॥ | ||
चरमो विशेष इति तं मुनयो ब्रूयुरञ्जसा । | चरमो विशेष इति तं मुनयो ब्रूयुरञ्जसा । | ||
परमाणुः स विज्ञेयः कणादाद्या निरंशिनम् ॥ | परमाणुः स विज्ञेयः कणादाद्या निरंशिनम् ॥ | ||
अनन्तांशयुतत्वेऽपि यं ब्रूयुर्भ्रान्तिदर्शनात् । | अनन्तांशयुतत्वेऽपि यं ब्रूयुर्भ्रान्तिदर्शनात् । | ||
ततोऽपि परमाणुत्वं तदंशानां तु यद्यपि । | ततोऽपि परमाणुत्वं तदंशानां तु यद्यपि । | ||
अनन्तत्वाद्विवेकार्थमस्योक्ता परमाणुता''॥ इति तत्त्वविवेके । | अनन्तत्वाद्विवेकार्थमस्योक्ता परमाणुता''॥ इति तत्त्वविवेके । | ||
अनेकांशैरासमन्ताद्युतः ॥ १ ॥</div> | अनेकांशैरासमन्ताद्युतः ॥ १ ॥</div> | ||
| Line 3,863: | Line 3,863: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S12_V02" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S12_V02"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S12_V02" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S12_V02"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S12_V02_B1" data-verse="BTN_C03_S12_V02" data-block-id="BTN_C03_S12_V02_B1">कालतो देशतो गुणतश्च परममहत्त्वं सतः परब्रह्मण एव । सच्छब्दोऽन्यत्रा- प्युपचारतो भवतीत्यतः पदार्थस्येति । सत्पदस्य यो मुख्याभिधेयस्तस्य । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S12_V02_B1" data-verse="BTN_C03_S12_V02" data-block-id="BTN_C03_S12_V02_B1">कालतो देशतो गुणतश्च परममहत्त्वं सतः परब्रह्मण एव । सच्छब्दोऽन्यत्रा- प्युपचारतो भवतीत्यतः पदार्थस्येति । सत्पदस्य यो मुख्याभिधेयस्तस्य । | ||
'मुख्याभिधेयस्त्वर्थः स्याद्वाच्यमन्यच्च भण्यते । | 'मुख्याभिधेयस्त्वर्थः स्याद्वाच्यमन्यच्च भण्यते । | ||
अमुख्येष्वर्थशब्दस्तु नीचोपरि हितो भवेत्''॥ इति ब्रह्मतर्के । | अमुख्येष्वर्थशब्दस्तु नीचोपरि हितो भवेत्''॥ इति ब्रह्मतर्के । | ||
यद्वेव समः प्लुषिणेत्यादिनाऽन्यत्र स्थितस्य तत्परिमाणत्वमप्यस्तीत्यतः स्वरूपावस्थितस्येति । जगदावरकस्य स्वरूपस्य ततः किञ्चिन्महत्व-मित्यतः कैवल्यमिति । तत्रापि बहुविधानि रूपाणि तस्य सन्तीत्यविशेष इति । सर्वगते प्रादेशमात्रमपि विद्यत इत्यतो निरन्तर इति । परब्रह्मणो यः केवलभावः । अण्डाद्यन्तःप्रविष्टं तदावरकं तस्यैव परमपुरुषादिरूपान्तरं तदेकदेशं च विना यत्सर्वगतं रूपं तदेव परममहान् । | यद्वेव समः प्लुषिणेत्यादिनाऽन्यत्र स्थितस्य तत्परिमाणत्वमप्यस्तीत्यतः स्वरूपावस्थितस्येति । जगदावरकस्य स्वरूपस्य ततः किञ्चिन्महत्व-मित्यतः कैवल्यमिति । तत्रापि बहुविधानि रूपाणि तस्य सन्तीत्यविशेष इति । सर्वगते प्रादेशमात्रमपि विद्यत इत्यतो निरन्तर इति । परब्रह्मणो यः केवलभावः । अण्डाद्यन्तःप्रविष्टं तदावरकं तस्यैव परमपुरुषादिरूपान्तरं तदेकदेशं च विना यत्सर्वगतं रूपं तदेव परममहान् । | ||
'कालकोटिविहीनत्वं कालानन्त्यं विदुर्बुधाः । | 'कालकोटिविहीनत्वं कालानन्त्यं विदुर्बुधाः । | ||
देशकोटिविहीनत्वं देशानन्त्यं तथैव च ॥ | देशकोटिविहीनत्वं देशानन्त्यं तथैव च ॥ | ||
गुणानामप्रमेयत्वं वस्त्वानन्त्यं विदो विदुः । | गुणानामप्रमेयत्वं वस्त्वानन्त्यं विदो विदुः । | ||
आनन्त्यं त्रिविधं नित्यं हरेर्नान्यस्य कस्यचित् ॥ | आनन्त्यं त्रिविधं नित्यं हरेर्नान्यस्य कस्यचित् ॥ | ||
तस्य सर्वस्वरूपेष्वप्यानन्त्यं तु त्रिलक्षणम् । | तस्य सर्वस्वरूपेष्वप्यानन्त्यं तु त्रिलक्षणम् । | ||
तथापि देशतस्तस्य परिच्छेदोऽपि विद्यते ॥ | तथापि देशतस्तस्य परिच्छेदोऽपि विद्यते ॥ | ||
परिच्छेदस्तथा व्याप्तिरेकरूपेऽपि युज्यते । | परिच्छेदस्तथा व्याप्तिरेकरूपेऽपि युज्यते । | ||
तस्याचिन्त्याद्भुतैश्वर्याद्व्यवहारार्थमेव च ॥ | तस्याचिन्त्याद्भुतैश्वर्याद्व्यवहारार्थमेव च ॥ | ||
गुणतः कालतश्चैव परिच्छेदो न कुत्रचित् । | गुणतः कालतश्चैव परिच्छेदो न कुत्रचित् । | ||
व्याप्तत्वं देशतोऽप्यस्ति सर्वरूपेषु यद्यपि ॥ | व्याप्तत्वं देशतोऽप्यस्ति सर्वरूपेषु यद्यपि ॥ | ||
न च भेदः क्वचित्तेषामणुमात्रोऽपि विद्यते । | न च भेदः क्वचित्तेषामणुमात्रोऽपि विद्यते । | ||
तथापि विद्यतेऽणुत्वं यस्मादैश्वर्ययोगतः ॥ | तथापि विद्यतेऽणुत्वं यस्मादैश्वर्ययोगतः ॥ | ||
तस्माद्बुध्द्यवतारार्थमव्याप्तत्वं च भण्यते । | तस्माद्बुध्द्यवतारार्थमव्याप्तत्वं च भण्यते । | ||
यत्तस्य व्यापकं रूपं परं नारायणाभिधम् ॥ | यत्तस्य व्यापकं रूपं परं नारायणाभिधम् ॥ | ||
शून्यं ब्रह्मेति तत्प्राहुर्द्वितीयं स्रष्टृ यत्ततः । | शून्यं ब्रह्मेति तत्प्राहुर्द्वितीयं स्रष्टृ यत्ततः । | ||
परमः पुरुषो नाम मितं तद्देशतो विभोः ॥ | परमः पुरुषो नाम मितं तद्देशतो विभोः ॥ | ||
तृतीयं वासुदेवाख्यं जगदावरकं मितम् । | तृतीयं वासुदेवाख्यं जगदावरकं मितम् । | ||
देशतो जगदाविष्टं तुरीयं विष्णुनामकम्''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ | देशतो जगदाविष्टं तुरीयं विष्णुनामकम्''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ | ||
सर्वगतस्यापि ब्रह्मरूपस्य कालादिरूपया प्रकृत्या समव्याप्तावपि दार्ष्टान्ति-कान्तर्भावात्तदन्यस्मिन्ननवस्थानाच्च स्वरूपावस्थितस्येत्युक्तम् । | सर्वगतस्यापि ब्रह्मरूपस्य कालादिरूपया प्रकृत्या समव्याप्तावपि दार्ष्टान्ति-कान्तर्भावात्तदन्यस्मिन्ननवस्थानाच्च स्वरूपावस्थितस्येत्युक्तम् । | ||
'देव्यां कालादिरूपिण्यां स्थितं ब्रह्मापि सर्वगम् । | 'देव्यां कालादिरूपिण्यां स्थितं ब्रह्मापि सर्वगम् । | ||
उच्यतेऽनन्यगं यस्मादात्मवत्सा हरेर्विभोः । | उच्यतेऽनन्यगं यस्मादात्मवत्सा हरेर्विभोः । | ||
महदादिगतं यत्तु तदन्यगतमुच्यते''॥ इति ब्राह्मे ॥ २ ॥</div> | महदादिगतं यत्तु तदन्यगतमुच्यते''॥ इति ब्राह्मे ॥ २ ॥</div> | ||
| Line 3,896: | Line 3,896: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S12_V04" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S12_V04"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S12_V04" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S12_V04"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S12_V04_B1" data-verse="BTN_C03_S12_V04" data-block-id="BTN_C03_S12_V04_B1">अनुमितः शास्त्रलोकानुसारेण ज्ञातः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S12_V04_B1" data-verse="BTN_C03_S12_V04" data-block-id="BTN_C03_S12_V04_B1">अनुमितः शास्त्रलोकानुसारेण ज्ञातः । | ||
'अनुमेति द्वयं प्राहुर्यथाज्ञानं च लिङ्गजम्''। इत्यभिधानम् ॥ | 'अनुमेति द्वयं प्राहुर्यथाज्ञानं च लिङ्गजम्''। इत्यभिधानम् ॥ | ||
'यावन्तं देवलोकस्थो मानुषस्त्ववधारयेत् । | 'यावन्तं देवलोकस्थो मानुषस्त्ववधारयेत् । | ||
महाप्राज्ञो देवजूकः स कालः परमाणुकः ॥ | महाप्राज्ञो देवजूकः स कालः परमाणुकः ॥ | ||
सर्गाद्यैरनवच्छिन्नस्तदनन्तर इत्यपि ॥ | सर्गाद्यैरनवच्छिन्नस्तदनन्तर इत्यपि ॥ | ||
तथैव परमाण्वादिविशेषात्मापि नो भवेत् । | तथैव परमाण्वादिविशेषात्मापि नो भवेत् । | ||
पूर्वापरादिभेदो न स कालः परमो महान् ॥''इति ब्रह्मतर्के ॥ | पूर्वापरादिभेदो न स कालः परमो महान् ॥''इति ब्रह्मतर्के ॥ | ||
स्वरूपावस्थितस्य कैवल्यमविशेषो निरन्तर इत्येतानि विशेषणानि क्रमेण परममहतः कालस्याप्यत्रोक्तानि । | स्वरूपावस्थितस्य कैवल्यमविशेषो निरन्तर इत्येतानि विशेषणानि क्रमेण परममहतः कालस्याप्यत्रोक्तानि । | ||
'देशतः कालतश्चैव वस्तुतश्च त्रिधा हरेः । | 'देशतः कालतश्चैव वस्तुतश्च त्रिधा हरेः । | ||
यथानन्त्यं न चान्यस्य प्रकृतेर्देशकालतः ॥ | यथानन्त्यं न चान्यस्य प्रकृतेर्देशकालतः ॥ | ||
तथाशब्दस्य कालस्य देशानन्त्यं न कालतः । | तथाशब्दस्य कालस्य देशानन्त्यं न कालतः । | ||
कालशब्दात्मिका सैव तथापि तु हरेः सदा ॥ | कालशब्दात्मिका सैव तथापि तु हरेः सदा ॥ | ||
नास्याः सामर्थ्यलेशोऽपि ज्ञानानन्दगुणेष्वपि । | नास्याः सामर्थ्यलेशोऽपि ज्ञानानन्दगुणेष्वपि । | ||
ज्ञेयस्तदवरो वायुः शेषवीन्द्रहरास्ततः ॥ | ज्ञेयस्तदवरो वायुः शेषवीन्द्रहरास्ततः ॥ | ||
अवरास्तत इन्द्राद्या गुणैः सर्वैर्न संशयः ॥''इति ब्रह्मवैवर्ते ॥ | अवरास्तत इन्द्राद्या गुणैः सर्वैर्न संशयः ॥''इति ब्रह्मवैवर्ते ॥ | ||
'अण्वादिकालसंस्थानभोक्तृत्वात्परमेश्वरः । | 'अण्वादिकालसंस्थानभोक्तृत्वात्परमेश्वरः । | ||
अण्वादिनामवाच्योऽसौ कालश्चेत्यभिधीयते''॥ इति च ॥ | अण्वादिनामवाच्योऽसौ कालश्चेत्यभिधीयते''॥ इति च ॥ | ||
सतो ब्रह्मणः अविशेषं स्वरूपं यः कालः कालान्तर्यामी तदेव ब्रह्म भुंक्ते । तदपि ब्रह्म परममहान् । तस्यापि त्रिधा परिच्छेदाभावात् । | सतो ब्रह्मणः अविशेषं स्वरूपं यः कालः कालान्तर्यामी तदेव ब्रह्म भुंक्ते । तदपि ब्रह्म परममहान् । तस्यापि त्रिधा परिच्छेदाभावात् । | ||
'सर्वं सर्वत्र भोक्ताऽपि विशेषादेकभोक्त्तृवत् । | 'सर्वं सर्वत्र भोक्ताऽपि विशेषादेकभोक्त्तृवत् । | ||
स्थितो हरिरचिन्त्यात्मा निजैश्वर्यादजो विभुः''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ ३-४ ॥</div> | स्थितो हरिरचिन्त्यात्मा निजैश्वर्यादजो विभुः''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ ३-४ ॥</div> | ||
| Line 3,933: | Line 3,933: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S12_V09" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S12_V09"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S12_V09" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S12_V09"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S12_V09_B1" data-verse="BTN_C03_S12_V09" data-block-id="BTN_C03_S12_V09_B1">काकणिकाचतुष्कं तु विंशांशेत्यभिधीयते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S12_V09_B1" data-verse="BTN_C03_S12_V09" data-block-id="BTN_C03_S12_V09_B1">काकणिकाचतुष्कं तु विंशांशेत्यभिधीयते । | ||
कृष्णलेत्यपि तं ब्रूयुस्तैश्चतुर्भिस्तु माषकम् ॥ | कृष्णलेत्यपि तं ब्रूयुस्तैश्चतुर्भिस्तु माषकम् ॥ | ||
चतुरङ्गुलदीर्घे तु कृते माषचतुष्टये । | चतुरङ्गुलदीर्घे तु कृते माषचतुष्टये । | ||
यावत्स्यात्परिणाहेन तावद्वारं विधीयते ॥ | यावत्स्यात्परिणाहेन तावद्वारं विधीयते ॥ | ||
प्रस्थस्य नाडीपात्रस्य षट्पलस्य शुभे जले । | प्रस्थस्य नाडीपात्रस्य षट्पलस्य शुभे जले । | ||
भाराधिक्येनोदकेन क्षिप्रं पूर्तिर्भविष्यति ॥ | भाराधिक्येनोदकेन क्षिप्रं पूर्तिर्भविष्यति ॥ | ||
अतिशैत्ये कलङ्के च नाद्येनैव तु पूरणम् । | अतिशैत्ये कलङ्के च नाद्येनैव तु पूरणम् । | ||
तस्माद्वसन्तकाले तु प्रयागस्थोदकेन तु । | तस्माद्वसन्तकाले तु प्रयागस्थोदकेन तु । | ||
नाडीशुद्धिपरीक्षा स्यादन्यथा न समं भवेत्''॥ इति पाद्मे ॥ | नाडीशुद्धिपरीक्षा स्यादन्यथा न समं भवेत्''॥ इति पाद्मे ॥ | ||
'निर्मलेन समोष्णेन नित्यसूर्यांशुवारिणा । | 'निर्मलेन समोष्णेन नित्यसूर्यांशुवारिणा । | ||
प्रवाहगेन कार्या स्यात्कालशुद्धिः सदैव तु''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ ९ ॥</div> | प्रवाहगेन कार्या स्यात्कालशुद्धिः सदैव तु''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ ९ ॥</div> | ||
| Line 3,957: | Line 3,957: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S12_V14" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S12_V14"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S12_V14" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S12_V14"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S12_V14_B1" data-verse="BTN_C03_S12_V14" data-block-id="BTN_C03_S12_V14_B1">'इडावत्सरनामाऽसौ नक्षत्रद्वादशे स्थितः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S12_V14_B1" data-verse="BTN_C03_S12_V14" data-block-id="BTN_C03_S12_V14_B1">'इडावत्सरनामाऽसौ नक्षत्रद्वादशे स्थितः । | ||
तिथीनां द्वादशावर्ते यो हरिः सोऽनुवत्सरः ॥ | तिथीनां द्वादशावर्ते यो हरिः सोऽनुवत्सरः ॥ | ||
वत्सरो यः स्थितस्त्वह्नां षष्ट्युत्तरशतत्रये । | वत्सरो यः स्थितस्त्वह्नां षष्ट्युत्तरशतत्रये । | ||
गुर्वावर्ते द्वादशांशे यः स्थः स परिवत्सरः ॥ | गुर्वावर्ते द्वादशांशे यः स्थः स परिवत्सरः ॥ | ||
सौरद्वादशके मासे यः स्थः संवत्सरो हरिः । | सौरद्वादशके मासे यः स्थः संवत्सरो हरिः । | ||
एवं स कालनामाऽपि कालस्थः परमेश्वरः''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ | एवं स कालनामाऽपि कालस्थः परमेश्वरः''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ | ||
'सर्वदा दर्शनात्तस्यानिमिषत्वं विदुर्बुधाः । | 'सर्वदा दर्शनात्तस्यानिमिषत्वं विदुर्बुधाः । | ||
सततं गमनाद्वापि कालस्थस्य महात्मनः''॥ इति च ॥ १३-१४ ॥</div> | सततं गमनाद्वापि कालस्थस्य महात्मनः''॥ इति च ॥ १३-१४ ॥</div> | ||
| Line 3,970: | Line 3,970: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S12_V15" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S12_V15"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S12_V15" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S12_V15"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S12_V15_B1" data-verse="BTN_C03_S12_V15" data-block-id="BTN_C03_S12_V15_B1">अभ्रमाय भूतभेदकः । क्रतुभिः स्वप्रज्ञाभिः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S12_V15_B1" data-verse="BTN_C03_S12_V15" data-block-id="BTN_C03_S12_V15_B1">अभ्रमाय भूतभेदकः । क्रतुभिः स्वप्रज्ञाभिः । | ||
'भूतानां ज्यैष्ठ्यकानिष्ठ्यज्ञप्त्यै यज्ञादिवृत्तये । | 'भूतानां ज्यैष्ठ्यकानिष्ठ्यज्ञप्त्यै यज्ञादिवृत्तये । | ||
बोधयन्सृज्यशक्तिं च कालस्थो वर्तते हरिः''॥ इति तन्त्रप्रकाशिकायाम् ॥ १५ ॥</div> | बोधयन्सृज्यशक्तिं च कालस्थो वर्तते हरिः''॥ इति तन्त्रप्रकाशिकायाम् ॥ १५ ॥</div> | ||
| Line 3,984: | Line 3,984: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S12_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S12_V24"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S12_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S12_V24"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S12_V24_B1" data-verse="BTN_C03_S12_V24" data-block-id="BTN_C03_S12_V24_B1">'युगैकसप्ततेरूर्ध्वं सार्धाष्टादशलक्षकम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S12_V24_B1" data-verse="BTN_C03_S12_V24" data-block-id="BTN_C03_S12_V24_B1">'युगैकसप्ततेरूर्ध्वं सार्धाष्टादशलक्षकम् । | ||
वत्सराणां मनोर्भुक्तिः सहस्रं चतुरुत्तरम् ॥ | वत्सराणां मनोर्भुक्तिः सहस्रं चतुरुत्तरम् ॥ | ||
शतानां प्रलयश्चैव पञ्चोत्तरमथापि च । | शतानां प्रलयश्चैव पञ्चोत्तरमथापि च । | ||
आद्येषु षट्सु प्रथमे द्विसहस्रं प्रकीर्तितम् । | आद्येषु षट्सु प्रथमे द्विसहस्रं प्रकीर्तितम् । | ||
वत्सराणां मनोरन्तरेवमिन्द्रादीनां भवेत्''॥ इति महावाराहे ॥२४॥</div> | वत्सराणां मनोरन्तरेवमिन्द्रादीनां भवेत्''॥ इति महावाराहे ॥२४॥</div> | ||
| Line 4,006: | Line 4,006: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S12_V37" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S12_V37"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S12_V37" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S12_V37"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S12_V37_B1" data-verse="BTN_C03_S12_V37" data-block-id="BTN_C03_S12_V37_B1">'नायुर्मानं भगवतः कस्मिन्रूपेऽपि विद्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S12_V37_B1" data-verse="BTN_C03_S12_V37" data-block-id="BTN_C03_S12_V37_B1">'नायुर्मानं भगवतः कस्मिन्रूपेऽपि विद्यते । | ||
अनादित्वादमध्यत्वादनन्तत्वाच्च सोऽव्ययः''॥ इति हरिवंशेषु ॥३७॥</div> | अनादित्वादमध्यत्वादनन्तत्वाच्च सोऽव्ययः''॥ इति हरिवंशेषु ॥३७॥</div> | ||
| Line 4,013: | Line 4,013: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S12_V38" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S12_V38"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S12_V38" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S12_V38"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S12_V38_B1" data-verse="BTN_C03_S12_V38" data-block-id="BTN_C03_S12_V38_B1">'यमः कालो मानुषाणां तस्य कालः सुदर्शनः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S12_V38_B1" data-verse="BTN_C03_S12_V38" data-block-id="BTN_C03_S12_V38_B1">'यमः कालो मानुषाणां तस्य कालः सुदर्शनः । | ||
तस्यापि रुद्रस्तत्कालो ब्रह्मा दुर्गाऽपि तस्य तु ॥ | तस्यापि रुद्रस्तत्कालो ब्रह्मा दुर्गाऽपि तस्य तु ॥ | ||
सा ब्रह्मप्रलये देवी वर्तते चक्ररूपिणी । | सा ब्रह्मप्रलये देवी वर्तते चक्ररूपिणी । | ||
संहरन्ती सदा लोकान्सैव ब्रह्मादिषु स्थिता ॥ | संहरन्ती सदा लोकान्सैव ब्रह्मादिषु स्थिता ॥ | ||
तस्या नियामको विष्णुः परः कालः स उच्यते । | तस्या नियामको विष्णुः परः कालः स उच्यते । | ||
कालाभिमानिनी सैव प्रभुर्न जगदीशितुः ॥ | कालाभिमानिनी सैव प्रभुर्न जगदीशितुः ॥ | ||
तस्याः प्रभुः स एवेशो विष्णुः सर्वेश्वरेश्वरः ॥''इति च ॥ ३८ ॥</div> | तस्याः प्रभुः स एवेशो विष्णुः सर्वेश्वरेश्वरः ॥''इति च ॥ ३८ ॥</div> | ||
| Line 4,027: | Line 4,027: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S12_V40" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S12_V40"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S12_V40" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S12_V40"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S12_V40_B1" data-verse="BTN_C03_S12_V40" data-block-id="BTN_C03_S12_V40_B1">'दशेन्द्रियाणि च मनो भूतान्यण्डगतानि तु । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S12_V40_B1" data-verse="BTN_C03_S12_V40" data-block-id="BTN_C03_S12_V40_B1">'दशेन्द्रियाणि च मनो भूतान्यण्डगतानि तु । | ||
विकारा इति विज्ञेया भूताहंमहतः परे''॥ इति च ॥ | विकारा इति विज्ञेया भूताहंमहतः परे''॥ इति च ॥ | ||
'पृथिवीं विशेष इत्याहुः शब्दादीनां बहुत्वतः । | 'पृथिवीं विशेष इत्याहुः शब्दादीनां बहुत्वतः । | ||
सा सूक्ष्मत्वाद्वृणोत्यण्डं द्विगुणा तु दशोत्तराः । | सा सूक्ष्मत्वाद्वृणोत्यण्डं द्विगुणा तु दशोत्तराः । | ||
अबादयः प्रकृत्यन्ता अष्टप्रकृतयः स्मृताः''॥ इति च । | अबादयः प्रकृत्यन्ता अष्टप्रकृतयः स्मृताः''॥ इति च । | ||
अन्तर्गताः शरीराणि । | अन्तर्गताः शरीराणि । | ||
'शरीराणां बहुत्वेन अतीतानागतैस्तथा । | 'शरीराणां बहुत्वेन अतीतानागतैस्तथा । | ||
अस्यैव देवकायेषु प्रतिप्रति च दर्शनात् । | अस्यैव देवकायेषु प्रतिप्रति च दर्शनात् । | ||
विष्णुसामर्थ्यतोऽण्डानां बहुत्वं नान्यथा भवेत् ॥''इति ब्रह्मतर्के । | विष्णुसामर्थ्यतोऽण्डानां बहुत्वं नान्यथा भवेत् ॥''इति ब्रह्मतर्के । | ||
'एकमण्डं बहुत्वेन प्रत्येकं रोमकूपगम् । | 'एकमण्डं बहुत्वेन प्रत्येकं रोमकूपगम् । | ||
ब्रह्माऽपश्यत्तथाऽऽत्मानं हरेस्तेषु पृथक्पृथक्''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ | ब्रह्माऽपश्यत्तथाऽऽत्मानं हरेस्तेषु पृथक्पृथक्''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ | ||
'बृहदण्डमभूदेकम्''इति च भारते ॥ ३९,४० ॥</div> | 'बृहदण्डमभूदेकम्''इति च भारते ॥ ३९,४० ॥</div> | ||
| Line 4,054: | Line 4,054: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S13_V02" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S13_V02"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S13_V02" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S13_V02"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S13_V02_B1" data-verse="BTN_C03_S13_V02" data-block-id="BTN_C03_S13_V02_B1">'तमस्तु शार्वरं प्रोक्तं मोहश्चैव विपर्ययः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S13_V02_B1" data-verse="BTN_C03_S13_V02" data-block-id="BTN_C03_S13_V02_B1">'तमस्तु शार्वरं प्रोक्तं मोहश्चैव विपर्ययः । | ||
तदाग्रहो महामोहस्तामिस्रः क्रोध उच्यते ॥ | तदाग्रहो महामोहस्तामिस्रः क्रोध उच्यते ॥ | ||
मरणं त्वन्धतामिस्रमविद्या पञ्चपर्विका''॥ इति भारते ॥ | मरणं त्वन्धतामिस्रमविद्या पञ्चपर्विका''॥ इति भारते ॥ | ||
'तमोऽज्ञानं विपर्यासो मोहोऽन्ये तु तदाग्रहाः''इति हरिवंशेषु ॥ २ ॥</div> | 'तमोऽज्ञानं विपर्यासो मोहोऽन्ये तु तदाग्रहाः''इति हरिवंशेषु ॥ २ ॥</div> | ||
| Line 4,065: | Line 4,065: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S13_V04" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S13_V04"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S13_V04" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S13_V04"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S13_V04_B1" data-verse="BTN_C03_S13_V04" data-block-id="BTN_C03_S13_V04_B1">कालतो बलतश्चैव ज्ञानानन्दादिकैरपि । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S13_V04_B1" data-verse="BTN_C03_S13_V04" data-block-id="BTN_C03_S13_V04_B1">कालतो बलतश्चैव ज्ञानानन्दादिकैरपि । | ||
सर्वैर्गुणैर्विष्णुरेव श्रेष्ठस्तदवमा रमा ॥ | सर्वैर्गुणैर्विष्णुरेव श्रेष्ठस्तदवमा रमा ॥ | ||
अनन्तांशेन कालात्तु समा तस्याश्चतुर्मुखः । | अनन्तांशेन कालात्तु समा तस्याश्चतुर्मुखः । | ||
अवरो बहुलांशेन तत्समो वायुरुच्यते ॥ | अवरो बहुलांशेन तत्समो वायुरुच्यते ॥ | ||
नियमाद्वायुरेवैको ब्रह्मत्वं याति नापरः । | नियमाद्वायुरेवैको ब्रह्मत्वं याति नापरः । | ||
तस्मात्समानता मुक्तौ वायुत्वे किञ्चिदूनता ॥ | तस्मात्समानता मुक्तौ वायुत्वे किञ्चिदूनता ॥ | ||
दशवर्षं तु तत्पश्चाज्जननं तत्स्त्रियोरपि । | दशवर्षं तु तत्पश्चाज्जननं तत्स्त्रियोरपि । | ||
आनन्दादिस्तद्दशांशः कालः संवत्सरात्परः ॥ | आनन्दादिस्तद्दशांशः कालः संवत्सरात्परः ॥ | ||
यावत्पश्चाज्जनिस्तावत्पूर्वं देहक्षयो भवेत् । | यावत्पश्चाज्जनिस्तावत्पूर्वं देहक्षयो भवेत् । | ||
ब्रह्मवाय्वोस्तु ये देव्यौ तद्दशांशः सुखादिकः ॥ | ब्रह्मवाय्वोस्तु ये देव्यौ तद्दशांशः सुखादिकः ॥ | ||
शेषस्य गरुडस्यापि कालो दिव्यसहस्रकः । | शेषस्य गरुडस्यापि कालो दिव्यसहस्रकः । | ||
शेषरुद्रौ ब्रह्मवायू यथा तद्वत्परस्परम् ॥ | शेषरुद्रौ ब्रह्मवायू यथा तद्वत्परस्परम् ॥ | ||
तद्देव्यस्तद्दशांशाः स्युस्ततस्त्विन्द्रादयो मताः । | तद्देव्यस्तद्दशांशाः स्युस्ततस्त्विन्द्रादयो मताः । | ||
एवं मुक्तौ च पूर्वं च नान्यथा क्वचिदिष्यते ॥ | एवं मुक्तौ च पूर्वं च नान्यथा क्वचिदिष्यते ॥ | ||
अन्यथोक्तिर्यत्र च स्यात्तन्मोहार्थं भविष्यति । | अन्यथोक्तिर्यत्र च स्यात्तन्मोहार्थं भविष्यति । | ||
पूर्वापरविपर्यासो बहुरूपत्वहेतुतः ॥''इति विष्णुकृततत्त्वविवेके ॥ | पूर्वापरविपर्यासो बहुरूपत्वहेतुतः ॥''इति विष्णुकृततत्त्वविवेके ॥ | ||
'अथात आनन्दस्य मीमांसा''। 'देवासुरेभ्यो मघवान्प्रधानः''इत्यादि च । | 'अथात आनन्दस्य मीमांसा''। 'देवासुरेभ्यो मघवान्प्रधानः''इत्यादि च । | ||
'इन्द्राद्याः सनकाद्याश्च दक्षाद्या येऽपि चापरे । | 'इन्द्राद्याः सनकाद्याश्च दक्षाद्या येऽपि चापरे । | ||
ऋषयो मनवो देवास्तद्वशा ये च केचन ॥ | ऋषयो मनवो देवास्तद्वशा ये च केचन ॥ | ||
उमाया अवराः सर्वे गुणैः सर्वैर्न संशयः । | उमाया अवराः सर्वे गुणैः सर्वैर्न संशयः । | ||
तत्समो न भविष्यो वा न भूतोऽद्यतनोऽपि वा ॥ | तत्समो न भविष्यो वा न भूतोऽद्यतनोऽपि वा ॥ | ||
ऋते हरिं ब्रह्मवायू शेषवीन्द्रान्सभार्यकान् । | ऋते हरिं ब्रह्मवायू शेषवीन्द्रान्सभार्यकान् । | ||
शङ्करं चेति वेत्तव्यमन्यन्मोहार्थमुच्यते''॥ | शङ्करं चेति वेत्तव्यमन्यन्मोहार्थमुच्यते''॥ | ||
इति विष्णुकृततत्त्वनिर्णये ॥ ३,४ ॥</div> | इति विष्णुकृततत्त्वनिर्णये ॥ ३,४ ॥</div> | ||
| Line 4,094: | Line 4,094: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S13_V33" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S13_V33"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S13_V33" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S13_V33"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S13_V33_B1" data-verse="BTN_C03_S13_V33" data-block-id="BTN_C03_S13_V33_B1">'यां तत्याज विभुर्ब्रह्मा मानुषी वाक् तु सा स्मृता । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S13_V33_B1" data-verse="BTN_C03_S13_V33" data-block-id="BTN_C03_S13_V33_B1">'यां तत्याज विभुर्ब्रह्मा मानुषी वाक् तु सा स्मृता । | ||
सरस्वती निजा भार्या देवीं वाचं तु तां विदुः''॥ इति च ॥ ३३ ॥</div> | सरस्वती निजा भार्या देवीं वाचं तु तां विदुः''॥ इति च ॥ ३३ ॥</div> | ||
| Line 4,107: | Line 4,107: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S13_V41" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S13_V41"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S13_V41" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S13_V41"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S13_V41_B4" data-verse="BTN_C03_S13_V41" data-block-id="BTN_C03_S13_V41_B4">'अभिमानितः शब्दतश्च ब्रह्मा वेदान्ससर्ज ह । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S13_V41_B4" data-verse="BTN_C03_S13_V41" data-block-id="BTN_C03_S13_V41_B4">'अभिमानितः शब्दतश्च ब्रह्मा वेदान्ससर्ज ह । | ||
यज्ञादींश्चक्लृपे वाचा तथा सर्वाभिमानिनः । | यज्ञादींश्चक्लृपे वाचा तथा सर्वाभिमानिनः । | ||
'इतिहासपुराणे तु श्रुत्वा हरिमुखात्स्वयम् । | 'इतिहासपुराणे तु श्रुत्वा हरिमुखात्स्वयम् । | ||
भारतादीन्विना पश्चाद्धरिणाऽन्यैश्च निर्मितान्''। इति ॥ ३४-४१ ॥</div> | भारतादीन्विना पश्चाद्धरिणाऽन्यैश्च निर्मितान्''। इति ॥ ३४-४१ ॥</div> | ||
| Line 4,116: | Line 4,116: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S13_V42" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S13_V42"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S13_V42" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S13_V42"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S13_V42_B1" data-verse="BTN_C03_S13_V42" data-block-id="BTN_C03_S13_V42_B1">'प्राजापत्यं ब्रह्मचर्यमेकभार्यर्तुगामिता''॥ इति व्यासस्मृतौ ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S13_V42_B1" data-verse="BTN_C03_S13_V42" data-block-id="BTN_C03_S13_V42_B1">'प्राजापत्यं ब्रह्मचर्यमेकभार्यर्तुगामिता''॥ इति व्यासस्मृतौ ॥ | ||
'वार्ता यायावरं ज्ञेयमेकाहित्वमसञ्चयः''॥ इति च ॥ ४२ ॥</div> | 'वार्ता यायावरं ज्ञेयमेकाहित्वमसञ्चयः''॥ इति च ॥ ४२ ॥</div> | ||
| Line 4,123: | Line 4,123: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S13_V43" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S13_V43"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S13_V43" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S13_V43"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S13_V43_B1" data-verse="BTN_C03_S13_V43" data-block-id="BTN_C03_S13_V43_B1">'वैखानसा मूलभक्षाः फलभक्षा उदुम्बराः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S13_V43_B1" data-verse="BTN_C03_S13_V43" data-block-id="BTN_C03_S13_V43_B1">'वैखानसा मूलभक्षाः फलभक्षा उदुम्बराः । | ||
वालखिल्याः सर्वभक्षाः फेनपा वत्सफेनपाः''॥ इति च ॥ ४३ ॥</div> | वालखिल्याः सर्वभक्षाः फेनपा वत्सफेनपाः''॥ इति च ॥ ४३ ॥</div> | ||
| Line 4,130: | Line 4,130: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S13_V44" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S13_V44"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S13_V44" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S13_V44"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S13_V44_B1" data-verse="BTN_C03_S13_V44" data-block-id="BTN_C03_S13_V44_B1">'आन्वीक्षिकी तन्त्रविद्या सा च वेदानुसारिणी । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S13_V44_B1" data-verse="BTN_C03_S13_V44" data-block-id="BTN_C03_S13_V44_B1">'आन्वीक्षिकी तन्त्रविद्या सा च वेदानुसारिणी । | ||
विष्णुप्रक्ता शिवाद्युक्ता ज्ञेया वेदबहिष्कृता ॥ | विष्णुप्रक्ता शिवाद्युक्ता ज्ञेया वेदबहिष्कृता ॥ | ||
दण्डनीती राजधर्मस्त्रयी वेदाः प्रकीर्तिताः । | दण्डनीती राजधर्मस्त्रयी वेदाः प्रकीर्तिताः । | ||
वार्ता वाणिज्यकादिः स्यादेताभिर्यत्तु जीवनम् ॥ | वार्ता वाणिज्यकादिः स्यादेताभिर्यत्तु जीवनम् ॥ | ||
तदान्वीक्षिक्यादिनाम ब्रह्मणा निर्मितं पुरा''॥ इति च । | तदान्वीक्षिक्यादिनाम ब्रह्मणा निर्मितं पुरा''॥ इति च । | ||
प्रणवः पूर्ववक्त्रात् । | प्रणवः पूर्ववक्त्रात् । | ||
'प्रणवः पूर्ववक्त्रेण भूराद्याश्च मुखत्रयात् । | 'प्रणवः पूर्ववक्त्रेण भूराद्याश्च मुखत्रयात् । | ||
प्रदक्षिणमवर्तन्त वेदाश्चैवाश्रमास्तथा''॥ इति ब्राह्मे ॥ ४४ ॥</div> | प्रदक्षिणमवर्तन्त वेदाश्चैवाश्रमास्तथा''॥ इति ब्राह्मे ॥ ४४ ॥</div> | ||
| Line 4,143: | Line 4,143: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S13_V46" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S13_V46"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S13_V46" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S13_V46"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S13_V46_B1" data-verse="BTN_C03_S13_V46" data-block-id="BTN_C03_S13_V46_B1">'स्पर्शास्तस्या भवञ्जीवात्स्वरा देहात्प्रजज्ञिरे । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S13_V46_B1" data-verse="BTN_C03_S13_V46" data-block-id="BTN_C03_S13_V46_B1">'स्पर्शास्तस्या भवञ्जीवात्स्वरा देहात्प्रजज्ञिरे । | ||
ऊष्माणं इन्द्रियेभ्यश्च अन्तस्था बलतो विभोः ॥''इति च ॥ | ऊष्माणं इन्द्रियेभ्यश्च अन्तस्था बलतो विभोः ॥''इति च ॥ | ||
'यस्माद्यज्जायते चाङ्गात्तत्तदङ्गाभिधं भवेत्''। इति च ॥ ४६ ॥</div> | 'यस्माद्यज्जायते चाङ्गात्तत्तदङ्गाभिधं भवेत्''। इति च ॥ ४६ ॥</div> | ||
| Line 4,151: | Line 4,151: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S13_V47" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S13_V47"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S13_V47" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S13_V47"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S13_V47_B1" data-verse="BTN_C03_S13_V47" data-block-id="BTN_C03_S13_V47_B1">'शब्दब्रह्मात्मको ब्रह्मा सर्वशब्दाभिधो यतः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S13_V47_B1" data-verse="BTN_C03_S13_V47" data-block-id="BTN_C03_S13_V47_B1">'शब्दब्रह्मात्मको ब्रह्मा सर्वशब्दाभिधो यतः । | ||
ऋते नारायणादीनि नाम्नां स विषयो यतः ॥ | ऋते नारायणादीनि नाम्नां स विषयो यतः ॥ | ||
व्यक्तं ब्रह्माण्डमुद्दिष्टमव्यक्तं महदादि च । | व्यक्तं ब्रह्माण्डमुद्दिष्टमव्यक्तं महदादि च । | ||
तद्व्यापकत्वाद्ब्रह्मा तु व्यक्ताव्यक्तात्मकः स्मृतः''॥ इति च ॥ ४७ ॥</div> | तद्व्यापकत्वाद्ब्रह्मा तु व्यक्ताव्यक्तात्मकः स्मृतः''॥ इति च ॥ ४७ ॥</div> | ||
| Line 4,166: | Line 4,166: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S13_V51" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S13_V51"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S13_V51" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S13_V51"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S13_V51_B1" data-verse="BTN_C03_S13_V51" data-block-id="BTN_C03_S13_V51_B1">'ऋषीणां भूरिवीर्याणाम्''इति सिंहावलोकनम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S13_V51_B1" data-verse="BTN_C03_S13_V51" data-block-id="BTN_C03_S13_V51_B1">'ऋषीणां भूरिवीर्याणाम्''इति सिंहावलोकनम् । | ||
यत्र पश्चात्तनः श्रेष्ठस्तत्र सिंहावलोकनम्''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ | यत्र पश्चात्तनः श्रेष्ठस्तत्र सिंहावलोकनम्''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ | ||
केन व्याप्तत्वात्कायः ॥ ४९-५१ ॥</div> | केन व्याप्तत्वात्कायः ॥ ४९-५१ ॥</div> | ||
| Line 4,186: | Line 4,186: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S14_V34" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S14_V34"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S14_V34" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S14_V34"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S14_V34_B1" data-verse="BTN_C03_S14_V34" data-block-id="BTN_C03_S14_V34_B1">'ब्रह्मजस्तु हिरण्याक्षः प्रथमं दंष्ट्रया हतः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S14_V34_B1" data-verse="BTN_C03_S14_V34" data-block-id="BTN_C03_S14_V34_B1">'ब्रह्मजस्तु हिरण्याक्षः प्रथमं दंष्ट्रया हतः । | ||
स एव पार्षदाविष्टो द्वितीयं कर्णताडनात् ॥ | स एव पार्षदाविष्टो द्वितीयं कर्णताडनात् ॥ | ||
पूर्वं लयोदके मग्नां द्वितीयं तेन मज्जिताम् । | पूर्वं लयोदके मग्नां द्वितीयं तेन मज्जिताम् । | ||
भुवमुद्धरतैवासौ हरिणा क्रोडमूर्तिना''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ | भुवमुद्धरतैवासौ हरिणा क्रोडमूर्तिना''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ | ||
'व्यत्यासेनापि चोच्यन्ते अविवेकेन कुत्रचित् । | 'व्यत्यासेनापि चोच्यन्ते अविवेकेन कुत्रचित् । | ||
दुष्टानां मोहनार्थाय तत्र तत्र कथाः क्वचित्''॥ इति स्कान्दे ॥ | दुष्टानां मोहनार्थाय तत्र तत्र कथाः क्वचित्''॥ इति स्कान्दे ॥ | ||
अविवेकेनेत्यस्य विविच्य नोच्यत इत्यर्थः । न तु कर्तुरविवेकः । | अविवेकेनेत्यस्य विविच्य नोच्यत इत्यर्थः । न तु कर्तुरविवेकः । | ||
'सर्वज्ञस्य कुतोऽज्ञानं व्यासस्योदारकर्मणः''इत्युक्तत्वात् । | 'सर्वज्ञस्य कुतोऽज्ञानं व्यासस्योदारकर्मणः''इत्युक्तत्वात् । | ||
'दुष्टानां मोहनार्थाय''इति च ॥ ८,३३,३४ ॥</div> | 'दुष्टानां मोहनार्थाय''इति च ॥ ८,३३,३४ ॥</div> | ||
| Line 4,202: | Line 4,202: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S15_V28" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S15_V28"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S15_V28" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S15_V28"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S15_V28_B1" data-verse="BTN_C03_S15_V28" data-block-id="BTN_C03_S15_V28_B1">'पिशाचचर्यामचरद्रुद्रो विष्ण्वाज्ञयैव तु । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S15_V28_B1" data-verse="BTN_C03_S15_V28" data-block-id="BTN_C03_S15_V28_B1">'पिशाचचर्यामचरद्रुद्रो विष्ण्वाज्ञयैव तु । | ||
गर्भिणीवधनोदार्थमहो विष्णुर्विडम्बकृत्''॥ इति वाराहे ॥ २८ ॥</div> | गर्भिणीवधनोदार्थमहो विष्णुर्विडम्बकृत्''॥ इति वाराहे ॥ २८ ॥</div> | ||
| Line 4,211: | Line 4,211: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S15_V50" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S15_V50"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S15_V50" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S15_V50"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S15_V50_B1" data-verse="BTN_C03_S15_V50" data-block-id="BTN_C03_S15_V50_B1">'विष्णुहस्तवधाल्लोको भक्तस्यान्यस्य न क्वचित् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S15_V50_B1" data-verse="BTN_C03_S15_V50" data-block-id="BTN_C03_S15_V50_B1">'विष्णुहस्तवधाल्लोको भक्तस्यान्यस्य न क्वचित् । | ||
तथाप्यसुरमोहाय न विविक्तं क्वचित्क्वचित्''॥ इति स्कान्दे ॥ | तथाप्यसुरमोहाय न विविक्तं क्वचित्क्वचित्''॥ इति स्कान्दे ॥ | ||
'हिरण्यकशिपुश्चापि भगवन्निन्दया तमः''इति च । | 'हिरण्यकशिपुश्चापि भगवन्निन्दया तमः''इति च । | ||
'स्वतः सद्गतियोग्यस्य पुत्रादेर्हेतुता भवेत् । | 'स्वतः सद्गतियोग्यस्य पुत्रादेर्हेतुता भवेत् । | ||
योग्यताऽनादिभक्तिः स्यादयोग्यस्य कुतो गतिः' ॥ | योग्यताऽनादिभक्तिः स्यादयोग्यस्य कुतो गतिः' ॥ | ||
इति ब्रह्मतर्के ॥ ५० ॥</div> | इति ब्रह्मतर्के ॥ ५० ॥</div> | ||
| Line 4,230: | Line 4,230: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S16_V17" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S16_V17"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S16_V17" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S16_V17"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S16_V17_B1" data-verse="BTN_C03_S16_V17" data-block-id="BTN_C03_S16_V17_B1">'मुक्ताश्चैवाधिकारस्था द्वेधा वैकुण्ठलोकगाः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S16_V17_B1" data-verse="BTN_C03_S16_V17" data-block-id="BTN_C03_S16_V17_B1">'मुक्ताश्चैवाधिकारस्था द्वेधा वैकुण्ठलोकगाः । | ||
अमुक्तानां भ्रमः क्वापि न मुक्तानां क्वचिद्भवेत्''॥ इति भविष्यत्पुराणे । | अमुक्तानां भ्रमः क्वापि न मुक्तानां क्वचिद्भवेत्''॥ इति भविष्यत्पुराणे । | ||
'कृष्णात्मनां न रज आदधुः''॥ इति च ॥ १७ ॥</div> | 'कृष्णात्मनां न रज आदधुः''॥ इति च ॥ १७ ॥</div> | ||
| Line 4,238: | Line 4,238: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S16_V18" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S16_V18"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S16_V18" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S16_V18"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S16_V18_B1" data-verse="BTN_C03_S16_V18" data-block-id="BTN_C03_S16_V18_B1">'तिरश्चीनाः स्थावराश्च सर्वे ज्ञानाद्विकुण्ठगाः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S16_V18_B1" data-verse="BTN_C03_S16_V18" data-block-id="BTN_C03_S16_V18_B1">'तिरश्चीनाः स्थावराश्च सर्वे ज्ञानाद्विकुण्ठगाः । | ||
अमुक्ता मुक्तिमायान्ति नियमात्कर्मणः क्षये''॥ इति च ॥ १८ ॥</div> | अमुक्ता मुक्तिमायान्ति नियमात्कर्मणः क्षये''॥ इति च ॥ १८ ॥</div> | ||
| Line 4,269: | Line 4,269: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S16_V30" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S16_V30"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S16_V30" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S16_V30"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S16_V30_B1" data-verse="BTN_C03_S16_V30" data-block-id="BTN_C03_S16_V30_B1">'जयस्य विजयस्यापि कदाचिद्ब्रह्मशापतः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S16_V30_B1" data-verse="BTN_C03_S16_V30" data-block-id="BTN_C03_S16_V30_B1">'जयस्य विजयस्यापि कदाचिद्ब्रह्मशापतः । | ||
कृष्णावतारपर्यन्तं प्रातिकूल्यं च जायते''॥ इति नारदीये ॥ ३० ॥</div> | कृष्णावतारपर्यन्तं प्रातिकूल्यं च जायते''॥ इति नारदीये ॥ ३० ॥</div> | ||
| Line 4,282: | Line 4,282: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S16_V33" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S16_V33"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S16_V33" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S16_V33"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S16_V33_B1" data-verse="BTN_C03_S16_V33" data-block-id="BTN_C03_S16_V33_B1">समस्तकुक्षौ स्थिते भगवति न हि भेदः । अस्मिंल्लोके । अन्तस्थभगवद्रूपं बहिष्ठैक्येन पश्यन्ति नभो नभसीव । तत्र प्रत्युदरभेदनिमित्तं भयं युवाभ्यां व्युत्पादितं किम् सर्वान्तर्यामित्वेनाभयस्य भयमस्तीति भावः कृतः । अन्यथा किमिति निवारणम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S16_V33_B1" data-verse="BTN_C03_S16_V33" data-block-id="BTN_C03_S16_V33_B1">समस्तकुक्षौ स्थिते भगवति न हि भेदः । अस्मिंल्लोके । अन्तस्थभगवद्रूपं बहिष्ठैक्येन पश्यन्ति नभो नभसीव । तत्र प्रत्युदरभेदनिमित्तं भयं युवाभ्यां व्युत्पादितं किम् सर्वान्तर्यामित्वेनाभयस्य भयमस्तीति भावः कृतः । अन्यथा किमिति निवारणम् । | ||
'सर्वोदरगतं ब्रह्म ये भेदेन विचक्षते । | 'सर्वोदरगतं ब्रह्म ये भेदेन विचक्षते । | ||
सर्वत्रापि भयं तेषां मृतानां तम एव च''॥ इति तत्त्वविवेके ॥३३॥</div> | सर्वत्रापि भयं तेषां मृतानां तम एव च''॥ इति तत्त्वविवेके ॥३३॥</div> | ||
| Line 4,314: | Line 4,314: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S16_V42" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S16_V42"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S16_V42" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S16_V42"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S16_V42_B1" data-verse="BTN_C03_S16_V42" data-block-id="BTN_C03_S16_V42_B1">'अविद्यमानकरणं विद्यमानस्मृतिस्तथा । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S16_V42_B1" data-verse="BTN_C03_S16_V42" data-block-id="BTN_C03_S16_V42_B1">'अविद्यमानकरणं विद्यमानस्मृतिस्तथा । | ||
उभयं रचनं प्रोक्तं पूर्वसिद्धेषु तु स्मृतिः''॥ इति शब्दनिर्णये ॥४२॥</div> | उभयं रचनं प्रोक्तं पूर्वसिद्धेषु तु स्मृतिः''॥ इति शब्दनिर्णये ॥४२॥</div> | ||
| Line 4,327: | Line 4,327: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S16_V48" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S16_V48"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S16_V48" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S16_V48"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S16_V48_B1" data-verse="BTN_C03_S16_V48" data-block-id="BTN_C03_S16_V48_B1">'भक्तिज्ञानपरीपाकात्किञ्चित्पूर्वं च मुच्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S16_V48_B1" data-verse="BTN_C03_S16_V48" data-block-id="BTN_C03_S16_V48_B1">'भक्तिज्ञानपरीपाकात्किञ्चित्पूर्वं च मुच्यते । | ||
दर्शनेन हरेस्तत्र नानन्दः पूर्णतां व्रजेत्''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ | दर्शनेन हरेस्तत्र नानन्दः पूर्णतां व्रजेत्''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ | ||
अतोऽनपेक्षाणामानन्दोद्रेको मोक्षेच्छुभ्यः । तेषां परिपाकतः पूर्वं ब्रह्मदृष्ट्या मुक्तिप्राप्तेः । | अतोऽनपेक्षाणामानन्दोद्रेको मोक्षेच्छुभ्यः । तेषां परिपाकतः पूर्वं ब्रह्मदृष्ट्या मुक्तिप्राप्तेः । | ||
'मुमुक्षोः केवलो भक्तो मुक्तावपि सुखी भवेत्''। इति च ॥ ४८ ॥</div> | 'मुमुक्षोः केवलो भक्तो मुक्तावपि सुखी भवेत्''। इति च ॥ ४८ ॥</div> | ||
| Line 4,338: | Line 4,338: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S16_V49" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S16_V49"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S16_V49" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S16_V49"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S16_V49_B1" data-verse="BTN_C03_S16_V49" data-block-id="BTN_C03_S16_V49_B1">'यावत्परमभक्तैस्तु भुज्यते दुःखमुल्बणम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S16_V49_B1" data-verse="BTN_C03_S16_V49" data-block-id="BTN_C03_S16_V49_B1">'यावत्परमभक्तैस्तु भुज्यते दुःखमुल्बणम् । | ||
तावन्मुक्तौ सुखोद्रेकस्तत्र चेद्भक्तिवर्धनम्''॥ इति च ॥ ४९ ॥</div> | तावन्मुक्तौ सुखोद्रेकस्तत्र चेद्भक्तिवर्धनम्''॥ इति च ॥ ४९ ॥</div> | ||
| Line 4,351: | Line 4,351: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S17_V07" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S17_V07"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S17_V07" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S17_V07"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S17_V07_B1" data-verse="BTN_C03_S17_V07" data-block-id="BTN_C03_S17_V07_B1">'सर्वोत्तमोऽपि भगवान्विप्रादेः पूजनाय तु । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S17_V07_B1" data-verse="BTN_C03_S17_V07" data-block-id="BTN_C03_S17_V07_B1">'सर्वोत्तमोऽपि भगवान्विप्रादेः पूजनाय तु । | ||
गुणलब्धिं ततो ब्रूते नित्यपूर्णगुणोऽपि सन् ॥ | गुणलब्धिं ततो ब्रूते नित्यपूर्णगुणोऽपि सन् ॥ | ||
ब्रूयुश्चान्ये क्वचित्तत्तु तदुक्तेरनुसारतः । | ब्रूयुश्चान्ये क्वचित्तत्तु तदुक्तेरनुसारतः । | ||
उपादत्ते वरांश्चापि लोकानां मोहनाय च''॥ इति कौर्मे ॥ | उपादत्ते वरांश्चापि लोकानां मोहनाय च''॥ इति कौर्मे ॥ | ||
विप्राणां चरणपद्मपवित्ररेणोः सेवया प्रतिलब्धशीलं श्रीर्न जहातीति यत् । अतश्छिन्द्याम् । | विप्राणां चरणपद्मपवित्ररेणोः सेवया प्रतिलब्धशीलं श्रीर्न जहातीति यत् । अतश्छिन्द्याम् । | ||
'अनुक्ताश्च गुणा विष्णोरुक्ता दोषा न तस्य तु । | 'अनुक्ताश्च गुणा विष्णोरुक्ता दोषा न तस्य तु । | ||
अज्ञानाद्दोषविज्ञानं गुणज्ञानं यथार्थतः''॥ इति पैङ्गिश्रुतिः ॥ | अज्ञानाद्दोषविज्ञानं गुणज्ञानं यथार्थतः''॥ इति पैङ्गिश्रुतिः ॥ | ||
'विप्राणां चापि भक्तानामन्येषां च जनार्दनः । | 'विप्राणां चापि भक्तानामन्येषां च जनार्दनः । | ||
ब्रह्मणः शङ्कराद्वापि देवताभ्यस्तथैव च ॥ | ब्रह्मणः शङ्कराद्वापि देवताभ्यस्तथैव च ॥ | ||
आत्मनश्च श्रियश्चैव सकाशात्प््रिायतामपि । | आत्मनश्च श्रियश्चैव सकाशात्प््रिायतामपि । | ||
पूज्यतामत्ययुक्तं च वदेत्क्वापि विमोहयन्''॥ इति स्कान्दे ॥ ४-७ ॥</div> | पूज्यतामत्ययुक्तं च वदेत्क्वापि विमोहयन्''॥ इति स्कान्दे ॥ ४-७ ॥</div> | ||
| Line 4,391: | Line 4,391: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S17_V21" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S17_V21"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S17_V21" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S17_V21"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S17_V21_B1" data-verse="BTN_C03_S17_V21" data-block-id="BTN_C03_S17_V21_B1">परमभागवतत्वेन तस्यामत्यादरः । न तु कामात् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S17_V21_B1" data-verse="BTN_C03_S17_V21" data-block-id="BTN_C03_S17_V21_B1">परमभागवतत्वेन तस्यामत्यादरः । न तु कामात् । | ||
'हरिभक्तिर्हरेः प्रीतिर्ज्ञानानन्दादयो गुणाः । | 'हरिभक्तिर्हरेः प्रीतिर्ज्ञानानन्दादयो गुणाः । | ||
अधिकारे च मुक्तौ च ब्रह्मवाय्वोश्च तत्स्त्रियोः ॥ | अधिकारे च मुक्तौ च ब्रह्मवाय्वोश्च तत्स्त्रियोः ॥ | ||
शेषवीन्द्रहराणां च तत्स्त्रीणां वासवादिनाम् । | शेषवीन्द्रहराणां च तत्स्त्रीणां वासवादिनाम् । | ||
यथाक्रमं तु विज्ञेया भूमौ कारणतोऽन्यथा ॥ | यथाक्रमं तु विज्ञेया भूमौ कारणतोऽन्यथा ॥ | ||
देहस्य लक्षणं चैव भूमावप्यन्यथा भवेत् । | देहस्य लक्षणं चैव भूमावप्यन्यथा भवेत् । | ||
ब्रह्मादिषु क्रमेणैव नित्यं स्याद्देहलक्षणम् ॥ | ब्रह्मादिषु क्रमेणैव नित्यं स्याद्देहलक्षणम् ॥ | ||
श्रियोऽधिका गुणाः सर्वे सर्वेभ्यो नियमेन तु । | श्रियोऽधिका गुणाः सर्वे सर्वेभ्यो नियमेन तु । | ||
उक्ताश्चैवाप्यनुक्ताश्च ततो विष्णोर्न संशयः''॥ | उक्ताश्चैवाप्यनुक्ताश्च ततो विष्णोर्न संशयः''॥ | ||
इति तत्त्वनिर्णये ॥ २१ ॥</div> | इति तत्त्वनिर्णये ॥ २१ ॥</div> | ||
| Line 4,406: | Line 4,406: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S17_V22" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S17_V22"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S17_V22" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S17_V22"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S17_V22_B1" data-verse="BTN_C03_S17_V22" data-block-id="BTN_C03_S17_V22_B1">'धारणाद् भगवान् धर्मो यमनाद् यम उच्यते''। इति शब्दनिर्णये । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S17_V22_B1" data-verse="BTN_C03_S17_V22" data-block-id="BTN_C03_S17_V22_B1">'धारणाद् भगवान् धर्मो यमनाद् यम उच्यते''। इति शब्दनिर्णये । | ||
'अनन्तासनवैकुण्ठक्षीरसागरगैस्त्रिभिः । | 'अनन्तासनवैकुण्ठक्षीरसागरगैस्त्रिभिः । | ||
रक्षां करोति भगवान्कपिलः सत्ववर्धनात् । | रक्षां करोति भगवान्कपिलः सत्ववर्धनात् । | ||
असत्वोऽपि रजश्चैव तमश्चापि निरस्य तु''॥ इति मूर्तिभेदे ॥ | असत्वोऽपि रजश्चैव तमश्चापि निरस्य तु''॥ इति मूर्तिभेदे ॥ | ||
'कपिलो वरदश्चैव विकलश्चेति कथ्यते''इति च । | 'कपिलो वरदश्चैव विकलश्चेति कथ्यते''इति च । | ||
अतः सत्वस्य कारणत्वमात्रं कपिलो वरदा तनुः ॥ २२ ॥</div> | अतः सत्वस्य कारणत्वमात्रं कपिलो वरदा तनुः ॥ २२ ॥</div> | ||
| Line 4,423: | Line 4,423: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S17_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S17_V24"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S17_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S17_V24"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S17_V24_B1" data-verse="BTN_C03_S17_V24" data-block-id="BTN_C03_S17_V24_B1">'असुरा अप््रिायाश्चापि नित्यानन्दान्न लोकवत् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S17_V24_B1" data-verse="BTN_C03_S17_V24" data-block-id="BTN_C03_S17_V24_B1">'असुरा अप््रिायाश्चापि नित्यानन्दान्न लोकवत् । | ||
निषेध्यबुद्धिविषयमप््रिायं हि हरेर्मतम्''॥ इति च । | निषेध्यबुद्धिविषयमप््रिायं हि हरेर्मतम्''॥ इति च । | ||
तस्मादनभीष्टमिव ॥ २४ ॥</div> | तस्मादनभीष्टमिव ॥ २४ ॥</div> | ||
| Line 4,431: | Line 4,431: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S17_V26" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S17_V26"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S17_V26" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S17_V26"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S17_V26_B1" data-verse="BTN_C03_S17_V26" data-block-id="BTN_C03_S17_V26_B1">'अन्तर्भक्ता बहिःक्रुद्धा हिरण्याद्या हरिं प्रति । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S17_V26_B1" data-verse="BTN_C03_S17_V26" data-block-id="BTN_C03_S17_V26_B1">'अन्तर्भक्ता बहिःक्रुद्धा हिरण्याद्या हरिं प्रति । | ||
सर्वक्रुद्धाः शम्बराद्या अन्तः क्रोधवशास्तथा''॥ इति च ॥ २६ ॥</div> | सर्वक्रुद्धाः शम्बराद्या अन्तः क्रोधवशास्तथा''॥ इति च ॥ २६ ॥</div> | ||
| Line 4,446: | Line 4,446: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S17_V31" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S17_V31"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S17_V31" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S17_V31"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S17_V31_B1" data-verse="BTN_C03_S17_V31" data-block-id="BTN_C03_S17_V31_B1">'अन्तर्भक्ता बहिर्वैरा हिरण्याद्या हरेर्मताः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S17_V31_B1" data-verse="BTN_C03_S17_V31" data-block-id="BTN_C03_S17_V31_B1">'अन्तर्भक्ता बहिर्वैरा हिरण्याद्या हरेर्मताः । | ||
तत्र भक्त्याऽभवन्पूता द्वेष आवेशकान्गतः ॥ | तत्र भक्त्याऽभवन्पूता द्वेष आवेशकान्गतः ॥ | ||
ब्रह्मजा असुरा ये तु विष्णोः पार्षदतां गताः । | ब्रह्मजा असुरा ये तु विष्णोः पार्षदतां गताः । | ||
बल्याद्याश्च हरेर्द्वेषमन्तः कृत्वा तमोगताः''॥ इति च ॥ | बल्याद्याश्च हरेर्द्वेषमन्तः कृत्वा तमोगताः''॥ इति च ॥ | ||
तस्मात् संरम्भोऽल्पफलः कथ्यत एव । भक्तियोग एव ब्रह्महेलन-निस्तारकः ॥ ३१ ॥</div> | तस्मात् संरम्भोऽल्पफलः कथ्यत एव । भक्तियोग एव ब्रह्महेलन-निस्तारकः ॥ ३१ ॥</div> | ||
| Line 4,458: | Line 4,458: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S18_V05" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S18_V05"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S18_V05" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S18_V05"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S18_V05_B1" data-verse="BTN_C03_S18_V05" data-block-id="BTN_C03_S18_V05_B1">'फट्कारश्चैव फूत्कारस्तथा किलकिलादयः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S18_V05_B1" data-verse="BTN_C03_S18_V05" data-block-id="BTN_C03_S18_V05_B1">'फट्कारश्चैव फूत्कारस्तथा किलकिलादयः । | ||
अनुकारशब्दा विज्ञेया ये चान्ये तादृशा मताः ॥"इत्यभिधानम् ॥ ५ ॥</div> | अनुकारशब्दा विज्ञेया ये चान्ये तादृशा मताः ॥"इत्यभिधानम् ॥ ५ ॥</div> | ||
| Line 4,465: | Line 4,465: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S18_V09" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S18_V09"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S18_V09" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S18_V09"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S18_V09_B1" data-verse="BTN_C03_S18_V09" data-block-id="BTN_C03_S18_V09_B1">टङ्कारोऽप्यनुकारशब्दः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S18_V09_B1" data-verse="BTN_C03_S18_V09" data-block-id="BTN_C03_S18_V09_B1">टङ्कारोऽप्यनुकारशब्दः । | ||
'नाशस्तत्र सृगालानां शिवानां चान्यथास्वरे''इत्याग्नेये ॥ ९ ॥</div> | 'नाशस्तत्र सृगालानां शिवानां चान्यथास्वरे''इत्याग्नेये ॥ ९ ॥</div> | ||
| Line 4,482: | Line 4,482: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S18_V22" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S18_V22"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S18_V22" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S18_V22"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S18_V22_B1" data-verse="BTN_C03_S18_V22" data-block-id="BTN_C03_S18_V22_B1">'न देवानां प्रजापानां विजेता वरतो विना । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S18_V22_B1" data-verse="BTN_C03_S18_V22" data-block-id="BTN_C03_S18_V22_B1">'न देवानां प्रजापानां विजेता वरतो विना । | ||
बलेन विद्यया वापि न समस्तत्पतीन्विना ॥ | बलेन विद्यया वापि न समस्तत्पतीन्विना ॥ | ||
वरोऽपि तादृशो यावच्छरीरं नान्यदेहगः''॥ इति तत्त्वनिर्णये ॥ २१-२२ ॥</div> | वरोऽपि तादृशो यावच्छरीरं नान्यदेहगः''॥ इति तत्त्वनिर्णये ॥ २१-२२ ॥</div> | ||
| Line 4,496: | Line 4,496: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S19_V21" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S19_V21"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S19_V21" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S19_V21"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S19_V21_B1" data-verse="BTN_C03_S19_V21" data-block-id="BTN_C03_S19_V21_B1">अनेककल्पजननेतृत्वात् सहस्रणीः ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S19_V21_B1" data-verse="BTN_C03_S19_V21" data-block-id="BTN_C03_S19_V21_B1">अनेककल्पजननेतृत्वात् सहस्रणीः ॥ | ||
'अक्षतः क्षतवद्विष्णुरसमः समवत्तथा । | 'अक्षतः क्षतवद्विष्णुरसमः समवत्तथा । | ||
अजितो जितवच्चैव ज्ञोऽज्ञवच्च प्रकाशयेत् ॥ | अजितो जितवच्चैव ज्ञोऽज्ञवच्च प्रकाशयेत् ॥ | ||
सर्वरूपेष्वनन्तोऽपि ब्रह्माद्याश्चैव तन्मतेः । | सर्वरूपेष्वनन्तोऽपि ब्रह्माद्याश्चैव तन्मतेः । | ||
अनुसारितया ब्रूयुः कुर्युश्च स न दुःखभाक्''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ १९-२१ ॥</div> | अनुसारितया ब्रूयुः कुर्युश्च स न दुःखभाक्''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ १९-२१ ॥</div> | ||
| Line 4,514: | Line 4,514: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S19_V27" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S19_V27"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S19_V27" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S19_V27"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S19_V27_B1" data-verse="BTN_C03_S19_V27" data-block-id="BTN_C03_S19_V27_B1">'मध्याह्नस्त्वभिजित्प्रोक्त आषाढोत्तर एव च । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S19_V27_B1" data-verse="BTN_C03_S19_V27" data-block-id="BTN_C03_S19_V27_B1">'मध्याह्नस्त्वभिजित्प्रोक्त आषाढोत्तर एव च । | ||
श्रवणस्यापि पूर्वार्धो विषुवं चाभिजित्स्मृतम्''॥ इति च ॥ २७ ॥</div> | श्रवणस्यापि पूर्वार्धो विषुवं चाभिजित्स्मृतम्''॥ इति च ॥ २७ ॥</div> | ||
| Line 4,525: | Line 4,525: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S20_V05" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S20_V05"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S20_V05" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S20_V05"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S20_V05_B1" data-verse="BTN_C03_S20_V05" data-block-id="BTN_C03_S20_V05_B1">'धर्मः सत्य इति प्रोक्तो धर्मश्चापि हरेः प््रिायः''॥ इति ब्राह्मे ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S20_V05_B1" data-verse="BTN_C03_S20_V05" data-block-id="BTN_C03_S20_V05_B1">'धर्मः सत्य इति प्रोक्तो धर्मश्चापि हरेः प््रिायः''॥ इति ब्राह्मे ॥ | ||
'यथेच्छयैव सर्वं तु मनसा देहतोऽपि वा । | 'यथेच्छयैव सर्वं तु मनसा देहतोऽपि वा । | ||
कर्तुं शक्तोऽपि शस्त्राद्या लीलैवानन्तशक्तितः''॥ इति वाराहे ॥ ५ ॥</div> | कर्तुं शक्तोऽपि शस्त्राद्या लीलैवानन्तशक्तितः''॥ इति वाराहे ॥ ५ ॥</div> | ||
| Line 4,535: | Line 4,535: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S21_V12" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S21_V12"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S21_V12" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S21_V12"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S21_V12_B1" data-verse="BTN_C03_S21_V12" data-block-id="BTN_C03_S21_V12_B1">'सृष्टौ लये तारतम्यं देवानां ज्ञायते स्फुटम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S21_V12_B1" data-verse="BTN_C03_S21_V12" data-block-id="BTN_C03_S21_V12_B1">'सृष्टौ लये तारतम्यं देवानां ज्ञायते स्फुटम् । | ||
तारतम्यपरिज्ञाने महातात्पर्यमिष्यते ॥ | तारतम्यपरिज्ञाने महातात्पर्यमिष्यते ॥ | ||
अतस्तद्बहुशस्तूक्तमन्यच्चैतत्प्रकाशकम्''॥ इति वामने । | अतस्तद्बहुशस्तूक्तमन्यच्चैतत्प्रकाशकम्''॥ इति वामने । | ||
'महतो ब्रह्मवायू च तद्भार्ये चाभिमानिनः । | 'महतो ब्रह्मवायू च तद्भार्ये चाभिमानिनः । | ||
अहमः शेषवीन्द्रौ च रुद्रेन्द्रौ कामतत्स्त्रियः ॥ | अहमः शेषवीन्द्रौ च रुद्रेन्द्रौ कामतत्स्त्रियः ॥ | ||
मनसस्त्वनिरुद्धश्च चन्द्रश्चान्ये यथोदितम् । | मनसस्त्वनिरुद्धश्च चन्द्रश्चान्ये यथोदितम् । | ||
एवं क्रमो व्यत्ययस्तु सूक्ष्मस्थूलविभेदतः ॥ | एवं क्रमो व्यत्ययस्तु सूक्ष्मस्थूलविभेदतः ॥ | ||
सृष्टौ गुणे च ज्ञानादौ मुक्तिस्थे वाप्ययं क्रमः । | सृष्टौ गुणे च ज्ञानादौ मुक्तिस्थे वाप्ययं क्रमः । | ||
नियमेनान्यथोक्तिस्तु मोहायासुरजन्मनाम्''॥ इति वाराहे ॥ १२ ॥</div> | नियमेनान्यथोक्तिस्तु मोहायासुरजन्मनाम्''॥ इति वाराहे ॥ १२ ॥</div> | ||
| Line 4,569: | Line 4,569: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S21_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S21_V24"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S21_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S21_V24"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S21_V24_B1" data-verse="BTN_C03_S21_V24" data-block-id="BTN_C03_S21_V24_B1">'जानन्नपि समर्थोऽपि क्वचिद्ब्रह्मा हरेः प््रिायम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S21_V24_B1" data-verse="BTN_C03_S21_V24" data-block-id="BTN_C03_S21_V24_B1">'जानन्नपि समर्थोऽपि क्वचिद्ब्रह्मा हरेः प््रिायम् । | ||
ज्ञात्वा करोति कर्माणि ह्यज्ञवच्चाप्यशक्तवत्''॥ इति च ॥ २१-२४ ॥</div> | ज्ञात्वा करोति कर्माणि ह्यज्ञवच्चाप्यशक्तवत्''॥ इति च ॥ २१-२४ ॥</div> | ||
| Line 4,576: | Line 4,576: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S21_V28" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S21_V28"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S21_V28" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S21_V28"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S21_V28_B1" data-verse="BTN_C03_S21_V28" data-block-id="BTN_C03_S21_V28_B1">'व्यसृजन्मलवद्देहं बाह्यं न तु निजं पुरा । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S21_V28_B1" data-verse="BTN_C03_S21_V28" data-block-id="BTN_C03_S21_V28_B1">'व्यसृजन्मलवद्देहं बाह्यं न तु निजं पुरा । | ||
ब्रह्मा तच्चाहरादित्वं प्राप देवादिदैवतम्''॥ इति कौर्मे ॥ २८ ॥</div> | ब्रह्मा तच्चाहरादित्वं प्राप देवादिदैवतम्''॥ इति कौर्मे ॥ २८ ॥</div> | ||
| Line 4,591: | Line 4,591: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S21_V50" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S21_V50"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S21_V50" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S21_V50"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S21_V50_B1" data-verse="BTN_C03_S21_V50" data-block-id="BTN_C03_S21_V50_B1">ये पुरा सृष्टा देवाः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S21_V50_B1" data-verse="BTN_C03_S21_V50" data-block-id="BTN_C03_S21_V50_B1">ये पुरा सृष्टा देवाः । | ||
'दृष्ट्वा तु पौरुषीं सृष्टिं देवाः सुकृतमूचिरे'' इति च ॥ ४९-५० ॥</div> | 'दृष्ट्वा तु पौरुषीं सृष्टिं देवाः सुकृतमूचिरे'' इति च ॥ ४९-५० ॥</div> | ||
| Line 4,600: | Line 4,600: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S21_V52" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S21_V52"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S21_V52" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S21_V52"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S21_V52_B1" data-verse="BTN_C03_S21_V52" data-block-id="BTN_C03_S21_V52_B1">'यत्रापि तु हरेर्नाम तदन्यत्र प्रयुज्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S21_V52_B1" data-verse="BTN_C03_S21_V52" data-block-id="BTN_C03_S21_V52_B1">'यत्रापि तु हरेर्नाम तदन्यत्र प्रयुज्यते । | ||
तदान्तरहरेस्तत्र गृहीतिर्नान्यथा भवेत् ॥ | तदान्तरहरेस्तत्र गृहीतिर्नान्यथा भवेत् ॥ | ||
स्वातन्त्र्यादवरत्वं च परस्यापि प्रयुज्यते । | स्वातन्त्र्यादवरत्वं च परस्यापि प्रयुज्यते । | ||
स्थितस्यापि यथा राज्ञः स्वानां जयपराजयौ''॥ इति पाद्मे ॥ | स्थितस्यापि यथा राज्ञः स्वानां जयपराजयौ''॥ इति पाद्मे ॥ | ||
अतो हृषीकेशो ब्रह्मान्तर्यामी ॥ ५२ ॥</div> | अतो हृषीकेशो ब्रह्मान्तर्यामी ॥ ५२ ॥</div> | ||
| Line 4,618: | Line 4,618: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S22_V18" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S22_V18"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S22_V18" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S22_V18"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S22_V18_B1" data-verse="BTN_C03_S22_V18" data-block-id="BTN_C03_S22_V18_B1">अनन्तच्छिदि अनन्तावयवम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S22_V18_B1" data-verse="BTN_C03_S22_V18" data-block-id="BTN_C03_S22_V18_B1">अनन्तच्छिदि अनन्तावयवम् । | ||
'तृतीयोऽतिशये''इति हि महाव्याकरणे । | 'तृतीयोऽतिशये''इति हि महाव्याकरणे । | ||
'मथनान्मिथिलो जातः''इत्यादिवच्च ॥ १८ ॥</div> | 'मथनान्मिथिलो जातः''इत्यादिवच्च ॥ १८ ॥</div> | ||
| Line 4,630: | Line 4,630: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S22_V51" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S22_V51"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S22_V51" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S22_V51"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S22_V51_B1" data-verse="BTN_C03_S22_V51" data-block-id="BTN_C03_S22_V51_B1">'स्वायम्भुवो मनुश्चैव पृथुश्चैवार्जुनावपि । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S22_V51_B1" data-verse="BTN_C03_S22_V51" data-block-id="BTN_C03_S22_V51_B1">'स्वायम्भुवो मनुश्चैव पृथुश्चैवार्जुनावपि । | ||
ब्रह्मशेषविपा रुद्र इन्द्र ऋष्यादयस्तथा । | ब्रह्मशेषविपा रुद्र इन्द्र ऋष्यादयस्तथा । | ||
विष्ण्वावेशयुताः सर्वे न तु विष्णुस्वरूपकाः''॥ इति तत्त्वनिर्णये ॥ ५०,५१ ॥</div> | विष्ण्वावेशयुताः सर्वे न तु विष्णुस्वरूपकाः''॥ इति तत्त्वनिर्णये ॥ ५०,५१ ॥</div> | ||
| Line 4,648: | Line 4,648: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S23_V30" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S23_V30"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S23_V30" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S23_V30"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S23_V30_B1" data-verse="BTN_C03_S23_V30" data-block-id="BTN_C03_S23_V30_B1">'ज्ञानानन्दस्वरूपेभ्यो रोमभ्योऽस्य कुशादयः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S23_V30_B1" data-verse="BTN_C03_S23_V30" data-block-id="BTN_C03_S23_V30_B1">'ज्ञानानन्दस्वरूपेभ्यो रोमभ्योऽस्य कुशादयः । | ||
विधुन्वतः प्रयागे तु वराहवपुषोऽभवन् । | विधुन्वतः प्रयागे तु वराहवपुषोऽभवन् । | ||
रोमाणि तानि देवस्य रूपाण्यासन्सहस्रशः''॥ इति स्कान्दे । | रोमाणि तानि देवस्य रूपाण्यासन्सहस्रशः''॥ इति स्कान्दे । | ||
त एवासन् तेभ्य एवासन् । 'सप्तसु प्रथमा''इति सूत्रात् ॥ २९-३० ॥</div> | त एवासन् तेभ्य एवासन् । 'सप्तसु प्रथमा''इति सूत्रात् ॥ २९-३० ॥</div> | ||
| Line 4,713: | Line 4,713: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S25_V06" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S25_V06"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S25_V06" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S25_V06"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S25_V06_B1" data-verse="BTN_C03_S25_V06" data-block-id="BTN_C03_S25_V06_B1">'नावतारेष्वपि हरेर्देहः शुक्लादिसम्भवः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S25_V06_B1" data-verse="BTN_C03_S25_V06" data-block-id="BTN_C03_S25_V06_B1">'नावतारेष्वपि हरेर्देहः शुक्लादिसम्भवः । | ||
तथापि शुक्लसंस्थः सन्मातृदेहं प्रविश्य च ॥ | तथापि शुक्लसंस्थः सन्मातृदेहं प्रविश्य च ॥ | ||
विलाप्य शुक्लं तत्रैव केवलज्ञानरूपकः । | विलाप्य शुक्लं तत्रैव केवलज्ञानरूपकः । | ||
उदेति भगवान्विष्णुः काले लोकं विमोहयन्''॥ इति महावाराहे ॥ | उदेति भगवान्विष्णुः काले लोकं विमोहयन्''॥ इति महावाराहे ॥ | ||
अग्निरिव दारुणीति व्यक्तिस्थानमात्रत्वे दृष्टान्तः ॥ ६ ॥</div> | अग्निरिव दारुणीति व्यक्तिस्थानमात्रत्वे दृष्टान्तः ॥ ६ ॥</div> | ||
| Line 4,723: | Line 4,723: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S25_V10" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S25_V10"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S25_V10" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S25_V10"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S25_V10_B1" data-verse="BTN_C03_S25_V10" data-block-id="BTN_C03_S25_V10_B1">'महागुणाभिपूर्णत्वं सत्वमित्युच्यते बुधैः''। | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S25_V10_B1" data-verse="BTN_C03_S25_V10" data-block-id="BTN_C03_S25_V10_B1">'महागुणाभिपूर्णत्वं सत्वमित्युच्यते बुधैः''। | ||
इति वामने ॥ १० ॥</div> | इति वामने ॥ १० ॥</div> | ||
| Line 4,730: | Line 4,730: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S25_V19" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S25_V19"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S25_V19" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S25_V19"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S25_V19_B1" data-verse="BTN_C03_S25_V19" data-block-id="BTN_C03_S25_V19_B1">'सम्यग्ज्ञानं तु साङ्ख्यं स्यात् तदर्थो योग उच्यते''। | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S25_V19_B1" data-verse="BTN_C03_S25_V19" data-block-id="BTN_C03_S25_V19_B1">'सम्यग्ज्ञानं तु साङ्ख्यं स्यात् तदर्थो योग उच्यते''। | ||
इति कापिलेये ॥ १९ ॥</div> | इति कापिलेये ॥ १९ ॥</div> | ||
| Line 4,743: | Line 4,743: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S25_V31" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S25_V31"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S25_V31" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S25_V31"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S25_V31_B1" data-verse="BTN_C03_S25_V31" data-block-id="BTN_C03_S25_V31_B1">यानि यानि ब्रह्मादिरूपाणि रोचन्ते स्वजनानां तान्येव ते व्यक्त्यर्थमभिरूपाणि । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S25_V31_B1" data-verse="BTN_C03_S25_V31" data-block-id="BTN_C03_S25_V31_B1">यानि यानि ब्रह्मादिरूपाणि रोचन्ते स्वजनानां तान्येव ते व्यक्त्यर्थमभिरूपाणि । | ||
'व्यक्तो भवेद्धरिस्तत्र यत्स्थानं रुचितं सताम्''। इति कौर्मे ॥ ३१ ॥</div> | 'व्यक्तो भवेद्धरिस्तत्र यत्स्थानं रुचितं सताम्''। इति कौर्मे ॥ ३१ ॥</div> | ||
| Line 4,756: | Line 4,756: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S25_V35" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S25_V35"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S25_V35" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S25_V35"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S25_V35_B1" data-verse="BTN_C03_S25_V35" data-block-id="BTN_C03_S25_V35_B1">सत्यलौकिके यथार्थज्ञानविषये । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S25_V35_B1" data-verse="BTN_C03_S25_V35" data-block-id="BTN_C03_S25_V35_B1">सत्यलौकिके यथार्थज्ञानविषये । | ||
'आभासो ज्ञानमालोको लोको भासश्च कथ्यत''। इत्यभिधानम् ॥३५॥</div> | 'आभासो ज्ञानमालोको लोको भासश्च कथ्यत''। इत्यभिधानम् ॥३५॥</div> | ||
| Line 4,769: | Line 4,769: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S25_V45" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S25_V45"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S25_V45" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S25_V45"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S25_V45_B1" data-verse="BTN_C03_S25_V45" data-block-id="BTN_C03_S25_V45_B1">'अनन्याधीनशक्तित्वाद्धरिः स्व इति चोच्यते''। इति मात्स्ये । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S25_V45_B1" data-verse="BTN_C03_S25_V45" data-block-id="BTN_C03_S25_V45_B1">'अनन्याधीनशक्तित्वाद्धरिः स्व इति चोच्यते''। इति मात्स्ये । | ||
प्रत्यग्रः प्रत्यग्रतिः ॥ ४५ ॥</div> | प्रत्यग्रः प्रत्यग्रतिः ॥ ४५ ॥</div> | ||
| Line 4,780: | Line 4,780: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S25_V47" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S25_V47"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S25_V47" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S25_V47"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S25_V47_B1" data-verse="BTN_C03_S25_V47" data-block-id="BTN_C03_S25_V47_B1">'भूतगर्भश्च भूतस्थः पूर्ण एवं द्विरूपवान् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S25_V47_B1" data-verse="BTN_C03_S25_V47" data-block-id="BTN_C03_S25_V47_B1">'भूतगर्भश्च भूतस्थः पूर्ण एवं द्विरूपवान् । | ||
अत आत्मेति तं प्राहुः सदैवाप्तगुणो यतः''॥ इति च ॥ ४६-४७ ॥</div> | अत आत्मेति तं प्राहुः सदैवाप्तगुणो यतः''॥ इति च ॥ ४६-४७ ॥</div> | ||
| Line 4,789: | Line 4,789: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S26_V11" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S26_V11"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S26_V11" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S26_V11"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S26_V11_B1" data-verse="BTN_C03_S26_V11" data-block-id="BTN_C03_S26_V11_B1">'नारायणो ब्रह्मवायू वीन्द्रशेषौ हरस्तथा । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S26_V11_B1" data-verse="BTN_C03_S26_V11" data-block-id="BTN_C03_S26_V11_B1">'नारायणो ब्रह्मवायू वीन्द्रशेषौ हरस्तथा । | ||
कामः शक्रो गुरुर्दक्षो मन्वाद्या भास्करादयः । | कामः शक्रो गुरुर्दक्षो मन्वाद्या भास्करादयः । | ||
सर्वजीवाश्च क्रमशः पुरुषाख्याभिशब्दिताः ॥" | सर्वजीवाश्च क्रमशः पुरुषाख्याभिशब्दिताः ॥" | ||
'एतत्पत्न्यो बन्धशक्तिः स्त्रियः सर्वास्तथा जडम् । | 'एतत्पत्न्यो बन्धशक्तिः स्त्रियः सर्वास्तथा जडम् । | ||
क्रमात्प्रकृतिशब्दोक्तास्तज्ज्ञानाद्विप्रमुच्यते''॥ इति दत्तात्रेययोगे ॥११॥</div> | क्रमात्प्रकृतिशब्दोक्तास्तज्ज्ञानाद्विप्रमुच्यते''॥ इति दत्तात्रेययोगे ॥११॥</div> | ||
| Line 4,799: | Line 4,799: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S26_V13" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S26_V13"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S26_V13" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S26_V13"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S26_V13_B1" data-verse="BTN_C03_S26_V13" data-block-id="BTN_C03_S26_V13_B1">'परमात्मादिकं देहे यदध्यात्मं तदीरितम्''। इति च । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S26_V13_B1" data-verse="BTN_C03_S26_V13" data-block-id="BTN_C03_S26_V13_B1">'परमात्मादिकं देहे यदध्यात्मं तदीरितम्''। इति च । | ||
'सुखं शरीरभोग्यं तु दुःखं सर्वं तथैव च । | 'सुखं शरीरभोग्यं तु दुःखं सर्वं तथैव च । | ||
मुक्तौ विलयमायाति नित्यानन्दस्तु भुज्यते''॥ इति च ॥ १३ ॥</div> | मुक्तौ विलयमायाति नित्यानन्दस्तु भुज्यते''॥ इति च ॥ १३ ॥</div> | ||
| Line 4,811: | Line 4,811: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S26_V18" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S26_V18"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S26_V18" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S26_V18"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S26_V18_B1" data-verse="BTN_C03_S26_V18" data-block-id="BTN_C03_S26_V18_B1">'बाह्ये सुखे त्वनासक्तेरसुखं दुःखवर्जनात् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S26_V18_B1" data-verse="BTN_C03_S26_V18" data-block-id="BTN_C03_S26_V18_B1">'बाह्ये सुखे त्वनासक्तेरसुखं दुःखवर्जनात् । | ||
अदुःखं हरिभक्त्यैव नित्यानन्दं यदा मनः । | अदुःखं हरिभक्त्यैव नित्यानन्दं यदा मनः । | ||
तदा तं परमात्मानं पश्यत्यात्मप्रसादतः''॥ इति कापिलेये । | तदा तं परमात्मानं पश्यत्यात्मप्रसादतः''॥ इति कापिलेये । | ||
'अभेदात्स्वावतारेषु निरन्तर उदाहृतः । | 'अभेदात्स्वावतारेषु निरन्तर उदाहृतः । | ||
गुणदेहेन्द्रियाभेदात्केवलोऽसदृशत्वतः । | गुणदेहेन्द्रियाभेदात्केवलोऽसदृशत्वतः । | ||
अखण्डः पूर्णशक्तित्वादहमेकः सदा मतः''इति च । | अखण्डः पूर्णशक्तित्वादहमेकः सदा मतः''इति च । | ||
'बन्धशक्तिः प्रकृत्याख्या विष्णुशक्त्या वियुज्यते''। इति च ॥१६-१८॥</div> | 'बन्धशक्तिः प्रकृत्याख्या विष्णुशक्त्या वियुज्यते''। इति च ॥१६-१८॥</div> | ||
| Line 4,823: | Line 4,823: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S26_V22" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S26_V22"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S26_V22" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S26_V22"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S26_V22_B1" data-verse="BTN_C03_S26_V22" data-block-id="BTN_C03_S26_V22_B1">'यादृशी मयि भक्तिः स्यात्तादृश्यन्यत्र नैव चेत् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S26_V22_B1" data-verse="BTN_C03_S26_V22" data-block-id="BTN_C03_S26_V22_B1">'यादृशी मयि भक्तिः स्यात्तादृश्यन्यत्र नैव चेत् । | ||
अनन्यभक्तिरुद्रेकात्सा ययैव तरेत्सृतिम्''॥ इति च ॥ २२ ॥</div> | अनन्यभक्तिरुद्रेकात्सा ययैव तरेत्सृतिम्''॥ इति च ॥ २२ ॥</div> | ||
| Line 4,830: | Line 4,830: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S26_V23" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S26_V23"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S26_V23" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S26_V23"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S26_V23_B1" data-verse="BTN_C03_S26_V23" data-block-id="BTN_C03_S26_V23_B1">'एकः पूर्णो हरिर्नान्यस्तदन्ये तद्वशा मताः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S26_V23_B1" data-verse="BTN_C03_S26_V23" data-block-id="BTN_C03_S26_V23_B1">'एकः पूर्णो हरिर्नान्यस्तदन्ये तद्वशा मताः । | ||
इति ज्ञानं स्थिरं यत्तदैकात्म्यज्ञानमुच्यते''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ २३ ॥</div> | इति ज्ञानं स्थिरं यत्तदैकात्म्यज्ञानमुच्यते''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ २३ ॥</div> | ||
| Line 4,837: | Line 4,837: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S26_V31" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S26_V31"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S26_V31" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S26_V31"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S26_V31_B1" data-verse="BTN_C03_S26_V31" data-block-id="BTN_C03_S26_V31_B1">'शुक्लेन जनिरन्येषां हरेः स्वतनुवैव तु । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S26_V31_B1" data-verse="BTN_C03_S26_V31" data-block-id="BTN_C03_S26_V31_B1">'शुक्लेन जनिरन्येषां हरेः स्वतनुवैव तु । | ||
नित्योदितज्ञानतनोः कुतः स्याच्छुक्लतो जनिः''॥ इति गारुडे ॥३१॥</div> | नित्योदितज्ञानतनोः कुतः स्याच्छुक्लतो जनिः''॥ इति गारुडे ॥३१॥</div> | ||
| Line 4,844: | Line 4,844: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S26_V32" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S26_V32"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S26_V32" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S26_V32"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S26_V32_B1" data-verse="BTN_C03_S26_V32" data-block-id="BTN_C03_S26_V32_B1">'आनुश्रविककर्माऽसौ श्रुत्युक्तं यो न लङ्घयेत्''। इति भविष्यत्पर्वणि । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S26_V32_B1" data-verse="BTN_C03_S26_V32" data-block-id="BTN_C03_S26_V32_B1">'आनुश्रविककर्माऽसौ श्रुत्युक्तं यो न लङ्घयेत्''। इति भविष्यत्पर्वणि । | ||
'सदा सर्वगुणाढ्यत्वात्सत्वो विष्णुरुदीर्यते''। इति कापिलेये ॥३२॥</div> | 'सदा सर्वगुणाढ्यत्वात्सत्वो विष्णुरुदीर्यते''। इति कापिलेये ॥३२॥</div> | ||
| Line 4,851: | Line 4,851: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S26_V33" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S26_V33"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S26_V33" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S26_V33"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S26_V33_B1" data-verse="BTN_C03_S26_V33" data-block-id="BTN_C03_S26_V33_B1">'अपूर्णभक्तेर्मुक्तौ तु न सुखं पूर्तिमेष्यति । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S26_V33_B1" data-verse="BTN_C03_S26_V33" data-block-id="BTN_C03_S26_V33_B1">'अपूर्णभक्तेर्मुक्तौ तु न सुखं पूर्तिमेष्यति । | ||
अतस्तादृशमुक्तेश्च भक्तिः पूर्णा गरीयसी''॥ इति च ॥ ३३ ॥</div> | अतस्तादृशमुक्तेश्च भक्तिः पूर्णा गरीयसी''॥ इति च ॥ ३३ ॥</div> | ||
| Line 4,858: | Line 4,858: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S26_V34" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S26_V34"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S26_V34" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S26_V34"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S26_V34_B1" data-verse="BTN_C03_S26_V34" data-block-id="BTN_C03_S26_V34_B1">'नेच्छन्ति सायुज्यमपि फलत्वेन हरिर्यदि । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S26_V34_B1" data-verse="BTN_C03_S26_V34" data-block-id="BTN_C03_S26_V34_B1">'नेच्छन्ति सायुज्यमपि फलत्वेन हरिर्यदि । | ||
ददाति भक्तिसन्तुष्ट आज्ञात्वेनैव गृह्णते । | ददाति भक्तिसन्तुष्ट आज्ञात्वेनैव गृह्णते । | ||
तादृशानां सुखाधिक्यं पुनर्मुक्तौ भविष्यति''॥ इति च ॥ ३४ ॥</div> | तादृशानां सुखाधिक्यं पुनर्मुक्तौ भविष्यति''॥ इति च ॥ ३४ ॥</div> | ||
| Line 4,876: | Line 4,876: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V04" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S27_V04"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V04" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S27_V04"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S27_V04_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V04" data-block-id="BTN_C03_S27_V04_B1">स परमो न जायते न म्रियत इति हि प्रसिद्धम् । देहाद्युपाधि-भिरात्तधर्मो जीवोऽपि स्वप्नवद्भ्रान्त्या जायते म्रियते च । भ्रान्तित्वाद्देहात्मत्वस्य । किमु सर्वज्ञत्वस्वतन्त्रत्वादिवैलक्षण्ययुक्त ईश्वरः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S27_V04_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V04" data-block-id="BTN_C03_S27_V04_B1">स परमो न जायते न म्रियत इति हि प्रसिद्धम् । देहाद्युपाधि-भिरात्तधर्मो जीवोऽपि स्वप्नवद्भ्रान्त्या जायते म्रियते च । भ्रान्तित्वाद्देहात्मत्वस्य । किमु सर्वज्ञत्वस्वतन्त्रत्वादिवैलक्षण्ययुक्त ईश्वरः । | ||
'परस्य जन्ममृत्याद्याः स्युः स्वतन्त्रस्य किं पुनः । | 'परस्य जन्ममृत्याद्याः स्युः स्वतन्त्रस्य किं पुनः । | ||
जीवस्यापि यतो भ्रान्त्या जन्ममृत्यादिसङ्गतिः''॥ इति महाकौर्मे ॥ ४ ॥</div> | जीवस्यापि यतो भ्रान्त्या जन्ममृत्यादिसङ्गतिः''॥ इति महाकौर्मे ॥ ४ ॥</div> | ||
| Line 4,890: | Line 4,890: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V06" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S27_V06"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V06" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S27_V06"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S27_V06_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V06" data-block-id="BTN_C03_S27_V06_B1">मुमुहे मोहयामास । 'तदेतन्मे विजानीहि''। 'कृत्वा विवाहम्''इत्यादिवत् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S27_V06_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V06" data-block-id="BTN_C03_S27_V06_B1">मुमुहे मोहयामास । 'तदेतन्मे विजानीहि''। 'कृत्वा विवाहम्''इत्यादिवत् । | ||
'यत्र कारयिताऽतीव स्वतन्त्रस्तत्र कर्तृता । | 'यत्र कारयिताऽतीव स्वतन्त्रस्तत्र कर्तृता । | ||
प्रच्यते तु यथा ब्रह्म त्वज्ञं संसारभागिति''॥ इति च । | प्रच्यते तु यथा ब्रह्म त्वज्ञं संसारभागिति''॥ इति च । | ||
'लये वाप्यथवा सृष्टौ त्वन्तरालेऽपि न क्वचित् । | 'लये वाप्यथवा सृष्टौ त्वन्तरालेऽपि न क्वचित् । | ||
प्रकृत्या रहितं ब्रह्म कदाचिदपि तिष्ठति''॥ इति कापिलेये ॥ ६ ॥</div> | प्रकृत्या रहितं ब्रह्म कदाचिदपि तिष्ठति''॥ इति कापिलेये ॥ ६ ॥</div> | ||
| Line 4,906: | Line 4,906: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V08" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S27_V08"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V08" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S27_V08"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S27_V08_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V08" data-block-id="BTN_C03_S27_V08_B1">'विष्णोः सुराणां गुरूणां नित्या जीवस्य तन्त्रता । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S27_V08_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V08" data-block-id="BTN_C03_S27_V08_B1">'विष्णोः सुराणां गुरूणां नित्या जीवस्य तन्त्रता । | ||
यत्तु तस्यान्यतन्त्रत्वं तज्ज्ञानाद्विनिवर्तते''॥ इति च । | यत्तु तस्यान्यतन्त्रत्वं तज्ज्ञानाद्विनिवर्तते''॥ इति च । | ||
अकर्तुरीशस्य सकाशात् । | अकर्तुरीशस्य सकाशात् । | ||
'अक्लिष्टत्वादकर्तासावकार्यत्वादथापि वा''। इति च । | 'अक्लिष्टत्वादकर्तासावकार्यत्वादथापि वा''। इति च । | ||
'एष कर्ता न क्रियते कारणं च जगत्प्रभुः''। इति भारते ॥ ८ ॥</div> | 'एष कर्ता न क्रियते कारणं च जगत्प्रभुः''। इति भारते ॥ ८ ॥</div> | ||
| Line 4,916: | Line 4,916: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V09" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S27_V09"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V09" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S27_V09"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S27_V09_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V09" data-block-id="BTN_C03_S27_V09_B1">'ब्रह्मादिभिः सर्गकरी श्रीर्विष्णुबलसंश्रयात् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S27_V09_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V09" data-block-id="BTN_C03_S27_V09_B1">'ब्रह्मादिभिः सर्गकरी श्रीर्विष्णुबलसंश्रयात् । | ||
सुखदुःखप्रदो विष्णुः स्वयमेव सनातनः ॥ | सुखदुःखप्रदो विष्णुः स्वयमेव सनातनः ॥ | ||
कर्तृत्वं सुखदुःखानामन्येषां च तदाज्ञया । | कर्तृत्वं सुखदुःखानामन्येषां च तदाज्ञया । | ||
भोक्तृत्वं सुखदुःखानां करोत्येको हरिः स्वयम् । | भोक्तृत्वं सुखदुःखानां करोत्येको हरिः स्वयम् । | ||
भोक्तृत्वमात्रहेतुत्वं जीवे नान्यत्र कुत्रचित्''॥ इति भविष्यत्पर्वणि ॥ | भोक्तृत्वमात्रहेतुत्वं जीवे नान्यत्र कुत्रचित्''॥ इति भविष्यत्पर्वणि ॥ | ||
'प्रकृतिं पुरुषं चैव विध्द्यनादी''इति च ॥ ९ ॥</div> | 'प्रकृतिं पुरुषं चैव विध्द्यनादी''इति च ॥ ९ ॥</div> | ||
| Line 4,927: | Line 4,927: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V11" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S27_V11"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V11" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S27_V11"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S27_V11_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V11" data-block-id="BTN_C03_S27_V11_B1">'व्यक्ताव्यक्तात्मकं यत्तद्विद्यात्सदसदात्मकम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S27_V11_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V11" data-block-id="BTN_C03_S27_V11_B1">'व्यक्ताव्यक्तात्मकं यत्तद्विद्यात्सदसदात्मकम् । | ||
असर्गा केवलाव्यक्ता सिसृक्षुरुभयात्मिका ॥ | असर्गा केवलाव्यक्ता सिसृक्षुरुभयात्मिका ॥ | ||
व्यक्तैव कार्यरूपा तु प्रकृतिस्त्रिविधा मता । | व्यक्तैव कार्यरूपा तु प्रकृतिस्त्रिविधा मता । | ||
कार्यतः सा प्रधानत्वात्प्रधानमिति कीर्त्यते । | कार्यतः सा प्रधानत्वात्प्रधानमिति कीर्त्यते । | ||
अविशेषा ह्यकार्यत्वात्सा च श्रीर्विष्णुसंश्रया''॥ इति हरिवंशेषु ॥ | अविशेषा ह्यकार्यत्वात्सा च श्रीर्विष्णुसंश्रया''॥ इति हरिवंशेषु ॥ | ||
'विशेषः कार्यमुद्दिष्टं विशेषाद्दृश्यते यतः''इति पाद्मे ॥ ११ ॥</div> | 'विशेषः कार्यमुद्दिष्टं विशेषाद्दृश्यते यतः''इति पाद्मे ॥ ११ ॥</div> | ||
| Line 4,938: | Line 4,938: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V15" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S27_V15"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V15" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S27_V15"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S27_V15_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V15" data-block-id="BTN_C03_S27_V15_B1">'बुद्धिरध्यवसानाय संशयं कुरुते मनः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S27_V15_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V15" data-block-id="BTN_C03_S27_V15_B1">'बुद्धिरध्यवसानाय संशयं कुरुते मनः । | ||
अभिमानो ह्यहङ्कारश्चित्तं स्मरणकारणम्''॥ इति स्कान्दे ॥ १५ ॥</div> | अभिमानो ह्यहङ्कारश्चित्तं स्मरणकारणम्''॥ इति स्कान्दे ॥ १५ ॥</div> | ||
| Line 4,945: | Line 4,945: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V16" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S27_V16"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V16" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S27_V16"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S27_V16_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V16" data-block-id="BTN_C03_S27_V16_B1">'हरिस्तु निर्गुणं ब्रह्म श्रीर्ब्रह्म सगुणं स्मृता । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S27_V16_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V16" data-block-id="BTN_C03_S27_V16_B1">'हरिस्तु निर्गुणं ब्रह्म श्रीर्ब्रह्म सगुणं स्मृता । | ||
तदङ्गजानि तत्त्वनि तमात्तद्रूपमुच्यते''॥ इति हरिवंशेषु ॥ १६ ॥</div> | तदङ्गजानि तत्त्वनि तमात्तद्रूपमुच्यते''॥ इति हरिवंशेषु ॥ १६ ॥</div> | ||
| Line 4,952: | Line 4,952: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V17" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S27_V17"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V17" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S27_V17"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S27_V17_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V17" data-block-id="BTN_C03_S27_V17_B1">'पुरुषो हृदिस्थः परमः कालः सर्वगतो हरिः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S27_V17_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V17" data-block-id="BTN_C03_S27_V17_B1">'पुरुषो हृदिस्थः परमः कालः सर्वगतो हरिः । | ||
अथवा रुद्रदेहस्थो हरिः काल इतीरितः''॥ इति ब्राह्मे ॥ | अथवा रुद्रदेहस्थो हरिः काल इतीरितः''॥ इति ब्राह्मे ॥ | ||
पौरुषं प्रभावम् । पुरुषस्य प्रकर्षेण भावं व्याप्तं रूपम् । एके सम्यग्ज्ञानिनः । अप्राकृताः ॥ १७ ॥</div> | पौरुषं प्रभावम् । पुरुषस्य प्रकर्षेण भावं व्याप्तं रूपम् । एके सम्यग्ज्ञानिनः । अप्राकृताः ॥ १७ ॥</div> | ||
| Line 4,960: | Line 4,960: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V20" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S27_V20"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V20" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S27_V20"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S27_V20_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V20" data-block-id="BTN_C03_S27_V20_B1">'प्रकृतेः क्षोभकं रूपं दैवं नारायणात्मकम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S27_V20_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V20" data-block-id="BTN_C03_S27_V20_B1">'प्रकृतेः क्षोभकं रूपं दैवं नारायणात्मकम् । | ||
प्रकृतौ महतः स्रष्टा परमः पुरुषो मतः ॥ | प्रकृतौ महतः स्रष्टा परमः पुरुषो मतः ॥ | ||
तदेव वासुदेवाख्यं महत्तत्त्वनियामकम् । | तदेव वासुदेवाख्यं महत्तत्त्वनियामकम् । | ||
सङ्कर्षणाख्यस्तु हरिः सूक्ष्माहङ्कारयामकः ॥ | सङ्कर्षणाख्यस्तु हरिः सूक्ष्माहङ्कारयामकः ॥ | ||
स्थूलाहङ्कारनियमी विष्णुः प्रद्युमन्नामकः । | स्थूलाहङ्कारनियमी विष्णुः प्रद्युमन्नामकः । | ||
अनिरुद्धो मनस्तत्त्वनियन्ता भगवान् हरिः ॥ | अनिरुद्धो मनस्तत्त्वनियन्ता भगवान् हरिः ॥ | ||
महत्तत्त्वादिजीवास्तु ब्रह्मशेषाङ्गजास्तथा । | महत्तत्त्वादिजीवास्तु ब्रह्मशेषाङ्गजास्तथा । | ||
सूक्ष्मस्थूलविभेदेन कामजश्चानिरुद्धकः''॥ इति कापिलेये ॥ २० ॥</div> | सूक्ष्मस्थूलविभेदेन कामजश्चानिरुद्धकः''॥ इति कापिलेये ॥ २० ॥</div> | ||
| Line 4,973: | Line 4,973: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V21" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S27_V21"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V21" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S27_V21"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S27_V21_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V21" data-block-id="BTN_C03_S27_V21_B1">'ओ रमयते यस्मात्केशवो जगदङ्कुरः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S27_V21_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V21" data-block-id="BTN_C03_S27_V21_B1">'ओ रमयते यस्मात्केशवो जगदङ्कुरः । | ||
महान्तं योऽसृजज्जीवमोहकं च तमोऽग्रसत्''॥ इति च ॥ २१ ॥</div> | महान्तं योऽसृजज्जीवमोहकं च तमोऽग्रसत्''॥ इति च ॥ २१ ॥</div> | ||
| Line 4,980: | Line 4,980: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V22" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S27_V22"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V22" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S27_V22"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S27_V22_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V22" data-block-id="BTN_C03_S27_V22_B1">यद्वासुदेवाख्यं भगवद्रूपं ततो महदात्मकं चित्तं जायते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S27_V22_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V22" data-block-id="BTN_C03_S27_V22_B1">यद्वासुदेवाख्यं भगवद्रूपं ततो महदात्मकं चित्तं जायते । | ||
'सत्वशब्देन चोच्यन्ते पूर्णानन्दादयो गुणाः''॥ इति च । | 'सत्वशब्देन चोच्यन्ते पूर्णानन्दादयो गुणाः''॥ इति च । | ||
'महत्तत्त्वगतो योऽसौ वासुदेवाभिधो हरिः । | 'महत्तत्त्वगतो योऽसौ वासुदेवाभिधो हरिः । | ||
स चित्तजनकः प्रोक्तः प्राणिनां च पृथक्पृथक्''॥ इति च ॥ २२ ॥</div> | स चित्तजनकः प्रोक्तः प्राणिनां च पृथक्पृथक्''॥ इति च ॥ २२ ॥</div> | ||
| Line 4,989: | Line 4,989: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V23" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S27_V23"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V23" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S27_V23"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S27_V23_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V23" data-block-id="BTN_C03_S27_V23_B1">चित्तस्य स्वच्छत्वादयः पृथग्गुणा उच्यन्ते स्वच्छत्वमित्यादि । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S27_V23_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V23" data-block-id="BTN_C03_S27_V23_B1">चित्तस्य स्वच्छत्वादयः पृथग्गुणा उच्यन्ते स्वच्छत्वमित्यादि । | ||
'स्तिमितोदकचित्तादेरविकारोऽल्पवत्क्रिया''। इति तत्त्वविवेके । | 'स्तिमितोदकचित्तादेरविकारोऽल्पवत्क्रिया''। इति तत्त्वविवेके । | ||
'वृत्तिः स्वभावो वृत्तं च स्थितिरित्यभिधीयते''। इति शब्दनिर्णये । | 'वृत्तिः स्वभावो वृत्तं च स्थितिरित्यभिधीयते''। इति शब्दनिर्णये । | ||
''वृत्तिभिर्लक्षणं प्रोक्तम्' इति स्वाभाविकं लक्षणमित्यर्थः ॥ २३ ॥</div> | ''वृत्तिभिर्लक्षणं प्रोक्तम्' इति स्वाभाविकं लक्षणमित्यर्थः ॥ २३ ॥</div> | ||
| Line 4,998: | Line 4,998: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S27_V24"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S27_V24"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S27_V24_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V24" data-block-id="BTN_C03_S27_V24_B1">'ज्ञानप्रधानस्तु महानहङ्कारः क्रियाधिकः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S27_V24_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V24" data-block-id="BTN_C03_S27_V24_B1">'ज्ञानप्रधानस्तु महानहङ्कारः क्रियाधिकः । | ||
इतरापेक्षया सोऽपि ज्ञानाधिक इतीरितः''॥ इति च ॥ २४ ॥</div> | इतरापेक्षया सोऽपि ज्ञानाधिक इतीरितः''॥ इति च ॥ २४ ॥</div> | ||
| Line 5,005: | Line 5,005: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V26" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S27_V26"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V26" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S27_V26"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S27_V26_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V26" data-block-id="BTN_C03_S27_V26_B1">'देवताधिकृतं यत्तदधिदैवमिति स्मृतम्''। इति च । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S27_V26_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V26" data-block-id="BTN_C03_S27_V26_B1">'देवताधिकृतं यत्तदधिदैवमिति स्मृतम्''। इति च । | ||
वैकारिकोऽधिदैवमित्यादि पञ्चम्यर्थे । | वैकारिकोऽधिदैवमित्यादि पञ्चम्यर्थे । | ||
'सप्तसु प्रथमा''तत्र स्वातन्त्र्यं यद्विवक्षितम् । इति शब्दनिर्णये ॥२६॥</div> | 'सप्तसु प्रथमा''तत्र स्वातन्त्र्यं यद्विवक्षितम् । इति शब्दनिर्णये ॥२६॥</div> | ||
| Line 5,015: | Line 5,015: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V28" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S27_V28"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V28" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S27_V28"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S27_V28_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V28" data-block-id="BTN_C03_S27_V28_B1">'मनोरूपेण कर्तृत्वं देहरूपेण कार्यता । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S27_V28_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V28" data-block-id="BTN_C03_S27_V28_B1">'मनोरूपेण कर्तृत्वं देहरूपेण कार्यता । | ||
इन्द्रियात्मतया चैव करणत्वमहङ्कृतेः ॥ | इन्द्रियात्मतया चैव करणत्वमहङ्कृतेः ॥ | ||
यतो मनस्यहंभावस्तस्मात्कर्तृ मनः स्मृतम् । | यतो मनस्यहंभावस्तस्मात्कर्तृ मनः स्मृतम् । | ||
स्वभावकर्तुर्जीवस्य त्वासन्नोपाधि तद्यतः ॥ | स्वभावकर्तुर्जीवस्य त्वासन्नोपाधि तद्यतः ॥ | ||
कर्मज्ञाने करणता यतः करणमिन्द्रियम् । | कर्मज्ञाने करणता यतः करणमिन्द्रियम् । | ||
कार्यं देहः समुद्दिष्ट उत्पाद्यत्वात्पुनःपुनः''॥ इति तत्त्वविवेके ॥ | कार्यं देहः समुद्दिष्ट उत्पाद्यत्वात्पुनःपुनः''॥ इति तत्त्वविवेके ॥ | ||
'शान्तरूपो देवपिता घोरः करणसृङ्मतः । | 'शान्तरूपो देवपिता घोरः करणसृङ्मतः । | ||
तावज्ज्ञानस्याप्रकाशान्मूढो भूतपिता स्मृतः । | तावज्ज्ञानस्याप्रकाशान्मूढो भूतपिता स्मृतः । | ||
त्रिरूपोऽयमहङ्कारः शेष इत्येव तं विदुः''॥ इति तत्त्वनिर्णये ॥ २७-२८ ॥</div> | त्रिरूपोऽयमहङ्कारः शेष इत्येव तं विदुः''॥ इति तत्त्वनिर्णये ॥ २७-२८ ॥</div> | ||
| Line 5,031: | Line 5,031: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V32" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S27_V32"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V32" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S27_V32"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S27_V32_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V32" data-block-id="BTN_C03_S27_V32_B1">द्रव्यस्फुरणे यद्विशेषज्ञानम् ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S27_V32_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V32" data-block-id="BTN_C03_S27_V32_B1">द्रव्यस्फुरणे यद्विशेषज्ञानम् ॥ | ||
'सामान्यं मनसा जातं विशेषाद्बुद्धिजं भवेत्''॥ | 'सामान्यं मनसा जातं विशेषाद्बुद्धिजं भवेत्''॥ | ||
'अचलः संशयो बुद्धेश्चलो मानस उच्यते । | 'अचलः संशयो बुद्धेश्चलो मानस उच्यते । | ||
चञ्चला तु स्मृतिर्बुद्धेश्चित्तजैव स्थिरा स्मृतिः''॥ इति च ॥ | चञ्चला तु स्मृतिर्बुद्धेश्चित्तजैव स्थिरा स्मृतिः''॥ इति च ॥ | ||
'येन यज्ज्ञायते वस्तु तत्तल्लक्षणमुच्यते । तत्स्वरूपं पृथक्चेति द्विविधं कवयो विदुः''॥ इति कापिलेये ॥ ३१,३२ ॥</div> | 'येन यज्ज्ञायते वस्तु तत्तल्लक्षणमुच्यते । तत्स्वरूपं पृथक्चेति द्विविधं कवयो विदुः''॥ इति कापिलेये ॥ ३१,३२ ॥</div> | ||
| Line 5,041: | Line 5,041: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V33" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S27_V33"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V33" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S27_V33"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S27_V33_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V33" data-block-id="BTN_C03_S27_V33_B1">'प्रधानवायुः सूत्रात्मा महता सह जायते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S27_V33_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V33" data-block-id="BTN_C03_S27_V33_B1">'प्रधानवायुः सूत्रात्मा महता सह जायते । | ||
तैजसश्च खजः स्पर्श इत्याद्यास्तत्सुताः स्मृताः । | तैजसश्च खजः स्पर्श इत्याद्यास्तत्सुताः स्मृताः । | ||
तदाविष्टा अन्यजीवास्तदाधाराश्च तद्बलाः''। इति च ॥ ३३ ॥</div> | तदाविष्टा अन्यजीवास्तदाधाराश्च तद्बलाः''। इति च ॥ ३३ ॥</div> | ||
| Line 5,051: | Line 5,051: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V35" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S27_V35"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V35" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S27_V35"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S27_V35_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V35" data-block-id="BTN_C03_S27_V35_B1">अर्थाश्रयत्वम् अर्थविषयत्वम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S27_V35_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V35" data-block-id="BTN_C03_S27_V35_B1">अर्थाश्रयत्वम् अर्थविषयत्वम् । | ||
'शब्देनैव यतो ज्ञेयो हरिर्लिङ्गं तु तस्य तत् । | 'शब्देनैव यतो ज्ञेयो हरिर्लिङ्गं तु तस्य तत् । | ||
स्पर्शाद्यभावात्तन्मात्रा नभसश्चेति कीर्त्यते ॥ | स्पर्शाद्यभावात्तन्मात्रा नभसश्चेति कीर्त्यते ॥ | ||
स्पर्शादयश्च तन्मात्रा इतरे पूर्वसंस्थितेः । | स्पर्शादयश्च तन्मात्रा इतरे पूर्वसंस्थितेः । | ||
तिष्ठन्त्येको गुणो भूते प्रत्येकं पञ्चसु स्थितः ॥ | तिष्ठन्त्येको गुणो भूते प्रत्येकं पञ्चसु स्थितः ॥ | ||
शब्दो वर्णात्मको नित्यो ध्वनिराकाशसम्भवः । | शब्दो वर्णात्मको नित्यो ध्वनिराकाशसम्भवः । | ||
आकाश एव सूक्ष्मस्तु ध्वनिरित्येव शब्द्यते ॥ | आकाश एव सूक्ष्मस्तु ध्वनिरित्येव शब्द्यते ॥ | ||
स एव व्यज्यमानस्तु भवेत्कर्णैकगोचरः''॥ इति च ॥ ३४,३५ ॥</div> | स एव व्यज्यमानस्तु भवेत्कर्णैकगोचरः''॥ इति च ॥ ३४,३५ ॥</div> | ||
| Line 5,064: | Line 5,064: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V37" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S27_V37"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V37" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S27_V37"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S27_V37_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V37" data-block-id="BTN_C03_S27_V37_B1">नभसः शब्दतन्मात्राच्छब्दतन्मात्रगुणात् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S27_V37_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V37" data-block-id="BTN_C03_S27_V37_B1">नभसः शब्दतन्मात्राच्छब्दतन्मात्रगुणात् । | ||
'स्पर्शादयोऽपि वाय्वादेः सूक्ष्मावस्था प्रकीर्तिता''इति च । | 'स्पर्शादयोऽपि वाय्वादेः सूक्ष्मावस्था प्रकीर्तिता''इति च । | ||
'सूक्ष्मेन्द्रियाणि सन्त्येव स्युः स्थूलान्यप्यहङ्कृतेः । | 'सूक्ष्मेन्द्रियाणि सन्त्येव स्युः स्थूलान्यप्यहङ्कृतेः । | ||
भूतेभ्यश्चोपचीयन्ते पुनर्ब्रह्मशरीरतः''॥ इति च ॥ ३७ ॥</div> | भूतेभ्यश्चोपचीयन्ते पुनर्ब्रह्मशरीरतः''॥ इति च ॥ ३७ ॥</div> | ||
| Line 5,073: | Line 5,073: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V39" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S27_V39"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V39" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S27_V39"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S27_V39_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V39" data-block-id="BTN_C03_S27_V39_B1">'प्राप्नोति वायुः सर्वं तु स्वत एव हरेस्तथा । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S27_V39_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V39" data-block-id="BTN_C03_S27_V39_B1">'प्राप्नोति वायुः सर्वं तु स्वत एव हरेस्तथा । | ||
अतः प्राप्तिरिति प्राहुर्वायुं भूतपतिं प्रभुम् । | अतः प्राप्तिरिति प्राहुर्वायुं भूतपतिं प्रभुम् । | ||
प्रधानवायुरन्येषु नित्याविष्टो यतस्ततः । | प्रधानवायुरन्येषु नित्याविष्टो यतस्ततः । | ||
तद्गुणास्तेषु चोच्यन्ते नीचता नास्य तत्कृता''॥ इति ब्रह्मवैवर्ते । | तद्गुणास्तेषु चोच्यन्ते नीचता नास्य तत्कृता''॥ इति ब्रह्मवैवर्ते । | ||
'स्वरूपमपि कर्मेति विषयत्वादुदीर्यते''इति शब्दनिर्णये ॥ ३९ ॥</div> | 'स्वरूपमपि कर्मेति विषयत्वादुदीर्यते''इति शब्दनिर्णये ॥ ३९ ॥</div> | ||
| Line 5,083: | Line 5,083: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V41" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S27_V41"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V41" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S27_V41"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S27_V41_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V41" data-block-id="BTN_C03_S27_V41_B1">व्यक्तिसंस्थात्वं व्यक्तत्वेन स्थितिः । गुणता प्रकाशत्वम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S27_V41_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V41" data-block-id="BTN_C03_S27_V41_B1">व्यक्तिसंस्थात्वं व्यक्तत्वेन स्थितिः । गुणता प्रकाशत्वम् । | ||
'आलोको गुण इत्येव प्रकाशश्चेति कथ्यते''। इत्यभिधानम् । | 'आलोको गुण इत्येव प्रकाशश्चेति कथ्यते''। इत्यभिधानम् । | ||
'तेजस्त्वमथ चोग्रत्वं क्रौर्यमित्यपि चोच्यते''। इत्यभिधानम् ॥ ४१ ॥</div> | 'तेजस्त्वमथ चोग्रत्वं क्रौर्यमित्यपि चोच्यते''। इत्यभिधानम् ॥ ४१ ॥</div> | ||
| Line 5,091: | Line 5,091: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V45" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S27_V45"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V45" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S27_V45"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S27_V45_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V45" data-block-id="BTN_C03_S27_V45_B1">'उन्दनं बिन्दुभावः स्यात्स्यन्दनं स्रवणं स्मृतम्''। इत्यभिधानम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S27_V45_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V45" data-block-id="BTN_C03_S27_V45_B1">'उन्दनं बिन्दुभावः स्यात्स्यन्दनं स्रवणं स्मृतम्''। इत्यभिधानम् । | ||
पृथिव्यग्न्यपेक्षया भूयस्त्वं देहे ॥ ४५ ॥</div> | पृथिव्यग्न्यपेक्षया भूयस्त्वं देहे ॥ ४५ ॥</div> | ||
| Line 5,098: | Line 5,098: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V48" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S27_V48"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V48" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S27_V48"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S27_V48_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V48" data-block-id="BTN_C03_S27_V48_B1">भावनमुत्पादकत्वम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S27_V48_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V48" data-block-id="BTN_C03_S27_V48_B1">भावनमुत्पादकत्वम् । | ||
'ब्रह्मस्थानं तु पृथिवी शरीरे ब्रह्मदर्शनात्''। इति कापिलेये । | 'ब्रह्मस्थानं तु पृथिवी शरीरे ब्रह्मदर्शनात्''। इति कापिलेये । | ||
सद्विशेषणं विशेषेण व्यक्तत्वम् । | सद्विशेषणं विशेषेण व्यक्तत्वम् । | ||
'असदव्यक्तनाम स्याद्व्यक्तं सदिति चोच्यते''। इति ब्राह्मे । | 'असदव्यक्तनाम स्याद्व्यक्तं सदिति चोच्यते''। इति ब्राह्मे । | ||
सर्वसत्वगुणोद्भेदः शरीरे हि सर्वप्राणिनां गुणा व्यज्यन्ते संसारावस्थायाम् । | सर्वसत्वगुणोद्भेदः शरीरे हि सर्वप्राणिनां गुणा व्यज्यन्ते संसारावस्थायाम् । | ||
'शरीरं पार्थिवं ज्ञेयमिन्द्रियाण्यौदकानि तु । | 'शरीरं पार्थिवं ज्ञेयमिन्द्रियाण्यौदकानि तु । | ||
तैजसः कोष्ठगो वह्निश्छिद्रमाकाशसम्भवम् । | तैजसः कोष्ठगो वह्निश्छिद्रमाकाशसम्भवम् । | ||
प्राणा वायुमयाः सर्वे प्रत्येकं प्रञ्चधा पुनः''॥ इति कापिलेये ॥४८॥</div> | प्राणा वायुमयाः सर्वे प्रत्येकं प्रञ्चधा पुनः''॥ इति कापिलेये ॥४८॥</div> | ||
| Line 5,111: | Line 5,111: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V54" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S27_V54"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V54" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S27_V54"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S27_V54_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V54" data-block-id="BTN_C03_S27_V54_B1">'अचेतनाद्यतस्त्वण्डाद् ब्रह्मा समजनि स्फुटम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S27_V54_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V54" data-block-id="BTN_C03_S27_V54_B1">'अचेतनाद्यतस्त्वण्डाद् ब्रह्मा समजनि स्फुटम् । | ||
अतो ब्रह्माण्डमित्याहुर्विराड् ब्रह्मा प्रकाशनात्''॥ इति च ॥ ५४ ॥</div> | अतो ब्रह्माण्डमित्याहुर्विराड् ब्रह्मा प्रकाशनात्''॥ इति च ॥ ५४ ॥</div> | ||
| Line 5,118: | Line 5,118: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V61" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S27_V61"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V61" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S27_V61"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S27_V61_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V61" data-block-id="BTN_C03_S27_V61_B1">'यज्ञनामा तु देवोऽन्यो विज्ञेयः पाददेवता । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S27_V61_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V61" data-block-id="BTN_C03_S27_V61_B1">'यज्ञनामा तु देवोऽन्यो विज्ञेयः पाददेवता । | ||
तदाविष्टो हरिर्नित्यं तमाहुः पाददैवतम् । | तदाविष्टो हरिर्नित्यं तमाहुः पाददैवतम् । | ||
तस्येन्द्रियाभिमानित्वं कुतः पूर्णामलात्मनः''॥ इति च ॥ ६१ ॥</div> | तस्येन्द्रियाभिमानित्वं कुतः पूर्णामलात्मनः''॥ इति च ॥ ६१ ॥</div> | ||
| Line 5,126: | Line 5,126: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V64" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S27_V64"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V64" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S27_V64"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S27_V64_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V64" data-block-id="BTN_C03_S27_V64_B1">'चैत्योऽपि भगवान्विष्णुरन्तर्यामी चतुर्मुखात् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S27_V64_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V64" data-block-id="BTN_C03_S27_V64_B1">'चैत्योऽपि भगवान्विष्णुरन्तर्यामी चतुर्मुखात् । | ||
स्वेच्छया व्यक्तिमगमत्ततोऽसौ ब्रह्मजः स्मृतः''॥ इति च ॥ ६४ ॥</div> | स्वेच्छया व्यक्तिमगमत्ततोऽसौ ब्रह्मजः स्मृतः''॥ इति च ॥ ६४ ॥</div> | ||
| Line 5,133: | Line 5,133: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V70" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S27_V70"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V70" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S27_V70"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S27_V70_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V70" data-block-id="BTN_C03_S27_V70_B1">'यज्ञान्तस्थः स्वयं पादौ विशन्नोत्थापयद्धरिः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S27_V70_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V70" data-block-id="BTN_C03_S27_V70_B1">'यज्ञान्तस्थः स्वयं पादौ विशन्नोत्थापयद्धरिः । | ||
शक्तोऽपि ब्रह्मवाय्वोस्तु बलज्ञप्त्यै जनार्दनः । | शक्तोऽपि ब्रह्मवाय्वोस्तु बलज्ञप्त्यै जनार्दनः । | ||
तत्स्थ उत्थापयामास ब्रह्मदेहं विशन्प्रभुः''॥ इति च ॥ ७० ॥</div> | तत्स्थ उत्थापयामास ब्रह्मदेहं विशन्प्रभुः''॥ इति च ॥ ७० ॥</div> | ||
| Line 5,141: | Line 5,141: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V72" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S27_V72"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V72" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S27_V72"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S27_V72_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V72" data-block-id="BTN_C03_S27_V72_B1">ब्रह्मा बृहस्पतिः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S27_V72_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V72" data-block-id="BTN_C03_S27_V72_B1">ब्रह्मा बृहस्पतिः । | ||
'यस्मिन्ब्रह्मा राजनि पूर्व एति''। इति श्रुतिः । | 'यस्मिन्ब्रह्मा राजनि पूर्व एति''। इति श्रुतिः । | ||
'बृहस्पतिः पुरोधाश्च ब्रह्मा च ब्रह्मणस्पतिः''। इत्यभिधानम् ॥ ७२ ॥</div> | 'बृहस्पतिः पुरोधाश्च ब्रह्मा च ब्रह्मणस्पतिः''। इत्यभिधानम् ॥ ७२ ॥</div> | ||
| Line 5,151: | Line 5,151: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V73" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S27_V73"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S27_V73" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S27_V73"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S27_V73_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V73" data-block-id="BTN_C03_S27_V73_B1">'अंशेन सुप्तो ब्रह्माऽपि अंशेन निरगात्तथा । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S27_V73_B1" data-verse="BTN_C03_S27_V73" data-block-id="BTN_C03_S27_V73_B1">'अंशेन सुप्तो ब्रह्माऽपि अंशेन निरगात्तथा । | ||
स्वदेहाद्वायुसहितो विष्णुना च जगत्प्रभुः ॥ | स्वदेहाद्वायुसहितो विष्णुना च जगत्प्रभुः ॥ | ||
तमुत्थापयितुं देवास्तानृते त्रीन्महाबलान् । | तमुत्थापयितुं देवास्तानृते त्रीन्महाबलान् । | ||
नाशक्नुवुन् एकसंस्थास्ततस्ते त्वविशंस्त्रयः ॥ | नाशक्नुवुन् एकसंस्थास्ततस्ते त्वविशंस्त्रयः ॥ | ||
उदतिष्ठद्ब्रह्मदेहस्तदा तेषां प्राभावतः । | उदतिष्ठद्ब्रह्मदेहस्तदा तेषां प्राभावतः । | ||
विशेषेण हरेरेव प्राभावेन श्रियः पतेः ॥ | विशेषेण हरेरेव प्राभावेन श्रियः पतेः ॥ | ||
चित्ताभिमानी ब्रह्मैव क्षेत्रज्ञस्तद्गतो हरिः । | चित्ताभिमानी ब्रह्मैव क्षेत्रज्ञस्तद्गतो हरिः । | ||
प्रणो वायुरिति प्रक्तस्तयोरीशो हरिः स्वयम्''॥ इति च ॥ ७३ ॥</div> | प्रणो वायुरिति प्रक्तस्तयोरीशो हरिः स्वयम्''॥ इति च ॥ ७३ ॥</div> | ||
| Line 5,184: | Line 5,184: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S28_V14" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S28_V14"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S28_V14" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S28_V14"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S28_V14_B1" data-verse="BTN_C03_S28_V14" data-block-id="BTN_C03_S28_V14_B1">'शेषस्य प्रतिबिम्बास्तु देवाः शेषस्तु ब्रह्मणः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S28_V14_B1" data-verse="BTN_C03_S28_V14" data-block-id="BTN_C03_S28_V14_B1">'शेषस्य प्रतिबिम्बास्तु देवाः शेषस्तु ब्रह्मणः । | ||
स परब्रह्मणश्चैव ते स्वबिम्बप्रदर्शकाः । | स परब्रह्मणश्चैव ते स्वबिम्बप्रदर्शकाः । | ||
ततः स्वबिम्बद्वारेण परमात्मप्रदर्शनम्''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ १४ ॥</div> | ततः स्वबिम्बद्वारेण परमात्मप्रदर्शनम्''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ १४ ॥</div> | ||
| Line 5,206: | Line 5,206: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S28_V17" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S28_V17"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S28_V17" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S28_V17"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S28_V17_B1" data-verse="BTN_C03_S28_V17" data-block-id="BTN_C03_S28_V17_B1">साहङ्कारं द्रव्यं जीवः तस्यावस्थानमनुग्राहकश्च परमात्मा । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S28_V17_B1" data-verse="BTN_C03_S28_V17" data-block-id="BTN_C03_S28_V17_B1">साहङ्कारं द्रव्यं जीवः तस्यावस्थानमनुग्राहकश्च परमात्मा । | ||
'नित्यदृक्परमात्माऽसौ मृतवद्यो न किञ्चन । | 'नित्यदृक्परमात्माऽसौ मृतवद्यो न किञ्चन । | ||
जानाति जीवः स ज्ञेयः परमात्मा तदाश्रयः"॥ इति हरिवंशेषु ॥१७॥</div> | जानाति जीवः स ज्ञेयः परमात्मा तदाश्रयः"॥ इति हरिवंशेषु ॥१७॥</div> | ||
| Line 5,216: | Line 5,216: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S29_V01" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S29_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S29_V01" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S29_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S29_V01_B1" data-verse="BTN_C03_S29_V01" data-block-id="BTN_C03_S29_V01_B1">'सबीजो वैष्णवो योगो निर्बीजस्त्वन्यदैवतः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S29_V01_B1" data-verse="BTN_C03_S29_V01" data-block-id="BTN_C03_S29_V01_B1">'सबीजो वैष्णवो योगो निर्बीजस्त्वन्यदैवतः । | ||
बीजं विष्णुर्हि जगतः शाखाद्याश्चान्यदेवताः''॥ इति कौर्मे ॥ १ ॥</div> | बीजं विष्णुर्हि जगतः शाखाद्याश्चान्यदेवताः''॥ इति कौर्मे ॥ १ ॥</div> | ||
| Line 5,229: | Line 5,229: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S29_V20" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S29_V20"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S29_V20" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S29_V20"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S29_V20_B1" data-verse="BTN_C03_S29_V20" data-block-id="BTN_C03_S29_V20_B1">सर्वस्मरणाशक्तावेकाङ्गे । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S29_V20_B1" data-verse="BTN_C03_S29_V20" data-block-id="BTN_C03_S29_V20_B1">सर्वस्मरणाशक्तावेकाङ्गे । | ||
'यावन्न च्यवते मन''इत्युक्तत्वात् । | 'यावन्न च्यवते मन''इत्युक्तत्वात् । | ||
'सर्वं स्मर्तुमशक्तः सन्नेकाङ्गं चिन्तयेद्बुधः''। इति च ॥ २० ॥</div> | 'सर्वं स्मर्तुमशक्तः सन्नेकाङ्गं चिन्तयेद्बुधः''। इति च ॥ २० ॥</div> | ||
| Line 5,237: | Line 5,237: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S29_V27" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S29_V27"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S29_V27" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S29_V27"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S29_V27_B1" data-verse="BTN_C03_S29_V27" data-block-id="BTN_C03_S29_V27_B1">'ब्रह्मा चित्ताभिमानेन चैत्यस्तन्नियमाद्धरिः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S29_V27_B1" data-verse="BTN_C03_S29_V27" data-block-id="BTN_C03_S29_V27_B1">'ब्रह्मा चित्ताभिमानेन चैत्यस्तन्नियमाद्धरिः । | ||
स च ब्रह्मा हरेः कण्ठे कौस्तुभत्वेन भासते''॥ इति भागवततन्त्रे ॥ २७ ॥</div> | स च ब्रह्मा हरेः कण्ठे कौस्तुभत्वेन भासते''॥ इति भागवततन्त्रे ॥ २७ ॥</div> | ||
| Line 5,268: | Line 5,268: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S29_V35" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S29_V35"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S29_V35" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S29_V35"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S29_V35_B1" data-verse="BTN_C03_S29_V35" data-block-id="BTN_C03_S29_V35_B1">'असत्कर्ता तु जीवः स्यात्सत्कर्ता परमेश्वरः''। इति शब्दनिर्णये । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S29_V35_B1" data-verse="BTN_C03_S29_V35" data-block-id="BTN_C03_S29_V35_B1">'असत्कर्ता तु जीवः स्यात्सत्कर्ता परमेश्वरः''। इति शब्दनिर्णये । | ||
'दुर्दुःखमिति विज्ञेयं खं सुखं च तयोर्यतः । | 'दुर्दुःखमिति विज्ञेयं खं सुखं च तयोर्यतः । | ||
प्रदाता परमो विष्णुस्तस्माद्दुःखादनामवान्''॥ इति हरिवंशेषु ॥३५॥</div> | प्रदाता परमो विष्णुस्तस्माद्दुःखादनामवान्''॥ इति हरिवंशेषु ॥३५॥</div> | ||
| Line 5,284: | Line 5,284: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S29_V43" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S29_V43"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S29_V43" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S29_V43"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S29_V43_B1" data-verse="BTN_C03_S29_V43" data-block-id="BTN_C03_S29_V43_B1">प्रकृतिं पराभाव्य तदुत्तमत्वेनैव सदावतिष्ठते परः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S29_V43_B1" data-verse="BTN_C03_S29_V43" data-block-id="BTN_C03_S29_V43_B1">प्रकृतिं पराभाव्य तदुत्तमत्वेनैव सदावतिष्ठते परः । | ||
'सर्वभूतस्थमीशेशं जेतारं प्रकृतेरपि । | 'सर्वभूतस्थमीशेशं जेतारं प्रकृतेरपि । | ||
अविशेषं सदैवैकं चिन्तयन्विप्रमुच्यते''॥ इति च ॥ ४३ ॥</div> | अविशेषं सदैवैकं चिन्तयन्विप्रमुच्यते''॥ इति च ॥ ४३ ॥</div> | ||
| Line 5,314: | Line 5,314: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S30_V25" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S30_V25"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S30_V25" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S30_V25"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S30_V25_B1" data-verse="BTN_C03_S30_V25" data-block-id="BTN_C03_S30_V25_B1">'अज्ञोऽर्चयेदेवार्चायामन्यथा दोषवान्भवेत् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S30_V25_B1" data-verse="BTN_C03_S30_V25" data-block-id="BTN_C03_S30_V25_B1">'अज्ञोऽर्चयेदेवार्चायामन्यथा दोषवान्भवेत् । | ||
ज्ञस्त्वर्चयन्सुगुणवानन्यथा दोषवान्न तु''॥ इति कापिलेये ॥२५॥</div> | ज्ञस्त्वर्चयन्सुगुणवानन्यथा दोषवान्न तु''॥ इति कापिलेये ॥२५॥</div> | ||
| Line 5,337: | Line 5,337: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S30_V33" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S30_V33"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S30_V33" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S30_V33"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S30_V33_B1" data-verse="BTN_C03_S30_V33" data-block-id="BTN_C03_S30_V33_B1">प्राणभृतः चलनयुक्ताः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S30_V33_B1" data-verse="BTN_C03_S30_V33" data-block-id="BTN_C03_S30_V33_B1">प्राणभृतः चलनयुक्ताः । | ||
'पशुवृक्षादिभेदेन जीवा एव स्वतः स्थिताः । | 'पशुवृक्षादिभेदेन जीवा एव स्वतः स्थिताः । | ||
संसृतौ व्यत्ययस्तेषां मुक्तौ तत्तत्स्वरूपता ॥ | संसृतौ व्यत्ययस्तेषां मुक्तौ तत्तत्स्वरूपता ॥ | ||
तत्र स्थावरमुक्तेभ्यो वरा जङ्गममुक्तकाः । | तत्र स्थावरमुक्तेभ्यो वरा जङ्गममुक्तकाः । | ||
तेभ्यो मानुषमुक्ताश्च विप्रमुक्तास्ततोऽधिकाः ॥ | तेभ्यो मानुषमुक्ताश्च विप्रमुक्तास्ततोऽधिकाः ॥ | ||
तत्रोपदेशमात्रेण मुक्तेभ्यो वेदवेदिनः । | तत्रोपदेशमात्रेण मुक्तेभ्यो वेदवेदिनः । | ||
अर्थज्ञा ऋषयस्तेभ्योऽतो देवाः संशयच्छिदः ॥ | अर्थज्ञा ऋषयस्तेभ्योऽतो देवाः संशयच्छिदः ॥ | ||
पूर्णधर्मा ततस्त्विन्द्रो निःसङ्गो गरुडस्ततः । | पूर्णधर्मा ततस्त्विन्द्रो निःसङ्गो गरुडस्ततः । | ||
भक्तिपूर्णो हरेर्ब्रह्मा तस्मान्नान्योऽधिकस्ततः ॥ | भक्तिपूर्णो हरेर्ब्रह्मा तस्मान्नान्योऽधिकस्ततः ॥ | ||
मुक्तौ वा संसृतौ वापि सम्यगेषु हि ते गुणाः ॥ इति कापिलेये ॥ २८-३३ ॥</div> | मुक्तौ वा संसृतौ वापि सम्यगेषु हि ते गुणाः ॥ इति कापिलेये ॥ २८-३३ ॥</div> | ||
| Line 5,370: | Line 5,370: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S30_V37" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S30_V37"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S30_V37" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S30_V37"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S30_V37_B1" data-verse="BTN_C03_S30_V37" data-block-id="BTN_C03_S30_V37_B1">भिन्नदृशां ईश्वरापेक्षयाऽल्पदृशाम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S30_V37_B1" data-verse="BTN_C03_S30_V37" data-block-id="BTN_C03_S30_V37_B1">भिन्नदृशां ईश्वरापेक्षयाऽल्पदृशाम् । | ||
'भिन्नमल्पं विजानीयादभिन्नं पूर्णमिष्यते''। इति शब्दनिर्णये ॥३७॥</div> | 'भिन्नमल्पं विजानीयादभिन्नं पूर्णमिष्यते''। इति शब्दनिर्णये ॥३७॥</div> | ||
| Line 5,399: | Line 5,399: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S31_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S31_V24"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S31_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S31_V24"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S31_V24_B1" data-verse="BTN_C03_S31_V24" data-block-id="BTN_C03_S31_V24_B1">'त्रिभिर्मुहूर्तैर्द्वाभ्यां वा दिनैर्दशभिरेव वा । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S31_V24_B1" data-verse="BTN_C03_S31_V24" data-block-id="BTN_C03_S31_V24_B1">'त्रिभिर्मुहूर्तैर्द्वाभ्यां वा दिनैर्दशभिरेव वा । | ||
पक्षान्मासेन वा याति यमलोकमितो गतः''॥ इति नारदीये ॥२४॥</div> | पक्षान्मासेन वा याति यमलोकमितो गतः''॥ इति नारदीये ॥२४॥</div> | ||
| Line 5,408: | Line 5,408: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S31_V29" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S31_V29"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S31_V29" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S31_V29"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S31_V29_B1" data-verse="BTN_C03_S31_V29" data-block-id="BTN_C03_S31_V29_B1">अत्रैवेत्येवशब्दः सामीप्यार्थे । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S31_V29_B1" data-verse="BTN_C03_S31_V29" data-block-id="BTN_C03_S31_V29_B1">अत्रैवेत्येवशब्दः सामीप्यार्थे । | ||
'सामीप्ये च प्रधाने च एवशब्दोऽवधारणे''। इति शब्दनिर्णये । | 'सामीप्ये च प्रधाने च एवशब्दोऽवधारणे''। इति शब्दनिर्णये । | ||
अत्राप्यस्तीत्यर्थः ॥ २९ ॥</div> | अत्राप्यस्तीत्यर्थः ॥ २९ ॥</div> | ||
| Line 5,418: | Line 5,418: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S32_V02" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S32_V02"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S32_V02" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S32_V02"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S32_V02_B1" data-verse="BTN_C03_S32_V02" data-block-id="BTN_C03_S32_V02_B1">'नानाविधा गर्भवृद्धिः कर्मभेदाद्भविष्यति । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S32_V02_B1" data-verse="BTN_C03_S32_V02" data-block-id="BTN_C03_S32_V02_B1">'नानाविधा गर्भवृद्धिः कर्मभेदाद्भविष्यति । | ||
अतो नानाविधं ग्रन्थे गर्भसंस्थानमुच्यते''॥ इति षाड्गुण्ये ॥ २ ॥</div> | अतो नानाविधं ग्रन्थे गर्भसंस्थानमुच्यते''॥ इति षाड्गुण्ये ॥ २ ॥</div> | ||
| Line 5,437: | Line 5,437: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S32_V20" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S32_V20"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S32_V20" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S32_V20"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S32_V20_B1" data-verse="BTN_C03_S32_V20" data-block-id="BTN_C03_S32_V20_B1">अशरीरवत् परमात्मवत् । परमात्मन एव देहोऽपि तद्वशत्वात् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S32_V20_B1" data-verse="BTN_C03_S32_V20" data-block-id="BTN_C03_S32_V20_B1">अशरीरवत् परमात्मवत् । परमात्मन एव देहोऽपि तद्वशत्वात् । | ||
'तत्त्वज्ञानं तु देवानां गर्भस्थानां भविष्यति । | 'तत्त्वज्ञानं तु देवानां गर्भस्थानां भविष्यति । | ||
उत्तमानामृषीणां वाऽप्यन्येषां बहुजन्मगम्''॥ इति स्कान्दे ॥ २० ॥</div> | उत्तमानामृषीणां वाऽप्यन्येषां बहुजन्मगम्''॥ इति स्कान्दे ॥ २० ॥</div> | ||
| Line 5,461: | Line 5,461: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S32_V42" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S32_V42"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S32_V42" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S32_V42"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S32_V42_B1" data-verse="BTN_C03_S32_V42" data-block-id="BTN_C03_S32_V42_B1">'सत्पुंसु च तथा स्त्रीषु न सङ्गो दोषमावहेत् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S32_V42_B1" data-verse="BTN_C03_S32_V42" data-block-id="BTN_C03_S32_V42_B1">'सत्पुंसु च तथा स्त्रीषु न सङ्गो दोषमावहेत् । | ||
यथायोग्यं गुणायैव दोषकृद्दुष्टजन्तुषु''॥ इति वाराहे ॥ ४०-४२ ॥</div> | यथायोग्यं गुणायैव दोषकृद्दुष्टजन्तुषु''॥ इति वाराहे ॥ ४०-४२ ॥</div> | ||
| Line 5,490: | Line 5,490: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S33_V03" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S33_V03"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S33_V03" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S33_V03"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S33_V03_B1" data-verse="BTN_C03_S33_V03" data-block-id="BTN_C03_S33_V03_B1">'ईषद्भक्तो भगवति सुकर्मा स्वर्गमेष्यति । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S33_V03_B1" data-verse="BTN_C03_S33_V03" data-block-id="BTN_C03_S33_V03_B1">'ईषद्भक्तो भगवति सुकर्मा स्वर्गमेष्यति । | ||
अभक्तो निरयं याति सुकर्माऽपि न संशयः''॥ इति वामने ॥ ३ ॥</div> | अभक्तो निरयं याति सुकर्माऽपि न संशयः''॥ इति वामने ॥ ३ ॥</div> | ||
| Line 5,501: | Line 5,501: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S33_V13" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S33_V13"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S33_V13" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S33_V13"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S33_V13_B1" data-verse="BTN_C03_S33_V13" data-block-id="BTN_C03_S33_V13_B1">अभिमानेन पूर्णज्ञानेन । सङ्गत्य लये परमेश्वरं प्रविश्य । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S33_V13_B1" data-verse="BTN_C03_S33_V13" data-block-id="BTN_C03_S33_V13_B1">अभिमानेन पूर्णज्ञानेन । सङ्गत्य लये परमेश्वरं प्रविश्य । | ||
'यथापूर्वं प्रजायते''उच्चनीचादिभावेन जायते । | 'यथापूर्वं प्रजायते''उच्चनीचादिभावेन जायते । | ||
'अगुणव्यतिकरे''बहिः श्वेतद्वीपे निर्गच्छति । | 'अगुणव्यतिकरे''बहिः श्वेतद्वीपे निर्गच्छति । | ||
'गुणव्यतिकराभावेऽप्युच्चनीचादिपूर्ववत् । | 'गुणव्यतिकराभावेऽप्युच्चनीचादिपूर्ववत् । | ||
विष्णोश्चैव विमुक्तानां न कदाचन गच्छति''॥ इति गारुडे ॥ ११-१३ ॥</div> | विष्णोश्चैव विमुक्तानां न कदाचन गच्छति''॥ इति गारुडे ॥ ११-१३ ॥</div> | ||
| Line 5,511: | Line 5,511: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S33_V14" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S33_V14"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S33_V14" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S33_V14"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S33_V14_B1" data-verse="BTN_C03_S33_V14" data-block-id="BTN_C03_S33_V14_B1">गुणव्यतिकरे असति । प्रलये प्राप्ते पुनः परमेश्वरमायान्ति । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S33_V14_B1" data-verse="BTN_C03_S33_V14" data-block-id="BTN_C03_S33_V14_B1">गुणव्यतिकरे असति । प्रलये प्राप्ते पुनः परमेश्वरमायान्ति । | ||
'ब्रह्मा देवैः परिवृतः प्रलये परमेश्वरम् । | 'ब्रह्मा देवैः परिवृतः प्रलये परमेश्वरम् । | ||
प्रविश्य सर्गे तु पुनः श्वेतद्वीपे प्रमोदते ॥ | प्रविश्य सर्गे तु पुनः श्वेतद्वीपे प्रमोदते ॥ | ||
ज्ञानधर्मफलांस्तत्र भोगान्भुक्त्वा लये पुनः । | ज्ञानधर्मफलांस्तत्र भोगान्भुक्त्वा लये पुनः । | ||
नारायणं समाविश्य ज्ञानव्यक्तं निजं सुखम् ॥ | नारायणं समाविश्य ज्ञानव्यक्तं निजं सुखम् ॥ | ||
भुञ्जते त्वेवमेवैषां काले संसर्गनिर्गमौ । | भुञ्जते त्वेवमेवैषां काले संसर्गनिर्गमौ । | ||
नित्यौ नित्यसुखं चैव सृष्टौ भोगास्तथोत्तमाः ॥ | नित्यौ नित्यसुखं चैव सृष्टौ भोगास्तथोत्तमाः ॥ | ||
यथापूर्वं हरेः सर्वगुणैर्नीचोच्चता तथा । | यथापूर्वं हरेः सर्वगुणैर्नीचोच्चता तथा । | ||
ब्रह्मणश्च तथान्येषामन्येषां च यथापदम्''॥ इति स्कान्दे ॥ १४ ॥</div> | ब्रह्मणश्च तथान्येषामन्येषां च यथापदम्''॥ इति स्कान्दे ॥ १४ ॥</div> | ||
| Line 5,535: | Line 5,535: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S33_V21" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S33_V21"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S33_V21" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S33_V21"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S33_V21_B1" data-verse="BTN_C03_S33_V21" data-block-id="BTN_C03_S33_V21_B1">'अत्यल्पभक्ता विष्णौ च सदा श्राद्धादिकारिणः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S33_V21_B1" data-verse="BTN_C03_S33_V21" data-block-id="BTN_C03_S33_V21_B1">'अत्यल्पभक्ता विष्णौ च सदा श्राद्धादिकारिणः । | ||
पितृलोकं समाविश्य स्वसन्ताने पुनःपुनः ॥ | पितृलोकं समाविश्य स्वसन्ताने पुनःपुनः ॥ | ||
क्षिप्रमेव प्रजायन्ते ये तु भक्तिविवर्जिताः । | क्षिप्रमेव प्रजायन्ते ये तु भक्तिविवर्जिताः । | ||
अन्यसामान्यवेत्तारस्तदन्योत्तमवेदिनः ॥ | अन्यसामान्यवेत्तारस्तदन्योत्तमवेदिनः ॥ | ||
तद्भक्तनिन्दकाश्चैव यान्त्येव निरयं ध्रुवम् । | तद्भक्तनिन्दकाश्चैव यान्त्येव निरयं ध्रुवम् । | ||
अपि धर्मैकनियमा नात्र कार्या विचारणा''॥ इति च ॥ | अपि धर्मैकनियमा नात्र कार्या विचारणा''॥ इति च ॥ | ||
'मुक्तियोग्यास्तु देवाद्या मानुषा यज्ञभागिनः । | 'मुक्तियोग्यास्तु देवाद्या मानुषा यज्ञभागिनः । | ||
मनुष्यभेदाः श्राद्धादिकृतो विद्वेषिणोऽसुराः''इति च ॥ १६-२१ ॥</div> | मनुष्यभेदाः श्राद्धादिकृतो विद्वेषिणोऽसुराः''इति च ॥ १६-२१ ॥</div> | ||
| Line 5,548: | Line 5,548: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S33_V28" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S33_V28"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S33_V28" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S33_V28"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S33_V28_B1" data-verse="BTN_C03_S33_V28" data-block-id="BTN_C03_S33_V28_B1">'मत्स्यकूर्मादिरूपं च विष्णोर्ज्ञानैकमात्रकम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S33_V28_B1" data-verse="BTN_C03_S33_V28" data-block-id="BTN_C03_S33_V28_B1">'मत्स्यकूर्मादिरूपं च विष्णोर्ज्ञानैकमात्रकम् । | ||
तन्मन्यन्ते भौतिकं तु ये गच्छन्त्यधरं तमः''॥ इति ब्राह्मे ॥ २८ ॥</div> | तन्मन्यन्ते भौतिकं तु ये गच्छन्त्यधरं तमः''॥ इति ब्राह्मे ॥ २८ ॥</div> | ||
| Line 5,555: | Line 5,555: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S33_V29" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S33_V29"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S33_V29" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S33_V29"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S33_V29_B1" data-verse="BTN_C03_S33_V29" data-block-id="BTN_C03_S33_V29_B1">'एकादशेन्द्रियात्मा च पञ्चभूतात्मकस्तथा । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S33_V29_B1" data-verse="BTN_C03_S33_V29" data-block-id="BTN_C03_S33_V29_B1">'एकादशेन्द्रियात्मा च पञ्चभूतात्मकस्तथा । | ||
सर्वाभिमानी भगवान्स्वराडिन्द्रः पुरन्दरः ॥ | सर्वाभिमानी भगवान्स्वराडिन्द्रः पुरन्दरः ॥ | ||
इदमण्डं जगत्सर्वं शक्रदेहं विदुर्बुधाः । | इदमण्डं जगत्सर्वं शक्रदेहं विदुर्बुधाः । | ||
तत्पतिस्त्रिगुणो रुद्रस्तस्य ब्रह्मा ततो हरिः''॥ इति वामने ॥ | तत्पतिस्त्रिगुणो रुद्रस्तस्य ब्रह्मा ततो हरिः''॥ इति वामने ॥ | ||
यथैतान्पश्यन्ति तद्वदेव ज्ञानात्मकं मत्स्यादिरूपं पश्यन्त्यज्ञाः॥ २९ ॥</div> | यथैतान्पश्यन्ति तद्वदेव ज्ञानात्मकं मत्स्यादिरूपं पश्यन्त्यज्ञाः॥ २९ ॥</div> | ||
| Line 5,567: | Line 5,567: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S33_V32" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S33_V32"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S33_V32" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S33_V32"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S33_V32_B1" data-verse="BTN_C03_S33_V32" data-block-id="BTN_C03_S33_V32_B1">'ज्ञानभक्ती विना नैव मुक्तिः कस्यापि विद्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S33_V32_B1" data-verse="BTN_C03_S33_V32" data-block-id="BTN_C03_S33_V32_B1">'ज्ञानभक्ती विना नैव मुक्तिः कस्यापि विद्यते । | ||
तयोरेकतरेणापि विष्णुगेनोभयं विना ॥ | तयोरेकतरेणापि विष्णुगेनोभयं विना ॥ | ||
एवमप्येतयोरेकभावेऽन्यनियतेर्ध्रुवम् । | एवमप्येतयोरेकभावेऽन्यनियतेर्ध्रुवम् । | ||
एकेनापि भवेन्मुक्तिस्तदर्थं त्वन्यसाधनम्''॥ इति हरिवंशेषु ॥३२॥</div> | एकेनापि भवेन्मुक्तिस्तदर्थं त्वन्यसाधनम्''॥ इति हरिवंशेषु ॥३२॥</div> | ||
| Line 5,578: | Line 5,578: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S34_V02" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S34_V02"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S34_V02" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S34_V02"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S34_V02_B1" data-verse="BTN_C03_S34_V02" data-block-id="BTN_C03_S34_V02_B1">भूतेन्द्रियार्थात्ममयं तेभ्यः प्रधानम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S34_V02_B1" data-verse="BTN_C03_S34_V02" data-block-id="BTN_C03_S34_V02_B1">भूतेन्द्रियार्थात्ममयं तेभ्यः प्रधानम् । | ||
'त्वं प्रधानमयो देव प्रधानादधिको यतः''॥ इति वाराहे ॥ २ ॥</div> | 'त्वं प्रधानमयो देव प्रधानादधिको यतः''॥ इति वाराहे ॥ २ ॥</div> | ||
| Line 5,585: | Line 5,585: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S34_V05" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S34_V05"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S34_V05" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S34_V05"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S34_V05_B1" data-verse="BTN_C03_S34_V05" data-block-id="BTN_C03_S34_V05_B1">देहतन्त्रः देहप्रकाशः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S34_V05_B1" data-verse="BTN_C03_S34_V05" data-block-id="BTN_C03_S34_V05_B1">देहतन्त्रः देहप्रकाशः । | ||
'ततिः प्रकाशो विस्तारस्तन्त्रं चेत्यभिधीयते''।इति तन्त्रमालायाम् ॥ ५ ॥</div> | 'ततिः प्रकाशो विस्तारस्तन्त्रं चेत्यभिधीयते''।इति तन्त्रमालायाम् ॥ ५ ॥</div> | ||
| Line 5,598: | Line 5,598: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S34_V27" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S34_V27"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C03_S34_V27" data-block-id="bhashya-BTN_C03_S34_V27"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S34_V27_B1" data-verse="BTN_C03_S34_V27" data-block-id="BTN_C03_S34_V27_B1">'जीवोपाधिप्रभृतयः आमुक्तेः सर्वदेहिनाम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C03_S34_V27_B1" data-verse="BTN_C03_S34_V27" data-block-id="BTN_C03_S34_V27_B1">'जीवोपाधिप्रभृतयः आमुक्तेः सर्वदेहिनाम् । | ||
नियमात्सन्त्यभावस्तु निष्फलत्वादुदीर्यते''॥ इति वाराहे ॥ २७ ॥</div> | नियमात्सन्त्यभावस्तु निष्फलत्वादुदीर्यते''॥ इति वाराहे ॥ २७ ॥</div> | ||
| Line 5,609: | Line 5,609: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S01_V01" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S01_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S01_V01" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S01_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S01_V01_B1" data-verse="BTN_C04_S01_V01" data-block-id="BTN_C04_S01_V01_B1">'पुनःपुनः कथां प्राहुरभ्यासादुत्तमं फलम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S01_V01_B1" data-verse="BTN_C04_S01_V01" data-block-id="BTN_C04_S01_V01_B1">'पुनःपुनः कथां प्राहुरभ्यासादुत्तमं फलम् । | ||
विज्ञापयितुकामास्तु विद्वांसस्तत्रतत्र तु''॥ इत्याग्नेये ॥ १ ॥</div> | विज्ञापयितुकामास्तु विद्वांसस्तत्रतत्र तु''॥ इत्याग्नेये ॥ १ ॥</div> | ||
| Line 5,620: | Line 5,620: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S01_V22" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S01_V22"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S01_V22" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S01_V22"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S01_V22_B1" data-verse="BTN_C04_S01_V22" data-block-id="BTN_C04_S01_V22_B1">'ब्रह्मस्थश्चैव रुद्रस्थः स्वयं चापि हरिः प्रभुः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S01_V22_B1" data-verse="BTN_C04_S01_V22" data-block-id="BTN_C04_S01_V22_B1">'ब्रह्मस्थश्चैव रुद्रस्थः स्वयं चापि हरिः प्रभुः । | ||
प्रजां त्रिपुरुषसमां यच्छत्वित्यत्रिरैच्छत ॥ | प्रजां त्रिपुरुषसमां यच्छत्वित्यत्रिरैच्छत ॥ | ||
तस्मात्स ब्रह्मरुद्राभ्यां सह विष्णुर्जगत्पतिः । | तस्मात्स ब्रह्मरुद्राभ्यां सह विष्णुर्जगत्पतिः । | ||
आगत्य तु त्रिमूर्त्यंशान् पुत्रान्प्रादाज्जनार्दनः । | आगत्य तु त्रिमूर्त्यंशान् पुत्रान्प्रादाज्जनार्दनः । | ||
भावित्वाच्चैव कार्यस्य लोकानां मोहनाय च''॥ इति ब्रह्मवैवर्ते ॥ २०-२२ ॥</div> | भावित्वाच्चैव कार्यस्य लोकानां मोहनाय च''॥ इति ब्रह्मवैवर्ते ॥ २०-२२ ॥</div> | ||
| Line 5,636: | Line 5,636: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S01_V33" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S01_V33"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S01_V33" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S01_V33"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S01_V33_B1" data-verse="BTN_C04_S01_V33" data-block-id="BTN_C04_S01_V33_B1">'ब्रह्मणो नावतारोऽस्ति सन्निधानं तु केवलम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S01_V33_B1" data-verse="BTN_C04_S01_V33" data-block-id="BTN_C04_S01_V33_B1">'ब्रह्मणो नावतारोऽस्ति सन्निधानं तु केवलम् । | ||
ऋते विष्णोरात्मनश्च तदंशोक्तिः प्रवेशतः''॥ इति च । | ऋते विष्णोरात्मनश्च तदंशोक्तिः प्रवेशतः''॥ इति च । | ||
'सृष्टिभेदाद्विरूपं तु कथा पञ्चोत्तरं शतम् । | 'सृष्टिभेदाद्विरूपं तु कथा पञ्चोत्तरं शतम् । | ||
वैरूप्यमन्यद्विज्ञेयं तात्पर्यान्मोहनाय च''॥ इति स्कान्दे । | वैरूप्यमन्यद्विज्ञेयं तात्पर्यान्मोहनाय च''॥ इति स्कान्दे । | ||
'ऋते तु पाण्डवकथां कार्ष्णं रामायणं तथा । | 'ऋते तु पाण्डवकथां कार्ष्णं रामायणं तथा । | ||
विष्णोर्ब्रह्मादिनां चैव क्रमाद्य्वत्यस्तशक्तिताम् । | विष्णोर्ब्रह्मादिनां चैव क्रमाद्य्वत्यस्तशक्तिताम् । | ||
एतदापादकं चान्यदृते कल्पादिभेदतः । | एतदापादकं चान्यदृते कल्पादिभेदतः । | ||
कथाभेदस्तु विज्ञेयो मोहायैतेषु भिन्नता''॥ इति वाराहे ॥ ३३ ॥</div> | कथाभेदस्तु विज्ञेयो मोहायैतेषु भिन्नता''॥ इति वाराहे ॥ ३३ ॥</div> | ||
| Line 5,655: | Line 5,655: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S01_V59" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S01_V59"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S01_V59" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S01_V59"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S01_V59_B1" data-verse="BTN_C04_S01_V59" data-block-id="BTN_C04_S01_V59_B1">'नरे विष्णुः समाविष्टः स्वयं नारायणो हरिः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S01_V59_B1" data-verse="BTN_C04_S01_V59" data-block-id="BTN_C04_S01_V59_B1">'नरे विष्णुः समाविष्टः स्वयं नारायणो हरिः । | ||
अर्जुने च नरावेशः कृष्णो नारायणः स्वयम्''॥ इति तत्त्वविवेके ॥ | अर्जुने च नरावेशः कृष्णो नारायणः स्वयम्''॥ इति तत्त्वविवेके ॥ | ||
खे रूपभेदो ऽभ्रादिः । | खे रूपभेदो ऽभ्रादिः । | ||
'यथाकाशस्थितो नित्यम्''इत्यादि च । | 'यथाकाशस्थितो नित्यम्''इत्यादि च । | ||
'यथाकाशे विमानादिरूपभेदः प्रतीयते । | 'यथाकाशे विमानादिरूपभेदः प्रतीयते । | ||
तथा हरौ जगदिदं तत्सामर्थ्यात्प्रतीयते''॥ इति ब्राह्मे ॥ ५२-५९ ॥</div> | तथा हरौ जगदिदं तत्सामर्थ्यात्प्रतीयते''॥ इति ब्राह्मे ॥ ५२-५९ ॥</div> | ||
| Line 5,682: | Line 5,682: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S02_V25" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S02_V25"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S02_V25" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S02_V25"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S02_V25_B1" data-verse="BTN_C04_S02_V25" data-block-id="BTN_C04_S02_V25_B1">'ये ज्ञानविषयाः शापा मुक्तिगाश्चाधिकारिणाम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S02_V25_B1" data-verse="BTN_C04_S02_V25" data-block-id="BTN_C04_S02_V25_B1">'ये ज्ञानविषयाः शापा मुक्तिगाश्चाधिकारिणाम् । | ||
कादाचित्कास्ते भवन्ति नैव ते सार्वकालिकाः ॥ | कादाचित्कास्ते भवन्ति नैव ते सार्वकालिकाः ॥ | ||
तेषां ज्ञानस्य मुक्तेश्च तारतम्यस्य चैव हि । | तेषां ज्ञानस्य मुक्तेश्च तारतम्यस्य चैव हि । | ||
भगवन्नियतत्वात्तु शापादिर्नात्र कारणम्''॥ इति वाराहे ॥२२-२५॥</div> | भगवन्नियतत्वात्तु शापादिर्नात्र कारणम्''॥ इति वाराहे ॥२२-२५॥</div> | ||
| Line 5,693: | Line 5,693: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S02_V26" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S02_V26"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S02_V26" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S02_V26"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S02_V26_B1" data-verse="BTN_C04_S02_V26" data-block-id="BTN_C04_S02_V26_B1">'गिरिः प्राणः समुद्दिष्टस्तत्सुता वेदवाक्स्मृता । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S02_V26_B1" data-verse="BTN_C04_S02_V26" data-block-id="BTN_C04_S02_V26_B1">'गिरिः प्राणः समुद्दिष्टस्तत्सुता वेदवाक्स्मृता । | ||
पुष्पं स्वर्गादयः प्रोक्ताः फलं मोक्ष उदाहृतम्''॥ इति वामने ॥ | पुष्पं स्वर्गादयः प्रोक्ताः फलं मोक्ष उदाहृतम्''॥ इति वामने ॥ | ||
'अनङ्गो मन्मथो मन्था कामोऽङ्गज उदाहृतः''। इति शब्दनिर्णये ॥</div> | 'अनङ्गो मन्मथो मन्था कामोऽङ्गज उदाहृतः''। इति शब्दनिर्णये ॥</div> | ||
| Line 5,705: | Line 5,705: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S03_V23" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S03_V23"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S03_V23" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S03_V23"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S03_V23_B1" data-verse="BTN_C04_S03_V23" data-block-id="BTN_C04_S03_V23_B1">विशेषेण धीयते चिन्त्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S03_V23_B1" data-verse="BTN_C04_S03_V23" data-block-id="BTN_C04_S03_V23_B1">विशेषेण धीयते चिन्त्यते । | ||
'रुद्रेण धीयते विष्णुर्विष्णोर्ध्येयो न कश्चन''। इति ब्रह्मवैवर्ते ॥२३॥</div> | 'रुद्रेण धीयते विष्णुर्विष्णोर्ध्येयो न कश्चन''। इति ब्रह्मवैवर्ते ॥२३॥</div> | ||
| Line 5,714: | Line 5,714: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S04_V15" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S04_V15"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S04_V15" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S04_V15"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S04_V15_B1" data-verse="BTN_C04_S04_V15" data-block-id="BTN_C04_S04_V15_B1">ब्रह्मरसासवार्थिभिः शिष्याणां मनोऽलिभिः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S04_V15_B1" data-verse="BTN_C04_S04_V15" data-block-id="BTN_C04_S04_V15_B1">ब्रह्मरसासवार्थिभिः शिष्याणां मनोऽलिभिः । | ||
'सनकादयो रुद्रशिष्यास्तेषामन्ये तु योगिनः । | 'सनकादयो रुद्रशिष्यास्तेषामन्ये तु योगिनः । | ||
ब्रह्मशिष्यस्तथा रुद्रो ब्रह्मा नारायणस्य च''॥ इति ब्राह्मे ॥ १५ ॥</div> | ब्रह्मशिष्यस्तथा रुद्रो ब्रह्मा नारायणस्य च''॥ इति ब्राह्मे ॥ १५ ॥</div> | ||
| Line 5,722: | Line 5,722: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S04_V16" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S04_V16"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S04_V16" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S04_V16"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S04_V16_B1" data-verse="BTN_C04_S04_V16" data-block-id="BTN_C04_S04_V16_B1">ब्रह्मादयो ब्रह्मपुत्राः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S04_V16_B1" data-verse="BTN_C04_S04_V16" data-block-id="BTN_C04_S04_V16_B1">ब्रह्मादयो ब्रह्मपुत्राः । | ||
'सुपर्णशेषप्राणेशब्रह्मविष्णून् गिरं श्रियम् । | 'सुपर्णशेषप्राणेशब्रह्मविष्णून् गिरं श्रियम् । | ||
ऋते नमति नो रुद्रं क एव पुरुषार्थभाक्''॥ इति गारुडे ॥ १६ ॥</div> | ऋते नमति नो रुद्रं क एव पुरुषार्थभाक्''॥ इति गारुडे ॥ १६ ॥</div> | ||
| Line 5,732: | Line 5,732: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S04_V20" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S04_V20"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S04_V20" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S04_V20"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S04_V20_B1" data-verse="BTN_C04_S04_V20" data-block-id="BTN_C04_S04_V20_B1">आब्रह्मणि ब्रह्मग्ज्ञानिनि । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S04_V20_B1" data-verse="BTN_C04_S04_V20" data-block-id="BTN_C04_S04_V20_B1">आब्रह्मणि ब्रह्मग्ज्ञानिनि । | ||
'आब्रह्मा स्थितधीर्जीवन्मुक्तश्चेत्यभिधीयते । | 'आब्रह्मा स्थितधीर्जीवन्मुक्तश्चेत्यभिधीयते । | ||
यस्तस्य न निवृत्तं च प्रवृत्तं कर्म चेष्यते ॥ | यस्तस्य न निवृत्तं च प्रवृत्तं कर्म चेष्यते ॥ | ||
यत्तु देवाः प्रकुर्वन्ति स महानियमः स्मृतः । | यत्तु देवाः प्रकुर्वन्ति स महानियमः स्मृतः । | ||
स्वर्गाद्यर्थं प्रवृत्तं स्यान्निवृत्तं मुक्तये तु यत् ॥ | स्वर्गाद्यर्थं प्रवृत्तं स्यान्निवृत्तं मुक्तये तु यत् ॥ | ||
स महानियमो नाम कर्म यत्त्वाधिकारिकम् । | स महानियमो नाम कर्म यत्त्वाधिकारिकम् । | ||
महतो नियमाद्विष्णोः प्रीत्या मुक्तौ सुखोन्नतिः । | महतो नियमाद्विष्णोः प्रीत्या मुक्तौ सुखोन्नतिः । | ||
केचिन्निवृत्तमित्याहुर्महानियममप्युत''॥ इति भविष्यत्पुराणे ॥ | केचिन्निवृत्तमित्याहुर्महानियममप्युत''॥ इति भविष्यत्पुराणे ॥ | ||
'यदि देवाश्च ऋष्याद्या निन्द्यन्ते यत्र कुत्रचित् । | 'यदि देवाश्च ऋष्याद्या निन्द्यन्ते यत्र कुत्रचित् । | ||
न तावता गुणैर्हीनाः स्थितप्रज्ञा हि ते मताः । | न तावता गुणैर्हीनाः स्थितप्रज्ञा हि ते मताः । | ||
यथायोग्यं तु तात्पर्यं निन्दाया अन्यदेव तु''॥ इति गारुडे ॥ २० ॥</div> | यथायोग्यं तु तात्पर्यं निन्दाया अन्यदेव तु''॥ इति गारुडे ॥ २० ॥</div> | ||
| Line 5,752: | Line 5,752: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S05_V04" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S05_V04"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S05_V04" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S05_V04"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S05_V04_B1" data-verse="BTN_C04_S05_V04" data-block-id="BTN_C04_S05_V04_B1">न चापरं तस्मादवरं न चिन्तयती । परन्तु विष्ण्वादिकं चिन्तयती चशब्दात् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S05_V04_B1" data-verse="BTN_C04_S05_V04" data-block-id="BTN_C04_S05_V04_B1">न चापरं तस्मादवरं न चिन्तयती । परन्तु विष्ण्वादिकं चिन्तयती चशब्दात् । | ||
'रुद्रं च ब्रह्मवायू च विष्णुं चैव श्रियं गिरम् । | 'रुद्रं च ब्रह्मवायू च विष्णुं चैव श्रियं गिरम् । | ||
उमा चिन्तयती देहं तत्याजान्यं न चास्मरत्''॥ इति तत्त्वनिर्णये ॥ ४ ॥</div> | उमा चिन्तयती देहं तत्याजान्यं न चास्मरत्''॥ इति तत्त्वनिर्णये ॥ ४ ॥</div> | ||
| Line 5,770: | Line 5,770: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S06_V26" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S06_V26"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S06_V26" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S06_V26"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S06_V26_B1" data-verse="BTN_C04_S06_V26" data-block-id="BTN_C04_S06_V26_B1">'वीरभद्राख्यरूपेण स्वेन पूर्वं ययौ हरः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S06_V26_B1" data-verse="BTN_C04_S06_V26" data-block-id="BTN_C04_S06_V26_B1">'वीरभद्राख्यरूपेण स्वेन पूर्वं ययौ हरः । | ||
मूलरूपेण पश्चात्तु गत्वा दक्षमथावधीत् ॥ | मूलरूपेण पश्चात्तु गत्वा दक्षमथावधीत् ॥ | ||
तत्रोपेन्द्रेण हरिणा जितो धर्मात्मजेन च । | तत्रोपेन्द्रेण हरिणा जितो धर्मात्मजेन च । | ||
अन्यान् जिगाय प्रययौ कैलासं स्वं निकेतनम्''॥ इति ब्राह्मे ॥२६॥</div> | अन्यान् जिगाय प्रययौ कैलासं स्वं निकेतनम्''॥ इति ब्राह्मे ॥२६॥</div> | ||
| Line 5,787: | Line 5,787: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S07_V07" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S07_V07"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S07_V07" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S07_V07"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S07_V07_B1" data-verse="BTN_C04_S07_V07" data-block-id="BTN_C04_S07_V07_B1">यज्ञ इन्द्रः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S07_V07_B1" data-verse="BTN_C04_S07_V07" data-block-id="BTN_C04_S07_V07_B1">यज्ञ इन्द्रः । | ||
'यज्ञो यज्ञपतिस्त्विन्द्रः पुरुहूतः पुरुष्टुतः''। इत्यभिधानम् । | 'यज्ञो यज्ञपतिस्त्विन्द्रः पुरुहूतः पुरुष्टुतः''। इत्यभिधानम् । | ||
तस्यात्मतन्त्रस्य । तस्य विष्णोर्मनोवशस्य । | तस्यात्मतन्त्रस्य । तस्य विष्णोर्मनोवशस्य । | ||
'नाहं नेन्द्रो न चैवान्ये यत्तत्त्वं न विदुः परम् । | 'नाहं नेन्द्रो न चैवान्ये यत्तत्त्वं न विदुः परम् । | ||
तस्य विष्णोर्वशे रुद्रो मम वायोरथापि वा । | तस्य विष्णोर्वशे रुद्रो मम वायोरथापि वा । | ||
नान्यस्य कस्यचित्पुंसस्तस्येत्थं वः कुतः कृतम्''॥ इति ब्रह्मवैवर्ते ॥</div> | नान्यस्य कस्यचित्पुंसस्तस्येत्थं वः कुतः कृतम्''॥ इति ब्रह्मवैवर्ते ॥</div> | ||
| Line 5,798: | Line 5,798: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S07_V33" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S07_V33"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S07_V33" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S07_V33"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S07_V33_B1" data-verse="BTN_C04_S07_V33" data-block-id="BTN_C04_S07_V33_B1">'मुमुक्षवो ब्रह्मणश्च शिवादिन्द्रादिभिस्तथा । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S07_V33_B1" data-verse="BTN_C04_S07_V33" data-block-id="BTN_C04_S07_V33_B1">'मुमुक्षवो ब्रह्मणश्च शिवादिन्द्रादिभिस्तथा । | ||
श्रुत्वा ज्ञानं परं गुह्यं मुच्यन्ते ब्रह्मणा सह''॥ इति कौर्मे ॥ ३३ ॥</div> | श्रुत्वा ज्ञानं परं गुह्यं मुच्यन्ते ब्रह्मणा सह''॥ इति कौर्मे ॥ ३३ ॥</div> | ||
| Line 5,805: | Line 5,805: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S07_V40" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S07_V40"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S07_V40" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S07_V40"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S07_V40_B1" data-verse="BTN_C04_S07_V40" data-block-id="BTN_C04_S07_V40_B1">महत्तमः तेजस्वितमः अर्कस्य सकाशादपि । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S07_V40_B1" data-verse="BTN_C04_S07_V40" data-block-id="BTN_C04_S07_V40_B1">महत्तमः तेजस्वितमः अर्कस्य सकाशादपि । | ||
'तेजोऽर्थ उत्तमार्थे च पूज्यार्थे च प्रयुज्यते । | 'तेजोऽर्थ उत्तमार्थे च पूज्यार्थे च प्रयुज्यते । | ||
महच्छब्दो महःशब्दो मान्यशब्दस्तथैव च''॥ इति शब्दनिर्णये ॥४०॥</div> | महच्छब्दो महःशब्दो मान्यशब्दस्तथैव च''॥ इति शब्दनिर्णये ॥४०॥</div> | ||
| Line 5,813: | Line 5,813: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S07_V42" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S07_V42"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S07_V42" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S07_V42"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S07_V42_B1" data-verse="BTN_C04_S07_V42" data-block-id="BTN_C04_S07_V42_B1">अन्तर्याम्यपेक्षया शक्तेः शिवस्य च परमिति । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S07_V42_B1" data-verse="BTN_C04_S07_V42" data-block-id="BTN_C04_S07_V42_B1">अन्तर्याम्यपेक्षया शक्तेः शिवस्य च परमिति । | ||
'क्रियन्ते स्तुतयोऽन्यत्र तदन्तर्याम्यपेक्षया । | 'क्रियन्ते स्तुतयोऽन्यत्र तदन्तर्याम्यपेक्षया । | ||
न जीवेषु गुणाः पूर्णा यथायोग्या हि तद्गताः''॥ इति ब्राह्मे ॥४२॥</div> | न जीवेषु गुणाः पूर्णा यथायोग्या हि तद्गताः''॥ इति ब्राह्मे ॥४२॥</div> | ||
| Line 5,821: | Line 5,821: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S07_V43" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S07_V43"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S07_V43" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S07_V43"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S07_V43_B1" data-verse="BTN_C04_S07_V43" data-block-id="BTN_C04_S07_V43_B1">'तद्वशत्वात्स्वरूपं तु विष्णोः सर्वमुदीर्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S07_V43_B1" data-verse="BTN_C04_S07_V43" data-block-id="BTN_C04_S07_V43_B1">'तद्वशत्वात्स्वरूपं तु विष्णोः सर्वमुदीर्यते । | ||
स्वरूपं स च सर्वत्र बिम्बत्वादेव तूच्यते ॥ | स्वरूपं स च सर्वत्र बिम्बत्वादेव तूच्यते ॥ | ||
साक्षात्स्वरूपं मत्स्याद्या विष्णोर्नान्यत्कथञ्चन । | साक्षात्स्वरूपं मत्स्याद्या विष्णोर्नान्यत्कथञ्चन । | ||
तस्मादन्यगता दोषा न तस्मिन् पुरुषोत्तमे''॥ इति तत्त्वनिर्णये ॥ ४३ ॥</div> | तस्मादन्यगता दोषा न तस्मिन् पुरुषोत्तमे''॥ इति तत्त्वनिर्णये ॥ ४३ ॥</div> | ||
| Line 5,836: | Line 5,836: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S07_V46" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S07_V46"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S07_V46" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S07_V46"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S07_V46_B1" data-verse="BTN_C04_S07_V46" data-block-id="BTN_C04_S07_V46_B1">तव त्वाम् । 'चतुर्षु षष्ठी''इति सूत्रात् ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S07_V46_B1" data-verse="BTN_C04_S07_V46" data-block-id="BTN_C04_S07_V46_B1">तव त्वाम् । 'चतुर्षु षष्ठी''इति सूत्रात् ॥ | ||
'विष्ण्वधीना जगत्सत्ता प्रतीतिश्चेष्टितं गतिः । | 'विष्ण्वधीना जगत्सत्ता प्रतीतिश्चेष्टितं गतिः । | ||
इति यन्नियतं ज्ञानमपृथग्दर्शनं स्मृतम् ॥ | इति यन्नियतं ज्ञानमपृथग्दर्शनं स्मृतम् ॥ | ||
मिथ्याज्ञानं पृथग्ज्ञानमिति वेदविदो विदुः । | मिथ्याज्ञानं पृथग्ज्ञानमिति वेदविदो विदुः । | ||
यथैवार्थस्तथाज्ञानमपृथग्दृष्टिरुच्यते''॥ इति गारुडे ॥ ४६ ॥</div> | यथैवार्थस्तथाज्ञानमपृथग्दृष्टिरुच्यते''॥ इति गारुडे ॥ ४६ ॥</div> | ||
| Line 5,846: | Line 5,846: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S07_V48" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S07_V48"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S07_V48" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S07_V48"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S07_V48_B1" data-verse="BTN_C04_S07_V48" data-block-id="BTN_C04_S07_V48_B1">यदा यस्मात् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S07_V48_B1" data-verse="BTN_C04_S07_V48" data-block-id="BTN_C04_S07_V48_B1">यदा यस्मात् । | ||
'हृदयस्य द्रवीभावस्त्वनुकम्पेति कथ्यते । | 'हृदयस्य द्रवीभावस्त्वनुकम्पेति कथ्यते । | ||
उपकारं कर्तुमिच्छा कृपेत्याहुर्मनीषिणः''॥ इति शब्दनिर्णये ॥४८॥</div> | उपकारं कर्तुमिच्छा कृपेत्याहुर्मनीषिणः''॥ इति शब्दनिर्णये ॥४८॥</div> | ||
| Line 5,856: | Line 5,856: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S07_V49" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S07_V49"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S07_V49" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S07_V49"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S07_V49_B1" data-verse="BTN_C04_S07_V49" data-block-id="BTN_C04_S07_V49_B1">मायया विष्ण्वधीनया बन्धकशक्त्या । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S07_V49_B1" data-verse="BTN_C04_S07_V49" data-block-id="BTN_C04_S07_V49_B1">मायया विष्ण्वधीनया बन्धकशक्त्या । | ||
'विष्णुमाया हरेरिच्छा बन्धशक्तिश्च तद्वशा । | 'विष्णुमाया हरेरिच्छा बन्धशक्तिश्च तद्वशा । | ||
सर्वत्रगा हरेरिच्छा बन्धशक्तिर्ज्ञवर्जिता''॥ इति शब्दनिर्णये ॥४९॥</div> | सर्वत्रगा हरेरिच्छा बन्धशक्तिर्ज्ञवर्जिता''॥ इति शब्दनिर्णये ॥४९॥</div> | ||
| Line 5,866: | Line 5,866: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S08_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S08_V24"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S08_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S08_V24"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S08_V24_B1" data-verse="BTN_C04_S08_V24" data-block-id="BTN_C04_S08_V24_B1">'उत्पत्तिर्हरिरूपाणां व्यक्तिरेव न संशयः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S08_V24_B1" data-verse="BTN_C04_S08_V24" data-block-id="BTN_C04_S08_V24_B1">'उत्पत्तिर्हरिरूपाणां व्यक्तिरेव न संशयः । | ||
उत्पत्तिरेव जीवानां देहोत्पत्तिरितीर्यते''। इति तत्त्वनिर्णये ॥ २४ ॥</div> | उत्पत्तिरेव जीवानां देहोत्पत्तिरितीर्यते''। इति तत्त्वनिर्णये ॥ २४ ॥</div> | ||
| Line 5,873: | Line 5,873: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S08_V26" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S08_V26"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S08_V26" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S08_V26"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S08_V26_B1" data-verse="BTN_C04_S08_V26" data-block-id="BTN_C04_S08_V26_B1">'जडमाया न तस्यास्ति शरीरत्वेन कुत्रचित् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S08_V26_B1" data-verse="BTN_C04_S08_V26" data-block-id="BTN_C04_S08_V26_B1">'जडमाया न तस्यास्ति शरीरत्वेन कुत्रचित् । | ||
सृष्ट्वा तया शरीराणि तत्स्थितेः पुरुषः स्मृतः । | सृष्ट्वा तया शरीराणि तत्स्थितेः पुरुषः स्मृतः । | ||
मायायामशरीरायामपि विष्णुः स्वयं स्थितः ॥ | मायायामशरीरायामपि विष्णुः स्वयं स्थितः ॥ | ||
तस्मात्प्राकृत इत्येव जीववत्तं वदन्ति हि । | तस्मात्प्राकृत इत्येव जीववत्तं वदन्ति हि । | ||
अस्पृष्टत्वेऽपि तद्धर्मैस्तद्गत्वादेव कारणात्''॥ इति तत्त्वविवेके ॥ २६ ॥</div> | अस्पृष्टत्वेऽपि तद्धर्मैस्तद्गत्वादेव कारणात्''॥ इति तत्त्वविवेके ॥ २६ ॥</div> | ||
| Line 5,883: | Line 5,883: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S08_V27" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S08_V27"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S08_V27" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S08_V27"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S08_V27_B1" data-verse="BTN_C04_S08_V27" data-block-id="BTN_C04_S08_V27_B1">अधिदैवं उत्तमदैवम् । यद्यज्ञभागार्थं यज्ञभुग्देवताशरीरे आस्थाः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S08_V27_B1" data-verse="BTN_C04_S08_V27" data-block-id="BTN_C04_S08_V27_B1">अधिदैवं उत्तमदैवम् । यद्यज्ञभागार्थं यज्ञभुग्देवताशरीरे आस्थाः । | ||
'भुङ्क्ते यज्ञभुजो देवानाविश्य पुरुषोत्तमः''। इति च ॥ २७ ॥</div> | 'भुङ्क्ते यज्ञभुजो देवानाविश्य पुरुषोत्तमः''। इति च ॥ २७ ॥</div> | ||
| Line 5,896: | Line 5,896: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S08_V31" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S08_V31"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S08_V31" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S08_V31"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S08_V31_B1" data-verse="BTN_C04_S08_V31" data-block-id="BTN_C04_S08_V31_B1">'अव्यक्तादिपदार्थानां विशेषज्ञानिनाऽपि तु । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S08_V31_B1" data-verse="BTN_C04_S08_V31" data-block-id="BTN_C04_S08_V31_B1">'अव्यक्तादिपदार्थानां विशेषज्ञानिनाऽपि तु । | ||
न देहो वैष्णवो ज्ञेय आनन्दः प्राकृतो न हि''॥ इति तन्त्रसारे । | न देहो वैष्णवो ज्ञेय आनन्दः प्राकृतो न हि''॥ इति तन्त्रसारे । | ||
पदार्थभेदग्रहः पदार्थविशेषज्ञः । | पदार्थभेदग्रहः पदार्थविशेषज्ञः । | ||
'भेदोऽन्तरं विशेषश्च सूक्ष्मेक्षा चाभिधीयते''इति तत्त्वनिर्णये ॥ ३१ ॥</div> | 'भेदोऽन्तरं विशेषश्च सूक्ष्मेक्षा चाभिधीयते''इति तत्त्वनिर्णये ॥ ३१ ॥</div> | ||
| Line 5,911: | Line 5,911: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S08_V37" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S08_V37"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S08_V37" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S08_V37"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S08_V37_B1" data-verse="BTN_C04_S08_V37" data-block-id="BTN_C04_S08_V37_B1">माया ह्येषा भवदीया भगवत्सामर्थ्यमेव । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S08_V37_B1" data-verse="BTN_C04_S08_V37" data-block-id="BTN_C04_S08_V37_B1">माया ह्येषा भवदीया भगवत्सामर्थ्यमेव । | ||
'भगवन्महिमैवासौ यद्दृश्यो भगवान् स्वयम्''। इति च ॥ ३७ ॥</div> | 'भगवन्महिमैवासौ यद्दृश्यो भगवान् स्वयम्''। इति च ॥ ३७ ॥</div> | ||
| Line 5,918: | Line 5,918: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S08_V38" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S08_V38"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S08_V38" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S08_V38"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S08_V38_B1" data-verse="BTN_C04_S08_V38" data-block-id="BTN_C04_S08_V38_B1">न पृथग् य आत्मनः । अन्यथा यो न पश्यति । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S08_V38_B1" data-verse="BTN_C04_S08_V38" data-block-id="BTN_C04_S08_V38_B1">न पृथग् य आत्मनः । अन्यथा यो न पश्यति । | ||
'पृथग्ज्ञानं तदित्याहुर्यत्किञ्चिद्वीक्ष्यतेऽन्यथा । | 'पृथग्ज्ञानं तदित्याहुर्यत्किञ्चिद्वीक्ष्यतेऽन्यथा । | ||
ज्ञानज्ञेयाविरोधेन त्वपृथग्वस्तुनो दृशिः ॥ | ज्ञानज्ञेयाविरोधेन त्वपृथग्वस्तुनो दृशिः ॥ | ||
केचिद्भेदं विनिन्दन्ति ह्यासुरज्ञानवृत्तयः । | केचिद्भेदं विनिन्दन्ति ह्यासुरज्ञानवृत्तयः । | ||
निराकुर्वन्त्यथो मन्दा भेदस्य परमार्थताम् ॥ | निराकुर्वन्त्यथो मन्दा भेदस्य परमार्थताम् ॥ | ||
ये तु तत्त्वविदो मुख्या भेदं ब्रह्मान्यवस्तुनोः । | ये तु तत्त्वविदो मुख्या भेदं ब्रह्मान्यवस्तुनोः । | ||
परमार्थमिति ज्ञात्वा नित्यं विष्णुमुपासते''॥ इति गारुडे । | परमार्थमिति ज्ञात्वा नित्यं विष्णुमुपासते''॥ इति गारुडे । | ||
हे भृत्येश । तयाऽनन्यवृत्त्या उपधावतामस्माकमनुग्रहोऽस्त्येव । तथापि पुनरनुगृहाण । | हे भृत्येश । तयाऽनन्यवृत्त्या उपधावतामस्माकमनुग्रहोऽस्त्येव । तथापि पुनरनुगृहाण । | ||
'यथार्थज्ञानिनो नान्यः प्रियो विष्णोस्तु कश्चन । | 'यथार्थज्ञानिनो नान्यः प्रियो विष्णोस्तु कश्चन । | ||
तथाप्यधिकसन्तुष्ट्यै प्रसीदेत्यर्थनं पुनः''॥ इति च ॥ ३८ ॥</div> | तथाप्यधिकसन्तुष्ट्यै प्रसीदेत्यर्थनं पुनः''॥ इति च ॥ ३८ ॥</div> | ||
| Line 5,933: | Line 5,933: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S08_V39" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S08_V39"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S08_V39" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S08_V39"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S08_V39_B1" data-verse="BTN_C04_S08_V39" data-block-id="BTN_C04_S08_V39_B1">'प्रकृत्या जडया मिथ्याज्ञानं जनयतीश्वरः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S08_V39_B1" data-verse="BTN_C04_S08_V39" data-block-id="BTN_C04_S08_V39_B1">'प्रकृत्या जडया मिथ्याज्ञानं जनयतीश्वरः । | ||
तस्य भ्रमश्च सत्वाद्या न सन्ति परमेशितुः''॥ इति च ॥ ३९ ॥</div> | तस्य भ्रमश्च सत्वाद्या न सन्ति परमेशितुः''॥ इति च ॥ ३९ ॥</div> | ||
| Line 5,940: | Line 5,940: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S08_V41" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S08_V41"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S08_V41" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S08_V41"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S08_V41_B1" data-verse="BTN_C04_S08_V41" data-block-id="BTN_C04_S08_V41_B1">'यज्ञो यज्ञपुमांश्चैव यज्ञेशो यज्ञभावनः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S08_V41_B1" data-verse="BTN_C04_S08_V41" data-block-id="BTN_C04_S08_V41_B1">'यज्ञो यज्ञपुमांश्चैव यज्ञेशो यज्ञभावनः । | ||
यज्ञभुक्चेति पञ्चात्मा यज्ञेष्विज्यो हरिः स्वयम् ॥ | यज्ञभुक्चेति पञ्चात्मा यज्ञेष्विज्यो हरिः स्वयम् ॥ | ||
ओश्रावयास्तुश्रौषड्यजाथो येयजामहे । | ओश्रावयास्तुश्रौषड्यजाथो येयजामहे । | ||
वषट्कारान्तकैर्नित्यं यजुर्भिः पञ्चभिर्विभुः''॥ इति तन्त्रसारे ॥४१॥</div> | वषट्कारान्तकैर्नित्यं यजुर्भिः पञ्चभिर्विभुः''॥ इति तन्त्रसारे ॥४१॥</div> | ||
| Line 5,949: | Line 5,949: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S08_V45" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S08_V45"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S08_V45" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S08_V45"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S08_V45_B1" data-verse="BTN_C04_S08_V45" data-block-id="BTN_C04_S08_V45_B1">'सर्वशब्दाभिधेयत्वं सर्वान्तर्यामिकत्वतः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S08_V45_B1" data-verse="BTN_C04_S08_V45" data-block-id="BTN_C04_S08_V45_B1">'सर्वशब्दाभिधेयत्वं सर्वान्तर्यामिकत्वतः । | ||
न तु सर्वस्वरूपत्वात्सर्वभिन्नो यतो हरिः''॥ इति मात्स्ये ॥ ४५ ॥</div> | न तु सर्वस्वरूपत्वात्सर्वभिन्नो यतो हरिः''॥ इति मात्स्ये ॥ ४५ ॥</div> | ||
| Line 5,956: | Line 5,956: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S08_V50" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S08_V50"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S08_V50" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S08_V50"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S08_V50_B1" data-verse="BTN_C04_S08_V50" data-block-id="BTN_C04_S08_V50_B1">'अन्तर्यामिस्वरूपेण ब्रह्मरुद्राद्यभिन्नता । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S08_V50_B1" data-verse="BTN_C04_S08_V50" data-block-id="BTN_C04_S08_V50_B1">'अन्तर्यामिस्वरूपेण ब्रह्मरुद्राद्यभिन्नता । | ||
न तु जीवस्वरूपेण जीवा भिन्ना यतो हरेः ॥ | न तु जीवस्वरूपेण जीवा भिन्ना यतो हरेः ॥ | ||
विशेषाभेदवचनं सन्निधानविशेषतः । | विशेषाभेदवचनं सन्निधानविशेषतः । | ||
सन्निधानं तु तत्प्रोक्तं सामर्थ्यव्यञ्जनं हरेः''॥ इति भविष्यत्पर्वणि ॥</div> | सन्निधानं तु तत्प्रोक्तं सामर्थ्यव्यञ्जनं हरेः''॥ इति भविष्यत्पर्वणि ॥</div> | ||
| Line 5,965: | Line 5,965: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S08_V52" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S08_V52"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S08_V52" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S08_V52"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S08_V52_B1" data-verse="BTN_C04_S08_V52" data-block-id="BTN_C04_S08_V52_B1">'हरेर्वशत्वदृष्टिस्तु भूतानामपृथग्दृशिः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S08_V52_B1" data-verse="BTN_C04_S08_V52" data-block-id="BTN_C04_S08_V52_B1">'हरेर्वशत्वदृष्टिस्तु भूतानामपृथग्दृशिः । | ||
प्रियत्वदृष्टिरथवा ब्रह्मादीनां विशेषतः''॥ इति गारुडे ॥ ५२ ॥</div> | प्रियत्वदृष्टिरथवा ब्रह्मादीनां विशेषतः''॥ इति गारुडे ॥ ५२ ॥</div> | ||
| Line 5,984: | Line 5,984: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S08_V59" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S08_V59"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S08_V59" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S08_V59"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S08_V59_B1" data-verse="BTN_C04_S08_V59" data-block-id="BTN_C04_S08_V59_B1">'शक्तित्वाद्विष्णुशक्तिस्तु शक्तिशब्देन चोच्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S08_V59_B1" data-verse="BTN_C04_S08_V59" data-block-id="BTN_C04_S08_V59_B1">'शक्तित्वाद्विष्णुशक्तिस्तु शक्तिशब्देन चोच्यते । | ||
शक्यत्वात्प्रकृतिश्चापि स्वापः सृष्टिं विना हरौ । | शक्यत्वात्प्रकृतिश्चापि स्वापः सृष्टिं विना हरौ । | ||
रतिस्तस्यास्तु कथितो नह्यन्यः स्वाप उच्यते''॥ इति तन्त्रसारे ॥</div> | रतिस्तस्यास्तु कथितो नह्यन्यः स्वाप उच्यते''॥ इति तन्त्रसारे ॥</div> | ||
| Line 6,004: | Line 6,004: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S09_V07" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S09_V07"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S09_V07" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S09_V07"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S09_V07_B1" data-verse="BTN_C04_S09_V07" data-block-id="BTN_C04_S09_V07_B1">'आविष्टा हरिणा जीवा ब्रह्मा दक्षो मनुः पृथुः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S09_V07_B1" data-verse="BTN_C04_S09_V07" data-block-id="BTN_C04_S09_V07_B1">'आविष्टा हरिणा जीवा ब्रह्मा दक्षो मनुः पृथुः । | ||
शक्राद्या ऋषयश्चैव मत्स्यव्यासादयो हरिः ॥''इति ब्रह्मवैवर्ते ॥७॥</div> | शक्राद्या ऋषयश्चैव मत्स्यव्यासादयो हरिः ॥''इति ब्रह्मवैवर्ते ॥७॥</div> | ||
| Line 6,011: | Line 6,011: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S09_V08" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S09_V08"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S09_V08" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S09_V08"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S09_V08_B1" data-verse="BTN_C04_S09_V08" data-block-id="BTN_C04_S09_V08_B1">'प्रियव्रतोत्तानपादप्रमुखेषु हरिः स्वयम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S09_V08_B1" data-verse="BTN_C04_S09_V08" data-block-id="BTN_C04_S09_V08_B1">'प्रियव्रतोत्तानपादप्रमुखेषु हरिः स्वयम् । | ||
आविष्टः सर्वभूतेषु ऋषभाद्याः स्वयं हरिः''॥ इति हरिवंशेषु ॥८॥</div> | आविष्टः सर्वभूतेषु ऋषभाद्याः स्वयं हरिः''॥ इति हरिवंशेषु ॥८॥</div> | ||
| Line 6,036: | Line 6,036: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S09_V72" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S09_V72"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S09_V72" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S09_V72"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S09_V72_B1" data-verse="BTN_C04_S09_V72" data-block-id="BTN_C04_S09_V72_B1">तस्यैव योग्यत्वाल्लोकपालानां दुष्करम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S09_V72_B1" data-verse="BTN_C04_S09_V72" data-block-id="BTN_C04_S09_V72_B1">तस्यैव योग्यत्वाल्लोकपालानां दुष्करम् । | ||
'नाशक्यं देवतानां तु यदन्यैः शकितं क्वचित् । | 'नाशक्यं देवतानां तु यदन्यैः शकितं क्वचित् । | ||
शक्ता अपि न कुर्वन्ति यदन्यविहितं बुधाः''॥ इति ब्राह्मे ॥ ७२ ॥</div> | शक्ता अपि न कुर्वन्ति यदन्यविहितं बुधाः''॥ इति ब्राह्मे ॥ ७२ ॥</div> | ||
| Line 6,050: | Line 6,050: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S09_V80" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S09_V80"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S09_V80" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S09_V80"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S09_V80_B1" data-verse="BTN_C04_S09_V80" data-block-id="BTN_C04_S09_V80_B1">'यत्र देवैः कृते विघ्ने खण्डितो न पुमान्भवेत् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S09_V80_B1" data-verse="BTN_C04_S09_V80" data-block-id="BTN_C04_S09_V80_B1">'यत्र देवैः कृते विघ्ने खण्डितो न पुमान्भवेत् । | ||
तत्र तद्यशसे विघ्नं कुर्युर्न तु विघातने ॥ | तत्र तद्यशसे विघ्नं कुर्युर्न तु विघातने ॥ | ||
यत्र खण्डितता तत्र खण्डनायैव केवलम् । | यत्र खण्डितता तत्र खण्डनायैव केवलम् । | ||
सत्यकामा यतो देवास्ते चित्ताद्यभिमानिनः ॥ | सत्यकामा यतो देवास्ते चित्ताद्यभिमानिनः ॥ | ||
अतो विमोहनायैव प्राप्नुयुस्ते पराजयम् । | अतो विमोहनायैव प्राप्नुयुस्ते पराजयम् । | ||
तेषामशक्तितोक्तिश्च विमोहाय सुरद्विषाम्''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥८०॥</div> | तेषामशक्तितोक्तिश्च विमोहाय सुरद्विषाम्''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥८०॥</div> | ||
| Line 6,067: | Line 6,067: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S09_V84" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S09_V84"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S09_V84" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S09_V84"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S09_V84_B1" data-verse="BTN_C04_S09_V84" data-block-id="BTN_C04_S09_V84_B1">विश्वं भगवन्तम् । आत्मनो द्वारं सर्वजीवोत्पत्त्यादिद्वारम् । लोकानामेव निरुच्छ्वासः लोकपालास्तदर्थमेव शरणं ययुः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S09_V84_B1" data-verse="BTN_C04_S09_V84" data-block-id="BTN_C04_S09_V84_B1">विश्वं भगवन्तम् । आत्मनो द्वारं सर्वजीवोत्पत्त्यादिद्वारम् । लोकानामेव निरुच्छ्वासः लोकपालास्तदर्थमेव शरणं ययुः । | ||
'ध्यातुर्ध्रुवस्य कीर्त्यर्थं हरिणा सह देवताः । | 'ध्यातुर्ध्रुवस्य कीर्त्यर्थं हरिणा सह देवताः । | ||
लोकोच्छ्वासं निरुध्याथ श्वासार्थं च हरिं ययुः ॥ | लोकोच्छ्वासं निरुध्याथ श्वासार्थं च हरिं ययुः ॥ | ||
अन्यप्रवृत्तयस्तेभ्यो न तेषामन्यतः क्वचित् । | अन्यप्रवृत्तयस्तेभ्यो न तेषामन्यतः क्वचित् । | ||
स्वोत्तमेभ्यस्तु देवेभ्यस्तेषां स्युः स्वप्रवृत्तयः''॥ इति तत्त्वनिर्णये ॥</div> | स्वोत्तमेभ्यस्तु देवेभ्यस्तेषां स्युः स्वप्रवृत्तयः''॥ इति तत्त्वनिर्णये ॥</div> | ||
| Line 6,079: | Line 6,079: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S09_V85" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S09_V85"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S09_V85" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S09_V85"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S09_V85_B1" data-verse="BTN_C04_S09_V85" data-block-id="BTN_C04_S09_V85_B1">अखिलसत्वसमूहस्य । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S09_V85_B1" data-verse="BTN_C04_S09_V85" data-block-id="BTN_C04_S09_V85_B1">अखिलसत्वसमूहस्य । | ||
'तेजः शक्तिः समूहश्च गृहं धामेति कथ्यते''।इति तत्त्वनिर्णये ॥ ८५ ॥</div> | 'तेजः शक्तिः समूहश्च गृहं धामेति कथ्यते''।इति तत्त्वनिर्णये ॥ ८५ ॥</div> | ||
| Line 6,094: | Line 6,094: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S10_V12" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S10_V12"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S10_V12" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S10_V12"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S10_V12_B1" data-verse="BTN_C04_S10_V12" data-block-id="BTN_C04_S10_V12_B1">ये स्वाः सम्पदः स्मरन्ति ते त्वां न स्मरन्ति । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S10_V12_B1" data-verse="BTN_C04_S10_V12" data-block-id="BTN_C04_S10_V12_B1">ये स्वाः सम्पदः स्मरन्ति ते त्वां न स्मरन्ति । | ||
ये भगवद्भक्तसङ्गाः ते स्वाः सम्पदो न स्मरन्ति ॥ १२ ॥</div> | ये भगवद्भक्तसङ्गाः ते स्वाः सम्पदो न स्मरन्ति ॥ १२ ॥</div> | ||
| Line 6,101: | Line 6,101: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S10_V13" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S10_V13"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S10_V13" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S10_V13"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S10_V13_B1" data-verse="BTN_C04_S10_V13" data-block-id="BTN_C04_S10_V13_B1">'पश्यमानोऽपि तु हरिं न तु वेत्ति कथञ्चन । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S10_V13_B1" data-verse="BTN_C04_S10_V13" data-block-id="BTN_C04_S10_V13_B1">'पश्यमानोऽपि तु हरिं न तु वेत्ति कथञ्चन । | ||
वेत्ति किञ्चित्प्रसादेन हरेरथ गुरोस्तथा''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ १३ ॥</div> | वेत्ति किञ्चित्प्रसादेन हरेरथ गुरोस्तथा''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ १३ ॥</div> | ||
| Line 6,122: | Line 6,122: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S10_V31" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S10_V31"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S10_V31" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S10_V31"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S10_V31_B1" data-verse="BTN_C04_S10_V31" data-block-id="BTN_C04_S10_V31_B1">'आधिपत्यमनित्यं तु ध्रुवलोकस्य यद्ध्रुवे । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S10_V31_B1" data-verse="BTN_C04_S10_V31" data-block-id="BTN_C04_S10_V31_B1">'आधिपत्यमनित्यं तु ध्रुवलोकस्य यद्ध्रुवे । | ||
न तु तत्स्थानगन्तॄणां यतीनां गतिरुत्तमा ॥ | न तु तत्स्थानगन्तॄणां यतीनां गतिरुत्तमा ॥ | ||
तस्यापि मुक्तिर्नियता नियतं चापि तत्पदम् । | तस्यापि मुक्तिर्नियता नियतं चापि तत्पदम् । | ||
तथापि कामनानिन्दा ध्रुवेण सुकृता बत''॥ इति भविष्यत्पर्वणि ॥ ३१ ॥</div> | तथापि कामनानिन्दा ध्रुवेण सुकृता बत''॥ इति भविष्यत्पर्वणि ॥ ३१ ॥</div> | ||
| Line 6,131: | Line 6,131: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S10_V33" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S10_V33"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S10_V33" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S10_V33"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S10_V33_B1" data-verse="BTN_C04_S10_V33" data-block-id="BTN_C04_S10_V33_B1">'द्वितीयस्य स्वतन्त्रस्य त्वभावाद्द्वयवर्जितः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S10_V33_B1" data-verse="BTN_C04_S10_V33" data-block-id="BTN_C04_S10_V33_B1">'द्वितीयस्य स्वतन्त्रस्य त्वभावाद्द्वयवर्जितः । | ||
ईश्वरश्चेशितव्यस्य भावात्स परमेश्वरः''॥ इति हरिवंशेषु ॥ ३३ ॥</div> | ईश्वरश्चेशितव्यस्य भावात्स परमेश्वरः''॥ इति हरिवंशेषु ॥ ३३ ॥</div> | ||
| Line 6,138: | Line 6,138: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S10_V35" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S10_V35"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S10_V35" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S10_V35"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S10_V35_B1" data-verse="BTN_C04_S10_V35" data-block-id="BTN_C04_S10_V35_B1">'हरौ नियतचित्तत्वाद्गृहवत्तत्प्रवेशनात् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S10_V35_B1" data-verse="BTN_C04_S10_V35" data-block-id="BTN_C04_S10_V35_B1">'हरौ नियतचित्तत्वाद्गृहवत्तत्प्रवेशनात् । | ||
मोक्षं तादात्म्यमित्याहुर्न तद्रूपत्वतः क्वचित्''॥ इति भविष्यत्पर्वणि ॥ | मोक्षं तादात्म्यमित्याहुर्न तद्रूपत्वतः क्वचित्''॥ इति भविष्यत्पर्वणि ॥ | ||
तच्चित्ततैव तादात्म्यम् । | तच्चित्ततैव तादात्म्यम् । | ||
'नैकात्मतां मे स्पृहयन्ति''इत्युक्तत्वात् । | 'नैकात्मतां मे स्पृहयन्ति''इत्युक्तत्वात् । | ||
'हरीच्छितेच्छुतैकात्म्यं न तेनैकस्वरूपता''इति च । | 'हरीच्छितेच्छुतैकात्म्यं न तेनैकस्वरूपता''इति च । | ||
'कामेन मे काम आगात्''इति च श्रुतिः ॥ ३५ ॥</div> | 'कामेन मे काम आगात्''इति च श्रुतिः ॥ ३५ ॥</div> | ||
| Line 6,160: | Line 6,160: | ||
<div class="verse-block" id="BTN_C04_S11_V52" data-block-id="BTN_C04_S11_V52" data-doc="BTN" data-chapter="BTN_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">केचित् कर्म वदन्त्येनं स्वभावमपरे नृप । एके कालं परे दैवं पुंसः काममुतापरे ॥ ५२ ॥</span></span></div> | <div class="verse-block" id="BTN_C04_S11_V52" data-block-id="BTN_C04_S11_V52" data-doc="BTN" data-chapter="BTN_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">केचित् कर्म वदन्त्येनं स्वभावमपरे नृप । एके कालं परे दैवं पुंसः काममुतापरे ॥ ५२ ॥</span></span></div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S10_V53_B1" data-verse="BTN_C04_S11" data-block-id="BTN_C04_S10_V53_B1">'हरिरक्लिष्टकारित्वादयस्कान्तवदुच्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S10_V53_B1" data-verse="BTN_C04_S11" data-block-id="BTN_C04_S10_V53_B1">'हरिरक्लिष्टकारित्वादयस्कान्तवदुच्यते । | ||
कामकर्मस्वभावेषु काले चावस्थितो हरिः । | कामकर्मस्वभावेषु काले चावस्थितो हरिः । | ||
सर्वकारणभूतः संस्तत्तन्नाम्नाऽभिधीयते''॥ इति सत्यसंहितायाम् ॥ ४७,५२ ॥</div> | सर्वकारणभूतः संस्तत्तन्नाम्नाऽभिधीयते''॥ इति सत्यसंहितायाम् ॥ ४७,५२ ॥</div> | ||
| Line 6,171: | Line 6,171: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S11_V04" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S11_V04"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S11_V04" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S11_V04"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S11_V04_B1" data-verse="BTN_C04_S11_V04" data-block-id="BTN_C04_S11_V04_B1">परमेश्वरं विनाऽहं त्वं कर्तेति भ्रान्तिः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S11_V04_B1" data-verse="BTN_C04_S11_V04" data-block-id="BTN_C04_S11_V04_B1">परमेश्वरं विनाऽहं त्वं कर्तेति भ्रान्तिः । | ||
'नाहं कर्ता न कर्ता त्वं कर्ता यस्तु सदा प्रभुः''। इति मोक्षधर्मे । | 'नाहं कर्ता न कर्ता त्वं कर्ता यस्तु सदा प्रभुः''। इति मोक्षधर्मे । | ||
विपर्ययो दुःखादिः सुखादिरूपस्य ॥ ४ ॥</div> | विपर्ययो दुःखादिः सुखादिरूपस्य ॥ ४ ॥</div> | ||
| Line 6,203: | Line 6,203: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S11_V15" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S11_V15"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S11_V15" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S11_V15"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S11_V15_B1" data-verse="BTN_C04_S11_V15" data-block-id="BTN_C04_S11_V15_B1">'अन्यथात्वात्क्षिप्रनाशाज्जगत्स्वप्नादिवत्स्मृतम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S11_V15_B1" data-verse="BTN_C04_S11_V15" data-block-id="BTN_C04_S11_V15_B1">'अन्यथात्वात्क्षिप्रनाशाज्जगत्स्वप्नादिवत्स्मृतम् । | ||
वर्तमानं नियत्यैव सदैव परमात्मनि''॥ इति वाराहे ॥ | वर्तमानं नियत्यैव सदैव परमात्मनि''॥ इति वाराहे ॥ | ||
'महामायेत्यविद्येति नियतिर्मोहिनीति च । | 'महामायेत्यविद्येति नियतिर्मोहिनीति च । | ||
प्रकृतिर्वासनेत्येवं तवेच्छानन्त कथ्यते''॥ इति स्कान्दे ॥ १५ ॥</div> | प्रकृतिर्वासनेत्येवं तवेच्छानन्त कथ्यते''॥ इति स्कान्दे ॥ १५ ॥</div> | ||
| Line 6,212: | Line 6,212: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S11_V17" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S11_V17"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S11_V17" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S11_V17"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S11_V17_B1" data-verse="BTN_C04_S11_V17" data-block-id="BTN_C04_S11_V17_B1">स्थूले पातालादिके । शिलावत्प्रतिमारूपे । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S11_V17_B1" data-verse="BTN_C04_S11_V17" data-block-id="BTN_C04_S11_V17_B1">स्थूले पातालादिके । शिलावत्प्रतिमारूपे । | ||
'शिलावत्प्रतिमैषा हि विष्णोर्लोकचतुर्दशि''। इति च ॥ १७ ॥</div> | 'शिलावत्प्रतिमैषा हि विष्णोर्लोकचतुर्दशि''। इति च ॥ १७ ॥</div> | ||
| Line 6,221: | Line 6,221: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S11_V26" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S11_V26"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S11_V26" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S11_V26"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S11_V26_B1" data-verse="BTN_C04_S11_V26" data-block-id="BTN_C04_S11_V26_B1">'शिंशुमारो ध्रुवश्चैव संस्थितौ यत्पुरे सदा । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S11_V26_B1" data-verse="BTN_C04_S11_V26" data-block-id="BTN_C04_S11_V26_B1">'शिंशुमारो ध्रुवश्चैव संस्थितौ यत्पुरे सदा । | ||
तत्पश्यन्ति न यान्त्यन्ये लोकं यान्ति सुरान् विना''॥ इति च ॥ २५,२६ ॥</div> | तत्पश्यन्ति न यान्त्यन्ये लोकं यान्ति सुरान् विना''॥ इति च ॥ २५,२६ ॥</div> | ||
| Line 6,238: | Line 6,238: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S12_V09" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S12_V09"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S12_V09" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S12_V09"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S12_V09_B1" data-verse="BTN_C04_S12_V09" data-block-id="BTN_C04_S12_V09_B1">स्वरूपं जीवस्य बिम्बरूपं परमात्मानम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S12_V09_B1" data-verse="BTN_C04_S12_V09" data-block-id="BTN_C04_S12_V09_B1">स्वरूपं जीवस्य बिम्बरूपं परमात्मानम् । | ||
'भिन्नस्वरूपमभिदं स्वरूपं तु द्विधा हरेः । | 'भिन्नस्वरूपमभिदं स्वरूपं तु द्विधा हरेः । | ||
भिन्नस्वरूपं ब्रह्माद्या मत्स्याद्यभिदमुच्यते''॥ इति गारुडे ॥ ९ ॥</div> | भिन्नस्वरूपं ब्रह्माद्या मत्स्याद्यभिदमुच्यते''॥ इति गारुडे ॥ ९ ॥</div> | ||
| Line 6,246: | Line 6,246: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S12_V11" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S12_V11"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S12_V11" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S12_V11"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S12_V11_B1" data-verse="BTN_C04_S12_V11" data-block-id="BTN_C04_S12_V11_B1">'कल्पः कल्पाभिमानी सन् शिंशुमारानुगः स्थितः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S12_V11_B1" data-verse="BTN_C04_S12_V11" data-block-id="BTN_C04_S12_V11_B1">'कल्पः कल्पाभिमानी सन् शिंशुमारानुगः स्थितः । | ||
वत्सरो राज्यमकरोत्पित्रा दत्तं महाबलः''॥ इति ब्राह्मे । | वत्सरो राज्यमकरोत्पित्रा दत्तं महाबलः''॥ इति ब्राह्मे । | ||
'चक्रे नारायणः साक्षात्किंस्तुघ्नः कल्पमात्मजम्''। इति पाद्मे ॥११॥</div> | 'चक्रे नारायणः साक्षात्किंस्तुघ्नः कल्पमात्मजम्''। इति पाद्मे ॥११॥</div> | ||
| Line 6,258: | Line 6,258: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S12_V33" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S12_V33"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S12_V33" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S12_V33"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S12_V33_B1" data-verse="BTN_C04_S12_V33" data-block-id="BTN_C04_S12_V33_B1">'अनपत्योऽपि सद्धर्मा लोकजिन्नात्र संशयः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S12_V33_B1" data-verse="BTN_C04_S12_V33" data-block-id="BTN_C04_S12_V33_B1">'अनपत्योऽपि सद्धर्मा लोकजिन्नात्र संशयः । | ||
देवैस्तु पृथुजन्मार्थे हविरङ्गस्य नो हृतम् ॥ | देवैस्तु पृथुजन्मार्थे हविरङ्गस्य नो हृतम् ॥ | ||
अनपत्यत्वकर्माऽसौ बालहत्या कृता पुरा । | अनपत्यत्वकर्माऽसौ बालहत्या कृता पुरा । | ||
अतो दुष्टोऽभवत्पुत्र इष्टो विष्णुरतः पृथुः''॥ इति वामने ॥३१-३३॥</div> | अतो दुष्टोऽभवत्पुत्र इष्टो विष्णुरतः पृथुः''॥ इति वामने ॥३१-३३॥</div> | ||
| Line 6,271: | Line 6,271: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S12_V40" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S12_V40"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S12_V40" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S12_V40"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S12_V40_B1" data-verse="BTN_C04_S12_V40" data-block-id="BTN_C04_S12_V40_B1">'मृत्युर्देवो यमभ्राता वेनमातामहोऽसुरः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S12_V40_B1" data-verse="BTN_C04_S12_V40" data-block-id="BTN_C04_S12_V40_B1">'मृत्युर्देवो यमभ्राता वेनमातामहोऽसुरः । | ||
पीडां वेनेति च प्राहुर्वेनोऽसौ पीडनादभूत्''॥ इति च ॥ ३९,४० ॥</div> | पीडां वेनेति च प्राहुर्वेनोऽसौ पीडनादभूत्''॥ इति च ॥ ३९,४० ॥</div> | ||
| Line 6,280: | Line 6,280: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S13_V22" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S13_V22"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S13_V22" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S13_V22"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S13_V22_B1" data-verse="BTN_C04_S13_V22" data-block-id="BTN_C04_S13_V22_B1">सर्वलोकादीन् सङ्गृह्णातीति तत्सङ्ग्रहः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S13_V22_B1" data-verse="BTN_C04_S13_V22" data-block-id="BTN_C04_S13_V22_B1">सर्वलोकादीन् सङ्गृह्णातीति तत्सङ्ग्रहः । | ||
'सर्वस्य ग्रहणाद्विष्णुः सर्वसङ्ग्रह उच्यते । | 'सर्वस्य ग्रहणाद्विष्णुः सर्वसङ्ग्रह उच्यते । | ||
वेदस्य तद्वक्तृकत्वात्प्राधान्यं तु त्रयीमयः । | वेदस्य तद्वक्तृकत्वात्प्राधान्यं तु त्रयीमयः । | ||
सर्वं तद्विषयत्वेन मुख्यं सर्वमयस्ततः''इति स्कान्दे ॥ २२ ॥</div> | सर्वं तद्विषयत्वेन मुख्यं सर्वमयस्ततः''इति स्कान्दे ॥ २२ ॥</div> | ||
| Line 6,297: | Line 6,297: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S13_V29" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S13_V29"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S13_V29" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S13_V29"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S13_V29_B1" data-verse="BTN_C04_S13_V29" data-block-id="BTN_C04_S13_V29_B1">'अहं ब्रह्मेति वेनस्तु ध्यायन्नापाधरं तमः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S13_V29_B1" data-verse="BTN_C04_S13_V29" data-block-id="BTN_C04_S13_V29_B1">'अहं ब्रह्मेति वेनस्तु ध्यायन्नापाधरं तमः । | ||
तद्राद्धान्तो महीं व्याप्तो भेर्या ख्यापयतोऽनिशम् ॥ | तद्राद्धान्तो महीं व्याप्तो भेर्या ख्यापयतोऽनिशम् ॥ | ||
आसुरा राक्षसाश्चैव पिशाचास्तत्पथि स्थिताः । | आसुरा राक्षसाश्चैव पिशाचास्तत्पथि स्थिताः । | ||
भूमौ तत्पृथुना सर्वं निरस्तं महितात्मना ॥ | भूमौ तत्पृथुना सर्वं निरस्तं महितात्मना ॥ | ||
पुनः कलियुगे प्राप्ते अष्टाविंशतिमे मनोः । | पुनः कलियुगे प्राप्ते अष्टाविंशतिमे मनोः । | ||
वैवस्वतस्य समये जाताः क्रोधवशा भुवि । | वैवस्वतस्य समये जाताः क्रोधवशा भुवि । | ||
ख्यापयन्ति दुरात्मनो मणिमांस्तत्पुरःसरः''॥ इति भविष्यत्पुराणे ॥ २४,२९ ॥</div> | ख्यापयन्ति दुरात्मनो मणिमांस्तत्पुरःसरः''॥ इति भविष्यत्पुराणे ॥ २४,२९ ॥</div> | ||
| Line 6,313: | Line 6,313: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S13_V47" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S13_V47"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S13_V47" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S13_V47"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S13_V47_B1" data-verse="BTN_C04_S13_V47" data-block-id="BTN_C04_S13_V47_B1">'त्र्यंशो वेनः समुद्दिष्टः सत्वांशः पृथुतामगात् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S13_V47_B1" data-verse="BTN_C04_S13_V47" data-block-id="BTN_C04_S13_V47_B1">'त्र्यंशो वेनः समुद्दिष्टः सत्वांशः पृथुतामगात् । | ||
रजोंऽशश्च दिवं यातो निषादस्तामसोऽभवत् । | रजोंऽशश्च दिवं यातो निषादस्तामसोऽभवत् । | ||
स्वयं वेनश्चतुर्थस्तु महातमसि पातितः''॥ इति कौर्मे । | स्वयं वेनश्चतुर्थस्तु महातमसि पातितः''॥ इति कौर्मे । | ||
'पापरूपी पृथग्जातो निषादो वेनदेहतः । | 'पापरूपी पृथग्जातो निषादो वेनदेहतः । | ||
यस्मात्तस्मात्पृथोः पुत्राद्रजो वेनो दिवं ययौ''॥ इति गारुडे ॥ ४४-४७ ॥</div> | यस्मात्तस्मात्पृथोः पुत्राद्रजो वेनो दिवं ययौ''॥ इति गारुडे ॥ ४४-४७ ॥</div> | ||
| Line 6,325: | Line 6,325: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S13_V50" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S13_V50"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S13_V50" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S13_V50"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S13_V50_B1" data-verse="BTN_C04_S13_V50" data-block-id="BTN_C04_S13_V50_B1">'पृथुहैहयादयो जीवास्तेष्वाविष्टो हरिः स्वयम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S13_V50_B1" data-verse="BTN_C04_S13_V50" data-block-id="BTN_C04_S13_V50_B1">'पृथुहैहयादयो जीवास्तेष्वाविष्टो हरिः स्वयम् । | ||
विशेषावेशतस्तेषु साक्षाद्धर्यंशतावचः ॥ | विशेषावेशतस्तेषु साक्षाद्धर्यंशतावचः ॥ | ||
किंस्तुघ्नव्यासऋषभकपिला मत्स्यपूर्वकाः । | किंस्तुघ्नव्यासऋषभकपिला मत्स्यपूर्वकाः । | ||
आकूतिजैतरेयौ च धर्मजत्रयमेव च ॥ | आकूतिजैतरेयौ च धर्मजत्रयमेव च ॥ | ||
धन्वन्तरिर्हयग्रीवो दत्तात्रेयश्च तापसः । | धन्वन्तरिर्हयग्रीवो दत्तात्रेयश्च तापसः । | ||
स्वयं नारायणस्त्वेते नाणुमात्रविभेदिनः । | स्वयं नारायणस्त्वेते नाणुमात्रविभेदिनः । | ||
बलतः स्वरूपतश्चैव गुणैरपि कथञ्चन''॥ इति तत्त्वनिर्णये । | बलतः स्वरूपतश्चैव गुणैरपि कथञ्चन''॥ इति तत्त्वनिर्णये । | ||
'तत्र सन्निहिता श्रीश्च यत्र सन्निहितो हरिः । | 'तत्र सन्निहिता श्रीश्च यत्र सन्निहितो हरिः । | ||
नास्य सन्निधिमात्रेण रमा पत्नीत्वमाव्रजेत् ॥ | नास्य सन्निधिमात्रेण रमा पत्नीत्वमाव्रजेत् ॥ | ||
साक्षादेव तु साक्षाच्च हरेः सन्निधितः क्वचित् । | साक्षादेव तु साक्षाच्च हरेः सन्निधितः क्वचित् । | ||
गोप्यादिरूपा भवति विपरीतं न तु क्वचित्''॥ इति च ॥ ५० ॥</div> | गोप्यादिरूपा भवति विपरीतं न तु क्वचित्''॥ इति च ॥ ५० ॥</div> | ||
| Line 6,345: | Line 6,345: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S14_V03" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S14_V03"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S14_V03" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S14_V03"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S14_V03_B1" data-verse="BTN_C04_S14_V03" data-block-id="BTN_C04_S14_V03_B1">तत्र सन्निहितः साक्षाद् भगवान् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S14_V03_B1" data-verse="BTN_C04_S14_V03" data-block-id="BTN_C04_S14_V03_B1">तत्र सन्निहितः साक्षाद् भगवान् । | ||
'ब्रह्मण्यनन्ते गरुडे रुद्रे कामे शचीपतौ । | 'ब्रह्मण्यनन्ते गरुडे रुद्रे कामे शचीपतौ । | ||
अनिरुद्धे मनौ चैव पृथौ च कृतवीर्यजे ॥ | अनिरुद्धे मनौ चैव पृथौ च कृतवीर्यजे ॥ | ||
नारदे चैवमाद्येषु विशेषात्सन्निधिर्हरेः । | नारदे चैवमाद्येषु विशेषात्सन्निधिर्हरेः । | ||
सुदर्शनादिष्वस्त्रेषु तथा सन्निहितो हरिः ॥ | सुदर्शनादिष्वस्त्रेषु तथा सन्निहितो हरिः ॥ | ||
नरलक्ष्मणौ बलश्चैव शेषस्यांशाः प्रकीर्तिताः । | नरलक्ष्मणौ बलश्चैव शेषस्यांशाः प्रकीर्तिताः । | ||
तथा भरतशत्रुघ्नौ चक्रशङ्खावुदाहृतौ । | तथा भरतशत्रुघ्नौ चक्रशङ्खावुदाहृतौ । | ||
प्रद्युम्नश्च कुमारश्च स्कन्दः कामांशजाः स्मृताः ॥''इति स्कान्दे । | प्रद्युम्नश्च कुमारश्च स्कन्दः कामांशजाः स्मृताः ॥''इति स्कान्दे । | ||
'वैन्ये पृथौ सन्निहितो राजरूपी जनार्दनः''। इति ब्राह्मे ॥ ३ ॥</div> | 'वैन्ये पृथौ सन्निहितो राजरूपी जनार्दनः''। इति ब्राह्मे ॥ ३ ॥</div> | ||
| Line 6,363: | Line 6,363: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S15_V20" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S15_V20"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S15_V20" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S15_V20"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S15_V20_B1" data-verse="BTN_C04_S15_V20" data-block-id="BTN_C04_S15_V20_B1">यल्लोके निरर्थकं तद्भगवद्रूपेषु प्रतीतनानात्वदृष्टान्तेन पश्यन्ति सन्तः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S15_V20_B1" data-verse="BTN_C04_S15_V20" data-block-id="BTN_C04_S15_V20_B1">यल्लोके निरर्थकं तद्भगवद्रूपेषु प्रतीतनानात्वदृष्टान्तेन पश्यन्ति सन्तः । | ||
'मत्स्यरूपादिनानात्वदृष्टिवद्यन्निरर्थकम्''। इति पाद्मे । | 'मत्स्यरूपादिनानात्वदृष्टिवद्यन्निरर्थकम्''। इति पाद्मे । | ||
'एवं धर्मान्पृथक् पश्यन्''इति च ॥ २० ॥</div> | 'एवं धर्मान्पृथक् पश्यन्''इति च ॥ २० ॥</div> | ||
| Line 6,399: | Line 6,399: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S16_V34" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S16_V34"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S16_V34" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S16_V34"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S16_V34_B1" data-verse="BTN_C04_S16_V34" data-block-id="BTN_C04_S16_V34_B1">'विरुद्धशक्तयो यस्य नित्या युगपदेव च । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S16_V34_B1" data-verse="BTN_C04_S16_V34" data-block-id="BTN_C04_S16_V34_B1">'विरुद्धशक्तयो यस्य नित्या युगपदेव च । | ||
तस्मै नमो भगवते विष्णवे सर्वजिष्णवे''इति च ॥ ३४ ॥</div> | तस्मै नमो भगवते विष्णवे सर्वजिष्णवे''इति च ॥ ३४ ॥</div> | ||
| Line 6,408: | Line 6,408: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S17_V15" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S17_V15"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S17_V15" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S17_V15"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S17_V15_B1" data-verse="BTN_C04_S17_V15" data-block-id="BTN_C04_S17_V15_B1">'गुणाः स्वरूपभूताश्च बाह्याश्चेति द्विधा मताः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S17_V15_B1" data-verse="BTN_C04_S17_V15" data-block-id="BTN_C04_S17_V15_B1">'गुणाः स्वरूपभूताश्च बाह्याश्चेति द्विधा मताः । | ||
स्वरूपभूता व्यज्यन्ते हरेर्बाह्यान् दुहुः पयः''। इति ब्राह्मे ॥ १५ ॥</div> | स्वरूपभूता व्यज्यन्ते हरेर्बाह्यान् दुहुः पयः''। इति ब्राह्मे ॥ १५ ॥</div> | ||
| Line 6,433: | Line 6,433: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S18_V17" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S18_V17"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S18_V17" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S18_V17"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S18_V17_B1" data-verse="BTN_C04_S18_V17" data-block-id="BTN_C04_S18_V17_B1">'देवाः शक्तास्तु मोहाय दर्शयेयुरशक्तवत् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S18_V17_B1" data-verse="BTN_C04_S18_V17" data-block-id="BTN_C04_S18_V17_B1">'देवाः शक्तास्तु मोहाय दर्शयेयुरशक्तवत् । | ||
ऋषीणां चैव राज्ञां च नहि ते देवतासमाः । | ऋषीणां चैव राज्ञां च नहि ते देवतासमाः । | ||
आज्ञया वा हरेः क्वापि कार्यतो वा क्वचित्क्वचित्''॥ इति गारुडे ॥ | आज्ञया वा हरेः क्वापि कार्यतो वा क्वचित्क्वचित्''॥ इति गारुडे ॥ | ||
'प्रणिपातादिकं देवैर्ऋष्यादिषु जनार्दने । | 'प्रणिपातादिकं देवैर्ऋष्यादिषु जनार्दने । | ||
क्रियतेऽतो न तेषां हि तेजोभङ्गः कथञ्चन ॥ | क्रियतेऽतो न तेषां हि तेजोभङ्गः कथञ्चन ॥ | ||
अत्युत्तमानामवरे तेजोभङ्गो न विद्यते । | अत्युत्तमानामवरे तेजोभङ्गो न विद्यते । | ||
यथा नराणां तिर्यक्षु प्रायः साम्ये हि स स्मृतः''॥ | यथा नराणां तिर्यक्षु प्रायः साम्ये हि स स्मृतः''॥ | ||
इति स्कान्दे ॥ १५-१६ ॥</div> | इति स्कान्दे ॥ १५-१६ ॥</div> | ||
| Line 6,458: | Line 6,458: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S19_V08" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S19_V08"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S19_V08" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S19_V08"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S19_V08_B1" data-verse="BTN_C04_S19_V08" data-block-id="BTN_C04_S19_V08_B1">'अन्येषामावृतो विष्णुः स्वस्यानावृत एव च । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S19_V08_B1" data-verse="BTN_C04_S19_V08" data-block-id="BTN_C04_S19_V08_B1">'अन्येषामावृतो विष्णुः स्वस्यानावृत एव च । | ||
आत्मा सर्वस्य जगतस्तस्यात्माऽन्यो न विद्यते ॥ | आत्मा सर्वस्य जगतस्तस्यात्माऽन्यो न विद्यते ॥ | ||
सुषुप्तवच्च निर्दुःखो जाग्रद्वच्च प्रवृत्तिमान् । | सुषुप्तवच्च निर्दुःखो जाग्रद्वच्च प्रवृत्तिमान् । | ||
अनन्यसदृशत्वाच्च केवलोऽसौ हरिः स्मृतः''॥ इति तन्त्रसारे । | अनन्यसदृशत्वाच्च केवलोऽसौ हरिः स्मृतः''॥ इति तन्त्रसारे । | ||
'आत्मनैवावगम्यत्वाद्धरिरेष सुषुप्तवत् । | 'आत्मनैवावगम्यत्वाद्धरिरेष सुषुप्तवत् । | ||
केवलत्वेन विज्ञेयो मुक्तिस्तद्वददुःखता''॥ इत्यध्यात्मे ॥ ७,८ ॥</div> | केवलत्वेन विज्ञेयो मुक्तिस्तद्वददुःखता''॥ इत्यध्यात्मे ॥ ७,८ ॥</div> | ||
| Line 6,475: | Line 6,475: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S19_V13" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S19_V13"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S19_V13" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S19_V13"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S19_V13_B1" data-verse="BTN_C04_S19_V13" data-block-id="BTN_C04_S19_V13_B1">'जीवाद्भिन्नस्य मनसो गुणाः सत्वादयो मताः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S19_V13_B1" data-verse="BTN_C04_S19_V13" data-block-id="BTN_C04_S19_V13_B1">'जीवाद्भिन्नस्य मनसो गुणाः सत्वादयो मताः । | ||
तज्ज्ञात्वा न विकुर्वीत स्वस्वरूपं मनस्तथा''। इति षाड्गुण्ये ॥१३॥</div> | तज्ज्ञात्वा न विकुर्वीत स्वस्वरूपं मनस्तथा''। इति षाड्गुण्ये ॥१३॥</div> | ||
| Line 6,482: | Line 6,482: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S19_V19" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S19_V19"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S19_V19" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S19_V19"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S19_V19_B1" data-verse="BTN_C04_S19_V19" data-block-id="BTN_C04_S19_V19_B1">'आयासदुःखव्रीडादीन्प्रायशः सुखिनोऽपि तु । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S19_V19_B1" data-verse="BTN_C04_S19_V19" data-block-id="BTN_C04_S19_V19_B1">'आयासदुःखव्रीडादीन्प्रायशः सुखिनोऽपि तु । | ||
नियमादृषिभूतेषु मोहायादर्शयन्सुराः''॥ इति ब्रह्मतर्के । | नियमादृषिभूतेषु मोहायादर्शयन्सुराः''॥ इति ब्रह्मतर्के । | ||
'अपक्वभक्तियुक्ता ये न तेषां विष्णुदर्शनम् । | 'अपक्वभक्तियुक्ता ये न तेषां विष्णुदर्शनम् । | ||
प्रायो भवति दुःखस्य त्वभावः प्रायशो भवेत्''॥ इति प्रकाशसंहितायाम् ॥</div> | प्रायो भवति दुःखस्य त्वभावः प्रायशो भवेत्''॥ इति प्रकाशसंहितायाम् ॥</div> | ||
| Line 6,497: | Line 6,497: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S19_V29" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S19_V29"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S19_V29" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S19_V29"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S19_V29_B1" data-verse="BTN_C04_S19_V29" data-block-id="BTN_C04_S19_V29_B1">'धिष्ण्यं तेजश्च सामर्थ्यं महिमा धाम चोच्यते''। इत्यभिधानम् ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S19_V29_B1" data-verse="BTN_C04_S19_V29" data-block-id="BTN_C04_S19_V29_B1">'धिष्ण्यं तेजश्च सामर्थ्यं महिमा धाम चोच्यते''। इत्यभिधानम् ॥ | ||
अल्पपुण्यत्वान्न मद्भक्तियोग्य इति न मन्तव्यम् । यतः फल्ग्वप्युरु करोषि वात्सल्यात् । विना वात्सल्यं श्रियाऽपि किं तव? ॥ २९ ॥</div> | अल्पपुण्यत्वान्न मद्भक्तियोग्य इति न मन्तव्यम् । यतः फल्ग्वप्युरु करोषि वात्सल्यात् । विना वात्सल्यं श्रियाऽपि किं तव? ॥ २९ ॥</div> | ||
| Line 6,512: | Line 6,512: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S19_V37" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S19_V37"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S19_V37" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S19_V37"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S19_V37_B1" data-verse="BTN_C04_S19_V37" data-block-id="BTN_C04_S19_V37_B1">'भूतेषु हरिरित्येव हर्यर्पणधिया तथा । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S19_V37_B1" data-verse="BTN_C04_S19_V37" data-block-id="BTN_C04_S19_V37_B1">'भूतेषु हरिरित्येव हर्यर्पणधिया तथा । | ||
सर्वभूतेषु च हरेः पूजा कार्याऽऽत्मवेदिभिः''॥ इति पाद्मे ॥ ३७ ॥</div> | सर्वभूतेषु च हरेः पूजा कार्याऽऽत्मवेदिभिः''॥ इति पाद्मे ॥ ३७ ॥</div> | ||
| Line 6,521: | Line 6,521: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S20_V10" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S20_V10"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S20_V10" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S20_V10"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S20_V10_B1" data-verse="BTN_C04_S20_V10" data-block-id="BTN_C04_S20_V10_B1">'देवेभ्य ऋषयो भूपाश्चोच्यन्ते शक्तिमत्तया । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S20_V10_B1" data-verse="BTN_C04_S20_V10" data-block-id="BTN_C04_S20_V10_B1">'देवेभ्य ऋषयो भूपाश्चोच्यन्ते शक्तिमत्तया । | ||
क्वचित्क्वचिन्मोहनार्थं कादाचित्काच्च हेतुतः''इति नारदीये ॥ १० ॥</div> | क्वचित्क्वचिन्मोहनार्थं कादाचित्काच्च हेतुतः''इति नारदीये ॥ १० ॥</div> | ||
| Line 6,534: | Line 6,534: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S20_V29" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S20_V29"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S20_V29" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S20_V29"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S20_V29_B1" data-verse="BTN_C04_S20_V29" data-block-id="BTN_C04_S20_V29_B1">'एकात्मा हरिरुद्दिष्टः प्रधानत्वात्समस्तत''इति च ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S20_V29_B1" data-verse="BTN_C04_S20_V29" data-block-id="BTN_C04_S20_V29_B1">'एकात्मा हरिरुद्दिष्टः प्रधानत्वात्समस्तत''इति च ॥ | ||
प्राय इत्यवधारणाक्षेपः । | प्राय इत्यवधारणाक्षेपः । | ||
'प्रायःपदं स्यात्प्राचुर्ये चाक्षेपात्मावधारणे । | 'प्रायःपदं स्यात्प्राचुर्ये चाक्षेपात्मावधारणे । | ||
अर्थतोऽवधृतिः क्षेपो मुखाक्षेपोऽवधारणम्''॥ इति च ॥ २९ ॥</div> | अर्थतोऽवधृतिः क्षेपो मुखाक्षेपोऽवधारणम्''॥ इति च ॥ २९ ॥</div> | ||
| Line 6,549: | Line 6,549: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S20_V34" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S20_V34"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S20_V34" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S20_V34"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S20_V34_B1" data-verse="BTN_C04_S20_V34" data-block-id="BTN_C04_S20_V34_B1">प्रधानादीन् गृहीत्वा जीवं प्राप्य पुण्यकर्मभिर्ज्ञायते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S20_V34_B1" data-verse="BTN_C04_S20_V34" data-block-id="BTN_C04_S20_V34_B1">प्रधानादीन् गृहीत्वा जीवं प्राप्य पुण्यकर्मभिर्ज्ञायते । | ||
यथा गुणवदिन्धनेऽग्निर्मथनादिना ॥ ३४ ॥</div> | यथा गुणवदिन्धनेऽग्निर्मथनादिना ॥ ३४ ॥</div> | ||
| Line 6,556: | Line 6,556: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S20_V37" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S20_V37"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S20_V37" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S20_V37"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S20_V37_B1" data-verse="BTN_C04_S20_V37" data-block-id="BTN_C04_S20_V37_B1">हरिरिन्द्रो यच्चरणाभिवन्दनादनपायिनीं लक्ष्मीमवाप । सोऽपि विष्णुर्ब्राह्मणप्रियः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S20_V37_B1" data-verse="BTN_C04_S20_V37" data-block-id="BTN_C04_S20_V37_B1">हरिरिन्द्रो यच्चरणाभिवन्दनादनपायिनीं लक्ष्मीमवाप । सोऽपि विष्णुर्ब्राह्मणप्रियः । | ||
'यत्प्रसादेन देवेन्द्रो वेदोदितयशा अभूत् । | 'यत्प्रसादेन देवेन्द्रो वेदोदितयशा अभूत् । | ||
सोऽपि विष्णुरमेयात्मा सदा ब्राह्मणवत्सलः''॥ इति हरिवंशेषु ॥ ३७ ॥</div> | सोऽपि विष्णुरमेयात्मा सदा ब्राह्मणवत्सलः''॥ इति हरिवंशेषु ॥ ३७ ॥</div> | ||
| Line 6,576: | Line 6,576: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S20_V45" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S20_V45"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S20_V45" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S20_V45"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S20_V45_B1" data-verse="BTN_C04_S20_V45" data-block-id="BTN_C04_S20_V45_B1">'वेनस्थो राजसो जीवः पृथुना स्वर्गतिं गतः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S20_V45_B1" data-verse="BTN_C04_S20_V45" data-block-id="BTN_C04_S20_V45_B1">'वेनस्थो राजसो जीवः पृथुना स्वर्गतिं गतः । | ||
स्वयं तु तम एवाप सात्विकः पृथुतामगात्''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥४५॥</div> | स्वयं तु तम एवाप सात्विकः पृथुतामगात्''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥४५॥</div> | ||
| Line 6,585: | Line 6,585: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S20_V48" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S20_V48"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S20_V48" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S20_V48"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S20_V48_B1" data-verse="BTN_C04_S20_V48" data-block-id="BTN_C04_S20_V48_B1">अहो वयमित्यादि तत्स्थपरमेश्वरापेक्षया । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S20_V48_B1" data-verse="BTN_C04_S20_V48" data-block-id="BTN_C04_S20_V48_B1">अहो वयमित्यादि तत्स्थपरमेश्वरापेक्षया । | ||
'यो ब्रह्मक्षत्रमाविश्य''इति वचनात् ॥ ४८ ॥</div> | 'यो ब्रह्मक्षत्रमाविश्य''इति वचनात् ॥ ४८ ॥</div> | ||
| Line 6,594: | Line 6,594: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S21_V09" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S21_V09"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S21_V09" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S21_V09"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S21_V09_B1" data-verse="BTN_C04_S21_V09" data-block-id="BTN_C04_S21_V09_B1">'सर्वज्ञाश्च विरिञ्चाद्या न जानीयुर्हरिं परम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S21_V09_B1" data-verse="BTN_C04_S21_V09" data-block-id="BTN_C04_S21_V09_B1">'सर्वज्ञाश्च विरिञ्चाद्या न जानीयुर्हरिं परम् । | ||
हेतवो जगतोऽप्यस्य यथाऽसौ वेद केशवः''॥ इति तन्त्रसारे ॥९॥</div> | हेतवो जगतोऽप्यस्य यथाऽसौ वेद केशवः''॥ इति तन्त्रसारे ॥९॥</div> | ||
| Line 6,601: | Line 6,601: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S21_V16" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S21_V16"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S21_V16" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S21_V16"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S21_V16_B1" data-verse="BTN_C04_S21_V16" data-block-id="BTN_C04_S21_V16_B1">'हरेस्तु प्रतिमा प्राज्ञास्तत्रस्थः केशवः स्वयम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S21_V16_B1" data-verse="BTN_C04_S21_V16" data-block-id="BTN_C04_S21_V16_B1">'हरेस्तु प्रतिमा प्राज्ञास्तत्रस्थः केशवः स्वयम् । | ||
ददाति ज्ञानमीशेशः परमात्मा स्वयं विभुः''॥ इति च ॥ १६ ॥</div> | ददाति ज्ञानमीशेशः परमात्मा स्वयं विभुः''॥ इति च ॥ १६ ॥</div> | ||
| Line 6,616: | Line 6,616: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S21_V25" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S21_V25"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S21_V25" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S21_V25"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S21_V25_B1" data-verse="BTN_C04_S21_V25" data-block-id="BTN_C04_S21_V25_B1">'रतिः परात्मनि हरावन्यत्रारतिरेव च । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S21_V25_B1" data-verse="BTN_C04_S21_V25" data-block-id="BTN_C04_S21_V25_B1">'रतिः परात्मनि हरावन्यत्रारतिरेव च । | ||
पुमर्थसाधनं ज्ञेयं नातोऽन्यन्मुख्यमिष्यते''॥ इति ॥ २१,२५ ॥</div> | पुमर्थसाधनं ज्ञेयं नातोऽन्यन्मुख्यमिष्यते''॥ इति ॥ २१,२५ ॥</div> | ||
| Line 6,623: | Line 6,623: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S21_V26" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S21_V26"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S21_V26" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S21_V26"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S21_V26_B1" data-verse="BTN_C04_S21_V26" data-block-id="BTN_C04_S21_V26_B1">अबीजं हृदयं बीजहृदयं विना । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S21_V26_B1" data-verse="BTN_C04_S21_V26" data-block-id="BTN_C04_S21_V26_B1">अबीजं हृदयं बीजहृदयं विना । | ||
'जीवोपाधिर्द्विधा प्रोक्तः स्वरूपं बाह्यमेव च । | 'जीवोपाधिर्द्विधा प्रोक्तः स्वरूपं बाह्यमेव च । | ||
बाह्योपाधिर्लयं याति मुक्तावन्यस्य तु स्थितिः ॥ | बाह्योपाधिर्लयं याति मुक्तावन्यस्य तु स्थितिः ॥ | ||
सर्वोपाधिविनाशे हि प्रतिबिम्बः कथं भवेत् । | सर्वोपाधिविनाशे हि प्रतिबिम्बः कथं भवेत् । | ||
कथं चात्मविनाशाय प्रयत्नः सेत्स्यति क्वचित् ॥ | कथं चात्मविनाशाय प्रयत्नः सेत्स्यति क्वचित् ॥ | ||
अपुमर्थता च मुक्तेः स्यादभावात्पुंस एव तु । | अपुमर्थता च मुक्तेः स्यादभावात्पुंस एव तु । | ||
ज्ञानज्ञेयाद्यभावाच्च सर्वथा नोपपद्यते ॥ | ज्ञानज्ञेयाद्यभावाच्च सर्वथा नोपपद्यते ॥ | ||
तस्मादेतन्मतं येषां तमोनिष्ठा हि ते मताः ॥''इति स्कान्दे ॥२६॥</div> | तस्मादेतन्मतं येषां तमोनिष्ठा हि ते मताः ॥''इति स्कान्दे ॥२६॥</div> | ||
| Line 6,636: | Line 6,636: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S21_V27" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S21_V27"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S21_V27" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S21_V27"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S21_V27_B1" data-verse="BTN_C04_S21_V27" data-block-id="BTN_C04_S21_V27_B1">दग्धाशयः बीजाशयनाशे तद्गुणानां ज्ञानादीनामभावान्न किञ्चिद्विचक्षीत । परात्मनोर्यदा व्यवधानं संसारावस्थायां तदा स्वप्न इवेत्येतावद्बीजहृदयनाशे त्वपुरुष एव । आत्मनाश एवेत्यर्थः । अतः संसारावस्थैवोत्तमा स्यात् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S21_V27_B1" data-verse="BTN_C04_S21_V27" data-block-id="BTN_C04_S21_V27_B1">दग्धाशयः बीजाशयनाशे तद्गुणानां ज्ञानादीनामभावान्न किञ्चिद्विचक्षीत । परात्मनोर्यदा व्यवधानं संसारावस्थायां तदा स्वप्न इवेत्येतावद्बीजहृदयनाशे त्वपुरुष एव । आत्मनाश एवेत्यर्थः । अतः संसारावस्थैवोत्तमा स्यात् । | ||
'भिदा यदि न दृश्येत जीवात्मपरमात्मनोः । | 'भिदा यदि न दृश्येत जीवात्मपरमात्मनोः । | ||
मुक्तौ तदा विमोक्षाय को यत्नं कर्तुमर्हति''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ | मुक्तौ तदा विमोक्षाय को यत्नं कर्तुमर्हति''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ | ||
'मग्नस्य हि परेऽज्ञाने किं न दुःखकरं भवेत् । | 'मग्नस्य हि परेऽज्ञाने किं न दुःखकरं भवेत् । | ||
प्रवृत्तिधर्ममेवाहं मन्ये भरतसत्तम''॥ इति मोक्षधर्मेषु ॥ २७ ॥</div> | प्रवृत्तिधर्ममेवाहं मन्ये भरतसत्तम''॥ इति मोक्षधर्मेषु ॥ २७ ॥</div> | ||
| Line 6,646: | Line 6,646: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S21_V30" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S21_V30"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S21_V30" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S21_V30"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S21_V30_B1" data-verse="BTN_C04_S21_V30" data-block-id="BTN_C04_S21_V30_B1">एवंविधाज्ञानकारणमाह । इन्द्रियैर्विषयाकृष्टैरित्यादि । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S21_V30_B1" data-verse="BTN_C04_S21_V30" data-block-id="BTN_C04_S21_V30_B1">एवंविधाज्ञानकारणमाह । इन्द्रियैर्विषयाकृष्टैरित्यादि । | ||
'बहुस्मरणशक्तिस्तु चेतनेत्युच्यते बुधैः''॥ इति शब्दनिर्णये ॥ ३० ॥</div> | 'बहुस्मरणशक्तिस्तु चेतनेत्युच्यते बुधैः''॥ इति शब्दनिर्णये ॥ ३० ॥</div> | ||
| Line 6,659: | Line 6,659: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S21_V34" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S21_V34"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S21_V34" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S21_V34"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S21_V34_B1" data-verse="BTN_C04_S21_V34" data-block-id="BTN_C04_S21_V34_B1">'स्वपक्षपातस्त्वभ्यासाद्भोगार्थं व्यापृतस्य तु । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S21_V34_B1" data-verse="BTN_C04_S21_V34" data-block-id="BTN_C04_S21_V34_B1">'स्वपक्षपातस्त्वभ्यासाद्भोगार्थं व्यापृतस्य तु । | ||
भवेत्ततोऽनेकशास्त्रयथार्थस्मरणेशिता ॥ | भवेत्ततोऽनेकशास्त्रयथार्थस्मरणेशिता ॥ | ||
नश्यत्यतः स्मृतेर्नाशाद्भगवत्पक्षपातिता । | नश्यत्यतः स्मृतेर्नाशाद्भगवत्पक्षपातिता । | ||
विनश्येत्तेन चैवास्य भवेज्ज्ञानविपर्ययः ॥ | विनश्येत्तेन चैवास्य भवेज्ज्ञानविपर्ययः ॥ | ||
न च ज्ञानविपर्यासादन्यन्नाशकरं क्वचित् । | न च ज्ञानविपर्यासादन्यन्नाशकरं क्वचित् । | ||
सर्वस्यैतस्य मूलं हि दुष्टसंसर्ग एव तु ॥ | सर्वस्यैतस्य मूलं हि दुष्टसंसर्ग एव तु ॥ | ||
दुष्टसङ्गो विरक्तस्याप्यन्यथाज्ञानकारणम् । | दुष्टसङ्गो विरक्तस्याप्यन्यथाज्ञानकारणम् । | ||
दुष्टसङ्गाद्धि विष्णोश्च स्वात्मत्वं मन्यते बुधः । | दुष्टसङ्गाद्धि विष्णोश्च स्वात्मत्वं मन्यते बुधः । | ||
अभावं स्वात्मनोऽन्यस्य मुक्तिं चापि निरात्मताम्''॥ | अभावं स्वात्मनोऽन्यस्य मुक्तिं चापि निरात्मताम्''॥ | ||
इत्यादि स्कान्दे ॥ ३१-३४ ॥</div> | इत्यादि स्कान्दे ॥ ३१-३४ ॥</div> | ||
| Line 6,676: | Line 6,676: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S21_V38" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S21_V38"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S21_V38" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S21_V38"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S21_V38_B1" data-verse="BTN_C04_S21_V38" data-block-id="BTN_C04_S21_V38_B1">'मनोमात्रं हरेर्यस्मान्मनसा मीयते जगत् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S21_V38_B1" data-verse="BTN_C04_S21_V38" data-block-id="BTN_C04_S21_V38_B1">'मनोमात्रं हरेर्यस्मान्मनसा मीयते जगत् । | ||
व्याप्ते मनसि विष्णोश्च स्थितत्वाद्वासनामयम् ॥ | व्याप्ते मनसि विष्णोश्च स्थितत्वाद्वासनामयम् ॥ | ||
वस आच्छादनेत्यस्माद्धातोर्वा वासनामयम् । | वस आच्छादनेत्यस्माद्धातोर्वा वासनामयम् । | ||
अतो विष्णोरनीहायां लीयते सकलं जगत् ॥ | अतो विष्णोरनीहायां लीयते सकलं जगत् ॥ | ||
अनीहावस्थ एवासौ मुमुक्षुभिरवाप्यते । | अनीहावस्थ एवासौ मुमुक्षुभिरवाप्यते । | ||
एवं विद्वान्बन्धशक्तिं व्युदस्य हरिमाप्नुते ॥ | एवं विद्वान्बन्धशक्तिं व्युदस्य हरिमाप्नुते ॥ | ||
प्रकृतिर्भिदा च माया च भ्रमश्चेत्यभिधीयते । | प्रकृतिर्भिदा च माया च भ्रमश्चेत्यभिधीयते । | ||
बन्धशक्तिर्यया लोको बम्भ्रमीत्यनिशं भुवि''॥ इति तन्त्रसारे ॥ ३७,३८ ॥</div> | बन्धशक्तिर्यया लोको बम्भ्रमीत्यनिशं भुवि''॥ इति तन्त्रसारे ॥ ३७,३८ ॥</div> | ||
| Line 6,695: | Line 6,695: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S21_V40" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S21_V40"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S21_V40" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S21_V40"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S21_V40_B1" data-verse="BTN_C04_S21_V40" data-block-id="BTN_C04_S21_V40_B1">'सर्वसत्ताप्रदत्वात्तु सर्वतत्त्वं हरिः स्मृतः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S21_V40_B1" data-verse="BTN_C04_S21_V40" data-block-id="BTN_C04_S21_V40_B1">'सर्वसत्ताप्रदत्वात्तु सर्वतत्त्वं हरिः स्मृतः । | ||
सर्वत्र विततत्वाद्वा सोऽहं त्वमिति चोच्यते । | सर्वत्र विततत्वाद्वा सोऽहं त्वमिति चोच्यते । | ||
सर्वान्तर्यामकत्वात्तु न जीवात्मत्वतो हरिः''॥ इति तत्त्वनिर्णये ॥ | सर्वान्तर्यामकत्वात्तु न जीवात्मत्वतो हरिः''॥ इति तत्त्वनिर्णये ॥ | ||
त्वमनयोः स्थावरजङ्गमयोर्मध्ये एको जीवः विष्वगाधिः नानादुःखःसन्, हृदि स्थितमवैहि । अहं च स जीवोऽस्मि । ज्ञानान्महान् भवामि । यः क्षेत्रवित् ॥ सर्वस्य प्रत्यक्चकास्ति स भगवानिति । | त्वमनयोः स्थावरजङ्गमयोर्मध्ये एको जीवः विष्वगाधिः नानादुःखःसन्, हृदि स्थितमवैहि । अहं च स जीवोऽस्मि । ज्ञानान्महान् भवामि । यः क्षेत्रवित् ॥ सर्वस्य प्रत्यक्चकास्ति स भगवानिति । | ||
'व्यवधानेनान्वयोऽपि योग्यतापेक्षया भवेत्''। इति शब्दनिर्णये ॥ | 'व्यवधानेनान्वयोऽपि योग्यतापेक्षया भवेत्''। इति शब्दनिर्णये ॥ | ||
'अभिमानस्त्वहङ्कार आत्मा चेत्यभिधीयते''। इति च ॥ ४० ॥</div> | 'अभिमानस्त्वहङ्कार आत्मा चेत्यभिधीयते''। इति च ॥ ४० ॥</div> | ||
| Line 6,706: | Line 6,706: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S21_V41" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S21_V41"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S21_V41" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S21_V41"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S21_V41_B1" data-verse="BTN_C04_S21_V41" data-block-id="BTN_C04_S21_V41_B1">'यत्स्वरूपतया भातमज्ञानां गगनादिकम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S21_V41_B1" data-verse="BTN_C04_S21_V41" data-block-id="BTN_C04_S21_V41_B1">'यत्स्वरूपतया भातमज्ञानां गगनादिकम् । | ||
विवेकज्ञानिनां रज्जौ सर्पमावद्विधूयते । | विवेकज्ञानिनां रज्जौ सर्पमावद्विधूयते । | ||
तं नित्यमुक्तभावेन निरस्तप्रकृतिं भजेत्''॥ इति ज्ञानविवेके ॥ | तं नित्यमुक्तभावेन निरस्तप्रकृतिं भजेत्''॥ इति ज्ञानविवेके ॥ | ||
'न भ्रान्तिर्जगतो दृष्टिर्न भ्रान्तिर्हरिदर्शनम् । | 'न भ्रान्तिर्जगतो दृष्टिर्न भ्रान्तिर्हरिदर्शनम् । | ||
अन्योन्यात्मतया दृष्टिर्भ्रान्तिरित्यवधार्यताम्''॥ इति च । | अन्योन्यात्मतया दृष्टिर्भ्रान्तिरित्यवधार्यताम्''॥ इति च । | ||
'मायेति ज्ञाननाम स्यान्मायेति प्रकृतिस्तथा । | 'मायेति ज्ञाननाम स्यान्मायेति प्रकृतिस्तथा । | ||
ज्ञानं स्वरूपं विष्णोस्तु प्रकृतिर्न हरेस्तनुः । | ज्ञानं स्वरूपं विष्णोस्तु प्रकृतिर्न हरेस्तनुः । | ||
एवं विवेकिनो विश्वं ब्रह्मरूपेण नेष्यते''॥ इति वाराहे ॥ | एवं विवेकिनो विश्वं ब्रह्मरूपेण नेष्यते''॥ इति वाराहे ॥ | ||
ज्ञानप्रकृत्याख्यमायाद्वयस्य विवेकज्ञानात्सदसतोर्विष्ण्वात्मतया प्रतीतिः स्रज्यहिबुद्धिरिव विधूयत इत्यर्थः । | ज्ञानप्रकृत्याख्यमायाद्वयस्य विवेकज्ञानात्सदसतोर्विष्ण्वात्मतया प्रतीतिः स्रज्यहिबुद्धिरिव विधूयत इत्यर्थः । | ||
'पञ्चभूतात्मकं देहं विष्णोः पश्यन्त्ययोगिनः । | 'पञ्चभूतात्मकं देहं विष्णोः पश्यन्त्ययोगिनः । | ||
तथा न योगिराद्धान्तो ज्ञानं देहो यतो हरेः''॥ इति षाड्गुण्ये ॥ ४१ ॥</div> | तथा न योगिराद्धान्तो ज्ञानं देहो यतो हरेः''॥ इति षाड्गुण्ये ॥ ४१ ॥</div> | ||
| Line 6,734: | Line 6,734: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S21_V64" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S21_V64"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S21_V64" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S21_V64"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S21_V64_B1" data-verse="BTN_C04_S21_V64" data-block-id="BTN_C04_S21_V64_B1">'अनाद्यन्तं परं ब्रह्म न देवा ऋषयो विदुः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S21_V64_B1" data-verse="BTN_C04_S21_V64" data-block-id="BTN_C04_S21_V64_B1">'अनाद्यन्तं परं ब्रह्म न देवा ऋषयो विदुः । | ||
एकस्तद्वेद भगवान्प्रभुर्नारायणः स्वराट्''॥ इति मोक्षधर्मेषु ॥ ६४ ॥</div> | एकस्तद्वेद भगवान्प्रभुर्नारायणः स्वराट्''॥ इति मोक्षधर्मेषु ॥ ६४ ॥</div> | ||
| Line 6,745: | Line 6,745: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S21_V66" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S21_V66"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S21_V66" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S21_V66"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S21_V66_B1" data-verse="BTN_C04_S21_V66" data-block-id="BTN_C04_S21_V66_B1">'गुरुविप्रेषु भक्तया च परेषां हितकृत्तया । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S21_V66_B1" data-verse="BTN_C04_S21_V66" data-block-id="BTN_C04_S21_V66_B1">'गुरुविप्रेषु भक्तया च परेषां हितकृत्तया । | ||
प्रश्रयेण च कीर्त्या च पृथू राममनुव्रतः''॥ इति ब्रह्माण्डे । | प्रश्रयेण च कीर्त्या च पृथू राममनुव्रतः''॥ इति ब्रह्माण्डे । | ||
'न गुरुर्न च धर्मोऽस्ति रामदेवस्य कुत्रचित् । | 'न गुरुर्न च धर्मोऽस्ति रामदेवस्य कुत्रचित् । | ||
तथापि धर्मरक्षार्थं गुरुभक्तिमदर्शयत्''॥ इति वाराहे ॥ ६७ ॥</div> | तथापि धर्मरक्षार्थं गुरुभक्तिमदर्शयत्''॥ इति वाराहे ॥ ६७ ॥</div> | ||
| Line 6,756: | Line 6,756: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S23_V11" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S23_V11"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S23_V11" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S23_V11"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S23_V11_B1" data-verse="BTN_C04_S23_V11" data-block-id="BTN_C04_S23_V11_B1">'आविर्भावतिरोभावौ ज्ञानस्य ज्ञानिनोऽपि तु । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S23_V11_B1" data-verse="BTN_C04_S23_V11" data-block-id="BTN_C04_S23_V11_B1">'आविर्भावतिरोभावौ ज्ञानस्य ज्ञानिनोऽपि तु । | ||
अपेक्ष्याज्ञस्तथा ज्ञानमुत्पन्नमिति चोच्यते''॥ इति तन्त्रसारे ॥ ११ ॥</div> | अपेक्ष्याज्ञस्तथा ज्ञानमुत्पन्नमिति चोच्यते''॥ इति तन्त्रसारे ॥ ११ ॥</div> | ||
| Line 6,763: | Line 6,763: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S23_V12" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S23_V12"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S23_V12" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S23_V12"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S23_V12_B1" data-verse="BTN_C04_S23_V12" data-block-id="BTN_C04_S23_V12_B1">'अपरोक्षतया वृत्तिज्ञानभेदनिरीक्षणम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S23_V12_B1" data-verse="BTN_C04_S23_V12" data-block-id="BTN_C04_S23_V12_B1">'अपरोक्षतया वृत्तिज्ञानभेदनिरीक्षणम् । | ||
स्वरूपज्ञानसंस्थित्या ज्ञानत्याग उदीर्यते ॥ | स्वरूपज्ञानसंस्थित्या ज्ञानत्याग उदीर्यते ॥ | ||
स्वरूपज्ञानतः सम्यग्रतिर्विष्णुकथासु च''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ १२ ॥</div> | स्वरूपज्ञानतः सम्यग्रतिर्विष्णुकथासु च''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ १२ ॥</div> | ||
| Line 6,783: | Line 6,783: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S23_V18" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S23_V18"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S23_V18" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S23_V18"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S23_V18_B1" data-verse="BTN_C04_S23_V18" data-block-id="BTN_C04_S23_V18_B1">'अस्येदं कारणमिति ज्ञानमेव विलापनम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S23_V18_B1" data-verse="BTN_C04_S23_V18" data-block-id="BTN_C04_S23_V18_B1">'अस्येदं कारणमिति ज्ञानमेव विलापनम् । | ||
समाधिकाले विज्ञेयं देहादेर्दर्शनात्पुनः''॥ इति च ॥ १६ ॥ | समाधिकाले विज्ञेयं देहादेर्दर्शनात्पुनः''॥ इति च ॥ १६ ॥ | ||
'मायेति प्रकृतिश्चेति मायाजीवश्च कथ्यते । | 'मायेति प्रकृतिश्चेति मायाजीवश्च कथ्यते । | ||
शेतेऽनुकेशवं यस्मात्तस्मादनुशयोऽपि च । | शेतेऽनुकेशवं यस्मात्तस्मादनुशयोऽपि च । | ||
एतैस्तु नामभिर्वाच्या श्रीर्विष्णोरनपायिनी ॥ | एतैस्तु नामभिर्वाच्या श्रीर्विष्णोरनपायिनी ॥ | ||
तयैवानुशयी जीवस्तया बद्धो यतः सदा । | तयैवानुशयी जीवस्तया बद्धो यतः सदा । | ||
पुरुषः शयनात्पूर्षु तथाऽहानादहं स्मृतः ॥ | पुरुषः शयनात्पूर्षु तथाऽहानादहं स्मृतः ॥ | ||
अप्राकृततनुत्वात्तु स्वरूपं हरिरुच्यते । | अप्राकृततनुत्वात्तु स्वरूपं हरिरुच्यते । | ||
नित्यचिद्दर्शनान्नित्यं ब्रह्म पूर्णत्वतः सदा''॥ इति भागवततन्त्रे ॥ १५-१८ ॥</div> | नित्यचिद्दर्शनान्नित्यं ब्रह्म पूर्णत्वतः सदा''॥ इति भागवततन्त्रे ॥ १५-१८ ॥</div> | ||
| Line 6,799: | Line 6,799: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S23_V25" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S23_V25"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S23_V25" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S23_V25"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S23_V25_B1" data-verse="BTN_C04_S23_V25" data-block-id="BTN_C04_S23_V25_B1">'अनपेक्षो गुणैः पूर्णो धन्य इत्युच्यते बुधैः''॥ | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S23_V25_B1" data-verse="BTN_C04_S23_V25" data-block-id="BTN_C04_S23_V25_B1">'अनपेक्षो गुणैः पूर्णो धन्य इत्युच्यते बुधैः''॥ | ||
इति शब्दनिर्णये ॥ २५ ॥</div> | इति शब्दनिर्णये ॥ २५ ॥</div> | ||
| Line 6,810: | Line 6,810: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S24_V12" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S24_V12"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S24_V12" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S24_V12"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S24_V12_B1" data-verse="BTN_C04_S24_V12" data-block-id="BTN_C04_S24_V12_B1">'राजपुत्रीं शुकीमग्निरावर्तन्तीं प्रदक्षिणम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S24_V12_B1" data-verse="BTN_C04_S24_V12" data-block-id="BTN_C04_S24_V12_B1">'राजपुत्रीं शुकीमग्निरावर्तन्तीं प्रदक्षिणम् । | ||
आदायान्तरधाद्दानसमये मन्मथातुरः''॥ इति ब्राह्मे ॥ ११-१२ ॥</div> | आदायान्तरधाद्दानसमये मन्मथातुरः''॥ इति ब्राह्मे ॥ ११-१२ ॥</div> | ||
| Line 6,817: | Line 6,817: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S24_V29" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S24_V29"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S24_V29" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S24_V29"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S24_V29_B1" data-verse="BTN_C04_S24_V29" data-block-id="BTN_C04_S24_V29_B1">मां श्रियम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S24_V29_B1" data-verse="BTN_C04_S24_V29" data-block-id="BTN_C04_S24_V29_B1">मां श्रियम् । | ||
'ऋजवो नाम ये देवा योग्या ब्रह्मपदस्य तु । | 'ऋजवो नाम ये देवा योग्या ब्रह्मपदस्य तु । | ||
त एव शतजन्मानि विशेषोपासका हरेः ॥ | त एव शतजन्मानि विशेषोपासका हरेः ॥ | ||
प्राप्य ब्रह्मपदं पश्चाच्छ्रियं प्राप्यानुमोदिताः । | प्राप्य ब्रह्मपदं पश्चाच्छ्रियं प्राप्यानुमोदिताः । | ||
तया ततो हरिं यान्ति वसन्ति हरिसन्निधौ ॥ | तया ततो हरिं यान्ति वसन्ति हरिसन्निधौ ॥ | ||
अनादिकालभक्ताश्च ज्ञानिनस्ते न संशयः । | अनादिकालभक्ताश्च ज्ञानिनस्ते न संशयः । | ||
विशिष्टा ज्ञानभक्त्यादौ सर्वजीवनिकायतः ॥ | विशिष्टा ज्ञानभक्त्यादौ सर्वजीवनिकायतः ॥ | ||
सर्वदापि विशेषेण शतजन्मप्रयत्नतः । | सर्वदापि विशेषेण शतजन्मप्रयत्नतः । | ||
स्वपदप्राप्तिरुद्दिष्टा ततो मुक्तिरवाप्यते ॥ | स्वपदप्राप्तिरुद्दिष्टा ततो मुक्तिरवाप्यते ॥ | ||
तथैव चत्वारिंशद्भिः पदं शैवं च जन्मभिः । | तथैव चत्वारिंशद्भिः पदं शैवं च जन्मभिः । | ||
विंशद्भिरैन्द्रं दशभिरन्येषामप्युदीरितम्''॥ इति षाड्गुण्ये ॥ २९ ॥</div> | विंशद्भिरैन्द्रं दशभिरन्येषामप्युदीरितम्''॥ इति षाड्गुण्ये ॥ २९ ॥</div> | ||
| Line 6,839: | Line 6,839: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S24_V33" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S24_V33"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S24_V33" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S24_V33"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S24_V33_B1" data-verse="BTN_C04_S24_V33" data-block-id="BTN_C04_S24_V33_B1">'सर्वान्तर्यामिकत्वात्तु सर्वनामा जनार्दनः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S24_V33_B1" data-verse="BTN_C04_S24_V33" data-block-id="BTN_C04_S24_V33_B1">'सर्वान्तर्यामिकत्वात्तु सर्वनामा जनार्दनः । | ||
न तु सर्वस्वरूपत्वात्सर्वेशोऽसौ हरिर्यतः''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ ३३ ॥</div> | न तु सर्वस्वरूपत्वात्सर्वेशोऽसौ हरिर्यतः''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ ३३ ॥</div> | ||
| Line 6,852: | Line 6,852: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S24_V57" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S24_V57"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S24_V57" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S24_V57"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S24_V57_B1" data-verse="BTN_C04_S24_V57" data-block-id="BTN_C04_S24_V57_B1">'सङ्गो भागवतैर्भूयानपुनर्भवमात्रतः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S24_V57_B1" data-verse="BTN_C04_S24_V57" data-block-id="BTN_C04_S24_V57_B1">'सङ्गो भागवतैर्भूयानपुनर्भवमात्रतः । | ||
यतो विशिष्टमानन्दं मुक्तौ जनयति स्फुटम्''॥ इति च ॥ ५७ ॥</div> | यतो विशिष्टमानन्दं मुक्तौ जनयति स्फुटम्''॥ इति च ॥ ५७ ॥</div> | ||
| Line 6,871: | Line 6,871: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S24_V61" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S24_V61"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S24_V61" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S24_V61"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S24_V61_B1" data-verse="BTN_C04_S24_V61" data-block-id="BTN_C04_S24_V61_B1">यस्य जीवादिभ्यो भेदबुद्धिः । स दिवा सम्यग्ज्ञानं सम्यग्ज्ञानिविषया सत्यैवेत्यर्थः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S24_V61_B1" data-verse="BTN_C04_S24_V61" data-block-id="BTN_C04_S24_V61_B1">यस्य जीवादिभ्यो भेदबुद्धिः । स दिवा सम्यग्ज्ञानं सम्यग्ज्ञानिविषया सत्यैवेत्यर्थः । | ||
'रात्रिरज्ञानमुद्दिष्टं सम्यग्ज्ञानं दिवा स्मृतम्''। इति शब्दनिर्णये ॥ | 'रात्रिरज्ञानमुद्दिष्टं सम्यग्ज्ञानं दिवा स्मृतम्''। इति शब्दनिर्णये ॥ | ||
'जीवेभ्यो जडतश्चैव भेदज्ञानं हरेः सदा । | 'जीवेभ्यो जडतश्चैव भेदज्ञानं हरेः सदा । | ||
वास्तवं ज्ञानमुद्दिष्टं तेन मुक्तिरवाप्यते''॥ इति षाड्गुण्ये ॥ ६१ ॥</div> | वास्तवं ज्ञानमुद्दिष्टं तेन मुक्तिरवाप्यते''॥ इति षाड्गुण्ये ॥ ६१ ॥</div> | ||
| Line 6,886: | Line 6,886: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S24_V63" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S24_V63"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S24_V63" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S24_V63"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S24_V63_B1" data-verse="BTN_C04_S24_V63" data-block-id="BTN_C04_S24_V63_B1">सुप्तशक्तिः स्वात्मन्येवाप्तशक्तिः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S24_V63_B1" data-verse="BTN_C04_S24_V63" data-block-id="BTN_C04_S24_V63_B1">सुप्तशक्तिः स्वात्मन्येवाप्तशक्तिः । | ||
'प्रकृतेः स्वाप उद्दिष्टो हर्यन्यस्य त्वदर्शनम् । | 'प्रकृतेः स्वाप उद्दिष्टो हर्यन्यस्य त्वदर्शनम् । | ||
विशेषेण हरौ चापि रतिर्ज्ञानात्मिका यतः''॥ इति सत्यसंहितायाम् ॥ ६३ ॥</div> | विशेषेण हरौ चापि रतिर्ज्ञानात्मिका यतः''॥ इति सत्यसंहितायाम् ॥ ६३ ॥</div> | ||
| Line 6,924: | Line 6,924: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S25_V08" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S25_V08"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S25_V08" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S25_V08"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S25_V08_B1" data-verse="BTN_C04_S25_V08" data-block-id="BTN_C04_S25_V08_B1">'यथावत्कर्म कर्तुस्तु ज्ञानसाहाय्यकारकम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S25_V08_B1" data-verse="BTN_C04_S25_V08" data-block-id="BTN_C04_S25_V08_B1">'यथावत्कर्म कर्तुस्तु ज्ञानसाहाय्यकारकम् । | ||
अन्यथाकुर्वतः कर्म निरयाय भविष्यति ॥ | अन्यथाकुर्वतः कर्म निरयाय भविष्यति ॥ | ||
तथापि कर्म निन्दन्ति न यतः कर्तुमञ्जसा । | तथापि कर्म निन्दन्ति न यतः कर्तुमञ्जसा । | ||
शक्यं ज्ञानफलस्यापि बहुत्वान्मोहनाय च''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥३-८॥</div> | शक्यं ज्ञानफलस्यापि बहुत्वान्मोहनाय च''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥३-८॥</div> | ||
| Line 6,935: | Line 6,935: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S25_V13" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S25_V13"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S25_V13" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S25_V13"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S25_V13_B1" data-verse="BTN_C04_S25_V13" data-block-id="BTN_C04_S25_V13_B1">'देवजीवाभिमानी तु ब्रह्मैव तु चतुर्मुखः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S25_V13_B1" data-verse="BTN_C04_S25_V13" data-block-id="BTN_C04_S25_V13_B1">'देवजीवाभिमानी तु ब्रह्मैव तु चतुर्मुखः । | ||
मानुषाणां तु जीवानामभिमानी पुरञ्जनः ॥ | मानुषाणां तु जीवानामभिमानी पुरञ्जनः ॥ | ||
स तु राजा हरेः पुत्रस्त्वासुराणां कलिः स्वयम् । | स तु राजा हरेः पुत्रस्त्वासुराणां कलिः स्वयम् । | ||
जीवसंसृतिवत्तस्मात्पुरञ्जनकथापि तु ॥ | जीवसंसृतिवत्तस्मात्पुरञ्जनकथापि तु ॥ | ||
तस्माज्जीवसृतिज्ञप्त्यै पुरञ्जनकथां मुनिः । | तस्माज्जीवसृतिज्ञप्त्यै पुरञ्जनकथां मुनिः । | ||
नारदोऽश्रावयद्विद्वान्नृपं प्राचीनबर्हिषम् ॥ | नारदोऽश्रावयद्विद्वान्नृपं प्राचीनबर्हिषम् ॥ | ||
प्रायस्तु तत्कथा जीवे स्थिता प्रत्येकशोऽपि तु । | प्रायस्तु तत्कथा जीवे स्थिता प्रत्येकशोऽपि तु । | ||
प्रत्येकं यत्तु युज्येत तदुन्नेयं यथा तथा ॥ | प्रत्येकं यत्तु युज्येत तदुन्नेयं यथा तथा ॥ | ||
उक्तं भागवतेऽप्येतत्पुराणे यावदिष्यते । | उक्तं भागवतेऽप्येतत्पुराणे यावदिष्यते । | ||
प्रत्येकशस्तु जीवानां तदन्यत्तस्य केवलम्''॥ इति तन्त्रभागवते ॥ १०,१३ ॥</div> | प्रत्येकशस्तु जीवानां तदन्यत्तस्य केवलम्''॥ इति तन्त्रभागवते ॥ १०,१३ ॥</div> | ||
| Line 6,952: | Line 6,952: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S25_V21" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S25_V21"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S25_V21" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S25_V21"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S25_V21_B1" data-verse="BTN_C04_S25_V21" data-block-id="BTN_C04_S25_V21_B1">नारद उवाच– | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S25_V21_B1" data-verse="BTN_C04_S25_V21" data-block-id="BTN_C04_S25_V21_B1">नारद उवाच– | ||
इति तौ दम्पती तत्र समुह्य समयं मिथः । | इति तौ दम्पती तत्र समुह्य समयं मिथः । | ||
तां प्रविश्य पुरीं राजन् मुमुदाते शतं समाः ॥ ४४ ॥ | तां प्रविश्य पुरीं राजन् मुमुदाते शतं समाः ॥ ४४ ॥ | ||
'ये पुरञ्जनभृत्याद्या भार्याद्याः सर्व एव च । | 'ये पुरञ्जनभृत्याद्या भार्याद्याः सर्व एव च । | ||
तेऽपि मानुषबुध्द्यादेर्विज्ञेया अभिमानिनः ॥ | तेऽपि मानुषबुध्द्यादेर्विज्ञेया अभिमानिनः ॥ | ||
गायत्र्याद्यास्तु देवानां तेऽपि चैतेषु संस्थिताः । | गायत्र्याद्यास्तु देवानां तेऽपि चैतेषु संस्थिताः । | ||
अलक्ष्मीद्वापराद्यास्तु आसुरास्तेऽपि मानुषाः''॥ इति च ॥ २०,२१,४४ ॥</div> | अलक्ष्मीद्वापराद्यास्तु आसुरास्तेऽपि मानुषाः''॥ इति च ॥ २०,२१,४४ ॥</div> | ||
| Line 6,968: | Line 6,968: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S25_V52" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S25_V52"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S25_V52" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S25_V52"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S25_V52_B1" data-verse="BTN_C04_S25_V52" data-block-id="BTN_C04_S25_V52_B1">'दक्षिणश्रोत्रमार्गेण देवलोकं व्रजत्यसौ । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S25_V52_B1" data-verse="BTN_C04_S25_V52" data-block-id="BTN_C04_S25_V52_B1">'दक्षिणश्रोत्रमार्गेण देवलोकं व्रजत्यसौ । | ||
वामश्रोत्रेण पितृणामिति वेदविदो विदुः''॥ इति प्रवृत्तितन्त्रे ॥ ५१,५२ ॥</div> | वामश्रोत्रेण पितृणामिति वेदविदो विदुः''॥ इति प्रवृत्तितन्त्रे ॥ ५१,५२ ॥</div> | ||
| Line 6,981: | Line 6,981: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S26_V07" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S26_V07"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S26_V07" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S26_V07"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S26_V07_B1" data-verse="BTN_C04_S26_V07" data-block-id="BTN_C04_S26_V07_B1">अलुब्धो लोकोपकारार्थं घ्नन्नात्मार्थादधिकमपि हन्यात् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S26_V07_B1" data-verse="BTN_C04_S26_V07" data-block-id="BTN_C04_S26_V07_B1">अलुब्धो लोकोपकारार्थं घ्नन्नात्मार्थादधिकमपि हन्यात् । | ||
'उपकारः सतां येन तत्कृत्वा नैव दुष्यति । | 'उपकारः सतां येन तत्कृत्वा नैव दुष्यति । | ||
अतीव निन्दितमपि बहुहिंसायुगेव वा । | अतीव निन्दितमपि बहुहिंसायुगेव वा । | ||
अथवा ज्ञानिनः कर्म न दुष्टमपि लिप्यते''॥ इत्यध्यात्मे ॥ ६-७ ॥</div> | अथवा ज्ञानिनः कर्म न दुष्टमपि लिप्यते''॥ इत्यध्यात्मे ॥ ६-७ ॥</div> | ||
| Line 6,994: | Line 6,994: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S27_V25" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S27_V25"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S27_V25" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S27_V25"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S27_V25_B1" data-verse="BTN_C04_S27_V25" data-block-id="BTN_C04_S27_V25_B1">'अलौकिकं च शास्त्रीयं कर्तव्यं लौकिकं कुतः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S27_V25_B1" data-verse="BTN_C04_S27_V25" data-block-id="BTN_C04_S27_V25_B1">'अलौकिकं च शास्त्रीयं कर्तव्यं लौकिकं कुतः । | ||
लोकार्थं शास्त्रहा याति निरयं त्वितरः सुरान्''॥ इति पाद्मे ॥२५॥</div> | लोकार्थं शास्त्रहा याति निरयं त्वितरः सुरान्''॥ इति पाद्मे ॥२५॥</div> | ||
| Line 7,003: | Line 7,003: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S28_V40" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S28_V40"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S28_V40" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S28_V40"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S28_V40_B1" data-verse="BTN_C04_S28_V40" data-block-id="BTN_C04_S28_V40_B1">'स्वप्नेन शारीरमभिप्रहत्यासुप्तः सुप्तानभिचाकशीति''। इति श्रुतिप्रसिद्धः । स्वप्न इवेति दृष्टान्तत्वेनोच्यते । स्वप्ने हि जीवस्यास्वातन्त्र्यं प्रसिद्धम् । अतस्तत्र परमेश्वराधीनत्वं प्रसिद्धमेव । अतो जीवव्यतिरिक्त ईश्वरः सिद्धः। | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S28_V40_B1" data-verse="BTN_C04_S28_V40" data-block-id="BTN_C04_S28_V40_B1">'स्वप्नेन शारीरमभिप्रहत्यासुप्तः सुप्तानभिचाकशीति''। इति श्रुतिप्रसिद्धः । स्वप्न इवेति दृष्टान्तत्वेनोच्यते । स्वप्ने हि जीवस्यास्वातन्त्र्यं प्रसिद्धम् । अतस्तत्र परमेश्वराधीनत्वं प्रसिद्धमेव । अतो जीवव्यतिरिक्त ईश्वरः सिद्धः। | ||
'स्वप्नो यतो न स्वतन्त्रस्तत्र तद्दर्शकः परः । | 'स्वप्नो यतो न स्वतन्त्रस्तत्र तद्दर्शकः परः । | ||
जीवादन्यस्तु विज्ञेयः स विष्णुरवधार्यताम्''॥ इति वाराहे ॥४०॥</div> | जीवादन्यस्तु विज्ञेयः स विष्णुरवधार्यताम्''॥ इति वाराहे ॥४०॥</div> | ||
| Line 7,019: | Line 7,019: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S28_V62" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S28_V62"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S28_V62" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S28_V62"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S28_V63_B1" data-verse="BTN_C04_S28_V62" data-block-id="BTN_C04_S28_V63_B1">'जीवसत्ताप्रदत्वाच्च सदृशत्वाच्च केशवः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S28_V63_B1" data-verse="BTN_C04_S28_V62" data-block-id="BTN_C04_S28_V63_B1">'जीवसत्ताप्रदत्वाच्च सदृशत्वाच्च केशवः । | ||
कथ्यते तदभेदेन न तु जीवः स्वरूपतः''॥ इति च ॥ ६२ ॥</div> | कथ्यते तदभेदेन न तु जीवः स्वरूपतः''॥ इति च ॥ ६२ ॥</div> | ||
| Line 7,028: | Line 7,028: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S29_V20" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S29_V20"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S29_V20" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S29_V20"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S29_V20_B1" data-verse="BTN_C04_S29_V20" data-block-id="BTN_C04_S29_V20_B1">'सुखवद्दूरतो दृश्यं तत्काले दुःखमेव यत् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S29_V20_B1" data-verse="BTN_C04_S29_V20" data-block-id="BTN_C04_S29_V20_B1">'सुखवद्दूरतो दृश्यं तत्काले दुःखमेव यत् । | ||
मृगतृष्णेत्यतः प्राहुर्भोगं वैषयिकं बुधाः''॥ इति शब्दनिर्णये ॥२०॥</div> | मृगतृष्णेत्यतः प्राहुर्भोगं वैषयिकं बुधाः''॥ इति शब्दनिर्णये ॥२०॥</div> | ||
| Line 7,041: | Line 7,041: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S29_V36" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S29_V36"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S29_V36" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S29_V36"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S29_V36_B1" data-verse="BTN_C04_S29_V36" data-block-id="BTN_C04_S29_V36_B1">'संसृतेः स्वप्नसाम्यं तु यथार्थज्ञानवर्जनम्''॥ इति च । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S29_V36_B1" data-verse="BTN_C04_S29_V36" data-block-id="BTN_C04_S29_V36_B1">'संसृतेः स्वप्नसाम्यं तु यथार्थज्ञानवर्जनम्''॥ इति च । | ||
'जाग्रत्यविद्यमानं तु देहात्मत्वादि केवलम् । | 'जाग्रत्यविद्यमानं तु देहात्मत्वादि केवलम् । | ||
अविद्यमानं स्वप्ने तु जाग्रत्त्वज्ञानमेव च''॥ इति षाड्गुण्ये ॥३६॥</div> | अविद्यमानं स्वप्ने तु जाग्रत्त्वज्ञानमेव च''॥ इति षाड्गुण्ये ॥३६॥</div> | ||
| Line 7,055: | Line 7,055: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S29_V46" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S29_V46"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S29_V46" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S29_V46"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S29_V46_B1" data-verse="BTN_C04_S29_V46" data-block-id="BTN_C04_S29_V46_B1">'मन्त्रलिङ्गैर्व्यवच्छिन्नं वेदशब्दोक्तमात्रकम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S29_V46_B1" data-verse="BTN_C04_S29_V46" data-block-id="BTN_C04_S29_V46_B1">'मन्त्रलिङ्गैर्व्यवच्छिन्नं वेदशब्दोक्तमात्रकम् । | ||
वेदो वदन्नपि हरिं न सम्यग्वक्ति कुत्रचित् । | वेदो वदन्नपि हरिं न सम्यग्वक्ति कुत्रचित् । | ||
नाऽरोहयत्यनुभवमप्रसिद्धस्वरूपतः ॥ | नाऽरोहयत्यनुभवमप्रसिद्धस्वरूपतः ॥ | ||
अथाप्यनुभवारोहः प्रसन्ने केशवे भवेत् । | अथाप्यनुभवारोहः प्रसन्ने केशवे भवेत् । | ||
किञ्चिदेव सुसम्यक् च स्वयं त्वनुभवत्यमुम्''॥ इति वाराहे ॥४६॥</div> | किञ्चिदेव सुसम्यक् च स्वयं त्वनुभवत्यमुम्''॥ इति वाराहे ॥४६॥</div> | ||
| Line 7,065: | Line 7,065: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S29_V49" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S29_V49"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S29_V49" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S29_V49"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S29_V49_B1" data-verse="BTN_C04_S29_V49" data-block-id="BTN_C04_S29_V49_B1">'यदा त्वनुभवी भूयाच्छब्दमात्रानुरोधनम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S29_V49_B1" data-verse="BTN_C04_S29_V49" data-block-id="BTN_C04_S29_V49_B1">'यदा त्वनुभवी भूयाच्छब्दमात्रानुरोधनम् । | ||
त्यक्त्वाऽथ तं विदुः प्राज्ञास्त्यक्तवेद इति स्म ह ॥ | त्यक्त्वाऽथ तं विदुः प्राज्ञास्त्यक्तवेद इति स्म ह ॥ | ||
यदैव त्यक्तवेदः स्यादथास्मान्मुच्यते भयात् । | यदैव त्यक्तवेदः स्यादथास्मान्मुच्यते भयात् । | ||
प्रायस्तु वैदिका एव रुद्राद्या अपि वै पुरा ॥ | प्रायस्तु वैदिका एव रुद्राद्या अपि वै पुरा ॥ | ||
वैदिकस्त्यक्तवेदश्च ब्रह्मैवैकः प्रजापतिः । | वैदिकस्त्यक्तवेदश्च ब्रह्मैवैकः प्रजापतिः । | ||
ततस्तु केशवं भक्तया सम्पूज्य बहुजन्मसु । | ततस्तु केशवं भक्तया सम्पूज्य बहुजन्मसु । | ||
त्यक्तवेदत्वमापन्नाः प्रसादात्परमेष्ठिनः''॥ इति महासंहितायाम् । | त्यक्तवेदत्वमापन्नाः प्रसादात्परमेष्ठिनः''॥ इति महासंहितायाम् । | ||
'केवलं वेदशब्देन जानन्वैदिक उच्यते । | 'केवलं वेदशब्देन जानन्वैदिक उच्यते । | ||
वेदं विनाप्यनुभवाज्जानंस्तु त्यक्तवैदिकः''॥ इत्यध्यात्मे ॥ | वेदं विनाप्यनुभवाज्जानंस्तु त्यक्तवैदिकः''॥ इत्यध्यात्मे ॥ | ||
'तत्त्वं वेदानुसारेण चिन्तयन्वैदिको भवेत् । | 'तत्त्वं वेदानुसारेण चिन्तयन्वैदिको भवेत् । | ||
वेद ऊहामनुसरेद्यस्य स त्यक्तवैदिकः''॥ इति षाड्गुण्ये ॥ ४९ ॥</div> | वेद ऊहामनुसरेद्यस्य स त्यक्तवैदिकः''॥ इति षाड्गुण्ये ॥ ४९ ॥</div> | ||
| Line 7,087: | Line 7,087: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S29_V76" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S29_V76"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S29_V76" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S29_V76"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S29_V76_B1" data-verse="BTN_C04_S29_V76" data-block-id="BTN_C04_S29_V76_B1">'प्राणेन्द्रियान्तःकरणभेदेन त्रिविधं मतम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S29_V76_B1" data-verse="BTN_C04_S29_V76" data-block-id="BTN_C04_S29_V76_B1">'प्राणेन्द्रियान्तःकरणभेदेन त्रिविधं मतम् । | ||
पञ्च पञ्चैव ते सर्वे प्राणबुद्धीन्द्रियाणि च ॥ | पञ्च पञ्चैव ते सर्वे प्राणबुद्धीन्द्रियाणि च ॥ | ||
कर्मेन्द्रियाणि च तथा तस्मात्पञ्चविधं स्मृतम् । | कर्मेन्द्रियाणि च तथा तस्मात्पञ्चविधं स्मृतम् । | ||
लिङ्गं षोडशकं प्राहुर्मनसा सह तत्पुनः''॥ इति ब्राह्मे ॥ ७६ ॥</div> | लिङ्गं षोडशकं प्राहुर्मनसा सह तत्पुनः''॥ इति ब्राह्मे ॥ ७६ ॥</div> | ||
| Line 7,096: | Line 7,096: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S29_V82" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S29_V82"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S29_V82" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S29_V82"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S29_V82_B1" data-verse="BTN_C04_S29_V82" data-block-id="BTN_C04_S29_V82_B1">'देहादिव्यतिरेकेण चिद्रूपोऽहमिति स्फुटम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S29_V82_B1" data-verse="BTN_C04_S29_V82" data-block-id="BTN_C04_S29_V82_B1">'देहादिव्यतिरेकेण चिद्रूपोऽहमिति स्फुटम् । | ||
सदैवानुभवो भक्तिर्विष्णौ तद्दर्शनादनु । | सदैवानुभवो भक्तिर्विष्णौ तद्दर्शनादनु । | ||
यस्यासौ मुच्यते क्षिप्रं संसारान्नात्र संशयः''॥ इति हरिवंशेषु ॥८२॥</div> | यस्यासौ मुच्यते क्षिप्रं संसारान्नात्र संशयः''॥ इति हरिवंशेषु ॥८२॥</div> | ||
| Line 7,106: | Line 7,106: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S29_V83" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S29_V83"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S29_V83" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S29_V83"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S29_V83_B1" data-verse="BTN_C04_S29_V83" data-block-id="BTN_C04_S29_V83_B1">'संसारस्थमिदं सर्वमनित्यत्वाद्वृथा यतः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S29_V83_B1" data-verse="BTN_C04_S29_V83" data-block-id="BTN_C04_S29_V83_B1">'संसारस्थमिदं सर्वमनित्यत्वाद्वृथा यतः । | ||
अतः प्राहुः स्वप्नसमं प्राज्ञा जगदिदं मृषा''॥ इति विष्णुसंहितायाम् । | अतः प्राहुः स्वप्नसमं प्राज्ञा जगदिदं मृषा''॥ इति विष्णुसंहितायाम् । | ||
'सुषुप्तिस्वप्नयोश्चैव स्वर्गव्योम्नोस्तथैव च । | 'सुषुप्तिस्वप्नयोश्चैव स्वर्गव्योम्नोस्तथैव च । | ||
अन्योन्यनामता ज्ञेया मनोबुद्ध्योस्तथैव च''॥ इति शब्दनिर्णये ॥ | अन्योन्यनामता ज्ञेया मनोबुद्ध्योस्तथैव च''॥ इति शब्दनिर्णये ॥ | ||
अतो भूतं भवत् भविष्यच्च स्वप्न इत्यर्थः । | अतो भूतं भवत् भविष्यच्च स्वप्न इत्यर्थः । | ||
'रहो ब्रह्म तथा यज्ञः स्वः सत्यमिति गीयते''। इति च ॥ ८३ ॥</div> | 'रहो ब्रह्म तथा यज्ञः स्वः सत्यमिति गीयते''। इति च ॥ ८३ ॥</div> | ||
| Line 7,119: | Line 7,119: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S30_V03" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S30_V03"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S30_V03" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S30_V03"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S30_V03_B1" data-verse="BTN_C04_S30_V03" data-block-id="BTN_C04_S30_V03_B1">'पुरेषु त्वञ्जनाज्जीवः पुरञ्जन इतीरितः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S30_V03_B1" data-verse="BTN_C04_S30_V03" data-block-id="BTN_C04_S30_V03_B1">'पुरेषु त्वञ्जनाज्जीवः पुरञ्जन इतीरितः । | ||
पुराणां जननाद्विष्णुर्व्यञ्जकत्वं तयोरपि''॥ इति तन्त्रभागवते ॥३॥</div> | पुराणां जननाद्विष्णुर्व्यञ्जकत्वं तयोरपि''॥ इति तन्त्रभागवते ॥३॥</div> | ||
| Line 7,126: | Line 7,126: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S30_V17" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S30_V17"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S30_V17" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S30_V17"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S30_V17_B1" data-verse="BTN_C04_S30_V17" data-block-id="BTN_C04_S30_V17_B1">दिव्यवर्षसहस्राणामिति सहस्रशब्दो बहुत्ववाची । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S30_V17_B1" data-verse="BTN_C04_S30_V17" data-block-id="BTN_C04_S30_V17_B1">दिव्यवर्षसहस्राणामिति सहस्रशब्दो बहुत्ववाची । | ||
'मानुषाणां वत्सराणां लक्षद्वादशकं पुरा । | 'मानुषाणां वत्सराणां लक्षद्वादशकं पुरा । | ||
प्रचेतोभिरियं पृथ्वी पालिताऽव्याहतेन्द्रियैः''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥१७॥</div> | प्रचेतोभिरियं पृथ्वी पालिताऽव्याहतेन्द्रियैः''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥१७॥</div> | ||
| Line 7,134: | Line 7,134: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S30_V20" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S30_V20"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S30_V20" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S30_V20"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S30_V20_B1" data-verse="BTN_C04_S30_V20" data-block-id="BTN_C04_S30_V20_B1">यज्ञो ब्रह्म विष्ण्वाख्यं ब्रह्म यथानुभवं न व्यवह्रियते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S30_V20_B1" data-verse="BTN_C04_S30_V20" data-block-id="BTN_C04_S30_V20_B1">यज्ञो ब्रह्म विष्ण्वाख्यं ब्रह्म यथानुभवं न व्यवह्रियते । | ||
'सूक्ष्मेण मनसा विद्मो वाचा वक्तुं न शक्नुमः''। इति भारते ॥२०॥</div> | 'सूक्ष्मेण मनसा विद्मो वाचा वक्तुं न शक्नुमः''। इति भारते ॥२०॥</div> | ||
| Line 7,141: | Line 7,141: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S30_V23" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S30_V23"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S30_V23" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S30_V23"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S30_V23_B1" data-verse="BTN_C04_S30_V23" data-block-id="BTN_C04_S30_V23_B1">सु अनिष्ठमनसि । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S30_V23_B1" data-verse="BTN_C04_S30_V23" data-block-id="BTN_C04_S30_V23_B1">सु अनिष्ठमनसि । | ||
'अनवस्थितबुद्धीनां द्वितीयं दृश्यते हरेः । | 'अनवस्थितबुद्धीनां द्वितीयं दृश्यते हरेः । | ||
सम्यक्स्वस्थितबुद्धीनामिदं सर्वं हरेर्वशे''इति च । | सम्यक्स्वस्थितबुद्धीनामिदं सर्वं हरेर्वशे''इति च । | ||
'नित्यं गृहीताः सत्वाद्या विग्रहाश्च त्रयः सदा । | 'नित्यं गृहीताः सत्वाद्या विग्रहाश्च त्रयः सदा । | ||
ज्ञानानन्दात्मकास्ते तु विग्रहा निर्गुणास्तथा । | ज्ञानानन्दात्मकास्ते तु विग्रहा निर्गुणास्तथा । | ||
द्वौ तत्र ब्रह्मरुद्रस्थावेको वैकुण्ठधामगः''॥ इति प्रवृत्तसंहितायाम् ॥</div> | द्वौ तत्र ब्रह्मरुद्रस्थावेको वैकुण्ठधामगः''॥ इति प्रवृत्तसंहितायाम् ॥</div> | ||
| Line 7,154: | Line 7,154: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S30_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S30_V24"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S30_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S30_V24"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S30_V24_B1" data-verse="BTN_C04_S30_V24" data-block-id="BTN_C04_S30_V24_B1">'हरणाज्ज्ञानरूपत्वाद्धरिमेधा विभुः स्मृतः''॥ इति च ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S30_V24_B1" data-verse="BTN_C04_S30_V24" data-block-id="BTN_C04_S30_V24_B1">'हरणाज्ज्ञानरूपत्वाद्धरिमेधा विभुः स्मृतः''॥ इति च ॥ | ||
'हरिः सर्वगुणात्मत्वात्सत्व इत्यभिधीयते''। इति षाड्गुण्ये ॥ २४ ॥</div> | 'हरिः सर्वगुणात्मत्वात्सत्व इत्यभिधीयते''। इति षाड्गुण्ये ॥ २४ ॥</div> | ||
| Line 7,163: | Line 7,163: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S31_V02" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S31_V02"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S31_V02" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S31_V02"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S31_V02_B1" data-verse="BTN_C04_S31_V02" data-block-id="BTN_C04_S31_V02_B1">'पारिव्राज्यं ब्रह्मसत्रं न्यास इत्यभिधीयते''। इत्यभिधानम् ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S31_V02_B1" data-verse="BTN_C04_S31_V02" data-block-id="BTN_C04_S31_V02_B1">'पारिव्राज्यं ब्रह्मसत्रं न्यास इत्यभिधीयते''। इत्यभिधानम् ॥ | ||
सर्वभूतात्मनि हरौ मेधा यत्र तद्ब्रह्मसत्रं सर्वभूतात्ममेधः । | सर्वभूतात्मनि हरौ मेधा यत्र तद्ब्रह्मसत्रं सर्वभूतात्ममेधः । | ||
'हरिमेधास्तु संन्यासो हरौ मेधाऽत्र यद्भवेत्''। इति षाड्गुण्ये ॥ २ ॥</div> | 'हरिमेधास्तु संन्यासो हरौ मेधाऽत्र यद्भवेत्''। इति षाड्गुण्ये ॥ २ ॥</div> | ||
| Line 7,177: | Line 7,177: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S31_V16" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S31_V16"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S31_V16" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S31_V16"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S31_V16_B1" data-verse="BTN_C04_S31_V16" data-block-id="BTN_C04_S31_V16_B1">'आत्मभावः शरीरे तु द्रव्यभ्रम उदाहृतः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S31_V16_B1" data-verse="BTN_C04_S31_V16" data-block-id="BTN_C04_S31_V16_B1">'आत्मभावः शरीरे तु द्रव्यभ्रम उदाहृतः । | ||
क्रियाभ्रमस्त्वहं कर्ता मदीयानीन्द्रियाणि तु ॥ | क्रियाभ्रमस्त्वहं कर्ता मदीयानीन्द्रियाणि तु ॥ | ||
कारकभ्रम इत्युक्तस्त एते विभ्रमा यदा । | कारकभ्रम इत्युक्तस्त एते विभ्रमा यदा । | ||
श्वासादिवृत्तिलोपेन प्राणा उद्योगिनस्तदा ॥ | श्वासादिवृत्तिलोपेन प्राणा उद्योगिनस्तदा ॥ | ||
विलीयन्ते प्राणभक्त्या नित्यं स्वापवतां स्फुटम् । | विलीयन्ते प्राणभक्त्या नित्यं स्वापवतां स्फुटम् । | ||
उद्योग एव जाग्रत्स्याद्योगिनां मुक्तिसिद्धये''॥ इत्यध्यात्मे ॥ १६ ॥</div> | उद्योग एव जाग्रत्स्याद्योगिनां मुक्तिसिद्धये''॥ इत्यध्यात्मे ॥ १६ ॥</div> | ||
| Line 7,188: | Line 7,188: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S31_V18" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S31_V18"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S31_V18" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S31_V18"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S31_V18_B1" data-verse="BTN_C04_S31_V18" data-block-id="BTN_C04_S31_V18_B1">'पूर्णो विष्णुः स एवैक इति भावो य ईरितः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S31_V18_B1" data-verse="BTN_C04_S31_V18" data-block-id="BTN_C04_S31_V18_B1">'पूर्णो विष्णुः स एवैक इति भावो य ईरितः । | ||
आत्मैकभाव इति तं विदुर्ब्रह्मात्मदर्शिनः''॥ इति सत्यसंहितायाम् ॥</div> | आत्मैकभाव इति तं विदुर्ब्रह्मात्मदर्शिनः''॥ इति सत्यसंहितायाम् ॥</div> | ||
| Line 7,195: | Line 7,195: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S31_V19" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S31_V19"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S31_V19" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S31_V19"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S31_V19_B1" data-verse="BTN_C04_S31_V19" data-block-id="BTN_C04_S31_V19_B1">'सङ्कल्पश्च विकल्पश्च ऋते विष्णुप्रसादतः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S31_V19_B1" data-verse="BTN_C04_S31_V19" data-block-id="BTN_C04_S31_V19_B1">'सङ्कल्पश्च विकल्पश्च ऋते विष्णुप्रसादतः । | ||
नैव सम्भवतो विष्णोः समाभावात्तु सोऽद्वयः''॥ इति तन्त्रभागवते ॥</div> | नैव सम्भवतो विष्णोः समाभावात्तु सोऽद्वयः''॥ इति तन्त्रभागवते ॥</div> | ||
| Line 7,208: | Line 7,208: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S31_V23" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S31_V23"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S31_V23" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S31_V23"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S31_V23_B1" data-verse="BTN_C04_S31_V23" data-block-id="BTN_C04_S31_V23_B1">'श्रियं देवांश्च भृत्यत्वान्मनुते बहु केशवः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S31_V23_B1" data-verse="BTN_C04_S31_V23" data-block-id="BTN_C04_S31_V23_B1">'श्रियं देवांश्च भृत्यत्वान्मनुते बहु केशवः । | ||
नात्मार्थाय यतस्ते तु भक्तया सर्वोत्तमोत्तमाः''॥ इति च ॥ २३ ॥</div> | नात्मार्थाय यतस्ते तु भक्तया सर्वोत्तमोत्तमाः''॥ इति च ॥ २३ ॥</div> | ||
| Line 7,219: | Line 7,219: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S31_V26" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S31_V26"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C04_S31_V26" data-block-id="bhashya-BTN_C04_S31_V26"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S31_V26_B1" data-verse="BTN_C04_S31_V26" data-block-id="BTN_C04_S31_V26_B1">'सर्वोत्तमत्वाद्विष्णुर्हि माय इत्येव शब्द्यते''। इति व्योमसंहितायाम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C04_S31_V26_B1" data-verse="BTN_C04_S31_V26" data-block-id="BTN_C04_S31_V26_B1">'सर्वोत्तमत्वाद्विष्णुर्हि माय इत्येव शब्द्यते''। इति व्योमसंहितायाम् । | ||
'देवानत्युत्तममुनीन्विना के शैंशुमारकम् । | 'देवानत्युत्तममुनीन्विना के शैंशुमारकम् । | ||
हरेर्गृहं प्रविष्टास्तु ध्रुवो देवाश्च तद्गताः''॥ इति मात्स्ये ॥ २६ ॥</div> | हरेर्गृहं प्रविष्टास्तु ध्रुवो देवाश्च तद्गताः''॥ इति मात्स्ये ॥ २६ ॥</div> | ||
| Line 7,231: | Line 7,231: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S01_V19" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S01_V19"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S01_V19" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S01_V19"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S01_V19_B1" data-verse="BTN_C05_S01_V19" data-block-id="BTN_C05_S01_V19_B1">'विहितो यस्य यो धर्मो विष्णुना प्रभविष्णुना । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S01_V19_B1" data-verse="BTN_C05_S01_V19" data-block-id="BTN_C05_S01_V19_B1">'विहितो यस्य यो धर्मो विष्णुना प्रभविष्णुना । | ||
तेन मुक्तिर्भवेत्तस्य तं गुरुर्वेद सर्ववित्''॥ इति प्रवृत्तसंहितायाम् ॥ १९ ॥</div> | तेन मुक्तिर्भवेत्तस्य तं गुरुर्वेद सर्ववित्''॥ इति प्रवृत्तसंहितायाम् ॥ १९ ॥</div> | ||
| Line 7,240: | Line 7,240: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S01_V31" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S01_V31"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S01_V31" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S01_V31"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S01_V31_B1" data-verse="BTN_C05_S01_V31" data-block-id="BTN_C05_S01_V31_B1">'पूर्वसृष्टान् रथावृत्त्या स्थूलांश्चक्रे प्रियव्रतः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S01_V31_B1" data-verse="BTN_C05_S01_V31" data-block-id="BTN_C05_S01_V31_B1">'पूर्वसृष्टान् रथावृत्त्या स्थूलांश्चक्रे प्रियव्रतः । | ||
समुद्रांस्तेन तत्कर्तेत्याहुरेनं प्रियव्रतम्''॥ इति गारुडे ॥ ३१ ॥</div> | समुद्रांस्तेन तत्कर्तेत्याहुरेनं प्रियव्रतम्''॥ इति गारुडे ॥ ३१ ॥</div> | ||
| Line 7,261: | Line 7,261: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S03_V14" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S03_V14"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S03_V14" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S03_V14"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S03_V14_B1" data-verse="BTN_C05_S03_V14" data-block-id="BTN_C05_S03_V14_B1">श्रीभगवानुवाच– | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S03_V14_B1" data-verse="BTN_C05_S03_V14" data-block-id="BTN_C05_S03_V14_B1">श्रीभगवानुवाच– | ||
अहो बताहमृषयो भवद्भिरवितथगीर्भिर्वरमसुलभ- | अहो बताहमृषयो भवद्भिरवितथगीर्भिर्वरमसुलभ- | ||
मभियाचितो यदमुष्य आत्मजो मया सदृशो | मभियाचितो यदमुष्य आत्मजो मया सदृशो | ||
भूयादिति ममाहमेवाभिरूपः कैवल्यादथापि ब्रह्मवादो | भूयादिति ममाहमेवाभिरूपः कैवल्यादथापि ब्रह्मवादो | ||
न मृषा भवितुमर्हति ममैव हि मुखं यद्द्विजदेवकुलम् ॥ १८ ॥ | न मृषा भवितुमर्हति ममैव हि मुखं यद्द्विजदेवकुलम् ॥ १८ ॥ | ||
'नास्ति विष्णोः सम इति जानन्तोऽप्यृषयः सदा । | 'नास्ति विष्णोः सम इति जानन्तोऽप्यृषयः सदा । | ||
तज्ज्ञापनाय लोकानामन्येषां प्रार्थयन् समम्''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ १४, १८ ॥</div> | तज्ज्ञापनाय लोकानामन्येषां प्रार्थयन् समम्''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ १४, १८ ॥</div> | ||
| Line 7,277: | Line 7,277: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S04_V03" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S04_V03"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S04_V03" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S04_V03"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S04_V03_B1" data-verse="BTN_C05_S04_V03" data-block-id="BTN_C05_S04_V03_B1">'दुष्टानां मोहनार्थाय यज्ञ इन्द्रपदे स्थितः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S04_V03_B1" data-verse="BTN_C05_S04_V03" data-block-id="BTN_C05_S04_V03_B1">'दुष्टानां मोहनार्थाय यज्ञ इन्द्रपदे स्थितः । | ||
पस्पर्ध ऋषभेणैव स्वरूपेण हरिः स्वयम्''॥ इति वाराहे ॥ ३ ॥</div> | पस्पर्ध ऋषभेणैव स्वरूपेण हरिः स्वयम्''॥ इति वाराहे ॥ ३ ॥</div> | ||
| Line 7,298: | Line 7,298: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S05_V08" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S05_V08"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S05_V08" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S05_V08"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S05_V08_B1" data-verse="BTN_C05_S05_V08" data-block-id="BTN_C05_S05_V08_B1">'ब्रह्माद्या याज्ञवल्क्याद्या मुच्यन्ते स्त्रीसहायिनः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S05_V08_B1" data-verse="BTN_C05_S05_V08" data-block-id="BTN_C05_S05_V08_B1">'ब्रह्माद्या याज्ञवल्क्याद्या मुच्यन्ते स्त्रीसहायिनः । | ||
बध्यन्ते केचनैतेषां विशेषं च विदो विदुः''॥ इति सत्यसंहितायाम् ॥८॥</div> | बध्यन्ते केचनैतेषां विशेषं च विदो विदुः''॥ इति सत्यसंहितायाम् ॥८॥</div> | ||
| Line 7,305: | Line 7,305: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S05_V10" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S05_V10"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S05_V10" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S05_V10"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S05_V10_B1" data-verse="BTN_C05_S05_V10" data-block-id="BTN_C05_S05_V10_B1">'आत्मनो विहितं कर्म वर्जयित्वाऽन्यकर्मणः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S05_V10_B1" data-verse="BTN_C05_S05_V10" data-block-id="BTN_C05_S05_V10_B1">'आत्मनो विहितं कर्म वर्जयित्वाऽन्यकर्मणः । | ||
कामस्य च परित्यागो निरीहेत्याहुरुत्तमाः''॥ इति च ॥ १० ॥</div> | कामस्य च परित्यागो निरीहेत्याहुरुत्तमाः''॥ इति च ॥ १० ॥</div> | ||
| Line 7,312: | Line 7,312: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S05_V13" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S05_V13"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S05_V13" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S05_V13"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S05_V13_B1" data-verse="BTN_C05_S05_V13" data-block-id="BTN_C05_S05_V13_B1">'सर्वस्मादुत्तमो विष्णुरिति ज्ञानमुदाहृतम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S05_V13_B1" data-verse="BTN_C05_S05_V13" data-block-id="BTN_C05_S05_V13_B1">'सर्वस्मादुत्तमो विष्णुरिति ज्ञानमुदाहृतम् । | ||
प्रतिजीवं येन मुक्तिस्तद्विज्ञानं विदां मतम्''॥ इति च । | प्रतिजीवं येन मुक्तिस्तद्विज्ञानं विदां मतम्''॥ इति च । | ||
'ज्ञानं विष्णोरुत्तमत्वे तदेव प्रतिपूरुषम् । | 'ज्ञानं विष्णोरुत्तमत्वे तदेव प्रतिपूरुषम् । | ||
विशेषेण तु विज्ञानं तच्च जानाति सर्ववित् ॥ | विशेषेण तु विज्ञानं तच्च जानाति सर्ववित् ॥ | ||
द्वात्रिंशल्लक्षणैर्युक्तस्तीक्ष्णदंष्ट्रश्च सौम्यदृक् । | द्वात्रिंशल्लक्षणैर्युक्तस्तीक्ष्णदंष्ट्रश्च सौम्यदृक् । | ||
घोररुक्चापि पुरुषः स सर्वज्ञ उदाहृतः''॥ इत्यध्यात्मे ॥ | घोररुक्चापि पुरुषः स सर्वज्ञ उदाहृतः''॥ इत्यध्यात्मे ॥ | ||
'षण्णवत्यङ्गुलो यस्तु न्यग्रोधपरिमण्डलः । | 'षण्णवत्यङ्गुलो यस्तु न्यग्रोधपरिमण्डलः । | ||
सप्तपादश्चतुर्हस्तः स देवैरपि पूज्यते''॥ इति वायुप्रोक्ते ॥ | सप्तपादश्चतुर्हस्तः स देवैरपि पूज्यते''॥ इति वायुप्रोक्ते ॥ | ||
'न्यग्रोधमण्डलो व्यामो बाहू न्यग्रोध उच्यते''॥ इति च ॥ १३ ॥</div> | 'न्यग्रोधमण्डलो व्यामो बाहू न्यग्रोध उच्यते''॥ इति च ॥ १३ ॥</div> | ||
| Line 7,326: | Line 7,326: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S05_V20" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S05_V20"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S05_V20" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S05_V20"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S05_V20_B1" data-verse="BTN_C05_S05_V20" data-block-id="BTN_C05_S05_V20_B1">'नाभिरित्यथ नाम स्याद्धरेः सर्वाश्रयो यतः''। इति कौर्मे । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S05_V20_B1" data-verse="BTN_C05_S05_V20" data-block-id="BTN_C05_S05_V20_B1">'नाभिरित्यथ नाम स्याद्धरेः सर्वाश्रयो यतः''। इति कौर्मे । | ||
तत्तस्य मम शुश्रूषणम् ॥ २० ॥</div> | तत्तस्य मम शुश्रूषणम् ॥ २० ॥</div> | ||
| Line 7,341: | Line 7,341: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S05_V26" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S05_V26"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S05_V26" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S05_V26"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S05_V26_B1" data-verse="BTN_C05_S05_V26" data-block-id="BTN_C05_S05_V26_B1">विविक्तदृष्टिर्जीवानां धिष्ण्यतया परमेश्वरस्य भेददृष्टिः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S05_V26_B1" data-verse="BTN_C05_S05_V26" data-block-id="BTN_C05_S05_V26_B1">विविक्तदृष्टिर्जीवानां धिष्ण्यतया परमेश्वरस्य भेददृष्टिः । | ||
'उपपादयेत्परात्मानं जीवेभ्यो यः पदेपदे । | 'उपपादयेत्परात्मानं जीवेभ्यो यः पदेपदे । | ||
भेदेनैव न चैतस्मात्प्रियो विष्णोस्तु कश्चन''॥ इति पाद्मे ॥ | भेदेनैव न चैतस्मात्प्रियो विष्णोस्तु कश्चन''॥ इति पाद्मे ॥ | ||
'यो हरेश्चैव जीवानां भेदवक्ता हरेः प्रियः''। इति च ॥ २६ ॥</div> | 'यो हरेश्चैव जीवानां भेदवक्ता हरेः प्रियः''। इति च ॥ २६ ॥</div> | ||
| Line 7,352: | Line 7,352: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S06_V01" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S06_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S06_V01" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S06_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S06_V01_B1" data-verse="BTN_C05_S06_V01" data-block-id="BTN_C05_S06_V01_B1">ऋषिरुवाच– | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S06_V01_B1" data-verse="BTN_C05_S06_V01" data-block-id="BTN_C05_S06_V01_B1">ऋषिरुवाच– | ||
सत्यमुक्तं किन्त्विह वा एके मनसो विस्रम्भमनवस्थानस्य घटकिराट इव न सङ्गच्छन्ति ॥ २ ॥</div> | सत्यमुक्तं किन्त्विह वा एके मनसो विस्रम्भमनवस्थानस्य घटकिराट इव न सङ्गच्छन्ति ॥ २ ॥</div> | ||
| Line 7,363: | Line 7,363: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S06_V05" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S06_V05"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S06_V05" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S06_V05"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S06_V05_B1" data-verse="BTN_C05_S06_V05" data-block-id="BTN_C05_S06_V05_B1">'महैश्वर्यस्वरूपो हि भगवान्नृषभो स्वराट् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S06_V05_B1" data-verse="BTN_C05_S06_V05" data-block-id="BTN_C05_S06_V05_B1">'महैश्वर्यस्वरूपो हि भगवान्नृषभो स्वराट् । | ||
नैश्वर्याणि स्वकीयानि ख्यापयामास सर्ववित् ॥ | नैश्वर्याणि स्वकीयानि ख्यापयामास सर्ववित् ॥ | ||
उत्तमानां ज्ञापनार्थं धर्मतत्त्वस्य केशवः । | उत्तमानां ज्ञापनार्थं धर्मतत्त्वस्य केशवः । | ||
तेषामैश्वर्यभोगे हि मनः सक्तिं व्रजेद्यदि ॥ | तेषामैश्वर्यभोगे हि मनः सक्तिं व्रजेद्यदि ॥ | ||
आनन्दो मुक्तिगो ह्रासं विकर्मकरणाद्व्रजेत् । | आनन्दो मुक्तिगो ह्रासं विकर्मकरणाद्व्रजेत् । | ||
धर्माधर्मविहीनोऽपि भगवानृषभस्ततः ॥ | धर्माधर्मविहीनोऽपि भगवानृषभस्ततः ॥ | ||
तेषां धर्मस्थापनार्थं नाविश्चक्रे परां स्थितिम् । | तेषां धर्मस्थापनार्थं नाविश्चक्रे परां स्थितिम् । | ||
देवानां नाशुभाद्ध्रासः शुभात्काचित्सुखोन्नतिः ॥ | देवानां नाशुभाद्ध्रासः शुभात्काचित्सुखोन्नतिः ॥ | ||
आधिकारिकजीवानामेवमन्येषु तद्द्वयम् । | आधिकारिकजीवानामेवमन्येषु तद्द्वयम् । | ||
अल्पाधिकारिणां तत्र ह्रासोऽपि भवति ध्रुवम् ॥ | अल्पाधिकारिणां तत्र ह्रासोऽपि भवति ध्रुवम् ॥ | ||
अशुभाभावजोन्नाहो महाधीकारिणामपि । | अशुभाभावजोन्नाहो महाधीकारिणामपि । | ||
अशुभे कृते न भवति तारतम्याच्च स स्मृतः ॥ | अशुभे कृते न भवति तारतम्याच्च स स्मृतः ॥ | ||
प्रजापाश्च तथा देवा महाधीकारिणः स्मृताः । | प्रजापाश्च तथा देवा महाधीकारिणः स्मृताः । | ||
ऋष्यशीतिस्तथा सप्त पितरोऽप्सरसां शतम् ॥ | ऋष्यशीतिस्तथा सप्त पितरोऽप्सरसां शतम् ॥ | ||
गन्धर्वाणां तथा राज्ञां विंशदन्यासु जातिषु । | गन्धर्वाणां तथा राज्ञां विंशदन्यासु जातिषु । | ||
अल्पाधिकारिणः प्रोक्ता अनधीकरिणः परे''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥१-५॥</div> | अल्पाधिकारिणः प्रोक्ता अनधीकरिणः परे''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥१-५॥</div> | ||
| Line 7,384: | Line 7,384: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S06_V06" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S06_V06"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S06_V06" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S06_V06"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S06_V06_B1" data-verse="BTN_C05_S06_V06" data-block-id="BTN_C05_S06_V06_B1">'विष्णोः कलेवरत्यागो भूत्यागोऽन्यो न विद्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S06_V06_B1" data-verse="BTN_C05_S06_V06" data-block-id="BTN_C05_S06_V06_B1">'विष्णोः कलेवरत्यागो भूत्यागोऽन्यो न विद्यते । | ||
कलेवरत्यागोऽन्येषां पञ्चत्वं समुदीरितम्''॥ इति कौर्मे ॥ | कलेवरत्यागोऽन्येषां पञ्चत्वं समुदीरितम्''॥ इति कौर्मे ॥ | ||
अनर्थान्तरभावेन अर्थान्तरं नास्मीति मनसा ॥ ६ ॥</div> | अनर्थान्तरभावेन अर्थान्तरं नास्मीति मनसा ॥ ६ ॥</div> | ||
| Line 7,406: | Line 7,406: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S06_V12" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S06_V12"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S06_V12" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S06_V12"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S06_V12_B1" data-verse="BTN_C05_S06_V12" data-block-id="BTN_C05_S06_V12_B1">'ज्ञानानन्दात्मको देह ऋषभस्य महात्मनः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S06_V12_B1" data-verse="BTN_C05_S06_V12" data-block-id="BTN_C05_S06_V12_B1">'ज्ञानानन्दात्मको देह ऋषभस्य महात्मनः । | ||
तादृशेनैव मनसा क्रमंस्तु कुटचाचले ॥ | तादृशेनैव मनसा क्रमंस्तु कुटचाचले ॥ | ||
दावाग्निमनुविश्याथ तत्रस्थः प्रादहज्जगत् । | दावाग्निमनुविश्याथ तत्रस्थः प्रादहज्जगत् । | ||
एवमग्नेरभिव्यक्तस्तत्स्थो विष्णुः सनातनः ॥ | एवमग्नेरभिव्यक्तस्तत्स्थो विष्णुः सनातनः ॥ | ||
ऋषभत्वेन सङ्गोप्य धर्मानद्यापि तत्रगः । | ऋषभत्वेन सङ्गोप्य धर्मानद्यापि तत्रगः । | ||
आस्ते स वासुदेवात्मा वासुदेवोऽहमित्यजः ॥ | आस्ते स वासुदेवात्मा वासुदेवोऽहमित्यजः ॥ | ||
सदा स्थितः स्थितिं तां तु शुश्रावार्हो दुरात्मवान् । | सदा स्थितः स्थितिं तां तु शुश्रावार्हो दुरात्मवान् । | ||
पूर्वं तु पौण्ड्रको नाम वासुदेवः सुदुर्मतिः ॥ | पूर्वं तु पौण्ड्रको नाम वासुदेवः सुदुर्मतिः ॥ | ||
जातिस्मरो द्विधा शास्त्रं पाषण्डं निर्ममे नृपः । | जातिस्मरो द्विधा शास्त्रं पाषण्डं निर्ममे नृपः । | ||
एकं तु वासुदेवाख्यं वासुदेवोऽहमित्यपि ॥ | एकं तु वासुदेवाख्यं वासुदेवोऽहमित्यपि ॥ | ||
कुत्सितं वासुदेवत्वप्रतिपादकमात्मनः । | कुत्सितं वासुदेवत्वप्रतिपादकमात्मनः । | ||
लोकार्थं चापरमपि चकारार्हतनामकम् ॥ | लोकार्थं चापरमपि चकारार्हतनामकम् ॥ | ||
'तत्प्रशिष्यः क्रमुर्नाम न जानंस्तन्मतं परम् । | 'तत्प्रशिष्यः क्रमुर्नाम न जानंस्तन्मतं परम् । | ||
वासुदेवात्मतां सर्वजीवानामवदत्कुधीः ॥ | वासुदेवात्मतां सर्वजीवानामवदत्कुधीः ॥ | ||
क्रम्वाख्यं शास्त्रमकरोदभेदप्रतिपादकम् । | क्रम्वाख्यं शास्त्रमकरोदभेदप्रतिपादकम् । | ||
कुशास्त्रं सर्ववेदानां विरुद्धं तामसालयम् ॥ | कुशास्त्रं सर्ववेदानां विरुद्धं तामसालयम् ॥ | ||
तद्दृष्ट्वाऽद्यापि वर्तन्ते वर्तिष्यन्ति कलौ तथा । | तद्दृष्ट्वाऽद्यापि वर्तन्ते वर्तिष्यन्ति कलौ तथा । | ||
अशौचा अव्रताचारा वासुदेवोऽहमित्यपि''॥ इति ब्राह्मे ॥८-१२॥</div> | अशौचा अव्रताचारा वासुदेवोऽहमित्यपि''॥ इति ब्राह्मे ॥८-१२॥</div> | ||
| Line 7,429: | Line 7,429: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S06_V14" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S06_V14"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S06_V14" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S06_V14"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S06_V14_B1" data-verse="BTN_C05_S06_V14" data-block-id="BTN_C05_S06_V14_B1">'विशेषाद्भारते पुण्यं चरेयुः पापमप्यथ । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S06_V14_B1" data-verse="BTN_C05_S06_V14" data-block-id="BTN_C05_S06_V14_B1">'विशेषाद्भारते पुण्यं चरेयुः पापमप्यथ । | ||
तथैव भगवद्भक्तिं पृथिव्यां नान्यवर्षगाः''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ १४ ॥</div> | तथैव भगवद्भक्तिं पृथिव्यां नान्यवर्षगाः''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ १४ ॥</div> | ||
| Line 7,436: | Line 7,436: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S06_V16" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S06_V16"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S06_V16" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S06_V16"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S06_V16_B1" data-verse="BTN_C05_S06_V16" data-block-id="BTN_C05_S06_V16_B1">योगमायां योगमायाफलं बाह्यम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S06_V16_B1" data-verse="BTN_C05_S06_V16" data-block-id="BTN_C05_S06_V16_B1">योगमायां योगमायाफलं बाह्यम् । | ||
'नित्योदस्ता योगशक्तिरनपेक्ष्यं फलं यतः ॥ | 'नित्योदस्ता योगशक्तिरनपेक्ष्यं फलं यतः ॥ | ||
नित्यस्वरूपभूताऽपि बहिःफलविवर्जनात् । | नित्यस्वरूपभूताऽपि बहिःफलविवर्जनात् । | ||
अकर्मेत्युच्यते यद्वन्मोक्षः फलविवर्जनात्''॥ इति पाद्मे ॥ १६ ॥</div> | अकर्मेत्युच्यते यद्वन्मोक्षः फलविवर्जनात्''॥ इति पाद्मे ॥ १६ ॥</div> | ||
| Line 7,445: | Line 7,445: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S06_V18" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S06_V18"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S06_V18" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S06_V18"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S06_V18_B1" data-verse="BTN_C05_S06_V18" data-block-id="BTN_C05_S06_V18_B1">'नाद्रियन्ते तु ये मोक्षं पूर्वं तेषां परं सुखम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S06_V18_B1" data-verse="BTN_C05_S06_V18" data-block-id="BTN_C05_S06_V18_B1">'नाद्रियन्ते तु ये मोक्षं पूर्वं तेषां परं सुखम् । | ||
स्वयोग्यं व्यज्यते मुक्तौ तच्चोक्तं तारतम्ययुक्''॥ इति व्योमसंहितायाम् ॥ १८ ॥</div> | स्वयोग्यं व्यज्यते मुक्तौ तच्चोक्तं तारतम्ययुक्''॥ इति व्योमसंहितायाम् ॥ १८ ॥</div> | ||
| Line 7,454: | Line 7,454: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S06_V19" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S06_V19"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S06_V19" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S06_V19"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S06_V19_B1" data-verse="BTN_C05_S06_V19" data-block-id="BTN_C05_S06_V19_B1">'ब्रह्मणोऽन्यस्य नो पूर्णां दद्याद्भक्तिं जनार्दनः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S06_V19_B1" data-verse="BTN_C05_S06_V19" data-block-id="BTN_C05_S06_V19_B1">'ब्रह्मणोऽन्यस्य नो पूर्णां दद्याद्भक्तिं जनार्दनः । | ||
मुक्तिं ददाति सर्वेषां उच्चानां को ह्यधीशिता''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ १९ ॥</div> | मुक्तिं ददाति सर्वेषां उच्चानां को ह्यधीशिता''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ १९ ॥</div> | ||
| Line 7,465: | Line 7,465: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S07_V13" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S07_V13"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S07_V13" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S07_V13"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S07_V13_B1" data-verse="BTN_C05_S07_V13" data-block-id="BTN_C05_S07_V13_B1">'परोरजाऽरजस्कत्वात्त्रयीड्यत्वात्त्रयीसुतः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S07_V13_B1" data-verse="BTN_C05_S07_V13" data-block-id="BTN_C05_S07_V13_B1">'परोरजाऽरजस्कत्वात्त्रयीड्यत्वात्त्रयीसुतः । | ||
गुणात्ययात्तुरीयश्च जातवेदाश्च सर्ववित् ॥ | गुणात्ययात्तुरीयश्च जातवेदाश्च सर्ववित् ॥ | ||
हंसो दुःखादिहानेन जीवेशत्वाच्च गृध्रराट् । | हंसो दुःखादिहानेन जीवेशत्वाच्च गृध्रराट् । | ||
कालः सर्वनियन्तृत्वात्परमात्मा प्रकीर्तितः''॥ | कालः सर्वनियन्तृत्वात्परमात्मा प्रकीर्तितः''॥ | ||
इति तन्त्रनिरुक्ते ॥ १३ ॥</div> | इति तन्त्रनिरुक्ते ॥ १३ ॥</div> | ||
| Line 7,477: | Line 7,477: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S10_V09" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S10_V09"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S10_V09" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S10_V09"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S10_V09_B1" data-verse="BTN_C05_S10_V09" data-block-id="BTN_C05_S10_V09_B1">अशेषभगवत्प्रियाणां निकेतः स एव भरतो मानुषापेक्षया । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S10_V09_B1" data-verse="BTN_C05_S10_V09" data-block-id="BTN_C05_S10_V09_B1">अशेषभगवत्प्रियाणां निकेतः स एव भरतो मानुषापेक्षया । | ||
'तत्कालस्थितभक्तेषु मानुषेष्वृषभात्मजः । | 'तत्कालस्थितभक्तेषु मानुषेष्वृषभात्मजः । | ||
वरोऽपि धिक्कृतो राज्ञा सुहृदा वैष्णवेष्वपि''॥ इति गारुडे ॥ ९ ॥</div> | वरोऽपि धिक्कृतो राज्ञा सुहृदा वैष्णवेष्वपि''॥ इति गारुडे ॥ ९ ॥</div> | ||
| Line 7,491: | Line 7,491: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S10_V11" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S10_V11"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S10_V11" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S10_V11"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S10_V11_B1" data-verse="BTN_C05_S10_V11" data-block-id="BTN_C05_S10_V11_B1">देहेन जातस्य देहाभिमानिनः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S10_V11_B1" data-verse="BTN_C05_S10_V11" data-block-id="BTN_C05_S10_V11_B1">देहेन जातस्य देहाभिमानिनः । | ||
'देहमानी देहजातो विदेहो मानवर्जितः''। इति च ॥</div> | 'देहमानी देहजातो विदेहो मानवर्जितः''। इति च ॥</div> | ||
| Line 7,500: | Line 7,500: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S10_V13" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S10_V13"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S10_V13" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S10_V13"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S10_V13_B1" data-verse="BTN_C05_S10_V13" data-block-id="BTN_C05_S10_V13_B1">'प्राणयुक्तेररत्या च जडं जीवन्मृतं स्मृतम्''। इति च । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S10_V13_B1" data-verse="BTN_C05_S10_V13" data-block-id="BTN_C05_S10_V13_B1">'प्राणयुक्तेररत्या च जडं जीवन्मृतं स्मृतम्''। इति च । | ||
'स्वामित्वं तु हरेरेव मुख्यमन्यत्र भृत्यता । | 'स्वामित्वं तु हरेरेव मुख्यमन्यत्र भृत्यता । | ||
देवेषु तन्नियत्या च त्वदादेर्व्यावहारिकम् ॥ | देवेषु तन्नियत्या च त्वदादेर्व्यावहारिकम् ॥ | ||
मानुषेषु विशेषः को व्यवहारमृते वद । | मानुषेषु विशेषः को व्यवहारमृते वद । | ||
व्यत्यासान्न हि देवेषु व्यत्यासः स्वामितां गतः''॥ इति च ॥ १२-१३ ॥</div> | व्यत्यासान्न हि देवेषु व्यत्यासः स्वामितां गतः''॥ इति च ॥ १२-१३ ॥</div> | ||
| Line 7,512: | Line 7,512: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S10_V26" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S10_V26"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S10_V26" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S10_V26"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S10_V26_B1" data-verse="BTN_C05_S10_V26" data-block-id="BTN_C05_S10_V26_B1">। | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S10_V26_B1" data-verse="BTN_C05_S10_V26" data-block-id="BTN_C05_S10_V26_B1">। | ||
'स्वतो महदवज्ञानाद्रुद्रोऽप्यात्मानमादहेत्''। इति च ॥ २६ ॥</div> | 'स्वतो महदवज्ञानाद्रुद्रोऽप्यात्मानमादहेत्''। इति च ॥ २६ ॥</div> | ||
| Line 7,521: | Line 7,521: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S11_V02" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S11_V02"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S11_V02" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S11_V02"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S11_V02_B1" data-verse="BTN_C05_S11_V02" data-block-id="BTN_C05_S11_V02_B1">'न वेदेष्वल्पबुद्धीनां ब्रह्मतत्त्वं समीक्ष्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S11_V02_B1" data-verse="BTN_C05_S11_V02" data-block-id="BTN_C05_S11_V02_B1">'न वेदेष्वल्पबुद्धीनां ब्रह्मतत्त्वं समीक्ष्यते । | ||
महाबुद्धिस्तु वेदेषु पश्येद् ब्रह्मैव केवलम्''॥ इति च ॥ २ ॥</div> | महाबुद्धिस्तु वेदेषु पश्येद् ब्रह्मैव केवलम्''॥ इति च ॥ २ ॥</div> | ||
| Line 7,544: | Line 7,544: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S11_V09" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S11_V09"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S11_V09" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S11_V09"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S11_V09_B1" data-verse="BTN_C05_S11_V09" data-block-id="BTN_C05_S11_V09_B1">'एकादशेन्द्रियद्वारा स्युरेकादशवृत्तयः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S11_V09_B1" data-verse="BTN_C05_S11_V09" data-block-id="BTN_C05_S11_V09_B1">'एकादशेन्द्रियद्वारा स्युरेकादशवृत्तयः । | ||
शब्दाद्यास्तदभीमानास्तदिच्छाश्चैव पञ्चशः ॥ | शब्दाद्यास्तदभीमानास्तदिच्छाश्चैव पञ्चशः ॥ | ||
स्पर्शान्तर्भावतः कर्मखानां नैव पृथग्गतिः । | स्पर्शान्तर्भावतः कर्मखानां नैव पृथग्गतिः । | ||
एकादशैव चेष्टाः स्युरिन्द्रियाणां पृथक् पृथक् ॥ | एकादशैव चेष्टाः स्युरिन्द्रियाणां पृथक् पृथक् ॥ | ||
गोलकास्तदधिष्ठानं चैकादश निगद्यते''॥ ९ ॥</div> | गोलकास्तदधिष्ठानं चैकादश निगद्यते''॥ ९ ॥</div> | ||
| Line 7,554: | Line 7,554: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S11_V11" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S11_V11"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S11_V11" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S11_V11"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S11_V11_B1" data-verse="BTN_C05_S11_V11" data-block-id="BTN_C05_S11_V11_B1">'एष संसृतिसंभारो द्वादशैवाथवा भवेत् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S11_V11_B1" data-verse="BTN_C05_S11_V11" data-block-id="BTN_C05_S11_V11_B1">'एष संसृतिसंभारो द्वादशैवाथवा भवेत् । | ||
दशकं विषयाणां च ममाहमिति च द्वयम् ॥ | दशकं विषयाणां च ममाहमिति च द्वयम् ॥ | ||
द्वयमेव ममाहं वा संसृतिस्त्वहमेव वा''। इति च । | द्वयमेव ममाहं वा संसृतिस्त्वहमेव वा''। इति च । | ||
अत्तिरुपस्थविषयः ॥ ११ ॥</div> | अत्तिरुपस्थविषयः ॥ ११ ॥</div> | ||
| Line 7,569: | Line 7,569: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S11_V14" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S11_V14"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S11_V14" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S11_V14"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S11_V14_B1" data-verse="BTN_C05_S11_V14" data-block-id="BTN_C05_S11_V14_B1">स्वमाययाऽऽत्मन्व्यवधीयमानः स्वेच्छया स्वस्मिन्नेव तिरोहितत्वेन स्थितः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S11_V14_B1" data-verse="BTN_C05_S11_V14" data-block-id="BTN_C05_S11_V14_B1">स्वमाययाऽऽत्मन्व्यवधीयमानः स्वेच्छया स्वस्मिन्नेव तिरोहितत्वेन स्थितः । | ||
'स्वात्माधारः स्वेच्छयैव जीवदृष्टेस्तिरोहितः । | 'स्वात्माधारः स्वेच्छयैव जीवदृष्टेस्तिरोहितः । | ||
क्षेत्रज्ञेत्युच्यते विष्णुर्जीवस्थः पुरुषोत्तमः''॥ इति च ॥ १४ ॥</div> | क्षेत्रज्ञेत्युच्यते विष्णुर्जीवस्थः पुरुषोत्तमः''॥ इति च ॥ १४ ॥</div> | ||
| Line 7,603: | Line 7,603: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S12_V09" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S12_V09"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S12_V09" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S12_V09"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S12_V09_B1" data-verse="BTN_C05_S12_V09" data-block-id="BTN_C05_S12_V09_B1">आश्रयत्वात्क्षितिरिति निर्वचने क्षितिशब्दोऽपि तस्मिन्नेव ॥ परमाणु-मात्रायाः पृथिव्या अयुक्तत्वात्परमाणवोऽप्यस्याविद्ययैवाधारत्वेन कल्पिताः | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S12_V09_B1" data-verse="BTN_C05_S12_V09" data-block-id="BTN_C05_S12_V09_B1">आश्रयत्वात्क्षितिरिति निर्वचने क्षितिशब्दोऽपि तस्मिन्नेव ॥ परमाणु-मात्रायाः पृथिव्या अयुक्तत्वात्परमाणवोऽप्यस्याविद्ययैवाधारत्वेन कल्पिताः | ||
॥ ८-९ ॥</div> | ॥ ८-९ ॥</div> | ||
| Line 7,614: | Line 7,614: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S12_V11" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S12_V11"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S12_V11" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S12_V11"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S12_V11_B1" data-verse="BTN_C05_S12_V11" data-block-id="BTN_C05_S12_V11_B1">एवं सर्वं तथा प्रकृत्यैव कल्पितं विष्णोरन्यत् । एवं प्रकृत्याधारः स्वयमनन्याधारो विष्णुरेव । अतः सर्वशब्दाश्च तस्मिन्नेव । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S12_V11_B1" data-verse="BTN_C05_S12_V11" data-block-id="BTN_C05_S12_V11_B1">एवं सर्वं तथा प्रकृत्यैव कल्पितं विष्णोरन्यत् । एवं प्रकृत्याधारः स्वयमनन्याधारो विष्णुरेव । अतः सर्वशब्दाश्च तस्मिन्नेव । | ||
'राजा गोप्ताऽऽश्रयो भूमिः शरणं चेति लौकिकः । | 'राजा गोप्ताऽऽश्रयो भूमिः शरणं चेति लौकिकः । | ||
व्यवहारो न तत्सत्यं तयोर्ब्रह्माश्रयो विभुः ॥ | व्यवहारो न तत्सत्यं तयोर्ब्रह्माश्रयो विभुः ॥ | ||
गोप्ता च तस्य प्रकृतिस्तस्या विष्णुः स्वयं प्रभुः । | गोप्ता च तस्य प्रकृतिस्तस्या विष्णुः स्वयं प्रभुः । | ||
तव गोप्त्री तु पृथिवी न त्वं गोप्ता क्षितेः स्मृतः ॥ | तव गोप्त्री तु पृथिवी न त्वं गोप्ता क्षितेः स्मृतः ॥ | ||
अतः सर्वाश्रयश्चैव गोप्ता च हरिरीश्वरः । | अतः सर्वाश्रयश्चैव गोप्ता च हरिरीश्वरः । | ||
सर्वशब्दाभिधेयश्च शब्दवृत्तेर्हि कारणम् ॥ | सर्वशब्दाभिधेयश्च शब्दवृत्तेर्हि कारणम् ॥ | ||
सर्वान्तरः सर्वबहिरेक एव जनार्दनः । | सर्वान्तरः सर्वबहिरेक एव जनार्दनः । | ||
शिर आधारता यद्वद्ग्रीवायास्तद्वदेव तु ॥ | शिर आधारता यद्वद्ग्रीवायास्तद्वदेव तु ॥ | ||
आश्रयत्वं च गोप्तृत्वमन्येषामुपचारतः''इति च ॥ १०,११ ॥</div> | आश्रयत्वं च गोप्तृत्वमन्येषामुपचारतः''इति च ॥ १०,११ ॥</div> | ||
| Line 7,631: | Line 7,631: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S13_V26" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S13_V26"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S13_V26" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S13_V26"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S13_V26_B1" data-verse="BTN_C05_S13_V26" data-block-id="BTN_C05_S13_V26_B1">ऋते हैहयवैन्यादीनार्षभस्येह कः समः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S13_V26_B1" data-verse="BTN_C05_S13_V26" data-block-id="BTN_C05_S13_V26_B1">ऋते हैहयवैन्यादीनार्षभस्येह कः समः । | ||
यस्योपदेशात्सिन्ध्वीशो ददर्श कपिलं प्रभुम् ॥ इति च ॥ २६ ॥</div> | यस्योपदेशात्सिन्ध्वीशो ददर्श कपिलं प्रभुम् ॥ इति च ॥ २६ ॥</div> | ||
| Line 7,660: | Line 7,660: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S16_V29" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S16_V29"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S16_V29" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S16_V29"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S16_V29_B1" data-verse="BTN_C05_S16_V29" data-block-id="BTN_C05_S16_V29_B1">'यथा भागवते तूक्तं भौवनं कोशलक्षणम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S16_V29_B1" data-verse="BTN_C05_S16_V29" data-block-id="BTN_C05_S16_V29_B1">'यथा भागवते तूक्तं भौवनं कोशलक्षणम् । | ||
तस्याविरोधतो योज्यं सर्वग्रन्थान्तरस्थितम् ॥ | तस्याविरोधतो योज्यं सर्वग्रन्थान्तरस्थितम् ॥ | ||
मण्डोदे पूरणं चैव व्यत्यासं क्षीरसागरे । | मण्डोदे पूरणं चैव व्यत्यासं क्षीरसागरे । | ||
राहुसोमरवीणां च मण्डलाद्विगुणोक्तिताम् ॥ | राहुसोमरवीणां च मण्डलाद्विगुणोक्तिताम् ॥ | ||
विनैव सर्वमुन्नेयं योजना भेदतोऽत्र तु''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ २९ ॥</div> | विनैव सर्वमुन्नेयं योजना भेदतोऽत्र तु''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ २९ ॥</div> | ||
| Line 7,672: | Line 7,672: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S17_V01" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S17_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S17_V01" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S17_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S17_V01_B1" data-verse="BTN_C05_S17_V01" data-block-id="BTN_C05_S17_V01_B1">'वाराहे वामपादं तु तदन्येषु तु दक्षिणम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S17_V01_B1" data-verse="BTN_C05_S17_V01" data-block-id="BTN_C05_S17_V01_B1">'वाराहे वामपादं तु तदन्येषु तु दक्षिणम् । | ||
पादं कल्पेषु भगवानुज्जहार त्रिविक्रमः''॥ इति च ॥ १ ॥</div> | पादं कल्पेषु भगवानुज्जहार त्रिविक्रमः''॥ इति च ॥ १ ॥</div> | ||
| Line 7,683: | Line 7,683: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S17_V16" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S17_V16"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S17_V16" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S17_V16"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S17_V16_B1" data-verse="BTN_C05_S17_V16" data-block-id="BTN_C05_S17_V16_B1">'अनन्तान्तःस्थितो विष्णुरनन्तश्च सहामुना । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S17_V16_B1" data-verse="BTN_C05_S17_V16" data-block-id="BTN_C05_S17_V16_B1">'अनन्तान्तःस्थितो विष्णुरनन्तश्च सहामुना । | ||
पूज्यते गिरिशेनेश इलावृतगतेन तु''॥ इति च ॥ | पूज्यते गिरिशेनेश इलावृतगतेन तु''॥ इति च ॥ | ||
'जीवव्यपेक्षया चैव तथाऽन्तर्याम्यपेक्षया । | 'जीवव्यपेक्षया चैव तथाऽन्तर्याम्यपेक्षया । | ||
मिश्रास्तु स्तुतयो ज्ञेया विष्णोरन्यत्र केवलम्''॥ इति च ॥ १६ ॥</div> | मिश्रास्तु स्तुतयो ज्ञेया विष्णोरन्यत्र केवलम्''॥ इति च ॥ १६ ॥</div> | ||
| Line 7,694: | Line 7,694: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S18_V05" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S18_V05"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S18_V05" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S18_V05"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S18_V05_B1" data-verse="BTN_C05_S18_V05" data-block-id="BTN_C05_S18_V05_B1">'अप्रयासेन कर्तृत्वमकर्तृत्वमिहोच्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S18_V05_B1" data-verse="BTN_C05_S18_V05" data-block-id="BTN_C05_S18_V05_B1">'अप्रयासेन कर्तृत्वमकर्तृत्वमिहोच्यते । | ||
महाशक्तित्वतस्तच्च युज्यते परमस्य तु''॥ इति तन्त्रसारे ॥ ५ ॥</div> | महाशक्तित्वतस्तच्च युज्यते परमस्य तु''॥ इति तन्त्रसारे ॥ ५ ॥</div> | ||
| Line 7,703: | Line 7,703: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S18_V17" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S18_V17"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S18_V17" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S18_V17"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S18_V17_B1" data-verse="BTN_C05_S18_V17" data-block-id="BTN_C05_S18_V17_B1">'कामदेवस्थितं विष्णुमुपास्ते श्री रतिस्थिता । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S18_V17_B1" data-verse="BTN_C05_S18_V17" data-block-id="BTN_C05_S18_V17_B1">'कामदेवस्थितं विष्णुमुपास्ते श्री रतिस्थिता । | ||
कामदेवं रतिश्चापि विष्णोस्तु प्राकृतां तनुम्''॥ | कामदेवं रतिश्चापि विष्णोस्तु प्राकृतां तनुम्''॥ | ||
इति ब्रह्माण्डे ॥ १५,१७ ॥</div> | इति ब्रह्माण्डे ॥ १५,१७ ॥</div> | ||
| Line 7,711: | Line 7,711: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S18_V27" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S18_V27"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S18_V27" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S18_V27"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S18_V27_B1" data-verse="BTN_C05_S18_V27" data-block-id="BTN_C05_S18_V27_B1">'स्पर्धन्त इव देवास्तु हरिणा यत्र कुत्रचित् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S18_V27_B1" data-verse="BTN_C05_S18_V27" data-block-id="BTN_C05_S18_V27_B1">'स्पर्धन्त इव देवास्तु हरिणा यत्र कुत्रचित् । | ||
हरेरेवाज्ञया क्वापि दैत्यावेशादथापि वा''॥ इति च ॥ २७ ॥</div> | हरेरेवाज्ञया क्वापि दैत्यावेशादथापि वा''॥ इति च ॥ २७ ॥</div> | ||
| Line 7,724: | Line 7,724: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S18_V32" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S18_V32"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S18_V32" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S18_V32"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S18_V32_B1" data-verse="BTN_C05_S18_V32" data-block-id="BTN_C05_S18_V32_B1">'सर्वान्तर्यामिकत्वात्तु सर्वनामा हरिः स्वयम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S18_V32_B1" data-verse="BTN_C05_S18_V32" data-block-id="BTN_C05_S18_V32_B1">'सर्वान्तर्यामिकत्वात्तु सर्वनामा हरिः स्वयम् । | ||
न तु सर्वस्वरूपत्वाद्रूपत्वमुपचारतः''॥ इति च ॥ ३२ ॥</div> | न तु सर्वस्वरूपत्वाद्रूपत्वमुपचारतः''॥ इति च ॥ ३२ ॥</div> | ||
| Line 7,731: | Line 7,731: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S18_V33" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S18_V33"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S18_V33" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S18_V33"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S18_V33_B1" data-verse="BTN_C05_S18_V33" data-block-id="BTN_C05_S18_V33_B1">दशावतार इत्यादिसङ्ख्या विनीयते विशेषेण नीयते तज्ज्ञानं तद्रूपमेव हि | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S18_V33_B1" data-verse="BTN_C05_S18_V33" data-block-id="BTN_C05_S18_V33_B1">दशावतार इत्यादिसङ्ख्या विनीयते विशेषेण नीयते तज्ज्ञानं तद्रूपमेव हि | ||
॥ ३३ ॥</div> | ॥ ३३ ॥</div> | ||
| Line 7,746: | Line 7,746: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S18_V37" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S18_V37"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S18_V37" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S18_V37"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S18_V37_B1" data-verse="BTN_C05_S18_V37" data-block-id="BTN_C05_S18_V37_B1">मायागुणैः तदिच्छानुसारिभिः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S18_V37_B1" data-verse="BTN_C05_S18_V37" data-block-id="BTN_C05_S18_V37_B1">मायागुणैः तदिच्छानुसारिभिः । | ||
'द्रव्येशः शङ्करः प्रोक्तः क्रियेशो गरुडः स्मृतः । | 'द्रव्येशः शङ्करः प्रोक्तः क्रियेशो गरुडः स्मृतः । | ||
कारणेशस्तथा ब्रह्मा वायुराधारपः स्मृतः''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ ३७ ॥</div> | कारणेशस्तथा ब्रह्मा वायुराधारपः स्मृतः''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ ३७ ॥</div> | ||
| Line 7,758: | Line 7,758: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S19_V15" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S19_V15"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S19_V15" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S19_V15"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S19_V15_B1" data-verse="BTN_C05_S19_V15" data-block-id="BTN_C05_S19_V15_B1">'यस्य सम्यक्च भवति ज्ञानं भक्तिस्तथैव च । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S19_V15_B1" data-verse="BTN_C05_S19_V15" data-block-id="BTN_C05_S19_V15_B1">'यस्य सम्यक्च भवति ज्ञानं भक्तिस्तथैव च । | ||
निश्चितस्तस्य मोक्षः स्यात्सर्वपापकृतोऽपि तु ॥ | निश्चितस्तस्य मोक्षः स्यात्सर्वपापकृतोऽपि तु ॥ | ||
यो ममत्वादिना दोषः स त्वन्यविषयः स्मृतः''॥ इति च ॥ १४-१५ ॥</div> | यो ममत्वादिना दोषः स त्वन्यविषयः स्मृतः''॥ इति च ॥ १४-१५ ॥</div> | ||
| Line 7,768: | Line 7,768: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S19_V28" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S19_V28"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S19_V28" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S19_V28"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S19_V28_B1" data-verse="BTN_C05_S19_V28" data-block-id="BTN_C05_S19_V28_B1">'अनधीकारिणो देवाः स्वर्गस्था भारतोद्भवम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S19_V28_B1" data-verse="BTN_C05_S19_V28" data-block-id="BTN_C05_S19_V28_B1">'अनधीकारिणो देवाः स्वर्गस्था भारतोद्भवम् । | ||
वाञ्छन्त्यात्मविमोक्षार्थमुद्रेकार्थेऽधिकारिणः''॥ इति कौर्मे ॥ २८ ॥</div> | वाञ्छन्त्यात्मविमोक्षार्थमुद्रेकार्थेऽधिकारिणः''॥ इति कौर्मे ॥ २८ ॥</div> | ||
| Line 7,777: | Line 7,777: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S20_V05" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S20_V05"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S20_V05" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S20_V05"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S20_V05_B1" data-verse="BTN_C05_S20_V05" data-block-id="BTN_C05_S20_V05_B1">'सूर्यसोमाग्निवारीरविधातृषु यथाक्रमम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S20_V05_B1" data-verse="BTN_C05_S20_V05" data-block-id="BTN_C05_S20_V05_B1">'सूर्यसोमाग्निवारीरविधातृषु यथाक्रमम् । | ||
प्लक्षादिद्वीपसंस्थास्तु स्थितं हरिमुपासते''॥ इति च ॥ ५ ॥</div> | प्लक्षादिद्वीपसंस्थास्तु स्थितं हरिमुपासते''॥ इति च ॥ ५ ॥</div> | ||
| Line 7,786: | Line 7,786: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S20_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S20_V24"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S20_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S20_V24"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S20_V24_B1" data-verse="BTN_C05_S20_V24" data-block-id="BTN_C05_S20_V24_B1">'अनाम्लं तु दधि क्षीरं क्षीरं सान्द्रं तथा दधि''॥ | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S20_V24_B1" data-verse="BTN_C05_S20_V24" data-block-id="BTN_C05_S20_V24_B1">'अनाम्लं तु दधि क्षीरं क्षीरं सान्द्रं तथा दधि''॥ | ||
इति शब्दनिर्णये ॥ २४ ॥</div> | इति शब्दनिर्णये ॥ २४ ॥</div> | ||
| Line 7,797: | Line 7,797: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S22_V32" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S22_V32"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C05_S22_V32" data-block-id="bhashya-BTN_C05_S22_V32"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S22_V32_B1" data-verse="BTN_C05_S22_V32" data-block-id="BTN_C05_S22_V32_B1">'ज्ञानानन्दात्मके विष्णौ शिंशुमारवपुष्यथ । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C05_S22_V32_B1" data-verse="BTN_C05_S22_V32" data-block-id="BTN_C05_S22_V32_B1">'ज्ञानानन्दात्मके विष्णौ शिंशुमारवपुष्यथ । | ||
ऊर्ध्वलोकेषु संव्याप्त आदित्याद्यास्समाश्रिताः''॥ | ऊर्ध्वलोकेषु संव्याप्त आदित्याद्यास्समाश्रिताः''॥ | ||
इति ब्रह्माण्डे ॥ ३२ ॥</div> | इति ब्रह्माण्डे ॥ ३२ ॥</div> | ||
| Line 7,823: | Line 7,823: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S01_V40" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S01_V40"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S01_V40" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S01_V40"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S01_V40_B1" data-verse="BTN_C06_S01_V40" data-block-id="BTN_C06_S01_V40_B1">'वेदानां प्रथमो वक्ता हरिरेव यतो विभुः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S01_V40_B1" data-verse="BTN_C06_S01_V40" data-block-id="BTN_C06_S01_V40_B1">'वेदानां प्रथमो वक्ता हरिरेव यतो विभुः । | ||
अतो विष्ण्वात्मका वेदा इत्याहुर्वेदवादिनः''॥ इति शब्दनिर्णये ॥ ४० ॥</div> | अतो विष्ण्वात्मका वेदा इत्याहुर्वेदवादिनः''॥ इति शब्दनिर्णये ॥ ४० ॥</div> | ||
| Line 7,836: | Line 7,836: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S02_V52" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S02_V52"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S02_V52" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S02_V52"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S02_V52_B1" data-verse="BTN_C06_S02_V52" data-block-id="BTN_C06_S02_V52_B1">नारायणोऽयमित्यन्यहेलनविषयत्वेनोक्तमघहरम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S02_V52_B1" data-verse="BTN_C06_S02_V52" data-block-id="BTN_C06_S02_V52_B1">नारायणोऽयमित्यन्यहेलनविषयत्वेनोक्तमघहरम् । | ||
'सर्वथाऽघहरं विष्णोर्नाम तद्भक्तिपूर्वकम् । | 'सर्वथाऽघहरं विष्णोर्नाम तद्भक्तिपूर्वकम् । | ||
अभक्तयोदाहृतं नैव फलदातृ भविष्यति ॥ | अभक्तयोदाहृतं नैव फलदातृ भविष्यति ॥ | ||
नामस्वामितया तस्य स्मरणं जायते यतः । | नामस्वामितया तस्य स्मरणं जायते यतः । | ||
भक्तस्यातो नामकीर्तिः सङ्केतादावपीरिता ॥ | भक्तस्यातो नामकीर्तिः सङ्केतादावपीरिता ॥ | ||
अजामिलोऽपि स्मरणाद्भक्तया मृत्योरमुच्यत''॥ इति नारदीये ॥ १४,५२ ॥</div> | अजामिलोऽपि स्मरणाद्भक्तया मृत्योरमुच्यत''॥ इति नारदीये ॥ १४,५२ ॥</div> | ||
| Line 7,851: | Line 7,851: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S03_V12" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S03_V12"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S03_V12" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S03_V12"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S03_V12_B1" data-verse="BTN_C06_S03_V12" data-block-id="BTN_C06_S03_V12_B1">ओतं प्रोतं पटवत् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S03_V12_B1" data-verse="BTN_C06_S03_V12" data-block-id="BTN_C06_S03_V12_B1">ओतं प्रोतं पटवत् । | ||
'यथा कन्थापटाः सूत्र ओताः प्रोताश्च संस्थिताः । | 'यथा कन्थापटाः सूत्र ओताः प्रोताश्च संस्थिताः । | ||
एवं विष्णाविदं विश्वमोतं प्रोतं च संस्थितम्''॥ इति स्कान्दे ॥ १२ ॥</div> | एवं विष्णाविदं विश्वमोतं प्रोतं च संस्थितम्''॥ इति स्कान्दे ॥ १२ ॥</div> | ||
| Line 7,861: | Line 7,861: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S04_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S04_V24"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S04_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S04_V24"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S04_V24_B1" data-verse="BTN_C06_S04_V24" data-block-id="BTN_C06_S04_V24_B1">गुणो यथा गुणिनः । कश्चित्पुरस्थितो गुणभूतः प्रधानभूतस्य राज्ञः ममासौ सखेति राज्ञा चिन्तितमपि न जानाति । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S04_V24_B1" data-verse="BTN_C06_S04_V24" data-block-id="BTN_C06_S04_V24_B1">गुणो यथा गुणिनः । कश्चित्पुरस्थितो गुणभूतः प्रधानभूतस्य राज्ञः ममासौ सखेति राज्ञा चिन्तितमपि न जानाति । | ||
'यथा राज्ञः प्रियत्वं तु भृत्यो वेद न चात्मनः । | 'यथा राज्ञः प्रियत्वं तु भृत्यो वेद न चात्मनः । | ||
तथा जीवो न यत्सख्यं वेत्ति तस्मै नमोस्तु ते''॥ इति स्कान्दे ॥ २४ ॥</div> | तथा जीवो न यत्सख्यं वेत्ति तस्मै नमोस्तु ते''॥ इति स्कान्दे ॥ २४ ॥</div> | ||
| Line 7,869: | Line 7,869: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S04_V25" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S04_V25"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S04_V25" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S04_V25"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S04_V25_B1" data-verse="BTN_C06_S04_V25" data-block-id="BTN_C06_S04_V25_B1">'देहमानी वैश्रवणो मरुतः प्राणमानिनः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S04_V25_B1" data-verse="BTN_C06_S04_V25" data-block-id="BTN_C06_S04_V25_B1">'देहमानी वैश्रवणो मरुतः प्राणमानिनः । | ||
इन्द्राद्या इन्द्रियात्मानो रुद्रोऽन्तःकरणात्मकः ॥ | इन्द्राद्या इन्द्रियात्मानो रुद्रोऽन्तःकरणात्मकः ॥ | ||
नैते विदन्ति स्वात्मानं परं वापि विमोहिताः । | नैते विदन्ति स्वात्मानं परं वापि विमोहिताः । | ||
जीवाभिमानी ब्रह्मा तु सर्वं वेद प्रजापतिः ॥ | जीवाभिमानी ब्रह्मा तु सर्वं वेद प्रजापतिः ॥ | ||
सोऽपि वेद हरिं नैव सम्यक्सैव हि सर्ववित्''॥ इति च ॥ २५ ॥</div> | सोऽपि वेद हरिं नैव सम्यक्सैव हि सर्ववित्''॥ इति च ॥ २५ ॥</div> | ||
| Line 7,879: | Line 7,879: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S04_V26" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S04_V26"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S04_V26" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S04_V26"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S04_V26_B1" data-verse="BTN_C06_S04_V26" data-block-id="BTN_C06_S04_V26_B1">केवलया स्वसंस्थया । स्वप्नसुषुप्त्यादौ मनस उपरमाज्जीवस्यास्वातन्त्र्य-दर्शनेऽपि स्वप्नप्रबोधादिदर्शनादन्य ईश्वरस्तन्नियामकोऽस्तीति ज्ञायते । जीवेच्छाभावात्केवलत्वम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S04_V26_B1" data-verse="BTN_C06_S04_V26" data-block-id="BTN_C06_S04_V26_B1">केवलया स्वसंस्थया । स्वप्नसुषुप्त्यादौ मनस उपरमाज्जीवस्यास्वातन्त्र्य-दर्शनेऽपि स्वप्नप्रबोधादिदर्शनादन्य ईश्वरस्तन्नियामकोऽस्तीति ज्ञायते । जीवेच्छाभावात्केवलत्वम् । | ||
'यदोपरामो मनसः स्वप्नसुप्तिलयादिषु । | 'यदोपरामो मनसः स्वप्नसुप्तिलयादिषु । | ||
तदावस्थाप्रबोधादिकारणत्वेन केशवः ॥ | तदावस्थाप्रबोधादिकारणत्वेन केशवः ॥ | ||
अस्वातन्त्र्यात्तु जीवस्य विद्यतेऽन्यो नियामकः । | अस्वातन्त्र्यात्तु जीवस्य विद्यतेऽन्यो नियामकः । | ||
जीवप्रवृत्त्यानुकूल्याज्ज्ञायतेऽसौ तदा विभुः''॥ इति हरिवंशेषु ॥२६॥</div> | जीवप्रवृत्त्यानुकूल्याज्ज्ञायतेऽसौ तदा विभुः''॥ इति हरिवंशेषु ॥२६॥</div> | ||
| Line 7,889: | Line 7,889: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S04_V27" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S04_V27"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S04_V27" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S04_V27"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S04_V27_B1" data-verse="BTN_C06_S04_V27" data-block-id="BTN_C06_S04_V27_B1">इच्छादिरूपेण त्रिवृद्भिः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S04_V27_B1" data-verse="BTN_C06_S04_V27" data-block-id="BTN_C06_S04_V27_B1">इच्छादिरूपेण त्रिवृद्भिः । | ||
'इच्छादित्वेन त्रिविधा विमलाद्यास्तु शक्तयः । | 'इच्छादित्वेन त्रिविधा विमलाद्यास्तु शक्तयः । | ||
विष्णोः स्वरूपभूता यास्ताभ्यस्तन्नामिकाः पराः ॥ | विष्णोः स्वरूपभूता यास्ताभ्यस्तन्नामिकाः पराः ॥ | ||
जायन्ते तत्प्रसादेव ताश्च पीठे प्रपूजयेत् । | जायन्ते तत्प्रसादेव ताश्च पीठे प्रपूजयेत् । | ||
तद्भिन्नजीवास्तस्यैव प्रसादात्तत्समीपगाः''॥ इति तन्त्रनिर्णये । | तद्भिन्नजीवास्तस्यैव प्रसादात्तत्समीपगाः''॥ इति तन्त्रनिर्णये । | ||
'दशेन्द्रियाणि च मनो बुद्धिप्राणप्रधानकाः । | 'दशेन्द्रियाणि च मनो बुद्धिप्राणप्रधानकाः । | ||
चतुर्दशैषां परमः पाञ्चदश्यो हरिः स्मृतः ॥ | चतुर्दशैषां परमः पाञ्चदश्यो हरिः स्मृतः ॥ | ||
बुद्धेर्भेदेन वैतेषु पाञ्चदश्योऽथ संस्थितेः''॥ इति च ॥ २७ ॥</div> | बुद्धेर्भेदेन वैतेषु पाञ्चदश्योऽथ संस्थितेः''॥ इति च ॥ २७ ॥</div> | ||
| Line 7,902: | Line 7,902: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S04_V28" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S04_V28"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S04_V28" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S04_V28"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S04_V28_B1" data-verse="BTN_C06_S04_V28" data-block-id="BTN_C06_S04_V28_B1">'इयत्ता तु विशेषः स्यादानन्दादौ तदुज्झितेः । सर्वैर्विशेषै रहित उच्यते हरिरव्ययः । अप्राकृतस्वरूपत्वान्निर्मायश्चेति कथ्यते''॥ इति च । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S04_V28_B1" data-verse="BTN_C06_S04_V28" data-block-id="BTN_C06_S04_V28_B1">'इयत्ता तु विशेषः स्यादानन्दादौ तदुज्झितेः । सर्वैर्विशेषै रहित उच्यते हरिरव्ययः । अप्राकृतस्वरूपत्वान्निर्मायश्चेति कथ्यते''॥ इति च । | ||
'तद्रूपसदृशं रूपं यतः सर्वस्य सर्वदा । सर्वरूपो यतः शब्दमुख्यार्थः सर्वनामकः''॥ इति च ॥ २८ ॥</div> | 'तद्रूपसदृशं रूपं यतः सर्वस्य सर्वदा । सर्वरूपो यतः शब्दमुख्यार्थः सर्वनामकः''॥ इति च ॥ २८ ॥</div> | ||
| Line 7,909: | Line 7,909: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S04_V29" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S04_V29"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S04_V29" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S04_V29"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S04_V29_B1" data-verse="BTN_C06_S04_V29" data-block-id="BTN_C06_S04_V29_B1">अलौकिकत्वान्नो विष्णुर्निरुक्तो नो निरूपितः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S04_V29_B1" data-verse="BTN_C06_S04_V29" data-block-id="BTN_C06_S04_V29_B1">अलौकिकत्वान्नो विष्णुर्निरुक्तो नो निरूपितः । | ||
तथापि वेदेषूक्तत्वादुक्तो रूपित एव च''॥ इति व्योमसंहितायाम् ॥ २९ ॥</div> | तथापि वेदेषूक्तत्वादुक्तो रूपित एव च''॥ इति व्योमसंहितायाम् ॥ २९ ॥</div> | ||
| Line 7,916: | Line 7,916: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S04_V30" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S04_V30"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S04_V30" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S04_V30"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S04_V30_B1" data-verse="BTN_C06_S04_V30" data-block-id="BTN_C06_S04_V30_B1">सप्तविभक्त्यर्थस्य कालस्य प्रकारस्य च हेतुर्ब्रह्मैव । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S04_V30_B1" data-verse="BTN_C06_S04_V30" data-block-id="BTN_C06_S04_V30_B1">सप्तविभक्त्यर्थस्य कालस्य प्रकारस्य च हेतुर्ब्रह्मैव । | ||
'विभक्त्यर्थस्य कालस्य प्रकाराणां च कारणम् । | 'विभक्त्यर्थस्य कालस्य प्रकाराणां च कारणम् । | ||
एक एव परो विष्णुः सर्वसत्ताप्रदत्वतः''॥ इति भविष्यत्पर्वणि ॥ | एक एव परो विष्णुः सर्वसत्ताप्रदत्वतः''॥ इति भविष्यत्पर्वणि ॥ | ||
'अनन्यः सदृशाभावादेको रूपाद्यभेदतः''॥ इति च ॥ ३० ॥</div> | 'अनन्यः सदृशाभावादेको रूपाद्यभेदतः''॥ इति च ॥ ३० ॥</div> | ||
| Line 7,925: | Line 7,925: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S04_V32" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S04_V32"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S04_V32" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S04_V32"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S04_V32_B1" data-verse="BTN_C06_S04_V32" data-block-id="BTN_C06_S04_V32_B1">'मदन्यो नास्ति सर्वेश इति विध्द्यासुरं मतम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S04_V32_B1" data-verse="BTN_C06_S04_V32" data-block-id="BTN_C06_S04_V32_B1">'मदन्यो नास्ति सर्वेश इति विध्द्यासुरं मतम् । | ||
अस्तीति दैवमुभयोर्हरिरेव ह्यपेक्षितः ॥ | अस्तीति दैवमुभयोर्हरिरेव ह्यपेक्षितः ॥ | ||
निषेधविध्योर्विषयः फलदाता च केशवः । | निषेधविध्योर्विषयः फलदाता च केशवः । | ||
तादृग्बुद्धेः कारणं च स्थानयोश्चोच्चनीचयोः''॥ इति च ॥ ३२ ॥</div> | तादृग्बुद्धेः कारणं च स्थानयोश्चोच्चनीचयोः''॥ इति च ॥ ३२ ॥</div> | ||
| Line 7,934: | Line 7,934: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S04_V33" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S04_V33"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S04_V33" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S04_V33"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S04_V33_B1" data-verse="BTN_C06_S04_V33" data-block-id="BTN_C06_S04_V33_B1">'तत्कर्मणामदृष्टत्वादनामा चाप्यदर्शनात् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S04_V33_B1" data-verse="BTN_C06_S04_V33" data-block-id="BTN_C06_S04_V33_B1">'तत्कर्मणामदृष्टत्वादनामा चाप्यदर्शनात् । | ||
अरूपस्त्ववतारेण रूपकर्माणि दर्शयेत् ॥ | अरूपस्त्ववतारेण रूपकर्माणि दर्शयेत् ॥ | ||
नित्यरूपो नित्यकर्माऽप्यव्यक्तत्वमपेक्ष्य तु । | नित्यरूपो नित्यकर्माऽप्यव्यक्तत्वमपेक्ष्य तु । | ||
अरूपकर्मेत्युदितो रूपकर्मोज्झितेर्न तु''॥ इति प्रकाशसंहितायाम् । | अरूपकर्मेत्युदितो रूपकर्मोज्झितेर्न तु''॥ इति प्रकाशसंहितायाम् । | ||
'अनामा सोऽधिकार्थत्वादव्यक्तत्वादरूपकः । | 'अनामा सोऽधिकार्थत्वादव्यक्तत्वादरूपकः । | ||
कंसारित्वादिसामर्थ्यो व्यक्तरूपोऽवतारगः''॥ इति च । | कंसारित्वादिसामर्थ्यो व्यक्तरूपोऽवतारगः''॥ इति च । | ||
'लोकदृष्ट्याधिकार्थानि मूलनामानि केशवे । | 'लोकदृष्ट्याधिकार्थानि मूलनामानि केशवे । | ||
अथ दामोदरादीनि लोकदृष्ट्या समानि तु ॥ | अथ दामोदरादीनि लोकदृष्ट्या समानि तु ॥ | ||
आनन्दोऽव्यक्तरूपस्तु मूलरूपमुदाहृतम् । | आनन्दोऽव्यक्तरूपस्तु मूलरूपमुदाहृतम् । | ||
स एव व्यक्तिमापन्नः प्रादुर्भाव उदीरितः''इति च ॥ ३३ ॥</div> | स एव व्यक्तिमापन्नः प्रादुर्भाव उदीरितः''इति च ॥ ३३ ॥</div> | ||
| Line 7,949: | Line 7,949: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S04_V34" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S04_V34"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S04_V34" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S04_V34"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S04_V34_B1" data-verse="BTN_C06_S04_V34" data-block-id="BTN_C06_S04_V34_B1">'स्वदेहस्थं हरिं प्राहुरधमा जीवमेव तु । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S04_V34_B1" data-verse="BTN_C06_S04_V34" data-block-id="BTN_C06_S04_V34_B1">'स्वदेहस्थं हरिं प्राहुरधमा जीवमेव तु । | ||
मध्यमाश्चाप्यनिर्णीतं जीवाद्भिन्नं जनार्दनम् ॥ | मध्यमाश्चाप्यनिर्णीतं जीवाद्भिन्नं जनार्दनम् ॥ | ||
पूर्णानन्दादिगुणकं सर्वजीवविलक्षणम् । | पूर्णानन्दादिगुणकं सर्वजीवविलक्षणम् । | ||
उत्तमास्तु हरिं प्राहुस्तारतम्येन तेषु च ॥ | उत्तमास्तु हरिं प्राहुस्तारतम्येन तेषु च ॥ | ||
बुद्धिशुध्द्यनुसारेण यथाप्राणं शरीरगम् । | बुद्धिशुध्द्यनुसारेण यथाप्राणं शरीरगम् । | ||
श्वासमात्रं जनाः प्राहुरनिर्णीतं च मध्यमाः ॥ | श्वासमात्रं जनाः प्राहुरनिर्णीतं च मध्यमाः ॥ | ||
देवदेवेश्वरं सूत्रमानन्दं प्राणवेदिनः''इति च ॥ ३४ ॥</div> | देवदेवेश्वरं सूत्रमानन्दं प्राणवेदिनः''इति च ॥ ३४ ॥</div> | ||
| Line 7,961: | Line 7,961: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S04_V45" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S04_V45"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S04_V45" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S04_V45"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S04_V45_B1" data-verse="BTN_C06_S04_V45" data-block-id="BTN_C06_S04_V45_B1">'विशेषव्यक्तिपात्रत्वात् ब्रह्माद्यास्तु विभूतयः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S04_V45_B1" data-verse="BTN_C06_S04_V45" data-block-id="BTN_C06_S04_V45_B1">'विशेषव्यक्तिपात्रत्वात् ब्रह्माद्यास्तु विभूतयः । | ||
तदन्तर्यामिणश्चैव मत्स्याद्या विभवाः स्मृताः'' ॥ इति तन्त्रनिर्णये ॥ ४५ ॥</div> | तदन्तर्यामिणश्चैव मत्स्याद्या विभवाः स्मृताः'' ॥ इति तन्त्रनिर्णये ॥ ४५ ॥</div> | ||
| Line 7,968: | Line 7,968: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S04_V46" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S04_V46"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S04_V46" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S04_V46"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S04_V46_B1" data-verse="BTN_C06_S04_V46" data-block-id="BTN_C06_S04_V46_B1">'तपोऽभिमानी रुद्रस्तु विष्णोर्हृदयमाश्रितः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S04_V46_B1" data-verse="BTN_C06_S04_V46" data-block-id="BTN_C06_S04_V46_B1">'तपोऽभिमानी रुद्रस्तु विष्णोर्हृदयमाश्रितः । | ||
विद्यारूपा तथैवोमा विष्णोस्तनुमुपाश्रिता ॥ | विद्यारूपा तथैवोमा विष्णोस्तनुमुपाश्रिता ॥ | ||
शृृङ्गाराद्याकृतिगतः क्रियात्मा पाकशासनः । | शृृङ्गाराद्याकृतिगतः क्रियात्मा पाकशासनः । | ||
ओषु क्रतवः सर्वे मध्यदेहे च धर्मराट् ॥ | ओषु क्रतवः सर्वे मध्यदेहे च धर्मराट् ॥ | ||
प्राणे वायुश्चित्तगतो ब्रह्मान्याः खेषु देवताः''॥ इति च ॥ | प्राणे वायुश्चित्तगतो ब्रह्मान्याः खेषु देवताः''॥ इति च ॥ | ||
'यदाश्रितं यद्भवति तत्तन्नामकमीरितम्''॥ इति शब्दनिर्णये ॥ ४६ ॥</div> | 'यदाश्रितं यद्भवति तत्तन्नामकमीरितम्''॥ इति शब्दनिर्णये ॥ ४६ ॥</div> | ||
| Line 7,979: | Line 7,979: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S04_V47" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S04_V47"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S04_V47" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S04_V47"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S04_V47_B1" data-verse="BTN_C06_S04_V47" data-block-id="BTN_C06_S04_V47_B1">सञ्ज्ञानमात्रं यदिदं त्वया तपसा दृष्टं मम रूपं तदेवाग्र आसीत् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S04_V47_B1" data-verse="BTN_C06_S04_V47" data-block-id="BTN_C06_S04_V47_B1">सञ्ज्ञानमात्रं यदिदं त्वया तपसा दृष्टं मम रूपं तदेवाग्र आसीत् । | ||
'नानावर्णो हरिस्त्वेको बहुशीर्षभुजोरुपात् । | 'नानावर्णो हरिस्त्वेको बहुशीर्षभुजोरुपात् । | ||
आसील्लये तदन्यत्तु सूक्ष्मरूपं श्रियं विना ॥ | आसील्लये तदन्यत्तु सूक्ष्मरूपं श्रियं विना ॥ | ||
असुप्तः सुप्त इव च मीलिताक्षोऽभवद्धरिः । | असुप्तः सुप्त इव च मीलिताक्षोऽभवद्धरिः । | ||
अन्यत्रानादराद्विष्णौ श्रीश्च लीनेव कथ्यते ॥ | अन्यत्रानादराद्विष्णौ श्रीश्च लीनेव कथ्यते ॥ | ||
सूक्ष्मत्वेन हरौ स्थानाल्लीनमन्यदपीष्यते''॥ इति मात्स्ये ॥ ४७ ॥</div> | सूक्ष्मत्वेन हरौ स्थानाल्लीनमन्यदपीष्यते''॥ इति मात्स्ये ॥ ४७ ॥</div> | ||
| Line 7,992: | Line 7,992: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S04_V48" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S04_V48"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S04_V48" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S04_V48"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S04_V48_B1" data-verse="BTN_C06_S04_V48" data-block-id="BTN_C06_S04_V48_B1">गुणतोऽनन्ते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S04_V48_B1" data-verse="BTN_C06_S04_V48" data-block-id="BTN_C06_S04_V48_B1">गुणतोऽनन्ते । | ||
'प्रत्येकशो गुणानां तु निःसीमत्वमुदीर्यते । | 'प्रत्येकशो गुणानां तु निःसीमत्वमुदीर्यते । | ||
तदानन्त्यं तु गुणतस्ते चानन्ता हि सङ्ख्यया । | तदानन्त्यं तु गुणतस्ते चानन्ता हि सङ्ख्यया । | ||
अतोऽनन्तगुणो विष्णुर्गुणतोऽनन्त एव च''॥ इति तन्त्रभागवते ॥ ४८ ॥</div> | अतोऽनन्तगुणो विष्णुर्गुणतोऽनन्त एव च''॥ इति तन्त्रभागवते ॥ ४८ ॥</div> | ||
| Line 8,003: | Line 8,003: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S08_V17" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S08_V17"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S08_V17" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S08_V17"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S08_V17_B1" data-verse="BTN_C06_S08_V17" data-block-id="BTN_C06_S08_V17_B1">सनत्कुमारोऽवतु कामदेवात् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S08_V17_B1" data-verse="BTN_C06_S08_V17" data-block-id="BTN_C06_S08_V17_B1">सनत्कुमारोऽवतु कामदेवात् । | ||
'सनत्कुमारनामा तु ब्रह्मचर्यवपुर्हरिः । | 'सनत्कुमारनामा तु ब्रह्मचर्यवपुर्हरिः । | ||
सनत्कुमारमपरं ब्रह्मपुत्रं विवेश यः । | सनत्कुमारमपरं ब्रह्मपुत्रं विवेश यः । | ||
स मां योग्येतरात्कामात्पातु विश्वेश्वरः प्रभुः''॥ इति च । | स मां योग्येतरात्कामात्पातु विश्वेश्वरः प्रभुः''॥ इति च । | ||
देवर्षिवर्यः पुरुषान्तरार्चनात् । विष्णोरपरिवारत्वदृष्ट्या देवान्तरार्चनात् । | देवर्षिवर्यः पुरुषान्तरार्चनात् । विष्णोरपरिवारत्वदृष्ट्या देवान्तरार्चनात् । | ||
'महिदासो देवऋषिः पातु मां विष्णुरव्ययः । | 'महिदासो देवऋषिः पातु मां विष्णुरव्ययः । | ||
तदनर्पितकर्मभ्यस्तदस्मरणतस्तथा''॥ इति च ॥ १७ ॥</div> | तदनर्पितकर्मभ्यस्तदस्मरणतस्तथा''॥ इति च ॥ १७ ॥</div> | ||
| Line 8,019: | Line 8,019: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S08_V33" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S08_V33"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S08_V33" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S08_V33"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S08_V33_B1" data-verse="BTN_C06_S08_V33" data-block-id="BTN_C06_S08_V33_B1">यथा हि भगवानेव– | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S08_V33_B1" data-verse="BTN_C06_S08_V33" data-block-id="BTN_C06_S08_V33_B1">यथा हि भगवानेव– | ||
'सदसन्नियामकतया सदसद्रूप उच्यते । | 'सदसन्नियामकतया सदसद्रूप उच्यते । | ||
सत्येनानेन मां देवः पातु विष्णुश्चतुर्भुजः''॥ | सत्येनानेन मां देवः पातु विष्णुश्चतुर्भुजः''॥ | ||
'एक एव परो विष्णुर्भूषाहेतिध्वजेष्वजः । | 'एक एव परो विष्णुर्भूषाहेतिध्वजेष्वजः । | ||
तत्तच्छक्तिप्रदत्वेन स्वयमेव व्यवस्थितः । | तत्तच्छक्तिप्रदत्वेन स्वयमेव व्यवस्थितः । | ||
सत्येनानेन मां देवः पातु सर्वेश्वरो हरिः''॥ इति ॥ ३१-३३ ॥</div> | सत्येनानेन मां देवः पातु सर्वेश्वरो हरिः''॥ इति ॥ ३१-३३ ॥</div> | ||
| Line 8,034: | Line 8,034: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S08_V37" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S08_V37"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S08_V37" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S08_V37"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S08_V37_B1" data-verse="BTN_C06_S08_V37" data-block-id="BTN_C06_S08_V37_B1">'गुरुशिष्ययोरयोग्यत्वाद्गुरुवृत्तेरपूर्तितः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S08_V37_B1" data-verse="BTN_C06_S08_V37" data-block-id="BTN_C06_S08_V37_B1">'गुरुशिष्ययोरयोग्यत्वाद्गुरुवृत्तेरपूर्तितः । | ||
अप्रसादाद्गुरोर्विद्या न यथोक्तफलप्रदा''॥ इति च ॥ | अप्रसादाद्गुरोर्विद्या न यथोक्तफलप्रदा''॥ इति च ॥ | ||
'विद्याः कर्माणि च सदा गुरोः प्राप्ताः फलप्रदाः । | 'विद्याः कर्माणि च सदा गुरोः प्राप्ताः फलप्रदाः । | ||
अन्यथा नैव फलदाः प्रसन्नोक्ताः फलप्रदाः''॥ इति च तन्त्रसारे ॥ ४३ ॥</div> | अन्यथा नैव फलदाः प्रसन्नोक्ताः फलप्रदाः''॥ इति च तन्त्रसारे ॥ ४३ ॥</div> | ||
| Line 8,045: | Line 8,045: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S09_V20" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S09_V20"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S09_V20" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S09_V20"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S09_V20_B1" data-verse="BTN_C06_S09_V20" data-block-id="BTN_C06_S09_V20_B1">'कालोऽन्तकः प्रधानं च मृत्युरव्यक्तमित्यपि । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S09_V20_B1" data-verse="BTN_C06_S09_V20" data-block-id="BTN_C06_S09_V20_B1">'कालोऽन्तकः प्रधानं च मृत्युरव्यक्तमित्यपि । | ||
उच्यते प्रकृतिः सूक्ष्मा श्रीर्भूर्दुर्गेति नामभिः ॥ | उच्यते प्रकृतिः सूक्ष्मा श्रीर्भूर्दुर्गेति नामभिः ॥ | ||
सैव ब्रह्मादिभयदा विष्णोश्च वशवर्तिनी । | सैव ब्रह्मादिभयदा विष्णोश्च वशवर्तिनी । | ||
अभयापि बिभेतीव तद्वशत्वादुदीर्यते''॥ इति तु माहात्म्ये ॥ २० ॥</div> | अभयापि बिभेतीव तद्वशत्वादुदीर्यते''॥ इति तु माहात्म्ये ॥ २० ॥</div> | ||
| Line 8,054: | Line 8,054: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S09_V23" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S09_V23"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S09_V23" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S09_V23"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S09_V23_B1" data-verse="BTN_C06_S09_V23" data-block-id="BTN_C06_S09_V23_B1">'यत्र वायूदपद्मादिरूपेण प्रकृतिः स्थिता । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S09_V23_B1" data-verse="BTN_C06_S09_V23" data-block-id="BTN_C06_S09_V23_B1">'यत्र वायूदपद्मादिरूपेण प्रकृतिः स्थिता । | ||
एकस्तत्राबिभेद्ब्रह्मा विचार्य भयमत्यगात् ॥ | एकस्तत्राबिभेद्ब्रह्मा विचार्य भयमत्यगात् ॥ | ||
अन्तर्गतो हरिस्तस्य ध्यातो भयमपानुदत्''॥ इति च ॥ | अन्तर्गतो हरिस्तस्य ध्यातो भयमपानुदत्''॥ इति च ॥ | ||
'जनिष्यतां जनानां तु स्वभावानां प्रसिद्धये । | 'जनिष्यतां जनानां तु स्वभावानां प्रसिद्धये । | ||
ज्ञानादिगुणपूर्णस्य ब्रह्मणोऽपि क्षणार्धगाः ॥ | ज्ञानादिगुणपूर्णस्य ब्रह्मणोऽपि क्षणार्धगाः ॥ | ||
भयादिका भवन्तीव कथं तस्मिन्स्थिरालयाः''॥ इति च ॥ | भयादिका भवन्तीव कथं तस्मिन्स्थिरालयाः''॥ इति च ॥ | ||
'भगवत्प्रीतये नित्यं ब्रह्मणो ये भयादयः । | 'भगवत्प्रीतये नित्यं ब्रह्मणो ये भयादयः । | ||
न वृथा तस्य भावः स्यात्कश्चित्तेऽपि क्षणार्धगाः ॥ | न वृथा तस्य भावः स्यात्कश्चित्तेऽपि क्षणार्धगाः ॥ | ||
अज्ञानं च चतुर्वारं द्विवारं भयमेव च । | अज्ञानं च चतुर्वारं द्विवारं भयमेव च । | ||
शोकोऽपि तावान्नान्यत्र कदाचिद्ब्रह्मणो भवेत् ॥ | शोकोऽपि तावान्नान्यत्र कदाचिद्ब्रह्मणो भवेत् ॥ | ||
तत्रापि भगवत्प्रीत्या उन्नत्यैवास्य तद्भवेत्''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ २३ ॥</div> | तत्रापि भगवत्प्रीत्या उन्नत्यैवास्य तद्भवेत्''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ २३ ॥</div> | ||
| Line 8,070: | Line 8,070: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S09_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S09_V24"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S09_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S09_V24"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S09_V24_B1" data-verse="BTN_C06_S09_V24" data-block-id="BTN_C06_S09_V24_B1">लिङ्गमेव पश्यामः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S09_V24_B1" data-verse="BTN_C06_S09_V24" data-block-id="BTN_C06_S09_V24_B1">लिङ्गमेव पश्यामः । | ||
'कदाचिदभिमानस्तु देवानामपि सन्निव । | 'कदाचिदभिमानस्तु देवानामपि सन्निव । | ||
प्रायः कालेषु नास्त्येव तारतम्येन सोऽपि तु''॥ इति च ॥ २४ ॥</div> | प्रायः कालेषु नास्त्येव तारतम्येन सोऽपि तु''॥ इति च ॥ २४ ॥</div> | ||
| Line 8,078: | Line 8,078: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S09_V28" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S09_V28"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S09_V28" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S09_V28"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S09_V28_B1" data-verse="BTN_C06_S09_V28" data-block-id="BTN_C06_S09_V28_B1">'श्रीवत्सः प्रकृतिर्ज्ञेया ब्रह्माख्यः कौस्तुभः पुमान् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S09_V28_B1" data-verse="BTN_C06_S09_V28" data-block-id="BTN_C06_S09_V28_B1">'श्रीवत्सः प्रकृतिर्ज्ञेया ब्रह्माख्यः कौस्तुभः पुमान् । | ||
तदतीतैः षोडशभिः स्वरूपैरप्युपास्यते''॥ इति च । | तदतीतैः षोडशभिः स्वरूपैरप्युपास्यते''॥ इति च । | ||
श्रीवत्सकौस्तुभौ विनाऽऽत्मतुल्यैः प्रकृतिपुरुषातीतत्वात्सप्तदशरूपाण्यपि तुल्यानीत्यर्थः । आत्मभूतैश्च तुल्यैश्च आत्मतुल्यैः । | श्रीवत्सकौस्तुभौ विनाऽऽत्मतुल्यैः प्रकृतिपुरुषातीतत्वात्सप्तदशरूपाण्यपि तुल्यानीत्यर्थः । आत्मभूतैश्च तुल्यैश्च आत्मतुल्यैः । | ||
'अपुंप्रकृत्यधीनत्वाद्वासुदेवादिका हरेः । | 'अपुंप्रकृत्यधीनत्वाद्वासुदेवादिका हरेः । | ||
तुल्याश्च केशवाद्याश्च न च भिन्नाः कथञ्चन''॥ इति तन्त्रसारे ॥ | तुल्याश्च केशवाद्याश्च न च भिन्नाः कथञ्चन''॥ इति तन्त्रसारे ॥ | ||
श्रीवत्सकौस्तुभाभ्यां तु विनाभावं प्रदर्शयेत् । | श्रीवत्सकौस्तुभाभ्यां तु विनाभावं प्रदर्शयेत् । | ||
पुंप्रकृत्यात्मकाभ्यां स धत्ते नित्यं जनार्दनः ॥ | पुंप्रकृत्यात्मकाभ्यां स धत्ते नित्यं जनार्दनः ॥ | ||
यदस्याभ्यामतीतत्वं यद्वशो नानयोर्हरिः । | यदस्याभ्यामतीतत्वं यद्वशो नानयोर्हरिः । | ||
श्रीवत्सकौस्तुभाभ्यां तु विनाभावः स एव तु''॥ इति च ॥ | श्रीवत्सकौस्तुभाभ्यां तु विनाभावः स एव तु''॥ इति च ॥ | ||
'आत्मैव सप्तदशधा स्वयं भूत्वा जनार्दनः । | 'आत्मैव सप्तदशधा स्वयं भूत्वा जनार्दनः । | ||
मध्यस्थावृतिरूपेण क्रीडते पुरुषोत्तमः''॥ इति च ॥ २८ ॥</div> | मध्यस्थावृतिरूपेण क्रीडते पुरुषोत्तमः''॥ इति च ॥ २८ ॥</div> | ||
| Line 8,094: | Line 8,094: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S09_V30" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S09_V30"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S09_V30" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S09_V30"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S09_V30_B1" data-verse="BTN_C06_S09_V30" data-block-id="BTN_C06_S09_V30_B1">'वयः सर्वस्य वयनाद्भगवान्पुरुषोत्तमः''॥ इति च । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S09_V30_B1" data-verse="BTN_C06_S09_V30" data-block-id="BTN_C06_S09_V30_B1">'वयः सर्वस्य वयनाद्भगवान्पुरुषोत्तमः''॥ इति च । | ||
'मा तन्तुश्छेदि वयतो धियं मे''॥ इति श्रुतिः ॥ ३० ॥</div> | 'मा तन्तुश्छेदि वयतो धियं मे''॥ इति श्रुतिः ॥ ३० ॥</div> | ||
| Line 8,101: | Line 8,101: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S09_V31" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S09_V31"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S09_V31" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S09_V31"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S09_V31_B1" data-verse="BTN_C06_S09_V31" data-block-id="BTN_C06_S09_V31_B1">'देवलोकात्पितृलोकान्निरयाच्चापि यत्परम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S09_V31_B1" data-verse="BTN_C06_S09_V31" data-block-id="BTN_C06_S09_V31_B1">'देवलोकात्पितृलोकान्निरयाच्चापि यत्परम् । | ||
तिसृभ्यः परमं स्थानं वैष्णवं विदुषां गतिः''॥ इति माहात्म्ये ॥ ३१ ॥</div> | तिसृभ्यः परमं स्थानं वैष्णवं विदुषां गतिः''॥ इति माहात्म्ये ॥ ३१ ॥</div> | ||
| Line 8,108: | Line 8,108: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S09_V33" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S09_V33"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S09_V33" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S09_V33"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S09_V33_B1" data-verse="BTN_C06_S09_V33" data-block-id="BTN_C06_S09_V33_B1">अथ तत्र भगवान् किं देवदत्तवदित्याक्षेपः । अचिन्त्यशक्तेरनन्तगुणस्य कुतः पारतन्त्र्यादिकमित्यभिप्रायः । उपरतसमस्तमायामये प्राकृतस्वभाववर्जिते । केवलं स्वात्ममायां निजसामर्थ्यम् । स्वरूपद्वयाभावादित्यादि समाधानम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S09_V33_B1" data-verse="BTN_C06_S09_V33" data-block-id="BTN_C06_S09_V33_B1">अथ तत्र भगवान् किं देवदत्तवदित्याक्षेपः । अचिन्त्यशक्तेरनन्तगुणस्य कुतः पारतन्त्र्यादिकमित्यभिप्रायः । उपरतसमस्तमायामये प्राकृतस्वभाववर्जिते । केवलं स्वात्ममायां निजसामर्थ्यम् । स्वरूपद्वयाभावादित्यादि समाधानम् । | ||
'स्वतन्त्रः परतन्त्रो वा ज्ञोऽज्ञो दुःखी सुखी नु किम् । | 'स्वतन्त्रः परतन्त्रो वा ज्ञोऽज्ञो दुःखी सुखी नु किम् । | ||
इत्यादिसंशयः क्व स्याज्ज्ञानिनां पुरुषोत्तमे ॥ | इत्यादिसंशयः क्व स्याज्ज्ञानिनां पुरुषोत्तमे ॥ | ||
तस्यानन्तगुणत्वाच्च पूर्णशक्तित्वतो हरेः । | तस्यानन्तगुणत्वाच्च पूर्णशक्तित्वतो हरेः । | ||
स्वातन्त्र्यादिकमेवास्य विदो जानन्ति निश्चयात् ॥ | स्वातन्त्र्यादिकमेवास्य विदो जानन्ति निश्चयात् ॥ | ||
घटकत्वाद्दुर्घटस्य दुर्ज्ञेयत्वाच्च सर्वशः । | घटकत्वाद्दुर्घटस्य दुर्ज्ञेयत्वाच्च सर्वशः । | ||
तच्छक्तेरविदो जीवं परतन्त्रं वदन्त्यमुम् ॥ | तच्छक्तेरविदो जीवं परतन्त्रं वदन्त्यमुम् ॥ | ||
एवं दुर्घटया शक्त्या ज्ञाज्ञानां परमेश्वरः । | एवं दुर्घटया शक्त्या ज्ञाज्ञानां परमेश्वरः । | ||
यथा रज्जुः सर्पधिया रज्जुबुध्द्यावगम्यते ॥ | यथा रज्जुः सर्पधिया रज्जुबुध्द्यावगम्यते ॥ | ||
तथा यथार्थबुध्द्या च मिथ्याबुद्ध्याऽवगम्यते । | तथा यथार्थबुध्द्या च मिथ्याबुद्ध्याऽवगम्यते । | ||
स्वेच्छयैव महाविष्णुः फलदश्चानुसारतः''॥ इति तन्त्रभागवते । | स्वेच्छयैव महाविष्णुः फलदश्चानुसारतः''॥ इति तन्त्रभागवते । | ||
त्रिनयनो नृसिंहरूपी । | त्रिनयनो नृसिंहरूपी । | ||
'विष्णोर्नृसिंहनामानि त्रिनेत्रोग्रादिकानि तु''॥ इति शब्दनिर्णये । | 'विष्णोर्नृसिंहनामानि त्रिनेत्रोग्रादिकानि तु''॥ इति शब्दनिर्णये । | ||
'विविधं भावपात्रत्वात्सर्वे विष्णोर्विभूतये''॥ इति च ॥ ३३ ॥</div> | 'विविधं भावपात्रत्वात्सर्वे विष्णोर्विभूतये''॥ इति च ॥ ३३ ॥</div> | ||
| Line 8,135: | Line 8,135: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S09_V40" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S09_V40"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S09_V40" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S09_V40"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S09_V40_B1" data-verse="BTN_C06_S09_V40" data-block-id="BTN_C06_S09_V40_B1">यदि सोऽपि तथाविधः अत्युत्तमो न भवति चेत् । युष्मत्कामो मत्प्रिय एव । अन्यथा न दद्यामिति भावः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S09_V40_B1" data-verse="BTN_C06_S09_V40" data-block-id="BTN_C06_S09_V40_B1">यदि सोऽपि तथाविधः अत्युत्तमो न भवति चेत् । युष्मत्कामो मत्प्रिय एव । अन्यथा न दद्यामिति भावः । | ||
'विष्णोः प्रियं कामयन्ति देवा नैवाप्रियं क्वचित् । | 'विष्णोः प्रियं कामयन्ति देवा नैवाप्रियं क्वचित् । | ||
यद्यप्रियं कामयन्ति न रातीशो हितो हि सः''॥ इति तन्त्रभागवते ॥ ३९,४० ॥</div> | यद्यप्रियं कामयन्ति न रातीशो हितो हि सः''॥ इति तन्त्रभागवते ॥ ३९,४० ॥</div> | ||
| Line 8,145: | Line 8,145: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S09_V41" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S09_V41"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S09_V41" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S09_V41"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S09_V41_B1" data-verse="BTN_C06_S09_V41" data-block-id="BTN_C06_S09_V41_B1">'समर्था अपि याचन्ते देवा मुन्यादिकान्क्वचित् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S09_V41_B1" data-verse="BTN_C06_S09_V41" data-block-id="BTN_C06_S09_V41_B1">'समर्था अपि याचन्ते देवा मुन्यादिकान्क्वचित् । | ||
आज्ञयैव हरेस्तेषां यशोऽर्थमपि नान्यथा''॥ इति च ॥ ४१ ॥</div> | आज्ञयैव हरेस्तेषां यशोऽर्थमपि नान्यथा''॥ इति च ॥ ४१ ॥</div> | ||
| Line 8,156: | Line 8,156: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S10_V06" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S10_V06"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S10_V06" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S10_V06"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S10_V06_B1" data-verse="BTN_C06_S10_V06" data-block-id="BTN_C06_S10_V06_B1">'आज्ञयैव महाविष्णोः कार्यार्थमपि च क्वचित् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S10_V06_B1" data-verse="BTN_C06_S10_V06" data-block-id="BTN_C06_S10_V06_B1">'आज्ञयैव महाविष्णोः कार्यार्थमपि च क्वचित् । | ||
नीचानपि च याचन्ते स्वात्मनो गुणवत्तराः ॥ | नीचानपि च याचन्ते स्वात्मनो गुणवत्तराः ॥ | ||
नीचवाक्यं वदेयुश्च सुरा नैतावता क्वचित् । | नीचवाक्यं वदेयुश्च सुरा नैतावता क्वचित् । | ||
तेजःक्षतिर्भवेदेषां जनकस्य यथार्भकात्''॥ इति तन्त्रमालायाम् ॥६॥</div> | तेजःक्षतिर्भवेदेषां जनकस्य यथार्भकात्''॥ इति तन्त्रमालायाम् ॥६॥</div> | ||
| Line 8,167: | Line 8,167: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S12_V11" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S12_V11"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S12_V11" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S12_V11"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S12_V11_B1" data-verse="BTN_C06_S12_V11" data-block-id="BTN_C06_S12_V11_B1">मन्यतेऽनीशमीश्वरम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S12_V11_B1" data-verse="BTN_C06_S12_V11" data-block-id="BTN_C06_S12_V11_B1">मन्यतेऽनीशमीश्वरम् । | ||
'अनीशं जीवरूपेण परमात्मानमीश्वरम् । | 'अनीशं जीवरूपेण परमात्मानमीश्वरम् । | ||
ये मन्यन्ते तान्समीक्ष्य स्नेहान्निरयभाग्भवेत्''॥ इति च । | ये मन्यन्ते तान्समीक्ष्य स्नेहान्निरयभाग्भवेत्''॥ इति च । | ||
'हिरण्यगर्भः पुरुष आत्मा वायुरुदाहृतः । | 'हिरण्यगर्भः पुरुष आत्मा वायुरुदाहृतः । | ||
शेषोऽव्यक्तस्तथैवेन्द्र आशयः समुदाहृतः''॥ इति च ॥ ११ ॥</div> | शेषोऽव्यक्तस्तथैवेन्द्र आशयः समुदाहृतः''॥ इति च ॥ ११ ॥</div> | ||
| Line 8,179: | Line 8,179: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S12_V33" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S12_V33"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S12_V33" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S12_V33"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S12_V33_B1" data-verse="BTN_C06_S12_V33" data-block-id="BTN_C06_S12_V33_B1">'सन्धितः समयेनेन्द्रो वृत्रेणाथो करग्रहः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S12_V33_B1" data-verse="BTN_C06_S12_V33" data-block-id="BTN_C06_S12_V33_B1">'सन्धितः समयेनेन्द्रो वृत्रेणाथो करग्रहः । | ||
समुद्रतीरे विचरन्फेनेन वधमस्य तु ॥ | समुद्रतीरे विचरन्फेनेन वधमस्य तु ॥ | ||
नर्मणा जहि फेनेन वाचयित्वा सुरेश्वरः । | नर्मणा जहि फेनेन वाचयित्वा सुरेश्वरः । | ||
पादस्पर्शविवादं च कृत्वा युद्धाय दंशितः ॥ | पादस्पर्शविवादं च कृत्वा युद्धाय दंशितः ॥ | ||
फेने वज्रं समावेश्य विष्णुयुक्तं व्यसर्जयत् । | फेने वज्रं समावेश्य विष्णुयुक्तं व्यसर्जयत् । | ||
अपानुदच्छिरस्तस्य ध्यायतो वत्सरेण सः ॥''इत्याग्नेये ॥ ३३ ॥</div> | अपानुदच्छिरस्तस्य ध्यायतो वत्सरेण सः ॥''इत्याग्नेये ॥ ३३ ॥</div> | ||
| Line 8,196: | Line 8,196: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S13_V11" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S13_V11"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S13_V11" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S13_V11"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S13_V11_B1" data-verse="BTN_C06_S13_V11" data-block-id="BTN_C06_S13_V11_B1">'प्रारब्धकर्मणैवैषां क्लृप्तदुःखस्य सूचकम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S13_V11_B1" data-verse="BTN_C06_S13_V11" data-block-id="BTN_C06_S13_V11_B1">'प्रारब्धकर्मणैवैषां क्लृप्तदुःखस्य सूचकम् । | ||
इदानीन्तनकर्म स्याद्व्रणहेतुर्यथा रणः ॥ | इदानीन्तनकर्म स्याद्व्रणहेतुर्यथा रणः ॥ | ||
देवादीनां स्थितप्रज्ञभावान्नैवान्यथा भवेत् । | देवादीनां स्थितप्रज्ञभावान्नैवान्यथा भवेत् । | ||
प्रारब्धमपि तु क्वापि किञ्चिद्विघटितं भवेत्''॥ इति च ॥ १०,११ ॥</div> | प्रारब्धमपि तु क्वापि किञ्चिद्विघटितं भवेत्''॥ इति च ॥ १०,११ ॥</div> | ||
| Line 8,207: | Line 8,207: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S14_V05" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S14_V05"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S14_V05" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S14_V05"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S14_V05_B1" data-verse="BTN_C06_S14_V05" data-block-id="BTN_C06_S14_V05_B1">'नवकोट्यस्तु देवानामृषयः शतकोटयः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S14_V05_B1" data-verse="BTN_C06_S14_V05" data-block-id="BTN_C06_S14_V05_B1">'नवकोट्यस्तु देवानामृषयः शतकोटयः । | ||
नारायणायनाः सर्वे ये केचित्तत्परायणाः''॥ इति च । | नारायणायनाः सर्वे ये केचित्तत्परायणाः''॥ इति च । | ||
'नारायणायना देवा ऋष्याद्यास्तत्परायणाः । | 'नारायणायना देवा ऋष्याद्यास्तत्परायणाः । | ||
ब्रह्माद्याः केचनैव स्युः सिद्धो योग्यसुखं लभन्''॥ इति तन्त्रभागवते ॥ ५ ॥</div> | ब्रह्माद्याः केचनैव स्युः सिद्धो योग्यसुखं लभन्''॥ इति तन्त्रभागवते ॥ ५ ॥</div> | ||
| Line 8,242: | Line 8,242: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S15_V19" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S15_V19"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S15_V19" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S15_V19"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S15_V19_B1" data-verse="BTN_C06_S15_V19" data-block-id="BTN_C06_S15_V19_B1">' नारायणायना देवा ऋष्याद्यास्तत्परायणाः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S15_V19_B1" data-verse="BTN_C06_S15_V19" data-block-id="BTN_C06_S15_V19_B1">' नारायणायना देवा ऋष्याद्यास्तत्परायणाः । | ||
ब्रह्माद्याः केचनैव स्युः सिद्धो योग्यसुखं लभन् ॥ "इति तन्त्रभागवते | ब्रह्माद्याः केचनैव स्युः सिद्धो योग्यसुखं लभन् ॥ "इति तन्त्रभागवते | ||
'नवकोट्यस्तु देवानामृषयः शतकोटयः । | 'नवकोट्यस्तु देवानामृषयः शतकोटयः । | ||
नारायणायनाः सर्वे ये केचित्तत्परायणाः''॥ इति च ॥ १५-१९ ॥</div> | नारायणायनाः सर्वे ये केचित्तत्परायणाः''॥ इति च ॥ १५-१९ ॥</div> | ||
| Line 8,255: | Line 8,255: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S15_V28" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S15_V28"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S15_V28" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S15_V28"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S15_V28_B1" data-verse="BTN_C06_S15_V28" data-block-id="BTN_C06_S15_V28_B1">'मनसो द्वेषरागाभ्यां पुण्यपापसमुद्भवः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S15_V28_B1" data-verse="BTN_C06_S15_V28" data-block-id="BTN_C06_S15_V28_B1">'मनसो द्वेषरागाभ्यां पुण्यपापसमुद्भवः । | ||
पुत्रादि पुण्यपापाभ्यां तस्मात्सर्वं मनोभवम्''॥ इति नारदीये ॥ २५-२८ ॥</div> | पुत्रादि पुण्यपापाभ्यां तस्मात्सर्वं मनोभवम्''॥ इति नारदीये ॥ २५-२८ ॥</div> | ||
| Line 8,262: | Line 8,262: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S15_V29" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S15_V29"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S15_V29" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S15_V29"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S15_V29_B1" data-verse="BTN_C06_S15_V29" data-block-id="BTN_C06_S15_V29_B1">'द्रव्यात्मकः स्थूलदेहः क्रिया कर्मेन्द्रियाणि च । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S15_V29_B1" data-verse="BTN_C06_S15_V29" data-block-id="BTN_C06_S15_V29_B1">'द्रव्यात्मकः स्थूलदेहः क्रिया कर्मेन्द्रियाणि च । | ||
ज्ञानेन्द्रियाणि च मनो ज्ञानात्मकमुदाहृतम्''॥ इति ब्रह्मवैवर्ते ॥ | ज्ञानेन्द्रियाणि च मनो ज्ञानात्मकमुदाहृतम्''॥ इति ब्रह्मवैवर्ते ॥ | ||
'कार्यकारणयोरेकशब्दव्यवहृतिर्भवेत्''॥ इति शब्दनिर्णये ॥ २९ ॥</div> | 'कार्यकारणयोरेकशब्दव्यवहृतिर्भवेत्''॥ इति शब्दनिर्णये ॥ २९ ॥</div> | ||
| Line 8,270: | Line 8,270: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S15_V30" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S15_V30"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S15_V30" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S15_V30"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S15_V30_B1" data-verse="BTN_C06_S15_V30" data-block-id="BTN_C06_S15_V30_B1">'अनन्यापेक्षितस्त्वेको हरिरन्यद्द्वयं स्मृतम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S15_V30_B1" data-verse="BTN_C06_S15_V30" data-block-id="BTN_C06_S15_V30_B1">'अनन्यापेक्षितस्त्वेको हरिरन्यद्द्वयं स्मृतम् । | ||
अन्यापेक्षत्वतस्तेन प्राप्तत्वाद्द्वैतमुच्यते''॥ इति च ॥ ३० ॥</div> | अन्यापेक्षत्वतस्तेन प्राप्तत्वाद्द्वैतमुच्यते''॥ इति च ॥ ३० ॥</div> | ||
| Line 8,279: | Line 8,279: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S15_V36" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S15_V36"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S15_V36" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S15_V36"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S15_V36_B1" data-verse="BTN_C06_S15_V36" data-block-id="BTN_C06_S15_V36_B1">'रुद्राद्याः शेषदेहस्थं विष्णुं संकर्षणाभिधम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S15_V36_B1" data-verse="BTN_C06_S15_V36" data-block-id="BTN_C06_S15_V36_B1">'रुद्राद्याः शेषदेहस्थं विष्णुं संकर्षणाभिधम् । | ||
शेषान्तर्यामिणं ज्ञात्वा स्वपदं प्रापुरञ्जसा''॥ इति तन्त्रभागवते । | शेषान्तर्यामिणं ज्ञात्वा स्वपदं प्रापुरञ्जसा''॥ इति तन्त्रभागवते । | ||
'द्वैतेन बन्धसंत्यागाद्द्वैतत्यागी भवत्युत''॥ इति शब्दनिर्णये । | 'द्वैतेन बन्धसंत्यागाद्द्वैतत्यागी भवत्युत''॥ इति शब्दनिर्णये । | ||
देहाद्येऽहंममाभिमानो भ्रमः । | देहाद्येऽहंममाभिमानो भ्रमः । | ||
'तेषां तेषां पदान्येव वैष्णवानि पदानि तु । | 'तेषां तेषां पदान्येव वैष्णवानि पदानि तु । | ||
तेषां महित्वं च तथा हरेस्तद्वशगं यतः ॥ | तेषां महित्वं च तथा हरेस्तद्वशगं यतः ॥ | ||
अतुल्यानधिकं चैव तस्य तस्यैव मुक्तिगम् । | अतुल्यानधिकं चैव तस्य तस्यैव मुक्तिगम् । | ||
स्वस्यैव पूर्वमाहात्म्यमपेक्ष्य न हरेः क्वचित् ॥ | स्वस्यैव पूर्वमाहात्म्यमपेक्ष्य न हरेः क्वचित् ॥ | ||
माहात्म्यमन्यप्राप्यं स्यान्न ते विष्णविति श्रुतेः''॥ इति तन्त्रभागवते ॥ | माहात्म्यमन्यप्राप्यं स्यान्न ते विष्णविति श्रुतेः''॥ इति तन्त्रभागवते ॥ | ||
'ब्रह्मेशानादिभिर्देवैर्यत्प्राप्तुं नैव शक्यते । | 'ब्रह्मेशानादिभिर्देवैर्यत्प्राप्तुं नैव शक्यते । | ||
तद्यत्स्वभावः कैवल्यं स भवान्केवलो हरिः''॥ इति स्कान्दे ॥ | तद्यत्स्वभावः कैवल्यं स भवान्केवलो हरिः''॥ इति स्कान्दे ॥ | ||
तत्प्रसादलभ्यत्वात्तदीयमपि तेनातुलमनधिकं चान्यमाहात्म्यम् ॥३६॥</div> | तत्प्रसादलभ्यत्वात्तदीयमपि तेनातुलमनधिकं चान्यमाहात्म्यम् ॥३६॥</div> | ||
| Line 8,298: | Line 8,298: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S16_V09" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S16_V09"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S16_V09" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S16_V09"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S16_V09_B1" data-verse="BTN_C06_S16_V09" data-block-id="BTN_C06_S16_V09_B1">एष नित्योऽव्ययः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S16_V09_B1" data-verse="BTN_C06_S16_V09" data-block-id="BTN_C06_S16_V09_B1">एष नित्योऽव्ययः । | ||
'अनित्यसम्बन्धयुताः पित्राद्या नित्ययुग्घरिः''॥ इति च । | 'अनित्यसम्बन्धयुताः पित्राद्या नित्ययुग्घरिः''॥ इति च । | ||
आत्मानं चावताररूपेण सृजते ॥ ९ ॥</div> | आत्मानं चावताररूपेण सृजते ॥ ९ ॥</div> | ||
| Line 8,306: | Line 8,306: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S16_V11" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S16_V11"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S16_V11" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S16_V11"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S16_V11_B1" data-verse="BTN_C06_S16_V11" data-block-id="BTN_C06_S16_V11_B1">'भोक्ता सद्गुणभोक्तृत्वान्न भोक्ता तदवृद्धितः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S16_V11_B1" data-verse="BTN_C06_S16_V11" data-block-id="BTN_C06_S16_V11_B1">'भोक्ता सद्गुणभोक्तृत्वान्न भोक्ता तदवृद्धितः । | ||
अचिन्त्यशक्तितस्तच्च युज्यते परमेशितुः''॥ इति च ॥ ११ ॥</div> | अचिन्त्यशक्तितस्तच्च युज्यते परमेशितुः''॥ इति च ॥ ११ ॥</div> | ||
| Line 8,319: | Line 8,319: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S16_V22" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S16_V22"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S16_V22" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S16_V22"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S16_V22_B1" data-verse="BTN_C06_S16_V22" data-block-id="BTN_C06_S16_V22_B1">मृन्मयेष्विव मृज्जातिः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S16_V22_B1" data-verse="BTN_C06_S16_V22" data-block-id="BTN_C06_S16_V22_B1">मृन्मयेष्विव मृज्जातिः । | ||
'पृथिवी पर्वताश्चैव मृन्मयाः समुदीरिताः । | 'पृथिवी पर्वताश्चैव मृन्मयाः समुदीरिताः । | ||
तेषु मृज्जातयः सर्वे जायन्ते स्थावरादयः''॥ इति च ॥ २२ ॥</div> | तेषु मृज्जातयः सर्वे जायन्ते स्थावरादयः''॥ इति च ॥ २२ ॥</div> | ||
| Line 8,327: | Line 8,327: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S16_V29" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S16_V29"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S16_V29" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S16_V29"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S16_V29_B1" data-verse="BTN_C06_S16_V29" data-block-id="BTN_C06_S16_V29_B1">'अन्यान्तर्यामिणं विष्णुमुपास्यान्यसमीपगः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S16_V29_B1" data-verse="BTN_C06_S16_V29" data-block-id="BTN_C06_S16_V29_B1">'अन्यान्तर्यामिणं विष्णुमुपास्यान्यसमीपगः । | ||
भवेद्योग्यतया तस्य पदं वा प्राप्नुयान्नरः''॥ इति नारदीये ॥ २९ ॥</div> | भवेद्योग्यतया तस्य पदं वा प्राप्नुयान्नरः''॥ इति नारदीये ॥ २९ ॥</div> | ||
| Line 8,334: | Line 8,334: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S16_V31" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S16_V31"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S16_V31" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S16_V31"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S16_V31_B1" data-verse="BTN_C06_S16_V31" data-block-id="BTN_C06_S16_V31_B1">अनेन प्रकारेण मुहुस्तत्सकाशमभ्ययात् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S16_V31_B1" data-verse="BTN_C06_S16_V31" data-block-id="BTN_C06_S16_V31_B1">अनेन प्रकारेण मुहुस्तत्सकाशमभ्ययात् । | ||
'शेषान्तर्यामिणं विष्णुं चित्रकेतुरुपास्य तु । | 'शेषान्तर्यामिणं विष्णुं चित्रकेतुरुपास्य तु । | ||
शेषाविष्टहरेश्चापि वरान्प्राप्याप तद्गतिम्''॥ इति तन्त्रमालायाम् ॥ ३१ ॥</div> | शेषाविष्टहरेश्चापि वरान्प्राप्याप तद्गतिम्''॥ इति तन्त्रमालायाम् ॥ ३१ ॥</div> | ||
| Line 8,342: | Line 8,342: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S16_V51" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S16_V51"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S16_V51" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S16_V51"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S16_V51_B1" data-verse="BTN_C06_S16_V51" data-block-id="BTN_C06_S16_V51_B1">'हरिस्तु सर्वभूतानि तदन्तर्याम्यपेक्षया । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S16_V51_B1" data-verse="BTN_C06_S16_V51" data-block-id="BTN_C06_S16_V51_B1">'हरिस्तु सर्वभूतानि तदन्तर्याम्यपेक्षया । | ||
तिङ्पदान्यपि सर्वाणि सुप्पदानि तथैव च । | तिङ्पदान्यपि सर्वाणि सुप्पदानि तथैव च । | ||
तस्मिन्नेव प्रवर्तन्ते मुख्यवृत्त्या विशेषतः''॥ इति च ॥ ५१ ॥</div> | तस्मिन्नेव प्रवर्तन्ते मुख्यवृत्त्या विशेषतः''॥ इति च ॥ ५१ ॥</div> | ||
| Line 8,370: | Line 8,370: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S16_V57" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S16_V57"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S16_V57" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S16_V57"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S16_V57_B1" data-verse="BTN_C06_S16_V57" data-block-id="BTN_C06_S16_V57_B1">'सर्वभिन्नं परात्मानं विस्मरन्संसरेदिह । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S16_V57_B1" data-verse="BTN_C06_S16_V57" data-block-id="BTN_C06_S16_V57_B1">'सर्वभिन्नं परात्मानं विस्मरन्संसरेदिह । | ||
अभिन्नं संस्मरन्याति तमो नास्त्यत्र संशयः''॥ इति च ॥ ५७ ॥</div> | अभिन्नं संस्मरन्याति तमो नास्त्यत्र संशयः''॥ इति च ॥ ५७ ॥</div> | ||
| Line 8,379: | Line 8,379: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S17_V13" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S17_V13"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S17_V13" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S17_V13"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S17_V13_B1" data-verse="BTN_C06_S17_V13" data-block-id="BTN_C06_S17_V13_B1">एषां पक्षे तदवराणामनुध्येयपदाब्जयुग्मम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S17_V13_B1" data-verse="BTN_C06_S17_V13" data-block-id="BTN_C06_S17_V13_B1">एषां पक्षे तदवराणामनुध्येयपदाब्जयुग्मम् । | ||
'विष्णुब्रह्मप्राणवीन्द्रांस्तद्दारानप्यृते हरः । | 'विष्णुब्रह्मप्राणवीन्द्रांस्तद्दारानप्यृते हरः । | ||
ध्येयो हरेः पार्षदाद्यैर्ध्यायन्हरिचतुर्मुखौ ॥ | ध्येयो हरेः पार्षदाद्यैर्ध्यायन्हरिचतुर्मुखौ ॥ | ||
प्राणमेषां तथा दारान्न स्वतन्त्रतया क्वचित्''॥ इति तन्त्रमालायाम् ॥१३॥</div> | प्राणमेषां तथा दारान्न स्वतन्त्रतया क्वचित्''॥ इति तन्त्रमालायाम् ॥१३॥</div> | ||
| Line 8,388: | Line 8,388: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S17_V22" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S17_V22"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S17_V22" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S17_V22"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S17_V22_B1" data-verse="BTN_C06_S17_V22" data-block-id="BTN_C06_S17_V22_B1">'सेवायोग्यातिरेकेण स्वानामपि न दास्यति । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S17_V22_B1" data-verse="BTN_C06_S17_V22" data-block-id="BTN_C06_S17_V22_B1">'सेवायोग्यातिरेकेण स्वानामपि न दास्यति । | ||
अपराधातिरेकेण नान्यस्यातः समो हरिः''॥ इति माहात्म्ये ॥ २२ ॥</div> | अपराधातिरेकेण नान्यस्यातः समो हरिः''॥ इति माहात्म्ये ॥ २२ ॥</div> | ||
| Line 8,397: | Line 8,397: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S17_V30" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S17_V30"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S17_V30" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S17_V30"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S17_V30_B1" data-verse="BTN_C06_S17_V30" data-block-id="BTN_C06_S17_V30_B1">'यत्तद्भगवता क्लृप्तं तदेव नियतं भवेत् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S17_V30_B1" data-verse="BTN_C06_S17_V30" data-block-id="BTN_C06_S17_V30_B1">'यत्तद्भगवता क्लृप्तं तदेव नियतं भवेत् । | ||
अतोऽन्येषां वरः शापो गुणदोषप्रकर्तृता ॥ | अतोऽन्येषां वरः शापो गुणदोषप्रकर्तृता ॥ | ||
स्वतः प्राप्ता भेदकृतिर्वासनारूपिणो यथा । | स्वतः प्राप्ता भेदकृतिर्वासनारूपिणो यथा । | ||
विद्यमानस्य मनसि पुनः स्वप्नेषु दर्शनम् ॥ | विद्यमानस्य मनसि पुनः स्वप्नेषु दर्शनम् ॥ | ||
भगवद्वशता यस्मात्सर्वेषां ज्ञेयमेव तत्''॥ इति प्रकाशसंहितायाम् ॥ ३० ॥</div> | भगवद्वशता यस्मात्सर्वेषां ज्ञेयमेव तत्''॥ इति प्रकाशसंहितायाम् ॥ ३० ॥</div> | ||
| Line 8,409: | Line 8,409: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S17_V37" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S17_V37"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S17_V37" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S17_V37"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S17_V37_B1" data-verse="BTN_C06_S17_V37" data-block-id="BTN_C06_S17_V37_B1">प्रतिशप्तुमलन्तमः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S17_V37_B1" data-verse="BTN_C06_S17_V37" data-block-id="BTN_C06_S17_V37_B1">प्रतिशप्तुमलन्तमः । | ||
'देवा एव तदन्येभ्यः शक्ता नास्त्यत्र संशयः । | 'देवा एव तदन्येभ्यः शक्ता नास्त्यत्र संशयः । | ||
अशक्ता अपि शक्तानां शक्ताः शापादिषु स्फुटम् ॥ | अशक्ता अपि शक्तानां शक्ताः शापादिषु स्फुटम् ॥ | ||
तथाप्यशक्तैर्विहिताः शापाद्याः शक्तिमत्सु वै । | तथाप्यशक्तैर्विहिताः शापाद्याः शक्तिमत्सु वै । | ||
अत्यल्पाश्चाल्पकालाश्च न सम्यक्प्रभवन्ति च ॥ | अत्यल्पाश्चाल्पकालाश्च न सम्यक्प्रभवन्ति च ॥ | ||
यत्नेनापोहितुं शक्या उत्तमैस्तु न संशयः । | यत्नेनापोहितुं शक्या उत्तमैस्तु न संशयः । | ||
उत्तमेषु कृताः शापाः कर्तॄणां ज्ञानपुण्ययोः ॥ | उत्तमेषु कृताः शापाः कर्तॄणां ज्ञानपुण्ययोः ॥ | ||
निःशेषेण निहन्तारस्तदनुग्रहमन्तरा । | निःशेषेण निहन्तारस्तदनुग्रहमन्तरा । | ||
सदारयोर्ब्रह्मविष्ण्वोर्वरशापादयोऽखिलाः ॥ | सदारयोर्ब्रह्मविष्ण्वोर्वरशापादयोऽखिलाः ॥ | ||
तदन्येन कृताः सर्वे निष्फला एव निश्चयात् । | तदन्येन कृताः सर्वे निष्फला एव निश्चयात् । | ||
न चाप्यवान्तराः शापा भवन्त्येषां तु कुत्रचित् ॥ | न चाप्यवान्तराः शापा भवन्त्येषां तु कुत्रचित् ॥ | ||
वरा विष्णोः श्रियश्च स्युर्ब्रह्मणश्च यथाक्रमम् । | वरा विष्णोः श्रियश्च स्युर्ब्रह्मणश्च यथाक्रमम् । | ||
उत्तमैरधमानां तु वराः शापा यथोदितम् ॥ | उत्तमैरधमानां तु वराः शापा यथोदितम् ॥ | ||
सम्पूर्णफलदा एव नात्र कार्या विचारणा''॥ इति स्कान्दे ॥ ३७ ॥</div> | सम्पूर्णफलदा एव नात्र कार्या विचारणा''॥ इति स्कान्दे ॥ ३७ ॥</div> | ||
| Line 8,438: | Line 8,438: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S19_V13" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S19_V13"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C06_S19_V13" data-block-id="bhashya-BTN_C06_S19_V13"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S19_V13_B1" data-verse="BTN_C06_S19_V13" data-block-id="BTN_C06_S19_V13_B1">इज्या क्रिया । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C06_S19_V13_B1" data-verse="BTN_C06_S19_V13" data-block-id="BTN_C06_S19_V13_B1">इज्या क्रिया । | ||
'अन्तर्यामी तु यज्ञादेर्विष्णुरिज्यादिनां रमा । | 'अन्तर्यामी तु यज्ञादेर्विष्णुरिज्यादिनां रमा । | ||
तत्तच्छब्दैस्ततो वाच्यौ न तु सर्वस्वरूपतः ॥ | तत्तच्छब्दैस्ततो वाच्यौ न तु सर्वस्वरूपतः ॥ | ||
अन्तर्यामी श्रियश्चापि विष्णुरेव न संशयः । | अन्तर्यामी श्रियश्चापि विष्णुरेव न संशयः । | ||
नान्तर्यामी कश्चिदस्ति विष्णोः क्वापि कुतश्चन''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ ११-१३ ॥</div> | नान्तर्यामी कश्चिदस्ति विष्णोः क्वापि कुतश्चन''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ ११-१३ ॥</div> | ||
| Line 8,452: | Line 8,452: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S01_V06" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S01_V06"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S01_V06" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S01_V06"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S01_V06_B1" data-verse="BTN_C07_S01_V06" data-block-id="BTN_C07_S01_V06_B1">'बाध्यादिस्थो हरिर्नित्यं बाध्यतादिगतेत्यपि । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S01_V06_B1" data-verse="BTN_C07_S01_V06" data-block-id="BTN_C07_S01_V06_B1">'बाध्यादिस्थो हरिर्नित्यं बाध्यतादिगतेत्यपि । | ||
गीयते न तु बाध्यत्वादिदोषयुतत्वतः''॥ इति भविष्यत्पर्वणि ॥</div> | गीयते न तु बाध्यत्वादिदोषयुतत्वतः''॥ इति भविष्यत्पर्वणि ॥</div> | ||
| Line 8,459: | Line 8,459: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S01_V09" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S01_V09"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S01_V09" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S01_V09"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S01_V09_B1" data-verse="BTN_C07_S01_V09" data-block-id="BTN_C07_S01_V09_B1">'दधिस्थघृतवत्काष्ठे वह्निवच्च जनार्दनः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S01_V09_B1" data-verse="BTN_C07_S01_V09" data-block-id="BTN_C07_S01_V09_B1">'दधिस्थघृतवत्काष्ठे वह्निवच्च जनार्दनः । | ||
देहेन्द्रियासुजीवेभ्यो विविच्य ज्ञायते न तु''॥ इति च ॥</div> | देहेन्द्रियासुजीवेभ्यो विविच्य ज्ञायते न तु''॥ इति च ॥</div> | ||
| Line 8,472: | Line 8,472: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S01_V12" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S01_V12"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S01_V12" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S01_V12"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S01_V12_B1" data-verse="BTN_C07_S01_V12" data-block-id="BTN_C07_S01_V12_B1">काले कालविषयेऽपीशिता । देहादिकारणत्वात् सुरानीकमिव स्थितं सत्वम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S01_V12_B1" data-verse="BTN_C07_S01_V12" data-block-id="BTN_C07_S01_V12_B1">काले कालविषयेऽपीशिता । देहादिकारणत्वात् सुरानीकमिव स्थितं सत्वम् । | ||
'स्वभावतः प्रियत्वात्तु सदा देवप्रियो हरिः । | 'स्वभावतः प्रियत्वात्तु सदा देवप्रियो हरिः । | ||
अप्रियश्चासुराणां स स्वभावात्तूभयं नृणाम् ॥ | अप्रियश्चासुराणां स स्वभावात्तूभयं नृणाम् ॥ | ||
देशकालौ गुणांश्चैव भक्त्यादीनप्यपेक्ष्य तु । | देशकालौ गुणांश्चैव भक्त्यादीनप्यपेक्ष्य तु । | ||
योग्यतां च तथा कर्म सम इत्यभिधीयते ॥ | योग्यतां च तथा कर्म सम इत्यभिधीयते ॥ | ||
स्वतः प्रियोऽपि देवानामुत्पाद्यैव गुणानिमान् । | स्वतः प्रियोऽपि देवानामुत्पाद्यैव गुणानिमान् । | ||
इतरेषां तथा दोषान्सुखदुःखे ददात्यजः ॥ | इतरेषां तथा दोषान्सुखदुःखे ददात्यजः ॥ | ||
उभयं तु मनुष्याणामतः सम इतीरितः । | उभयं तु मनुष्याणामतः सम इतीरितः । | ||
अनादिनियताश्चैव गुणदोषाः सुरादिषु ॥ | अनादिनियताश्चैव गुणदोषाः सुरादिषु ॥ | ||
यथाक्रमं पुनश्चैव नियमाद्वर्धितास्तथा । | यथाक्रमं पुनश्चैव नियमाद्वर्धितास्तथा । | ||
विष्णुनैव ततो नित्यं विषमश्च जनार्दनः''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ | विष्णुनैव ततो नित्यं विषमश्च जनार्दनः''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ | ||
'न विष्णोर्विषमत्वं तु योग्यतापेक्षया क्वचित् । | 'न विष्णोर्विषमत्वं तु योग्यतापेक्षया क्वचित् । | ||
योग्यतायास्तन्नियत्या विषमत्वं भवेदिति''॥ इति स्कान्दे ॥ | योग्यतायास्तन्नियत्या विषमत्वं भवेदिति''॥ इति स्कान्दे ॥ | ||
'विषमत्वं तु दोषाय शुभाशुभविपर्यये । | 'विषमत्वं तु दोषाय शुभाशुभविपर्यये । | ||
अतस्तादृशवैषम्यं ब्रह्मसूत्रे निराकृतम् ॥ | अतस्तादृशवैषम्यं ब्रह्मसूत्रे निराकृतम् ॥ | ||
शुभाशुभनियन्तृत्वं न दोषो गुण एव सः । | शुभाशुभनियन्तृत्वं न दोषो गुण एव सः । | ||
अतस्तदिष्टं कृष्णस्य ब्रह्मसूत्रकृतो विभोः''॥ इति तन्त्रनिर्णये ॥</div> | अतस्तदिष्टं कृष्णस्य ब्रह्मसूत्रकृतो विभोः''॥ इति तन्त्रनिर्णये ॥</div> | ||
| Line 8,494: | Line 8,494: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S01_V20" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S01_V20"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S01_V20" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S01_V20"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S01_V20_B1" data-verse="BTN_C07_S01_V20" data-block-id="BTN_C07_S01_V20_B1">'नियमाद्भुज्यते पुम्भिर्धर्माधर्मफलं मृतौ । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S01_V20_B1" data-verse="BTN_C07_S01_V20" data-block-id="BTN_C07_S01_V20_B1">'नियमाद्भुज्यते पुम्भिर्धर्माधर्मफलं मृतौ । | ||
कैश्चिदत्रापि भुज्येत तस्मान्नाधर्ममाचरेत्''॥ इति भारते ॥</div> | कैश्चिदत्रापि भुज्येत तस्मान्नाधर्ममाचरेत्''॥ इति भारते ॥</div> | ||
| Line 8,501: | Line 8,501: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S01_V26" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S01_V26"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S01_V26" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S01_V26"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S01_V26_B1" data-verse="BTN_C07_S01_V26" data-block-id="BTN_C07_S01_V26_B1">कैवल्यात् देहाद्यभावादेव । अकर्तुः तस्यान्यः कर्ता न विद्यते । इदं एषा । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S01_V26_B1" data-verse="BTN_C07_S01_V26" data-block-id="BTN_C07_S01_V26_B1">कैवल्यात् देहाद्यभावादेव । अकर्तुः तस्यान्यः कर्ता न विद्यते । इदं एषा । | ||
'व्यत्ययोऽतिशयकुत्सनभेदेषु''इति सूत्रात् ॥</div> | 'व्यत्ययोऽतिशयकुत्सनभेदेषु''इति सूत्रात् ॥</div> | ||
| Line 8,508: | Line 8,508: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S01_V27" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S01_V27"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S01_V27" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S01_V27"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S01_V27_B1" data-verse="BTN_C07_S01_V27" data-block-id="BTN_C07_S01_V27_B1">कथञ्चिन्नेक्षते पृथक् । तत्रैव मनसोऽभिनिवेशेन तदन्यं नेक्षते । वैरादीनामेकतमेनापि यो युञ्ज्यात् स नेक्षत इति स्वभावकथनं न विधिः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S01_V27_B1" data-verse="BTN_C07_S01_V27" data-block-id="BTN_C07_S01_V27_B1">कथञ्चिन्नेक्षते पृथक् । तत्रैव मनसोऽभिनिवेशेन तदन्यं नेक्षते । वैरादीनामेकतमेनापि यो युञ्ज्यात् स नेक्षत इति स्वभावकथनं न विधिः । | ||
'कर्मणा मनसा वाचा यो द्विष्याद्विष्णुमव्ययम् । | 'कर्मणा मनसा वाचा यो द्विष्याद्विष्णुमव्ययम् । | ||
मज्जन्ति पितरस्तस्य नरके शाश्वतीः समाः''। | मज्जन्ति पितरस्तस्य नरके शाश्वतीः समाः''। | ||
'तानहं द्विषतः क्रूरान्संसारेषु नराधमान् । | 'तानहं द्विषतः क्रूरान्संसारेषु नराधमान् । | ||
क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु ॥ | क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु ॥ | ||
आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि । | आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि । | ||
मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम्''॥ | मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम्''॥ | ||
'अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् । | 'अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् । | ||
परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम्''॥ | परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम्''॥ | ||
'मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः । | 'मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः । | ||
राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहिनीं श्रिताः''॥ | राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहिनीं श्रिताः''॥ | ||
'यदनिन्दत्पिता मे त्वामविद्वांस्तेज ऐश्वरम् । | 'यदनिन्दत्पिता मे त्वामविद्वांस्तेज ऐश्वरम् । | ||
तस्मात्पिता मे पूयेत दुरन्ताद्दुस्तरादघात् ॥ | तस्मात्पिता मे पूयेत दुरन्ताद्दुस्तरादघात् ॥ | ||
हिरण्यकशिपुश्चापि भगवन्निन्दया तमः । | हिरण्यकशिपुश्चापि भगवन्निन्दया तमः । | ||
विविक्षुरत्यगात् सूनोः प्रह्लादस्यानुभावतः''॥ | विविक्षुरत्यगात् सूनोः प्रह्लादस्यानुभावतः''॥ | ||
'वरतोऽपि न मुच्यन्ते द्वेषिणः शापतोऽपि तु । | 'वरतोऽपि न मुच्यन्ते द्वेषिणः शापतोऽपि तु । | ||
भक्ता नैव निपात्यन्ते धर्माधर्मैस्तथेतरैः ॥ | भक्ता नैव निपात्यन्ते धर्माधर्मैस्तथेतरैः ॥ | ||
अन्यावेशकृतं यत्तु तद्वराद्यैरपोह्यते । | अन्यावेशकृतं यत्तु तद्वराद्यैरपोह्यते । | ||
तद्विरुद्धस्वभावानामन्यथा न कथञ्चन''इत्यादेः ॥ | तद्विरुद्धस्वभावानामन्यथा न कथञ्चन''इत्यादेः ॥ | ||
यस्मादेवं कोऽप्युपद्रवो नास्ति भगवतस्तस्मादेव द्वेषादिनापि मनो योक्तुं शक्यते तत्प्रेरणया । तादृशानां एतदेव चिन्तयति च । अन्यथा आत्मनो दुःखकारणं द्वेषादिकं कथं सर्वनियामको हरिरुत्पादयेत् ॥ २७ ॥</div> | यस्मादेवं कोऽप्युपद्रवो नास्ति भगवतस्तस्मादेव द्वेषादिनापि मनो योक्तुं शक्यते तत्प्रेरणया । तादृशानां एतदेव चिन्तयति च । अन्यथा आत्मनो दुःखकारणं द्वेषादिकं कथं सर्वनियामको हरिरुत्पादयेत् ॥ २७ ॥</div> | ||
| Line 8,537: | Line 8,537: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S01_V30" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S01_V30"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S01_V30" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S01_V30"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S01_V30_B1" data-verse="BTN_C07_S01_V30" data-block-id="BTN_C07_S01_V30_B1">तत्रैव हेतुः । यथा वैरानुबन्धेनेति । यथा वैराभिनिवेशिनः तथा भक्त्यभि-निवेशिनो न सन्ति । तत्कथमन्यथा भक्तानेव बहून्हरिः कुर्यादिति भावः ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S01_V30_B1" data-verse="BTN_C07_S01_V30" data-block-id="BTN_C07_S01_V30_B1">तत्रैव हेतुः । यथा वैरानुबन्धेनेति । यथा वैराभिनिवेशिनः तथा भक्त्यभि-निवेशिनो न सन्ति । तत्कथमन्यथा भक्तानेव बहून्हरिः कुर्यादिति भावः ॥ | ||
कीटः पेशस्कृतेत्यादि चैद्यादीनां भक्तियुतत्वप्रतिपादनम् । स्नेहाद्यायतननाशादिनाऽप्युपद्रवोऽस्य नास्तीति निर्वैरेणेत्याद्युक्तम् । | कीटः पेशस्कृतेत्यादि चैद्यादीनां भक्तियुतत्वप्रतिपादनम् । स्नेहाद्यायतननाशादिनाऽप्युपद्रवोऽस्य नास्तीति निर्वैरेणेत्याद्युक्तम् । | ||
'ततः कनीयसा एव देवा ज्यायसा असुराः''इति श्रुतिः । | 'ततः कनीयसा एव देवा ज्यायसा असुराः''इति श्रुतिः । | ||
तन्मयतां मनसस्तत्राभिनिवेशनम् । | तन्मयतां मनसस्तत्राभिनिवेशनम् । | ||
'मागधाद्या यथा नित्यं द्वेषादाग्रहिणो हरौ । | 'मागधाद्या यथा नित्यं द्वेषादाग्रहिणो हरौ । | ||
न तथाऽऽग्रहिणो भक्ता ऋते ब्रह्माणमव्ययम्''॥ इति हरिवंशेषु ॥ | न तथाऽऽग्रहिणो भक्ता ऋते ब्रह्माणमव्ययम्''॥ इति हरिवंशेषु ॥ | ||
योगः स्नेहः । संरम्भभययुक्तस्नेहेन । | योगः स्नेहः । संरम्भभययुक्तस्नेहेन । | ||
'प्रीतिः स्नेहस्तथा योगः प्रेमबन्ध इतीर्यते''। इति शब्दनिर्णये ॥ | 'प्रीतिः स्नेहस्तथा योगः प्रेमबन्ध इतीर्यते''। इति शब्दनिर्णये ॥ | ||
वैरयुक्तयाऽप्यनुचिन्तया तमापुः । | वैरयुक्तयाऽप्यनुचिन्तया तमापुः । | ||
'अनुचिन्तेति तामाहुर्भक्तिपूर्वा तु या स्मृतिः''। इति च ॥ | 'अनुचिन्तेति तामाहुर्भक्तिपूर्वा तु या स्मृतिः''। इति च ॥ | ||
'स्नेहादन्नं ददातीति स्वाकर्षणभयेऽपि च । | 'स्नेहादन्नं ददातीति स्वाकर्षणभयेऽपि च । | ||
विद्यमानेऽप्यल्पकोपे सङ्गतिस्नेहतस्तथा ॥ | विद्यमानेऽप्यल्पकोपे सङ्गतिस्नेहतस्तथा ॥ | ||
पेशस्कृद्रूपतां कीटो यथा याति तथैव तु । | पेशस्कृद्रूपतां कीटो यथा याति तथैव तु । | ||
चैद्यादयोऽसुरावेशशाद्धरौ द्वेषयुता अपि ॥ | चैद्यादयोऽसुरावेशशाद्धरौ द्वेषयुता अपि ॥ | ||
निजस्वभावया भक्तया नीता हरिसरूपताम् । | निजस्वभावया भक्तया नीता हरिसरूपताम् । | ||
तथा हि करुणो विष्णुरन्यावेशाद्यदि द्विषन् ॥ | तथा हि करुणो विष्णुरन्यावेशाद्यदि द्विषन् ॥ | ||
हीयते किं ममानेन नित्यानन्द स्वरूपिणः । | हीयते किं ममानेन नित्यानन्द स्वरूपिणः । | ||
देहबन्धयुतानां हि द्वेषिणाऽपकृतं भवेत् ॥ | देहबन्धयुतानां हि द्वेषिणाऽपकृतं भवेत् ॥ | ||
मम को ह्यपराध्येत निर्दोषसुखरूपिणः । | मम को ह्यपराध्येत निर्दोषसुखरूपिणः । | ||
अतो मय्यपराधस्तु स्वस्मिन्नेव न मे भवेत् ॥ | अतो मय्यपराधस्तु स्वस्मिन्नेव न मे भवेत् ॥ | ||
अतो यच्चासुरावेशात्कृतमेतेन दुष्कृतम् । | अतो यच्चासुरावेशात्कृतमेतेन दुष्कृतम् । | ||
अनादिभक्तो यस्मान्मे मोचयिष्ये ततस्त्वहम् ॥ | अनादिभक्तो यस्मान्मे मोचयिष्ये ततस्त्वहम् ॥ | ||
इति मत्वा मोचयति चैद्यादीनपि केशवः''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ २८-३० ॥</div> | इति मत्वा मोचयति चैद्यादीनपि केशवः''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ २८-३० ॥</div> | ||
| Line 8,571: | Line 8,571: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S01_V32" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S01_V32"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S01_V32" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S01_V32"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S01_V32_B1" data-verse="BTN_C07_S01_V32" data-block-id="BTN_C07_S01_V32_B1">'गोप्यः कामयुता भक्ताः कंसाविष्टः स्वयं भृगुः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S01_V32_B1" data-verse="BTN_C07_S01_V32" data-block-id="BTN_C07_S01_V32_B1">'गोप्यः कामयुता भक्ताः कंसाविष्टः स्वयं भृगुः । | ||
ज्ञेयो भययुतो भक्तश्चैद्यादिस्था जयादयः ॥ | ज्ञेयो भययुतो भक्तश्चैद्यादिस्था जयादयः ॥ | ||
विद्वेषसंयुता भक्ता वृष्णयो बन्धुसंयुताः । | विद्वेषसंयुता भक्ता वृष्णयो बन्धुसंयुताः । | ||
बहुमानस्नेहसाम्याद्देवा भक्ताः प्रकीर्तिताः ॥ | बहुमानस्नेहसाम्याद्देवा भक्ताः प्रकीर्तिताः ॥ | ||
स्नेहोपसर्जनादेव बहुमानान्मुनीश्वराः । | स्नेहोपसर्जनादेव बहुमानान्मुनीश्वराः । | ||
बहुमानोऽपि देवानामृषिभ्योऽप्यधिको मतः ॥ | बहुमानोऽपि देवानामृषिभ्योऽप्यधिको मतः ॥ | ||
ब्रह्मवीन्द्रेन्द्र-कामादेरितरेषां यथाक्रमम्''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥</div> | ब्रह्मवीन्द्रेन्द्र-कामादेरितरेषां यथाक्रमम्''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥</div> | ||
| Line 8,583: | Line 8,583: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S01_V33" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S01_V33"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S01_V33" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S01_V33"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S01_V33_B1" data-verse="BTN_C07_S01_V33" data-block-id="BTN_C07_S01_V33_B1">कतमोऽपि भक्तियोगो न वेनस्य । तस्मात्केनापि प्रकारेण उपायेनैव मनो निवेशयेत् । नानुपायेन । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S01_V33_B1" data-verse="BTN_C07_S01_V33" data-block-id="BTN_C07_S01_V33_B1">कतमोऽपि भक्तियोगो न वेनस्य । तस्मात्केनापि प्रकारेण उपायेनैव मनो निवेशयेत् । नानुपायेन । | ||
'उपायो भक्तिरुद्दिष्टो द्वेषाद्या अनुपायकाः''। इति शब्दनिर्णये ॥</div> | 'उपायो भक्तिरुद्दिष्टो द्वेषाद्या अनुपायकाः''। इति शब्दनिर्णये ॥</div> | ||
| Line 8,596: | Line 8,596: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S01_V38" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S01_V38"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S01_V38" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S01_V38"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S01_V38_B1" data-verse="BTN_C07_S01_V38" data-block-id="BTN_C07_S01_V38_B1">द्वास्थावित्यनेनाधिकारस्थत्वमुक्तम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S01_V38_B1" data-verse="BTN_C07_S01_V38" data-block-id="BTN_C07_S01_V38_B1">द्वास्थावित्यनेनाधिकारस्थत्वमुक्तम् । | ||
'अधिकारस्थिताश्चैव विमुक्ताश्च द्विधा जनाः । | 'अधिकारस्थिताश्चैव विमुक्ताश्च द्विधा जनाः । | ||
विष्णुलोकस्थितास्तेषां वरशापादियोगिनः ॥ | विष्णुलोकस्थितास्तेषां वरशापादियोगिनः ॥ | ||
अधिकारस्थिता मुक्तिं नियतं प्राप्नुवन्ति च । | अधिकारस्थिता मुक्तिं नियतं प्राप्नुवन्ति च । | ||
विमुक्त्यनन्तरं तेषां वरशापादयो न तु ॥ | विमुक्त्यनन्तरं तेषां वरशापादयो न तु ॥ | ||
देहेन्द्रियासुयुक्ताश्च पूर्वं पश्चान्न तैर्युताः । | देहेन्द्रियासुयुक्ताश्च पूर्वं पश्चान्न तैर्युताः । | ||
अप्यभीमानिभिस्तेषां देवैः स्वात्मोत्तमैर्युताः''॥ इति तन्त्रसारे ॥३८॥</div> | अप्यभीमानिभिस्तेषां देवैः स्वात्मोत्तमैर्युताः''॥ इति तन्त्रसारे ॥३८॥</div> | ||
| Line 8,616: | Line 8,616: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S01_V46" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S01_V46"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S01_V46" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S01_V46"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S01_V46_B1" data-verse="BTN_C07_S01_V46" data-block-id="BTN_C07_S01_V46_B1">'हिरण्यकशिपुर्भूतममन्यत मृतौ हरिम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S01_V46_B1" data-verse="BTN_C07_S01_V46" data-block-id="BTN_C07_S01_V46_B1">'हिरण्यकशिपुर्भूतममन्यत मृतौ हरिम् । | ||
अतो भयानको जातस्तत्र राजानमेव च ॥ | अतो भयानको जातस्तत्र राजानमेव च ॥ | ||
मत्वा राजैव सञ्जातः कृष्णं चक्रादिलक्षणैः । | मत्वा राजैव सञ्जातः कृष्णं चक्रादिलक्षणैः । | ||
मृतिकाले हरिं चैव मत्वा भक्त्यैव केवलम् ॥ | मृतिकाले हरिं चैव मत्वा भक्त्यैव केवलम् ॥ | ||
द्वाःस्थत्वं हरिमाविश्य प्रापैव मनुजोऽपि तु''॥ इति गारुडे ॥ | द्वाःस्थत्वं हरिमाविश्य प्रापैव मनुजोऽपि तु''॥ इति गारुडे ॥ | ||
'विष्णुभक्तेश्च तज्ज्ञानादन्यतो मुक्तिवाचकाः । | 'विष्णुभक्तेश्च तज्ज्ञानादन्यतो मुक्तिवाचकाः । | ||
विष्णोर्गुणह्रासवाचः श्रीब्रह्मादेस्तथा क्रमात् ॥ | विष्णोर्गुणह्रासवाचः श्रीब्रह्मादेस्तथा क्रमात् ॥ | ||
विष्ण्वादिद्वेषतश्चैव सुखवाचस्तथाऽखिलाः । | विष्ण्वादिद्वेषतश्चैव सुखवाचस्तथाऽखिलाः । | ||
मोहनार्थाः समुद्दिष्टा यथार्थद्योतकास्तथा''॥ इति प्रकाशसंहितायाम् ॥ ४५-४६ ॥</div> | मोहनार्थाः समुद्दिष्टा यथार्थद्योतकास्तथा''॥ इति प्रकाशसंहितायाम् ॥ ४५-४६ ॥</div> | ||
| Line 8,632: | Line 8,632: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S01_V48" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S01_V48"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S01_V48" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S01_V48"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S01_V48_B1" data-verse="BTN_C07_S01_V48" data-block-id="BTN_C07_S01_V48_B1">वैरानुबन्धः वैरयुक्ता भक्तिः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S01_V48_B1" data-verse="BTN_C07_S01_V48" data-block-id="BTN_C07_S01_V48_B1">वैरानुबन्धः वैरयुक्ता भक्तिः । | ||
'अनुबन्धस्तु भक्तिः स्याद्बन्धः स्नेह उदाहृत''॥ इति च ॥</div> | 'अनुबन्धस्तु भक्तिः स्याद्बन्धः स्नेह उदाहृत''॥ इति च ॥</div> | ||
| Line 8,643: | Line 8,643: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S02_V11" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S02_V11"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S02_V11" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S02_V11"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S02_V11_B1" data-verse="BTN_C07_S02_V11" data-block-id="BTN_C07_S02_V11_B1">'विप्रयज्ञादिमूलं तु हरिरित्यासुरं मतम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S02_V11_B1" data-verse="BTN_C07_S02_V11" data-block-id="BTN_C07_S02_V11_B1">'विप्रयज्ञादिमूलं तु हरिरित्यासुरं मतम् । | ||
हरिरेव हि सर्वस्य मूलं सम्यङ्मतो नृप''॥ इति ब्राह्मे ॥</div> | हरिरेव हि सर्वस्य मूलं सम्यङ्मतो नृप''॥ इति ब्राह्मे ॥</div> | ||
| Line 8,658: | Line 8,658: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S02_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S02_V24"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S02_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S02_V24"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S24_V24_B1" data-verse="BTN_C07_S02_V24" data-block-id="BTN_C07_S24_V24_B1">लिङ्गवानिव – जीव इव । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S24_V24_B1" data-verse="BTN_C07_S02_V24" data-block-id="BTN_C07_S24_V24_B1">लिङ्गवानिव – जीव इव । | ||
'असमं समतामेति भ्रान्तिदृष्ट्यैव केवलम् । | 'असमं समतामेति भ्रान्तिदृष्ट्यैव केवलम् । | ||
जीवेन ब्रह्म न समं तत्त्वदृष्ट्या कथञ्चन''॥ इति षाड्गुण्ये ॥ | जीवेन ब्रह्म न समं तत्त्वदृष्ट्या कथञ्चन''॥ इति षाड्गुण्ये ॥ | ||
'यथोदचलनाद् वृक्षप्रतिबिम्बप्रचालनात् । | 'यथोदचलनाद् वृक्षप्रतिबिम्बप्रचालनात् । | ||
तटस्थवृक्षचलनं कल्पयेदबुधो नरः ॥ | तटस्थवृक्षचलनं कल्पयेदबुधो नरः ॥ | ||
तथा मनसिजैर्दोषैराभासे दूषिते नरे । | तथा मनसिजैर्दोषैराभासे दूषिते नरे । | ||
आभासिनो ब्रह्मणश्च दोषमज्ञः प्रकल्पयेत् ॥ | आभासिनो ब्रह्मणश्च दोषमज्ञः प्रकल्पयेत् ॥ | ||
आत्मनश्चक्षुषो भ्रान्त्या यथा पश्येद्भ्रमं भुवः । | आत्मनश्चक्षुषो भ्रान्त्या यथा पश्येद्भ्रमं भुवः । | ||
तथैव स्वात्मनो दोषाद्दोषवद्ब्रह्म पश्यति''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥२३-२४॥</div> | तथैव स्वात्मनो दोषाद्दोषवद्ब्रह्म पश्यति''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥२३-२४॥</div> | ||
| Line 8,672: | Line 8,672: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S02_V26" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S02_V26"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S02_V26" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S02_V26"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S02_V26_B1" data-verse="BTN_C07_S02_V26" data-block-id="BTN_C07_S02_V26_B1">विवेकस्मृतिः अविवेकिन एव विवेकित्वभ्रान्तिः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S02_V26_B1" data-verse="BTN_C07_S02_V26" data-block-id="BTN_C07_S02_V26_B1">विवेकस्मृतिः अविवेकिन एव विवेकित्वभ्रान्तिः । | ||
'अन्तर्हिरण्यकादीनां भक्तिरस्त्येव केशवे । | 'अन्तर्हिरण्यकादीनां भक्तिरस्त्येव केशवे । | ||
असुरावेशतस्त्वन्यान् हरिस्तोतृन्द्विषन्ति च''॥ इति पाद्मे ॥ २६ ॥</div> | असुरावेशतस्त्वन्यान् हरिस्तोतृन्द्विषन्ति च''॥ इति पाद्मे ॥ २६ ॥</div> | ||
| Line 8,680: | Line 8,680: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S02_V37" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S02_V37"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S02_V37" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S02_V37"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S02_V37_B1" data-verse="BTN_C07_S02_V37" data-block-id="BTN_C07_S02_V37_B1">यत्रोद्भवस्तत्र गतं अदर्शनं गतम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S02_V37_B1" data-verse="BTN_C07_S02_V37" data-block-id="BTN_C07_S02_V37_B1">यत्रोद्भवस्तत्र गतं अदर्शनं गतम् । | ||
'अदर्शनादिहायातः पुनश्चादर्शनं गतः''इति भारते ॥ ३७ ॥</div> | 'अदर्शनादिहायातः पुनश्चादर्शनं गतः''इति भारते ॥ ३७ ॥</div> | ||
| Line 8,687: | Line 8,687: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S02_V41" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S02_V41"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S02_V41" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S02_V41"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S02_V41_B1" data-verse="BTN_C07_S02_V41" data-block-id="BTN_C07_S02_V41_B1">अन्यतम आत्मा परमात्मा । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S02_V41_B1" data-verse="BTN_C07_S02_V41" data-block-id="BTN_C07_S02_V41_B1">अन्यतम आत्मा परमात्मा । | ||
'सुविरुद्धस्वरूपत्वाज्जीवादन्यतमो हरिः''॥ इति वामने ॥ | 'सुविरुद्धस्वरूपत्वाज्जीवादन्यतमो हरिः''॥ इति वामने ॥ | ||
भगवन्माहात्म्यकथनेन सर्वस्य तद्वशत्वात्स एव भजनीयो न शोकेन प्रयोजनम् । इति फलितार्थः ॥ ४१ ॥</div> | भगवन्माहात्म्यकथनेन सर्वस्य तद्वशत्वात्स एव भजनीयो न शोकेन प्रयोजनम् । इति फलितार्थः ॥ ४१ ॥</div> | ||
| Line 8,695: | Line 8,695: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S02_V43" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S02_V43"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S02_V43" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S02_V43"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S02_V43_B1" data-verse="BTN_C07_S02_V43" data-block-id="BTN_C07_S02_V43_B1">'देहदारुगतौ प्राणवह्नी सर्वगतं नभः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S02_V43_B1" data-verse="BTN_C07_S02_V43" data-block-id="BTN_C07_S02_V43_B1">'देहदारुगतौ प्राणवह्नी सर्वगतं नभः । | ||
देहादिभ्यो यथा भिन्ना न लिप्यन्ते च तद्गुणैः । | देहादिभ्यो यथा भिन्ना न लिप्यन्ते च तद्गुणैः । | ||
तथा जीवगतो विष्णुर्जीवाद्भिन्नो न तद्गुणैः''॥ इति च ॥</div> | तथा जीवगतो विष्णुर्जीवाद्भिन्नो न तद्गुणैः''॥ इति च ॥</div> | ||
| Line 8,711: | Line 8,711: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S02_V48" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S02_V48"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S02_V48" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S02_V48"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S02_V48_B1" data-verse="BTN_C07_S02_V48" data-block-id="BTN_C07_S02_V48_B1">इन्द्रियवान् जीवः । भजत्युत्सृजति ह्यन्यः परमात्मा । स एव श्रोताऽनुवक्ता च । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S02_V48_B1" data-verse="BTN_C07_S02_V48" data-block-id="BTN_C07_S02_V48_B1">इन्द्रियवान् जीवः । भजत्युत्सृजति ह्यन्यः परमात्मा । स एव श्रोताऽनुवक्ता च । | ||
'नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा नान्योऽतोऽस्ति श्रोता स योऽतोऽश्रुतः''। इत्यादेः ॥ | 'नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा नान्योऽतोऽस्ति श्रोता स योऽतोऽश्रुतः''। इत्यादेः ॥ | ||
मुख्यप्राणोऽपि स्वतो न श्रोता किमु जीव इति । अयं ननु सुयज्ञ इत्याक्षेपः । यश्च सुयज्ञः सोऽपि स्वतः श्रोतुं वक्तुं न च शक्तः । अतस्तस्यानुशोकेन किमित्यर्थः । | मुख्यप्राणोऽपि स्वतो न श्रोता किमु जीव इति । अयं ननु सुयज्ञ इत्याक्षेपः । यश्च सुयज्ञः सोऽपि स्वतः श्रोतुं वक्तुं न च शक्तः । अतस्तस्यानुशोकेन किमित्यर्थः । | ||
'अन्यो जीवोऽचितो देहात्तद्वशो देह उच्यते । | 'अन्यो जीवोऽचितो देहात्तद्वशो देह उच्यते । | ||
पश्यामीत्यभिमानोऽस्य चक्षुराद्यभिमानवान् ॥ | पश्यामीत्यभिमानोऽस्य चक्षुराद्यभिमानवान् ॥ | ||
न तद्वशाश्चक्षुराद्या न दृष्ट्यादौ स ईश्वरः । | न तद्वशाश्चक्षुराद्या न दृष्ट्यादौ स ईश्वरः । | ||
चक्षुराद्या मनो जीवो दृष्ट्यादिश्चापि यद्वशे ॥ | चक्षुराद्या मनो जीवो दृष्ट्यादिश्चापि यद्वशे ॥ | ||
स प्राण इति विज्ञेयो ज्ञाता मन्ता च स प्रभुः । | स प्राण इति विज्ञेयो ज्ञाता मन्ता च स प्रभुः । | ||
तस्यापि ज्ञातृमन्तृत्वं न स्वतः शक्यते क्वचित् ॥ | तस्यापि ज्ञातृमन्तृत्वं न स्वतः शक्यते क्वचित् ॥ | ||
यस्तस्य ज्ञातृमन्तृत्वदाता स भगवान्हरिः । | यस्तस्य ज्ञातृमन्तृत्वदाता स भगवान्हरिः । | ||
स्वतो ज्ञाता च मन्ता च द्रष्टा श्रोता च केशवः ॥ | स्वतो ज्ञाता च मन्ता च द्रष्टा श्रोता च केशवः ॥ | ||
ज्ञानादिदो न तस्यान्यः सर्वस्य ज्ञानदो हरिः । | ज्ञानादिदो न तस्यान्यः सर्वस्य ज्ञानदो हरिः । | ||
स देहान्भजते विष्णुः स्वेच्छयैवोत्सृजत्यपि ॥ | स देहान्भजते विष्णुः स्वेच्छयैवोत्सृजत्यपि ॥ | ||
यावद्देहस्थितो विष्णुस्तावज्जीवो विपर्ययः । | यावद्देहस्थितो विष्णुस्तावज्जीवो विपर्ययः । | ||
तावत् क्लेशादयश्चास्य वृथा चेन्द्रियवृत्तयः ॥ | तावत् क्लेशादयश्चास्य वृथा चेन्द्रियवृत्तयः ॥ | ||
यदोत्सृजति देहं स हरिः सर्वात्मना विभुः । | यदोत्सृजति देहं स हरिः सर्वात्मना विभुः । | ||
तदा तदभिमानी तु जीवो मुच्येत संसृतेः ॥ | तदा तदभिमानी तु जीवो मुच्येत संसृतेः ॥ | ||
अतिभिन्नस्वरूपौ तौ जीवेशावेकदेहगौ । | अतिभिन्नस्वरूपौ तौ जीवेशावेकदेहगौ । | ||
देहाभिमानी त्वेकोऽत्र न मानी मानदः परः''॥ इति गारुडे । | देहाभिमानी त्वेकोऽत्र न मानी मानदः परः''॥ इति गारुडे । | ||
'इन्द्रियाद्यभिमानेन तद्वान् जीव उदीर्यते । | 'इन्द्रियाद्यभिमानेन तद्वान् जीव उदीर्यते । | ||
अतन्मानाद्धरिः प्रोक्तस्त्वदेहोऽनिन्द्रियस्तथा ॥ | अतन्मानाद्धरिः प्रोक्तस्त्वदेहोऽनिन्द्रियस्तथा ॥ | ||
जीवानभिमते देहे न विष्णुर्जीवति स्थितः । | जीवानभिमते देहे न विष्णुर्जीवति स्थितः । | ||
अतश्चादेह उद्दिष्टः परमात्मा सनातनः''॥ इति प्रकाशसंहितायाम् । | अतश्चादेह उद्दिष्टः परमात्मा सनातनः''॥ इति प्रकाशसंहितायाम् । | ||
स चान्यः श्रोतुर्वक्तुश्चेति चशब्दः ॥ | स चान्यः श्रोतुर्वक्तुश्चेति चशब्दः ॥ | ||
लिङ्गान् भूतेन्द्रियमनोरूपान् । | लिङ्गान् भूतेन्द्रियमनोरूपान् । | ||
'लिङ्गं स्वरूपमुद्दिष्टं लिङ्गं ज्ञापकमेव च''। इति शब्दनिर्णये ॥ | 'लिङ्गं स्वरूपमुद्दिष्टं लिङ्गं ज्ञापकमेव च''। इति शब्दनिर्णये ॥ | ||
आत्मा परमात्मा । कर्मनिबन्धनो जीवः । ततः परमात्मनो विपरीतः ॥ मृषा वृथा । स्वप्नदृष्टवित्तादिवत् । | आत्मा परमात्मा । कर्मनिबन्धनो जीवः । ततः परमात्मनो विपरीतः ॥ मृषा वृथा । स्वप्नदृष्टवित्तादिवत् । | ||
'लेपाभिमानी जीवस्तु स्वरूपानुभवी न च । | 'लेपाभिमानी जीवस्तु स्वरूपानुभवी न च । | ||
मुक्तेः प्राक्तेन मान्युक्तो न मानी विष्णुरुच्यते ॥ | मुक्तेः प्राक्तेन मान्युक्तो न मानी विष्णुरुच्यते ॥ | ||
सर्वं ममेति पश्यन्नप्यलेपाभिमतिर्यतः । | सर्वं ममेति पश्यन्नप्यलेपाभिमतिर्यतः । | ||
सम्यक्स्वरूपानुभवात्स्वतन्त्रत्वाददोषतः''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥४४-४८॥</div> | सम्यक्स्वरूपानुभवात्स्वतन्त्रत्वाददोषतः''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥४४-४८॥</div> | ||
| Line 8,747: | Line 8,747: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S02_V58" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S02_V58"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S02_V58" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S02_V58"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S02_V58_B1" data-verse="BTN_C07_S02_V58" data-block-id="BTN_C07_S02_V58_B1">'अहं ममाभिमानादि त्वयथोत्थमनित्यकम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S02_V58_B1" data-verse="BTN_C07_S02_V58" data-block-id="BTN_C07_S02_V58_B1">'अहं ममाभिमानादि त्वयथोत्थमनित्यकम् । | ||
महदादि यथोत्थं च नित्या चापि यथोत्थिता ॥ | महदादि यथोत्थं च नित्या चापि यथोत्थिता ॥ | ||
अस्वतन्त्रैव प्रकृतिः स्वतन्त्रो नित्य एव च । | अस्वतन्त्रैव प्रकृतिः स्वतन्त्रो नित्य एव च । | ||
यथार्थभूतश्च पर एक एव जनार्दनः''॥ इति च ॥ ५८ ॥</div> | यथार्थभूतश्च पर एक एव जनार्दनः''॥ इति च ॥ ५८ ॥</div> | ||
| Line 8,758: | Line 8,758: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S02_V60" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S02_V60"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S02_V60" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S02_V60"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S02_V60_B1" data-verse="BTN_C07_S02_V60" data-block-id="BTN_C07_S02_V60_B1">'क आत्मा कः परः''इति देहाद्यपेक्षया । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S02_V60_B1" data-verse="BTN_C07_S02_V60" data-block-id="BTN_C07_S02_V60_B1">'क आत्मा कः परः''इति देहाद्यपेक्षया । | ||
'न हि देहादिरात्मा स्यान्न च शत्रुरुदीरितः । | 'न हि देहादिरात्मा स्यान्न च शत्रुरुदीरितः । | ||
अतो दैहिकवृद्धौ वा क्षये वा किं प्रयोजनम् ॥ | अतो दैहिकवृद्धौ वा क्षये वा किं प्रयोजनम् ॥ | ||
यस्तु देहगतो जीवः स हि नाशं न गच्छति । | यस्तु देहगतो जीवः स हि नाशं न गच्छति । | ||
ततः शत्रुविवृद्धौ वा स्वनाशे शोचनं कुतः ॥ | ततः शत्रुविवृद्धौ वा स्वनाशे शोचनं कुतः ॥ | ||
देहादिव्यतिरिक्तौ तु जीवेशौ प्रतिजानताम् । | देहादिव्यतिरिक्तौ तु जीवेशौ प्रतिजानताम् । | ||
अत आत्मविवृद्धिस्तु वासुदेवे रतिः स्थिरा । | अत आत्मविवृद्धिस्तु वासुदेवे रतिः स्थिरा । | ||
शत्रुनाशस्तथाऽज्ञाननाशो नान्यः कथञ्चन''॥ इति ब्रह्मवैवर्ते ॥</div> | शत्रुनाशस्तथाऽज्ञाननाशो नान्यः कथञ्चन''॥ इति ब्रह्मवैवर्ते ॥</div> | ||
| Line 8,775: | Line 8,775: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S03_V10" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S03_V10"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S03_V10" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S03_V10"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S03_V10_B1" data-verse="BTN_C07_S03_V10" data-block-id="BTN_C07_S03_V10_B1">'जानतामपि कर्तव्यं कर्मात्मसदृशं सदा । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S03_V10_B1" data-verse="BTN_C07_S03_V10" data-block-id="BTN_C07_S03_V10_B1">'जानतामपि कर्तव्यं कर्मात्मसदृशं सदा । | ||
तत्रात्मसदृशाज्ञानाद्रागाद्यैर्वा विमोहिताः । । | तत्रात्मसदृशाज्ञानाद्रागाद्यैर्वा विमोहिताः । । | ||
जानन्तोऽपि ह्यसदृशं कर्म कुर्युर्ऋते विभुम् । | जानन्तोऽपि ह्यसदृशं कर्म कुर्युर्ऋते विभुम् । | ||
चतुरास्यं स नायोग्यं कर्म कुर्यात्कथञ्चन''॥ इति नारदीये ॥ | चतुरास्यं स नायोग्यं कर्म कुर्यात्कथञ्चन''॥ इति नारदीये ॥ | ||
'तपसा विद्यया वापि ज्ञानध्यानादिनाऽथवा । | 'तपसा विद्यया वापि ज्ञानध्यानादिनाऽथवा । | ||
व्यस्तैः समस्तैरपि वा कुर्वतां यत्नमुत्तमम् ॥ | व्यस्तैः समस्तैरपि वा कुर्वतां यत्नमुत्तमम् ॥ | ||
संहारविक्षेपशतैर्बहुकोटिभिरेव वा । | संहारविक्षेपशतैर्बहुकोटिभिरेव वा । | ||
न शक्यन्ते समारोढुं स्वात्मायोग्यपदानि तु ॥ | न शक्यन्ते समारोढुं स्वात्मायोग्यपदानि तु ॥ | ||
तथाप्याचरतां कुर्युर्दैत्यानां सुरनायकाः । | तथाप्याचरतां कुर्युर्दैत्यानां सुरनायकाः । | ||
विघ्नं तु तप आदीनां वैयर्थ्यस्यापनुत्तये''॥ इति प्रकाशसंहितायाम् ॥</div> | विघ्नं तु तप आदीनां वैयर्थ्यस्यापनुत्तये''॥ इति प्रकाशसंहितायाम् ॥</div> | ||
| Line 8,790: | Line 8,790: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S03_V11" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S03_V11"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S03_V11" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S03_V11"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S03_V11_B1" data-verse="BTN_C07_S03_V11" data-block-id="BTN_C07_S03_V11_B1">वैष्णवादिभिः ब्रह्मनिर्मितैः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S03_V11_B1" data-verse="BTN_C07_S03_V11" data-block-id="BTN_C07_S03_V11_B1">वैष्णवादिभिः ब्रह्मनिर्मितैः । | ||
'ब्रह्मा स्वयम्भूर्द्रुहिणो वैष्णवः शतदृक्तथा''। इति शब्दनिर्णये ॥ ११ ॥</div> | 'ब्रह्मा स्वयम्भूर्द्रुहिणो वैष्णवः शतदृक्तथा''। इति शब्दनिर्णये ॥ ११ ॥</div> | ||
| Line 8,797: | Line 8,797: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S03_V13" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S03_V13"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S03_V13" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S03_V13"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S03_V13_B1" data-verse="BTN_C07_S03_V13" data-block-id="BTN_C07_S03_V13_B1">'भवाय श्रेयसे चैव न कश्चित्तदपेक्षते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S03_V13_B1" data-verse="BTN_C07_S03_V13" data-block-id="BTN_C07_S03_V13_B1">'भवाय श्रेयसे चैव न कश्चित्तदपेक्षते । | ||
मधुकैटभयोश्चैव हिरण्यादेस्तथैव च ॥ | मधुकैटभयोश्चैव हिरण्यादेस्तथैव च ॥ | ||
नान्यो ब्रह्मपदं वाञ्छत्यृजून्योग्यान्विना क्वचित् । | नान्यो ब्रह्मपदं वाञ्छत्यृजून्योग्यान्विना क्वचित् । | ||
ततः श्रेयांसि वाञ्छन्ति न तु तत्पदमाप्तये''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ | ततः श्रेयांसि वाञ्छन्ति न तु तत्पदमाप्तये''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ | ||
'भवो वृद्धिः समुद्दिष्टा श्रेयो मोक्ष उदाहृतः । | 'भवो वृद्धिः समुद्दिष्टा श्रेयो मोक्ष उदाहृतः । | ||
वृद्धस्य न पुनर्ह्रासो भूतिरित्येव कथ्यते''॥ इति शब्दनिर्णये ॥</div> | वृद्धस्य न पुनर्ह्रासो भूतिरित्येव कथ्यते''॥ इति शब्दनिर्णये ॥</div> | ||
| Line 8,808: | Line 8,808: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S03_V16" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S03_V16"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S03_V16" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S03_V16"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S03_V16_B1" data-verse="BTN_C07_S03_V16" data-block-id="BTN_C07_S03_V16_B1">'सकामं तु तपः क्रूरं लोकानां भयकृद्भवेत् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S03_V16_B1" data-verse="BTN_C07_S03_V16" data-block-id="BTN_C07_S03_V16_B1">'सकामं तु तपः क्रूरं लोकानां भयकृद्भवेत् । | ||
इतरच्छान्तये सर्वलोकानां भवति ध्रुवम्''॥ इति प्रकाशिकायाम् ॥ | इतरच्छान्तये सर्वलोकानां भवति ध्रुवम्''॥ इति प्रकाशिकायाम् ॥ | ||
'ब्रह्माणमभजद्ब्रह्मपदार्थं स हिरण्यकः''। इति स्कान्दे ॥</div> | 'ब्रह्माणमभजद्ब्रह्मपदार्थं स हिरण्यकः''। इति स्कान्दे ॥</div> | ||
| Line 8,816: | Line 8,816: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S03_V20" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S03_V20"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S03_V20" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S03_V20"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S03_V20_B1" data-verse="BTN_C07_S03_V20" data-block-id="BTN_C07_S03_V20_B1">जितः वशीकृतः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S03_V20_B1" data-verse="BTN_C07_S03_V20" data-block-id="BTN_C07_S03_V20_B1">जितः वशीकृतः । | ||
'पराभूतं वशस्थं च जितमित्युच्यते बुधैः''॥ इति शब्दनिर्णये ॥</div> | 'पराभूतं वशस्थं च जितमित्युच्यते बुधैः''॥ इति शब्दनिर्णये ॥</div> | ||
| Line 8,825: | Line 8,825: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S03_V27" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S03_V27"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S03_V27" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S03_V27"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S03_V27_B1" data-verse="BTN_C07_S03_V27" data-block-id="BTN_C07_S03_V27_B1">'प्रायस्तु स्तुतिशब्देषु मिश्रा वाचो हरिं विना । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S03_V27_B1" data-verse="BTN_C07_S03_V27" data-block-id="BTN_C07_S03_V27_B1">'प्रायस्तु स्तुतिशब्देषु मिश्रा वाचो हरिं विना । | ||
केचिज्जीवगुणास्तत्र तन्नियन्तुर्हरेः परे ॥ | केचिज्जीवगुणास्तत्र तन्नियन्तुर्हरेः परे ॥ | ||
एकस्थानैककार्यत्वाद्विष्णोः प्राधान्यतस्तथा । | एकस्थानैककार्यत्वाद्विष्णोः प्राधान्यतस्तथा । | ||
जीवस्य तदधीनत्वान्न भिन्नाधिकृतं वचः''इति ब्रह्मतर्के ॥ | जीवस्य तदधीनत्वान्न भिन्नाधिकृतं वचः''इति ब्रह्मतर्के ॥ | ||
त्रिवृता प्रकृत्या ॥ २६, २७ ॥</div> | त्रिवृता प्रकृत्या ॥ २६, २७ ॥</div> | ||
| Line 8,853: | Line 8,853: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S03_V32" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S03_V32"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S03_V32" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S03_V32"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S03_V32_B1" data-verse="BTN_C07_S03_V32" data-block-id="BTN_C07_S03_V32_B1">'परावरेषु यस्मात्त्वं व्याप्तो विष्णुः सनातनः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S03_V32_B1" data-verse="BTN_C07_S03_V32" data-block-id="BTN_C07_S03_V32_B1">'परावरेषु यस्मात्त्वं व्याप्तो विष्णुः सनातनः । | ||
तस्मान्न व्यतिरिक्तं त्वदित्याहुर्वेदवेदिनः''॥ इति पाद्मे ॥ ३२ ॥ | तस्मान्न व्यतिरिक्तं त्वदित्याहुर्वेदवेदिनः''॥ इति पाद्मे ॥ ३२ ॥ | ||
विद्याश्च कलाश्च विद्याकलाः । | विद्याश्च कलाश्च विद्याकलाः । | ||
'महाविद्याः कलाश्चैव त्वत्तनावाश्रिता यतः । | 'महाविद्याः कलाश्चैव त्वत्तनावाश्रिता यतः । | ||
विद्यातनुरिति प्राहुरतस्त्वां तत्त्ववेदिनः''इति च । त्रिपृष्ठः तुरीयः ॥</div> | विद्यातनुरिति प्राहुरतस्त्वां तत्त्ववेदिनः''इति च । त्रिपृष्ठः तुरीयः ॥</div> | ||
| Line 8,865: | Line 8,865: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S03_V36" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S03_V36"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S03_V36" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S03_V36"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S03_V36_B1" data-verse="BTN_C07_S03_V36" data-block-id="BTN_C07_S03_V36_B1">'ब्रह्मणोऽप्यधिकं विष्णुं जानन्नपि हिरण्यकः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S03_V36_B1" data-verse="BTN_C07_S03_V36" data-block-id="BTN_C07_S03_V36_B1">'ब्रह्मणोऽप्यधिकं विष्णुं जानन्नपि हिरण्यकः । | ||
ब्रह्माणं तद्गुणैः स्तौति तद्गविष्णुविवक्षया''॥ इति च ॥</div> | ब्रह्माणं तद्गुणैः स्तौति तद्गविष्णुविवक्षया''॥ इति च ॥</div> | ||
| Line 8,882: | Line 8,882: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S04_V13" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S04_V13"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S04_V13" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S04_V13"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S04_V13_B1" data-verse="BTN_C07_S04_V13" data-block-id="BTN_C07_S04_V13_B1">'आदित्या वसवो रुद्रास्त्रिविधा हि सुरा यतः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S04_V13_B1" data-verse="BTN_C07_S04_V13" data-block-id="BTN_C07_S04_V13_B1">'आदित्या वसवो रुद्रास्त्रिविधा हि सुरा यतः । | ||
मरुतश्चैव विश्वे च साध्याश्चैव च तद्गताः । | मरुतश्चैव विश्वे च साध्याश्चैव च तद्गताः । | ||
अतस्त्रय इति प्रोक्ताश्चत्वारो मानुषाः स्मृताः''॥ इति स्कान्दे ॥ | अतस्त्रय इति प्रोक्ताश्चत्वारो मानुषाः स्मृताः''॥ इति स्कान्दे ॥ | ||
'उपायनं ददुः सर्वे विना देवान् हिरण्यके''। इति च । | 'उपायनं ददुः सर्वे विना देवान् हिरण्यके''। इति च । | ||
'अयज्ञभागेष्वपि तु सुरशब्दः प्रदृश्यते । | 'अयज्ञभागेष्वपि तु सुरशब्दः प्रदृश्यते । | ||
यज्ञभागभुजस्त्वेव त्रय इत्यभिशब्दिताः''॥ इति च ॥ १२-१३ ॥</div> | यज्ञभागभुजस्त्वेव त्रय इत्यभिशब्दिताः''॥ इति च ॥ १२-१३ ॥</div> | ||
| Line 8,895: | Line 8,895: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S04_V29" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S04_V29"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S04_V29" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S04_V29"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S04_V29_B1" data-verse="BTN_C07_S04_V29" data-block-id="BTN_C07_S04_V29_B1">'यत्र क्व च यशस्थानमन्येषामिति केशवः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S04_V29_B1" data-verse="BTN_C07_S04_V29" data-block-id="BTN_C07_S04_V29_B1">'यत्र क्व च यशस्थानमन्येषामिति केशवः । | ||
सर्वत्रापि तु देवानामित्यन्यान्पूजयेत्क्वचित्''॥ इति च ॥ २८-२९ ॥</div> | सर्वत्रापि तु देवानामित्यन्यान्पूजयेत्क्वचित्''॥ इति च ॥ २८-२९ ॥</div> | ||
| Line 8,904: | Line 8,904: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S04_V35" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S04_V35"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S04_V35" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S04_V35"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S04_V35_B1" data-verse="BTN_C07_S04_V35" data-block-id="BTN_C07_S04_V35_B1">'अन्येषां हरिसाम्यं तु किञ्चित्साम्यमुदीरितम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S04_V35_B1" data-verse="BTN_C07_S04_V35" data-block-id="BTN_C07_S04_V35_B1">'अन्येषां हरिसाम्यं तु किञ्चित्साम्यमुदीरितम् । | ||
सम्यक्साम्यं तु मत्स्यादेरिति शास्त्रस्य निर्णयः''॥ इति च ॥ ३५ ॥</div> | सम्यक्साम्यं तु मत्स्यादेरिति शास्त्रस्य निर्णयः''॥ इति च ॥ ३५ ॥</div> | ||
| Line 8,915: | Line 8,915: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S05_V12" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S05_V12"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S05_V12" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S05_V12"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S05_V12_B1" data-verse="BTN_C07_S05_V12" data-block-id="BTN_C07_S05_V12_B1">'स्वातन्त्र्येणान्यसद्भावनिषेधाय श्रुतिस्त्वियम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S05_V12_B1" data-verse="BTN_C07_S05_V12" data-block-id="BTN_C07_S05_V12_B1">'स्वातन्त्र्येणान्यसद्भावनिषेधाय श्रुतिस्त्वियम् । | ||
अन्योऽसावन्योऽहमि"ति पश्यन्नज्ञ इति स्म ह । | अन्योऽसावन्योऽहमि"ति पश्यन्नज्ञ इति स्म ह । | ||
आत्मानमन्तर्यमयेदिति भेदं स्वरूपतः । | आत्मानमन्तर्यमयेदिति भेदं स्वरूपतः । | ||
आह तद्ब्रह्मणोऽधीना भिन्ना जीवाः सदैव तु ॥ | आह तद्ब्रह्मणोऽधीना भिन्ना जीवाः सदैव तु ॥ | ||
स्वरूपसत्ता कर्तृत्वं भोगो मोक्षस्तथैव च । | स्वरूपसत्ता कर्तृत्वं भोगो मोक्षस्तथैव च । | ||
मुक्तस्यावस्थितिश्चैव सर्वं विष्णोर्वशे सदा''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ ११-१२ ॥</div> | मुक्तस्यावस्थितिश्चैव सर्वं विष्णोर्वशे सदा''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ ११-१२ ॥</div> | ||
| Line 8,926: | Line 8,926: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S05_V23" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S05_V23"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S05_V23" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S05_V23"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S05_V23_B1" data-verse="BTN_C07_S05_V23" data-block-id="BTN_C07_S05_V23_B1">आत्मस्थत्वेन वेदनमात्मनिवेदनम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S05_V23_B1" data-verse="BTN_C07_S05_V23" data-block-id="BTN_C07_S05_V23_B1">आत्मस्थत्वेन वेदनमात्मनिवेदनम् । | ||
'मुक्तस्यापि ममान्तस्थो नियन्तैव हरिः सदा । | 'मुक्तस्यापि ममान्तस्थो नियन्तैव हरिः सदा । | ||
इति ज्ञानं समुद्दिष्टं सम्यगात्मनिवेदनम्''॥ इति च ॥ २३ ॥</div> | इति ज्ञानं समुद्दिष्टं सम्यगात्मनिवेदनम्''॥ इति च ॥ २३ ॥</div> | ||
| Line 8,972: | Line 8,972: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S07_V18" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S07_V18"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S07_V18" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S07_V18"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S07_V18_B1" data-verse="BTN_C07_S07_V18" data-block-id="BTN_C07_S07_V18_B1">'षडि्वकाराः शरीरस्य न विष्णोस्तद्गतस्य तु । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S07_V18_B1" data-verse="BTN_C07_S07_V18" data-block-id="BTN_C07_S07_V18_B1">'षडि्वकाराः शरीरस्य न विष्णोस्तद्गतस्य तु । | ||
तदधीनं शरीरं च ज्ञात्वा तन्ममतां त्यजेत्''॥ इति च ॥ | तदधीनं शरीरं च ज्ञात्वा तन्ममतां त्यजेत्''॥ इति च ॥ | ||
हेतुत्वाद्विष्ण्वधीनत्वं शरीरस्य ॥ १८ ॥</div> | हेतुत्वाद्विष्ण्वधीनत्वं शरीरस्य ॥ १८ ॥</div> | ||
| Line 8,980: | Line 8,980: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S07_V22" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S07_V22"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S07_V22" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S07_V22"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S07_V22_B1" data-verse="BTN_C07_S07_V22" data-block-id="BTN_C07_S07_V22_B1">'अभिमान्यपेक्षया विष्णुः पञ्चविंश इति स्मृतः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S07_V22_B1" data-verse="BTN_C07_S07_V22" data-block-id="BTN_C07_S07_V22_B1">'अभिमान्यपेक्षया विष्णुः पञ्चविंश इति स्मृतः । | ||
जडव्यपेक्षया जीवः सम्यग्ज्ञेयो हरिः स्मृतः''॥ इति च ॥ २२ ॥</div> | जडव्यपेक्षया जीवः सम्यग्ज्ञेयो हरिः स्मृतः''॥ इति च ॥ २२ ॥</div> | ||
| Line 8,987: | Line 8,987: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S07_V25" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S07_V25"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S07_V25" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S07_V25"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S07_V25_B1" data-verse="BTN_C07_S07_V25" data-block-id="BTN_C07_S07_V25_B1">बुद्धेः जीवस्य । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S07_V25_B1" data-verse="BTN_C07_S07_V25" data-block-id="BTN_C07_S07_V25_B1">बुद्धेः जीवस्य । | ||
'सत्वबुद्ध्यादिशब्दैस्तु जीवोऽपि क्वचिदीर्यते । | 'सत्वबुद्ध्यादिशब्दैस्तु जीवोऽपि क्वचिदीर्यते । | ||
जाग्रदाद्याः कर्म चैव सुखदुःखे च तस्य हि । | जाग्रदाद्याः कर्म चैव सुखदुःखे च तस्य हि । | ||
जाग्रदादेः परो द्रष्टा सुखनिष्ठो हरिः स्मृतः ॥ २५ ॥</div> | जाग्रदादेः परो द्रष्टा सुखनिष्ठो हरिः स्मृतः ॥ २५ ॥</div> | ||
| Line 8,996: | Line 8,996: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S07_V26" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S07_V26"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S07_V26" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S07_V26"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S07_V26_B1" data-verse="BTN_C07_S07_V26" data-block-id="BTN_C07_S07_V26_B1">'स जीवेन सह स्थानात्तत्स्वरूपः प्रदृश्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S07_V26_B1" data-verse="BTN_C07_S07_V26" data-block-id="BTN_C07_S07_V26_B1">'स जीवेन सह स्थानात्तत्स्वरूपः प्रदृश्यते । | ||
अज्ञदृष्ट्या न ज्ञदृष्ट्या यथा गन्धयुतोऽनिलः ॥ २६ ॥</div> | अज्ञदृष्ट्या न ज्ञदृष्ट्या यथा गन्धयुतोऽनिलः ॥ २६ ॥</div> | ||
| Line 9,003: | Line 9,003: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S07_V27" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S07_V27"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S07_V27" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S07_V27"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S07_V27_B1" data-verse="BTN_C07_S07_V27" data-block-id="BTN_C07_S07_V27_B1">अदृष्टेर्जीवपरयोर्भेदस्याप्नोति संसृतिम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S07_V27_B1" data-verse="BTN_C07_S07_V27" data-block-id="BTN_C07_S07_V27_B1">अदृष्टेर्जीवपरयोर्भेदस्याप्नोति संसृतिम् । | ||
अभेदनिश्चयाद्याति तमो नास्त्यत्र संशयः''॥ इति च ॥ | अभेदनिश्चयाद्याति तमो नास्त्यत्र संशयः''॥ इति च ॥ | ||
बुद्धिभेदैः जीवानां तारतम्यज्ञापकैः । | बुद्धिभेदैः जीवानां तारतम्यज्ञापकैः । | ||
'दुःखरूपोऽपि संसारो बुद्धिपूर्वमवाप्यते । | 'दुःखरूपोऽपि संसारो बुद्धिपूर्वमवाप्यते । | ||
यथा स्वप्ने शिरश्छेदं स्वयं कृत्वाऽऽत्मनोऽवशः ॥ | यथा स्वप्ने शिरश्छेदं स्वयं कृत्वाऽऽत्मनोऽवशः ॥ | ||
ततो दुःखमवाप्येत तथा जागरितेऽपि तु । | ततो दुःखमवाप्येत तथा जागरितेऽपि तु । | ||
जानन्नप्यात्मनो दुःखमवशस्तु प्रवर्तते''इति च ॥ २७ ॥</div> | जानन्नप्यात्मनो दुःखमवशस्तु प्रवर्तते''इति च ॥ २७ ॥</div> | ||
| Line 9,025: | Line 9,025: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S07_V37" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S07_V37"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S07_V37" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S07_V37"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S07_V37_B1" data-verse="BTN_C07_S07_V37" data-block-id="BTN_C07_S07_V37_B1">तद्भावभावः तद्यथास्वरूपम् भक्तिः ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S07_V37_B1" data-verse="BTN_C07_S07_V37" data-block-id="BTN_C07_S07_V37_B1">तद्भावभावः तद्यथास्वरूपम् भक्तिः ॥ | ||
'केचिद्भक्ता विनृत्यन्ति गायन्ति च यथेप्सितम् । | 'केचिद्भक्ता विनृत्यन्ति गायन्ति च यथेप्सितम् । | ||
केचित्तूष्णीं जपन्त्येव केचिच्चोभयकारिणः''॥ इति च ॥ ३५-३७ ॥</div> | केचित्तूष्णीं जपन्त्येव केचिच्चोभयकारिणः''॥ इति च ॥ ३५-३७ ॥</div> | ||
| Line 9,067: | Line 9,067: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S08_V44" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S08_V44"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S08_V44" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S08_V44"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S08_V44_B1" data-verse="BTN_C07_S08_V44" data-block-id="BTN_C07_S08_V44_B1">तद्विप्रलुप्तमिति सादृश्याभेदवचनम् । आलेचनमेव तपः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S08_V44_B1" data-verse="BTN_C07_S08_V44" data-block-id="BTN_C07_S08_V44_B1">तद्विप्रलुप्तमिति सादृश्याभेदवचनम् । आलेचनमेव तपः । | ||
'यस्य ज्ञानमयं तपः''॥ इति श्रुतेः ॥</div> | 'यस्य ज्ञानमयं तपः''॥ इति श्रुतेः ॥</div> | ||
| Line 9,086: | Line 9,086: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S09_V02" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S09_V02"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S09_V02" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S09_V02"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S09_V03_B1" data-verse="BTN_C07_S09_V02" data-block-id="BTN_C07_S09_V03_B1">'अदृष्टाश्रुतपूर्वत्वादन्यैः साधारणैर्जनैः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S09_V03_B1" data-verse="BTN_C07_S09_V02" data-block-id="BTN_C07_S09_V03_B1">'अदृष्टाश्रुतपूर्वत्वादन्यैः साधारणैर्जनैः । | ||
नृसिंहं शङ्कितेव श्रीर्लोकमोहाय नो ययौ ॥ | नृसिंहं शङ्कितेव श्रीर्लोकमोहाय नो ययौ ॥ | ||
प्रह्लादे चैव वात्सल्यदर्शनाय हरेरपि । | प्रह्लादे चैव वात्सल्यदर्शनाय हरेरपि । | ||
ज्ञात्वा मनस्तथा ब्रह्मा प्रह्लादं प्रेषयत्तदा ॥ | ज्ञात्वा मनस्तथा ब्रह्मा प्रह्लादं प्रेषयत्तदा ॥ | ||
एकत्रैकस्य वात्सल्यं विशेषाद्दर्शयेद्धरिः । | एकत्रैकस्य वात्सल्यं विशेषाद्दर्शयेद्धरिः । | ||
अवरस्यापि मोहाय क्रमेणैवापि वत्सलः''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ २-३ ॥</div> | अवरस्यापि मोहाय क्रमेणैवापि वत्सलः''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ २-३ ॥</div> | ||
| Line 9,097: | Line 9,097: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S09_V10" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S09_V10"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S09_V10" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S09_V10"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S09_V10_B1" data-verse="BTN_C07_S09_V10" data-block-id="BTN_C07_S09_V10_B1">द्विषड्गुणयुतात् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S09_V10_B1" data-verse="BTN_C07_S09_V10" data-block-id="BTN_C07_S09_V10_B1">द्विषड्गुणयुतात् । | ||
'ज्ञानं च सत्यं च दमः शमश्च | 'ज्ञानं च सत्यं च दमः शमश्च | ||
ह्यमात्सर्यं ह्रीस्तितिक्षाऽनसूया ॥ | ह्यमात्सर्यं ह्रीस्तितिक्षाऽनसूया ॥ | ||
दानं च यज्ञश्च च | दानं च यज्ञश्च च | ||
महाव्रता द्वादश ब्राह्मणस्य''॥ इति भारते ॥ १० ॥</div> | महाव्रता द्वादश ब्राह्मणस्य''॥ इति भारते ॥ १० ॥</div> | ||
| Line 9,107: | Line 9,107: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S09_V20" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S09_V20"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S09_V20" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S09_V20"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S09_V20_B1" data-verse="BTN_C07_S09_V20" data-block-id="BTN_C07_S09_V20_B1">'कर्तृकर्मक्रियादीनां सत्ता वृत्तिस्तथैव च । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S09_V20_B1" data-verse="BTN_C07_S09_V20" data-block-id="BTN_C07_S09_V20_B1">'कर्तृकर्मक्रियादीनां सत्ता वृत्तिस्तथैव च । | ||
विष्ण्वधीनं यतः सर्वं सर्वरूपस्तदुच्यते''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ २० ॥</div> | विष्ण्वधीनं यतः सर्वं सर्वरूपस्तदुच्यते''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ २० ॥</div> | ||
| Line 9,126: | Line 9,126: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S09_V27" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S09_V27"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S09_V27" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S09_V27"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S09_V27_B1" data-verse="BTN_C07_S09_V27" data-block-id="BTN_C07_S09_V27_B1">रमादीनामधिकोदयोऽपि सेवाधिकत्वादेव ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S09_V27_B1" data-verse="BTN_C07_S09_V27" data-block-id="BTN_C07_S09_V27_B1">रमादीनामधिकोदयोऽपि सेवाधिकत्वादेव ॥ | ||
'श्रीब्रह्मब्राह्मीवीन्द्रादित्रिकतत्स्त्रीपुरुष्टुताः । | 'श्रीब्रह्मब्राह्मीवीन्द्रादित्रिकतत्स्त्रीपुरुष्टुताः । | ||
तदन्ये च क्रमादेव सदा मुक्तौ सृतावपि । | तदन्ये च क्रमादेव सदा मुक्तौ सृतावपि । | ||
हरिभक्तौ च तज्ज्ञाने सुखे च नियमेन तु । | हरिभक्तौ च तज्ज्ञाने सुखे च नियमेन तु । | ||
परतः स्वतः कर्मतो वा न कथञ्चित्तदन्यथा''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ २७ ॥</div> | परतः स्वतः कर्मतो वा न कथञ्चित्तदन्यथा''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ २७ ॥</div> | ||
| Line 9,150: | Line 9,150: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S09_V34" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S09_V34"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S09_V34" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S09_V34"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S09_V34_B1" data-verse="BTN_C07_S09_V34" data-block-id="BTN_C07_S09_V34_B1">जगदात्मकमब्जमपि भगवद्वशत्वात्तद्वपुः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S09_V34_B1" data-verse="BTN_C07_S09_V34" data-block-id="BTN_C07_S09_V34_B1">जगदात्मकमब्जमपि भगवद्वशत्वात्तद्वपुः । | ||
'स्थावराणां तु सर्वेषां देवता याऽभिमानिनी । | 'स्थावराणां तु सर्वेषां देवता याऽभिमानिनी । | ||
विशेषाद्वटबीजे च साऽश्वत्थे च व्यवस्थिता ॥ | विशेषाद्वटबीजे च साऽश्वत्थे च व्यवस्थिता ॥ | ||
अदृश्या कणिका नाम सा वृक्षान्व्यञ्जयत्यपि । | अदृश्या कणिका नाम सा वृक्षान्व्यञ्जयत्यपि । | ||
अतो बीजमिति प्रोक्ता सा जातेऽप्यङ्कुरे स्थिता ॥ | अतो बीजमिति प्रोक्ता सा जातेऽप्यङ्कुरे स्थिता ॥ | ||
एवं हरिः कारणेषु स्थितः कार्यजनेरनु । | एवं हरिः कारणेषु स्थितः कार्यजनेरनु । | ||
कार्याण्यनुप्रविष्टः सन् प्रथमं तत्र दृश्यते''॥ इति च ॥ ३३ ॥</div> | कार्याण्यनुप्रविष्टः सन् प्रथमं तत्र दृश्यते''॥ इति च ॥ ३३ ॥</div> | ||
| Line 9,164: | Line 9,164: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S09_V36" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S09_V36"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S09_V36" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S09_V36"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S09_V36_B1" data-verse="BTN_C07_S09_V36" data-block-id="BTN_C07_S09_V36_B1">'गन्धाख्या देवता यद्वत्पृथिवीं व्याप्य तिष्ठति । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S09_V36_B1" data-verse="BTN_C07_S09_V36" data-block-id="BTN_C07_S09_V36_B1">'गन्धाख्या देवता यद्वत्पृथिवीं व्याप्य तिष्ठति । | ||
एवं व्याप्तं जगद्विष्णुं ब्रह्माऽऽत्मस्थं ददर्श ह''॥ इति च । | एवं व्याप्तं जगद्विष्णुं ब्रह्माऽऽत्मस्थं ददर्श ह''॥ इति च । | ||
मायामयं ज्ञानस्वरूपम् । सदुपलक्षणसन्निवेशं आनन्दादिलक्षण-समुदायरूपम् ॥ ३६ ॥</div> | मायामयं ज्ञानस्वरूपम् । सदुपलक्षणसन्निवेशं आनन्दादिलक्षण-समुदायरूपम् ॥ ३६ ॥</div> | ||
| Line 9,172: | Line 9,172: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S09_V44" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S09_V44"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S09_V44" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S09_V44"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S09_V44_B1" data-verse="BTN_C07_S09_V44" data-block-id="BTN_C07_S09_V44_B1">प्रायेण देवमुनयः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S09_V44_B1" data-verse="BTN_C07_S09_V44" data-block-id="BTN_C07_S09_V44_B1">प्रायेण देवमुनयः । | ||
'आश्रितेषु कृपा कार्या विशेषात्तात्विकैः सुरैः । | 'आश्रितेषु कृपा कार्या विशेषात्तात्विकैः सुरैः । | ||
मुनिभिश्च तथा कैश्चित्कैश्चित्कार्याऽखिलेष्वपि ॥ | मुनिभिश्च तथा कैश्चित्कैश्चित्कार्याऽखिलेष्वपि ॥ | ||
तथापि तात्विकसुरकृपाविषयतां गताः । | तथापि तात्विकसुरकृपाविषयतां गताः । | ||
एत एव विमुच्यन्ते तदन्ये न कथञ्चन''॥ इति च ॥ ४४ ॥</div> | एत एव विमुच्यन्ते तदन्ये न कथञ्चन''॥ इति च ॥ ४४ ॥</div> | ||
| Line 9,198: | Line 9,198: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S10_V22" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S10_V22"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S10_V22" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S10_V22"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S10_V22_B1" data-verse="BTN_C07_S10_V22" data-block-id="BTN_C07_S10_V22_B1">'ऋते तु तात्विकान्देवान्नारदादींस्तथैव च । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S10_V22_B1" data-verse="BTN_C07_S10_V22" data-block-id="BTN_C07_S10_V22_B1">'ऋते तु तात्विकान्देवान्नारदादींस्तथैव च । | ||
प्रह्लादादुत्तमः को नु विष्णुभक्तौ जगत्रये''। इति स्कान्दे ॥ २२ ॥</div> | प्रह्लादादुत्तमः को नु विष्णुभक्तौ जगत्रये''। इति स्कान्दे ॥ २२ ॥</div> | ||
| Line 9,205: | Line 9,205: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S10_V23" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S10_V23"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S10_V23" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S10_V23"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S10_V23_B1" data-verse="BTN_C07_S10_V23" data-block-id="BTN_C07_S10_V23_B1">'मधुकैटभौ भक्त्यभावादूरौ भगवतो मृतौ । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S10_V23_B1" data-verse="BTN_C07_S10_V23" data-block-id="BTN_C07_S10_V23_B1">'मधुकैटभौ भक्त्यभावादूरौ भगवतो मृतौ । | ||
तम एव क्रमादाप्तौ भक्त्या चैद्यो हरिं ययौ''॥ २३ ॥</div> | तम एव क्रमादाप्तौ भक्त्या चैद्यो हरिं ययौ''॥ २३ ॥</div> | ||
| Line 9,212: | Line 9,212: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S10_V31" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S10_V31"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S10_V31" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S10_V31"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S10_V31_B1" data-verse="BTN_C07_S10_V31" data-block-id="BTN_C07_S10_V31_B1">'यथा हिरण्यकस्यादादन्तःस्थितहरीरितः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S10_V31_B1" data-verse="BTN_C07_S10_V31" data-block-id="BTN_C07_S10_V31_B1">'यथा हिरण्यकस्यादादन्तःस्थितहरीरितः । | ||
तथा नादात्तदन्यस्य ब्रह्मा दैत्यस्य कस्यचित्''॥ इति च ॥ ३१ ॥</div> | तथा नादात्तदन्यस्य ब्रह्मा दैत्यस्य कस्यचित्''॥ इति च ॥ ३१ ॥</div> | ||
| Line 9,219: | Line 9,219: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S10_V40" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S10_V40"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S10_V40" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S10_V40"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S10_V40_B1" data-verse="BTN_C07_S10_V40" data-block-id="BTN_C07_S10_V40_B1">'पौण्ड्रके नरके चैव साल्वे कंसे च रुग्मिणि । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S10_V40_B1" data-verse="BTN_C07_S10_V40" data-block-id="BTN_C07_S10_V40_B1">'पौण्ड्रके नरके चैव साल्वे कंसे च रुग्मिणि । | ||
आविष्टास्तु हरेर्भक्तास्तद्भक्त्या हरिमीयिरे । | आविष्टास्तु हरेर्भक्तास्तद्भक्त्या हरिमीयिरे । | ||
असुरास्तु स्वयं ते तु महातमसि पातिताः''॥ इति च । | असुरास्तु स्वयं ते तु महातमसि पातिताः''॥ इति च । | ||
तदात्मानस्तत्राविष्टास्तद्भक्ताः । वैरोपसर्जनेनानुबन्धेनेत्यन्वयः ॥ ४० ॥</div> | तदात्मानस्तत्राविष्टास्तद्भक्ताः । वैरोपसर्जनेनानुबन्धेनेत्यन्वयः ॥ ४० ॥</div> | ||
| Line 9,234: | Line 9,234: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S10_V46" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S10_V46"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S10_V46" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S10_V46"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S10_V46_B1" data-verse="BTN_C07_S10_V46" data-block-id="BTN_C07_S10_V46_B1">भगवान्येन गम्यत इत्यनेन भागवतधर्मेणैव भगवान् गम्यते न द्वेषादि-नेत्युपसंह्रियते ॥ वृत्तानुकथनं च तदर्थत्वेनैव ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S10_V46_B1" data-verse="BTN_C07_S10_V46" data-block-id="BTN_C07_S10_V46_B1">भगवान्येन गम्यत इत्यनेन भागवतधर्मेणैव भगवान् गम्यते न द्वेषादि-नेत्युपसंह्रियते ॥ वृत्तानुकथनं च तदर्थत्वेनैव ॥ | ||
ज्ञानस्य विशेषा याथात्म्यादयः । | ज्ञानस्य विशेषा याथात्म्यादयः । | ||
'भक्तिर्ज्ञानं विरक्तिश्च नवकः श्रवणादिकः । | 'भक्तिर्ज्ञानं विरक्तिश्च नवकः श्रवणादिकः । | ||
धर्मो भागवतः प्रोक्तस्तद्भक्तेषु तथा नव''॥ इति तन्त्रसारे ॥ ४३-४६ ॥</div> | धर्मो भागवतः प्रोक्तस्तद्भक्तेषु तथा नव''॥ इति तन्त्रसारे ॥ ४३-४६ ॥</div> | ||
| Line 9,281: | Line 9,281: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S12_V11" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S12_V11"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S12_V11" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S12_V11"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S12_V11_B1" data-verse="BTN_C07_S12_V11" data-block-id="BTN_C07_S12_V11_B1">'अनाद्यनन्तकालेषु मुक्तौ संसार एव च । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S12_V11_B1" data-verse="BTN_C07_S12_V11" data-block-id="BTN_C07_S12_V11_B1">'अनाद्यनन्तकालेषु मुक्तौ संसार एव च । | ||
मयिस्थश्चोदयत्येको विष्णुर्मां सर्वदैव तु ॥ | मयिस्थश्चोदयत्येको विष्णुर्मां सर्वदैव तु ॥ | ||
इति सम्प्रीतिकं ज्ञानं विद्यादात्मसमर्पणम् । | इति सम्प्रीतिकं ज्ञानं विद्यादात्मसमर्पणम् । | ||
बहिस्थेश्वरदासत्वं दास्यमित्युच्यते बुधैः''॥ इति तन्त्रमालायाम् ॥ ११ ॥</div> | बहिस्थेश्वरदासत्वं दास्यमित्युच्यते बुधैः''॥ इति तन्त्रमालायाम् ॥ ११ ॥</div> | ||
| Line 9,292: | Line 9,292: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S12_V30" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S12_V30"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S12_V30" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S12_V30"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S12_V30_B1" data-verse="BTN_C07_S12_V30" data-block-id="BTN_C07_S12_V30_B1">'हरिरस्मिंस्थित इति स्त्रीणां भर्तरि भावना ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S12_V30_B1" data-verse="BTN_C07_S12_V30" data-block-id="BTN_C07_S12_V30_B1">'हरिरस्मिंस्थित इति स्त्रीणां भर्तरि भावना ॥ | ||
शिष्याणां च गुरौ नित्यं शूद्राणां ब्राह्मणादिषु । | शिष्याणां च गुरौ नित्यं शूद्राणां ब्राह्मणादिषु । | ||
भृत्यानां स्वामिनि तथा हरिभाव उदीरितः''॥ इति च ॥</div> | भृत्यानां स्वामिनि तथा हरिभाव उदीरितः''॥ इति च ॥</div> | ||
| Line 9,302: | Line 9,302: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S13_V10" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S13_V10"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S13_V10" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S13_V10"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S13_V10_B1" data-verse="BTN_C07_S13_V10" data-block-id="BTN_C07_S13_V10_B1">'बहुत्वेनैव वस्तूनां यथार्थज्ञानमुच्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S13_V10_B1" data-verse="BTN_C07_S13_V10" data-block-id="BTN_C07_S13_V10_B1">'बहुत्वेनैव वस्तूनां यथार्थज्ञानमुच्यते । | ||
औतज्ञानमित्येतद् द्वैतज्ञानं तदन्यथा ॥ | औतज्ञानमित्येतद् द्वैतज्ञानं तदन्यथा ॥ | ||
यथाज्ञानं तथा वस्तु यथावस्तु तथा मतिः ॥ | यथाज्ञानं तथा वस्तु यथावस्तु तथा मतिः ॥ | ||
नैव ज्ञानार्थयोर्भेदस्तत एकत्ववेदनम्''॥ इति च ॥ १० ॥</div> | नैव ज्ञानार्थयोर्भेदस्तत एकत्ववेदनम्''॥ इति च ॥ १० ॥</div> | ||
| Line 9,317: | Line 9,317: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S13_V15" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S13_V15"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S13_V15" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S13_V15"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S13_V15_B1" data-verse="BTN_C07_S13_V15" data-block-id="BTN_C07_S13_V15_B1">'अप्रविष्टः सर्वगतः प्रविष्टस्त्वनुरूपवान् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S13_V15_B1" data-verse="BTN_C07_S13_V15" data-block-id="BTN_C07_S13_V15_B1">'अप्रविष्टः सर्वगतः प्रविष्टस्त्वनुरूपवान् । | ||
एवं द्विरूपो भगवान् हरिरेको जनार्दनः''इति च ॥ १५ ॥</div> | एवं द्विरूपो भगवान् हरिरेको जनार्दनः''इति च ॥ १५ ॥</div> | ||
| Line 9,324: | Line 9,324: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S13_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S13_V24"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S13_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S13_V24"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S13_V24_B1" data-verse="BTN_C07_S13_V24" data-block-id="BTN_C07_S13_V24_B1">'कार्यस्य कारणलयज्ञानमात्रं विलापनम्''॥ इति च ॥ २४ ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S13_V24_B1" data-verse="BTN_C07_S13_V24" data-block-id="BTN_C07_S13_V24_B1">'कार्यस्य कारणलयज्ञानमात्रं विलापनम्''॥ इति च ॥ २४ ॥ | ||
अप्सु प्रवेशयेद् जिह्वां घ्रेयैर्घ्राणं क्षितौ न्यसेत् ॥</div> | अप्सु प्रवेशयेद् जिह्वां घ्रेयैर्घ्राणं क्षितौ न्यसेत् ॥</div> | ||
| Line 9,337: | Line 9,337: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S13_V29" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S13_V29"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S13_V29" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S13_V29"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S13_V29_B1" data-verse="BTN_C07_S13_V29" data-block-id="BTN_C07_S13_V29_B1">'चित्तं हिरण्यगर्भे तु विलाप्य परमात्मनि । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S13_V29_B1" data-verse="BTN_C07_S13_V29" data-block-id="BTN_C07_S13_V29_B1">'चित्तं हिरण्यगर्भे तु विलाप्य परमात्मनि । | ||
क्षेत्रज्ञाख्ये लापयेच्च ततो नान्यत्स्मरेद्बुधः''॥ इति च ॥ २९ ॥</div> | क्षेत्रज्ञाख्ये लापयेच्च ततो नान्यत्स्मरेद्बुधः''॥ इति च ॥ २९ ॥</div> | ||
| Line 9,346: | Line 9,346: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S13_V31" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S13_V31"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S13_V31" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S13_V31"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S13_V31_B1" data-verse="BTN_C07_S13_V31" data-block-id="BTN_C07_S13_V31_B1">आत्मानं परमात्मानम् । अद्वयः । ततोऽन्यस्मृतिवर्जितः । दग्धयो-निर्यथानल इति कृत्याभावमात्रम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S13_V31_B1" data-verse="BTN_C07_S13_V31" data-block-id="BTN_C07_S13_V31_B1">आत्मानं परमात्मानम् । अद्वयः । ततोऽन्यस्मृतिवर्जितः । दग्धयो-निर्यथानल इति कृत्याभावमात्रम् । | ||
'न हरिं स्मरतः कृत्यं दग्धेन्धनहुताशवत्''। इति च ॥</div> | 'न हरिं स्मरतः कृत्यं दग्धेन्धनहुताशवत्''। इति च ॥</div> | ||
| Line 9,363: | Line 9,363: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S14_V08" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S14_V08"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S14_V08" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S14_V08"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S14_V08_B1" data-verse="BTN_C07_S14_V08" data-block-id="BTN_C07_S14_V08_B1">अप्रयोजकं पक्षं न संश्रयेत् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S14_V08_B1" data-verse="BTN_C07_S14_V08" data-block-id="BTN_C07_S14_V08_B1">अप्रयोजकं पक्षं न संश्रयेत् । | ||
'नाप्रयोजनपक्षी स्यान्न वृथा शिष्यबन्धकृत् । | 'नाप्रयोजनपक्षी स्यान्न वृथा शिष्यबन्धकृत् । | ||
न चोदासीनशास्त्राणि न विरुद्धानि चाभ्यसेत् ॥ | न चोदासीनशास्त्राणि न विरुद्धानि चाभ्यसेत् ॥ | ||
'न व्याख्ययोपजीवेत न निषिद्धान्समाचरेत् । | 'न व्याख्ययोपजीवेत न निषिद्धान्समाचरेत् । | ||
एवं भूतो यतिर्याति तदेकशरणो हरिम्''॥ इति समाचारे ॥ ७-८ ॥</div> | एवं भूतो यतिर्याति तदेकशरणो हरिम्''॥ इति समाचारे ॥ ७-८ ॥</div> | ||
| Line 9,373: | Line 9,373: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S14_V44" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S14_V44"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S14_V44" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S14_V44"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S14_V44_B1" data-verse="BTN_C07_S14_V44" data-block-id="BTN_C07_S14_V44_B1">चित्ते मनोवृत्त्यभिमानिनि । अर्थविभ्रमे अर्थेषु भ्रममाणे । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S14_V44_B1" data-verse="BTN_C07_S14_V44" data-block-id="BTN_C07_S14_V44_B1">चित्ते मनोवृत्त्यभिमानिनि । अर्थविभ्रमे अर्थेषु भ्रममाणे । | ||
'चित्ताख्याग्नेरधीनं हि जगदेतद्विचिन्तयेत् । | 'चित्ताख्याग्नेरधीनं हि जगदेतद्विचिन्तयेत् । | ||
मनोनामेन्द्रवशगमग्निं च प्रविचिन्तयेत्''॥ इत्यादि च ॥ ४४ ॥</div> | मनोनामेन्द्रवशगमग्निं च प्रविचिन्तयेत्''॥ इत्यादि च ॥ ४४ ॥</div> | ||
| Line 9,383: | Line 9,383: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S14_V46" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S14_V46"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S14_V46" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S14_V46"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S14_V46_B1" data-verse="BTN_C07_S14_V46" data-block-id="BTN_C07_S14_V46_B1">'अशास्त्रीयत्वान्मुखतः शास्त्रापेतमिदं विदुः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S14_V46_B1" data-verse="BTN_C07_S14_V46" data-block-id="BTN_C07_S14_V46_B1">'अशास्त्रीयत्वान्मुखतः शास्त्रापेतमिदं विदुः । | ||
शास्त्रनिर्णयगम्यत्वाच्छास्त्रीयमभिधीयते''॥ इति च ॥</div> | शास्त्रनिर्णयगम्यत्वाच्छास्त्रीयमभिधीयते''॥ इति च ॥</div> | ||
| Line 9,398: | Line 9,398: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S15_V22" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S15_V22"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S15_V22" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S15_V22"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S15_V22_B1" data-verse="BTN_C07_S15_V22" data-block-id="BTN_C07_S15_V22_B1">'सप्तम्यादित्रयं चैव तथा चैत्रत्रयोदशी । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S15_V22_B1" data-verse="BTN_C07_S15_V22" data-block-id="BTN_C07_S15_V22_B1">'सप्तम्यादित्रयं चैव तथा चैत्रत्रयोदशी । | ||
चतस्रस्त्वष्टकाः प्रोक्ताः सर्वपक्षाद्विशेषतः''॥ इति च व्यासस्मृतौ ॥ | चतस्रस्त्वष्टकाः प्रोक्ताः सर्वपक्षाद्विशेषतः''॥ इति च व्यासस्मृतौ ॥ | ||
'हेमन्ते शिशिरे चैव नित्यश्राद्धं गुणोत्तरम्''। इति च ॥ २२ ॥</div> | 'हेमन्ते शिशिरे चैव नित्यश्राद्धं गुणोत्तरम्''। इति च ॥ २२ ॥</div> | ||
| Line 9,412: | Line 9,412: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S15_V39" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S15_V39"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S15_V39" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S15_V39"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S15_V39_B1" data-verse="BTN_C07_S15_V39" data-block-id="BTN_C07_S15_V39_B1">ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु न विशेषो हरेः क्वचित् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S15_V39_B1" data-verse="BTN_C07_S15_V39" data-block-id="BTN_C07_S15_V39_B1">ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु न विशेषो हरेः क्वचित् । | ||
व्यक्तिमात्रविशेषेण तारतम्यं वदन्ति च''॥ इति च ॥ ३९ ॥</div> | व्यक्तिमात्रविशेषेण तारतम्यं वदन्ति च''॥ इति च ॥ ३९ ॥</div> | ||
| Line 9,423: | Line 9,423: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S15_V43" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S15_V43"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S15_V43" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S15_V43"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S15_V43_B1" data-verse="BTN_C07_S15_V43" data-block-id="BTN_C07_S15_V43_B1">'शिलावत्प्रतिमाः सन्तो विप्राद्याश्च हरेः स्मृताः''॥ | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S15_V43_B1" data-verse="BTN_C07_S15_V43" data-block-id="BTN_C07_S15_V43_B1">'शिलावत्प्रतिमाः सन्तो विप्राद्याश्च हरेः स्मृताः''॥ | ||
इति च ॥ ४२-४३ ॥</div> | इति च ॥ ४२-४३ ॥</div> | ||
| Line 9,434: | Line 9,434: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S16_V53" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S16_V53"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S16_V53" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S16_V53"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S16_V53_B1" data-verse="BTN_C07_S16_V53" data-block-id="BTN_C07_S16_V53_B1">ओङ्कारं बिन्दुनादे तु तं तु प्राणे महत्यमुम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S16_V53_B1" data-verse="BTN_C07_S16_V53" data-block-id="BTN_C07_S16_V53_B1">ओङ्कारं बिन्दुनादे तु तं तु प्राणे महत्यमुम् । | ||
'यज्ञाभिमानिनो देवान्स्मरन्तीन्द्रियमानिनाम् । | 'यज्ञाभिमानिनो देवान्स्मरन्तीन्द्रियमानिनाम् । | ||
वशगांस्तान्मनोमानिसुरेन्द्रस्य वशे स्थितान् ॥ | वशगांस्तान्मनोमानिसुरेन्द्रस्य वशे स्थितान् ॥ | ||
वेदात्मिकायाः पार्वत्यास्तं तां रुद्रवशे स्थिताम् । | वेदात्मिकायाः पार्वत्यास्तं तां रुद्रवशे स्थिताम् । | ||
वर्णत्रयात्मकं रुद्रं शेषे तु प्रणवात्मके ॥ | वर्णत्रयात्मकं रुद्रं शेषे तु प्रणवात्मके ॥ | ||
बिन्दुरूपसरस्वत्यां तं तां तस्यां पुनर्न्यसेत् । | बिन्दुरूपसरस्वत्यां तं तां तस्यां पुनर्न्यसेत् । | ||
मूलस्थानादरूपायां तां वायौ तं जनार्दने ॥ | मूलस्थानादरूपायां तां वायौ तं जनार्दने ॥ | ||
प्रकृतावथवा प्राणं तामेव पुरुषोत्तमे''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ ५२-५३ ॥</div> | प्रकृतावथवा प्राणं तामेव पुरुषोत्तमे''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ ५२-५३ ॥</div> | ||
| Line 9,453: | Line 9,453: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S16_V55" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S16_V55"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S16_V55" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S16_V55"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S16_V55_B1" data-verse="BTN_C07_S16_V55" data-block-id="BTN_C07_S16_V55_B1">'विश्वाद्या अनिरुद्धाद्यास्ते द्विधा सम्प्रकीर्तिताः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S16_V55_B1" data-verse="BTN_C07_S16_V55" data-block-id="BTN_C07_S16_V55_B1">'विश्वाद्या अनिरुद्धाद्यास्ते द्विधा सम्प्रकीर्तिताः । | ||
विष्णुरूपास्तदन्ये च तान्सर्वान्याति मोक्षगः ॥ | विष्णुरूपास्तदन्ये च तान्सर्वान्याति मोक्षगः ॥ | ||
तदन्ये च दिवस्पुत्राः सर्वे च द्युसमीपगाः । | तदन्ये च दिवस्पुत्राः सर्वे च द्युसमीपगाः । | ||
ते दिवं प्रापयन्त्येनं सा वायुं स हरिं पृथक् ॥ | ते दिवं प्रापयन्त्येनं सा वायुं स हरिं पृथक् ॥ | ||
विश्वादिरूपं तुर्यश्च वासुदेवश्च नापरः''॥ इति च । | विश्वादिरूपं तुर्यश्च वासुदेवश्च नापरः''॥ इति च । | ||
अधिको भूत्वा सुखादिभिः ॥ ५५ ॥</div> | अधिको भूत्वा सुखादिभिः ॥ ५५ ॥</div> | ||
| Line 9,482: | Line 9,482: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S16_V59" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S16_V59"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S16_V59" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S16_V59"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S16_V59_B1" data-verse="BTN_C07_S16_V59" data-block-id="BTN_C07_S16_V59_B1">'छाया रीतिः प्रकारश्च भावश्चेत्यभिधीयते''। इति शब्दनिर्णये । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S16_V59_B1" data-verse="BTN_C07_S16_V59" data-block-id="BTN_C07_S16_V59_B1">'छाया रीतिः प्रकारश्च भावश्चेत्यभिधीयते''। इति शब्दनिर्णये । | ||
क्षित्यादीनां पदार्थानां कतमोऽपि प्रकारो न घटते । परमेश्वरकल्पितत्वात्कार्यमित्येव वक्तुं युक्तम् । न हि बह्वपां सङ्घातमात्रं पृथिवी । न च विकारमात्रम् । न हि कालुष्यादिविकारमात्रेण पृथिवी भवति । न चाद्भ्यः पृथक्स्थितिः । न च वस्तुद्वयवत् सहावस्थानमात्रम् ॥ ५९ ॥</div> | क्षित्यादीनां पदार्थानां कतमोऽपि प्रकारो न घटते । परमेश्वरकल्पितत्वात्कार्यमित्येव वक्तुं युक्तम् । न हि बह्वपां सङ्घातमात्रं पृथिवी । न च विकारमात्रम् । न हि कालुष्यादिविकारमात्रेण पृथिवी भवति । न चाद्भ्यः पृथक्स्थितिः । न च वस्तुद्वयवत् सहावस्थानमात्रम् ॥ ५९ ॥</div> | ||
| Line 9,495: | Line 9,495: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S16_V61" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S16_V61"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S16_V61" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S16_V61"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S16_V61_B1" data-verse="BTN_C07_S16_V61" data-block-id="BTN_C07_S16_V61_B1">न च सादृश्यमात्रम् । वस्तुभेदे हि तद्युज्यते । तस्मात्स्वप्न एव । जाग्रत्स्वप्नौ यथा विशेषतो दृश्येते तथा पृथिव्यबादिविशेषो दुर्घटोऽपीश्वरकल्पनयैवासौ दृश्यते तथा पृथिव्यबादिविशेषो दुर्घटोऽपीश्वरकल्पनयैवासौ दृश्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S16_V61_B1" data-verse="BTN_C07_S16_V61" data-block-id="BTN_C07_S16_V61_B1">न च सादृश्यमात्रम् । वस्तुभेदे हि तद्युज्यते । तस्मात्स्वप्न एव । जाग्रत्स्वप्नौ यथा विशेषतो दृश्येते तथा पृथिव्यबादिविशेषो दुर्घटोऽपीश्वरकल्पनयैवासौ दृश्यते तथा पृथिव्यबादिविशेषो दुर्घटोऽपीश्वरकल्पनयैवासौ दृश्यते । | ||
'कार्यकारणवस्तूनां विशेषो न निरूपितः । | 'कार्यकारणवस्तूनां विशेषो न निरूपितः । | ||
तथा पीशेच्छयैवासौ दृश्यते नियतोऽपि च''॥ इति च ॥ ६१ ॥</div> | तथा पीशेच्छयैवासौ दृश्यते नियतोऽपि च''॥ इति च ॥ ६१ ॥</div> | ||
| Line 9,507: | Line 9,507: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S16_V69" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S16_V69"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C07_S16_V69" data-block-id="bhashya-BTN_C07_S16_V69"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S16_V69_B1" data-verse="BTN_C07_S16_V69" data-block-id="BTN_C07_S16_V69_B1">अतीतमहाकल्पे अतीतब्रह्मकल्पे ॥ ६९ ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C07_S16_V69_B1" data-verse="BTN_C07_S16_V69" data-block-id="BTN_C07_S16_V69_B1">अतीतमहाकल्पे अतीतब्रह्मकल्पे ॥ ६९ ॥ | ||
'ब्रह्मकालः परश्चेति महाकल्पश्च कीर्तितः''। इति च ॥</div> | 'ब्रह्मकालः परश्चेति महाकल्पश्च कीर्तितः''। इति च ॥</div> | ||
| Line 9,520: | Line 9,520: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C08_S03_V03" data-block-id="bhashya-BTN_C08_S03_V03"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C08_S03_V03" data-block-id="bhashya-BTN_C08_S03_V03"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C08_S03_V03_B1" data-verse="BTN_C08_S03_V03" data-block-id="BTN_C08_S03_V03_B1">यत इति स्रष्ट्रत्वम् । येनेति प्रवर्तकत्वम् । य इति सत्ताप्रदत्वम् । न सन्ति यदुपेक्षयेत्युक्तत्वात् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C08_S03_V03_B1" data-verse="BTN_C08_S03_V03" data-block-id="BTN_C08_S03_V03_B1">यत इति स्रष्ट्रत्वम् । येनेति प्रवर्तकत्वम् । य इति सत्ताप्रदत्वम् । न सन्ति यदुपेक्षयेत्युक्तत्वात् । | ||
'उत्पन्नस्यापि यत्सत्ता हरेस्तत्स इतीर्यते । | 'उत्पन्नस्यापि यत्सत्ता हरेस्तत्स इतीर्यते । | ||
हरेर्विश्वं भिन्नमपि परमोऽसौ यतो विभुः''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ ३ ॥</div> | हरेर्विश्वं भिन्नमपि परमोऽसौ यतो विभुः''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ ३ ॥</div> | ||
| Line 9,536: | Line 9,536: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C08_S05_V27" data-block-id="bhashya-BTN_C08_S05_V27"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C08_S05_V27" data-block-id="bhashya-BTN_C08_S05_V27"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C08_S05_V27_B1" data-verse="BTN_C08_S05_V27" data-block-id="BTN_C08_S05_V27_B1">'छाया त्वविद्या सम्प्रोक्ता जन्यविद्याऽऽतपः स्मृतः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C08_S05_V27_B1" data-verse="BTN_C08_S05_V27" data-block-id="BTN_C08_S05_V27_B1">'छाया त्वविद्या सम्प्रोक्ता जन्यविद्याऽऽतपः स्मृतः । | ||
'जीवगृध्रस्य तौ पक्षावध ऊर्ध्वपथोः पृथक् । | 'जीवगृध्रस्य तौ पक्षावध ऊर्ध्वपथोः पृथक् । | ||
तौ विष्णोस्तु न विद्येते नित्यविद्यास्वरूपिणः''॥ इति च ॥२७॥</div> | तौ विष्णोस्तु न विद्येते नित्यविद्यास्वरूपिणः''॥ इति च ॥२७॥</div> | ||
| Line 9,544: | Line 9,544: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C08_S05_V28" data-block-id="bhashya-BTN_C08_S05_V28"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C08_S05_V28" data-block-id="bhashya-BTN_C08_S05_V28"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C08_S05_V28_B1" data-verse="BTN_C08_S05_V28" data-block-id="BTN_C08_S05_V28_B1">गुणत्रयनाभि । विद्युद्ब्रह्मा । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C08_S05_V28_B1" data-verse="BTN_C08_S05_V28" data-block-id="BTN_C08_S05_V28_B1">गुणत्रयनाभि । विद्युद्ब्रह्मा । | ||
'विद्युद्ब्रह्मेत्युपासीत''। इति श्रुतेः । | 'विद्युद्ब्रह्मेत्युपासीत''। इति श्रुतेः । | ||
'जगच्चक्रस्याक्षभूतो बलरूपश्च केशवः''॥ इति च ॥</div> | 'जगच्चक्रस्याक्षभूतो बलरूपश्च केशवः''॥ इति च ॥</div> | ||
| Line 9,560: | Line 9,560: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C08_S05_V34" data-block-id="bhashya-BTN_C08_S05_V34"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C08_S05_V34" data-block-id="bhashya-BTN_C08_S05_V34"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C08_S05_V34_B1" data-verse="BTN_C08_S05_V34" data-block-id="BTN_C08_S05_V34_B1">'सूर्यसोमयमेन्द्रादीनृतेऽन्ये लोकपा अपि ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C08_S05_V34_B1" data-verse="BTN_C08_S05_V34" data-block-id="BTN_C08_S05_V34_B1">'सूर्यसोमयमेन्द्रादीनृतेऽन्ये लोकपा अपि ॥ | ||
अद्भिर्जीवन्ति सोमाच्च महेन्द्रादीनृतेऽखिलाः । | अद्भिर्जीवन्ति सोमाच्च महेन्द्रादीनृतेऽखिलाः । | ||
अपां सोमस्य चेन्द्राद्याः सर्वे वै जीवनप्रदाः''इति च ॥ ३३,३४ ॥</div> | अपां सोमस्य चेन्द्राद्याः सर्वे वै जीवनप्रदाः''इति च ॥ ३३,३४ ॥</div> | ||
| Line 9,586: | Line 9,586: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C08_S06_V39" data-block-id="bhashya-BTN_C08_S06_V39"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C08_S06_V39" data-block-id="bhashya-BTN_C08_S06_V39"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C08_S06_V39_B1" data-verse="BTN_C08_S06_V39" data-block-id="BTN_C08_S06_V39_B1">'अनन्तोढो मन्दरस्तु यदा वैवस्वतान्तरम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C08_S06_V39_B1" data-verse="BTN_C08_S06_V39" data-block-id="BTN_C08_S06_V39_B1">'अनन्तोढो मन्दरस्तु यदा वैवस्वतान्तरम् । | ||
अमृतार्थं सुपर्णोढो रैवतस्यान्तरे मनोः''॥ इति ब्राह्मे ॥ ३९ ॥</div> | अमृतार्थं सुपर्णोढो रैवतस्यान्तरे मनोः''॥ इति ब्राह्मे ॥ ३९ ॥</div> | ||
| Line 9,603: | Line 9,603: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C08_S07_V22" data-block-id="bhashya-BTN_C08_S07_V22"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C08_S07_V22" data-block-id="bhashya-BTN_C08_S07_V22"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C08_S07_V22_B1" data-verse="BTN_C08_S07_V22" data-block-id="BTN_C08_S07_V22_B1">'रुद्रस्य यशसेऽर्थाय स्वयं विष्णुर्विषं विभुः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C08_S07_V22_B1" data-verse="BTN_C08_S07_V22" data-block-id="BTN_C08_S07_V22_B1">'रुद्रस्य यशसेऽर्थाय स्वयं विष्णुर्विषं विभुः । | ||
न सञ्जह्रे समर्थोऽपि वायुं चोचे प्रशान्तये''इति च ॥ | न सञ्जह्रे समर्थोऽपि वायुं चोचे प्रशान्तये''इति च ॥ | ||
'तत्र तत्र स्तुतिपदैर्हरिरेव तु तद्गतः । | 'तत्र तत्र स्तुतिपदैर्हरिरेव तु तद्गतः । | ||
स्तूयतेऽतो युक्तमेव गुणाधिक्यवचोऽपि तु''इति च ॥ १९-२२ ॥</div> | स्तूयतेऽतो युक्तमेव गुणाधिक्यवचोऽपि तु''इति च ॥ १९-२२ ॥</div> | ||
| Line 9,618: | Line 9,618: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C08_S08_V21" data-block-id="bhashya-BTN_C08_S08_V21"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C08_S08_V21" data-block-id="bhashya-BTN_C08_S08_V21"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C08_S08_V21_B1" data-verse="BTN_C08_S08_V21" data-block-id="BTN_C08_S08_V21_B1">एवं विमृश्याव्यभिचारिसद्गुणं | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C08_S08_V21_B1" data-verse="BTN_C08_S08_V21" data-block-id="BTN_C08_S08_V21_B1">एवं विमृश्याव्यभिचारिसद्गुणं | ||
पदं निजैकाश्रयिसद्गुणाश्रयम् । | पदं निजैकाश्रयिसद्गुणाश्रयम् । | ||
वव्रे वरं सर्वगुणैरपेक्षितं | वव्रे वरं सर्वगुणैरपेक्षितं | ||
रमा मुकुन्दं निरपेक्षमीप्सितम् ॥ २२ ॥ | रमा मुकुन्दं निरपेक्षमीप्सितम् ॥ २२ ॥ | ||
'अनाद्यनन्तकोलेऽपि विष्णुमेवाश्रिता रमा । | 'अनाद्यनन्तकोलेऽपि विष्णुमेवाश्रिता रमा । | ||
अन्येषां ज्ञापनार्थाय दोषानुक्त्वेतरान् जहौ''॥ इति च ॥ १९-२२ ॥</div> | अन्येषां ज्ञापनार्थाय दोषानुक्त्वेतरान् जहौ''॥ इति च ॥ १९-२२ ॥</div> | ||
| Line 9,631: | Line 9,631: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C08_S08_V34" data-block-id="bhashya-BTN_C08_S08_V34"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C08_S08_V34" data-block-id="bhashya-BTN_C08_S08_V34"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C08_S08_V34_B1" data-verse="BTN_C08_S08_V34" data-block-id="BTN_C08_S08_V34_B1">लिप्सन्तः सर्ववस्तूनि कलशं तरसाऽहरन् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C08_S08_V34_B1" data-verse="BTN_C08_S08_V34" data-block-id="BTN_C08_S08_V34_B1">लिप्सन्तः सर्ववस्तूनि कलशं तरसाऽहरन् । | ||
नीयमानेऽसुरैस्तस्मिन् कलशेऽमृतभाजने ॥</div> | नीयमानेऽसुरैस्तस्मिन् कलशेऽमृतभाजने ॥</div> | ||
| Line 9,640: | Line 9,640: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C08_S08_V35" data-block-id="bhashya-BTN_C08_S08_V35"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C08_S08_V35" data-block-id="bhashya-BTN_C08_S08_V35"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C08_S08_V35_B1" data-verse="BTN_C08_S08_V35" data-block-id="BTN_C08_S08_V35_B1">'तेषां सत्याच्चालनार्थं हरिर्धन्वन्तरिर्विभुः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C08_S08_V35_B1" data-verse="BTN_C08_S08_V35" data-block-id="BTN_C08_S08_V35_B1">'तेषां सत्याच्चालनार्थं हरिर्धन्वन्तरिर्विभुः । | ||
समर्थोऽप्यसुराणां तु स्वहस्तादमुचत्सुधाम्''। इति च ॥ ३३-३५ ॥</div> | समर्थोऽप्यसुराणां तु स्वहस्तादमुचत्सुधाम्''। इति च ॥ ३३-३५ ॥</div> | ||
| Line 9,653: | Line 9,653: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C08_S09_V57" data-block-id="bhashya-BTN_C08_S09_V57"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C08_S09_V57" data-block-id="bhashya-BTN_C08_S09_V57"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C08_S09_V57_B1" data-verse="BTN_C08_S09_V57" data-block-id="BTN_C08_S09_V57_B1">'कालनेम्यादयः सर्वे हरिणा निहता अपि । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C08_S09_V57_B1" data-verse="BTN_C08_S09_V57" data-block-id="BTN_C08_S09_V57_B1">'कालनेम्यादयः सर्वे हरिणा निहता अपि । | ||
शुक्रेणोज्जीविताः सन्तः पुनस्तेनैव पातिताः''॥ इति च ॥५६,५७॥</div> | शुक्रेणोज्जीविताः सन्तः पुनस्तेनैव पातिताः''॥ इति च ॥५६,५७॥</div> | ||
| Line 9,666: | Line 9,666: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C08_S19_V13" data-block-id="bhashya-BTN_C08_S19_V13"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C08_S19_V13" data-block-id="bhashya-BTN_C08_S19_V13"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C08_S19_V13_B1" data-verse="BTN_C08_S19_V13" data-block-id="BTN_C08_S19_V13_B1">'बलिरप्यसुरावेशात्स्तुवन्नपि जनार्दनम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C08_S19_V13_B1" data-verse="BTN_C08_S19_V13" data-block-id="BTN_C08_S19_V13_B1">'बलिरप्यसुरावेशात्स्तुवन्नपि जनार्दनम् । | ||
आक्षिपत्यन्तरा क्वापि प्रह्लादो नित्यभक्तिमान्''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ १२-१३ ॥</div> | आक्षिपत्यन्तरा क्वापि प्रह्लादो नित्यभक्तिमान्''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ १२-१३ ॥</div> | ||
| Line 9,679: | Line 9,679: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C08_S22_V20" data-block-id="bhashya-BTN_C08_S22_V20"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C08_S22_V20" data-block-id="bhashya-BTN_C08_S22_V20"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C08_S22_V20_B1" data-verse="BTN_C08_S22_V20" data-block-id="BTN_C08_S22_V20_B1">'अनन्तशक्तिर्भगवान् मत्स्यरूपी जनार्दनः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C08_S22_V20_B1" data-verse="BTN_C08_S22_V20" data-block-id="BTN_C08_S22_V20_B1">'अनन्तशक्तिर्भगवान् मत्स्यरूपी जनार्दनः । | ||
क्रीडार्थं याचयामास स्वयं सत्यव्रतं नृपम् ॥''इति मात्स्ये ।</div> | क्रीडार्थं याचयामास स्वयं सत्यव्रतं नृपम् ॥''इति मात्स्ये ।</div> | ||
| Line 9,692: | Line 9,692: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C09_S06_V84" data-block-id="bhashya-BTN_C09_S06_V84"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C09_S06_V84" data-block-id="bhashya-BTN_C09_S06_V84"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C09_S06_V84_B1" data-verse="BTN_C09_S06_V84" data-block-id="BTN_C09_S06_V84_B1">'ब्रह्मादिभक्तिकोट्यंशादंशो नैवाम्बरीषके । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C09_S06_V84_B1" data-verse="BTN_C09_S06_V84" data-block-id="BTN_C09_S06_V84_B1">'ब्रह्मादिभक्तिकोट्यंशादंशो नैवाम्बरीषके । | ||
नैवान्यस्य च कस्यापि तथापि हरिरीश्वरः ॥ | नैवान्यस्य च कस्यापि तथापि हरिरीश्वरः ॥ | ||
तात्कालिकोपचेयत्वात्तेषां यशस आदिराट् । | तात्कालिकोपचेयत्वात्तेषां यशस आदिराट् । | ||
ब्रह्मादयश्च तत्कीर्तिं व्यञ्जयामासुरुत्तमाम् ॥ | ब्रह्मादयश्च तत्कीर्तिं व्यञ्जयामासुरुत्तमाम् ॥ | ||
मोहनाय च दैत्यानां ब्रह्मादेर्निन्दनाय च । | मोहनाय च दैत्यानां ब्रह्मादेर्निन्दनाय च । | ||
अन्यार्थं च स्वयं विष्णुर्ब्रह्माद्याश्च निराशिषः ॥ | अन्यार्थं च स्वयं विष्णुर्ब्रह्माद्याश्च निराशिषः ॥ | ||
मानुषेषूत्तमत्वाच्च तेषां भक्त्यादिभिर्गुणैः । | मानुषेषूत्तमत्वाच्च तेषां भक्त्यादिभिर्गुणैः । | ||
ब्रह्मादेर्विष्ण्वधीनत्वज्ञापनाय च केवलम् ॥ | ब्रह्मादेर्विष्ण्वधीनत्वज्ञापनाय च केवलम् ॥ | ||
दुर्वासाश्च स्वयं रुद्रस्तथाप्यन्याय्यमुक्तवान् । | दुर्वासाश्च स्वयं रुद्रस्तथाप्यन्याय्यमुक्तवान् । | ||
तस्याप्यनुग्रहार्थाय दर्पनाशार्थमेव च''॥ इति गारुडे ॥ ८४ ॥</div> | तस्याप्यनुग्रहार्थाय दर्पनाशार्थमेव च''॥ इति गारुडे ॥ ८४ ॥</div> | ||
| Line 9,713: | Line 9,713: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C09_S08_V92" data-block-id="bhashya-BTN_C09_S08_V92"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C09_S08_V92" data-block-id="bhashya-BTN_C09_S08_V92"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C09_S08_V92_B1" data-verse="BTN_C09_S08_V92" data-block-id="BTN_C09_S08_V92_B1">'नित्यपूर्णसुखज्ञप्तिस्वरूपोऽसौ यतो विभुः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C09_S08_V92_B1" data-verse="BTN_C09_S08_V92" data-block-id="BTN_C09_S08_V92_B1">'नित्यपूर्णसुखज्ञप्तिस्वरूपोऽसौ यतो विभुः । | ||
अतोऽस्य राम इत्याख्या तस्य दुःखं कुतोऽण्वपि ॥ | अतोऽस्य राम इत्याख्या तस्य दुःखं कुतोऽण्वपि ॥ | ||
तथाऽपि लोकशिक्षार्थमदुःखो दुःखवर्तिवत् । | तथाऽपि लोकशिक्षार्थमदुःखो दुःखवर्तिवत् । | ||
अन्तर्हितां लोकदृष्ट्या सीतामासीत्स्मरन्निव ॥ | अन्तर्हितां लोकदृष्ट्या सीतामासीत्स्मरन्निव ॥ | ||
ज्ञापनार्थं पुनर्नित्यसम्बन्धं स्वात्मनः श्रिया । | ज्ञापनार्थं पुनर्नित्यसम्बन्धं स्वात्मनः श्रिया । | ||
अयोध्याया विनिर्गच्छन् सर्वलोकस्य चेश्वरः ॥ | अयोध्याया विनिर्गच्छन् सर्वलोकस्य चेश्वरः ॥ | ||
प्रत्यक्षं तु श्रिया सार्धं जगामानादिरव्ययः''॥ ९०,९२ ॥</div> | प्रत्यक्षं तु श्रिया सार्धं जगामानादिरव्ययः''॥ ९०,९२ ॥</div> | ||
| Line 9,739: | Line 9,739: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C09_S09_V23" data-block-id="bhashya-BTN_C09_S09_V23"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C09_S09_V23" data-block-id="bhashya-BTN_C09_S09_V23"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C09_S09_V23_B1" data-verse="BTN_C09_S09_V23" data-block-id="BTN_C09_S09_V23_B1">'नित्यपूर्णसुखज्ञप्तिस्वरूपोऽसौ यतो विभुः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C09_S09_V23_B1" data-verse="BTN_C09_S09_V23" data-block-id="BTN_C09_S09_V23_B1">'नित्यपूर्णसुखज्ञप्तिस्वरूपोऽसौ यतो विभुः । | ||
अतोऽस्य राम इत्याख्या तस्य दुःखं कुतोऽण्वपि ॥ | अतोऽस्य राम इत्याख्या तस्य दुःखं कुतोऽण्वपि ॥ | ||
तथाऽपि लोकशिक्षार्थमदुःखो दुःखवर्तिवत् । | तथाऽपि लोकशिक्षार्थमदुःखो दुःखवर्तिवत् । | ||
अन्तर्हितां लोकदृष्ट्या सीतामासीत्स्मरन्निव ॥ | अन्तर्हितां लोकदृष्ट्या सीतामासीत्स्मरन्निव ॥ | ||
ज्ञापनार्थं पुनर्नित्यसम्बन्धं स्वात्मनः श्रिया । | ज्ञापनार्थं पुनर्नित्यसम्बन्धं स्वात्मनः श्रिया । | ||
अयोध्याया विनिर्गच्छन्सर्वलोकस्य चेश्वरः ॥ | अयोध्याया विनिर्गच्छन्सर्वलोकस्य चेश्वरः ॥ | ||
प्रत्यक्षं तु श्रिया सार्धं जगामानादिरव्ययः''॥ | प्रत्यक्षं तु श्रिया सार्धं जगामानादिरव्ययः''॥ | ||
'नक्षत्रमासगणितं त्रयोदशसहस्रकम् । | 'नक्षत्रमासगणितं त्रयोदशसहस्रकम् । | ||
ब्रह्मलोकसमं चक्रे समस्तं क्षितिमण्डलम् ॥ | ब्रह्मलोकसमं चक्रे समस्तं क्षितिमण्डलम् ॥ | ||
रामो रामो राम इति सर्वेषामभवत्तदा । | रामो रामो राम इति सर्वेषामभवत्तदा । | ||
सर्वो राममयो लोको यदा रामस्त्वपालयत् ॥"इति स्कान्दे ॥ १५-१९,२३ ॥</div> | सर्वो राममयो लोको यदा रामस्त्वपालयत् ॥"इति स्कान्दे ॥ १५-१९,२३ ॥</div> | ||
| Line 9,759: | Line 9,759: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C09_S14_V07" data-block-id="bhashya-BTN_C09_S14_V07"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C09_S14_V07" data-block-id="bhashya-BTN_C09_S14_V07"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C09_S14_V07_B1_" data-verse="BTN_C09_S14_V07" data-block-id="BTN_C09_S14_V07_B1_">ततश्चावभृथस्नानविधूताशेषकिल्बिषः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C09_S14_V07_B1_" data-verse="BTN_C09_S14_V07" data-block-id="BTN_C09_S14_V07_B1_">ततश्चावभृथस्नानविधूताशेषकिल्बिषः । | ||
सरस्वत्यां ब्रह्मनद्यां रेजे व्यभ्र इवांशुमान् ॥ २३ ॥ | सरस्वत्यां ब्रह्मनद्यां रेजे व्यभ्र इवांशुमान् ॥ २३ ॥ | ||
'जामदग्न्यो वरं वव्रेऽनन्तशक्तिरपि स्वयम् । | 'जामदग्न्यो वरं वव्रेऽनन्तशक्तिरपि स्वयम् । | ||
पितुर्मान्यत्वसिध्यर्थं लोके लोकेश्वरः प्रभुः ॥ | पितुर्मान्यत्वसिध्यर्थं लोके लोकेश्वरः प्रभुः ॥ | ||
अपापमपि देवेशं पितरः संन्यवर्तयन् । | अपापमपि देवेशं पितरः संन्यवर्तयन् । | ||
अजानन्तोऽस्य माहात्म्यं मोहितास्तस्य मायया ॥ | अजानन्तोऽस्य माहात्म्यं मोहितास्तस्य मायया ॥ | ||
मोहयन्मायया लोकं चक्रे चापचितिं वधे । | मोहयन्मायया लोकं चक्रे चापचितिं वधे । | ||
पुण्यपापादिनिर्मातुः कुतः पापादिसङ्गतिः''॥ इति च ॥ ७,२३ ॥</div> | पुण्यपापादिनिर्मातुः कुतः पापादिसङ्गतिः''॥ इति च ॥ ७,२३ ॥</div> | ||
| Line 9,780: | Line 9,780: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C09_S17_V39" data-block-id="bhashya-BTN_C09_S17_V39"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C09_S17_V39" data-block-id="bhashya-BTN_C09_S17_V39"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C09_S17_V39_B1" data-verse="BTN_C09_S17_V39" data-block-id="BTN_C09_S17_V39_B1">द्वाजमिमं भर । उचथ्यस्य क्षेत्रजो बृहस्पतेर्जात इति । द्वयोर्जातत्वाद्द्वाजः । बृहस्पतेर्वाजः प्रजासन्ततिर्येन भृता बृहस्पतेर्भरद्वाजः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C09_S17_V39_B1" data-verse="BTN_C09_S17_V39" data-block-id="BTN_C09_S17_V39_B1">द्वाजमिमं भर । उचथ्यस्य क्षेत्रजो बृहस्पतेर्जात इति । द्वयोर्जातत्वाद्द्वाजः । बृहस्पतेर्वाजः प्रजासन्ततिर्येन भृता बृहस्पतेर्भरद्वाजः । | ||
'भरद्वाजो मरुद्भिश्च भृतो जातो द्वयोर्यतः ''इति पाद्मे ॥ ३८-३९ ॥</div> | 'भरद्वाजो मरुद्भिश्च भृतो जातो द्वयोर्यतः ''इति पाद्मे ॥ ३८-३९ ॥</div> | ||
| Line 9,797: | Line 9,797: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S01_V42" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S01_V42"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S01_V42" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S01_V42"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S01_V42_B1" data-verse="BTN_C10_S01_V42" data-block-id="BTN_C10_S01_V42_B1">यतो यतः । यत्र यत्र मनो धावत्यात्मपञ्चानां मध्ये तत्र तत्र तेन दैवेन सह जायते गुणानुबद्धः सन् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S01_V42_B1" data-verse="BTN_C10_S01_V42" data-block-id="BTN_C10_S01_V42_B1">यतो यतः । यत्र यत्र मनो धावत्यात्मपञ्चानां मध्ये तत्र तत्र तेन दैवेन सह जायते गुणानुबद्धः सन् । | ||
'दैवगान्धर्वपित्र्येषु मानुषेष्वासुरेषु च । | 'दैवगान्धर्वपित्र्येषु मानुषेष्वासुरेषु च । | ||
यत्र यत्र मनो याति तत्र तत्रोपजायते ॥ | यत्र यत्र मनो याति तत्र तत्रोपजायते ॥ | ||
स्वगुणस्यानुसारेण सत्वादिविनिबन्धनः''॥ इति गारुडे । | स्वगुणस्यानुसारेण सत्वादिविनिबन्धनः''॥ इति गारुडे । | ||
'देवादित्वं योग्यतया तत्सकाशस्त्वनुस्मृतेः । | 'देवादित्वं योग्यतया तत्सकाशस्त्वनुस्मृतेः । | ||
श्वेतद्वीपादि तत्रापि योग्यतामप्यपेक्ष्य तु ॥ | श्वेतद्वीपादि तत्रापि योग्यतामप्यपेक्ष्य तु ॥ | ||
विष्णोः स्थानं विनाऽन्यत्र वायुशक्रादिनामपि । | विष्णोः स्थानं विनाऽन्यत्र वायुशक्रादिनामपि । | ||
त्रैलोक्यदेशभेदेषु योग्यता न त्वपेक्षिता''॥ इति नारदीये ॥ ४२ ॥</div> | त्रैलोक्यदेशभेदेषु योग्यता न त्वपेक्षिता''॥ इति नारदीये ॥ ४२ ॥</div> | ||
| Line 9,812: | Line 9,812: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S01_V44" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S01_V44"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S01_V44" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S01_V44"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S01_V44_B1" data-verse="BTN_C10_S01_V44" data-block-id="BTN_C10_S01_V44_B1">विभाव्यते विविधं भाव्यते । स्वमायारचितेषु विष्णुमायारचितेषु । रागानुगतः पुमान् जीवो विविधं मुह्यति । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S01_V44_B1" data-verse="BTN_C10_S01_V44" data-block-id="BTN_C10_S01_V44_B1">विभाव्यते विविधं भाव्यते । स्वमायारचितेषु विष्णुमायारचितेषु । रागानुगतः पुमान् जीवो विविधं मुह्यति । | ||
'यथैवोदशरावेषु सूर्यादिः प्रतिबिम्बितः । | 'यथैवोदशरावेषु सूर्यादिः प्रतिबिम्बितः । | ||
वायुना चलितो भाति छिन्नभिन्नादिरूपवान् ॥ | वायुना चलितो भाति छिन्नभिन्नादिरूपवान् ॥ | ||
एवं विष्ण्विच्छया जातगुणेषु प्रतिबिम्बितः । | एवं विष्ण्विच्छया जातगुणेषु प्रतिबिम्बितः । | ||
छिन्नो भिन्नो मृतोऽस्मीति बहुधा प्रतिपद्यते ॥ | छिन्नो भिन्नो मृतोऽस्मीति बहुधा प्रतिपद्यते ॥ | ||
तदेव च दृढीभूत उदके निःशरावके । | तदेव च दृढीभूत उदके निःशरावके । | ||
छेदभेदादि नाप्नोति निश्चलं प्रतिबिम्बितम् ॥ | छेदभेदादि नाप्नोति निश्चलं प्रतिबिम्बितम् ॥ | ||
एवं गुणैर्विमुक्तस्तु जीवो नाप्नोति दुःखिताम् । | एवं गुणैर्विमुक्तस्तु जीवो नाप्नोति दुःखिताम् । | ||
शराववद्गुणाः प्रोक्ता अज्ञानं तु द्रवत्ववत् ॥ | शराववद्गुणाः प्रोक्ता अज्ञानं तु द्रवत्ववत् ॥ | ||
दृढीभूतोदवज्जीवस्तज्ज्ञानं प्रतिबिम्बवत् । | दृढीभूतोदवज्जीवस्तज्ज्ञानं प्रतिबिम्बवत् । | ||
नित्यान्तःकरणं चैव प्रतिबिम्बश्च तद्गतः ॥ | नित्यान्तःकरणं चैव प्रतिबिम्बश्च तद्गतः ॥ | ||
द्वयमेव विमुक्तस्य न किञ्चिज्जडमिष्यते । | द्वयमेव विमुक्तस्य न किञ्चिज्जडमिष्यते । | ||
सूर्यकान्तादिवत्तस्य स्वरूपं द्वयमप्युत ॥ | सूर्यकान्तादिवत्तस्य स्वरूपं द्वयमप्युत ॥ | ||
तस्मान्न हन्तुं शक्योऽसौ केनचिज्जीव आत्मवान् । | तस्मान्न हन्तुं शक्योऽसौ केनचिज्जीव आत्मवान् । | ||
तस्मात्स्वजीवनार्थाय न परद्रोहमाचरेत् ॥ | तस्मात्स्वजीवनार्थाय न परद्रोहमाचरेत् ॥ | ||
हन्यते चाज्ञभावेन परेषां द्रोहमाचरन्''॥ इति तन्त्रभागवते ॥ | हन्यते चाज्ञभावेन परेषां द्रोहमाचरन्''॥ इति तन्त्रभागवते ॥ | ||
'परः स्वो हरिरुद्दाम इति नामचतुष्टयम् । | 'परः स्वो हरिरुद्दाम इति नामचतुष्टयम् । | ||
विष्णोर्गुह्यं तु यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते''॥ इति प्रकाशिकायाम् ॥ | विष्णोर्गुह्यं तु यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते''॥ इति प्रकाशिकायाम् ॥ | ||
'स्वतन्त्रत्वात्सुखत्वाच्च स्वनामा विष्णुरुच्यते''इति पाद्मे ॥ ४३,४४ ॥</div> | 'स्वतन्त्रत्वात्सुखत्वाच्च स्वनामा विष्णुरुच्यते''इति पाद्मे ॥ ४३,४४ ॥</div> | ||
| Line 9,838: | Line 9,838: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S01_V49" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S01_V49"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S01_V49" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S01_V49"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S01_V49_B1" data-verse="BTN_C10_S01_V49" data-block-id="BTN_C10_S01_V49_B1">कुण्डादिस्थाग्नेर्दारुयोगादौ स्वतः प्रवृत्त्यभावात् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S01_V49_B1" data-verse="BTN_C10_S01_V49" data-block-id="BTN_C10_S01_V49_B1">कुण्डादिस्थाग्नेर्दारुयोगादौ स्वतः प्रवृत्त्यभावात् । | ||
'यथा कुण्डस्थितस्याग्नेर्दैवाद्दारूपसंनमेत् । | 'यथा कुण्डस्थितस्याग्नेर्दैवाद्दारूपसंनमेत् । | ||
देहयोगो वियोगश्च तथा दैवान्न चान्यथा''॥ इति वामने ॥ ५१ ॥</div> | देहयोगो वियोगश्च तथा दैवान्न चान्यथा''॥ इति वामने ॥ ५१ ॥</div> | ||
| Line 9,850: | Line 9,850: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S03_V19" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S03_V19"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S03_V19" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S03_V19"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S03_V19_B1" data-verse="BTN_C10_S03_V19" data-block-id="BTN_C10_S03_V19_B1">'आविश्य पितरं विष्णुः स्वरूपेणैव मातरम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S03_V19_B1" data-verse="BTN_C10_S03_V19" data-block-id="BTN_C10_S03_V19_B1">'आविश्य पितरं विष्णुः स्वरूपेणैव मातरम् । | ||
विडम्बनार्थं लोकस्य निर्जनिश्चाप्यथाविशत् । | विडम्बनार्थं लोकस्य निर्जनिश्चाप्यथाविशत् । | ||
आनन्दमात्रदेहेन जातवत्सम्प्रदृश्यते''। इति च ॥ १७,१९ ॥</div> | आनन्दमात्रदेहेन जातवत्सम्प्रदृश्यते''। इति च ॥ १७,१९ ॥</div> | ||
| Line 9,858: | Line 9,858: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S03_V27" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S03_V27"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S03_V27" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S03_V27"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S03_V27_B1" data-verse="BTN_C10_S03_V27" data-block-id="BTN_C10_S03_V27_B1">'सच्छब्द उत्तमं ब्रूयादानन्दं तीति वै वदेत् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S03_V27_B1" data-verse="BTN_C10_S03_V27" data-block-id="BTN_C10_S03_V27_B1">'सच्छब्द उत्तमं ब्रूयादानन्दं तीति वै वदेत् । | ||
येति ज्ञानं समुद्दिष्टं पूर्णानन्ददृशिस्ततः ॥ | येति ज्ञानं समुद्दिष्टं पूर्णानन्ददृशिस्ततः ॥ | ||
सत्यशब्दोदितं तादृग्रूपं नित्यं यतो हरेः । | सत्यशब्दोदितं तादृग्रूपं नित्यं यतो हरेः । | ||
सत्यव्रतस्ततो विष्णुः सद्भूतत्रयमुच्यते ॥ | सत्यव्रतस्ततो विष्णुः सद्भूतत्रयमुच्यते ॥ | ||
त्यं तदन्यत्समुद्दिष्टं तत्परत्वात्तु तत्परः । | त्यं तदन्यत्समुद्दिष्टं तत्परत्वात्तु तत्परः । | ||
वेदमुख्यार्थरूपत्वात्त्रिसत्यो भगवान् हरिः ॥ | वेदमुख्यार्थरूपत्वात्त्रिसत्यो भगवान् हरिः ॥ | ||
सत्यस्य चोत्तमानन्दज्ञानदातृत्वतः सदा । | सत्यस्य चोत्तमानन्दज्ञानदातृत्वतः सदा । | ||
सत्यस्य सत्यो भगवान्सत्यस्थो जगति स्थितः ॥ | सत्यस्य सत्यो भगवान्सत्यस्थो जगति स्थितः ॥ | ||
जगन्नेतृत्वतः सत्यनेता विष्णुः प्रकीर्तितः । | जगन्नेतृत्वतः सत्यनेता विष्णुः प्रकीर्तितः । | ||
अत्तृत्वाच्च तदादानात्सत्यात्मा चोच्यते विभुः''इति तन्त्रभागवते ॥</div> | अत्तृत्वाच्च तदादानात्सत्यात्मा चोच्यते विभुः''इति तन्त्रभागवते ॥</div> | ||
| Line 9,875: | Line 9,875: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S03_V29" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S03_V29"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S03_V29" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S03_V29"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S03_V29_B1" data-verse="BTN_C10_S03_V29" data-block-id="BTN_C10_S03_V29_B1">'जगद्वृक्षाश्रया ह्येषा प्रकृतिस्तु गुणत्रयम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S03_V29_B1" data-verse="BTN_C10_S03_V29" data-block-id="BTN_C10_S03_V29_B1">'जगद्वृक्षाश्रया ह्येषा प्रकृतिस्तु गुणत्रयम् । | ||
मूलं मात्राः शिफास्तस्य उत्पित्सुत्वादिकास्तथा ॥ | मूलं मात्राः शिफास्तस्य उत्पित्सुत्वादिकास्तथा ॥ | ||
षट्प्रकारास्तु विटपा देवगन्धर्वदानवाः । | षट्प्रकारास्तु विटपा देवगन्धर्वदानवाः । | ||
राक्षसाश्च पिशाचाश्च तिर्यङ्मानुषतस्थुषः ॥ | राक्षसाश्च पिशाचाश्च तिर्यङ्मानुषतस्थुषः ॥ | ||
इन्द्रियाण्यस्य पत्राणि द्वारो द्वारो नव स्मृताः । | इन्द्रियाण्यस्य पत्राणि द्वारो द्वारो नव स्मृताः । | ||
प्रवृत्तं च निवृत्तं च फलद्वयमुदीरितम् ॥ | प्रवृत्तं च निवृत्तं च फलद्वयमुदीरितम् ॥ | ||
धर्मादयस्त्वत्र रसा मोक्ष एकफलस्य तु । | धर्मादयस्त्वत्र रसा मोक्ष एकफलस्य तु । | ||
प्रवृत्ताश्च निवृत्ताश्च पक्षिणो द्विविधा मताः ॥ | प्रवृत्ताश्च निवृत्ताश्च पक्षिणो द्विविधा मताः ॥ | ||
कारणस्य सदा सत्वात्प्रवाहेण च सन्नसौ । | कारणस्य सदा सत्वात्प्रवाहेण च सन्नसौ । | ||
न कदाचिन्न भूतोऽसौ न चैव न भविष्यति ॥ | न कदाचिन्न भूतोऽसौ न चैव न भविष्यति ॥ | ||
स्वतो वा परतो वापि सन्नतोऽसौ जगत्तरुः । | स्वतो वा परतो वापि सन्नतोऽसौ जगत्तरुः । | ||
अस्य स्वर्गादिकृद्विष्णुः सदानन्दैकरूपकः ॥''इति च ॥ २८-२९ ॥</div> | अस्य स्वर्गादिकृद्विष्णुः सदानन्दैकरूपकः ॥''इति च ॥ २८-२९ ॥</div> | ||
| Line 9,894: | Line 9,894: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S03_V31" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S03_V31"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S03_V31" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S03_V31"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S03_V31_B1" data-verse="BTN_C10_S03_V31" data-block-id="BTN_C10_S03_V31_B1">'सदा सर्वगुणाढ्यत्वात्सत्ववान् हरिरुच्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S03_V31_B1" data-verse="BTN_C10_S03_V31" data-block-id="BTN_C10_S03_V31_B1">'सदा सर्वगुणाढ्यत्वात्सत्ववान् हरिरुच्यते । | ||
न तु सत्वगुणात्मत्वाद्यत स्त्रिगुणवर्जितः''॥ इति नारदीये ॥ ३०,३१ ॥</div> | न तु सत्वगुणात्मत्वाद्यत स्त्रिगुणवर्जितः''॥ इति नारदीये ॥ ३०,३१ ॥</div> | ||
| Line 9,901: | Line 9,901: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S03_V32" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S03_V32"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S03_V32" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S03_V32"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S03_V32_B1" data-verse="BTN_C10_S03_V32" data-block-id="BTN_C10_S03_V32_B1">'भगवत्पादपोतोऽसौ नान्यपोतसमो भवेत् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S03_V32_B1" data-verse="BTN_C10_S03_V32" data-block-id="BTN_C10_S03_V32_B1">'भगवत्पादपोतोऽसौ नान्यपोतसमो भवेत् । | ||
सन्निधायैव शिष्येषु तदेव प्राप्नुयुर्यतः''॥ इति वामने ॥ | सन्निधायैव शिष्येषु तदेव प्राप्नुयुर्यतः''॥ इति वामने ॥ | ||
'भगवत्पादनौकाया नेयं नौकोपमा भवेत् । | 'भगवत्पादनौकाया नेयं नौकोपमा भवेत् । | ||
तया तीर्त्वा तु तामेव प्राप्य तिष्ठन्ति तत्र यत्''॥ इति ब्राह्मे ॥ | तया तीर्त्वा तु तामेव प्राप्य तिष्ठन्ति तत्र यत्''॥ इति ब्राह्मे ॥ | ||
अतस्तामेव याताः ॥ ३२ ॥</div> | अतस्तामेव याताः ॥ ३२ ॥</div> | ||
| Line 9,911: | Line 9,911: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S03_V35" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S03_V35"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S03_V35" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S03_V35"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S03_V35_B1" data-verse="BTN_C10_S03_V35" data-block-id="BTN_C10_S03_V35_B1">'विशुद्धसत्वब्रह्मादेः शरीरे संस्थितो हरिः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S03_V35_B1" data-verse="BTN_C10_S03_V35" data-block-id="BTN_C10_S03_V35_B1">'विशुद्धसत्वब्रह्मादेः शरीरे संस्थितो हरिः । | ||
तेषामादेशमार्गेण वेदाद्यैरर्चयन्ति तम्''॥ इति भागवततन्त्रे ॥३५॥</div> | तेषामादेशमार्गेण वेदाद्यैरर्चयन्ति तम्''॥ इति भागवततन्त्रे ॥३५॥</div> | ||
| Line 9,918: | Line 9,918: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S03_V36" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S03_V36"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S03_V36" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S03_V36"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S03_V36_B1" data-verse="BTN_C10_S03_V36" data-block-id="BTN_C10_S03_V36_B1">'सत्वं ब्रह्मादिदेहाख्यं ज्ञानरूपं तमोनुदम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S03_V36_B1" data-verse="BTN_C10_S03_V36" data-block-id="BTN_C10_S03_V36_B1">'सत्वं ब्रह्मादिदेहाख्यं ज्ञानरूपं तमोनुदम् । | ||
यदि न स्यात्तदा सत्वप्रकाशानुमितो विभुः ॥ | यदि न स्यात्तदा सत्वप्रकाशानुमितो विभुः ॥ | ||
यदि न स्यात्परो विष्णुः कथं विद्वज्जना अमुम् । | यदि न स्यात्परो विष्णुः कथं विद्वज्जना अमुम् । | ||
अर्चयन्तीति तत्त्वस्य जिज्ञासुभिरधोक्षजः ॥ | अर्चयन्तीति तत्त्वस्य जिज्ञासुभिरधोक्षजः ॥ | ||
कथं ज्ञायेत कस्यापि निर्गुणत्वात्परो विभुः''॥ इति तन्त्रभागवते ॥</div> | कथं ज्ञायेत कस्यापि निर्गुणत्वात्परो विभुः''॥ इति तन्त्रभागवते ॥</div> | ||
| Line 9,928: | Line 9,928: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S03_V37" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S03_V37"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S03_V37" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S03_V37"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S03_V37_B1" data-verse="BTN_C10_S03_V37" data-block-id="BTN_C10_S03_V37_B1">'लोकसिद्धार्थनाम्नः स राहित्यान्नामवर्जितः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S03_V37_B1" data-verse="BTN_C10_S03_V37" data-block-id="BTN_C10_S03_V37_B1">'लोकसिद्धार्थनाम्नः स राहित्यान्नामवर्जितः । | ||
अरूपोऽप्राकृतत्वाच्च सत्वाभावात्तथाऽगुणः ॥ | अरूपोऽप्राकृतत्वाच्च सत्वाभावात्तथाऽगुणः ॥ | ||
अकर्माऽक्लिष्टकारित्वान्नित्यत्वादज एव च । | अकर्माऽक्लिष्टकारित्वान्नित्यत्वादज एव च । | ||
अलौकिकार्थसन्नाम्नामनन्तत्वाज्जनार्दनः ॥ | अलौकिकार्थसन्नाम्नामनन्तत्वाज्जनार्दनः ॥ | ||
अनन्तनामा परमः सुसुखज्ञानरूपवान् । | अनन्तनामा परमः सुसुखज्ञानरूपवान् । | ||
तानि चास्य सुदिव्यानि सुगन्धीनि सुभान्ति च ॥ | तानि चास्य सुदिव्यानि सुगन्धीनि सुभान्ति च ॥ | ||
शुभलक्षणपूर्णानि सुवर्णानि महान्ति च । | शुभलक्षणपूर्णानि सुवर्णानि महान्ति च । | ||
यदतोऽनन्तरूपोऽसौ पूर्णानन्दादिभोजनात् ॥ | यदतोऽनन्तरूपोऽसौ पूर्णानन्दादिभोजनात् ॥ | ||
बलैश्वर्यसुवीर्यादिपूर्णासङ्ख्यगुणत्वतः । | बलैश्वर्यसुवीर्यादिपूर्णासङ्ख्यगुणत्वतः । | ||
अनन्तगुण एवासौ ते चाभिन्ना गुणा हरेः ॥ | अनन्तगुण एवासौ ते चाभिन्ना गुणा हरेः ॥ | ||
परस्परमभिन्नाश्च सर्वधर्माश्च तद्गताः । | परस्परमभिन्नाश्च सर्वधर्माश्च तद्गताः । | ||
अभिन्नानि च रूपाणि सर्वाणि जगदीशितुः ॥ | अभिन्नानि च रूपाणि सर्वाणि जगदीशितुः ॥ | ||
प्राकृतस्य तु नामादेरीक्षिता पुरुषोत्तमः । | प्राकृतस्य तु नामादेरीक्षिता पुरुषोत्तमः । | ||
अनामादिवचोभिस्तु स एषोऽर्थोऽनुमीयते ॥ | अनामादिवचोभिस्तु स एषोऽर्थोऽनुमीयते ॥ | ||
अनामत्वादि चान्यच्च ज्ञानिनां मनसेङ्ग्यते । | अनामत्वादि चान्यच्च ज्ञानिनां मनसेङ्ग्यते । | ||
तेनैव चोह्य एषोऽर्थस्तस्माज्ज्ञेय इति प्रभुः''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ | तेनैव चोह्य एषोऽर्थस्तस्माज्ज्ञेय इति प्रभुः''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ | ||
देवक्रियायाः प्रतियन्ति भगवत्प्रेरणादेव जानन्ति । | देवक्रियायाः प्रतियन्ति भगवत्प्रेरणादेव जानन्ति । | ||
'नामरूपादि विष्णोस्तु न शक्यं ज्ञातुमञ्जसा । | 'नामरूपादि विष्णोस्तु न शक्यं ज्ञातुमञ्जसा । | ||
तथापि तत्प्रसादेन जानन्ति परमर्षयः''॥ इति पाद्मे ॥ ३७ ॥</div> | तथापि तत्प्रसादेन जानन्ति परमर्षयः''॥ इति पाद्मे ॥ ३७ ॥</div> | ||
| Line 9,952: | Line 9,952: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S03_V38" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S03_V38"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S03_V38" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S03_V38"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S03_V38_B1" data-verse="BTN_C10_S03_V38" data-block-id="BTN_C10_S03_V38_B1">यस्मान्नामरूपादयः सन्ति तस्माच्छृण्वन् गृणन् । क्रियासु क्रियमाणासु प्रेरकत्वेन पूज्यत्वेन च । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S03_V38_B1" data-verse="BTN_C10_S03_V38" data-block-id="BTN_C10_S03_V38_B1">यस्मान्नामरूपादयः सन्ति तस्माच्छृण्वन् गृणन् । क्रियासु क्रियमाणासु प्रेरकत्वेन पूज्यत्वेन च । | ||
'सर्वक्रियासु कर्तृत्वपूज्यत्वेन जनार्दनम् । | 'सर्वक्रियासु कर्तृत्वपूज्यत्वेन जनार्दनम् । | ||
यो वेत्ति नैति संसारं तत्प्रसादान्न संशयः''॥ इति क्रियायोगे ॥ ३८ ॥</div> | यो वेत्ति नैति संसारं तत्प्रसादान्न संशयः''॥ इति क्रियायोगे ॥ ३८ ॥</div> | ||
| Line 9,960: | Line 9,960: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S03_V39" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S03_V39"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S03_V39" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S03_V39"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S03_V39_B1" data-verse="BTN_C10_S03_V39" data-block-id="BTN_C10_S03_V39_B1">'खं नाभिश्चरणौ क्षितिः''इति भवतः पदो भुवः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S03_V39_B1" data-verse="BTN_C10_S03_V39" data-block-id="BTN_C10_S03_V39_B1">'खं नाभिश्चरणौ क्षितिः''इति भवतः पदो भुवः । | ||
'पदाद्याश्रयणाद्विष्णोः पृथिव्यादि पदादिकम् । | 'पदाद्याश्रयणाद्विष्णोः पृथिव्यादि पदादिकम् । | ||
तज्जत्वाद्वाथ सादृश्याद्यथानुर्भूमिगं पदम्''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ ३९ ॥</div> | तज्जत्वाद्वाथ सादृश्याद्यथानुर्भूमिगं पदम्''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ ३९ ॥</div> | ||
| Line 9,970: | Line 9,970: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S03_V40" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S03_V40"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S03_V40" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S03_V40"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S03_V40_B1" data-verse="BTN_C10_S03_V40" data-block-id="BTN_C10_S03_V40_B1">'अज्ञानादेव मन्यन्ते विष्णोर्जनिमृती नराः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S03_V40_B1" data-verse="BTN_C10_S03_V40" data-block-id="BTN_C10_S03_V40_B1">'अज्ञानादेव मन्यन्ते विष्णोर्जनिमृती नराः । | ||
स्थितिरूपस्य चान्यस्मात्स्थितिं मोक्षाश्रयस्य हि ॥ | स्थितिरूपस्य चान्यस्मात्स्थितिं मोक्षाश्रयस्य हि ॥ | ||
स्वेच्छया हि जनिं भङ्गं स्थितिं चासौ करोत्यजः । | स्वेच्छया हि जनिं भङ्गं स्थितिं चासौ करोत्यजः । | ||
सर्वस्य जगतो यस्मात्तज्जन्मादिः कुतो भवेत्''॥ इति च ॥ ४० ॥</div> | सर्वस्य जगतो यस्मात्तज्जन्मादिः कुतो भवेत्''॥ इति च ॥ ४० ॥</div> | ||
| Line 9,981: | Line 9,981: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S04_V15" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S04_V15"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S04_V15" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S04_V15"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S04_V15_B1" data-verse="BTN_C10_S04_V15" data-block-id="BTN_C10_S04_V15_B1">'बहिश्च विद्यमानत्वादप्रविष्टो जगद्धरिः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S04_V15_B1" data-verse="BTN_C10_S04_V15" data-block-id="BTN_C10_S04_V15_B1">'बहिश्च विद्यमानत्वादप्रविष्टो जगद्धरिः । | ||
प्रविष्टवच्च तत्रैव पूर्णरूपत्वतो विभुः ॥ | प्रविष्टवच्च तत्रैव पूर्णरूपत्वतो विभुः ॥ | ||
अप्रवेशः प्रवेशश्च प्रविष्टोपमता तथा । | अप्रवेशः प्रवेशश्च प्रविष्टोपमता तथा । | ||
बहिरन्तर्गतस्य स्यादित्याहुः शब्दवेदिनः''॥ इति च ॥ १५ ॥</div> | बहिरन्तर्गतस्य स्यादित्याहुः शब्दवेदिनः''॥ इति च ॥ १५ ॥</div> | ||
| Line 9,992: | Line 9,992: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S04_V17" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S04_V17"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S04_V17" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S04_V17"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S04_V17_B1" data-verse="BTN_C10_S04_V17" data-block-id="BTN_C10_S04_V17_B1">'महदादिस्त्वविकृत ईषद्विकृतरूपतः''। इति च ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S04_V17_B1" data-verse="BTN_C10_S04_V17" data-block-id="BTN_C10_S04_V17_B1">'महदादिस्त्वविकृत ईषद्विकृतरूपतः''। इति च ॥ | ||
अनुगता इव प्रविष्टा इव । पूर्वोक्तवद्बहिरपि विद्यमानत्वात् । अन्तश्च देवतानामविभक्तशक्तित्वात्पूर्वोत्पन्नत्वात्तत्त्वानामण्डप्रवेशमात्रम् । व्यक्तिविशेषादुत्पत्तिरित्युपचर्यते । अण्डजो ब्रह्मेत्यादि । | अनुगता इव प्रविष्टा इव । पूर्वोक्तवद्बहिरपि विद्यमानत्वात् । अन्तश्च देवतानामविभक्तशक्तित्वात्पूर्वोत्पन्नत्वात्तत्त्वानामण्डप्रवेशमात्रम् । व्यक्तिविशेषादुत्पत्तिरित्युपचर्यते । अण्डजो ब्रह्मेत्यादि । | ||
'महद्रूपादिना ब्रह्मा देवाश्चैव प्रजज्ञिरे । | 'महद्रूपादिना ब्रह्मा देवाश्चैव प्रजज्ञिरे । | ||
अण्डे त्वेषामभिव्यक्तिर्जनिरित्यभिधीयते''॥ इति च ॥ १६,१७ ॥</div> | अण्डे त्वेषामभिव्यक्तिर्जनिरित्यभिधीयते''॥ इति च ॥ १६,१७ ॥</div> | ||
| Line 10,001: | Line 10,001: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S04_V18" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S04_V18"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S04_V18" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S04_V18"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S04_V18_B1" data-verse="BTN_C10_S04_V18" data-block-id="BTN_C10_S04_V18_B1">ग्राह्यगुणविषयबुध्द्यनुमेयलक्षणः । ग्राह्यगुणेष्वस्वातन्त्र्यात्तज्ज्ञापकोऽ- न्योऽस्तीति ज्ञायते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S04_V18_B1" data-verse="BTN_C10_S04_V18" data-block-id="BTN_C10_S04_V18_B1">ग्राह्यगुणविषयबुध्द्यनुमेयलक्षणः । ग्राह्यगुणेष्वस्वातन्त्र्यात्तज्ज्ञापकोऽ- न्योऽस्तीति ज्ञायते । | ||
'ज्ञाताऽपि सर्वभावानां ज्ञायते ज्ञानलिङ्गतः । | 'ज्ञाताऽपि सर्वभावानां ज्ञायते ज्ञानलिङ्गतः । | ||
जिघृक्षोर्ग्रहणाभावादस्वातन्त्र्यप्रतीतितः ॥ | जिघृक्षोर्ग्रहणाभावादस्वातन्त्र्यप्रतीतितः ॥ | ||
सर्वत्राव्यवधानेन द्रष्टृत्वात्सर्ववस्तुनः । | सर्वत्राव्यवधानेन द्रष्टृत्वात्सर्ववस्तुनः । | ||
आन्तरं बाह्यमित्येव विशेषो नास्ति कश्चन ॥''इति तन्त्रभागवते । | आन्तरं बाह्यमित्येव विशेषो नास्ति कश्चन ॥''इति तन्त्रभागवते । | ||
जीवस्य ग्रहणशक्तिरपि तस्येत्यपिशब्दः । एवं शरीरमुत्पाद्य ज्ञायसे । सर्वस्य सम्पूर्णस्य । | जीवस्य ग्रहणशक्तिरपि तस्येत्यपिशब्दः । एवं शरीरमुत्पाद्य ज्ञायसे । सर्वस्य सम्पूर्णस्य । | ||
'सर्वः सम्पूर्णसामर्थ्यात्सर्वात्मा सर्वभक्षणात् । | 'सर्वः सम्पूर्णसामर्थ्यात्सर्वात्मा सर्वभक्षणात् । | ||
अनन्याश्रयतश्चात्मवस्तुत्वमभिधीयते''॥ इति च । | अनन्याश्रयतश्चात्मवस्तुत्वमभिधीयते''॥ इति च । | ||
आत्मन्येव वासादात्मवस्तु ॥ १८ ॥</div> | आत्मन्येव वासादात्मवस्तु ॥ १८ ॥</div> | ||
| Line 10,015: | Line 10,015: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S04_V19" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S04_V19"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S04_V19" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S04_V19"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S04_V19_B1" data-verse="BTN_C10_S04_V19" data-block-id="BTN_C10_S04_V19_B1">परमात्मनोऽपि शरीरे सन्निधानादेवाबुधैरस्वव्यतिरेकतो ज्ञायसे । यथानुकूल- वादं वेदवचनं विना प्रवर्तमानं न तन्मनीषितम् । सम्यक् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S04_V19_B1" data-verse="BTN_C10_S04_V19" data-block-id="BTN_C10_S04_V19_B1">परमात्मनोऽपि शरीरे सन्निधानादेवाबुधैरस्वव्यतिरेकतो ज्ञायसे । यथानुकूल- वादं वेदवचनं विना प्रवर्तमानं न तन्मनीषितम् । सम्यक् । | ||
'अभी३दमेकमेको अस्मि निष्पाभीद्वा किमु त्रयः करन्ति । | 'अभी३दमेकमेको अस्मि निष्पाभीद्वा किमु त्रयः करन्ति । | ||
खलेन पर्षान्प्रतिहन्मि भूरि किं मा निन्दन्ति शत्रवोऽनिन्द्राः''॥ | खलेन पर्षान्प्रतिहन्मि भूरि किं मा निन्दन्ति शत्रवोऽनिन्द्राः''॥ | ||
इति जीवेशयोर्भेदे व्यक्तं वचः परः पुमानुपाददे । | इति जीवेशयोर्भेदे व्यक्तं वचः परः पुमानुपाददे । | ||
'प्रविष्टत्वाच्छरीरेषु जीव एवेति दुर्धियः । | 'प्रविष्टत्वाच्छरीरेषु जीव एवेति दुर्धियः । | ||
मन्यन्ते परमात्मानं न तन्मतमनुव्रजेत् ॥ | मन्यन्ते परमात्मानं न तन्मतमनुव्रजेत् ॥ | ||
वेदवादविरोधित्वादनुयाता तमो विशेत् । | वेदवादविरोधित्वादनुयाता तमो विशेत् । | ||
यतः पर्यङ्कशयन आह विष्णुः सनातनः ॥ | यतः पर्यङ्कशयन आह विष्णुः सनातनः ॥ | ||
इदं जगत्सर्वमथेदृशानि भूरीणि वा मामभियान्ति सङ्ख्ये । | इदं जगत्सर्वमथेदृशानि भूरीणि वा मामभियान्ति सङ्ख्ये । | ||
धान्यानि यद्वत्खलगानि मर्त्याः सञ्चूर्णयिष्याम्यहमेक एव''॥ इति ब्रह्माण्डे । | धान्यानि यद्वत्खलगानि मर्त्याः सञ्चूर्णयिष्याम्यहमेक एव''॥ इति ब्रह्माण्डे । | ||
चेति फलतोऽपि तमो यान्तीति । | चेति फलतोऽपि तमो यान्तीति । | ||
'ऐकात्म्यज्ञानतो यान्ति तमो भेदात्परं पदम् । | 'ऐकात्म्यज्ञानतो यान्ति तमो भेदात्परं पदम् । | ||
स्वातन्त्र्यपारतन्त्र्यादिज्ञानं भेददृशिर्भवेत्''॥ इति ब्रह्मवैवर्ते ॥ १९ ॥</div> | स्वातन्त्र्यपारतन्त्र्यादिज्ञानं भेददृशिर्भवेत्''॥ इति ब्रह्मवैवर्ते ॥ १९ ॥</div> | ||
| Line 10,033: | Line 10,033: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S04_V20" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S04_V20"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S04_V20" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S04_V20"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S04_V20_B1" data-verse="BTN_C10_S04_V20" data-block-id="BTN_C10_S04_V20_B1">'अनीहोऽक्लिष्टकारित्वात्तथाऽविकृत एव सन् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S04_V20_B1" data-verse="BTN_C10_S04_V20" data-block-id="BTN_C10_S04_V20_B1">'अनीहोऽक्लिष्टकारित्वात्तथाऽविकृत एव सन् । | ||
सर्वं करोति तद्युक्तमैश्वर्यात्पूर्णशक्तितः''॥ इति ब्राह्मे । | सर्वं करोति तद्युक्तमैश्वर्यात्पूर्णशक्तितः''॥ इति ब्राह्मे । | ||
अगुणश्चेत्कथं गुणैः सृष्ट्यादिकृदिति तदाश्रयत्वात् । | अगुणश्चेत्कथं गुणैः सृष्ट्यादिकृदिति तदाश्रयत्वात् । | ||
'अगुणोऽगुणदेहत्वात्सगुणो गुणधारणात् । | 'अगुणोऽगुणदेहत्वात्सगुणो गुणधारणात् । | ||
ऐश्वर्यादिगुणत्वाद्वा वासुदेव इतीर्यते''इत्याग्नेये ॥ २० ॥</div> | ऐश्वर्यादिगुणत्वाद्वा वासुदेव इतीर्यते''इत्याग्नेये ॥ २० ॥</div> | ||
| Line 10,043: | Line 10,043: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S04_V21" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S04_V21"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S04_V21" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S04_V21"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S04_V21_B1" data-verse="BTN_C10_S04_V21" data-block-id="BTN_C10_S04_V21_B1">'जगतां वर्धयन्सत्वं यदा रक्षति केशवः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S04_V21_B1" data-verse="BTN_C10_S04_V21" data-block-id="BTN_C10_S04_V21_B1">'जगतां वर्धयन्सत्वं यदा रक्षति केशवः । | ||
हयग्रीवादिरूपेण शुक्लवर्णस्तदा विभुः ॥ | हयग्रीवादिरूपेण शुक्लवर्णस्तदा विभुः ॥ | ||
वर्धयंस्तु रजो येन जगदुत्पादयेद्धरिः । | वर्धयंस्तु रजो येन जगदुत्पादयेद्धरिः । | ||
तद्रक्तं जामदग््य्रादिरूपं येन विनाशयेत् ॥ | तद्रक्तं जामदग््य्रादिरूपं येन विनाशयेत् ॥ | ||
वर्धयंस्तु तमो लोके तत्कृष्णं यादवादिकम् । | वर्धयंस्तु तमो लोके तत्कृष्णं यादवादिकम् । | ||
सर्वत्र सर्वं कुरुते विशेषस्तत्र कीर्तितः ॥ | सर्वत्र सर्वं कुरुते विशेषस्तत्र कीर्तितः ॥ | ||
ज्ञानदानादिना रक्षा महतां सम्प्रकीर्तिता । | ज्ञानदानादिना रक्षा महतां सम्प्रकीर्तिता । | ||
रागदानेन महतां सृष्टिः सृष्टिरुदीर्यते ॥ | रागदानेन महतां सृष्टिः सृष्टिरुदीर्यते ॥ | ||
असतां तु तनोर्वृद्धिं कुर्वन्पातयते यदा । | असतां तु तनोर्वृद्धिं कुर्वन्पातयते यदा । | ||
सतां विवर्धनार्थाय कृष्णरूपी तदा हरिः ॥ | सतां विवर्धनार्थाय कृष्णरूपी तदा हरिः ॥ | ||
ज्ञानाद्युत्पत्तिकृच्चापि रूपं रक्तं विभोः स्मृतम् । | ज्ञानाद्युत्पत्तिकृच्चापि रूपं रक्तं विभोः स्मृतम् । | ||
तमोविनाशकमपि कृष्णं विष्णोरुदाहृतम् ॥ | तमोविनाशकमपि कृष्णं विष्णोरुदाहृतम् ॥ | ||
आचार्यादिषु रागार्थे शुद्धसत्वात्मकं रजः । | आचार्यादिषु रागार्थे शुद्धसत्वात्मकं रजः । | ||
यतो व्यपेक्षितं नाशे तमसोऽपि ततः परम् ॥ | यतो व्यपेक्षितं नाशे तमसोऽपि ततः परम् ॥ | ||
तमो द्वेषात्मकं शुद्धं सत्वात्मकमुदीर्यते । | तमो द्वेषात्मकं शुद्धं सत्वात्मकमुदीर्यते । | ||
एवं सृतिगतानां तु रागाद्या न गुणोद्भवाः ॥ | एवं सृतिगतानां तु रागाद्या न गुणोद्भवाः ॥ | ||
शुद्धज्ञानात्मकाः सर्वे मुक्तानां नात्र संशयः । | शुद्धज्ञानात्मकाः सर्वे मुक्तानां नात्र संशयः । | ||
सर्वत्र सर्वकृच्चापि हयग्रीवादिरूपकः ॥ | सर्वत्र सर्वकृच्चापि हयग्रीवादिरूपकः ॥ | ||
ज्ञानादिरक्षको विष्णुर्जामदग्न््यादिरूपवान् । | ज्ञानादिरक्षको विष्णुर्जामदग्न््यादिरूपवान् । | ||
ज्ञानाद्युत्पादको नित्यं कृष्णादिर्दोषनाशकः ॥ | ज्ञानाद्युत्पादको नित्यं कृष्णादिर्दोषनाशकः ॥ | ||
एकरूपोऽपि भगवान्बहुरूप इवेयते । | एकरूपोऽपि भगवान्बहुरूप इवेयते । | ||
अचिन्त्यैश्वर्यरूपत्वात्पूर्णानन्दैकरूपकः ॥''इति ब्रह्मतर्के । | अचिन्त्यैश्वर्यरूपत्वात्पूर्णानन्दैकरूपकः ॥''इति ब्रह्मतर्के । | ||
'स्वेच्छया तु गुणान्विष्णुर्नानारूपान्करोत्यजः । | 'स्वेच्छया तु गुणान्विष्णुर्नानारूपान्करोत्यजः । | ||
गुणानामाश्रयत्वात्तु भवेत्स गुणबृंहितः''॥ इति तन्त्रभागवते ॥ २१ ॥</div> | गुणानामाश्रयत्वात्तु भवेत्स गुणबृंहितः''॥ इति तन्त्रभागवते ॥ २१ ॥</div> | ||
| Line 10,072: | Line 10,072: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S04_V22" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S04_V22"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S04_V22" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S04_V22"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S04_V22_B1" data-verse="BTN_C10_S04_V22" data-block-id="BTN_C10_S04_V22_B1">'सतां सुखविवृद्ध्यर्थमसतां पीडनं हरेः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S04_V22_B1" data-verse="BTN_C10_S04_V22" data-block-id="BTN_C10_S04_V22_B1">'सतां सुखविवृद्ध्यर्थमसतां पीडनं हरेः । | ||
यावच्चासुरदुःखं स्यात्तावद्देवसुखं भवेत् ॥ | यावच्चासुरदुःखं स्यात्तावद्देवसुखं भवेत् ॥ | ||
तत्रापि तारतम्येन ब्रह्मणोऽभ्यधिकं सुखम् । | तत्रापि तारतम्येन ब्रह्मणोऽभ्यधिकं सुखम् । | ||
यावत्क्षीणं तमस्तावत्प्रकाशस्य तु वर्धनम् ॥ | यावत्क्षीणं तमस्तावत्प्रकाशस्य तु वर्धनम् ॥ | ||
सर्वस्माच्च कलेः पीडा ब्रह्मणोऽभ्यधिकं सुखम् । | सर्वस्माच्च कलेः पीडा ब्रह्मणोऽभ्यधिकं सुखम् । | ||
तस्मात्सतां रक्षणाय सर्वकर्म हरेः स्मृतम्''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥२२॥</div> | तस्मात्सतां रक्षणाय सर्वकर्म हरेः स्मृतम्''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥२२॥</div> | ||
| Line 10,083: | Line 10,083: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S04_V25" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S04_V25"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S04_V25" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S04_V25"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S04_V25_B1" data-verse="BTN_C10_S04_V25" data-block-id="BTN_C10_S04_V25_B1">'सर्वाशुभविनिर्मुक्तगुणमात्रो यतो हरिः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S04_V25_B1" data-verse="BTN_C10_S04_V25" data-block-id="BTN_C10_S04_V25_B1">'सर्वाशुभविनिर्मुक्तगुणमात्रो यतो हरिः । | ||
सत्तामात्रमतः प्राहुर्निर्विशेषोऽखिलोत्तमः । | सत्तामात्रमतः प्राहुर्निर्विशेषोऽखिलोत्तमः । | ||
अनादरान्निरीहश्च सेहः सर्वकृती यतः''॥ इति तन्त्रभागवते ॥ | अनादरान्निरीहश्च सेहः सर्वकृती यतः''॥ इति तन्त्रभागवते ॥ | ||
यस्य तद्रूपं सत्वम् । 'सप्तसु प्रथमा''॥ इति सूत्रात् ॥ २५ ॥</div> | यस्य तद्रूपं सत्वम् । 'सप्तसु प्रथमा''॥ इति सूत्रात् ॥ २५ ॥</div> | ||
| Line 10,108: | Line 10,108: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S05_V18" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S05_V18"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S05_V18" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S05_V18"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S05_V18_B1" data-verse="BTN_C10_S05_V18" data-block-id="BTN_C10_S05_V18_B1">पूतनाकंसनरकशिशुपालादिषु द्विधा । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S05_V18_B1" data-verse="BTN_C10_S05_V18" data-block-id="BTN_C10_S05_V18_B1">पूतनाकंसनरकशिशुपालादिषु द्विधा । | ||
जीवाः सन्तस्त्वसन्तश्च तत्र बन्ध्वादिरूपिणः ॥ | जीवाः सन्तस्त्वसन्तश्च तत्र बन्ध्वादिरूपिणः ॥ | ||
विष्णोः सन्त इति ज्ञेया असन्तः शत्रुरूपिणः । | विष्णोः सन्त इति ज्ञेया असन्तः शत्रुरूपिणः । | ||
शुभजीवप्रकाशेन कदाचिच्छुभबुद्धयः ॥ | शुभजीवप्रकाशेन कदाचिच्छुभबुद्धयः ॥ | ||
विपर्ययेऽन्यथा च स्युः शुभास्तत्र हरिं ययुः । | विपर्ययेऽन्यथा च स्युः शुभास्तत्र हरिं ययुः । | ||
असुराश्च तमो घोरं यदि तत्रैव मध्यमाः । । | असुराश्च तमो घोरं यदि तत्रैव मध्यमाः । । | ||
मध्यमां गतिमेवापुरेकदेहगता अपि ॥ इति गारुडे ॥ १८ ॥</div> | मध्यमां गतिमेवापुरेकदेहगता अपि ॥ इति गारुडे ॥ १८ ॥</div> | ||
| Line 10,124: | Line 10,124: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S05_V21" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S05_V21"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S05_V21" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S05_V21"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S05_V21_B1" data-verse="BTN_C10_S05_V21" data-block-id="BTN_C10_S05_V21_B1">अयमात्मा परमात्मा ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S05_V21_B1" data-verse="BTN_C10_S05_V21" data-block-id="BTN_C10_S05_V21_B1">अयमात्मा परमात्मा ॥ | ||
यतः परमात्मनो नैकविधमैक्यं, विपरीतज्ञानेन यतश्च संसृतिर्न निवर्तते । स एव न विपर्येति । पुत्रादिकं तु विपर्येति ॥ तस्मात्तस्मिन्नेव स्थितिं कृत्वा माऽनुशोच ॥ | यतः परमात्मनो नैकविधमैक्यं, विपरीतज्ञानेन यतश्च संसृतिर्न निवर्तते । स एव न विपर्येति । पुत्रादिकं तु विपर्येति ॥ तस्मात्तस्मिन्नेव स्थितिं कृत्वा माऽनुशोच ॥ | ||
'अहं ब्रह्मास्मि देवोऽस्मि नास्मि केवलमानुषः । | 'अहं ब्रह्मास्मि देवोऽस्मि नास्मि केवलमानुषः । | ||
जातोऽस्मि वर्धे धनवान्म्रिय इत्यादिका सदा ॥ | जातोऽस्मि वर्धे धनवान्म्रिय इत्यादिका सदा ॥ | ||
देहादिषु च देवेषु परे ब्रह्मणि चाभिदा । | देहादिषु च देवेषु परे ब्रह्मणि चाभिदा । | ||
मोहाद्यन्मायया नित्यं दृश्यतेऽधममध्यमे ॥ | मोहाद्यन्मायया नित्यं दृश्यतेऽधममध्यमे ॥ | ||
स ईशो न विपर्येति सर्वेशत्वात्कदाचन । | स ईशो न विपर्येति सर्वेशत्वात्कदाचन । | ||
पुत्रादिकं विपर्येति पित्रादिश्च यतो भवेत्''॥ इति ब्राह्मे ॥ | पुत्रादिकं विपर्येति पित्रादिश्च यतो भवेत्''॥ इति ब्राह्मे ॥ | ||
'तल्लक्षणैर्विहीनः सन्ब्रह्मदेवोऽस्मि चेति तु । | 'तल्लक्षणैर्विहीनः सन्ब्रह्मदेवोऽस्मि चेति तु । | ||
असुराः प्रतिपद्यन्ते जन्मादीन्मानुषा जनाः''॥ इति च ॥ | असुराः प्रतिपद्यन्ते जन्मादीन्मानुषा जनाः''॥ इति च ॥ | ||
'परं ब्रह्मण एकस्य ब्रह्मास्मीति विचिन्तनम् । | 'परं ब्रह्मण एकस्य ब्रह्मास्मीति विचिन्तनम् । | ||
परब्रह्मेति रामादिलक्षणैरवधारयेत् ॥ | परब्रह्मेति रामादिलक्षणैरवधारयेत् ॥ | ||
देवोऽस्मीति च देवानां तच्च ज्ञेयं स्वलक्षणैः । | देवोऽस्मीति च देवानां तच्च ज्ञेयं स्वलक्षणैः । | ||
मर्त्यानां मानुषोऽस्मीति प्रतिपत्तिर्विधीयते ॥ | मर्त्यानां मानुषोऽस्मीति प्रतिपत्तिर्विधीयते ॥ | ||
अन्यथाप्रतिपत्त्या तु तमो यान्ति विनिश्चयात् । | अन्यथाप्रतिपत्त्या तु तमो यान्ति विनिश्चयात् । | ||
अन्यथा प्रतिपद्यन्ते आसुरा नियतं जनाः ॥ | अन्यथा प्रतिपद्यन्ते आसुरा नियतं जनाः ॥ | ||
घोरं तमश्च ते यान्ति तथा ज्ञानात्परं सुराः''॥ इति च ॥१९-२१॥</div> | घोरं तमश्च ते यान्ति तथा ज्ञानात्परं सुराः''॥ इति च ॥१९-२१॥</div> | ||
| Line 10,146: | Line 10,146: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S05_V26" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S05_V26"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S05_V26" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S05_V26"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S05_V26_B1" data-verse="BTN_C10_S05_V26" data-block-id="BTN_C10_S05_V26_B1">देहिनामज्ञानप्रभवा यातनाः स्वपरेति भिदा हन्ति । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S05_V26_B1" data-verse="BTN_C10_S05_V26" data-block-id="BTN_C10_S05_V26_B1">देहिनामज्ञानप्रभवा यातनाः स्वपरेति भिदा हन्ति । | ||
'देवोऽहं मानुषो वेति विशेषं तत्र चापि तु । | 'देवोऽहं मानुषो वेति विशेषं तत्र चापि तु । | ||
तथैव परमात्मानं विशेषं ब्रह्मजीवयोः ॥ | तथैव परमात्मानं विशेषं ब्रह्मजीवयोः ॥ | ||
सम्यग्भेदेन यः पश्येत्स हन्त्यज्ञानसम्भवाः । | सम्यग्भेदेन यः पश्येत्स हन्त्यज्ञानसम्भवाः । | ||
यातनाः परमात्मानं तत्प्रसादाच्च गच्छति''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ २६ ॥</div> | यातनाः परमात्मानं तत्प्रसादाच्च गच्छति''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ २६ ॥</div> | ||
| Line 10,158: | Line 10,158: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S05_V27" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S05_V27"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S05_V27" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S05_V27"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S05_V27_B1" data-verse="BTN_C10_S05_V27" data-block-id="BTN_C10_S05_V27_B1">'भगवद्दर्शनाद्यस्य विरोधाद्दर्शनं पृथक् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S05_V27_B1" data-verse="BTN_C10_S05_V27" data-block-id="BTN_C10_S05_V27_B1">'भगवद्दर्शनाद्यस्य विरोधाद्दर्शनं पृथक् । | ||
पृथग्दृष्टिः स विज्ञेयो न तु सद्भेददर्शनः''॥ इति च भविष्यत्पुराणे ॥ | पृथग्दृष्टिः स विज्ञेयो न तु सद्भेददर्शनः''॥ इति च भविष्यत्पुराणे ॥ | ||
'स्वरूपभेदो हि परजीवयोर्जीवगो मिथः । | 'स्वरूपभेदो हि परजीवयोर्जीवगो मिथः । | ||
परस्परेण वस्तूनां विशेषः शास्त्रदर्शितः ॥ | परस्परेण वस्तूनां विशेषः शास्त्रदर्शितः ॥ | ||
सद्भेदोऽयं समुद्दिष्टस्त्वसद्भेदं च मे शृृणु । | सद्भेदोऽयं समुद्दिष्टस्त्वसद्भेदं च मे शृृणु । | ||
स्वरूपाणां गुणानां च विष्णोर्भेदः परस्परात् ॥ | स्वरूपाणां गुणानां च विष्णोर्भेदः परस्परात् ॥ | ||
सर्वस्याविष्णुतन्त्रत्वं शत्रुमित्रादिभेदिता । | सर्वस्याविष्णुतन्त्रत्वं शत्रुमित्रादिभेदिता । | ||
यच्चान्यच्छास्त्रविद्विष्टमसद्भेदः स ईरितः ॥ | यच्चान्यच्छास्त्रविद्विष्टमसद्भेदः स ईरितः ॥ | ||
सद्भेददर्शनान्मोक्षस्त्वसद्भेदात्तमो व्रजेत् । | सद्भेददर्शनान्मोक्षस्त्वसद्भेदात्तमो व्रजेत् । | ||
सद्भेदादर्शनाच्चैव तमो मोक्षस्तथेतरात्''॥ इति च ॥ २७ ॥</div> | सद्भेदादर्शनाच्चैव तमो मोक्षस्तथेतरात्''॥ इति च ॥ २७ ॥</div> | ||
| Line 10,175: | Line 10,175: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S11_V30" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S11_V30"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S11_V30" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S11_V30"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S11_V30_B1" data-verse="BTN_C10_S11_V30" data-block-id="BTN_C10_S11_V30_B1">'रूप्यत्वात्तु जगद्रूपं विष्णोः साक्षात्सुखात्मकम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S11_V30_B1" data-verse="BTN_C10_S11_V30" data-block-id="BTN_C10_S11_V30_B1">'रूप्यत्वात्तु जगद्रूपं विष्णोः साक्षात्सुखात्मकम् । | ||
नित्यपूर्णं समुद्दिष्टं स्वरूपं परमात्मनः''॥ इति वामने ॥ ३० ॥</div> | नित्यपूर्णं समुद्दिष्टं स्वरूपं परमात्मनः''॥ इति वामने ॥ ३० ॥</div> | ||
| Line 10,188: | Line 10,188: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S11_V32" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S11_V32"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S11_V32" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S11_V32"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S11_V32_B1" data-verse="BTN_C10_S11_V32" data-block-id="BTN_C10_S11_V32_B1">'प्रकृत्यादेस्तद्वशत्वात्प्रकृत्यादिरुदीर्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S11_V32_B1" data-verse="BTN_C10_S11_V32" data-block-id="BTN_C10_S11_V32_B1">'प्रकृत्यादेस्तद्वशत्वात्प्रकृत्यादिरुदीर्यते । | ||
यथा राजा भृत्यकृतात्स्वयं कर्तेत्युदीर्यते ॥ | यथा राजा भृत्यकृतात्स्वयं कर्तेत्युदीर्यते ॥ | ||
यथा देहं स्वतन्त्रत्वात्स्वयमित्याहुरञ्जसा''॥ इति पाद्मे ॥ ३२ ॥</div> | यथा देहं स्वतन्त्रत्वात्स्वयमित्याहुरञ्जसा''॥ इति पाद्मे ॥ ३२ ॥</div> | ||
| Line 10,206: | Line 10,206: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S11_V35" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S11_V35"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S11_V35" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S11_V35"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S11_V35_B1" data-verse="BTN_C10_S11_V35" data-block-id="BTN_C10_S11_V35_B1">'छन्नोऽन्येषां न तु स्वस्य भगवान्पुरुषोत्तमः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S11_V35_B1" data-verse="BTN_C10_S11_V35" data-block-id="BTN_C10_S11_V35_B1">'छन्नोऽन्येषां न तु स्वस्य भगवान्पुरुषोत्तमः । | ||
तस्यावतारा देहस्था ओहस्था इति द्विधा ॥ | तस्यावतारा देहस्था ओहस्था इति द्विधा ॥ | ||
अन्तर्याम्यादिरूपाणि देहस्थानि विदो विदुः । | अन्तर्याम्यादिरूपाणि देहस्थानि विदो विदुः । | ||
मत्स्यकूर्मादिरूपाणि न देहस्थानि हृत्पतेः ॥ | मत्स्यकूर्मादिरूपाणि न देहस्थानि हृत्पतेः ॥ | ||
अन्यातुल्यैरतिशयैर्मनसो नियमादिभिः । | अन्यातुल्यैरतिशयैर्मनसो नियमादिभिः । | ||
ज्ञायन्ते तानि रूपाणि नित्यपूर्णानि सर्वशः''॥ इति महाकौर्मे ॥ ३५ ॥</div> | ज्ञायन्ते तानि रूपाणि नित्यपूर्णानि सर्वशः''॥ इति महाकौर्मे ॥ ३५ ॥</div> | ||
| Line 10,219: | Line 10,219: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S14_V34" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S14_V34"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S14_V34" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S14_V34"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S14_V34_B1" data-verse="BTN_C10_S14_V34" data-block-id="BTN_C10_S14_V34_B1">'दण्डोऽपि भगवच्चीर्णो ममैषोऽनुग्रहः स्मृतः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S14_V34_B1" data-verse="BTN_C10_S14_V34" data-block-id="BTN_C10_S14_V34_B1">'दण्डोऽपि भगवच्चीर्णो ममैषोऽनुग्रहः स्मृतः । | ||
इति भक्त्या चिन्तयतां शुभकारी भवत्यलम् । | इति भक्त्या चिन्तयतां शुभकारी भवत्यलम् । | ||
तत्रापि कुर्वतां द्वेषं तमः प्राप्त्यै तथा भवेत्''॥ इति च ॥ ३४ ॥</div> | तत्रापि कुर्वतां द्वेषं तमः प्राप्त्यै तथा भवेत्''॥ इति च ॥ ३४ ॥</div> | ||
| Line 10,227: | Line 10,227: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S14_V37" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S14_V37"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S14_V37" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S14_V37"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S14_V37_B1" data-verse="BTN_C10_S14_V37" data-block-id="BTN_C10_S14_V37_B1">'अपुनर्भवमात्रात्तु हरिसामीप्यमुत्तमम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S14_V37_B1" data-verse="BTN_C10_S14_V37" data-block-id="BTN_C10_S14_V37_B1">'अपुनर्भवमात्रात्तु हरिसामीप्यमुत्तमम् । | ||
तत्रापि स्पर्शयोग्यत्वं यथा वेदविदो विदुः''॥ इति पाद्मे ॥ ३७ ॥</div> | तत्रापि स्पर्शयोग्यत्वं यथा वेदविदो विदुः''॥ इति पाद्मे ॥ ३७ ॥</div> | ||
| Line 10,246: | Line 10,246: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S14_V41" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S14_V41"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S14_V41" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S14_V41"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S14_V41_B1" data-verse="BTN_C10_S14_V41" data-block-id="BTN_C10_S14_V41_B1">कालनाभाय कालाश्रयाय । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S14_V41_B1" data-verse="BTN_C10_S14_V41" data-block-id="BTN_C10_S14_V41_B1">कालनाभाय कालाश्रयाय । | ||
'विश्वस्य तदधीनत्वाद्विश्वं विष्णुरुदीर्यते । | 'विश्वस्य तदधीनत्वाद्विश्वं विष्णुरुदीर्यते । | ||
मूलहेतुत्वतो हेतुः कर्ता प्रातिस्विकं कृतेः''॥ इत्याग्नेये ॥ ४१ ॥</div> | मूलहेतुत्वतो हेतुः कर्ता प्रातिस्विकं कृतेः''॥ इत्याग्नेये ॥ ४१ ॥</div> | ||
| Line 10,260: | Line 10,260: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S14_V48" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S14_V48"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S14_V48" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S14_V48"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S14_V48_B1" data-verse="BTN_C10_S14_V48" data-block-id="BTN_C10_S14_V48_B1">अविश्वाय जीवेभ्योऽन्यस्मै । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S14_V48_B1" data-verse="BTN_C10_S14_V48" data-block-id="BTN_C10_S14_V48_B1">अविश्वाय जीवेभ्योऽन्यस्मै । | ||
'शरीरेषु प्रविष्टत्वाद्विश्वो जीव उदीर्यते । | 'शरीरेषु प्रविष्टत्वाद्विश्वो जीव उदीर्यते । | ||
जीवस्य तदधीनत्वाद्विश्वो विष्णुरिति स्मृतः । | जीवस्य तदधीनत्वाद्विश्वो विष्णुरिति स्मृतः । | ||
तस्योत्पत्त्यादिहेतुत्वाद्विश्वहेतुश्च कीर्त्यते''॥ इति मात्स्ये ॥ ४८ ॥</div> | तस्योत्पत्त्यादिहेतुत्वाद्विश्वहेतुश्च कीर्त्यते''॥ इति मात्स्ये ॥ ४८ ॥</div> | ||
| Line 10,269: | Line 10,269: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S14_V49" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S14_V49"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S14_V49" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S14_V49"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S14_V49_B1" data-verse="BTN_C10_S14_V49" data-block-id="BTN_C10_S14_V49_B1">'हरेः स्वरूपशक्तिर्या कालशक्तिरुदीर्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S14_V49_B1" data-verse="BTN_C10_S14_V49" data-block-id="BTN_C10_S14_V49_B1">'हरेः स्वरूपशक्तिर्या कालशक्तिरुदीर्यते । | ||
सदा सर्वगुणात्मत्वाद्दुर्गा वाप्यवरा ततः ॥ | सदा सर्वगुणात्मत्वाद्दुर्गा वाप्यवरा ततः ॥ | ||
सर्वसंहारकारित्वाद्वायुः सर्वस्य जीवनात् । | सर्वसंहारकारित्वाद्वायुः सर्वस्य जीवनात् । | ||
कालाभिमानिनावेतौ दुर्गा वायुश्च कीर्तितातौ''॥ इति प्रकाशंहितायाम् ॥ ४९ ॥</div> | कालाभिमानिनावेतौ दुर्गा वायुश्च कीर्तितातौ''॥ इति प्रकाशंहितायाम् ॥ ४९ ॥</div> | ||
| Line 10,278: | Line 10,278: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S14_V50" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S14_V50"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S14_V50" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S14_V50"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S14_V50_B1" data-verse="BTN_C10_S14_V50" data-block-id="BTN_C10_S14_V50_B1">'अन्तःप्रियं बहिश्चेति द्विधा प्रियमुदाहृतम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S14_V50_B1" data-verse="BTN_C10_S14_V50" data-block-id="BTN_C10_S14_V50_B1">'अन्तःप्रियं बहिश्चेति द्विधा प्रियमुदाहृतम् । | ||
अन्तःप्रिया हरेः सन्तः सर्वं चापि बहिः प्रियम् ॥ | अन्तःप्रिया हरेः सन्तः सर्वं चापि बहिः प्रियम् ॥ | ||
असन्तश्चापि संहार ईषदन्तःप्रिया इव । | असन्तश्चापि संहार ईषदन्तःप्रिया इव । | ||
तदपेक्षया तथा सन्तो विशेषान्तःप्रिया स्थिता''॥ इति षाड्गुण्ये । | तदपेक्षया तथा सन्तो विशेषान्तःप्रिया स्थिता''॥ इति षाड्गुण्ये । | ||
'सुखान्तं प्राप्नुयुर्यस्माद्देवाः शान्ता उदाहृताः । | 'सुखान्तं प्राप्नुयुर्यस्माद्देवाः शान्ता उदाहृताः । | ||
अशान्ता मानुषाः प्रोक्ता विमूढा आसुरा मताः ॥"इति प्रकाशसंहितायाम् । | अशान्ता मानुषाः प्रोक्ता विमूढा आसुरा मताः ॥"इति प्रकाशसंहितायाम् । | ||
कर्मपरीप्सया कर्मप्रवर्तनार्थम् । सर्वशरीरेषु स्थातुः । ईहतः प्राणस्य सकाशात् । प्राणसकाशाद्धि कर्म प्रवर्तनमिच्छति भगवान् । | कर्मपरीप्सया कर्मप्रवर्तनार्थम् । सर्वशरीरेषु स्थातुः । ईहतः प्राणस्य सकाशात् । प्राणसकाशाद्धि कर्म प्रवर्तनमिच्छति भगवान् । | ||
'वायोः सकाशाज्जगतः प्रवृत्तिं कारयत्यजः । | 'वायोः सकाशाज्जगतः प्रवृत्तिं कारयत्यजः । | ||
प्राणप्राणमतः प्राहुर्विष्णुं वायोरपि प्रभुम्''॥ इति च ॥ ५० ॥</div> | प्राणप्राणमतः प्राहुर्विष्णुं वायोरपि प्रभुम्''॥ इति च ॥ ५० ॥</div> | ||
| Line 10,294: | Line 10,294: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S14_V57" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S14_V57"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S14_V57" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S14_V57"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S14_V57_B1" data-verse="BTN_C10_S14_V57" data-block-id="BTN_C10_S14_V57_B1">धातुर्गुणविसर्जनम् । हिरण्यगर्भसकाशाद्गुणभूता सृष्टिरस्य जगतः । प्राधान्येन विष्णोरेव । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S14_V57_B1" data-verse="BTN_C10_S14_V57" data-block-id="BTN_C10_S14_V57_B1">धातुर्गुणविसर्जनम् । हिरण्यगर्भसकाशाद्गुणभूता सृष्टिरस्य जगतः । प्राधान्येन विष्णोरेव । | ||
'विष्णुः प्रधानतः स्रष्टा गुणस्रष्टा चतुर्मुखः''। इति नारदीये ॥५७॥</div> | 'विष्णुः प्रधानतः स्रष्टा गुणस्रष्टा चतुर्मुखः''। इति नारदीये ॥५७॥</div> | ||
| Line 10,307: | Line 10,307: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S15_V12" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S15_V12"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S15_V12" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S15_V12"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S15_V12_B1" data-verse="BTN_C10_S15_V12" data-block-id="BTN_C10_S15_V12_B1">'विष्णुना विष्णुभक्तैश्च ब्रह्मशापोऽनुवर्त्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S15_V12_B1" data-verse="BTN_C10_S15_V12" data-block-id="BTN_C10_S15_V12_B1">'विष्णुना विष्णुभक्तैश्च ब्रह्मशापोऽनुवर्त्यते । | ||
ब्राह्मणानामपीडायै बलिभिः क्षत्रियादिभिः ॥ | ब्राह्मणानामपीडायै बलिभिः क्षत्रियादिभिः ॥ | ||
विष्णोश्च विष्णुभक्तानां शापाद् व्यैति तपोऽखिलम् । | विष्णोश्च विष्णुभक्तानां शापाद् व्यैति तपोऽखिलम् । | ||
तथापि चासुरावेशाच्छपेयुर्हरिमप्यहो ॥ | तथापि चासुरावेशाच्छपेयुर्हरिमप्यहो ॥ | ||
अतस्तु सौभरेः शापं नात्यवर्तत्खगेश्वरः । | अतस्तु सौभरेः शापं नात्यवर्तत्खगेश्वरः । | ||
अन्यथा तूत्तमानां हि नाधमैः शाप इष्यते ॥ | अन्यथा तूत्तमानां हि नाधमैः शाप इष्यते ॥ | ||
वरोऽपि दत्तस्त्वधिकैर्नाधमाधिक्यकारणम् । | वरोऽपि दत्तस्त्वधिकैर्नाधमाधिक्यकारणम् । | ||
विष्णोरपि वरस्तस्मान्नाधिक्यं सम्प्रयच्छति ॥ | विष्णोरपि वरस्तस्मान्नाधिक्यं सम्प्रयच्छति ॥ | ||
क्रमशः श्रीविरिञ्चादेः कथञ्चित्केनचित्क्वचित् ॥ | क्रमशः श्रीविरिञ्चादेः कथञ्चित्केनचित्क्वचित् ॥ | ||
न च दद्याद्धरिस्तादृग्दद्याद्वा बाह्यमेव तु''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ ११ ॥</div> | न च दद्याद्धरिस्तादृग्दद्याद्वा बाह्यमेव तु''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ ११ ॥</div> | ||
| Line 10,326: | Line 10,326: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S16_V23" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S16_V23"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S16_V23" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S16_V23"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S16_V23_B1" data-verse="BTN_C10_S16_V23" data-block-id="BTN_C10_S16_V23_B1">श्रीदामा कृष्णमुवाह । हरिवंशादिवचनात् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S16_V23_B1" data-verse="BTN_C10_S16_V23" data-block-id="BTN_C10_S16_V23_B1">श्रीदामा कृष्णमुवाह । हरिवंशादिवचनात् । | ||
'बहुमानविरोधे तु व्यत्यासः शब्दतोऽर्थतः । | 'बहुमानविरोधे तु व्यत्यासः शब्दतोऽर्थतः । | ||
कार्योऽनिरुक्तदेवानां गुणसिध्द्यै न चान्यथा ॥ | कार्योऽनिरुक्तदेवानां गुणसिध्द्यै न चान्यथा ॥ | ||
विष्णुर्ब्रह्मा तथा वायुरनिरुक्ताः प्रकीर्तिताः । | विष्णुर्ब्रह्मा तथा वायुरनिरुक्ताः प्रकीर्तिताः । | ||
तत्पत्न््नयश्चेतरगुणा व्यत्यस्यास्तेष्वसंशयः''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ २३ ॥</div> | तत्पत्न््नयश्चेतरगुणा व्यत्यस्यास्तेष्वसंशयः''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ २३ ॥</div> | ||
| Line 10,342: | Line 10,342: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S19_V10" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S19_V10"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S19_V10" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S19_V10"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S19_V10_B1" data-verse="BTN_C10_S19_V10" data-block-id="BTN_C10_S19_V10_B1">'श्रीदेवी वेणुमाविश्य रेमे कृष्णमुखाम्बुजे । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S19_V10_B1" data-verse="BTN_C10_S19_V10" data-block-id="BTN_C10_S19_V10_B1">'श्रीदेवी वेणुमाविश्य रेमे कृष्णमुखाम्बुजे । | ||
पपौ च तद्गतं गीतं सुरा इतरभाण्डगाः''॥ इति तन्त्रभागवते ॥७॥</div> | पपौ च तद्गतं गीतं सुरा इतरभाण्डगाः''॥ इति तन्त्रभागवते ॥७॥</div> | ||
| Line 10,371: | Line 10,371: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S22_V25" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S22_V25"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S22_V25" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S22_V25"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S22_V25_B1" data-verse="BTN_C10_S22_V25" data-block-id="BTN_C10_S22_V25_B1">'स्वभावे कर्मणि च यः सत्वादिषु गुणेषु च । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S22_V25_B1" data-verse="BTN_C10_S22_V25" data-block-id="BTN_C10_S22_V25_B1">'स्वभावे कर्मणि च यः सत्वादिषु गुणेषु च । | ||
स्थितो विष्णुः सर्वकर्ता पृथक्संस्थश्च सर्वगः ॥ | स्थितो विष्णुः सर्वकर्ता पृथक्संस्थश्च सर्वगः ॥ | ||
गुणकर्मस्वभावादिशब्दवाच्यश्च केशवः । | गुणकर्मस्वभावादिशब्दवाच्यश्च केशवः । | ||
तेन जातं फलं यस्मात्कर्मणः फलमीर्यते ॥ | तेन जातं फलं यस्मात्कर्मणः फलमीर्यते ॥ | ||
न चासौ कर्मफलवान्नास्य किञ्चिन्न शक्यते । | न चासौ कर्मफलवान्नास्य किञ्चिन्न शक्यते । | ||
तदन्यावान्तरेशानां तद्वशत्वं यतः सदा ॥ | तदन्यावान्तरेशानां तद्वशत्वं यतः सदा ॥ | ||
कर्मणः फलरूपत्वमतस्तेषामुदीर्यते । | कर्मणः फलरूपत्वमतस्तेषामुदीर्यते । | ||
नान्यकर्मवशत्वं तु तेषां विष्णुं विना क्वचित् ॥ | नान्यकर्मवशत्वं तु तेषां विष्णुं विना क्वचित् ॥ | ||
स च ब्राह्मणगिर्यादिनामा विष्णुरजः परः । | स च ब्राह्मणगिर्यादिनामा विष्णुरजः परः । | ||
एतस्मात्कारणात्कृष्णः शक्रस्य विमदाय तु ॥ | एतस्मात्कारणात्कृष्णः शक्रस्य विमदाय तु ॥ | ||
गिर्यादिस्थितमात्मानं पूजयामास बल्लवैः ॥ १५-२५ ॥</div> | गिर्यादिस्थितमात्मानं पूजयामास बल्लवैः ॥ १५-२५ ॥</div> | ||
| Line 10,391: | Line 10,391: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S23_V05" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S23_V05"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S23_V05" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S23_V05"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S23_V05_B1" data-verse="BTN_C10_S23_V05" data-block-id="BTN_C10_S23_V05_B1">'अत्यल्पस्त्वसुरावेशो देवानां च भविष्यति । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S23_V05_B1" data-verse="BTN_C10_S23_V05" data-block-id="BTN_C10_S23_V05_B1">'अत्यल्पस्त्वसुरावेशो देवानां च भविष्यति । | ||
प्राणमेकं विनाऽसौ हि आखणाश्मसमः स्मृतः ॥ | प्राणमेकं विनाऽसौ हि आखणाश्मसमः स्मृतः ॥ | ||
तस्मिन्नप्यसुरावेशे गते प्रकृतिरेव तु''॥ इति तन्त्रभागवते ॥ ५ ॥</div> | तस्मिन्नप्यसुरावेशे गते प्रकृतिरेव तु''॥ इति तन्त्रभागवते ॥ ५ ॥</div> | ||
| Line 10,415: | Line 10,415: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S25_V07" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S25_V07"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S25_V07" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S25_V07"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S25_V07_B1" data-verse="BTN_C10_S25_V07" data-block-id="BTN_C10_S25_V07_B1">'असतां च सतां चैव हरिरेवानुशासकः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S25_V07_B1" data-verse="BTN_C10_S25_V07" data-block-id="BTN_C10_S25_V07_B1">'असतां च सतां चैव हरिरेवानुशासकः । | ||
सतां तु श्रेयसे सैव ह्यनुशास्तिर्भविष्यति ॥ | सतां तु श्रेयसे सैव ह्यनुशास्तिर्भविष्यति ॥ | ||
असतां विपरीताय लङ्घयित्वाऽनुशासनम्''॥ इत्याग्नेये ॥ ६-७ ॥</div> | असतां विपरीताय लङ्घयित्वाऽनुशासनम्''॥ इत्याग्नेये ॥ ६-७ ॥</div> | ||
| Line 10,425: | Line 10,425: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S25_V11" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S25_V11"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S25_V11" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S25_V11"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S25_V11_B1" data-verse="BTN_C10_S25_V11" data-block-id="BTN_C10_S25_V11_B1">'आवेशो वसुदेवादौ देहादानं हरेः स्मृतम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S25_V11_B1" data-verse="BTN_C10_S25_V11" data-block-id="BTN_C10_S25_V11_B1">'आवेशो वसुदेवादौ देहादानं हरेः स्मृतम् । | ||
देहादानं तदन्येषां जन्मेति कवयो विदुः । | देहादानं तदन्येषां जन्मेति कवयो विदुः । | ||
तथाप्यसुरमोहाय ग्रन्थेषु बहुधैव तु''॥ इति पाद्मे ॥ ११ ॥</div> | तथाप्यसुरमोहाय ग्रन्थेषु बहुधैव तु''॥ इति पाद्मे ॥ ११ ॥</div> | ||
| Line 10,447: | Line 10,447: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S27_V15" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S27_V15"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S27_V15" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S27_V15"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S27_V15_B1" data-verse="BTN_C10_S27_V15" data-block-id="BTN_C10_S27_V15_B1">'कृष्णकामास्तदा गोप्यस्त्यक्त्वा देहं दिवं गताः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S27_V15_B1" data-verse="BTN_C10_S27_V15" data-block-id="BTN_C10_S27_V15_B1">'कृष्णकामास्तदा गोप्यस्त्यक्त्वा देहं दिवं गताः । | ||
सम्यक्कृष्णं परं ब्रह्म ज्ञात्वा कालात्परं ययुः । | सम्यक्कृष्णं परं ब्रह्म ज्ञात्वा कालात्परं ययुः । | ||
पूर्वं च ज्ञानसंयुक्तास्तत्रापि प्रायशस्तथा ॥ | पूर्वं च ज्ञानसंयुक्तास्तत्रापि प्रायशस्तथा ॥ | ||
अतस्तासां परं ब्रह्म गतिरासीन्न कामतः । | अतस्तासां परं ब्रह्म गतिरासीन्न कामतः । | ||
न तु ज्ञानमृते मोक्षो नान्यः पन्थेति हि श्रुतिः ॥ | न तु ज्ञानमृते मोक्षो नान्यः पन्थेति हि श्रुतिः ॥ | ||
कामयुक्ता तदा भक्तिर्ज्ञानं चातो विमुक्तिगाः । | कामयुक्ता तदा भक्तिर्ज्ञानं चातो विमुक्तिगाः । | ||
अतो मोक्षेऽपि तासां च कामो भक्त्याऽनुवर्तते ॥ | अतो मोक्षेऽपि तासां च कामो भक्त्याऽनुवर्तते ॥ | ||
अतोदकत्वेन सदा द्वेषिणामधरं तमः । | अतोदकत्वेन सदा द्वेषिणामधरं तमः । | ||
मुक्तिशब्दोदितं चैद्यप्रभृतौ द्वेषभागिनः ॥ | मुक्तिशब्दोदितं चैद्यप्रभृतौ द्वेषभागिनः ॥ | ||
भक्तिभागी पृथङ्मुक्तिमगाद्विष्णुप्रसादतः । | भक्तिभागी पृथङ्मुक्तिमगाद्विष्णुप्रसादतः । | ||
कामस्त्वशुभकृच्चापि भक्त्या विष्णोः प्रसादकृत् ॥ | कामस्त्वशुभकृच्चापि भक्त्या विष्णोः प्रसादकृत् ॥ | ||
द्वेषिजीवयुतं चापि भक्तं विष्णुर्विमोचयेत् । | द्वेषिजीवयुतं चापि भक्तं विष्णुर्विमोचयेत् । | ||
अहोऽतिकरुणा विष्णोः शिशुपालस्य मोक्षणात्''॥ इति स्कान्दे ॥ | अहोऽतिकरुणा विष्णोः शिशुपालस्य मोक्षणात्''॥ इति स्कान्दे ॥ | ||
जगत्प्रपितामहे जारबुद्धिर्न युक्ता तथापि ॥ | जगत्प्रपितामहे जारबुद्धिर्न युक्ता तथापि ॥ | ||
ब्रह्मतया न सम्यक् । | ब्रह्मतया न सम्यक् । | ||
'प्रेष्ठो भवांस्तनुभृतां सुहृदन्तरात्मा''। | 'प्रेष्ठो भवांस्तनुभृतां सुहृदन्तरात्मा''। | ||
'रमाया दत्तक्षणम्''इत्यादिवचनात् ॥ | 'रमाया दत्तक्षणम्''इत्यादिवचनात् ॥ | ||
कामिनः कामित्वं क्रोधिनः क्रोधित्वमेव सर्वदा भवतीति तन्मयता । | कामिनः कामित्वं क्रोधिनः क्रोधित्वमेव सर्वदा भवतीति तन्मयता । | ||
'विमुक्तावपि कामिन्यो विष्णुकामा व्रजस्त्रियः । | 'विमुक्तावपि कामिन्यो विष्णुकामा व्रजस्त्रियः । | ||
द्वेषिणश्च हरौ नित्यं द्वेषेण तमसि स्थिताः''॥ इति च । | द्वेषिणश्च हरौ नित्यं द्वेषेण तमसि स्थिताः''॥ इति च । | ||
'भक्त्या हि नित्यकामित्वं न तु मुक्तिं विना भवेत् । | 'भक्त्या हि नित्यकामित्वं न तु मुक्तिं विना भवेत् । | ||
अतः कामितया वाऽपि मुक्तिर्भक्तिमतां हरौ ॥ | अतः कामितया वाऽपि मुक्तिर्भक्तिमतां हरौ ॥ | ||
स्नेहभक्ताः सदा देवाः कामित्वेनाप्सरस्त्रियः । | स्नेहभक्ताः सदा देवाः कामित्वेनाप्सरस्त्रियः । | ||
काश्चित्काश्चिन्न कामेन भक्त्या केवलयैव तु ॥ | काश्चित्काश्चिन्न कामेन भक्त्या केवलयैव तु ॥ | ||
मोक्षमायान्ति नान्येन भक्तिं योग्यां विना क्वचित्''॥ इति पाद्मे । | मोक्षमायान्ति नान्येन भक्तिं योग्यां विना क्वचित्''॥ इति पाद्मे । | ||
'भक्त्या वा कामभक्त्या वा मोक्षो नान्येन केनचित् । | 'भक्त्या वा कामभक्त्या वा मोक्षो नान्येन केनचित् । | ||
कामभक्त्याऽप्सरस्त्रीणामन्येषां नैव कामतः ॥ | कामभक्त्याऽप्सरस्त्रीणामन्येषां नैव कामतः ॥ | ||
उपास्यः श्वशुरत्वेन देवस्त्रीणां जनार्दनः । | उपास्यः श्वशुरत्वेन देवस्त्रीणां जनार्दनः । | ||
जारत्वेनाप्सरस्त्रीणां कासांचिदिति योग्यता ॥ | जारत्वेनाप्सरस्त्रीणां कासांचिदिति योग्यता ॥ | ||
योग्योपासां विना नैव मोक्षः कस्यापि सेत्स्यति । | योग्योपासां विना नैव मोक्षः कस्यापि सेत्स्यति । | ||
अयोग्योपासनाकर्तुरनर्थश्च भविष्यति ॥ | अयोग्योपासनाकर्तुरनर्थश्च भविष्यति ॥ | ||
तस्मात्तु योग्यतां ज्ञात्वा हरेः कार्यमुपासनम्''॥ इति भद्रिकायाम् । | तस्मात्तु योग्यतां ज्ञात्वा हरेः कार्यमुपासनम्''॥ इति भद्रिकायाम् । | ||
'पतित्वेन श्रियोपास्यो ब्रह्मणा मे पितेति च । | 'पतित्वेन श्रियोपास्यो ब्रह्मणा मे पितेति च । | ||
पितामहतयाऽन्येषां त्रिदशानां जनार्दनः ॥ | पितामहतयाऽन्येषां त्रिदशानां जनार्दनः ॥ | ||
प्रपितामहो मे भगवानिति सर्वजनस्य तु । | प्रपितामहो मे भगवानिति सर्वजनस्य तु । | ||
गुरुः श्रीब्रह्मणोर्विष्णुः सुराणां च गुरोर्गुरुः ॥ | गुरुः श्रीब्रह्मणोर्विष्णुः सुराणां च गुरोर्गुरुः ॥ | ||
मूलभूतो गुरुः सर्वजनानां पुरुषोत्तमः । | मूलभूतो गुरुः सर्वजनानां पुरुषोत्तमः । | ||
गुरुर्ब्रह्माऽस्य जगतो दैवं विष्णुः सनातनः ॥ | गुरुर्ब्रह्माऽस्य जगतो दैवं विष्णुः सनातनः ॥ | ||
इत्येवोपासनं कार्यं नान्यथा तु कथञ्चन''॥ इति वाराहे ॥१०-१५॥</div> | इत्येवोपासनं कार्यं नान्यथा तु कथञ्चन''॥ इति वाराहे ॥१०-१५॥</div> | ||
| Line 10,495: | Line 10,495: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S28_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S28_V24"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S28_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S28_V24"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S28_V24_B1" data-verse="BTN_C10_S28_V24" data-block-id="BTN_C10_S28_V24_B1">'मानवो बदरः सिंधुः शशिनस्तु त्रिनामकम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S28_V24_B1" data-verse="BTN_C10_S28_V24" data-block-id="BTN_C10_S28_V24_B1">'मानवो बदरः सिंधुः शशिनस्तु त्रिनामकम् । | ||
यो वेद मुच्यते रोगैर्विष्णुनाम्नेव संसृतेः''॥ इति स्कान्दे ॥</div> | यो वेद मुच्यते रोगैर्विष्णुनाम्नेव संसृतेः''॥ इति स्कान्दे ॥</div> | ||
| Line 10,506: | Line 10,506: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S30_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S30_V24"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S30_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S30_V24"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S30_V24_B1" data-verse="BTN_C10_S30_V24" data-block-id="BTN_C10_S30_V24_B1">'आदिनो राक्षसाः प्रोक्तास्तदन्तत्वाज्जनार्दनः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S30_V24_B1" data-verse="BTN_C10_S30_V24" data-block-id="BTN_C10_S30_V24_B1">'आदिनो राक्षसाः प्रोक्तास्तदन्तत्वाज्जनार्दनः । | ||
आद्यन्त इति विज्ञेयः परेशो ब्रह्मणीशनात्''॥ इति ब्राह्मे ॥ २४ ॥</div> | आद्यन्त इति विज्ञेयः परेशो ब्रह्मणीशनात्''॥ इति ब्राह्मे ॥ २४ ॥</div> | ||
| Line 10,521: | Line 10,521: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S36_V12" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S36_V12"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S36_V12" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S36_V12"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S36_V12_B1" data-verse="BTN_C10_S36_V12" data-block-id="BTN_C10_S36_V12_B1">शुम्भन्ति शोभयन्ति । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S36_V12_B1" data-verse="BTN_C10_S36_V12" data-block-id="BTN_C10_S36_V12_B1">शुम्भन्ति शोभयन्ति । | ||
'शुम्भनं शोभनं शुम्भं शुभपर्यायवाचकाः''। इत्यभिधानम् ॥ १२ ॥</div> | 'शुम्भनं शोभनं शुम्भं शुभपर्यायवाचकाः''। इत्यभिधानम् ॥ १२ ॥</div> | ||
| Line 10,530: | Line 10,530: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S36_V30" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S36_V30"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S36_V30" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S36_V30"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S36_V30_B1" data-verse="BTN_C10_S36_V30" data-block-id="BTN_C10_S36_V30_B1">'वैन्यपार्थबलेशादावाविष्टं पुरुषोत्तमम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S36_V30_B1" data-verse="BTN_C10_S36_V30" data-block-id="BTN_C10_S36_V30_B1">'वैन्यपार्थबलेशादावाविष्टं पुरुषोत्तमम् । | ||
अपेक्ष्य तद्गुणाः सर्वे तज्जीवानामभाविनः ॥ | अपेक्ष्य तद्गुणाः सर्वे तज्जीवानामभाविनः ॥ | ||
अप्युच्यन्ते पुराणेषु विशेषात्सन्निधिर्यतः''। इति माहात्म्ये ॥ ३० ॥</div> | अप्युच्यन्ते पुराणेषु विशेषात्सन्निधिर्यतः''। इति माहात्म्ये ॥ ३० ॥</div> | ||
| Line 10,546: | Line 10,546: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S38_V04" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S38_V04"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S38_V04" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S38_V04"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S38_V04_B1" data-verse="BTN_C10_S38_V04" data-block-id="BTN_C10_S38_V04_B1">अन्यात्मतया गृहीताः । मत्तोऽन्ये जीवात्मानः एत इति भगवता गृहीताः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S38_V04_B1" data-verse="BTN_C10_S38_V04" data-block-id="BTN_C10_S38_V04_B1">अन्यात्मतया गृहीताः । मत्तोऽन्ये जीवात्मानः एत इति भगवता गृहीताः । | ||
'अहं परो हि मद्भिन्ना जीवात्मानोऽल्पबुद्धयः । | 'अहं परो हि मद्भिन्ना जीवात्मानोऽल्पबुद्धयः । | ||
मद्वशाः सर्व एवेति ब्रह्मादीन्मन्यते हरिः''॥ इति स्कान्दे ॥ | मद्वशाः सर्व एवेति ब्रह्मादीन्मन्यते हरिः''॥ इति स्कान्दे ॥ | ||
'यथा हरिः स्वमात्मानं वेद तद्वद्रमापि न । | 'यथा हरिः स्वमात्मानं वेद तद्वद्रमापि न । | ||
ब्रह्मा च कुत एवान्ये विदन्त्येव तथापि तु''॥ इति माहात्म्ये ॥४॥</div> | ब्रह्मा च कुत एवान्ये विदन्त्येव तथापि तु''॥ इति माहात्म्ये ॥४॥</div> | ||
| Line 10,556: | Line 10,556: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S38_V05" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S38_V05"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S38_V05" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S38_V05"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S38_V05_B1" data-verse="BTN_C10_S38_V05" data-block-id="BTN_C10_S38_V05_B1">'स्थितो ब्रह्मादिदेवेषु खादिभूतेषु चेश्वरः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S38_V05_B1" data-verse="BTN_C10_S38_V05" data-block-id="BTN_C10_S38_V05_B1">'स्थितो ब्रह्मादिदेवेषु खादिभूतेषु चेश्वरः । | ||
आत्मशब्दोदितनरेष्वपि यस्माज्जनार्दनः ॥ | आत्मशब्दोदितनरेष्वपि यस्माज्जनार्दनः ॥ | ||
साध्यात्मः साधिभूतश्च साधिदैवेति चोच्यते''॥ इति अध्यात्मे ॥५॥</div> | साध्यात्मः साधिभूतश्च साधिदैवेति चोच्यते''॥ इति अध्यात्मे ॥५॥</div> | ||
| Line 10,564: | Line 10,564: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S38_V06" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S38_V06"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S38_V06" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S38_V06"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S38_V06_B1" data-verse="BTN_C10_S38_V06" data-block-id="BTN_C10_S38_V06_B1">'सर्वदेवेष्वपि हरिः सर्वदेवनियामकः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S38_V06_B1" data-verse="BTN_C10_S38_V06" data-block-id="BTN_C10_S38_V06_B1">'सर्वदेवेष्वपि हरिः सर्वदेवनियामकः । | ||
नामवान् सर्वदेवानां सर्वपूजां तथाऽत्त्यसौ''॥ इति च ॥ ६ ॥</div> | नामवान् सर्वदेवानां सर्वपूजां तथाऽत्त्यसौ''॥ इति च ॥ ६ ॥</div> | ||
| Line 10,581: | Line 10,581: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S38_V16" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S38_V16"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S38_V16" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S38_V16"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S38_V16_B1" data-verse="BTN_C10_S38_V16" data-block-id="BTN_C10_S38_V16_B1">त्वयैव प्रकल्पिताः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S38_V16_B1" data-verse="BTN_C10_S38_V16" data-block-id="BTN_C10_S38_V16_B1">त्वयैव प्रकल्पिताः । | ||
'विष्णोरङ्गसमुद्भूता विष्णोरङ्गानि देवताः । | 'विष्णोरङ्गसमुद्भूता विष्णोरङ्गानि देवताः । | ||
उच्यन्ते सर्ववेदेषु स्वरूपात् भेदिनोऽपि तु''॥ इति च ॥१४-१६॥</div> | उच्यन्ते सर्ववेदेषु स्वरूपात् भेदिनोऽपि तु''॥ इति च ॥१४-१६॥</div> | ||
| Line 10,589: | Line 10,589: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S38_V17" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S38_V17"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S38_V17" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S38_V17"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S38_V17_B1" data-verse="BTN_C10_S38_V17" data-block-id="BTN_C10_S38_V17_B1">'भृतामेव विभर्तीशो ह्यवतारतनुं सदा । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S38_V17_B1" data-verse="BTN_C10_S38_V17" data-block-id="BTN_C10_S38_V17_B1">'भृतामेव विभर्तीशो ह्यवतारतनुं सदा । | ||
विभर्तीत्युच्यतेऽथापि मोहाय व्यक्त्यपेक्षया''॥ | विभर्तीत्युच्यतेऽथापि मोहाय व्यक्त्यपेक्षया''॥ | ||
इति तत्त्वनिर्णये ॥ १७ ॥</div> | इति तत्त्वनिर्णये ॥ १७ ॥</div> | ||
| Line 10,599: | Line 10,599: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S38_V22" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S38_V22"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S38_V22" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S38_V22"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S38_V22_B1" data-verse="BTN_C10_S38_V22" data-block-id="BTN_C10_S38_V22_B1">'प्रद्युम्ने चानिरुद्धे च बलदेवे च केशवः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S38_V22_B1" data-verse="BTN_C10_S38_V22" data-block-id="BTN_C10_S38_V22_B1">'प्रद्युम्ने चानिरुद्धे च बलदेवे च केशवः । | ||
सन्निधानं विशेषेण करोति जगतां पतिः । | सन्निधानं विशेषेण करोति जगतां पतिः । | ||
तत्र कृष्णः स्वयं विष्णुः परमानन्दलक्षणः । | तत्र कृष्णः स्वयं विष्णुः परमानन्दलक्षणः । | ||
पाराशर्यश्च भगवान्स्वयमेव जनार्दनः''॥ इति च ॥ | पाराशर्यश्च भगवान्स्वयमेव जनार्दनः''॥ इति च ॥ | ||
'तत्तद्गतस्यैव हरेस्तत्तन्नामानि चाञ्जसा । | 'तत्तद्गतस्यैव हरेस्तत्तन्नामानि चाञ्जसा । | ||
औपचारिकनामानि तदन्येषामिति स्थितिः''॥ इति शब्दनिर्णये ॥ २२ ॥</div> | औपचारिकनामानि तदन्येषामिति स्थितिः''॥ इति शब्दनिर्णये ॥ २२ ॥</div> | ||
| Line 10,632: | Line 10,632: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S43_V14" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S43_V14"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S43_V14" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S43_V14"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S43_V14_B1" data-verse="BTN_C10_S43_V14" data-block-id="BTN_C10_S43_V14_B1">'सर्वोत्तमोऽपि भगवान् गुणाभावं जनार्दनः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S43_V14_B1" data-verse="BTN_C10_S43_V14" data-block-id="BTN_C10_S43_V14_B1">'सर्वोत्तमोऽपि भगवान् गुणाभावं जनार्दनः । | ||
दर्शयेद्वसुदेवादेरात्मनो जीवतामपि ॥ | दर्शयेद्वसुदेवादेरात्मनो जीवतामपि ॥ | ||
अज्ञाशक्त्यादिभावस्तु कुतस्तस्याखिलेशितुः । | अज्ञाशक्त्यादिभावस्तु कुतस्तस्याखिलेशितुः । | ||
कुतो दोषा सर्वगुणपूर्णस्यानन्दवारिधेः''॥ इति वामने ॥१-९,१४॥</div> | कुतो दोषा सर्वगुणपूर्णस्यानन्दवारिधेः''॥ इति वामने ॥१-९,१४॥</div> | ||
| Line 10,643: | Line 10,643: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S52_V20" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S52_V20"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S52_V20" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S52_V20"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S52_V20_B1" data-verse="BTN_C10_S52_V20" data-block-id="BTN_C10_S52_V20_B1">प्रणामं चक्रतुर्वीरौ यथान्यायमतन्द्रितौ । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S52_V20_B1" data-verse="BTN_C10_S52_V20" data-block-id="BTN_C10_S52_V20_B1">प्रणामं चक्रतुर्वीरौ यथान्यायमतन्द्रितौ । | ||
इदं चोवाच भगवान् कृष्णस्तं मुनिपुङ्गवम् ॥ २१ ॥</div> | इदं चोवाच भगवान् कृष्णस्तं मुनिपुङ्गवम् ॥ २१ ॥</div> | ||
| Line 10,652: | Line 10,652: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S52_V22" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S52_V22"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S52_V22" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S52_V22"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S52_V22_B1" data-verse="BTN_C10_S52_V22" data-block-id="BTN_C10_S52_V22_B1">'सर्वावताराभिन्नोऽपि समशक्तिरपि स्वयम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S52_V22_B1" data-verse="BTN_C10_S52_V22" data-block-id="BTN_C10_S52_V22_B1">'सर्वावताराभिन्नोऽपि समशक्तिरपि स्वयम् । | ||
पूज्यपूजकनीचोच्चं मोहनाय दुरात्मनाम् ॥ | पूज्यपूजकनीचोच्चं मोहनाय दुरात्मनाम् ॥ | ||
अखण्डैकरसो विष्णुर्दर्शयेत्तत्र तत्र हि ॥''इति षाड्गुण्ये ॥२०-२२॥</div> | अखण्डैकरसो विष्णुर्दर्शयेत्तत्र तत्र हि ॥''इति षाड्गुण्ये ॥२०-२२॥</div> | ||
| Line 10,668: | Line 10,668: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S53_V10" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S53_V10"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S53_V10" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S53_V10"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S53_V10_B1" data-verse="BTN_C10_S53_V10" data-block-id="BTN_C10_S53_V10_B1">'बहूनि स्थानजातानि कृष्णस्य क्षीरसागरे । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S53_V10_B1" data-verse="BTN_C10_S53_V10" data-block-id="BTN_C10_S53_V10_B1">'बहूनि स्थानजातानि कृष्णस्य क्षीरसागरे । | ||
कानिचिन्मुक्तगम्यानि नामुक्तैस्त्रिदशैरपि । | कानिचिन्मुक्तगम्यानि नामुक्तैस्त्रिदशैरपि । | ||
गन्तुं शक्यान्यथान्यानि गम्यान्यन्यैरपि क्वचित् ॥ | गन्तुं शक्यान्यथान्यानि गम्यान्यन्यैरपि क्वचित् ॥ | ||
तत्र देवाश्च योगिन्द्रा भक्ताश्चान्ये जनार्दनम् । | तत्र देवाश्च योगिन्द्रा भक्ताश्चान्ये जनार्दनम् । | ||
गत्वाऽचर्यन्ति देवेशं बलिस्तत्रागमत्क्वचित् ॥ | गत्वाऽचर्यन्ति देवेशं बलिस्तत्रागमत्क्वचित् ॥ | ||
तस्य तत्रासुरावेशात् पापबुद्धिरजायत । | तस्य तत्रासुरावेशात् पापबुद्धिरजायत । | ||
तद्व्यक्त्यर्थं जगन्नाथः शिश्ये सुप्तवदव्ययः ॥ | तद्व्यक्त्यर्थं जगन्नाथः शिश्ये सुप्तवदव्ययः ॥ | ||
तदा स पापया बुद्ध्या किरीटमहरत्प्रभोः । | तदा स पापया बुद्ध्या किरीटमहरत्प्रभोः । | ||
तं जित्वा गरुडस्तत्तु हृत्वा गोमन्तमाव्रजत् ॥ | तं जित्वा गरुडस्तत्तु हृत्वा गोमन्तमाव्रजत् ॥ | ||
तत्र कृष्णस्य शिरसि किरीटममुचत्प्रभोः ॥''इति माहात्मे ॥७-१०॥</div> | तत्र कृष्णस्य शिरसि किरीटममुचत्प्रभोः ॥''इति माहात्मे ॥७-१०॥</div> | ||
| Line 10,685: | Line 10,685: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S53_V15" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S53_V15"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S53_V15" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S53_V15"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S53_V15_B1" data-verse="BTN_C10_S53_V15" data-block-id="BTN_C10_S53_V15_B1">'ब्रह्मस्थो ब्रह्मनामाऽसौ रुद्रस्थो रुद्रनामकः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S53_V15_B1" data-verse="BTN_C10_S53_V15" data-block-id="BTN_C10_S53_V15_B1">'ब्रह्मस्थो ब्रह्मनामाऽसौ रुद्रस्थो रुद्रनामकः । | ||
तयोरपि नियन्तैकः स्वयमेव जनार्दनः ॥''इति स्कान्दे ॥</div> | तयोरपि नियन्तैकः स्वयमेव जनार्दनः ॥''इति स्कान्दे ॥</div> | ||
| Line 10,696: | Line 10,696: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S71_V09" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S71_V09"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S71_V09" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S71_V09"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S71_V09_B1" data-verse="BTN_C10_S71_V09" data-block-id="BTN_C10_S71_V09_B1">) | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S71_V09_B1" data-verse="BTN_C10_S71_V09" data-block-id="BTN_C10_S71_V09_B1">) | ||
नीतच्छित् भगवता प्राप्तभेदः ॥ ९ ॥</div> | नीतच्छित् भगवता प्राप्तभेदः ॥ ९ ॥</div> | ||
| Line 10,713: | Line 10,713: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S72_V13" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S72_V13"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S72_V13" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S72_V13"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S72_V13_B1" data-verse="BTN_C10_S72_V13" data-block-id="BTN_C10_S72_V13_B1">भेदकृतः अन्यथाज्ञानिनः । विपश्चितस्तु प्रत्यक्षदर्शनादन्यथाज्ञानमेवाप-गमयन्ति ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S72_V13_B1" data-verse="BTN_C10_S72_V13" data-block-id="BTN_C10_S72_V13_B1">भेदकृतः अन्यथाज्ञानिनः । विपश्चितस्तु प्रत्यक्षदर्शनादन्यथाज्ञानमेवाप-गमयन्ति ॥ | ||
'प्राकृतैः दृश्यमानन्तु न द्रवं तीर्थमुच्यते । | 'प्राकृतैः दृश्यमानन्तु न द्रवं तीर्थमुच्यते । | ||
देवाश्च न शिलामात्राः किन्तु तत्रान्तरस्थिताः ॥ | देवाश्च न शिलामात्राः किन्तु तत्रान्तरस्थिताः ॥ | ||
गुरूपदेशेन विना न ते दृश्याः कथञ्चन ॥ | गुरूपदेशेन विना न ते दृश्याः कथञ्चन ॥ | ||
न ज्ञायते च तद्रूपं अन्यथाज्ञानिनां च ते ॥ | न ज्ञायते च तद्रूपं अन्यथाज्ञानिनां च ते ॥ | ||
कोपाच्छापं प्रयच्छान्ति तस्माद्गरुमुपाव्रजेत् । | कोपाच्छापं प्रयच्छान्ति तस्माद्गरुमुपाव्रजेत् । | ||
तस्मात्तीर्थानि देवाश्च नित्यं विद्वत्सु संस्थिताः ॥''इति गारुडे ॥ | तस्मात्तीर्थानि देवाश्च नित्यं विद्वत्सु संस्थिताः ॥''इति गारुडे ॥ | ||
'भिन्नस्याभेदतो दृष्टिरपि भेददृशिर्मता । | 'भिन्नस्याभेदतो दृष्टिरपि भेददृशिर्मता । | ||
वस्तुयाथात्म्यतस्तस्य भिन्नत्वादिति सूरिभिः ॥ | वस्तुयाथात्म्यतस्तस्य भिन्नत्वादिति सूरिभिः ॥ | ||
अन्यथाज्ञानमेवातो भेदज्ञानं विनिन्दितम् । | अन्यथाज्ञानमेवातो भेदज्ञानं विनिन्दितम् । | ||
न विद्यमानभेदस्य दर्शनं निन्दितं क्वचित् ॥ | न विद्यमानभेदस्य दर्शनं निन्दितं क्वचित् ॥ | ||
शिला देव इति ज्ञानं देवोऽस्मीति तु या दृशिः । | शिला देव इति ज्ञानं देवोऽस्मीति तु या दृशिः । | ||
उत्तमस्याधमत्वेन नीचास्योच्चतया दृशिः ॥ | उत्तमस्याधमत्वेन नीचास्योच्चतया दृशिः ॥ | ||
असमस्य समत्वेन समस्यासमदर्शनम् । | असमस्य समत्वेन समस्यासमदर्शनम् । | ||
द्रवं तीर्थमिति ज्ञानं देहोऽहमिति या मतिः ॥ | द्रवं तीर्थमिति ज्ञानं देहोऽहमिति या मतिः ॥ | ||
असद्भार्यादिषु स्वीयदर्शनं चैवमादिकम् । | असद्भार्यादिषु स्वीयदर्शनं चैवमादिकम् । | ||
भेदज्ञानमिति प्रोक्तं या चान्याप्यन्यथामतिः ॥ | भेदज्ञानमिति प्रोक्तं या चान्याप्यन्यथामतिः ॥ | ||
तस्मात्तदपहानाय संसेव्याः गुरुवो वराः । | तस्मात्तदपहानाय संसेव्याः गुरुवो वराः । | ||
तत्रस्थाः देवताः सर्वाः प्रीयन्ते गुरुपूजया । | तत्रस्थाः देवताः सर्वाः प्रीयन्ते गुरुपूजया । | ||
नैवान्यथैषां प्रीतिः स्याद्गुरूक्तिमपहाय तु ॥ | नैवान्यथैषां प्रीतिः स्याद्गुरूक्तिमपहाय तु ॥ | ||
तस्मात्पूजाविशेषेण सतां कार्या नृणां सदा ॥ | तस्मात्पूजाविशेषेण सतां कार्या नृणां सदा ॥ | ||
भक्तिस्तु तारतम्येन विशिष्टेष्वधिका भवेत् ॥ "इति स्कान्दे ॥ | भक्तिस्तु तारतम्येन विशिष्टेष्वधिका भवेत् ॥ "इति स्कान्दे ॥ | ||
'उत्तमा अपि देवेशाः अवरान् विदुषो नृणाम् । | 'उत्तमा अपि देवेशाः अवरान् विदुषो नृणाम् । | ||
पूजायै सम्प्रयच्छन्ति परोक्षत्वप्रिया यतः ॥ | पूजायै सम्प्रयच्छन्ति परोक्षत्वप्रिया यतः ॥ | ||
तेषु स्थित्वा स्वयं पूजां गृह्णन्त्यनुपमां सदा । | तेषु स्थित्वा स्वयं पूजां गृह्णन्त्यनुपमां सदा । | ||
ज्ञानानि च प्रयच्छन्ति तस्मादेवंविदा सदा ॥ | ज्ञानानि च प्रयच्छन्ति तस्मादेवंविदा सदा ॥ | ||
पूजिताः स्युः सुरवराः सब्रह्माणः सकेशवाः ॥ "इति वामने ॥ १२-१३ ॥</div> | पूजिताः स्युः सुरवराः सब्रह्माणः सकेशवाः ॥ "इति वामने ॥ १२-१३ ॥</div> | ||
| Line 10,779: | Line 10,779: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S75_V42" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S75_V42"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S75_V42" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S75_V42"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S75_V42_B1" data-verse="BTN_C10_S75_V42" data-block-id="BTN_C10_S75_V42_B1">फलात्मा सुखात्मा । अत एव पुरुषैरर्थ्यस्वरूपः ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S75_V42_B1" data-verse="BTN_C10_S75_V42" data-block-id="BTN_C10_S75_V42_B1">फलात्मा सुखात्मा । अत एव पुरुषैरर्थ्यस्वरूपः ॥ | ||
तेषां भवतश्च समुदितः समो गुणो नास्ति । यश्च कोऽपि । त्रय्यां रतयोः, वेदोक्तकर्तृत्वेन सुमतीनां त्रयीरतत्वं प्रतिपाद्यत्वेन भगवतः ॥ सुखदुःखिनोः केवलं परिपूर्णसुखो भवान् । भवज्ज्ञानपर्यन्तं दुःखिनस्ते । | तेषां भवतश्च समुदितः समो गुणो नास्ति । यश्च कोऽपि । त्रय्यां रतयोः, वेदोक्तकर्तृत्वेन सुमतीनां त्रयीरतत्वं प्रतिपाद्यत्वेन भगवतः ॥ सुखदुःखिनोः केवलं परिपूर्णसुखो भवान् । भवज्ज्ञानपर्यन्तं दुःखिनस्ते । | ||
'अल्पसम्पूर्णशक्तित्वादल्पपूर्णसुखत्वतः । | 'अल्पसम्पूर्णशक्तित्वादल्पपूर्णसुखत्वतः । | ||
अल्पसंपूर्णदर्शित्वान्न साम्यं जीवकृष्णयोः''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ | अल्पसंपूर्णदर्शित्वान्न साम्यं जीवकृष्णयोः''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ | ||
त्रय्यां चेति चशब्दः स्मृतिष्वपीति ॥ ४२ ॥</div> | त्रय्यां चेति चशब्दः स्मृतिष्वपीति ॥ ४२ ॥</div> | ||
| Line 10,789: | Line 10,789: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S75_V43" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S75_V43"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S75_V43" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S75_V43"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S75_V43_B1" data-verse="BTN_C10_S75_V43" data-block-id="BTN_C10_S75_V43_B1">अब्जो ब्रह्मा । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S75_V43_B1" data-verse="BTN_C10_S75_V43" data-block-id="BTN_C10_S75_V43_B1">अब्जो ब्रह्मा । | ||
'सोऽद्भ्य एव पुरुषं समुद्धृत्य अमूर्च्छयत्''इति श्रुुतेः । | 'सोऽद्भ्य एव पुरुषं समुद्धृत्य अमूर्च्छयत्''इति श्रुुतेः । | ||
'अद्भ्यः सम्भूतो हिरण्यगर्भ इत्यष्टौ''इति च ॥ ४३ ॥</div> | 'अद्भ्यः सम्भूतो हिरण्यगर्भ इत्यष्टौ''इति च ॥ ४३ ॥</div> | ||
| Line 10,803: | Line 10,803: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S75_V47" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S75_V47"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S75_V47" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S75_V47"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S75_V47_B1" data-verse="BTN_C10_S75_V47" data-block-id="BTN_C10_S75_V47_B1">भ्रमः तिरन्नं यस्याः सा भ्रमतिः । तस्याः भ्रमत्याः विपरीतज्ञानिभक्षिकाया इत्यर्थः । श्रुतिभिः श्रुतिप्रमाणेन ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S75_V47_B1" data-verse="BTN_C10_S75_V47" data-block-id="BTN_C10_S75_V47_B1">भ्रमः तिरन्नं यस्याः सा भ्रमतिः । तस्याः भ्रमत्याः विपरीतज्ञानिभक्षिकाया इत्यर्थः । श्रुतिभिः श्रुतिप्रमाणेन ॥ | ||
'अभ्रमा भ्रमतामत्री या वेदैरधिगम्यते । | 'अभ्रमा भ्रमतामत्री या वेदैरधिगम्यते । | ||
तस्यै नमोऽस्तु ते देव्यै विष्णुवक्षःस्थलाश्रये''॥ इति नारदीये ॥ ४७ ॥</div> | तस्यै नमोऽस्तु ते देव्यै विष्णुवक्षःस्थलाश्रये''॥ इति नारदीये ॥ ४७ ॥</div> | ||
| Line 10,823: | Line 10,823: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S75_V50" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S75_V50"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S75_V50" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S75_V50"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S75_V50_B1" data-verse="BTN_C10_S75_V50" data-block-id="BTN_C10_S75_V50_B1">अनतिरिक्तदृष्टेः भक्त्यनुसार्यनुग्रहस्य ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S75_V50_B1" data-verse="BTN_C10_S75_V50" data-block-id="BTN_C10_S75_V50_B1">अनतिरिक्तदृष्टेः भक्त्यनुसार्यनुग्रहस्य ॥ | ||
'स एष देवः परोऽजरोऽमरस्तं वा एनमाहुर्भाक्त इति ॥ भक्त्या हि सोऽनुगृह्णाति । भक्त्यैवेदं वृणुते । श्रियं विरिञ्चिं रुद्रं इन्द्रमापिपीलकम् । नाभक्तं वृणुते । नाभक्तमनुगृह्णाति । यावान्वा स भक्तस्तावद्ध्येष वृणुते । तावद्ध्येषोऽनुगृह्णाति । नाधिकं वृणुते, नाधिकमनुगृह्णाति, नावरं वृणुते नावरमनुगृह्णाति । | 'स एष देवः परोऽजरोऽमरस्तं वा एनमाहुर्भाक्त इति ॥ भक्त्या हि सोऽनुगृह्णाति । भक्त्यैवेदं वृणुते । श्रियं विरिञ्चिं रुद्रं इन्द्रमापिपीलकम् । नाभक्तं वृणुते । नाभक्तमनुगृह्णाति । यावान्वा स भक्तस्तावद्ध्येष वृणुते । तावद्ध्येषोऽनुगृह्णाति । नाधिकं वृणुते, नाधिकमनुगृह्णाति, नावरं वृणुते नावरमनुगृह्णाति । | ||
'अथातो भक्तिमीमांसा भवति । युवा स्यात्साधु युवाऽऽध्यायकः । आशिष्ठो दृढिष्ठो बलिष्ठः । तस्येयं पृथिवी सर्वा वित्तेन पूर्णा स्यात् । स एको मानुषो भक्तो भवति । ते ये शतं मानुषा भक्ताः । एतावान् मानुषो गन्धर्वः । ते ये शतं मानुषा गन्धर्वाः । एतावान् देवगन्धर्वः । ते ये शतं देवगन्धर्वाः । एतावांश्चिरलोकः पैतृकः । ते ये शतं चिरलोका पैतृकाः । एतावांश्चिरलोको दैविकः । ता या शतं चिरलोकाः दैविकाः । एतावत्यतात्त्विकादेवता । ता या शतमतात्त्विक्यो देवताः । एतावती तात्त्विकदेवता । ता या शतं तात्विक्यो देवताः । एतावान् वाव पुरुहूतः । ते ये शतं पुरुहूताः । एतावान् वाव रुद्रः । ते ये शतं रुद्राः । एतावान् वाव विरिञ्चस्ते ये शतं विरिञ्चाः । एतावती श्रीर्भक्त्या भवति । तद्यावती वाव भक्तिस्तावदेव ज्ञानं भवति । यावद्वाव तज्ज्ज्ञानं ताव-दानन्दो मौक्तिकोऽथैष एव परमानन्दो योऽसौ हरिर्विश्वो विनोदोऽपनोदः संस्कारकोऽविकारकोऽधिकारक एतस्यैवानन्दस्य अन्यानि भूतानि मात्रा-मुपजीवन्तीति ''पौत्रायणश्रुतिः ॥ | 'अथातो भक्तिमीमांसा भवति । युवा स्यात्साधु युवाऽऽध्यायकः । आशिष्ठो दृढिष्ठो बलिष्ठः । तस्येयं पृथिवी सर्वा वित्तेन पूर्णा स्यात् । स एको मानुषो भक्तो भवति । ते ये शतं मानुषा भक्ताः । एतावान् मानुषो गन्धर्वः । ते ये शतं मानुषा गन्धर्वाः । एतावान् देवगन्धर्वः । ते ये शतं देवगन्धर्वाः । एतावांश्चिरलोकः पैतृकः । ते ये शतं चिरलोका पैतृकाः । एतावांश्चिरलोको दैविकः । ता या शतं चिरलोकाः दैविकाः । एतावत्यतात्त्विकादेवता । ता या शतमतात्त्विक्यो देवताः । एतावती तात्त्विकदेवता । ता या शतं तात्विक्यो देवताः । एतावान् वाव पुरुहूतः । ते ये शतं पुरुहूताः । एतावान् वाव रुद्रः । ते ये शतं रुद्राः । एतावान् वाव विरिञ्चस्ते ये शतं विरिञ्चाः । एतावती श्रीर्भक्त्या भवति । तद्यावती वाव भक्तिस्तावदेव ज्ञानं भवति । यावद्वाव तज्ज्ज्ञानं ताव-दानन्दो मौक्तिकोऽथैष एव परमानन्दो योऽसौ हरिर्विश्वो विनोदोऽपनोदः संस्कारकोऽविकारकोऽधिकारक एतस्यैवानन्दस्य अन्यानि भूतानि मात्रा-मुपजीवन्तीति ''पौत्रायणश्रुतिः ॥ | ||
' मिलितौ वा एतौ भवतो यदनुग्रहश्च भक्तिश्च यो वाऽनुग्रही स भक्तो यो भक्तः सोऽनुग्रही । यो वा वाऽनुगृहीतो ब्रह्मणा स भक्तो यो भक्तस्तं वै ब्रह्माऽनुगृह्णाति यावान्वै ब्रह्मणोऽनुग्रहस्तावती भक्तिर्यावती भक्तिस्ता-वान्वै ब्रह्मणोऽनुग्रहः । प्रकृतौ वै ब्रह्मणोऽनुग्रहः परमस्तदवरो वा व महति तदवरोऽथ रुद्रे तदवरः पुरुहूते । अथ देवर्षिपितृषु मनुष्येषु इति "धर्मश्रुतिः ॥ | ' मिलितौ वा एतौ भवतो यदनुग्रहश्च भक्तिश्च यो वाऽनुग्रही स भक्तो यो भक्तः सोऽनुग्रही । यो वा वाऽनुगृहीतो ब्रह्मणा स भक्तो यो भक्तस्तं वै ब्रह्माऽनुगृह्णाति यावान्वै ब्रह्मणोऽनुग्रहस्तावती भक्तिर्यावती भक्तिस्ता-वान्वै ब्रह्मणोऽनुग्रहः । प्रकृतौ वै ब्रह्मणोऽनुग्रहः परमस्तदवरो वा व महति तदवरोऽथ रुद्रे तदवरः पुरुहूते । अथ देवर्षिपितृषु मनुष्येषु इति "धर्मश्रुतिः ॥ | ||
तस्यामेव रजस उद्रेचनादुपात्तरजोऽतिमात्रत्वम् ॥ | तस्यामेव रजस उद्रेचनादुपात्तरजोऽतिमात्रत्वम् ॥ | ||
'अथ त्रिगुणा ह्येव प्रकृतिरगुणो वा व विष्णुः । स यदा ह्यरजा रजोऽस्या उद्वर्धयत्येषा वाव सृष्टिः । स यदा ह्यसत्वः सत्वमस्या उद्वर्धय-त्येषा वाव स्थितिः । स यदा ह्यतमास्तमोऽस्या उद्वर्धयत्येष वाव लयो नैनमेते गुणा अभ्युपस्पृशन्ति नैष एतान् गुणानभ्युपस्पृशत्यगुणो ह्येष भवति ॥ अत्रैष श्लोको भवति ।" | 'अथ त्रिगुणा ह्येव प्रकृतिरगुणो वा व विष्णुः । स यदा ह्यरजा रजोऽस्या उद्वर्धयत्येषा वाव सृष्टिः । स यदा ह्यसत्वः सत्वमस्या उद्वर्धय-त्येषा वाव स्थितिः । स यदा ह्यतमास्तमोऽस्या उद्वर्धयत्येष वाव लयो नैनमेते गुणा अभ्युपस्पृशन्ति नैष एतान् गुणानभ्युपस्पृशत्यगुणो ह्येष भवति ॥ अत्रैष श्लोको भवति ।" | ||
'निर्गुणस्य गुणादानं प्रकृतेर्गुणवर्धनम् । | 'निर्गुणस्य गुणादानं प्रकृतेर्गुणवर्धनम् । | ||
न कदाचिद्गुणैरेषः स्पृश्यते परमो हि सः''॥ इति चाक्रायणश्रुतिः ॥</div> | न कदाचिद्गुणैरेषः स्पृश्यते परमो हि सः''॥ इति चाक्रायणश्रुतिः ॥</div> | ||
| Line 10,846: | Line 10,846: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S75_V28" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S75_V28"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S75_V28" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S75_V28"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S75_V28_B1" data-verse="BTN_C10_S75_V28" data-block-id="BTN_C10_S75_V28_B1">यामसतीं बुधो न बिभृयात् । यां च तां बिभ्रत् दृष्टादृष्टच्युतो भवति । तस्या अपि पुंश्चल्याः त्वयि मनो नवंनवमभ्येति । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S75_V28_B1" data-verse="BTN_C10_S75_V28" data-block-id="BTN_C10_S75_V28_B1">यामसतीं बुधो न बिभृयात् । यां च तां बिभ्रत् दृष्टादृष्टच्युतो भवति । तस्या अपि पुंश्चल्याः त्वयि मनो नवंनवमभ्येति । | ||
'अमुग्धैव तु मुग्धेव त्वदुःखा दुःखितेव च । | 'अमुग्धैव तु मुग्धेव त्वदुःखा दुःखितेव च । | ||
श्रीर्दर्शयेद्धरिश्चैव नैवैतौ मोहदुःखिनौ ॥ | श्रीर्दर्शयेद्धरिश्चैव नैवैतौ मोहदुःखिनौ ॥ | ||
मिथोऽपि तादृग्वचनं आकारं चैव लीलया । | मिथोऽपि तादृग्वचनं आकारं चैव लीलया । | ||
दर्शयन्तौ नृणां मोहं कुर्यातां शास्त्रदर्शनात् ॥"इति कापिलेये ॥ ५२,२८ ॥</div> | दर्शयन्तौ नृणां मोहं कुर्यातां शास्त्रदर्शनात् ॥"इति कापिलेये ॥ ५२,२८ ॥</div> | ||
| Line 10,858: | Line 10,858: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S76_V06" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S76_V06"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S76_V06" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S76_V06"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S76_V06_B1" data-verse="BTN_C10_S76_V06" data-block-id="BTN_C10_S76_V06_B1">गात्रान्तराण्यपिदधुः । पिधातव्येभ्योऽन्यान्यपि । येषां पिधानेन क्लेशो | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S76_V06_B1" data-verse="BTN_C10_S76_V06" data-block-id="BTN_C10_S76_V06_B1">गात्रान्तराण्यपिदधुः । पिधातव्येभ्योऽन्यान्यपि । येषां पिधानेन क्लेशो | ||
भवत्यात्मनः । निजभर्तुरप्यपिदधुः । निर्लज्जा इत्यकामो भवत्यसाविति भयात्॥ ६ ॥</div> | भवत्यात्मनः । निजभर्तुरप्यपिदधुः । निर्लज्जा इत्यकामो भवत्यसाविति भयात्॥ ६ ॥</div> | ||
| Line 10,867: | Line 10,867: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S76_V50" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S76_V50"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S76_V50" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S76_V50"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S76_V50_B1" data-verse="BTN_C10_S76_V50" data-block-id="BTN_C10_S76_V50_B1">'न स्नेहभङ्गो देव्यास्तु न भयं केशवस्य तु । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S76_V50_B1" data-verse="BTN_C10_S76_V50" data-block-id="BTN_C10_S76_V50_B1">'न स्नेहभङ्गो देव्यास्तु न भयं केशवस्य तु । | ||
स्नेहभीत इवाथाऽपि नोचे रुग्मिवधे हरिः''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ ५० ॥</div> | स्नेहभीत इवाथाऽपि नोचे रुग्मिवधे हरिः''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ ५० ॥</div> | ||
| Line 10,878: | Line 10,878: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S82_V15" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S82_V15"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S82_V15" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S82_V15"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S82_V15_B1" data-verse="BTN_C10_S82_V15" data-block-id="BTN_C10_S82_V15_B1">अजितं जरासन्धं भगवत एव श्रुत्वा । तथा हि सभापर्वणि पश्चा-द्दिग्विजयोक्तेः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S82_V15_B1" data-verse="BTN_C10_S82_V15" data-block-id="BTN_C10_S82_V15_B1">अजितं जरासन्धं भगवत एव श्रुत्वा । तथा हि सभापर्वणि पश्चा-द्दिग्विजयोक्तेः । | ||
'पूर्वाः कथाः परं ब्रूयुः पराः पूर्वं तथैैव च ॥ | 'पूर्वाः कथाः परं ब्रूयुः पराः पूर्वं तथैैव च ॥ | ||
मोहनार्थाय दुष्टानां सर्वं व्यत्यासयिष्यते । | मोहनार्थाय दुष्टानां सर्वं व्यत्यासयिष्यते । | ||
विस्तारे तु यदुक्तं स्यात्तद्ग्राह्यमविरोधतः । | विस्तारे तु यदुक्तं स्यात्तद्ग्राह्यमविरोधतः । | ||
संक्षेपोक्तविरोधे तु गुणोक्तिश्च सतां यथा''॥ इति शब्दनिर्णये ॥ | संक्षेपोक्तविरोधे तु गुणोक्तिश्च सतां यथा''॥ इति शब्दनिर्णये ॥ | ||
'जरासन्धं निहत्यैव पाण्डवैस्तु दिशो जिताः । | 'जरासन्धं निहत्यैव पाण्डवैस्तु दिशो जिताः । | ||
प्रसादाद्वासुदेवस्य राजसूयः क्रतुः कृतः''॥ इति मात्स्ये ॥ १५ ॥</div> | प्रसादाद्वासुदेवस्य राजसूयः क्रतुः कृतः''॥ इति मात्स्ये ॥ १५ ॥</div> | ||
| Line 10,894: | Line 10,894: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S86_V38" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S86_V38"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S86_V38" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S86_V38"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S86_V38_B1" data-verse="BTN_C10_S86_V38" data-block-id="BTN_C10_S86_V38_B1">'जानन् साल्वकृतां मायामजानन्निव केशवः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S86_V38_B1" data-verse="BTN_C10_S86_V38" data-block-id="BTN_C10_S86_V38_B1">'जानन् साल्वकृतां मायामजानन्निव केशवः । | ||
अन्ववर्तत किञ्चित्तु ततस्तामहरद्विभुः ॥ | अन्ववर्तत किञ्चित्तु ततस्तामहरद्विभुः ॥ | ||
एवमेव तु सर्वत्र परमात्मा सनातनः । | एवमेव तु सर्वत्र परमात्मा सनातनः । | ||
विद्धश्च रुधिरस्रावी कथञ्चिदजयत्परम् ॥ | विद्धश्च रुधिरस्रावी कथञ्चिदजयत्परम् ॥ | ||
इत्यादि दर्शयेद्विष्णुर्मोहयन्मायया जगत् । | इत्यादि दर्शयेद्विष्णुर्मोहयन्मायया जगत् । | ||
चिदानन्दघनस्यास्य कुतो वेधादि सद्गतेः''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ | चिदानन्दघनस्यास्य कुतो वेधादि सद्गतेः''॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ | ||
'यदचरस्तन्वा वावृधानो बलानीन्द्र प्रब्रुवाणो जनेषु । | 'यदचरस्तन्वा वावृधानो बलानीन्द्र प्रब्रुवाणो जनेषु । | ||
मायेत्साते यानि युद्धान्याहुर्नाद्य शत्रंु ननु पुरा विवित्से''॥ | मायेत्साते यानि युद्धान्याहुर्नाद्य शत्रंु ननु पुरा विवित्से''॥ | ||
इत्याद्या च श्रुतिः ॥ ३८ ॥</div> | इत्याद्या च श्रुतिः ॥ ३८ ॥</div> | ||
| Line 10,916: | Line 10,916: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V12" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S96_V12"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V12" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S96_V12"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S96_V12_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V12" data-block-id="BTN_C10_S96_V12_B1">'सनकाद्याः समाः सर्वे तत्र श्रेष्ठः कुमारकः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S96_V12_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V12" data-block-id="BTN_C10_S96_V12_B1">'सनकाद्याः समाः सर्वे तत्र श्रेष्ठः कुमारकः । | ||
मरुतश्च समाः सर्वे सप्त तेषु प्रधानकाः''॥ | मरुतश्च समाः सर्वे सप्त तेषु प्रधानकाः''॥ | ||
इति ऋक्संहितायाम् ॥ ९-१२ ॥</div> | इति ऋक्संहितायाम् ॥ ९-१२ ॥</div> | ||
| Line 10,928: | Line 10,928: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V15" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S96_V15"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V15" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S96_V15"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S96_V15_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V15" data-block-id="BTN_C10_S96_V15_B1">'श्रीर्भूमिरितिरूपाभ्यां प्रकृतिर्विष्णुना सह । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S96_V15_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V15" data-block-id="BTN_C10_S96_V15_B1">'श्रीर्भूमिरितिरूपाभ्यां प्रकृतिर्विष्णुना सह । | ||
शेते श्रुतिस्वरूपेण स्तौति ब्रह्मलये हरिम् ॥ | शेते श्रुतिस्वरूपेण स्तौति ब्रह्मलये हरिम् ॥ | ||
एकाऽप्यनन्तरूपा सा वाक्यभेदात्सरस्वती । | एकाऽप्यनन्तरूपा सा वाक्यभेदात्सरस्वती । | ||
अनादिनिधना नित्या स्तौति नारायणं प्रभुम् ॥ ''इति ज्योतिःसंहितायाम् ॥ | अनादिनिधना नित्या स्तौति नारायणं प्रभुम् ॥ ''इति ज्योतिःसंहितायाम् ॥ | ||
'सर्वदा जयतो विष्णोः जयस्तस्य प्रकाशनम् । | 'सर्वदा जयतो विष्णोः जयस्तस्य प्रकाशनम् । | ||
श्रवणं दृष्टिरित्यादि प्रार्थ्यं तज्ज्ञापनं स्मृतम् ॥ | श्रवणं दृष्टिरित्यादि प्रार्थ्यं तज्ज्ञापनं स्मृतम् ॥ | ||
श्रुणोति पश्यति ह्येषः जयतीत्यादिकं स्वतः ॥ | श्रुणोति पश्यति ह्येषः जयतीत्यादिकं स्वतः ॥ | ||
जय पश्य श्रुणष्वेति तत्तज्ज्ञापनमेव, तु ॥ "इति विमलसंहितायाम् । | जय पश्य श्रुणष्वेति तत्तज्ज्ञापनमेव, तु ॥ "इति विमलसंहितायाम् । | ||
'श्रीर्भूर्दुर्गेति या भिन्ना प्रकृतिः शक्तिरुच्यते । | 'श्रीर्भूर्दुर्गेति या भिन्ना प्रकृतिः शक्तिरुच्यते । | ||
विष्णोः स्वरूपशक्तेः सा शक्यत्वाच्छक्तिरुच्यते ॥ | विष्णोः स्वरूपशक्तेः सा शक्यत्वाच्छक्तिरुच्यते ॥ | ||
नित्याव्यवहितत्वात् तु विशेषाच्छक्तिनामिका । | नित्याव्यवहितत्वात् तु विशेषाच्छक्तिनामिका । | ||
यथैव पङ्कजं ब्रह्म रुद्र इत्यादिकं पदम् ॥ | यथैव पङ्कजं ब्रह्म रुद्र इत्यादिकं पदम् ॥ | ||
ताभिः शयानं पुरुषं सैव तु श्रुतिरूपिणी ॥ | ताभिः शयानं पुरुषं सैव तु श्रुतिरूपिणी ॥ | ||
अस्तौत् प्रकाशयात्मानं प्रकृतिं जीवबन्धनम् । | अस्तौत् प्रकाशयात्मानं प्रकृतिं जीवबन्धनम् । | ||
जहि दोषैर्यया सर्वे गुणा जीवस्य संवृताः ॥''इति तन्त्रभागवते ॥ | जहि दोषैर्यया सर्वे गुणा जीवस्य संवृताः ॥''इति तन्त्रभागवते ॥ | ||
'श्रीः परा प्रकृतिः प्रोक्ता ब्रह्माणी त्ववरा ततः । | 'श्रीः परा प्रकृतिः प्रोक्ता ब्रह्माणी त्ववरा ततः । | ||
उमाशचीमुखास्तस्या अवराः सम्प्रकीर्तिताः ॥ | उमाशचीमुखास्तस्या अवराः सम्प्रकीर्तिताः ॥ | ||
अथान्ये प्रकृती दुष्टे नृषु प्रातिस्विकं स्थिते । | अथान्ये प्रकृती दुष्टे नृषु प्रातिस्विकं स्थिते । | ||
स्वगुणाच्छादिका त्वेका परमाच्छादिकाऽपरा । | स्वगुणाच्छादिका त्वेका परमाच्छादिकाऽपरा । | ||
स्वगुणाच्छादिकां हत्वा परमाच्छादिकां परः । | स्वगुणाच्छादिकां हत्वा परमाच्छादिकां परः । | ||
व्याघुट्य मोक्षपदवीं ददाति पुरुषोत्तमः ॥ | व्याघुट्य मोक्षपदवीं ददाति पुरुषोत्तमः ॥ | ||
अजे द्वे अपि ते प्रोक्ते अनन्ताच्छादिनी हरेः । | अजे द्वे अपि ते प्रोक्ते अनन्ताच्छादिनी हरेः । | ||
न विष्णुं छादयत्येषा तज्ज्ञानं छादयेत्परम् । | न विष्णुं छादयत्येषा तज्ज्ञानं छादयेत्परम् । | ||
जीवस्यैव न तत्रापि ब्रह्मादेरस्ति सा क्वचित् ॥ | जीवस्यैव न तत्रापि ब्रह्मादेरस्ति सा क्वचित् ॥ | ||
सर्वावरे ते प्रकृती सततं दुःखितेऽपि च । | सर्वावरे ते प्रकृती सततं दुःखितेऽपि च । | ||
पिशाचवत्समुद्दिष्टे पुरुषस्याधिकारिणः । | पिशाचवत्समुद्दिष्टे पुरुषस्याधिकारिणः । | ||
प्रेरकास्तु तयोर्देव्यः इन्दिराद्याः सुखात्मिकाः ॥''इति महातत्त्वविवेके । | प्रेरकास्तु तयोर्देव्यः इन्दिराद्याः सुखात्मिकाः ॥''इति महातत्त्वविवेके । | ||
'राजवज्जयशब्दाद्याः नित्यबुद्धस्य बोधनम् । | 'राजवज्जयशब्दाद्याः नित्यबुद्धस्य बोधनम् । | ||
विडम्बमात्रं क्वैवास्य निद्रा विद्यापतेर्हरेः ॥ "इति कापिलेये ॥ | विडम्बमात्रं क्वैवास्य निद्रा विद्यापतेर्हरेः ॥ "इति कापिलेये ॥ | ||
दोषैर्दुःखाद्यैर्जीवगुणाः आनन्दाद्याः आवृताः यया सा दोषगृहीतगुणा ॥ त्वमसि यदात्मना समवरुद्धसमस्तभगः । यस्मात्त्वं स्वत एवानपगत-पूर्णैश्वर्यादिगुणोऽसि । अतस्त्वदाभासस्य जीवस्य प्रकृतिगृहीतत्वादेव नैश्वर्याद्याः गुणाः अवभासन्ते ॥ जगदोकसां श्रीब्रह्मादिनामप्यखिल-शक्त्यवबोधक । क्वचित्सृष्टिकाले आत्मना जीवेन प्रकृत्या च प्रवर्ततस्ते अनुचरेद्वेदो विधिनिषेधरूपेण । अन्यदा स्तुतिमात्रो न तु जीवानां प्रयोजकः ॥ तस्मात्सृष्टिं कृत्वा वेदैर्जीवान् बोधयित्वा तत्स्थामजां जहि ॥ | दोषैर्दुःखाद्यैर्जीवगुणाः आनन्दाद्याः आवृताः यया सा दोषगृहीतगुणा ॥ त्वमसि यदात्मना समवरुद्धसमस्तभगः । यस्मात्त्वं स्वत एवानपगत-पूर्णैश्वर्यादिगुणोऽसि । अतस्त्वदाभासस्य जीवस्य प्रकृतिगृहीतत्वादेव नैश्वर्याद्याः गुणाः अवभासन्ते ॥ जगदोकसां श्रीब्रह्मादिनामप्यखिल-शक्त्यवबोधक । क्वचित्सृष्टिकाले आत्मना जीवेन प्रकृत्या च प्रवर्ततस्ते अनुचरेद्वेदो विधिनिषेधरूपेण । अन्यदा स्तुतिमात्रो न तु जीवानां प्रयोजकः ॥ तस्मात्सृष्टिं कृत्वा वेदैर्जीवान् बोधयित्वा तत्स्थामजां जहि ॥ | ||
'जय जय हन हन प्रकृतिं द्रावय द्रावय भिन्धि भिन्धि दुःखं तमोऽरतिम् । अजित परम रमेशान वासुदेव वैकुण्ठ नारायण हृषिकेशानया हि जीवगुणा विसंवृताः अधिसंवृताः ॥ एष ह्यानन्दोऽजरोऽमरोऽधि-शक्ति-मांस्त्वदाभासस्त्वया तथाऽधिसम्भाव्यो यतः परः परमेश्वरः परज्ञानः परानन्दः परशक्तिः परश्रीः परयशाः परप्रवृत्तिः नित्यमेव । त्वं स्वतोऽसि त्वं रमायाः त्वं विरिञ्चिस्य रुद्रेन्द्रसूर्यसोममुखानामदभ्रशक्तिदोऽसि प्रवत-कोऽसि निवर्तकोऽसि अनोऽस्यनन्तोऽसि सृजतो हि ते श्रुतयोऽनु-वर्तन्ते नैवासृजतः । कं वा विदधते कं वा निषेधन्ति स्तुतिमात्रा एव ते स्युः प्रभो विभो समास्व व्यास्वोत्तिष्ठ प्रचर विचर सन्धिनु सन्धिनु मा ते क्षणो त्यागान्मते क्षणोत्यृगादिति "शाण्डिल्यश्रुतिः ॥ | 'जय जय हन हन प्रकृतिं द्रावय द्रावय भिन्धि भिन्धि दुःखं तमोऽरतिम् । अजित परम रमेशान वासुदेव वैकुण्ठ नारायण हृषिकेशानया हि जीवगुणा विसंवृताः अधिसंवृताः ॥ एष ह्यानन्दोऽजरोऽमरोऽधि-शक्ति-मांस्त्वदाभासस्त्वया तथाऽधिसम्भाव्यो यतः परः परमेश्वरः परज्ञानः परानन्दः परशक्तिः परश्रीः परयशाः परप्रवृत्तिः नित्यमेव । त्वं स्वतोऽसि त्वं रमायाः त्वं विरिञ्चिस्य रुद्रेन्द्रसूर्यसोममुखानामदभ्रशक्तिदोऽसि प्रवत-कोऽसि निवर्तकोऽसि अनोऽस्यनन्तोऽसि सृजतो हि ते श्रुतयोऽनु-वर्तन्ते नैवासृजतः । कं वा विदधते कं वा निषेधन्ति स्तुतिमात्रा एव ते स्युः प्रभो विभो समास्व व्यास्वोत्तिष्ठ प्रचर विचर सन्धिनु सन्धिनु मा ते क्षणो त्यागान्मते क्षणोत्यृगादिति "शाण्डिल्यश्रुतिः ॥ | ||
'लयस्य त्वष्टमो भाग सृष्टिकाल उदाहृतः । | 'लयस्य त्वष्टमो भाग सृष्टिकाल उदाहृतः । | ||
तत्रैव वेदसंचारो ह्यन्यदा स्तुतिमात्रकाः''। इति नारदीये ॥ | तत्रैव वेदसंचारो ह्यन्यदा स्तुतिमात्रकाः''। इति नारदीये ॥ | ||
'सृष्टिकाल एव गुणवृत्तयः । सर्वदा निर्गुणे परमेश्वर एव वर्तन्ते श्रुतयः''इति 'कथं चरन्ति श्रुतयः''इत्यस्य परिहारः ॥ | 'सृष्टिकाल एव गुणवृत्तयः । सर्वदा निर्गुणे परमेश्वर एव वर्तन्ते श्रुतयः''इति 'कथं चरन्ति श्रुतयः''इत्यस्य परिहारः ॥ | ||
यत्प्राप्त्यर्थं यन्नियमाद्विधिनिषेधा वर्तन्ते । स त्वमित्यादिविधिनिषेधानां स्तुतिपरत्वम् । | यत्प्राप्त्यर्थं यन्नियमाद्विधिनिषेधा वर्तन्ते । स त्वमित्यादिविधिनिषेधानां स्तुतिपरत्वम् । | ||
'विध्यादीनां नियन्ताऽयं पूज्यः प्राप्यश्च तद्वताम् । | 'विध्यादीनां नियन्ताऽयं पूज्यः प्राप्यश्च तद्वताम् । | ||
इत्यादिस्तुतिरूपेण विध्यादिश्रुतयोऽपि तु । | इत्यादिस्तुतिरूपेण विध्यादिश्रुतयोऽपि तु । | ||
हरिं वदन्ति सर्वेषां तन्नामत्वादथापि च''॥ इति श्रुतिनिर्णये ॥ | हरिं वदन्ति सर्वेषां तन्नामत्वादथापि च''॥ इति श्रुतिनिर्णये ॥ | ||
पृथक्श्रुतित्वान्न पूर्वापरमसम्बन्धः । उपलक्षणत्वादनन्तत्वात् श्रुतीनां सर्वश्रुत्यर्थाेपबंृहितत्वाच्चैतेषां श्लोकानां न सर्वश्रुतीनां पृथगुक्तिः ॥ | पृथक्श्रुतित्वान्न पूर्वापरमसम्बन्धः । उपलक्षणत्वादनन्तत्वात् श्रुतीनां सर्वश्रुत्यर्थाेपबंृहितत्वाच्चैतेषां श्लोकानां न सर्वश्रुतीनां पृथगुक्तिः ॥ | ||
'सर्वश्रुत्यर्थसंपन्नान् श्लोकान् सत्यवतीसुतः । | 'सर्वश्रुत्यर्थसंपन्नान् श्लोकान् सत्यवतीसुतः । | ||
एकैकशाखास्तुत्यर्थान् जगौ सर्वोपलक्षणान् । | एकैकशाखास्तुत्यर्थान् जगौ सर्वोपलक्षणान् । | ||
बबन्ध तान् भागवते प्रतिश्लोकं पृथक् श्रुतीः''॥ इति तन्त्रभागवते ॥ १३-१५.१ ॥</div> | बबन्ध तान् भागवते प्रतिश्लोकं पृथक् श्रुतीः''॥ इति तन्त्रभागवते ॥ १३-१५.१ ॥</div> | ||
| Line 10,975: | Line 10,975: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V16" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S96_V16"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V16" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S96_V16"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S96_V16_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V16" data-block-id="BTN_C10_S96_V16_B1">अविकृततमोविषये त्वमुदगाः । मूलप्रकृतेरपि त्वमधिको यतः । अतो बृहत्त्वेन ते स्वरूपमुपलब्धम् । इत इदमधिकमितोऽपीदमधिकमिति सर्वाधिकत्वेन ततोऽधिकाभावेनावशेषितत्वेन ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S96_V16_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V16" data-block-id="BTN_C10_S96_V16_B1">अविकृततमोविषये त्वमुदगाः । मूलप्रकृतेरपि त्वमधिको यतः । अतो बृहत्त्वेन ते स्वरूपमुपलब्धम् । इत इदमधिकमितोऽपीदमधिकमिति सर्वाधिकत्वेन ततोऽधिकाभावेनावशेषितत्वेन ॥ | ||
'द्वितीयार्थे तृतीयार्थे चतुर्र्थ्यर्थे च सप्तमी । | 'द्वितीयार्थे तृतीयार्थे चतुर्र्थ्यर्थे च सप्तमी । | ||
पञ्चम्यर्थे च प्रोक्ता या विषयेति च तां विदुः''॥ इति महाव्याकरणे ॥ | पञ्चम्यर्थे च प्रोक्ता या विषयेति च तां विदुः''॥ इति महाव्याकरणे ॥ | ||
तमसोऽधिको अभवः इत्यर्थः ॥ अतस्त्वं सर्वोत्तम इत्येवम्पराणि त्वयि मनोवचनाचरितानि दधतां नायथा तानि भवति ॥ यथा भूमौ पदं निक्षिपामीति प्रवर्ततो भूमेर्नान्यत्र भवन्ति । उदकवृक्षादेर्भूम्यन्तर्भावात् । | तमसोऽधिको अभवः इत्यर्थः ॥ अतस्त्वं सर्वोत्तम इत्येवम्पराणि त्वयि मनोवचनाचरितानि दधतां नायथा तानि भवति ॥ यथा भूमौ पदं निक्षिपामीति प्रवर्ततो भूमेर्नान्यत्र भवन्ति । उदकवृक्षादेर्भूम्यन्तर्भावात् । | ||
'आधारशक्तियुक्तत्वाद्भूरुदं च प्रकीर्ततम् । | 'आधारशक्तियुक्तत्वाद्भूरुदं च प्रकीर्ततम् । | ||
साऽपि वाय्वन्तरङ्गैव स ह्याधारोऽखिलस्य च''॥ इति महासंहितायाम् ॥ | साऽपि वाय्वन्तरङ्गैव स ह्याधारोऽखिलस्य च''॥ इति महासंहितायाम् ॥ | ||
अत इति हेत्वर्थे तथेत्यर्थे च । तस्माद्बृहत्वेनादधुरिति । | अत इति हेत्वर्थे तथेत्यर्थे च । तस्माद्बृहत्वेनादधुरिति । | ||
'अतः शब्दस्तु हेत्वर्थे तथेत्यर्थे च वर्तते । | 'अतः शब्दस्तु हेत्वर्थे तथेत्यर्थे च वर्तते । | ||
उभयार्थे च भवति यथा शब्दविदो विदुः''॥ इति शब्दनिर्णये ॥ | उभयार्थे च भवति यथा शब्दविदो विदुः''॥ इति शब्दनिर्णये ॥ | ||
उपलब्धं वेदेेषु ॥ | उपलब्धं वेदेेषु ॥ | ||
बृहद्धि दृष्टमवशेषितं यत्स्वरूपमीशस्य तमोधिकस्य । | बृहद्धि दृष्टमवशेषितं यत्स्वरूपमीशस्य तमोधिकस्य । | ||
'सर्वाधिकत्वेन तमो हि दुर्गा ततस्तथैनं विबुधाः यथाऽगुः''॥ इत्यौद्दालकायनश्रुतिः ॥ | 'सर्वाधिकत्वेन तमो हि दुर्गा ततस्तथैनं विबुधाः यथाऽगुः''॥ इत्यौद्दालकायनश्रुतिः ॥ | ||
अनिर्देश्यमप्येकदेशेन निर्दिष्टं भवतीत्युक्तं कथमयथाभवन्तीत्यनेन । यथा सर्वां भूमिमसञ्चरन्नप्येकदेशसञ्चारेण भूसञ्चारी भवति तथेति । | अनिर्देश्यमप्येकदेशेन निर्दिष्टं भवतीत्युक्तं कथमयथाभवन्तीत्यनेन । यथा सर्वां भूमिमसञ्चरन्नप्येकदेशसञ्चारेण भूसञ्चारी भवति तथेति । | ||
'निरपेक्षबृहत्त्वस्य ज्ञानाज्ज्ञातं भवेत्परम् । | 'निरपेक्षबृहत्त्वस्य ज्ञानाज्ज्ञातं भवेत्परम् । | ||
बृहत्वमेव तु गुणैः सर्वैरुद्दिश्यते यतः''॥ इति मान्यसंहितायाम् ॥ १६ ॥ २ ॥</div> | बृहत्वमेव तु गुणैः सर्वैरुद्दिश्यते यतः''॥ इति मान्यसंहितायाम् ॥ १६ ॥ २ ॥</div> | ||
| Line 10,995: | Line 10,995: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V17" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S96_V17"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V17" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S96_V17"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S96_V17_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V17" data-block-id="BTN_C10_S96_V17_B1">अनन्याश्रयत्वात्स्वधामा परमः । तेन विधुताः दुःखाद्याः आशयगुणाः उत्पत्त्याद्याः कालगुणाश्च येषां ते मुक्तास्तापान् जहुरिति किं पुनः । कथामृताब्धिमवगाह्यापि जहुरिति यदिति हेत्वर्थे इति शब्दः ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S96_V17_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V17" data-block-id="BTN_C10_S96_V17_B1">अनन्याश्रयत्वात्स्वधामा परमः । तेन विधुताः दुःखाद्याः आशयगुणाः उत्पत्त्याद्याः कालगुणाश्च येषां ते मुक्तास्तापान् जहुरिति किं पुनः । कथामृताब्धिमवगाह्यापि जहुरिति यदिति हेत्वर्थे इति शब्दः ॥ | ||
'त्यजन्ति तापं य उक्ते भवत्कथा इति स्म मुक्ताः किमु ते स्वरूपगाः । | 'त्यजन्ति तापं य उक्ते भवत्कथा इति स्म मुक्ताः किमु ते स्वरूपगाः । | ||
परावरेशेश पदं भजन्तः परं परानन्दमनारतं ते''॥ इति इन्द्रद्युम्नश्रुतिः ॥ १७.३ ॥</div> | परावरेशेश पदं भजन्तः परं परानन्दमनारतं ते''॥ इति इन्द्रद्युम्नश्रुतिः ॥ १७.३ ॥</div> | ||
| Line 11,003: | Line 11,003: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V18" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S96_V18"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V18" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S96_V18"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S96_V18_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V18" data-block-id="BTN_C10_S96_V18_B1">चरमोत्तममध्यमादिषु पुरुषेषु यस्तव स्वरूपं प्रथयेत् । स पुरुषविधं त्वामन्वेति ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S96_V18_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V18" data-block-id="BTN_C10_S96_V18_B1">चरमोत्तममध्यमादिषु पुरुषेषु यस्तव स्वरूपं प्रथयेत् । स पुरुषविधं त्वामन्वेति ॥ | ||
'ब्रह्मैव मुक्तिगेष्वादिः सुरास्तदवरोत्तमाः । | 'ब्रह्मैव मुक्तिगेष्वादिः सुरास्तदवरोत्तमाः । | ||
मध्यमा ऋषिगन्धर्वाश्चरमा मानुषोत्तमाः''॥ इति प्राभावल्याम् ॥ | मध्यमा ऋषिगन्धर्वाश्चरमा मानुषोत्तमाः''॥ इति प्राभावल्याम् ॥ | ||
'असक्तो देहपुर्येष जीववद्देहगोऽपि यत् । | 'असक्तो देहपुर्येष जीववद्देहगोऽपि यत् । | ||
अथवा पुंविधातृत्वात् पुंविधः पुरुषोत्तमः''॥ इति पुरुषोत्तमतन्त्रे ॥ | अथवा पुंविधातृत्वात् पुंविधः पुरुषोत्तमः''॥ इति पुरुषोत्तमतन्त्रे ॥ | ||
अनिशमुच्छ्वसन्त्यसुखोद्भरितास्तव रिपवो दृतिवत्तमसि प्रविष्टाः । | अनिशमुच्छ्वसन्त्यसुखोद्भरितास्तव रिपवो दृतिवत्तमसि प्रविष्टाः । | ||
'तव गुणप्रथनाः परिहाय तमः परियाति । | 'तव गुणप्रथनाः परिहाय तमः परियाति । | ||
ते पदमजस्रमनन्तसुखम् ॥''इति पैङ्गिश्रुतिः ॥ १८-४ ॥</div> | ते पदमजस्रमनन्तसुखम् ॥''इति पैङ्गिश्रुतिः ॥ १८-४ ॥</div> | ||
| Line 11,016: | Line 11,016: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V19" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S96_V19"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V19" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S96_V19"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S96_V19_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V19" data-block-id="BTN_C10_S96_V19_B1">यर्हि यस्मात् ब्रह्मवर्त्मनि । सूक्ष्मदृक्त्वाच्छार्कराक्ष्यनामानः । प्राणं प्रत्युरुगृणीहीति वचनादुदरनामकं ब्रह्मोपासते । यस्माच्चारुणयो हृद्ययना-द्धृदयनामकं तस्मादेव तत्समुपेत्य कृतान्तमुखे न पतन्ति । इतरेऽपि । परिसरः प्राणः पद्धतिः मार्गो यस्य सः परिसरपद्धतिः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S96_V19_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V19" data-block-id="BTN_C10_S96_V19_B1">यर्हि यस्मात् ब्रह्मवर्त्मनि । सूक्ष्मदृक्त्वाच्छार्कराक्ष्यनामानः । प्राणं प्रत्युरुगृणीहीति वचनादुदरनामकं ब्रह्मोपासते । यस्माच्चारुणयो हृद्ययना-द्धृदयनामकं तस्मादेव तत्समुपेत्य कृतान्तमुखे न पतन्ति । इतरेऽपि । परिसरः प्राणः पद्धतिः मार्गो यस्य सः परिसरपद्धतिः । | ||
'कस्मिन्न्वहमुत्क्रान्ते उत्क्रान्तो भविष्यामि । कस्मिन्वा प्रतिष्ठिते प्रतिष्ठास्यामीति । स प्राणमसृजत''। इति श्रुतिः ॥ | 'कस्मिन्न्वहमुत्क्रान्ते उत्क्रान्तो भविष्यामि । कस्मिन्वा प्रतिष्ठिते प्रतिष्ठास्यामीति । स प्राणमसृजत''। इति श्रुतिः ॥ | ||
प्राण एवैनमनुप्रविशति प्राणमितरा देवताः न प्राणादपरः परमनु प्रविशति प्राण एवैनमनुभुङ्क्ते प्राणमितरा देवताः न प्राणादपरः परमनुभुङ्क्ते प्राण एवैनमन्वानन्दी भवति । प्राणमितरा देवताः न प्राणादपरः परमन्वानन्दी भवति तस्मादाहुः प्राणः पद्धतिः । इति हिरण्यनाभश्रुतिः । | प्राण एवैनमनुप्रविशति प्राणमितरा देवताः न प्राणादपरः परमनु प्रविशति प्राण एवैनमनुभुङ्क्ते प्राणमितरा देवताः न प्राणादपरः परमनुभुङ्क्ते प्राण एवैनमन्वानन्दी भवति । प्राणमितरा देवताः न प्राणादपरः परमन्वानन्दी भवति तस्मादाहुः प्राणः पद्धतिः । इति हिरण्यनाभश्रुतिः । | ||
अतः परिसरस्य पद्धतिरिति वा । ततो हृदः । नन्दनपथा ब्रह्मनाडीद्वारा शिर उदगात् यत् परमं ब्रह्म तत्समुपेत्य । पुनरिहैव हृदादिषु स्थितं यत् ॥ | अतः परिसरस्य पद्धतिरिति वा । ततो हृदः । नन्दनपथा ब्रह्मनाडीद्वारा शिर उदगात् यत् परमं ब्रह्म तत्समुपेत्य । पुनरिहैव हृदादिषु स्थितं यत् ॥ | ||
'तं प्रपदाभ्यां प्रापद्यत ब्रह्मेमं पुरुषं यत्प्रपदाभ्यां प्रापद्यत ब्रह्मेमं पुरुषं तस्मा-त्प्रपदे तस्मात्प्रपदे इत्याचक्षते । शफाः खुरा इत्यन्येषां पशूनाम् । तदूर्ध्व-मुदसर्पत्ता ऊरू अभवतामुरु गृणीहीत्यब्रवीत्तदुदरमभवदुर्वेव मे कुर्वित्य-ब्रवीत्तदुरोऽभवदुदरं ब्रह्मेति शार्कराक्ष्या उपासते । हृदयं ब्रह्मेत्यारुणयो ब्रह्मा हैव ता ई । ऊर्ध्वं त्वेवोदसर्पत्तच्छिरोऽश्रयत यच्छिरोऽश्रयत तच्छिरोऽभवत्तच्छिरसः शिरस्त्वं ता एता शिर्षञ्च्छ्रियः श्रिताः चक्षुः श्रोत्रं मनो वाक् प्राणः श्रयन्तेऽस्मिन् श्रियो य एवमे-तच्छिरसः शिरस्त्वं वेद''। इत्याद्या श्रुतिः ॥ १९-५ ॥</div> | 'तं प्रपदाभ्यां प्रापद्यत ब्रह्मेमं पुरुषं यत्प्रपदाभ्यां प्रापद्यत ब्रह्मेमं पुरुषं तस्मा-त्प्रपदे तस्मात्प्रपदे इत्याचक्षते । शफाः खुरा इत्यन्येषां पशूनाम् । तदूर्ध्व-मुदसर्पत्ता ऊरू अभवतामुरु गृणीहीत्यब्रवीत्तदुदरमभवदुर्वेव मे कुर्वित्य-ब्रवीत्तदुरोऽभवदुदरं ब्रह्मेति शार्कराक्ष्या उपासते । हृदयं ब्रह्मेत्यारुणयो ब्रह्मा हैव ता ई । ऊर्ध्वं त्वेवोदसर्पत्तच्छिरोऽश्रयत यच्छिरोऽश्रयत तच्छिरोऽभवत्तच्छिरसः शिरस्त्वं ता एता शिर्षञ्च्छ्रियः श्रिताः चक्षुः श्रोत्रं मनो वाक् प्राणः श्रयन्तेऽस्मिन् श्रियो य एवमे-तच्छिरसः शिरस्त्वं वेद''। इत्याद्या श्रुतिः ॥ १९-५ ॥</div> | ||
| Line 11,026: | Line 11,026: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V20" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S96_V20"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V20" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S96_V20"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S96_V20_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V20" data-block-id="BTN_C10_S96_V20_B1">विचित्रयोनिषु विशन् जीवः तद्वदज्ञानां चकास्सि ॥ अनलो यथा स्वकृतं दार्वादि तदपनयने गच्छन् तत्स्थापने तिष्ठन्ननुवर्तते ॥ एवमेव स्वकृत-शरीराद्यनुवर्तसे तद्गतः सन् ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S96_V20_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V20" data-block-id="BTN_C10_S96_V20_B1">विचित्रयोनिषु विशन् जीवः तद्वदज्ञानां चकास्सि ॥ अनलो यथा स्वकृतं दार्वादि तदपनयने गच्छन् तत्स्थापने तिष्ठन्ननुवर्तते ॥ एवमेव स्वकृत-शरीराद्यनुवर्तसे तद्गतः सन् ॥ | ||
भरतमतो वायुज्ञातः । अन्यथाभवन्तीष्वपि योनिषु अनन्यथाभूत्वैव बहुविथं तिष्ठन्तं भवन्तं त्वत्समीपस्थबुद्धयो महान्तस्तवाभिपत्य मनसाऽधिगम्य मनसि त्वां नयन्ति ॥ | भरतमतो वायुज्ञातः । अन्यथाभवन्तीष्वपि योनिषु अनन्यथाभूत्वैव बहुविथं तिष्ठन्तं भवन्तं त्वत्समीपस्थबुद्धयो महान्तस्तवाभिपत्य मनसाऽधिगम्य मनसि त्वां नयन्ति ॥ | ||
'रतत्वाद्भात्मके विष्णावथवाऽपि जगद्भृतेः । | 'रतत्वाद्भात्मके विष्णावथवाऽपि जगद्भृतेः । | ||
भरतो वायुरुद्दिष्टो भारती तत्सरस्वती''॥ इति नामसंहितायाम् ॥ | भरतो वायुरुद्दिष्टो भारती तत्सरस्वती''॥ इति नामसंहितायाम् ॥ | ||
'योनिवेश्याह्वयो जीवस्त्वज्ञानां तद्वदेव तु । | 'योनिवेश्याह्वयो जीवस्त्वज्ञानां तद्वदेव तु । | ||
प्रकाशते परो देवस्तेन यान्त्यधरं तमः ॥ | प्रकाशते परो देवस्तेन यान्त्यधरं तमः ॥ | ||
सर्वहेतुतयैवेशं प्राणो जानाति तत्त्वतः । | सर्वहेतुतयैवेशं प्राणो जानाति तत्त्वतः । | ||
तेन चासौ परो देवस्तत्परं याति केशवम् ॥ | तेन चासौ परो देवस्तत्परं याति केशवम् ॥ | ||
इन्धनानयने त्वग्निर्यथैवानीयते सह । | इन्धनानयने त्वग्निर्यथैवानीयते सह । | ||
एवं देहगतो विष्णुः सह गच्छेन्निजेच्छया ॥ | एवं देहगतो विष्णुः सह गच्छेन्निजेच्छया ॥ | ||
अशाश्वतेषु देहेषु शाश्वतं बहुधा स्थितम् । | अशाश्वतेषु देहेषु शाश्वतं बहुधा स्थितम् । | ||
निचाय्य मनसा सन्तो जानन्ति निकटेच्छवः''॥ इति तन्त्रभागवते ॥ | निचाय्य मनसा सन्तो जानन्ति निकटेच्छवः''॥ इति तन्त्रभागवते ॥ | ||
'यो जीववद्योनिषु भात्यनन्तो मूढैस्तमोगैर्भरताधिगम्यः । | 'यो जीववद्योनिषु भात्यनन्तो मूढैस्तमोगैर्भरताधिगम्यः । | ||
निचाय्य तं शाश्वतमात्मसंस्थं तदिच्छवो त्मन् न्यदधुर्महान्तम्''॥ | निचाय्य तं शाश्वतमात्मसंस्थं तदिच्छवो त्मन् न्यदधुर्महान्तम्''॥ | ||
इति कमठश्रुतिः ॥ २०-६ ॥</div> | इति कमठश्रुतिः ॥ २०-६ ॥</div> | ||
| Line 11,046: | Line 11,046: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V21" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S96_V21"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V21" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S96_V21"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S96_V21_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V21" data-block-id="BTN_C10_S96_V21_B1">सर्वपुरुषेषु सर्वधीषु च स्थित्वा श्रीब्रह्मादिषु प्रकर्षेण क्रमेण स्वात्मनैव सत्कृतम् ॥ अण्डाद्यन्तर्बहिश्च । असच्चरणे पापाचारे स्थित्वा पापाचारमपि स्वात्मनः पूजात्वेनैव कारयन्तं त्वां वदन्ति ॥ तस्याधोगत्यर्थम् । तस्मात्सर्वं तव स्वकृतमेव वदन्ति ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S96_V21_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V21" data-block-id="BTN_C10_S96_V21_B1">सर्वपुरुषेषु सर्वधीषु च स्थित्वा श्रीब्रह्मादिषु प्रकर्षेण क्रमेण स्वात्मनैव सत्कृतम् ॥ अण्डाद्यन्तर्बहिश्च । असच्चरणे पापाचारे स्थित्वा पापाचारमपि स्वात्मनः पूजात्वेनैव कारयन्तं त्वां वदन्ति ॥ तस्याधोगत्यर्थम् । तस्मात्सर्वं तव स्वकृतमेव वदन्ति ॥ | ||
'निषुसीद गणपते गणेषु त्वामाहुर्विप्रतमं कवीनाम् । | 'निषुसीद गणपते गणेषु त्वामाहुर्विप्रतमं कवीनाम् । | ||
न ऋते त्वत् क्रियते किं च नारे महामर्कं मघवन् चित्रमर्च''॥ | न ऋते त्वत् क्रियते किं च नारे महामर्कं मघवन् चित्रमर्च''॥ | ||
इत्याद्या श्रुतिः ॥ | इत्याद्या श्रुतिः ॥ | ||
'श्रीब्रह्मरुद्रपूर्वेषु क्रमात्स्थित्वा जनार्दनः । | 'श्रीब्रह्मरुद्रपूर्वेषु क्रमात्स्थित्वा जनार्दनः । | ||
स्वात्मानमर्चयत्यद्धा बहिरन्तरसत्सु च ॥ | स्वात्मानमर्चयत्यद्धा बहिरन्तरसत्सु च ॥ | ||
असतामधमाचारो हरिदृष्ट्याऽऽत्मपूजनम् । | असतामधमाचारो हरिदृष्ट्याऽऽत्मपूजनम् । | ||
तस्याधोगमनायेति श्रुतिराहाखिलक्रियम्''॥ इति तन्त्रभागवते ॥ | तस्याधोगमनायेति श्रुतिराहाखिलक्रियम्''॥ इति तन्त्रभागवते ॥ | ||
स्वकृतमित्यनन्यापेक्षया ॥ २१-७ ॥</div> | स्वकृतमित्यनन्यापेक्षया ॥ २१-७ ॥</div> | ||
| Line 11,060: | Line 11,060: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V22" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S96_V22"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V22" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S96_V22"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S96_V22_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V22" data-block-id="BTN_C10_S96_V22_B1">भवमध्यविनिश्वसिताः इति यतः । अतो विमृशन्ति कवयो निगमावपनं त्वाम् ॥ चरितमहामृताब्धिपरिवर्तपरिश्रमणाः इति यत् । अतो भवमध्य-विनिश्वसिताः । मुक्ताः निगमानामावपनं स्थानं त्वां विमृश्य यज्ञादिभि-र्भजन्त उपासते ॥ निगमविषये आयतवाङ्मनसः । निगमानां ततो व्यक्तेस्तत एव फलप्रदत्वात्तद्विषयत्वाच्च निगमावपनम् । परिवर्तो मथनम् ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S96_V22_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V22" data-block-id="BTN_C10_S96_V22_B1">भवमध्यविनिश्वसिताः इति यतः । अतो विमृशन्ति कवयो निगमावपनं त्वाम् ॥ चरितमहामृताब्धिपरिवर्तपरिश्रमणाः इति यत् । अतो भवमध्य-विनिश्वसिताः । मुक्ताः निगमानामावपनं स्थानं त्वां विमृश्य यज्ञादिभि-र्भजन्त उपासते ॥ निगमविषये आयतवाङ्मनसः । निगमानां ततो व्यक्तेस्तत एव फलप्रदत्वात्तद्विषयत्वाच्च निगमावपनम् । परिवर्तो मथनम् ॥ | ||
'विमथ्य वेदाब्दिमतिश्रमेण ज्ञात्वा परेशं मुनयो विमुक्ताः । | 'विमथ्य वेदाब्दिमतिश्रमेण ज्ञात्वा परेशं मुनयो विमुक्ताः । | ||
मृशन्ति यज्ञैश्च यजन्ति नित्यं उपासते वेदफलप्रदं तम्''॥ इति कुशिकश्रुतिः ॥ २२-८ ॥</div> | मृशन्ति यज्ञैश्च यजन्ति नित्यं उपासते वेदफलप्रदं तम्''॥ इति कुशिकश्रुतिः ॥ २२-८ ॥</div> | ||
| Line 11,068: | Line 11,068: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V23" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S96_V23"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V23" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S96_V23"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S96_V23_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V23" data-block-id="BTN_C10_S96_V23_B1">त्वत्प्राप्त्यनुसारित्वाच्छरीरं प्रियवत् पश्यन्ति । सर्वप्रियतमे सर्वादानादि-कर्तरि च त्वयि । तथा हि तेऽभिमुखाः ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S96_V23_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V23" data-block-id="BTN_C10_S96_V23_B1">त्वत्प्राप्त्यनुसारित्वाच्छरीरं प्रियवत् पश्यन्ति । सर्वप्रियतमे सर्वादानादि-कर्तरि च त्वयि । तथा हि तेऽभिमुखाः ॥ | ||
'न किञ्चिदभिवाञ्छन्ति यतयः सुसदाश्रयाः । | 'न किञ्चिदभिवाञ्छन्ति यतयः सुसदाश्रयाः । | ||
प्रेष्ठस्य परमस्याप्त्यै प्रियवद्देहदृष्टयः''॥ इति विमदश्रुतिः ॥ २३-९ ॥</div> | प्रेष्ठस्य परमस्याप्त्यै प्रियवद्देहदृष्टयः''॥ इति विमदश्रुतिः ॥ २३-९ ॥</div> | ||
| Line 11,076: | Line 11,076: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S96_V24"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S96_V24"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S96_V24_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V24" data-block-id="BTN_C10_S96_V24_B1">अन्यथोपासनयाऽऽत्महनोऽसुर्यान्नाम लोकान्नित्यनिरतिशयदुःखान्निरस्त-समस्तसुखान् प्राप्नुवन्ति । तदेतन्न च रमन्ति अनुभवन्ति च । नित्यदुःख-मिति चशब्देनोक्तम् । असुर्यशब्देन च श्रुतौ । सुष्ट्वरमणरूपत्वादसुर-प्राप्यत्वाच्च । यत्रानुशयनं कुर्वन्तस्तमस्येव भ्रमन्ति । अभवा जन्म-वर्र्जिताः ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S96_V24_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V24" data-block-id="BTN_C10_S96_V24_B1">अन्यथोपासनयाऽऽत्महनोऽसुर्यान्नाम लोकान्नित्यनिरतिशयदुःखान्निरस्त-समस्तसुखान् प्राप्नुवन्ति । तदेतन्न च रमन्ति अनुभवन्ति च । नित्यदुःख-मिति चशब्देनोक्तम् । असुर्यशब्देन च श्रुतौ । सुष्ट्वरमणरूपत्वादसुर-प्राप्यत्वाच्च । यत्रानुशयनं कुर्वन्तस्तमस्येव भ्रमन्ति । अभवा जन्म-वर्र्जिताः ॥ | ||
आत्महन इत्येषशब्दो भगवद्भक्तद्वेषिणामपि सम इति दर्शयति ॥ निभृत-मोक्षहृदययोगयुज इत्यादिना । ये मुनयो हृद्ययनं भगवन्तं निभृतमोक्ष-हृदयेन वायुना योगेन युक्ताः नियमिताः सन्तः उपासते तेषामरयोऽपि तदेव तमो ययुः । परिपूर्णमोक्षार्थं ज्ञानं यस्य सः निभृतमोक्षहृदयः । | आत्महन इत्येषशब्दो भगवद्भक्तद्वेषिणामपि सम इति दर्शयति ॥ निभृत-मोक्षहृदययोगयुज इत्यादिना । ये मुनयो हृद्ययनं भगवन्तं निभृतमोक्ष-हृदयेन वायुना योगेन युक्ताः नियमिताः सन्तः उपासते तेषामरयोऽपि तदेव तमो ययुः । परिपूर्णमोक्षार्थं ज्ञानं यस्य सः निभृतमोक्षहृदयः । | ||
'असुर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसाऽऽवृताः । | 'असुर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसाऽऽवृताः । | ||
तांस्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये के चात्महनो जनाः''॥ इति श्रुतिः । | तांस्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये के चात्महनो जनाः''॥ इति श्रुतिः । | ||
'नित्यदुःखसुसम्पूर्णं निरस्तानन्दमव्ययम् । | 'नित्यदुःखसुसम्पूर्णं निरस्तानन्दमव्ययम् । | ||
तमो यान्त्यन्यथाज्ञानाद्द्वेषाद्वा हरिसंश्रये''॥ इति प्राणसंहितायाम् ॥ | तमो यान्त्यन्यथाज्ञानाद्द्वेषाद्वा हरिसंश्रये''॥ इति प्राणसंहितायाम् ॥ | ||
'निभृतो मोक्षवित्प्राणस्तद्योगात्तत्प्रसादतः । | 'निभृतो मोक्षवित्प्राणस्तद्योगात्तत्प्रसादतः । | ||
जानन्ति परमं देवं नान्यथा तु कथञ्चन''॥ इति भागवतसंहितायाम् ॥ २४-१० ॥</div> | जानन्ति परमं देवं नान्यथा तु कथञ्चन''॥ इति भागवतसंहितायाम् ॥ २४-१० ॥</div> | ||
| Line 11,089: | Line 11,089: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V25" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S96_V25"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V25" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S96_V25"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S96_V25_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V25" data-block-id="BTN_C10_S96_V25_B1">हे स्मरणादेव स्वनुरक्त तत्ते स्वरूपं भवानेव वेद । उरगेन्द्रभोगदण्डे विषक्तबुद्धेस्तेऽङ्घ्रिसरोजसुधां वयमपि समासमदृशः । सर्वमाहात्म्यस्य वेदैरपि वक्तुमशक्यत्वादसमदृशः वेदागम्यमाहात्म्यस्यापि वेदैरेव गम्यत्वा-त्समदृशः ॥ अतः कोऽन्यो वक्तुं वेद । को ह्यस्मांस्त्वां चर्तेऽपेतजन्मलयः यतः उदगादुत्पत्तिमानेव ऋषिर्ब्रह्मा । प्राप्तपदा अप्राप्तपदाश्च देवगणाः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S96_V25_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V25" data-block-id="BTN_C10_S96_V25_B1">हे स्मरणादेव स्वनुरक्त तत्ते स्वरूपं भवानेव वेद । उरगेन्द्रभोगदण्डे विषक्तबुद्धेस्तेऽङ्घ्रिसरोजसुधां वयमपि समासमदृशः । सर्वमाहात्म्यस्य वेदैरपि वक्तुमशक्यत्वादसमदृशः वेदागम्यमाहात्म्यस्यापि वेदैरेव गम्यत्वा-त्समदृशः ॥ अतः कोऽन्यो वक्तुं वेद । को ह्यस्मांस्त्वां चर्तेऽपेतजन्मलयः यतः उदगादुत्पत्तिमानेव ऋषिर्ब्रह्मा । प्राप्तपदा अप्राप्तपदाश्च देवगणाः । | ||
'त्वं वेत्थ नापरस्ते स्वरूपं न | 'त्वं वेत्थ नापरस्ते स्वरूपं न | ||
नित्यवाङ्नागभोगप्रियस्य । | नित्यवाङ्नागभोगप्रियस्य । | ||
कुतो ब्रह्मा प्राप्तलोकाश्च देवास्तथाऽप्राप्ता | कुतो ब्रह्मा प्राप्तलोकाश्च देवास्तथाऽप्राप्ता | ||
जनिमन्तो यतोऽस्मात् ॥ इति सङ्कृतिश्रुतिः । | जनिमन्तो यतोऽस्मात् ॥ इति सङ्कृतिश्रुतिः । | ||
'महिम्नः सर्वशोऽनुक्तेर्वेदाश्चासमदर्शिनः । | 'महिम्नः सर्वशोऽनुक्तेर्वेदाश्चासमदर्शिनः । | ||
तस्यापि वेदगम्यत्वात्तथैव समदर्शिनः''॥ इति तन्त्रभागवते ॥ २५-११ ॥</div> | तस्यापि वेदगम्यत्वात्तथैव समदर्शिनः''॥ इति तन्त्रभागवते ॥ २५-११ ॥</div> | ||
| Line 11,101: | Line 11,101: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V26" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S96_V26"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V26" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S96_V26"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S96_V26_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V26" data-block-id="BTN_C10_S96_V26_B1">शास्त्रमपकृष्य प्रलये शास्त्रस्य प्रवृत्त्यभावात् । असतः सूक्ष्मरूपात्सतः स्थूलरूपस्य परमेश्वरपर्यन्तं यथाक्रमं जन्म मृतिं च सर्वस्मात्परमात्मनि भेदं च विपणं फलापेक्षामृते ये स्मरन्ति तेषां ध्वनिमुपविश । आरुवतो वायोः प्रसादात्तथा स्मरन्ति ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S96_V26_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V26" data-block-id="BTN_C10_S96_V26_B1">शास्त्रमपकृष्य प्रलये शास्त्रस्य प्रवृत्त्यभावात् । असतः सूक्ष्मरूपात्सतः स्थूलरूपस्य परमेश्वरपर्यन्तं यथाक्रमं जन्म मृतिं च सर्वस्मात्परमात्मनि भेदं च विपणं फलापेक्षामृते ये स्मरन्ति तेषां ध्वनिमुपविश । आरुवतो वायोः प्रसादात्तथा स्मरन्ति ॥ | ||
'नासदासीन्नो सदासीत्तदानीं नासीद्रजो नो व्योमा परो यत् । | 'नासदासीन्नो सदासीत्तदानीं नासीद्रजो नो व्योमा परो यत् । | ||
किमावरीवः कुह कस्य शर्मन्नम्भः किमासीद्गहनं गभीरम्''॥ इत्यादिश्रुतिः ॥ | किमावरीवः कुह कस्य शर्मन्नम्भः किमासीद्गहनं गभीरम्''॥ इत्यादिश्रुतिः ॥ | ||
'सूक्ष्माणि महदादीनि स्थूलान्यण्डादिकानि च । | 'सूक्ष्माणि महदादीनि स्थूलान्यण्डादिकानि च । | ||
उभयं त्वग्निरापश्च न किञ्चित्प्रलयेऽभवत्''॥ इति प्रकाशसंहितायाम् ॥ | उभयं त्वग्निरापश्च न किञ्चित्प्रलयेऽभवत्''॥ इति प्रकाशसंहितायाम् ॥ | ||
'सर्ववेदादिरूपेण प्राणस्यारुवतः सदा । | 'सर्ववेदादिरूपेण प्राणस्यारुवतः सदा । | ||
प्रसादाद्ये विजानन्ति सूक्ष्मात् स्थूलजनिं क्रमात् । | प्रसादाद्ये विजानन्ति सूक्ष्मात् स्थूलजनिं क्रमात् । | ||
मृतिं च सर्वजीवादेरीशस्य व्यतिरिक्तताम् । | मृतिं च सर्वजीवादेरीशस्य व्यतिरिक्तताम् । | ||
जानन्ति ये निराकाङ्क्षाः तेषां वाचि जनार्दनः''॥ इति तन्त्रभागवते ॥ २६-१२ ॥</div> | जानन्ति ये निराकाङ्क्षाः तेषां वाचि जनार्दनः''॥ इति तन्त्रभागवते ॥ २६-१२ ॥</div> | ||
| Line 11,115: | Line 11,115: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V27" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S96_V27"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V27" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S96_V27"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S96_V27_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V27" data-block-id="BTN_C10_S96_V27_B1">अबोधकृता त्रिगुणबद्धता । यस्माज्जीवस्यापि तस्मात्तदवबोधरसे त्वयि सा न विद्यते । त्रिगुणात्मकं मनस्तवापि विद्यते इत्यसतां पक्षः । मनुजा-नामादयो देवास्त्रिगुणातीतत्वाद्भवतो भवानेव परमानन्दः । त्वदन्यत्सर्वं जीवजातमार्तमित्येव विमृशन्ति । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S96_V27_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V27" data-block-id="BTN_C10_S96_V27_B1">अबोधकृता त्रिगुणबद्धता । यस्माज्जीवस्यापि तस्मात्तदवबोधरसे त्वयि सा न विद्यते । त्रिगुणात्मकं मनस्तवापि विद्यते इत्यसतां पक्षः । मनुजा-नामादयो देवास्त्रिगुणातीतत्वाद्भवतो भवानेव परमानन्दः । त्वदन्यत्सर्वं जीवजातमार्तमित्येव विमृशन्ति । | ||
'सत्वादिजं देहमथो मनश्च सत्वादिबद्धं च वदन्त्यसन्तः । | 'सत्वादिजं देहमथो मनश्च सत्वादिबद्धं च वदन्त्यसन्तः । | ||
परं पुमांसं न सुरास्तु तैर्हि जीवाः सुदृष्टा परमार्तरूपाः''॥ इति सूकरायणश्रुतिः ॥ | परं पुमांसं न सुरास्तु तैर्हि जीवाः सुदृष्टा परमार्तरूपाः''॥ इति सूकरायणश्रुतिः ॥ | ||
'त्रैगुण्यदेहेन्द्रियकमासुरा जानते हरिम् । | 'त्रैगुण्यदेहेन्द्रियकमासुरा जानते हरिम् । | ||
त्रिगुणातीतमीशेशमतः पूर्णसुखं सुराः ॥ | त्रिगुणातीतमीशेशमतः पूर्णसुखं सुराः ॥ | ||
जानन्ति गुणबद्धत्वाज्जीवानार्तांश्च कृत्स्नशः । | जानन्ति गुणबद्धत्वाज्जीवानार्तांश्च कृत्स्नशः । | ||
अनार्तस्य प्रसादेन तेषामार्तिविनाशनम्''॥ इति चैतन्यविवेके ॥ २७-१३ ॥</div> | अनार्तस्य प्रसादेन तेषामार्तिविनाशनम्''॥ इति चैतन्यविवेके ॥ २७-१३ ॥</div> | ||
| Line 11,127: | Line 11,127: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V28" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S96_V28"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V28" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S96_V28"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S96_V28_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V28" data-block-id="BTN_C10_S96_V28_B1">यथा कनकस्य विविधकृतं कुण्डलादिकं कनकं विना परित्यक्तुं न शक्यते तथा स्वकृतं जगदनुप्रविष्टो भगवान् मूलरूपं विना परित्यक्तुं न शक्यः । आत्मतया एकरूपत्वात् । रसितं आत्मना प्रकाशितं जगत्प्रविष्टस्तस्मा-त्सर्वगतो विष्णुरिति ज्ञातव्य इत्यर्थः । इत्थं ये ज्ञात्वा परिचरन्ति तव स्वरूपं ते ऋतात्मकब्रह्मप्राप्तिविरुद्धत्वान्निर्ऋत्याख्यसंसारस्य शिरः स्फुटं पदाऽऽक्रमन्ति । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S96_V28_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V28" data-block-id="BTN_C10_S96_V28_B1">यथा कनकस्य विविधकृतं कुण्डलादिकं कनकं विना परित्यक्तुं न शक्यते तथा स्वकृतं जगदनुप्रविष्टो भगवान् मूलरूपं विना परित्यक्तुं न शक्यः । आत्मतया एकरूपत्वात् । रसितं आत्मना प्रकाशितं जगत्प्रविष्टस्तस्मा-त्सर्वगतो विष्णुरिति ज्ञातव्य इत्यर्थः । इत्थं ये ज्ञात्वा परिचरन्ति तव स्वरूपं ते ऋतात्मकब्रह्मप्राप्तिविरुद्धत्वान्निर्ऋत्याख्यसंसारस्य शिरः स्फुटं पदाऽऽक्रमन्ति । | ||
'सर्वगं ये प्रपश्यन्ति ब्रह्मानन्दमजाक्षरम् । | 'सर्वगं ये प्रपश्यन्ति ब्रह्मानन्दमजाक्षरम् । | ||
एकमेवाद्वयं नित्यं निर्ऋतेस्ते शिरो गताः''॥ | एकमेवाद्वयं नित्यं निर्ऋतेस्ते शिरो गताः''॥ | ||
इति सौकरायणश्रुतिः ॥ | इति सौकरायणश्रुतिः ॥ | ||
'यथैव कुण्डलं त्यक्त्वा नादातुं कनकं शकम् । | 'यथैव कुण्डलं त्यक्त्वा नादातुं कनकं शकम् । | ||
तस्यैव तदवस्थत्वात्केवलाभेदतः स्पुटम् ॥ | तस्यैव तदवस्थत्वात्केवलाभेदतः स्पुटम् ॥ | ||
एवं सुरासुरनरेष्वास्थितो भगवान् हरिः । | एवं सुरासुरनरेष्वास्थितो भगवान् हरिः । | ||
नैव भेदेन मन्तव्यो जीवभेदे तु सत्यपि ॥ | नैव भेदेन मन्तव्यो जीवभेदे तु सत्यपि ॥ | ||
ये तथाऽभिन्नमीशेशं पश्यन्ति परमर्षयः । | ये तथाऽभिन्नमीशेशं पश्यन्ति परमर्षयः । | ||
ऋतप्राप्तिविरुद्धत्वात्संसारनिर्ऋतेः शिरः ॥ | ऋतप्राप्तिविरुद्धत्वात्संसारनिर्ऋतेः शिरः ॥ | ||
अगणय्य पदाक्रम्य वैष्णवं निलयं ययुः''॥ इति गारुडे ॥ २८-१४ ॥</div> | अगणय्य पदाक्रम्य वैष्णवं निलयं ययुः''॥ इति गारुडे ॥ २८-१४ ॥</div> | ||
| Line 11,143: | Line 11,143: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V29" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S96_V29"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V29" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S96_V29"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S96_V29_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V29" data-block-id="BTN_C10_S96_V29_B1">वयति गा इव यः सुरादिकांस्तन्मनसो जगदपुनन् शुचयो न परे । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S96_V29_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V29" data-block-id="BTN_C10_S96_V29_B1">वयति गा इव यः सुरादिकांस्तन्मनसो जगदपुनन् शुचयो न परे । | ||
'स एकः ईशः परिपूर्णशक्तिर्बलिं हरा इतरे स्युः सुराः सुखिनः''॥ इत्यारुणिश्रुतिः ॥ | 'स एकः ईशः परिपूर्णशक्तिर्बलिं हरा इतरे स्युः सुराः सुखिनः''॥ इत्यारुणिश्रुतिः ॥ | ||
'विष्णुना देवता बद्धाः विष्णवे च बलिप्रदाः । | 'विष्णुना देवता बद्धाः विष्णवे च बलिप्रदाः । | ||
विष्णुरासां पतिर्नित्यं न विष्णोर्बन्धकः क्वचित्''॥ इति वामने ॥ २९-१५ ॥</div> | विष्णुरासां पतिर्नित्यं न विष्णोर्बन्धकः क्वचित्''॥ इति वामने ॥ २९-१५ ॥</div> | ||
| Line 11,152: | Line 11,152: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V30" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S96_V30"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V30" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S96_V30"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S96_V30_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V30" data-block-id="BTN_C10_S96_V30_B1">स्थिरचरजातयो ये तेऽनिमित्तयुजः स्युः । भगवन्नियमादेव संसारयुजः स्युः । विरहे मुक्तौ । यदि परस्य सकाशान्मुक्तिरेवेत्युदीक्षयेत्स परः । विमुक्ताः सन्तो येन परेण तस्य विमुक्तसतः । 'नान्यः पन्था अयनाय विद्यते''इति श्रुतिः । मुक्तिस्तस्मादेवेत्यङ्गीकर्तव्यम् । अतो बन्धोऽपि तत एवेत्यर्थः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S96_V30_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V30" data-block-id="BTN_C10_S96_V30_B1">स्थिरचरजातयो ये तेऽनिमित्तयुजः स्युः । भगवन्नियमादेव संसारयुजः स्युः । विरहे मुक्तौ । यदि परस्य सकाशान्मुक्तिरेवेत्युदीक्षयेत्स परः । विमुक्ताः सन्तो येन परेण तस्य विमुक्तसतः । 'नान्यः पन्था अयनाय विद्यते''इति श्रुतिः । मुक्तिस्तस्मादेवेत्यङ्गीकर्तव्यम् । अतो बन्धोऽपि तत एवेत्यर्थः । | ||
'सतां विमुक्तिदाद्विष्णोर्मुक्तिर्यद्यभ्युपेयते । | 'सतां विमुक्तिदाद्विष्णोर्मुक्तिर्यद्यभ्युपेयते । | ||
बन्धोऽपि तत एव स्याद्यस्मादेकस्तयोः पतिः''॥ इति स्कान्दे ॥ | बन्धोऽपि तत एव स्याद्यस्मादेकस्तयोः पतिः''॥ इति स्कान्दे ॥ | ||
'आत्मानं मुक्तिदं विष्णुः यदि पुंस उदीक्षयेत् । | 'आत्मानं मुक्तिदं विष्णुः यदि पुंस उदीक्षयेत् । | ||
सुप्रसन्नस्तदा बन्धस्तत एवेति सेत्स्यति''॥ इति ब्राह्मे ॥ | सुप्रसन्नस्तदा बन्धस्तत एवेति सेत्स्यति''॥ इति ब्राह्मे ॥ | ||
खण्डाधीशाः सार्वभौमस्य यद्वद्ब्रह्मेशाद्याः कुर्वते तेऽनुशास्तिम् । | खण्डाधीशाः सार्वभौमस्य यद्वद्ब्रह्मेशाद्याः कुर्वते तेऽनुशास्तिम् । | ||
त्वं मुक्तिदो बन्धदोऽतो मतो नस्त्वं ज्ञानदोऽज्ञानदश्चासि विष्णो ॥ इत्युदारशाण्डिल्यश्रुतिः ॥ ३०-१६ ॥</div> | त्वं मुक्तिदो बन्धदोऽतो मतो नस्त्वं ज्ञानदोऽज्ञानदश्चासि विष्णो ॥ इत्युदारशाण्डिल्यश्रुतिः ॥ ३०-१६ ॥</div> | ||
| Line 11,164: | Line 11,164: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V31" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S96_V31"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V31" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S96_V31"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S96_V31_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V31" data-block-id="BTN_C10_S96_V31_B1">यस्य परमस्य ते कश्चिदपरः स्वतन्त्रो नास्ति । अनपरस्य प्राणोत्तमस्य । अत्र जीवसमुदाये । व्ययतः विशेषेणायतः सर्वज्ञस्य यथा प्राणस्य नापरः स्वतन्त्रः तद्वत्प्राणः श्रीरन्योेेे वा त्वां विना स्वतन्त्रो नास्ति ॥ हे शून्यतुल समानवर्जित । सर्वं संदधतस्ते ॥ यदि त्वत्तः प्राणात्तनुभृतो जीवा ध्रुवास्तर्ह्यपरिमिताः सन्ति । हे सर्व पूर्ण । 'एकमेवाद्वितीयम्''। 'एकं परंज्योतिरन्यन्यमद्वयम्''इत्यादिनियमो जीवानां शास्यता नेत्यत्र नहि । किन्तु स्वगतभेदस्य ईश्वरान्तरस्य अतत्तन्त्रस्य निषेधे । 'अतोऽन्य-दार्तम्''॥ 'नेह नानास्ति किञ्चन''। 'न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते''इत्यादि तथा ब्रुवते च ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S96_V31_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V31" data-block-id="BTN_C10_S96_V31_B1">यस्य परमस्य ते कश्चिदपरः स्वतन्त्रो नास्ति । अनपरस्य प्राणोत्तमस्य । अत्र जीवसमुदाये । व्ययतः विशेषेणायतः सर्वज्ञस्य यथा प्राणस्य नापरः स्वतन्त्रः तद्वत्प्राणः श्रीरन्योेेे वा त्वां विना स्वतन्त्रो नास्ति ॥ हे शून्यतुल समानवर्जित । सर्वं संदधतस्ते ॥ यदि त्वत्तः प्राणात्तनुभृतो जीवा ध्रुवास्तर्ह्यपरिमिताः सन्ति । हे सर्व पूर्ण । 'एकमेवाद्वितीयम्''। 'एकं परंज्योतिरन्यन्यमद्वयम्''इत्यादिनियमो जीवानां शास्यता नेत्यत्र नहि । किन्तु स्वगतभेदस्य ईश्वरान्तरस्य अतत्तन्त्रस्य निषेधे । 'अतोऽन्य-दार्तम्''॥ 'नेह नानास्ति किञ्चन''। 'न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते''इत्यादि तथा ब्रुवते च ॥ | ||
'तव स्वतन्त्रो नापरो तद्वदत्र प्राणान्नान्यस्तुल्यशून्यस्य सन्धिन् । | 'तव स्वतन्त्रो नापरो तद्वदत्र प्राणान्नान्यस्तुल्यशून्यस्य सन्धिन् । | ||
प्राणाधीना अमिता जीवसङ्घाः प्राणो वशे ते प्रकृतिश्च भूमन् ॥"-इति महाशालीनश्रुतिः । | प्राणाधीना अमिता जीवसङ्घाः प्राणो वशे ते प्रकृतिश्च भूमन् ॥"-इति महाशालीनश्रुतिः । | ||
'स्वतन्त्रो नापरः कश्चिद्विष्णोः प्राणपतेः प्रभोः । | 'स्वतन्त्रो नापरः कश्चिद्विष्णोः प्राणपतेः प्रभोः । | ||
यथा प्राणात् परो नास्ति स्वतन्त्रो जगति क्वचित् ॥ | यथा प्राणात् परो नास्ति स्वतन्त्रो जगति क्वचित् ॥ | ||
तथा प्राणो रमा चैव न विष्णोः पृथगीश्वरौ । | तथा प्राणो रमा चैव न विष्णोः पृथगीश्वरौ । | ||
यद्युच्यन्ते प्राणतन्त्राः बहवः पुरुषा इति ॥ | यद्युच्यन्ते प्राणतन्त्राः बहवः पुरुषा इति ॥ | ||
सत्यमेव ह्मसङ्ख्याताः न नियम्यनिषेधकाः । | सत्यमेव ह्मसङ्ख्याताः न नियम्यनिषेधकाः । | ||
एकाद्वितीयश्रुतयः किन्त्वीशान्तरवारकाः ॥ | एकाद्वितीयश्रुतयः किन्त्वीशान्तरवारकाः ॥ | ||
तथा स्वगतभेदस्य तदतन्त्रनिषेधकाः ॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ | तथा स्वगतभेदस्य तदतन्त्रनिषेधकाः ॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ | ||
'स्वरूपमस्मरत्कृष्ण एकं स्वस्मिन्नभेदतः । | 'स्वरूपमस्मरत्कृष्ण एकं स्वस्मिन्नभेदतः । | ||
अतत्तन्त्रस्य राहित्यादनन्यं सदृशोज्झितेः ॥ | अतत्तन्त्रस्य राहित्यादनन्यं सदृशोज्झितेः ॥ | ||
अद्वयं नित्यनिर्वृत्या भावनिर्वृतिमीश्वरम्''॥ इति तन्त्रभागवते ॥ | अद्वयं नित्यनिर्वृत्या भावनिर्वृतिमीश्वरम्''॥ इति तन्त्रभागवते ॥ | ||
'अधिकस्य समस्यापि स्वतन्त्रस्य च वर्जनात् । | 'अधिकस्य समस्यापि स्वतन्त्रस्य च वर्जनात् । | ||
एक एवाद्वितीयोऽसौ न शास्यजनवर्जनात् ॥ इति कौर्मे ॥ ३१-१७ ॥</div> | एक एवाद्वितीयोऽसौ न शास्यजनवर्जनात् ॥ इति कौर्मे ॥ ३१-१७ ॥</div> | ||
| Line 11,184: | Line 11,184: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V32" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S96_V32"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V32" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S96_V32"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S96_V32_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V32" data-block-id="BTN_C10_S96_V32_B1">अनन्तमदुष्टतयाऽनुजानताऽऽचार्येण सन्तताद्भवात्परिमुच्यते ॥ अबद्धश्च प्रकृतिपरेशौ विनाऽन्यो न विद्यते । यतस्तयोरेवोद्भवो न घटते । ततस्तयोरजयोरसुभृत उद्भवन्ति ॥ देशतः कालतश्च यत्र परमस्तत्र प्रकृतिर्यत्र प्रकृतिस्तत्र परम इत्युभययुजोः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S96_V32_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V32" data-block-id="BTN_C10_S96_V32_B1">अनन्तमदुष्टतयाऽनुजानताऽऽचार्येण सन्तताद्भवात्परिमुच्यते ॥ अबद्धश्च प्रकृतिपरेशौ विनाऽन्यो न विद्यते । यतस्तयोरेवोद्भवो न घटते । ततस्तयोरजयोरसुभृत उद्भवन्ति ॥ देशतः कालतश्च यत्र परमस्तत्र प्रकृतिर्यत्र प्रकृतिस्तत्र परम इत्युभययुजोः । | ||
'मुच्यते तत्वसंबुद्धादाचार्यात्पुरुषो भवात् । | 'मुच्यते तत्वसंबुद्धादाचार्यात्पुरुषो भवात् । | ||
एतावेव स्वतोऽबद्धौ परमः प्रकृतिस्तथा ॥''इति कलापश्रुतिः ॥ | एतावेव स्वतोऽबद्धौ परमः प्रकृतिस्तथा ॥''इति कलापश्रुतिः ॥ | ||
'सम्यग्ज्ञानवदाचार्यान्मुच्यते पुरुषो भवात् । | 'सम्यग्ज्ञानवदाचार्यान्मुच्यते पुरुषो भवात् । | ||
द्वावेव नित्यमुक्तौ तु प्रकृतिः परमस्तथा''॥ इति वामने ॥ | द्वावेव नित्यमुक्तौ तु प्रकृतिः परमस्तथा''॥ इति वामने ॥ | ||
'देशतः कालतश्चैव समव्याप्तावुभावजौ । | 'देशतः कालतश्चैव समव्याप्तावुभावजौ । | ||
ताभ्यामुभययोगाभ्यां जायन्ते पुरुषाः परे''॥ इति कौण्ठरव्यश्रुतिः ॥ ३२-१८ ॥</div> | ताभ्यामुभययोगाभ्यां जायन्ते पुरुषाः परे''॥ इति कौण्ठरव्यश्रुतिः ॥ ३२-१८ ॥</div> | ||
| Line 11,196: | Line 11,196: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V33" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S96_V33"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V33" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S96_V33"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S96_V33_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V33" data-block-id="BTN_C10_S96_V33_B1">हे तत ओ । त इमे विबुधनामार्थभूता गुणास्त्वयि निलिल्युः । परमेऽ-मृतार्णवे मधुन्यशेषरसा इव । अतः पूर्णगुणत्वाद्भवतो नृणां मध्ये सुधियः । तव मायया त्वदिच्छयैव । त्वयि कुशलं विधातुं प्रभवः । तत्र कुशलं भेद एव । सर्वस्मादन्यो विशिष्टगुणः पर इति दर्शनम् ॥ स्वगतया सुष्ठु अन्यैरनवगतया । तथा त्वत्प्रसादादनुवर्तिनां कथं मुहुर्भवभयं तव भ्रुकुटी सृजति ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S96_V33_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V33" data-block-id="BTN_C10_S96_V33_B1">हे तत ओ । त इमे विबुधनामार्थभूता गुणास्त्वयि निलिल्युः । परमेऽ-मृतार्णवे मधुन्यशेषरसा इव । अतः पूर्णगुणत्वाद्भवतो नृणां मध्ये सुधियः । तव मायया त्वदिच्छयैव । त्वयि कुशलं विधातुं प्रभवः । तत्र कुशलं भेद एव । सर्वस्मादन्यो विशिष्टगुणः पर इति दर्शनम् ॥ स्वगतया सुष्ठु अन्यैरनवगतया । तथा त्वत्प्रसादादनुवर्तिनां कथं मुहुर्भवभयं तव भ्रुकुटी सृजति ॥ | ||
'यो नः पिता जनिता यो विधाता धामानि वेद भुवनानि विश्वा । | 'यो नः पिता जनिता यो विधाता धामानि वेद भुवनानि विश्वा । | ||
यो देवानां नामधा एक एव तं सम्प्रश्नं भुवना यन्त्यन्या''॥ | यो देवानां नामधा एक एव तं सम्प्रश्नं भुवना यन्त्यन्या''॥ | ||
'त आऽयजन्त द्रविणं समस्मा ऋषयः पूर्व जरितारो न भूना । | 'त आऽयजन्त द्रविणं समस्मा ऋषयः पूर्व जरितारो न भूना । | ||
असूर्ते सूर्ते रजसि निषत्ते ये भूतानि समकृण्वन्निमानि''। इत्यादिश्रुतिः ॥ | असूर्ते सूर्ते रजसि निषत्ते ये भूतानि समकृण्वन्निमानि''। इत्यादिश्रुतिः ॥ | ||
'ब्रह्मेशेन्द्रादिसन्नाम्नां येऽर्थभूता गुणा मताः । | 'ब्रह्मेशेन्द्रादिसन्नाम्नां येऽर्थभूता गुणा मताः । | ||
पूर्तीशीतृत्वद्रष्टृत्वप्रमुखास्ते हरेः सदा । | पूर्तीशीतृत्वद्रष्टृत्वप्रमुखास्ते हरेः सदा । | ||
अतस्तु सर्वनामाऽसौ सर्वकर्ता च केशवः''॥ इति पाद्मे ॥ | अतस्तु सर्वनामाऽसौ सर्वकर्ता च केशवः''॥ इति पाद्मे ॥ | ||
'आनन्दत्वादनामासावुत्कृष्टत्वादुनामकः । | 'आनन्दत्वादनामासावुत्कृष्टत्वादुनामकः । | ||
एतन्नामद्वयं विष्णोर्ज्ञात्वा पापैः प्रमुच्यते''॥ इति स्कान्दे ॥ | एतन्नामद्वयं विष्णोर्ज्ञात्वा पापैः प्रमुच्यते''॥ इति स्कान्दे ॥ | ||
'अन्याविज्ञातया विष्णोः शक्त्यैव कुशलं जनाः । | 'अन्याविज्ञातया विष्णोः शक्त्यैव कुशलं जनाः । | ||
कुर्वन्ति कुशलेषूच्चं भेददर्शनमेव च ॥ | कुर्वन्ति कुशलेषूच्चं भेददर्शनमेव च ॥ | ||
पूर्णानन्दादिसम्पत्तिं विष्णोर्ज्ञात्वेतरेषु च । | पूर्णानन्दादिसम्पत्तिं विष्णोर्ज्ञात्वेतरेषु च । | ||
तदपेक्ष्य विप्लुण्मात्रत्वज्ञानं तद्भेददर्शनम् ॥ | तदपेक्ष्य विप्लुण्मात्रत्वज्ञानं तद्भेददर्शनम् ॥ | ||
अनाद्यनन्तभेदोऽयं स्वभावः परजीवयोः । | अनाद्यनन्तभेदोऽयं स्वभावः परजीवयोः । | ||
स्वतो वा परतो वापि न कदाचित्प्रणश्यति ॥ | स्वतो वा परतो वापि न कदाचित्प्रणश्यति ॥ | ||
एवं ज्ञानवतां विष्णुर्बहुजन्म न दास्यति । | एवं ज्ञानवतां विष्णुर्बहुजन्म न दास्यति । | ||
अनुवृत्तिर्यद्यनल्पा स हि सर्वेश्वर प्रभुः''॥ इति प्रमाणसंहितायाम् ॥ | अनुवृत्तिर्यद्यनल्पा स हि सर्वेश्वर प्रभुः''॥ इति प्रमाणसंहितायाम् ॥ | ||
'यः पिता जनिता चैव कल्पको नित्यपोषकः । | 'यः पिता जनिता चैव कल्पको नित्यपोषकः । | ||
प्रापकः सर्वदेवानां पदानां पुरुषोत्तमः ॥ | प्रापकः सर्वदेवानां पदानां पुरुषोत्तमः ॥ | ||
सर्वदेवाभिधावाच्यो भूतभव्यभवत्प्रभुः । | सर्वदेवाभिधावाच्यो भूतभव्यभवत्प्रभुः । | ||
विचार्य सर्ववेदैश्च ब्रह्माद्याश्च यजन्ति च ॥ | विचार्य सर्ववेदैश्च ब्रह्माद्याश्च यजन्ति च ॥ | ||
त्रिगुणात्मकस्य स्रष्टारः तथाऽपि न यजन्ति तम् । | त्रिगुणात्मकस्य स्रष्टारः तथाऽपि न यजन्ति तम् । | ||
यतः पूर्णेशशक्त्यैव तेषां यजनमिष्यते ॥ | यतः पूर्णेशशक्त्यैव तेषां यजनमिष्यते ॥ | ||
अतः सर्वेश्वरो विष्णुरेक एव महागुणः''॥ इति महासंहितायाम् ॥ ३३-१९ ॥</div> | अतः सर्वेश्वरो विष्णुरेक एव महागुणः''॥ इति महासंहितायाम् ॥ ३३-१९ ॥</div> | ||
| Line 11,228: | Line 11,228: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V35" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S96_V35"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V35" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S96_V35"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S96_V35_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V35" data-block-id="BTN_C10_S96_V35_B1">भवच्चरणेषु सुष्ठु जातस्थानाः उत्तमयोग्यतायुक्ताः । हृषीकाण्येव महत्तुरगाः । वायुरेवोदात्तः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S96_V35_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V35" data-block-id="BTN_C10_S96_V35_B1">भवच्चरणेषु सुष्ठु जातस्थानाः उत्तमयोग्यतायुक्ताः । हृषीकाण्येव महत्तुरगाः । वायुरेवोदात्तः । | ||
'रथोपरि स्वीकरणादुदात्तः सारथिर्मतः''॥ इति व्यासनिरुक्ते ॥ | 'रथोपरि स्वीकरणादुदात्तः सारथिर्मतः''॥ इति व्यासनिरुक्ते ॥ | ||
'जयो विष्णोश्च वायोश्च भक्त्या तत्प्रीतिसाधनम् । | 'जयो विष्णोश्च वायोश्च भक्त्या तत्प्रीतिसाधनम् । | ||
जगदीशयोः कुतो ह्येनोः सर्वशक्त्योर्बलाज्जयः''॥ इति पवनविजये ॥ | जगदीशयोः कुतो ह्येनोः सर्वशक्त्योर्बलाज्जयः''॥ इति पवनविजये ॥ | ||
तेषां तानि साधनानि सुखस्यापि शान्तिमति पूर्णसुखे त्वयि न सन्ति ॥ गुर्वभावात् ॥ | तेषां तानि साधनानि सुखस्यापि शान्तिमति पूर्णसुखे त्वयि न सन्ति ॥ गुर्वभावात् ॥ | ||
विभवे जीवन्मुक्ते गुरावुद्यति उपदिशति सति सर्वरसे परमात्मनि श्रयत एव ॥ | विभवे जीवन्मुक्ते गुरावुद्यति उपदिशति सति सर्वरसे परमात्मनि श्रयत एव ॥ | ||
'यस्य देवे पराभक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । | 'यस्य देवे पराभक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । | ||
तस्यैते कथिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः''। इति श्वेताश्वतरश्रुतिः ॥ | तस्यैते कथिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः''। इति श्वेताश्वतरश्रुतिः ॥ | ||
'देवा अपि सुयोगाढ्याः यतन्तः सर्वसाधनैः । | 'देवा अपि सुयोगाढ्याः यतन्तः सर्वसाधनैः । | ||
पुत्रदारादिभिस्सार्धं नोच्छ्वसंतीह संसृतौ ॥ | पुत्रदारादिभिस्सार्धं नोच्छ्वसंतीह संसृतौ ॥ | ||
गुरोरनुग्रहमृते साधनं न हरेः प्रियम् । | गुरोरनुग्रहमृते साधनं न हरेः प्रियम् । | ||
गुरूपदेशात्तु परं प्राप्नोत्येव न संशयः ॥ | गुरूपदेशात्तु परं प्राप्नोत्येव न संशयः ॥ | ||
षण्णवत्यङ्गुलो यस्तु तालास्यो दशतालकः । | षण्णवत्यङ्गुलो यस्तु तालास्यो दशतालकः । | ||
दशप्रादेशकः सप्तपादो हस्तचतुष्टयः ॥ | दशप्रादेशकः सप्तपादो हस्तचतुष्टयः ॥ | ||
कलमत्रयाङ्गुलश्चैव वाग्मी सन्देहवर्जितः । | कलमत्रयाङ्गुलश्चैव वाग्मी सन्देहवर्जितः । | ||
वासुदेवैकशरणो गुरुरित्युच्यते बुधैः ॥ | वासुदेवैकशरणो गुरुरित्युच्यते बुधैः ॥ | ||
गुरुलक्षणसम्पूर्णः साक्षादेव चतुर्मुखः । | गुरुलक्षणसम्पूर्णः साक्षादेव चतुर्मुखः । | ||
ततः शेषेन्द्रवह्न्याद्याः क्रमेणैव प्रकीर्तिताः''। इत्यादि गुरुविवेके ॥ | ततः शेषेन्द्रवह्न्याद्याः क्रमेणैव प्रकीर्तिताः''। इत्यादि गुरुविवेके ॥ | ||
'देवा योग्यतया जाताः विष्णुपादाम्बुजाश्रयाः । | 'देवा योग्यतया जाताः विष्णुपादाम्बुजाश्रयाः । | ||
तथाऽपि साधनैस्तेषां तत्प्राप्तिर्गुर्वनुग्रहात् ॥"इति तत्वोद्योगे ॥ ३४,३५ २०-२१ ॥</div> | तथाऽपि साधनैस्तेषां तत्प्राप्तिर्गुर्वनुग्रहात् ॥"इति तत्वोद्योगे ॥ ३४,३५ २०-२१ ॥</div> | ||
| Line 11,253: | Line 11,253: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V36" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S96_V36"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V36" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S96_V36"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S96_V36_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V36" data-block-id="BTN_C10_S96_V36_B1">इति लोके परिदृश्यमानप्रकारेण । चरतां, विजने मोक्षविषये कः सुखयति । सुष्ठ्वनिरस्तभगे । अतस्त्वामेव सन्तं ज्ञात्वा भवतः पदांबुजं हृदा निविशन्ति । हरावसथमहङ्कारं न कुर्वन्ति ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S96_V36_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V36" data-block-id="BTN_C10_S96_V36_B1">इति लोके परिदृश्यमानप्रकारेण । चरतां, विजने मोक्षविषये कः सुखयति । सुष्ठ्वनिरस्तभगे । अतस्त्वामेव सन्तं ज्ञात्वा भवतः पदांबुजं हृदा निविशन्ति । हरावसथमहङ्कारं न कुर्वन्ति ॥ | ||
'ब्रह्माज्ञात्वेति लोकप्रवृत्तिं प्रवर्ततां को नु मोक्षं ददाति । | 'ब्रह्माज्ञात्वेति लोकप्रवृत्तिं प्रवर्ततां को नु मोक्षं ददाति । | ||
अतो ब्रह्मोपासतेे साधु धीरा नाहम्भावस्तेषु रुद्राधिवासः''॥ इति महारवश्रुतिः ॥ | अतो ब्रह्मोपासतेे साधु धीरा नाहम्भावस्तेषु रुद्राधिवासः''॥ इति महारवश्रुतिः ॥ | ||
'महाभाग्यं तु कैवल्यमज्ञानां कः प्रदास्यति । | 'महाभाग्यं तु कैवल्यमज्ञानां कः प्रदास्यति । | ||
अतः सन्तो विजानन्ति हरिं ते त्वनहङ्कृताः ॥''इति स्कान्दे ॥ ३६-२२ ॥</div> | अतः सन्तो विजानन्ति हरिं ते त्वनहङ्कृताः ॥''इति स्कान्दे ॥ ३६-२२ ॥</div> | ||
| Line 11,265: | Line 11,265: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V38" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S96_V38"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V38" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S96_V38"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S96_V38_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V38" data-block-id="BTN_C10_S96_V38_B1">इदं अपि अपालकं ईश्वरवर्जितम् । न मत्तोऽन्य ईश्वरश्चेतनत्वादित्यादितर्कैः वदन्ति चेत् । अथो इत्यनेन तदपि वचनं भगवत्प्रेरणयैव इत्युक्तम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S96_V38_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V38" data-block-id="BTN_C10_S96_V38_B1">इदं अपि अपालकं ईश्वरवर्जितम् । न मत्तोऽन्य ईश्वरश्चेतनत्वादित्यादितर्कैः वदन्ति चेत् । अथो इत्यनेन तदपि वचनं भगवत्प्रेरणयैव इत्युक्तम् । | ||
'तस्मादथो अथेत्येतद्धेत्वर्थं समुदीरितम्''इति शब्दनिर्णये । | 'तस्मादथो अथेत्येतद्धेत्वर्थं समुदीरितम्''इति शब्दनिर्णये । | ||
'असत्य-मप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम्''इति च । | 'असत्य-मप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम्''इति च । | ||
वेदोक्तो जीवव्यतिरिक्तेश्वरो न तर्कैरपनेतुं शक्यः । यतस्तर्का व्यभिचारिणः । मृषैव क्वचित्तर्कः । इष्ट-साधनादितर्कस्तु व्यभिचारी । शरीरसम्मित आत्मा इत्यादि दर्शन-परिकल्पितस्तु मृषैव । | वेदोक्तो जीवव्यतिरिक्तेश्वरो न तर्कैरपनेतुं शक्यः । यतस्तर्का व्यभिचारिणः । मृषैव क्वचित्तर्कः । इष्ट-साधनादितर्कस्तु व्यभिचारी । शरीरसम्मित आत्मा इत्यादि दर्शन-परिकल्पितस्तु मृषैव । | ||
ततो भयबुद्धीनां बुद्धिव्यवहितये भवन्ति । न तु धीराणाम् । विकल्पः वेदविरुद्धकल्पना । अन्धपरम्परयैवान्वहमुषितः । यस्माद्भारत्यपि भ्रमति बहुधा वदति ॥ | ततो भयबुद्धीनां बुद्धिव्यवहितये भवन्ति । न तु धीराणाम् । विकल्पः वेदविरुद्धकल्पना । अन्धपरम्परयैवान्वहमुषितः । यस्माद्भारत्यपि भ्रमति बहुधा वदति ॥ | ||
'बहूक्तिरन्यथाज्ञप्तिः परिवृत्तिश्च कथ्यते । | 'बहूक्तिरन्यथाज्ञप्तिः परिवृत्तिश्च कथ्यते । | ||
भ्रम इत्येव विद्वद्भिः तथा चङ्क्रमणं क्वचित्''॥ इति शब्दनिर्णये ॥ | भ्रम इत्येव विद्वद्भिः तथा चङ्क्रमणं क्वचित्''॥ इति शब्दनिर्णये ॥ | ||
उरुवृत्तिभिरूढजवा अनन्तगुणकर्मत्वाद्भगवतः बहुगुणकर्माणि वक्तुं वेगवती वेदवाक् । अतो वेदेऽपि बहुधा वचनात्तदर्थनिर्णयाभावाद्विरुद्ध-कल्पना युक्ताऽसुराणाम् । | उरुवृत्तिभिरूढजवा अनन्तगुणकर्मत्वाद्भगवतः बहुगुणकर्माणि वक्तुं वेगवती वेदवाक् । अतो वेदेऽपि बहुधा वचनात्तदर्थनिर्णयाभावाद्विरुद्ध-कल्पना युक्ताऽसुराणाम् । | ||
यस्माद्गर्भस्थस्य जीवस्येश्वरत्वं नास्ति । अतो निधनानन्तरं च नरकादि-गमनान्न विद्यते । अनिमित्तकं भगवन्निमित्तमेव तस्यान्तरा भाति मृषा त्वयि जीवे । न तु वस्तुतस्त्वं जीवः । एकरसे प्रधानसारे । न च जीवो वस्तुतः सर्वोत्तमसारः । मृषैव तथा मन्यन्ते । | यस्माद्गर्भस्थस्य जीवस्येश्वरत्वं नास्ति । अतो निधनानन्तरं च नरकादि-गमनान्न विद्यते । अनिमित्तकं भगवन्निमित्तमेव तस्यान्तरा भाति मृषा त्वयि जीवे । न तु वस्तुतस्त्वं जीवः । एकरसे प्रधानसारे । न च जीवो वस्तुतः सर्वोत्तमसारः । मृषैव तथा मन्यन्ते । | ||
अतो भ्रान्त्या द्रविणवानभिजन्मवानित्यादिविरुद्धकल्पनापथैरुपगीयते । यतो भवानेव द्रविणवान्यतश्च तपोदमाद्या अभिजन्मकारणभूता गुणाश्च भवत एव । अतो मिथ्यामनोविलासं जीवेश्वरत्वं बुधा अवयन्ति ॥ | अतो भ्रान्त्या द्रविणवानभिजन्मवानित्यादिविरुद्धकल्पनापथैरुपगीयते । यतो भवानेव द्रविणवान्यतश्च तपोदमाद्या अभिजन्मकारणभूता गुणाश्च भवत एव । अतो मिथ्यामनोविलासं जीवेश्वरत्वं बुधा अवयन्ति ॥ | ||
'गुणा एवाभिजात्याख्यास्तद्वानेवाभिजातिमान् । | 'गुणा एवाभिजात्याख्यास्तद्वानेवाभिजातिमान् । | ||
अतोऽभिजात्यवान् विष्णुस्तदन्ये तूपचारतः''॥ इति शब्दनिर्णये ॥ | अतोऽभिजात्यवान् विष्णुस्तदन्ये तूपचारतः''॥ इति शब्दनिर्णये ॥ | ||
'ये जीवमीशं प्रवदन्ति तर्कैस्तच्चेश्वरो वचनं सन्दधाति । | 'ये जीवमीशं प्रवदन्ति तर्कैस्तच्चेश्वरो वचनं सन्दधाति । | ||
नासीदादौ मरणे नोऽभविष्यन्मृषा ततो हीशितृत्वं स्वपेषु''॥ इति विपरीतश्रुतिः ॥ | नासीदादौ मरणे नोऽभविष्यन्मृषा ततो हीशितृत्वं स्वपेषु''॥ इति विपरीतश्रुतिः ॥ | ||
'ये जगत्प्रवदन्त्यज्ञाः जीवादन्येशवर्जितम् । | 'ये जगत्प्रवदन्त्यज्ञाः जीवादन्येशवर्जितम् । | ||
तेषामपि तु तां वाचमीश एव ददात्यजः ॥ | तेषामपि तु तां वाचमीश एव ददात्यजः ॥ | ||
न च तर्कैर्भवेदीशो जीवो वेदविरोधतः । | न च तर्कैर्भवेदीशो जीवो वेदविरोधतः । | ||
व्यभिचारिणो यतस्तर्का इष्टसाधनगा अपि ॥ | व्यभिचारिणो यतस्तर्का इष्टसाधनगा अपि ॥ | ||
क्वचित् क्वचिन्मृषा तर्काः कणादादिप्रदर्शिताः । | क्वचित् क्वचिन्मृषा तर्काः कणादादिप्रदर्शिताः । | ||
तत्वनिर्णयभीरूणां व्यवधानकरास्ततः ॥ | तत्वनिर्णयभीरूणां व्यवधानकरास्ततः ॥ | ||
नै व तु स्थिरबद्धीनां कुर्युस्ते बुद्धिचालनम् । | नै व तु स्थिरबद्धीनां कुर्युस्ते बुद्धिचालनम् । | ||
पारम्पर्येण चाज्ञानामुक्त्या लोकेषु विस्तृतम् ॥ | पारम्पर्येण चाज्ञानामुक्त्या लोकेषु विस्तृतम् ॥ | ||
पठ्यते चाप्यहरहर्न तु विद्वन्मुखोद्गतम् । | पठ्यते चाप्यहरहर्न तु विद्वन्मुखोद्गतम् । | ||
अनन्तगुणकर्मत्वादीशस्योक्तौ सुवेगिता ॥ | अनन्तगुणकर्मत्वादीशस्योक्तौ सुवेगिता ॥ | ||
वक्त्यभेदमिवाज्ञानां नाभेदं कुत्रचिच्छ्रुतिः । | वक्त्यभेदमिवाज्ञानां नाभेदं कुत्रचिच्छ्रुतिः । | ||
एक आत्माद्वयेत्यादिपदानामर्थनिर्णये ॥ | एक आत्माद्वयेत्यादिपदानामर्थनिर्णये ॥ | ||
न वर्तते श्रुतिर्यस्माद्गुणान्तरकुतूहलात् । | न वर्तते श्रुतिर्यस्माद्गुणान्तरकुतूहलात् । | ||
अथवा मोहनार्थाय सुरारीणामनर्हतः ॥ | अथवा मोहनार्थाय सुरारीणामनर्हतः ॥ | ||
कुत्रचिन्निर्णयवचः सुराणामर्थसिद्धये । | कुत्रचिन्निर्णयवचः सुराणामर्थसिद्धये । | ||
न हीशितृत्वं गर्भस्थे नाप्यसौ निरयोपगे ॥ | न हीशितृत्वं गर्भस्थे नाप्यसौ निरयोपगे ॥ | ||
मृषा तदीश्वराभेदः सर्वोत्कर्षश्च जीवगः । | मृषा तदीश्वराभेदः सर्वोत्कर्षश्च जीवगः । | ||
धनवत्वं च कर्तृत्वं बलवत्त्वं च विष्णवि ॥ | धनवत्वं च कर्तृत्वं बलवत्त्वं च विष्णवि ॥ | ||
अतो जीवेश्वराभेदं मिथ्येति कवयो विदुः''॥ इति तन्त्रभागवते । | अतो जीवेश्वराभेदं मिथ्येति कवयो विदुः''॥ इति तन्त्रभागवते । | ||
'जीवस्य जगतश्चैव यदीशाभेदतो वचः । | 'जीवस्य जगतश्चैव यदीशाभेदतो वचः । | ||
अतात्विकं जगच्चेति विष्ण्वधीनत्ववाचकम् ॥ | अतात्विकं जगच्चेति विष्ण्वधीनत्ववाचकम् ॥ | ||
अभेदस्तु कुतस्तस्य परमस्यावरेण तु । | अभेदस्तु कुतस्तस्य परमस्यावरेण तु । | ||
मिथ्यात्वं च कुतस्तस्य जगतो नित्यवर्तनात्''॥ इति वाराहे ॥ ३७,३८ ॥ २३,२४ ॥</div> | मिथ्यात्वं च कुतस्तस्य जगतो नित्यवर्तनात्''॥ इति वाराहे ॥ ३७,३८ ॥ २३,२४ ॥</div> | ||
| Line 11,307: | Line 11,307: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V39" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S96_V39"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V39" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S96_V39"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S96_V39_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V39" data-block-id="BTN_C10_S96_V39_B1">श्रुतिषु तवानुगीतान् गुणान् जुषन् पुमानुदगादस्मत्संसारात्तव सरूपतां च भजति । तदनु गुणस्मरणमनु गुणांश्च जुषन्निति, चशब्दः कर्माणि चेत्यस्मिन्नर्थे ॥ यच्चायं पुमानात्तभगां त्वयाऽपहृतभगां प्रातिस्विकीं पूर्वोक्तां द्विविधां कष्टां प्रकृतिं जहाति जिहाति हन्ति च तदपि त्वमेव जहासि जिहासि च । उतेति त्यागवधयोः समुच्चयार्थे ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S96_V39_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V39" data-block-id="BTN_C10_S96_V39_B1">श्रुतिषु तवानुगीतान् गुणान् जुषन् पुमानुदगादस्मत्संसारात्तव सरूपतां च भजति । तदनु गुणस्मरणमनु गुणांश्च जुषन्निति, चशब्दः कर्माणि चेत्यस्मिन्नर्थे ॥ यच्चायं पुमानात्तभगां त्वयाऽपहृतभगां प्रातिस्विकीं पूर्वोक्तां द्विविधां कष्टां प्रकृतिं जहाति जिहाति हन्ति च तदपि त्वमेव जहासि जिहासि च । उतेति त्यागवधयोः समुच्चयार्थे ॥ | ||
'जिहाति रावणं सङ्ख्ये राघवः परमास्त्रवित्''॥ इति स्कान्दे ॥ | 'जिहाति रावणं सङ्ख्ये राघवः परमास्त्रवित्''॥ इति स्कान्दे ॥ | ||
'स्वातन्त्र्यात्प्रकृतित्यागकर्ता नारायणः परः । | 'स्वातन्त्र्यात्प्रकृतित्यागकर्ता नारायणः परः । | ||
यद्यप्यैषा जीवसंस्था हन्ता च भगवान्प्रभुः''॥ इति गारुडे ॥ | यद्यप्यैषा जीवसंस्था हन्ता च भगवान्प्रभुः''॥ इति गारुडे ॥ | ||
महसि महीयसे पूजयसि पूज्यसे चात्मनैव ॥ | महसि महीयसे पूजयसि पूज्यसे चात्मनैव ॥ | ||
'स्मरन् ब्रह्मगुणान्नित्यं मुक्तो ब्रह्मस्वरूपताम् । | 'स्मरन् ब्रह्मगुणान्नित्यं मुक्तो ब्रह्मस्वरूपताम् । | ||
दुर्भगां प्रकृतिं त्यक्त्वा हत्वा चान्यां दुरन्वयाम् ॥ | दुर्भगां प्रकृतिं त्यक्त्वा हत्वा चान्यां दुरन्वयाम् ॥ | ||
याति तच्च परेशानात्स हि पूज्योऽथ पूजकः । | याति तच्च परेशानात्स हि पूज्योऽथ पूजकः । | ||
तस्यैकस्य स्वतन्त्रत्वात्स चानन्तगुणो विभुः''॥ इति कौशिकश्रुतिः ॥ ३९-२५ ॥</div> | तस्यैकस्य स्वतन्त्रत्वात्स चानन्तगुणो विभुः''॥ इति कौशिकश्रुतिः ॥ ३९-२५ ॥</div> | ||
| Line 11,321: | Line 11,321: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V40" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S96_V40"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V40" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S96_V40"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S96_V40_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V40" data-block-id="BTN_C10_S96_V40_B1">अज्ञानामनवगतान्तकादनधिरूढब्रह्मपदात् ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S96_V40_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V40" data-block-id="BTN_C10_S96_V40_B1">अज्ञानामनवगतान्तकादनधिरूढब्रह्मपदात् ॥ | ||
'स यथाकामो भवति । तत्क्रतुर्भवति । यत्क्रतुर्भवति तत्कर्म कुरुते । यत्कर्म कुरुते तदभिसम्पद्यते इति नु कामयमानोऽथाकामयमानो योऽकामो निष्काम आप्तकामः आत्मकामो न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति''इति श्रुतिः ॥ | 'स यथाकामो भवति । तत्क्रतुर्भवति । यत्क्रतुर्भवति तत्कर्म कुरुते । यत्कर्म कुरुते तदभिसम्पद्यते इति नु कामयमानोऽथाकामयमानो योऽकामो निष्काम आप्तकामः आत्मकामो न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति''इति श्रुतिः ॥ | ||
'निषिद्धकामयुक्तानामसतां तु विशेषतः । | 'निषिद्धकामयुक्तानामसतां तु विशेषतः । | ||
दुर्ज्ञेयो भगवान्विष्णुः हृदिस्थोऽस्मृतहारवत् ॥ | दुर्ज्ञेयो भगवान्विष्णुः हृदिस्थोऽस्मृतहारवत् ॥ | ||
अकामत्वेन भजतां ददात्यभयमन्तकात् । | अकामत्वेन भजतां ददात्यभयमन्तकात् । | ||
पूर्णानन्दादि तेऽश्नन्ति पूर्णानन्दादिकाः स्वतः ॥ | पूर्णानन्दादि तेऽश्नन्ति पूर्णानन्दादिकाः स्वतः ॥ | ||
ब्रह्मणो ब्रह्मसम्पत्तिमत आह श्रुतिः स्फुटम् । | ब्रह्मणो ब्रह्मसम्पत्तिमत आह श्रुतिः स्फुटम् । | ||
न परब्रह्मतावाप्तिर्न ते विष्णविति श्रुतेः ॥ | न परब्रह्मतावाप्तिर्न ते विष्णविति श्रुतेः ॥ | ||
परमब्रह्मता चैषां ब्रह्मलोकात्परा गतिः । | परमब्रह्मता चैषां ब्रह्मलोकात्परा गतिः । | ||
न परब्रह्मरूपत्वमेतमेवेति च श्रुतेः ॥ | न परब्रह्मरूपत्वमेतमेवेति च श्रुतेः ॥ | ||
अन्येषां म्रियमाणानां प्राणा भागत एव तु । | अन्येषां म्रियमाणानां प्राणा भागत एव तु । | ||
देवतास्वेकतां यान्ति भागतोऽनुव्रजन्ति तम् ॥ | देवतास्वेकतां यान्ति भागतोऽनुव्रजन्ति तम् ॥ | ||
ज्ञानिनां मुच्यमानानां नैव यान्ति स्वदेवताः । | ज्ञानिनां मुच्यमानानां नैव यान्ति स्वदेवताः । | ||
तेनैव सह संयान्ति ततोऽनुत्क्रमणश्रुतिः''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ | तेनैव सह संयान्ति ततोऽनुत्क्रमणश्रुतिः''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ | ||
'देवाश्च ऋषयश्चैव सुभक्त्या कामिनोऽपि तु । | 'देवाश्च ऋषयश्चैव सुभक्त्या कामिनोऽपि तु । | ||
मुच्यन्ते नियामादेव पश्यन्ति च हरिं न न''॥ इति स्कान्दे ॥ ४० ॥ २६ ॥</div> | मुच्यन्ते नियामादेव पश्यन्ति च हरिं न न''॥ इति स्कान्दे ॥ ४० ॥ २६ ॥</div> | ||
| Line 11,342: | Line 11,342: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V41" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S96_V41"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V41" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S96_V41"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S96_V41_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V41" data-block-id="BTN_C10_S96_V41_B1">परमेश्वरस्यावगमात्तदवगमा श्रीः । तया च गम्यत्वादर्थः परमस्तेन बद्धत्वात्सिता श्रीर्गुणात्मिका च ॥ सगिरः वाक्पूर्वकाणीन्द्रियाणि श्रियो विष्णोश्च नानुकूल्येन ययुः । अनुययुश्च हंसकुलगीतपरम्परया । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S96_V41_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V41" data-block-id="BTN_C10_S96_V41_B1">परमेश्वरस्यावगमात्तदवगमा श्रीः । तया च गम्यत्वादर्थः परमस्तेन बद्धत्वात्सिता श्रीर्गुणात्मिका च ॥ सगिरः वाक्पूर्वकाणीन्द्रियाणि श्रियो विष्णोश्च नानुकूल्येन ययुः । अनुययुश्च हंसकुलगीतपरम्परया । | ||
यथा तुषावृतानां तण्डुलानां रजस्पृष्टिर्नास्ति । एवं रजोरूपान्मनुष्यान्न वान्ति श्रुतयः । वयसा सह महता कालेनापि । अतस्त्वयि सफलं पतन्ति न पतन्ति च विधिनिषेधरूपेण बन्धनात्मिकाः ॥ | यथा तुषावृतानां तण्डुलानां रजस्पृष्टिर्नास्ति । एवं रजोरूपान्मनुष्यान्न वान्ति श्रुतयः । वयसा सह महता कालेनापि । अतस्त्वयि सफलं पतन्ति न पतन्ति च विधिनिषेधरूपेण बन्धनात्मिकाः ॥ | ||
'जानाति प्रकृतिर्विष्णुं ज्ञेयो विष्णुस्तु निर्गुणः ॥ | 'जानाति प्रकृतिर्विष्णुं ज्ञेयो विष्णुस्तु निर्गुणः ॥ | ||
तावुभौ न विजानन्ति ऋते ब्रह्मपरम्पराम्''॥ इति महोपनिषदि ॥ | तावुभौ न विजानन्ति ऋते ब्रह्मपरम्पराम्''॥ इति महोपनिषदि ॥ | ||
'अन्ये सर्वे श्रिया बद्धाः श्रीर्बद्धा विष्णुनैव तु । | 'अन्ये सर्वे श्रिया बद्धाः श्रीर्बद्धा विष्णुनैव तु । | ||
बन्धश्च विष्णुतन्त्रत्वं मुक्तानां च श्रियस्तथा ॥ | बन्धश्च विष्णुतन्त्रत्वं मुक्तानां च श्रियस्तथा ॥ | ||
अमुक्तानां तु बद्धत्वं जन्ममृत्यादिदुःखिता । | अमुक्तानां तु बद्धत्वं जन्ममृत्यादिदुःखिता । | ||
हेयो बन्धश्च सैव स्यान्न तु स्वोच्चवशे स्थितिः ॥ | हेयो बन्धश्च सैव स्यान्न तु स्वोच्चवशे स्थितिः ॥ | ||
गुणात्मिका च सा देवी निर्गुणः पुरुषोत्तमः । | गुणात्मिका च सा देवी निर्गुणः पुरुषोत्तमः । | ||
सैव विष्णुं विजानाति ज्ञेयो ज्ञाता च केशवः ॥ | सैव विष्णुं विजानाति ज्ञेयो ज्ञाता च केशवः ॥ | ||
न तावन्ये विजानन्ति विना हंसपरम्पराम् । | न तावन्ये विजानन्ति विना हंसपरम्पराम् । | ||
तथाऽपि नैव जानन्ति मानुषा असुरास्तथा ॥ | तथाऽपि नैव जानन्ति मानुषा असुरास्तथा ॥ | ||
निष्फलैवासुरे तस्माच्छ्रुतिर्बन्धाय केवला । | निष्फलैवासुरे तस्माच्छ्रुतिर्बन्धाय केवला । | ||
निष्फला सफला चैव मानुषाणान्तु मध्यतः ॥ | निष्फला सफला चैव मानुषाणान्तु मध्यतः ॥ | ||
सफलैव तु देवानां नियतं मुक्तिदायिनी''॥ | सफलैव तु देवानां नियतं मुक्तिदायिनी''॥ | ||
श्रीगरुड उवाच– | श्रीगरुड उवाच– | ||
के हंसाः कः परो हंसः के च पारावताः गणाः । | के हंसाः कः परो हंसः के च पारावताः गणाः । | ||
के च तित्तिरयस्तत्र के शुकाः के च वायसाः ॥ | के च तित्तिरयस्तत्र के शुकाः के च वायसाः ॥ | ||
श्रीभगवानुवाच– | श्रीभगवानुवाच– | ||
परो हंसोऽहमेवैको हंसाः ब्रह्माण एव तु । | परो हंसोऽहमेवैको हंसाः ब्रह्माण एव तु । | ||
पारावता देवतास्तु मुनयस्तित्तिराः स्मृताः ॥ | पारावता देवतास्तु मुनयस्तित्तिराः स्मृताः ॥ | ||
मानुषास्तु शुकाः प्रोक्ताः आसुराश्चैव वायसाः । | मानुषास्तु शुकाः प्रोक्ताः आसुराश्चैव वायसाः । | ||
प्राप्यं प्राप्तं यतो नित्यं पूर्णं सर्वोत्तमं मया ॥ | प्राप्यं प्राप्तं यतो नित्यं पूर्णं सर्वोत्तमं मया ॥ | ||
अतः परमहंसोऽहं मदनन्तरमेव तु । | अतः परमहंसोऽहं मदनन्तरमेव तु । | ||
यतः प्राप्तमिवाशेषं सर्वजीवोत्तमं शुभम् ॥ | यतः प्राप्तमिवाशेषं सर्वजीवोत्तमं शुभम् ॥ | ||
अतो ब्रह्मपदे योग्याः जीवाः हंसाः प्रकीर्तताः । | अतो ब्रह्मपदे योग्याः जीवाः हंसाः प्रकीर्तताः । | ||
तेषां परम्पराप्राप्तं यैर्ज्ञानं नियमेन तु ॥ | तेषां परम्पराप्राप्तं यैर्ज्ञानं नियमेन तु ॥ | ||
ते मुच्यन्ते नैव चान्ये गुरुर्ब्रह्मा यतो नृणाम् । | ते मुच्यन्ते नैव चान्ये गुरुर्ब्रह्मा यतो नृणाम् । | ||
दैवतं त्वहमेवैको मामवित्त्वा न मुच्यते ॥ | दैवतं त्वहमेवैको मामवित्त्वा न मुच्यते ॥ | ||
परं प्रति यतो नीचाः ब्रह्माणः सर्वदेवताः । | परं प्रति यतो नीचाः ब्रह्माणः सर्वदेवताः । | ||
पारावतास्ततः प्रोक्ताः तैस्तीर्णा संसृतिर्यतः ॥ | पारावतास्ततः प्रोक्ताः तैस्तीर्णा संसृतिर्यतः ॥ | ||
तित्तिरा मुनयस्तस्मात्कासुखत्वात्तु मानुषाः । | तित्तिरा मुनयस्तस्मात्कासुखत्वात्तु मानुषाः । | ||
शुका इति समुदिष्टा वयोमात्रसुखत्वतः ॥ | शुका इति समुदिष्टा वयोमात्रसुखत्वतः ॥ | ||
वयसोऽन्ते तु दुःखित्वादसुराः वायसाः स्मृताः । | वयसोऽन्ते तु दुःखित्वादसुराः वायसाः स्मृताः । | ||
एवं पञ्चविधा जीवा षष्ठोऽहं परमेश्वरः ॥ | एवं पञ्चविधा जीवा षष्ठोऽहं परमेश्वरः ॥ | ||
न मत्समोऽधिको वापि कश्चिदस्ति द्विजोत्तमः''॥ इति गारुडे ॥ ४१ ॥ २७ ॥</div> | न मत्समोऽधिको वापि कश्चिदस्ति द्विजोत्तमः''॥ इति गारुडे ॥ ४१ ॥ २७ ॥</div> | ||
| Line 11,395: | Line 11,395: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V48" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S96_V48"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C10_S96_V48" data-block-id="bhashya-BTN_C10_S96_V48"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S96_V48_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V48" data-block-id="BTN_C10_S96_V48_B1">'कथाः कथयतीशस्य व्यासस्यान्ते स नारदः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C10_S96_V48_B1" data-verse="BTN_C10_S96_V48" data-block-id="BTN_C10_S96_V48_B1">'कथाः कथयतीशस्य व्यासस्यान्ते स नारदः । | ||
स्तुत्यर्थं तस्य देवस्य ज्ञापनाय न तु क्वचित् ॥ | स्तुत्यर्थं तस्य देवस्य ज्ञापनाय न तु क्वचित् ॥ | ||
पूर्णज्ञानामृतस्यास्य न तु ज्ञप्तिः पराद्भवेत् । | पूर्णज्ञानामृतस्यास्य न तु ज्ञप्तिः पराद्भवेत् । | ||
ऋषिरूपी यतो विष्णुः स्वयमेव जनैः श्रुतः''॥ इति ब्राह्मे ॥ ४५-४८ ॥</div> | ऋषिरूपी यतो विष्णुः स्वयमेव जनैः श्रुतः''॥ इति ब्राह्मे ॥ ४५-४८ ॥</div> | ||
| Line 11,420: | Line 11,420: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S02_V06" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S02_V06"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S02_V06" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S02_V06"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S02_V06_B1" data-verse="BTN_C11_S02_V06" data-block-id="BTN_C11_S02_V06_B1">'आत्मनो भजने बुद्धिमुत्पाद्य फलदाः सुराः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S02_V06_B1" data-verse="BTN_C11_S02_V06" data-block-id="BTN_C11_S02_V06_B1">'आत्मनो भजने बुद्धिमुत्पाद्य फलदाः सुराः । | ||
उत्तमानां जनानां तु निकृष्टानां विपर्ययः ॥ | उत्तमानां जनानां तु निकृष्टानां विपर्ययः ॥ | ||
शुभाशुभफलानां तु कर्मणां विबुधाः सदा । | शुभाशुभफलानां तु कर्मणां विबुधाः सदा । | ||
प्रवर्तका यथायोग्यमृषयः करुणाः सदा ॥ | प्रवर्तका यथायोग्यमृषयः करुणाः सदा ॥ | ||
सुखमिच्छन्ति भूतानां प्रायो दुःखासहा नृणाम् । | सुखमिच्छन्ति भूतानां प्रायो दुःखासहा नृणाम् । | ||
तथापि तेभ्यः प्रवरा देवा एव हरेः प््रिायाः''इत्युद्दामसंहितायाम् ॥ ५-६ ॥</div> | तथापि तेभ्यः प्रवरा देवा एव हरेः प््रिायाः''इत्युद्दामसंहितायाम् ॥ ५-६ ॥</div> | ||
| Line 11,431: | Line 11,431: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S02_V38" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S02_V38"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S02_V38" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S02_V38"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S02_V38_B1" data-verse="BTN_C11_S02_V38" data-block-id="BTN_C11_S02_V38_B1">'आत्मनो देहगेहादि द्वयशब्देन भण्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S02_V38_B1" data-verse="BTN_C11_S02_V38" data-block-id="BTN_C11_S02_V38_B1">'आत्मनो देहगेहादि द्वयशब्देन भण्यते । | ||
अविद्यमानं जीवस्य प्रतिभाति तदीयवत् ॥ | अविद्यमानं जीवस्य प्रतिभाति तदीयवत् ॥ | ||
जाग््राद्वत्तु यथा स्वप्नः प्रतिभाति मनोरथः । | जाग््राद्वत्तु यथा स्वप्नः प्रतिभाति मनोरथः । | ||
विद्यमानवदेवैतद्देहादीशवशे स्थितम् ॥ | विद्यमानवदेवैतद्देहादीशवशे स्थितम् ॥ | ||
विभाति स्ववशत्वेन सैषा संसृतिरुच्यते । | विभाति स्ववशत्वेन सैषा संसृतिरुच्यते । | ||
तस्मात्तद्विषयं त्यक्तवा मनो विष्णौ निवेशयेत्''॥ | तस्मात्तद्विषयं त्यक्तवा मनो विष्णौ निवेशयेत्''॥ | ||
इति हरिवंशेषु ॥ ३८ ॥</div> | इति हरिवंशेषु ॥ ३८ ॥</div> | ||
| Line 11,445: | Line 11,445: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S02_V41" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S02_V41"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S02_V41" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S02_V41"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S02_V41_B1" data-verse="BTN_C11_S02_V41" data-block-id="BTN_C11_S02_V41_B1">'केचिदुन्मादवद्भक्ता बाह्यलिङ्गप्रदर्शकाः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S02_V41_B1" data-verse="BTN_C11_S02_V41" data-block-id="BTN_C11_S02_V41_B1">'केचिदुन्मादवद्भक्ता बाह्यलिङ्गप्रदर्शकाः । | ||
केचिदान्तरभक्ताः स्युः केचिच्चैवोभयात्मकाः ॥ | केचिदान्तरभक्ताः स्युः केचिच्चैवोभयात्मकाः ॥ | ||
मुखप्रसादाद्दार्ढ्याच्च भक्तिर्ज्ञेया न चान्यतः''॥ इति वाराहे ॥ | मुखप्रसादाद्दार्ढ्याच्च भक्तिर्ज्ञेया न चान्यतः''॥ इति वाराहे ॥ | ||
'सर्वं हरेर्वशत्वेन शरीरं तस्य भण्यते । | 'सर्वं हरेर्वशत्वेन शरीरं तस्य भण्यते । | ||
अनन्याधिपतित्वाच्च तदनन्यमुदीर्यते ॥ | अनन्याधिपतित्वाच्च तदनन्यमुदीर्यते ॥ | ||
न चाप्यभेदो जगता विष्णोः पूर्णगुणस्य तु''॥ इति हरिवंशेषु ॥ ४०,४१ ॥</div> | न चाप्यभेदो जगता विष्णोः पूर्णगुणस्य तु''॥ इति हरिवंशेषु ॥ ४०,४१ ॥</div> | ||
| Line 11,460: | Line 11,460: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S02_V47" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S02_V47"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S02_V47" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S02_V47"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S02_V47_B1" data-verse="BTN_C11_S02_V47" data-block-id="BTN_C11_S02_V47_B1">'पूर्णत्वादात्मशब्दोक्तः कश्चित्सर्वनरोत्तमः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S02_V47_B1" data-verse="BTN_C11_S02_V47" data-block-id="BTN_C11_S02_V47_B1">'पूर्णत्वादात्मशब्दोक्तः कश्चित्सर्वनरोत्तमः । | ||
स च नारायणो नान्यः स च सर्वेषु संस्थितः ॥ | स च नारायणो नान्यः स च सर्वेषु संस्थितः ॥ | ||
तद्वशा इतरे सर्वे श्रीब््राह्मेशपुरःसराः । | तद्वशा इतरे सर्वे श्रीब््राह्मेशपुरःसराः । | ||
स एव तु स्वभक्तेषु स्थित्वाऽनुग््राहकारकः ॥ | स एव तु स्वभक्तेषु स्थित्वाऽनुग््राहकारकः ॥ | ||
अज्ञेष्वज्ञानयन्ता च द्विषत्सु द्वेषकारकः । | अज्ञेष्वज्ञानयन्ता च द्विषत्सु द्वेषकारकः । | ||
तत्प््रोरितास्तदन्ये तु प््रिायद्वेषादिकारिणः ॥ | तत्प््रोरितास्तदन्ये तु प््रिायद्वेषादिकारिणः ॥ | ||
अतस्तत्प््रोरणादेव प््रोमाद्या मम जज्ञिरे । | अतस्तत्प््रोरणादेव प््रोमाद्या मम जज्ञिरे । | ||
इति पश्यति यो बुध्द्या स तु भागवतोत्तमः ॥ | इति पश्यति यो बुध्द्या स तु भागवतोत्तमः ॥ | ||
सर्वाधिकं पृथग्विष्णुं क्षीरसागरवासिनम् । | सर्वाधिकं पृथग्विष्णुं क्षीरसागरवासिनम् । | ||
ज्ञात्वा तत्र प््रोमयुक्तस्तद्भक्तेषु च मैत्रयुक् ॥ | ज्ञात्वा तत्र प््रोमयुक्तस्तद्भक्तेषु च मैत्रयुक् ॥ | ||
कृपावांश्च तदज्ञेषु तद्द्वेषीणामुपेक्षकः । | कृपावांश्च तदज्ञेषु तद्द्वेषीणामुपेक्षकः । | ||
तद्वशत्वं न जानाति सर्वस्य जगतोऽपि तु ॥ | तद्वशत्वं न जानाति सर्वस्य जगतोऽपि तु ॥ | ||
तमाहुर्मध्यमं भक्तमर्चायामेव संस्थितम् । | तमाहुर्मध्यमं भक्तमर्चायामेव संस्थितम् । | ||
विष्णुं ज्ञात्वा तदन्यत्र नैव जानाति यः पुमान् ॥ | विष्णुं ज्ञात्वा तदन्यत्र नैव जानाति यः पुमान् ॥ | ||
तारतम्यं च तद्भक्तेर्न जानाति कथञ्चन । | तारतम्यं च तद्भक्तेर्न जानाति कथञ्चन । | ||
अवजानंश्च तद्भक्तानात्मनो भक्तिदर्पितः ॥ | अवजानंश्च तद्भक्तानात्मनो भक्तिदर्पितः ॥ | ||
उपेक्षकोऽपि वा तेषु न स्मरेदथवापि तान् । | उपेक्षकोऽपि वा तेषु न स्मरेदथवापि तान् । | ||
मानुषेषु यथा कश्चित्किञ्चिदुच्चः प्रदृश्यते ॥ | मानुषेषु यथा कश्चित्किञ्चिदुच्चः प्रदृश्यते ॥ | ||
एवमेवोच्चतां विष्णोरल्पां पश्यति चान्यतः । | एवमेवोच्चतां विष्णोरल्पां पश्यति चान्यतः । | ||
ते तु भक्ताधमाः प्रोक्ताः स्वर्गादिफलभागिनः ॥ | ते तु भक्ताधमाः प्रोक्ताः स्वर्गादिफलभागिनः ॥ | ||
तैर्विघि्नता अधो यान्ति तद्भक्तानामुपेक्षकाः । | तैर्विघि्नता अधो यान्ति तद्भक्तानामुपेक्षकाः । | ||
कुर्युर्विष्णावपि द्वेषं देवा देवावमानिनः ॥ | कुर्युर्विष्णावपि द्वेषं देवा देवावमानिनः ॥ | ||
पूजिता विष्णुभक्तिं च नावज्ञेयास्ततः सुराः । | पूजिता विष्णुभक्तिं च नावज्ञेयास्ततः सुराः । | ||
उपेक्षकेषु देवानां भक्तिनाशं स्वयं हरिः ॥ | उपेक्षकेषु देवानां भक्तिनाशं स्वयं हरिः ॥ | ||
करोति तेन विभ््राष्टाः संसरन्ति पुनःपुनः । | करोति तेन विभ््राष्टाः संसरन्ति पुनःपुनः । | ||
अधो वा यान्ति विद्वेषात्पूज्या देवास्ततः सदा ॥ | अधो वा यान्ति विद्वेषात्पूज्या देवास्ततः सदा ॥ | ||
यस्तान्द्वेष्टि स तं द्वेष्टि यस्ताननु स चानु तम् । | यस्तान्द्वेष्टि स तं द्वेष्टि यस्ताननु स चानु तम् । | ||
ऐकात्म्यमागतं विद्धि देवैस्तद्भक्तिपूरितैः ॥ | ऐकात्म्यमागतं विद्धि देवैस्तद्भक्तिपूरितैः ॥ | ||
उपेक्षकस्तु देवानां यदैव निरयोपगः । | उपेक्षकस्तु देवानां यदैव निरयोपगः । | ||
तदा तु किमु वक्तव्यमुपेक्षायां जनार्दने ॥ | तदा तु किमु वक्तव्यमुपेक्षायां जनार्दने ॥ | ||
विष्णोरुपेक्षकं सर्वे विद्विषन्त्यधिकं सुराः । | विष्णोरुपेक्षकं सर्वे विद्विषन्त्यधिकं सुराः । | ||
पतत्यवश्यं तमसि हरिणा तैश्च पातितः ॥ | पतत्यवश्यं तमसि हरिणा तैश्च पातितः ॥ | ||
भुङ्क्त्े स्वर्गफलं नित्यं निरयं नैव गच्छति । | भुङ्क्त्े स्वर्गफलं नित्यं निरयं नैव गच्छति । | ||
विष्णोस्तु मध्यमो भक्तो जायते मानुषेषु च ॥ | विष्णोस्तु मध्यमो भक्तो जायते मानुषेषु च ॥ | ||
अस्मरन्देवता यस्तु भजते पुरुषोत्तमम् । | अस्मरन्देवता यस्तु भजते पुरुषोत्तमम् । | ||
योग्यः संस्मरते देवानयोग्यो द्वेष्टि केशवम् ॥ | योग्यः संस्मरते देवानयोग्यो द्वेष्टि केशवम् ॥ | ||
यस्तूत्तमो भागवतः स मुक्तिं परमां व््राजेत् । | यस्तूत्तमो भागवतः स मुक्तिं परमां व््राजेत् । | ||
विष्णुना सर्वदेवैश्च मोदते स ह नित्यदा''। इति च ॥ ४५-४७ ॥</div> | विष्णुना सर्वदेवैश्च मोदते स ह नित्यदा''। इति च ॥ ४५-४७ ॥</div> | ||
| Line 11,503: | Line 11,503: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S02_V48" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S02_V48"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S02_V48" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S02_V48"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S02_V48_B1" data-verse="BTN_C11_S02_V48" data-block-id="BTN_C11_S02_V48_B1">विष्णोर्मायां विष्ण्विच्छाधीनाम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S02_V48_B1" data-verse="BTN_C11_S02_V48" data-block-id="BTN_C11_S02_V48_B1">विष्णोर्मायां विष्ण्विच्छाधीनाम् । | ||
'विष्णोरिच्छानुसार्यैतज्ज्ञात्वा योग्यान्न चाधिकम् । | 'विष्णोरिच्छानुसार्यैतज्ज्ञात्वा योग्यान्न चाधिकम् । | ||
हृष्यति द्वेष्टि वा यस्तु स वै भागवतोत्तमः''॥ इति ॥ | हृष्यति द्वेष्टि वा यस्तु स वै भागवतोत्तमः''॥ इति ॥ | ||
'सतां वृद्धिकरो धर्मस्त्वसतां ह्रासकारकः । | 'सतां वृद्धिकरो धर्मस्त्वसतां ह्रासकारकः । | ||
अयं तु निश्चितो धर्मो ह्यधर्मोऽन्यो विनिश्चितः ॥ | अयं तु निश्चितो धर्मो ह्यधर्मोऽन्यो विनिश्चितः ॥ | ||
हर्षः सत्सु तथाऽसत्सु धर्मो धर्मविपर्ययः । | हर्षः सत्सु तथाऽसत्सु धर्मो धर्मविपर्ययः । | ||
तेषां वृद्धौ तथा हानौ सर्वं ज्ञेयमशेषतः ॥ | तेषां वृद्धौ तथा हानौ सर्वं ज्ञेयमशेषतः ॥ | ||
एतदर्थं च धर्माणां मर्यादा वैदिकादिका । | एतदर्थं च धर्माणां मर्यादा वैदिकादिका । | ||
मूलधर्मविरुद्धा तु सा न ग््र•ह्या कथञ्चन''॥ इति च ॥ ४८ ॥</div> | मूलधर्मविरुद्धा तु सा न ग््र•ह्या कथञ्चन''॥ इति च ॥ ४८ ॥</div> | ||
| Line 11,517: | Line 11,517: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S02_V49" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S02_V49"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S02_V49" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S02_V49"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S02_V49_B1" data-verse="BTN_C11_S02_V49" data-block-id="BTN_C11_S02_V49_B1">'देहेन्द्रियप्राणधियां त्रिधैव त्वभिमानिनः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S02_V49_B1" data-verse="BTN_C11_S02_V49" data-block-id="BTN_C11_S02_V49_B1">'देहेन्द्रियप्राणधियां त्रिधैव त्वभिमानिनः । | ||
तत्रोत्तमा देवतास्ताः सर्वदोषविवर्जिताः ॥ | तत्रोत्तमा देवतास्ताः सर्वदोषविवर्जिताः ॥ | ||
गुणैः सर्वैः सुसम्पन्ना विरिञ्चादोत्तरोत्तरम् । | गुणैः सर्वैः सुसम्पन्ना विरिञ्चादोत्तरोत्तरम् । | ||
मध्यमा गुणदोषेता असुरा अवमा मताः ॥ | मध्यमा गुणदोषेता असुरा अवमा मताः ॥ | ||
ते सर्वे दोषसंयुक्ता आचित्तादुत्तरोत्तरम् । | ते सर्वे दोषसंयुक्ता आचित्तादुत्तरोत्तरम् । | ||
तेभ्योऽन्यो मानुषो जीवस्ताभ्यां देवासुरावपि ॥ | तेभ्योऽन्यो मानुषो जीवस्ताभ्यां देवासुरावपि ॥ | ||
जीवाभिमानिनश्चैव त्रिविधाः सम्प्रकीर्तिताः । | जीवाभिमानिनश्चैव त्रिविधाः सम्प्रकीर्तिताः । | ||
जीवमान्युत्तमो ब््राह्मा मध्यमः स्वयमेव तु ॥ | जीवमान्युत्तमो ब््राह्मा मध्यमः स्वयमेव तु ॥ | ||
अधमः कलिरुद्दिष्टस्तत्र मध्यमनीचयोः । | अधमः कलिरुद्दिष्टस्तत्र मध्यमनीचयोः । | ||
मृतिजन्मक्षुधादुःखप्रभृत्यखिलमेव तु ॥ | मृतिजन्मक्षुधादुःखप्रभृत्यखिलमेव तु ॥ | ||
नोत्तमस्य तु जीवस्य देहादेश्च कथञ्चन । | नोत्तमस्य तु जीवस्य देहादेश्च कथञ्चन । | ||
जन्मादिकृतदुःखं तु देहमान्यसुरस्य ह ॥ | जन्मादिकृतदुःखं तु देहमान्यसुरस्य ह ॥ | ||
सुप्त्याद्यप्ययजं दुःखमसुरेन्द्रियमानिनः । | सुप्त्याद्यप्ययजं दुःखमसुरेन्द्रियमानिनः । | ||
क्षुन्निमित्तं तु यद्दुःखं प्राणमान्यसुरस्य तत् ॥ | क्षुन्निमित्तं तु यद्दुःखं प्राणमान्यसुरस्य तत् ॥ | ||
भयतर्षादिजं दुःखं मनोमान्यसुरस्य च । | भयतर्षादिजं दुःखं मनोमान्यसुरस्य च । | ||
केवलं त्वान्तरं दुःखं बुद्धिमान्यसुरस्य तत् ॥ | केवलं त्वान्तरं दुःखं बुद्धिमान्यसुरस्य तत् ॥ | ||
नीचोऽस्मीति तु यद्दुःखमहंमान्यसुरस्य तत् । | नीचोऽस्मीति तु यद्दुःखमहंमान्यसुरस्य तत् । | ||
अतीतादिस्मृतेर्दुःखं चित्तमान्यसुरस्य च ॥ | अतीतादिस्मृतेर्दुःखं चित्तमान्यसुरस्य च ॥ | ||
जीवमान्यसुरस्य स्यात्सर्वं तत्समुदायतः । | जीवमान्यसुरस्य स्यात्सर्वं तत्समुदायतः । | ||
एवमेव सुखं देवेषूभयं मध्यमेषु च ॥ | एवमेव सुखं देवेषूभयं मध्यमेषु च ॥ | ||
असुराणामधर्मस्य वृध्या सुखमपीष्यते । | असुराणामधर्मस्य वृध्या सुखमपीष्यते । | ||
देवानां नैव केनापि दुःखं प्रीतिस्तु धर्मतः ॥ | देवानां नैव केनापि दुःखं प्रीतिस्तु धर्मतः ॥ | ||
अधर्मोऽपि प्रीतये स्यादसुराणामधोगतेः । | अधर्मोऽपि प्रीतये स्यादसुराणामधोगतेः । | ||
देवानां पुण्यपापाभ्यां सुखमेवोत्तरोत्तरम् ॥ | देवानां पुण्यपापाभ्यां सुखमेवोत्तरोत्तरम् ॥ | ||
तेषां दुःखादिकं किञ्चिदसुरावेशतो भवेत् । | तेषां दुःखादिकं किञ्चिदसुरावेशतो भवेत् । | ||
प्राणस्य नासुरावेश आखणाश्मसमो हि सः ॥ | प्राणस्य नासुरावेश आखणाश्मसमो हि सः ॥ | ||
सम्पूर्णानुग््राहाद्विष्णोः प्राणः पूर्णगुणो मतः । | सम्पूर्णानुग््राहाद्विष्णोः प्राणः पूर्णगुणो मतः । | ||
असुराणां सुखाद्याश्च देवावेशादुदीरिताः ॥ | असुराणां सुखाद्याश्च देवावेशादुदीरिताः ॥ | ||
स्वतस्तु निर्गुणाः सर्वे सर्वदोषात्मका मताः । | स्वतस्तु निर्गुणाः सर्वे सर्वदोषात्मका मताः । | ||
विविच्यैवं जगत्सर्वं स्वात्मानं च पृथक्स्थितम् ॥ | विविच्यैवं जगत्सर्वं स्वात्मानं च पृथक्स्थितम् ॥ | ||
सर्वतश्च पृथक्सन्तं विष्णुं सर्वोत्तमोत्तमम् । | सर्वतश्च पृथक्सन्तं विष्णुं सर्वोत्तमोत्तमम् । | ||
जानन्ति ये भागवतास्त उक्ता उत्तमा इति''॥ इति ब््राह्मतर्के ॥ | जानन्ति ये भागवतास्त उक्ता उत्तमा इति''॥ इति ब््राह्मतर्के ॥ | ||
देहेन्द्रिययोर्जन्माप्ययौ ॥ ४९ ॥</div> | देहेन्द्रिययोर्जन्माप्ययौ ॥ ४९ ॥</div> | ||
| Line 11,557: | Line 11,557: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S02_V52" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S02_V52"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S02_V52" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S02_V52"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S02_V52_B1" data-verse="BTN_C11_S02_V52" data-block-id="BTN_C11_S02_V52_B1">चित्ते विद्यमाने । स्वात्मनि केवलात्मभावे मोक्षे च । यस्य जीवपरयोर-भेदो नास्ति । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S02_V52_B1" data-verse="BTN_C11_S02_V52" data-block-id="BTN_C11_S02_V52_B1">चित्ते विद्यमाने । स्वात्मनि केवलात्मभावे मोक्षे च । यस्य जीवपरयोर-भेदो नास्ति । | ||
'न क्वापि जीवं विष्णुत्वे संसृतौ मोक्ष एव च । | 'न क्वापि जीवं विष्णुत्वे संसृतौ मोक्ष एव च । | ||
यः पश्यति सुरादींश्च यथोत्कर्षं प्रपश्यति । | यः पश्यति सुरादींश्च यथोत्कर्षं प्रपश्यति । | ||
स सर्वभूतसमदृग्विष्णुं सर्वोत्तमं स्मरन्''॥ इति हरिवंशेषु ॥ | स सर्वभूतसमदृग्विष्णुं सर्वोत्तमं स्मरन्''॥ इति हरिवंशेषु ॥ | ||
'नैवं त्वयाऽनुमन्तव्यं दृष्टो जीवो मयेति ह । | 'नैवं त्वयाऽनुमन्तव्यं दृष्टो जीवो मयेति ह । | ||
सर्वभूतगुणैर्युक्तं देवं त्वं ज्ञातुमर्हसि''॥ इति च मोक्षधर्मेषु ॥ | सर्वभूतगुणैर्युक्तं देवं त्वं ज्ञातुमर्हसि''॥ इति च मोक्षधर्मेषु ॥ | ||
'नैवं त्वयाऽनुमन्तव्यं जीवात्माहमिति क्वचित् । | 'नैवं त्वयाऽनुमन्तव्यं जीवात्माहमिति क्वचित् । | ||
सर्वैर्गुणैः सुसम्पन्नं दैवं मां ज्ञातुमर्हसि''॥ इति च वाराहे ॥ ५२ ॥</div> | सर्वैर्गुणैः सुसम्पन्नं दैवं मां ज्ञातुमर्हसि''॥ इति च वाराहे ॥ ५२ ॥</div> | ||
| Line 11,582: | Line 11,582: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S03_V06" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S03_V06"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S03_V06" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S03_V06"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S03_V06_B1" data-verse="BTN_C11_S03_V06" data-block-id="BTN_C11_S03_V06_B1">एवं गुणान्भुञ्जानो भगवान् । तं सृष्टं मन्यमानो जीव इह सज्जते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S03_V06_B1" data-verse="BTN_C11_S03_V06" data-block-id="BTN_C11_S03_V06_B1">एवं गुणान्भुञ्जानो भगवान् । तं सृष्टं मन्यमानो जीव इह सज्जते । | ||
'शरीरे दोषहानेन गुणभोक्तारमीश्वरम् । | 'शरीरे दोषहानेन गुणभोक्तारमीश्वरम् । | ||
शरीरस्थतया जीवं मन्यमानः पतत्यधः । | शरीरस्थतया जीवं मन्यमानः पतत्यधः । | ||
तत्सृष्टा हि सदा जीवा देहादेर्जनिमत्त्वतः । | तत्सृष्टा हि सदा जीवा देहादेर्जनिमत्त्वतः । | ||
नित्यानन्दैकदेहोऽसौ विष्णुस्तत्क्वैकताऽनयोः''॥ इति च ॥ ४-६ ॥</div> | नित्यानन्दैकदेहोऽसौ विष्णुस्तत्क्वैकताऽनयोः''॥ इति च ॥ ४-६ ॥</div> | ||
| Line 11,594: | Line 11,594: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S03_V08" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S03_V08"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S03_V08" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S03_V08"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S03_V08_B1" data-verse="BTN_C11_S03_V08" data-block-id="BTN_C11_S03_V08_B1">'आभूतसम्प्लवाज्जन्म जीवेशत्वं विजानतः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S03_V08_B1" data-verse="BTN_C11_S03_V08" data-block-id="BTN_C11_S03_V08_B1">'आभूतसम्प्लवाज्जन्म जीवेशत्वं विजानतः । | ||
ततः पतत्यधो यस्मादुत्थानं नैव तु क्वचित्''॥ इति च । | ततः पतत्यधो यस्मादुत्थानं नैव तु क्वचित्''॥ इति च । | ||
'कालाख्यः कलनाद्विष्णुर्व्यक्तमव्यक्तगं नयन्''। इति च ॥ ८ ॥</div> | 'कालाख्यः कलनाद्विष्णुर्व्यक्तमव्यक्तगं नयन्''। इति च ॥ ८ ॥</div> | ||
| Line 11,606: | Line 11,606: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S03_V14" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S03_V14"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S03_V14" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S03_V14"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S03_V14_B1" data-verse="BTN_C11_S03_V14" data-block-id="BTN_C11_S03_V14_B1">अव्यक्तं विशतीत्युक्तवा तस्य विस्तारो वारिणा हृतगन्धेत्यादि । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S03_V14_B1" data-verse="BTN_C11_S03_V14" data-block-id="BTN_C11_S03_V14_B1">अव्यक्तं विशतीत्युक्तवा तस्य विस्तारो वारिणा हृतगन्धेत्यादि । | ||
'सङ्क्षेपविस्तराभ्यां तु कथयन्ति मनीषिणः । | 'सङ्क्षेपविस्तराभ्यां तु कथयन्ति मनीषिणः । | ||
बहुवारस्मृतेस्तस्य फलबाहुल्यकारणात्''॥ इति शब्दनिर्णये ॥</div> | बहुवारस्मृतेस्तस्य फलबाहुल्यकारणात्''॥ इति शब्दनिर्णये ॥</div> | ||
| Line 11,624: | Line 11,624: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S03_V18" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S03_V18"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S03_V18" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S03_V18"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S03_V18_B1" data-verse="BTN_C11_S03_V18" data-block-id="BTN_C11_S03_V18_B1">'त्रिवर्णा वरणादुक्ता त्रिगुणानां हरेर्मतिः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S03_V18_B1" data-verse="BTN_C11_S03_V18" data-block-id="BTN_C11_S03_V18_B1">'त्रिवर्णा वरणादुक्ता त्रिगुणानां हरेर्मतिः । | ||
गुणात्मकत्वात्प्रकृतिस्त्रिवर्णेति प्रकीर्त्यते । | गुणात्मकत्वात्प्रकृतिस्त्रिवर्णेति प्रकीर्त्यते । | ||
तत्र तु प्रकृतिस्तार्या तारिका तु हरेर्मतिः । | तत्र तु प्रकृतिस्तार्या तारिका तु हरेर्मतिः । | ||
उभयं विष्णुमायोक्तं ज्ञातव्यमुभयं तथा''॥ इति च ॥ | उभयं विष्णुमायोक्तं ज्ञातव्यमुभयं तथा''॥ इति च ॥ | ||
'बहूनां सहनिर्देश एकयाऽभिधयैव तु । | 'बहूनां सहनिर्देश एकयाऽभिधयैव तु । | ||
तयैवाभिधया तेषां परामृश्यैकमुच्यते । | तयैवाभिधया तेषां परामृश्यैकमुच्यते । | ||
तामेतामान्तरीं रीतिं विदुः शब्दविदो जनाः''॥ | तामेतामान्तरीं रीतिं विदुः शब्दविदो जनाः''॥ | ||
इति च ॥ १७,१८ ॥</div> | इति च ॥ १७,१८ ॥</div> | ||
| Line 11,645: | Line 11,645: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S03_V23" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S03_V23"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S03_V23" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S03_V23"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S03_V23_B1" data-verse="BTN_C11_S03_V23" data-block-id="BTN_C11_S03_V23_B1">मण्डलवर्तिनः युद्धरङ्गस्थाः ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S03_V23_B1" data-verse="BTN_C11_S03_V23" data-block-id="BTN_C11_S03_V23_B1">मण्डलवर्तिनः युद्धरङ्गस्थाः ॥ | ||
'देवाः सजाया मुच्यन्ते मानुषा उभयात्मकाः । | 'देवाः सजाया मुच्यन्ते मानुषा उभयात्मकाः । | ||
विजाया एव योगेशास्तेषां या यैव योग्यता । | विजाया एव योगेशास्तेषां या यैव योग्यता । | ||
तथा तथैव मुच्यन्ते नान्यथा तु कथञ्चन''॥ इति संदृश्ये ॥१९-२३॥</div> | तथा तथैव मुच्यन्ते नान्यथा तु कथञ्चन''॥ इति संदृश्ये ॥१९-२३॥</div> | ||
| Line 11,654: | Line 11,654: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S03_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S03_V24"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S03_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S03_V24"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S03_V24_B1" data-verse="BTN_C11_S03_V24" data-block-id="BTN_C11_S03_V24_B1">'सन्तस्तु त्रिविधाः प्रोक्ता उत्तमा मध्यमाधमाः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S03_V24_B1" data-verse="BTN_C11_S03_V24" data-block-id="BTN_C11_S03_V24_B1">'सन्तस्तु त्रिविधाः प्रोक्ता उत्तमा मध्यमाधमाः । | ||
उत्तमा देवतास्तत्र ऋष्याद्या मध्यमा मताः ॥ | उत्तमा देवतास्तत्र ऋष्याद्या मध्यमा मताः ॥ | ||
अधमा मानुषोत्कृष्टास्ते चापि त्रिविधा मताः । | अधमा मानुषोत्कृष्टास्ते चापि त्रिविधा मताः । | ||
तत्राधमेषु येषां तु सङ्गो विघ्नाय वै भवेत् ॥ | तत्राधमेषु येषां तु सङ्गो विघ्नाय वै भवेत् ॥ | ||
तेषामुत्तमसङ्गस्य तेषां सङ्गं परित्यजेत् । | तेषामुत्तमसङ्गस्य तेषां सङ्गं परित्यजेत् । | ||
आदौ तु तेषामपि च सङ्ग उत्तमसङ्गतेः ॥ | आदौ तु तेषामपि च सङ्ग उत्तमसङ्गतेः ॥ | ||
साधनत्वान्नतु त्याज्यो यदि त्यक्तुं न शक्यते । | साधनत्वान्नतु त्याज्यो यदि त्यक्तुं न शक्यते । | ||
तदा तेऽपि तथा नेया यथा विघ्नो न वै भवेत् ॥ | तदा तेऽपि तथा नेया यथा विघ्नो न वै भवेत् ॥ | ||
तदुच्चसङ्गतेः क्वापि तदा दोषो न जायते । | तदुच्चसङ्गतेः क्वापि तदा दोषो न जायते । | ||
प्रयोजनाय तेषां तु सङ्गः सर्वात्मनेष्यते ॥ | प्रयोजनाय तेषां तु सङ्गः सर्वात्मनेष्यते ॥ | ||
सर्वथा चैव देवेषु सङ्गो मुनिगणेषु च । | सर्वथा चैव देवेषु सङ्गो मुनिगणेषु च । | ||
भाव्यो हि तं विना नैव पुरुषार्थः क्वचिद्भवेत् ॥ | भाव्यो हि तं विना नैव पुरुषार्थः क्वचिद्भवेत् ॥ | ||
विशेषतः स्वोत्तमेषु विना सङ्गं न मुच्यते । | विशेषतः स्वोत्तमेषु विना सङ्गं न मुच्यते । | ||
स्वनीचेषु तु देवेषु विना सङ्गं न पूर्यते ॥ | स्वनीचेषु तु देवेषु विना सङ्गं न पूर्यते ॥ | ||
तस्मात्सत्सूत्तमेष्वेषु सङ्गः कार्यो विशेषतः । | तस्मात्सत्सूत्तमेष्वेषु सङ्गः कार्यो विशेषतः । | ||
अनाद्यनन्तकालेषु न च हाप्यः कथञ्चन ॥ | अनाद्यनन्तकालेषु न च हाप्यः कथञ्चन ॥ | ||
सतां तदुत्तमेशेशे किमु विष्णौ परात्परे''॥ इति गारुडे ॥ | सतां तदुत्तमेशेशे किमु विष्णौ परात्परे''॥ इति गारुडे ॥ | ||
'बह्वपेक्षो हि जिज्ञासुरतो देहादिवृत्तये । | 'बह्वपेक्षो हि जिज्ञासुरतो देहादिवृत्तये । | ||
किञ्चित्सत्स्वपि सङ्गी स्यादशक्ये सति वर्तने ॥ | किञ्चित्सत्स्वपि सङ्गी स्यादशक्ये सति वर्तने ॥ | ||
कृतकृत्यस्त्यजेत्सङ्गं सदा गुरुसुरादिषु । | कृतकृत्यस्त्यजेत्सङ्गं सदा गुरुसुरादिषु । | ||
सङ्गी स्यान्न हि तत्सङ्गं विना तु सुखभाग्भवेत् ॥ | सङ्गी स्यान्न हि तत्सङ्गं विना तु सुखभाग्भवेत् ॥ | ||
तस्मादनाद्यनन्तैव सक्तिर्गुरुसुरादिषु । | तस्मादनाद्यनन्तैव सक्तिर्गुरुसुरादिषु । | ||
अन्यत्र कृत्यापेक्षा स्यादिति सङ्गविनिर्णयः''॥ इति भविष्यत्पर्वणि ॥ २४ ॥</div> | अन्यत्र कृत्यापेक्षा स्यादिति सङ्गविनिर्णयः''॥ इति भविष्यत्पर्वणि ॥ २४ ॥</div> | ||
| Line 11,682: | Line 11,682: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S03_V27" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S03_V27"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S03_V27" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S03_V27"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S03_V27_B1" data-verse="BTN_C11_S03_V27" data-block-id="BTN_C11_S03_V27_B1">'श्रद्धा भागवते तन्त्रे वेदे भारतपञ्चमे । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S03_V27_B1" data-verse="BTN_C11_S03_V27" data-block-id="BTN_C11_S03_V27_B1">'श्रद्धा भागवते तन्त्रे वेदे भारतपञ्चमे । | ||
विष्णोरव्यवधानेन वक्तृत्वात्सर्वथा भवेत् ॥ | विष्णोरव्यवधानेन वक्तृत्वात्सर्वथा भवेत् ॥ | ||
कलाविद्यास्वनिन्दा च व्यवधानेन केशवे । | कलाविद्यास्वनिन्दा च व्यवधानेन केशवे । | ||
प्रवेशाद्यतिभिः कार्या ह्यन्यथा नरकं व््राजेत् ॥ | प्रवेशाद्यतिभिः कार्या ह्यन्यथा नरकं व््राजेत् ॥ | ||
श्रन्नामास्तिक्यबुद्धिः स्यात्सा चैव द्विविधा मता । | श्रन्नामास्तिक्यबुद्धिः स्यात्सा चैव द्विविधा मता । | ||
अत्रोक्तमस्तीत्येकाऽत्र ममात्रास्ति प्रयोजनम् ॥ | अत्रोक्तमस्तीत्येकाऽत्र ममात्रास्ति प्रयोजनम् ॥ | ||
इत्यन्या तत्र पूर्वा तु यतेः कार्या कलास्वपि । | इत्यन्या तत्र पूर्वा तु यतेः कार्या कलास्वपि । | ||
द्वितीया न तु कर्तव्या पञ्चरात्रविरोधिषु ॥ | द्वितीया न तु कर्तव्या पञ्चरात्रविरोधिषु ॥ | ||
सदैव निन्दा सर्वैश्च ब््राह्मादिस्थावरान्तकैः । | सदैव निन्दा सर्वैश्च ब््राह्मादिस्थावरान्तकैः । | ||
सम्यक्वार्या तद्विना च तमो यान्ति विनिश्चयात् ॥ | सम्यक्वार्या तद्विना च तमो यान्ति विनिश्चयात् ॥ | ||
कुर्वन्त्येव सुरास्तत्र तदन्येषां तमो भवेत् । | कुर्वन्त्येव सुरास्तत्र तदन्येषां तमो भवेत् । | ||
पञ्चरात्रं च वेदाश्च मूलरामायणं तथा ॥ | पञ्चरात्रं च वेदाश्च मूलरामायणं तथा ॥ | ||
पुराणं भागवतं चैव भारतं च न भिद्यते । | पुराणं भागवतं चैव भारतं च न भिद्यते । | ||
एतेष्वपि यथा विष्णोराधिक्यप्रतिपादनम् ॥ | एतेष्वपि यथा विष्णोराधिक्यप्रतिपादनम् ॥ | ||
तद्भक्तानां च क्रमशः स एवार्थो न चापरः । | तद्भक्तानां च क्रमशः स एवार्थो न चापरः । | ||
अन्यथा दृश्यमानं तु मोहायैव विनिर्दिशेत् ॥ | अन्यथा दृश्यमानं तु मोहायैव विनिर्दिशेत् ॥ | ||
तस्मात्सर्वेषु शास्त्रेषु विष्णोराधिक्यमेव तु । | तस्मात्सर्वेषु शास्त्रेषु विष्णोराधिक्यमेव तु । | ||
क्रमेण च तदीयानां प्रतिपाद्यं न चापरम्''॥ इति ब््राह्माण्डे । | क्रमेण च तदीयानां प्रतिपाद्यं न चापरम्''॥ इति ब््राह्माण्डे । | ||
'अन्धन्तमः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासते । | 'अन्धन्तमः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासते । | ||
ततो भूय इव ते तमो य उ विद्याया रताः''॥ इति च । | ततो भूय इव ते तमो य उ विद्याया रताः''॥ इति च । | ||
'गृहिणोऽप्यल्पबोधस्य न कलासु प्रयोजनम् । | 'गृहिणोऽप्यल्पबोधस्य न कलासु प्रयोजनम् । | ||
आवर्तयेद्वेदतन्त्रं मुख्योक्तो हरिरत्र हि''॥ इति हरिवंशेषु ॥ २७ ॥</div> | आवर्तयेद्वेदतन्त्रं मुख्योक्तो हरिरत्र हि''॥ इति हरिवंशेषु ॥ २७ ॥</div> | ||
| Line 11,721: | Line 11,721: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S03_V37" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S03_V37"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S03_V37" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S03_V37"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S03_V37_B1" data-verse="BTN_C11_S03_V37" data-block-id="BTN_C11_S03_V37_B1">'ब््राह्माद्या यं न जानन्ति करणाद्यभिमानिनः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S03_V37_B1" data-verse="BTN_C11_S03_V37" data-block-id="BTN_C11_S03_V37_B1">'ब््राह्माद्या यं न जानन्ति करणाद्यभिमानिनः । | ||
जानन्त्यनुग््राहाच्चास्य प्रधानाग्निं यथाऽर्चिषः ॥ | जानन्त्यनुग््राहाच्चास्य प्रधानाग्निं यथाऽर्चिषः ॥ | ||
अग्निपुत्रा नमस्तस्मै यमाह श्रीश्च न स्फुटम् । | अग्निपुत्रा नमस्तस्मै यमाह श्रीश्च न स्फुटम् । | ||
वेदरूपा परं देवं वैलक्षण्यात्समस्तशः ॥ | वेदरूपा परं देवं वैलक्षण्यात्समस्तशः ॥ | ||
आनन्दो नेदृशानन्द इत्युक्ते लोकतः परम् । | आनन्दो नेदृशानन्द इत्युक्ते लोकतः परम् । | ||
प्रतिभाति न चाऽभाति यथावद्दर्शनं विना''॥ इति ब््राह्मतर्के । | प्रतिभाति न चाऽभाति यथावद्दर्शनं विना''॥ इति ब््राह्मतर्के । | ||
बोधकः परमेश्वरः । ईदृशानन्दो न भवतीति निषेधवचनार्थ एव न सिध्यति विलक्षणानन्दाभाव इत्यर्थतः सिद्धिः ॥ ३७ ॥</div> | बोधकः परमेश्वरः । ईदृशानन्दो न भवतीति निषेधवचनार्थ एव न सिध्यति विलक्षणानन्दाभाव इत्यर्थतः सिद्धिः ॥ ३७ ॥</div> | ||
| Line 11,733: | Line 11,733: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S03_V38" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S03_V38"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S03_V38" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S03_V38"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S03_V38_B1" data-verse="BTN_C11_S03_V38" data-block-id="BTN_C11_S03_V38_B1">'त्रिगुणात्मकं प्रधानं च रजः सत्वं तमस्तथा । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S03_V38_B1" data-verse="BTN_C11_S03_V38" data-block-id="BTN_C11_S03_V38_B1">'त्रिगुणात्मकं प्रधानं च रजः सत्वं तमस्तथा । | ||
प्राणो महानहङ्कारो जीवास्तदभिमानिनः ॥ | प्राणो महानहङ्कारो जीवास्तदभिमानिनः ॥ | ||
ज्ञानात्मकानीन्द्रियाणि तथा कर्मात्मकानि च । | ज्ञानात्मकानीन्द्रियाणि तथा कर्मात्मकानि च । | ||
शब्दाद्यर्थाः सुखं दुःखमिति प्रोक्तं द्विधा फलम् ॥ | शब्दाद्यर्थाः सुखं दुःखमिति प्रोक्तं द्विधा फलम् ॥ | ||
एतत्सर्वं हरे रूपमित्याहुर्ज्ञानदुर्बलाः । | एतत्सर्वं हरे रूपमित्याहुर्ज्ञानदुर्बलाः । | ||
स एव बहुशक्तित्वाद्भाति चैषां तथा तथा ॥ | स एव बहुशक्तित्वाद्भाति चैषां तथा तथा ॥ | ||
एवं कारणकार्याख्यं समस्तं हरिमेव तु । | एवं कारणकार्याख्यं समस्तं हरिमेव तु । | ||
केचित्पश्यन्ति च व्यस्तं केचिदाहुरपण्डिताः ॥ | केचित्पश्यन्ति च व्यस्तं केचिदाहुरपण्डिताः ॥ | ||
एवं कारणकार्येभ्यः परमानन्दरूपिणम् । | एवं कारणकार्येभ्यः परमानन्दरूपिणम् । | ||
अज्ञानाद्बहुधा प्राहुरेकं सन्तं सुदुर्जनाः ॥ | अज्ञानाद्बहुधा प्राहुरेकं सन्तं सुदुर्जनाः ॥ | ||
रूप्यत्वात्तद्वशत्वाच्च तद्रूपं चैतदीर्यते । | रूप्यत्वात्तद्वशत्वाच्च तद्रूपं चैतदीर्यते । | ||
न तु तस्य स्वरूपत्वान्निर्दोषानन्दरूपिणः ॥ | न तु तस्य स्वरूपत्वान्निर्दोषानन्दरूपिणः ॥ | ||
कथं जडाजडैक्यं स्यात्कुतः पूर्णाल्पमोदयोः । | कथं जडाजडैक्यं स्यात्कुतः पूर्णाल्पमोदयोः । | ||
पूर्णाल्पज्ञानयोश्चैव पूर्णशक्त्यल्पशक्तयोः ॥ | पूर्णाल्पज्ञानयोश्चैव पूर्णशक्त्यल्पशक्तयोः ॥ | ||
निर्दुःखदुःखान्वितयोः स्वतन्त्रपरतन्त्रयोः । | निर्दुःखदुःखान्वितयोः स्वतन्त्रपरतन्त्रयोः । | ||
अतः सर्वगुणैर्युक्तं सर्वदोषविवर्जितम् ॥ | अतः सर्वगुणैर्युक्तं सर्वदोषविवर्जितम् ॥ | ||
अन्याभेदेन विज्ञाय तम एव प्रपद्यते । | अन्याभेदेन विज्ञाय तम एव प्रपद्यते । | ||
निष्कृष्टं सर्वतो विष्णुं सर्वतश्च विलक्षणम् ॥ | निष्कृष्टं सर्वतो विष्णुं सर्वतश्च विलक्षणम् ॥ | ||
ज्ञात्वा पूर्णगुणं यान्ति मुक्तिं नास्त्यत्र संशयः''॥ इति तन्त्रभागवते ॥ | ज्ञात्वा पूर्णगुणं यान्ति मुक्तिं नास्त्यत्र संशयः''॥ इति तन्त्रभागवते ॥ | ||
'अहं हि जीवसञ्ज्ञो वै मयि जीवः सनातनः । | 'अहं हि जीवसञ्ज्ञो वै मयि जीवः सनातनः । | ||
मैवं त्वयाऽनुमन्तव्यं दृष्टो जीवो मयेति ह । | मैवं त्वयाऽनुमन्तव्यं दृष्टो जीवो मयेति ह । | ||
अहं श्रेयो विधास्यामि यथाधीकारमीश्वरः''इति मोक्षधर्मेषु ॥३८॥</div> | अहं श्रेयो विधास्यामि यथाधीकारमीश्वरः''इति मोक्षधर्मेषु ॥३८॥</div> | ||
| Line 11,760: | Line 11,760: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S03_V39" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S03_V39"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S03_V39" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S03_V39"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S03_V39_B1" data-verse="BTN_C11_S03_V39" data-block-id="BTN_C11_S03_V39_B1">'यथेन्द्रियगतः प्राणस्तेषां शक्त्या विकल्प्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S03_V39_B1" data-verse="BTN_C11_S03_V39" data-block-id="BTN_C11_S03_V39_B1">'यथेन्द्रियगतः प्राणस्तेषां शक्त्या विकल्प्यते । | ||
दृष्टिदः श्रुतिदश्चेति मतिदो ज्ञानदस्तथा ॥ | दृष्टिदः श्रुतिदश्चेति मतिदो ज्ञानदस्तथा ॥ | ||
इत्यादिभेदतो वाच्य एक एव महाबलः । | इत्यादिभेदतो वाच्य एक एव महाबलः । | ||
दृष्ट्यादिशक्तिस्तस्यैव ततो नान्यस्य कस्यचित् ॥ | दृष्ट्यादिशक्तिस्तस्यैव ततो नान्यस्य कस्यचित् ॥ | ||
एवं सद्रूपकं ब््राह्म तत्तच्छक्त्या विकल्प्यते । | एवं सद्रूपकं ब््राह्म तत्तच्छक्त्या विकल्प्यते । | ||
एकमेव महाशक्ति प्राणस्यापि बलप्रदम्''॥ इति हरिवंशेषु ॥ ३९ ॥</div> | एकमेव महाशक्ति प्राणस्यापि बलप्रदम्''॥ इति हरिवंशेषु ॥ ३९ ॥</div> | ||
| Line 11,771: | Line 11,771: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S03_V40" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S03_V40"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S03_V40" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S03_V40"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S03_V40_B1" data-verse="BTN_C11_S03_V40" data-block-id="BTN_C11_S03_V40_B1">'पेशो जरायुरुद्दिष्टः सुवर्णं पेश उच्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S03_V40_B1" data-verse="BTN_C11_S03_V40" data-block-id="BTN_C11_S03_V40_B1">'पेशो जरायुरुद्दिष्टः सुवर्णं पेश उच्यते । | ||
मृदुपिण्डश्च पेशं स्यात्क्वचिद्भद्रमपीष्यते''॥ इत्यभिधानम् । | मृदुपिण्डश्च पेशं स्यात्क्वचिद्भद्रमपीष्यते''॥ इत्यभिधानम् । | ||
अवनिस्थितेषु स्वेदजेषु । भूस्वेदेन हि प्रायो जायन्ते । तदा कूटस्थे परमात्मन्यास जीवः । यं परमात्मानमृते सुप्त्यनुस्मृतिरेव न । | अवनिस्थितेषु स्वेदजेषु । भूस्वेदेन हि प्रायो जायन्ते । तदा कूटस्थे परमात्मन्यास जीवः । यं परमात्मानमृते सुप्त्यनुस्मृतिरेव न । | ||
'देहाद्देहान्तरगतौ प्रविशेत्प्राणमेव तु । | 'देहाद्देहान्तरगतौ प्रविशेत्प्राणमेव तु । | ||
जीवः प्राणः परात्मानमेवं सुप्तावपि स्फुटम् ॥ | जीवः प्राणः परात्मानमेवं सुप्तावपि स्फुटम् ॥ | ||
तदन्या देवताः सर्वाः प्राणस्यैव वशे स्थिताः । | तदन्या देवताः सर्वाः प्राणस्यैव वशे स्थिताः । | ||
ईषच्च सुप्तवद्यान्ति नैव मानुषजीववत् ॥ | ईषच्च सुप्तवद्यान्ति नैव मानुषजीववत् ॥ | ||
स्वर्गस्थानां न तु स्वापः प्रायो देहेऽपि नाज्ञता । | स्वर्गस्थानां न तु स्वापः प्रायो देहेऽपि नाज्ञता । | ||
मृतिसुप्तिप्रबोधादेर्नियन्ता हरिरेकराट् ॥ | मृतिसुप्तिप्रबोधादेर्नियन्ता हरिरेकराट् ॥ | ||
तमृते नैव चावस्था नावस्थावान्न च स्मृतिः । | तमृते नैव चावस्था नावस्थावान्न च स्मृतिः । | ||
ततस्तु देवदेवेशः प्राणः प्राणेश्वरो हरिः ॥ | ततस्तु देवदेवेशः प्राणः प्राणेश्वरो हरिः ॥ | ||
न हरेरीशिता त्वन्यः स हि सर्वाधिको मतः''॥ इति हरिवंशेषु ॥ ४० ॥</div> | न हरेरीशिता त्वन्यः स हि सर्वाधिको मतः''॥ इति हरिवंशेषु ॥ ४० ॥</div> | ||
| Line 11,790: | Line 11,790: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S03_V44" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S03_V44"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S03_V44" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S03_V44"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S03_V44_B1" data-verse="BTN_C11_S03_V44" data-block-id="BTN_C11_S03_V44_B1">'जानन्तोऽपि हि दुर्ज्ञेयः प्रश्नोऽयं ज्ञानिनामपि । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S03_V44_B1" data-verse="BTN_C11_S03_V44" data-block-id="BTN_C11_S03_V44_B1">'जानन्तोऽपि हि दुर्ज्ञेयः प्रश्नोऽयं ज्ञानिनामपि । | ||
इति वेदयितुं ब््राह्मपुत्रा नोचुर्निमेः पुरा''॥ इति तन्त्रभागवते ॥ | इति वेदयितुं ब््राह्मपुत्रा नोचुर्निमेः पुरा''॥ इति तन्त्रभागवते ॥ | ||
ईश्वरात्मत्वात् ईश्वरविषयत्वात् ॥ ४४ ॥</div> | ईश्वरात्मत्वात् ईश्वरविषयत्वात् ॥ ४४ ॥</div> | ||
| Line 11,800: | Line 11,800: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S03_V47" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S03_V47"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S03_V47" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S03_V47"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S03_V47_B1" data-verse="BTN_C11_S03_V47" data-block-id="BTN_C11_S03_V47_B1">अज्ञः सन्नाचरन् ना । विकर्मणा मृत्योर्मृत्युमुपैति । स एवेश्वरार्पितं कुर्वाणः सिद्धिं लभते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S03_V47_B1" data-verse="BTN_C11_S03_V47" data-block-id="BTN_C11_S03_V47_B1">अज्ञः सन्नाचरन् ना । विकर्मणा मृत्योर्मृत्युमुपैति । स एवेश्वरार्पितं कुर्वाणः सिद्धिं लभते । | ||
'अज्ञात्वा कुर्वतः कर्म स्खलनात्पापकारणम् । | 'अज्ञात्वा कुर्वतः कर्म स्खलनात्पापकारणम् । | ||
तदेवार्पयतो विष्णोर्नैव पापाय तद्भवेत् ॥ | तदेवार्पयतो विष्णोर्नैव पापाय तद्भवेत् ॥ | ||
मनोदोषविहीनस्य न तु दोषवतः क्वचित् । | मनोदोषविहीनस्य न तु दोषवतः क्वचित् । | ||
सत्सु केशवपूर्वेषु क्रमशो भक्तिहीनता ॥ | सत्सु केशवपूर्वेषु क्रमशो भक्तिहीनता ॥ | ||
असद्भक्तिस्तथा स्नेहो बहुमानमथापि वा । | असद्भक्तिस्तथा स्नेहो बहुमानमथापि वा । | ||
स्वोत्तमानां प््रिायत्यागादात्मप््रिायचिकीर्षया ॥ | स्वोत्तमानां प््रिायत्यागादात्मप््रिायचिकीर्षया ॥ | ||
अधिकेष्वेव नीचोच्चभक्तिव्यत्यास एव वा । | अधिकेष्वेव नीचोच्चभक्तिव्यत्यास एव वा । | ||
स्वोत्तमस्यात्मनश्चैव समस्नेहोऽथवा भवेत् ॥ | स्वोत्तमस्यात्मनश्चैव समस्नेहोऽथवा भवेत् ॥ | ||
कार्येषु बहुमाने वा स्वात्मनः समतापि वा । | कार्येषु बहुमाने वा स्वात्मनः समतापि वा । | ||
आधिक्ये किमु वक्तव्यमात्मनः शक्तिहापनम् । । | आधिक्ये किमु वक्तव्यमात्मनः शक्तिहापनम् । । | ||
शक्तस्याशक्तवत्कर्म मनोदोषा इतीरिताः''॥ इति कर्मतन्त्रे ॥४६॥</div> | शक्तस्याशक्तवत्कर्म मनोदोषा इतीरिताः''॥ इति कर्मतन्त्रे ॥४६॥</div> | ||
| Line 11,817: | Line 11,817: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S03_V49" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S03_V49"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S03_V49" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S03_V49"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S03_V49_B1" data-verse="BTN_C11_S03_V49" data-block-id="BTN_C11_S03_V49_B1">अव्यग््रात्वेनाचार्यं लब्ध्वा । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S03_V49_B1" data-verse="BTN_C11_S03_V49" data-block-id="BTN_C11_S03_V49_B1">अव्यग््रात्वेनाचार्यं लब्ध्वा । | ||
'परीक्ष्यैव गुरुः शिष्यं शिष्योऽपि गुरुमाव््राजेत् । | 'परीक्ष्यैव गुरुः शिष्यं शिष्योऽपि गुरुमाव््राजेत् । | ||
अन्यथा नरकायैव प्रायश्चित्तं गुरोस्तथेऽति च ॥ ४९ ॥</div> | अन्यथा नरकायैव प्रायश्चित्तं गुरोस्तथेऽति च ॥ ४९ ॥</div> | ||
| Line 11,825: | Line 11,825: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S03_V51" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S03_V51"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S03_V51" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S03_V51"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S03_V51_B1" data-verse="BTN_C11_S03_V51" data-block-id="BTN_C11_S03_V51_B1">'द्रव्यलिङ्गं शिलाद्यं स्यादात्मलिङ्गं मनोमयम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S03_V51_B1" data-verse="BTN_C11_S03_V51" data-block-id="BTN_C11_S03_V51_B1">'द्रव्यलिङ्गं शिलाद्यं स्यादात्मलिङ्गं मनोमयम् । | ||
अथवा स्थण्डिलं चैव विष्णोर्लिङ्गं प्रकीर्तितम्''॥ इति च ॥ ५१ ॥</div> | अथवा स्थण्डिलं चैव विष्णोर्लिङ्गं प्रकीर्तितम्''॥ इति च ॥ ५१ ॥</div> | ||
| Line 11,832: | Line 11,832: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S03_V55" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S03_V55"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S03_V55" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S03_V55"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S03_V55_B1" data-verse="BTN_C11_S03_V55" data-block-id="BTN_C11_S03_V55_B1">तन्मयं तत्प्रधानम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S03_V55_B1" data-verse="BTN_C11_S03_V55" data-block-id="BTN_C11_S03_V55_B1">तन्मयं तत्प्रधानम् । | ||
'विष्णोर्भृत्योऽहमित्येव सदा स्याद्भगवन्मयः । | 'विष्णोर्भृत्योऽहमित्येव सदा स्याद्भगवन्मयः । | ||
नैवाहं विष्णुरस्मीति विष्णुः सर्वेश्वरो ह्यजः''इति च ॥ ५५ ॥</div> | नैवाहं विष्णुरस्मीति विष्णुः सर्वेश्वरो ह्यजः''इति च ॥ ५५ ॥</div> | ||
| Line 11,842: | Line 11,842: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S03_V56" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S03_V56"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S03_V56" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S03_V56"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S03_V56_B1" data-verse="BTN_C11_S03_V56" data-block-id="BTN_C11_S03_V56_B1">'स्वादानात्स्वात्मनो व्याप्त्या विष्णुः स्वात्मेति कथ्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S03_V56_B1" data-verse="BTN_C11_S03_V56" data-block-id="BTN_C11_S03_V56_B1">'स्वादानात्स्वात्मनो व्याप्त्या विष्णुः स्वात्मेति कथ्यते । | ||
न तु जीवस्वरूपत्वात्स हि जीवेश्वरः प्रभुः''॥ इति शब्दनिर्णये ॥ ५६ ॥</div> | न तु जीवस्वरूपत्वात्स हि जीवेश्वरः प्रभुः''॥ इति शब्दनिर्णये ॥ ५६ ॥</div> | ||
| Line 11,851: | Line 11,851: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S04_V03" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S04_V03"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S04_V03" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S04_V03"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S04_V03_B1" data-verse="BTN_C11_S04_V03" data-block-id="BTN_C11_S04_V03_B1">'विष्णोस्तु पुरुषाख्यानि त्रीणि रूपाण्यतो विदुः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S04_V03_B1" data-verse="BTN_C11_S04_V03" data-block-id="BTN_C11_S04_V03_B1">'विष्णोस्तु पुरुषाख्यानि त्रीणि रूपाण्यतो विदुः । | ||
प्रथमं महतः स्रष्टृ द्वितीयं त्वण्डसंस्थितम् । | प्रथमं महतः स्रष्टृ द्वितीयं त्वण्डसंस्थितम् । | ||
तृतीयं देहिनां देहे तानि ज्ञात्वा विमुच्यते''॥ इति माहात्म्ये ॥३॥</div> | तृतीयं देहिनां देहे तानि ज्ञात्वा विमुच्यते''॥ इति माहात्म्ये ॥३॥</div> | ||
| Line 11,865: | Line 11,865: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S04_V05" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S04_V05"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S04_V05" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S04_V05"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S04_V05_B1" data-verse="BTN_C11_S04_V05" data-block-id="BTN_C11_S04_V05_B1">'ब््राह्मणिस्थोऽसृजद्विष्णुः स्थित्वा रुद्रे त्वभक्षयत् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S04_V05_B1" data-verse="BTN_C11_S04_V05" data-block-id="BTN_C11_S04_V05_B1">'ब््राह्मणिस्थोऽसृजद्विष्णुः स्थित्वा रुद्रे त्वभक्षयत् । | ||
पृथक्स्थित्वा जगत्पाति तद्ब्रह्माद्याह्वयो हरिः''॥ इति ब््र•ह्मे ॥ | पृथक्स्थित्वा जगत्पाति तद्ब्रह्माद्याह्वयो हरिः''॥ इति ब््र•ह्मे ॥ | ||
रजसा तमसा च ब््राह्मरुद्रदेहसृष्टेः । रागक्रोधकारणत्वाच्च ॥ ५ ॥</div> | रजसा तमसा च ब््राह्मरुद्रदेहसृष्टेः । रागक्रोधकारणत्वाच्च ॥ ५ ॥</div> | ||
| Line 11,879: | Line 11,879: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S04_V07" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S04_V07"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S04_V07" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S04_V07"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S04_V07_B1" data-verse="BTN_C11_S04_V07" data-block-id="BTN_C11_S04_V07_B1">'ज्ञानरूपानपि सुरान्विना प्राणं क्वचित्परे । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S04_V07_B1" data-verse="BTN_C11_S04_V07" data-block-id="BTN_C11_S04_V07_B1">'ज्ञानरूपानपि सुरान्विना प्राणं क्वचित्परे । | ||
आविशन्ति ह्यतस्तेषामज्ञानादि न तु स्वतः''॥ इति देवतत्त्वे । | आविशन्ति ह्यतस्तेषामज्ञानादि न तु स्वतः''॥ इति देवतत्त्वे । | ||
'अथैनमेव नाऽप्नोद्योऽयं मध्यमः प्राणः । एवमेता देवताः पाप्मना विद्धाः तं हासुरा ऋत्वा विदध्वसुर्यथाऽश्मानमाखणमृत्वा विध्वंसेतैवं हैव विध्वंस-माना विष्वञ्चो विनेशुः''॥ | 'अथैनमेव नाऽप्नोद्योऽयं मध्यमः प्राणः । एवमेता देवताः पाप्मना विद्धाः तं हासुरा ऋत्वा विदध्वसुर्यथाऽश्मानमाखणमृत्वा विध्वंसेतैवं हैव विध्वंस-माना विष्वञ्चो विनेशुः''॥ | ||
'सा वा एषा देवतैतासां देवतानां पाप्मानं मृत्युमपहत्याथैनां मृत्युमत्यवहत सा यदा मृत्युमत्यमुच्यत सोऽग्निरभवत्''॥ इत्यादिश्रुतिश्च ॥ ७ ॥</div> | 'सा वा एषा देवतैतासां देवतानां पाप्मानं मृत्युमपहत्याथैनां मृत्युमत्यवहत सा यदा मृत्युमत्यमुच्यत सोऽग्निरभवत्''॥ इत्यादिश्रुतिश्च ॥ ७ ॥</div> | ||
| Line 11,894: | Line 11,894: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S04_V17" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S04_V17"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S04_V17" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S04_V17"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S04_V17_B1" data-verse="BTN_C11_S04_V17" data-block-id="BTN_C11_S04_V17_B1">'कुमारनामा तु हरिबर्््राह्मचारिवपुः स्वयम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S04_V17_B1" data-verse="BTN_C11_S04_V17" data-block-id="BTN_C11_S04_V17_B1">'कुमारनामा तु हरिबर्््राह्मचारिवपुः स्वयम् । | ||
सनत्कुमाराय परं प्रोवाच जगदीश्वरः''इति स्कान्दे ॥ | सनत्कुमाराय परं प्रोवाच जगदीश्वरः''इति स्कान्दे ॥ | ||
'विष्णोः सनत्कुमाराख्याच्छुश्रुवुर्ज्ञानमुत्तमम् । | 'विष्णोः सनत्कुमाराख्याच्छुश्रुवुर्ज्ञानमुत्तमम् । | ||
सनत्कुमारप्रमुखा योगेशाः परमेश्वरात्''॥ इति प्रकाशसंहितायाम् ॥ १७ ॥</div> | सनत्कुमारप्रमुखा योगेशाः परमेश्वरात्''॥ इति प्रकाशसंहितायाम् ॥ १७ ॥</div> | ||
| Line 11,903: | Line 11,903: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S04_V19" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S04_V19"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S04_V19" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S04_V19"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S04_V19_B1" data-verse="BTN_C11_S04_V19" data-block-id="BTN_C11_S04_V19_B1">'सुपर्णा ऋषयो व्यासं नाथमाना ययुः सदा । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S04_V19_B1" data-verse="BTN_C11_S04_V19" data-block-id="BTN_C11_S04_V19_B1">'सुपर्णा ऋषयो व्यासं नाथमाना ययुः सदा । | ||
ध्वान्तं निवारयास्माकं मुमुग्धीति च वादिनः''॥ इति व्यासतन्त्रे ॥ | ध्वान्तं निवारयास्माकं मुमुग्धीति च वादिनः''॥ इति व्यासतन्त्रे ॥ | ||
'स्मरणात्तु नृसिंहस्य शक्रो मुक्तो बृहद्वधात् । | 'स्मरणात्तु नृसिंहस्य शक्रो मुक्तो बृहद्वधात् । | ||
हिरण्यकहृताश्चापि तथैवाप्सरसां गणाः''॥ इति भयभञ्जने ॥ १९ ॥</div> | हिरण्यकहृताश्चापि तथैवाप्सरसां गणाः''॥ इति भयभञ्जने ॥ १९ ॥</div> | ||
| Line 11,914: | Line 11,914: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S04_V20" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S04_V20"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S04_V20" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S04_V20"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S04_V20_B1" data-verse="BTN_C11_S04_V20" data-block-id="BTN_C11_S04_V20_B1">'उपेन्द्ररूपी भगवान्प्रतिमन्वन्तरं प्रभुः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S04_V20_B1" data-verse="BTN_C11_S04_V20" data-block-id="BTN_C11_S04_V20_B1">'उपेन्द्ररूपी भगवान्प्रतिमन्वन्तरं प्रभुः । | ||
असुरान् हन्ति नियतं श्राद्धदेव्ये च वामनः''॥ इति वामने ॥२०॥</div> | असुरान् हन्ति नियतं श्राद्धदेव्ये च वामनः''॥ इति वामने ॥२०॥</div> | ||
| Line 11,923: | Line 11,923: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S05_V08" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S05_V08"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S05_V08" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S05_V08"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S05_V08_B1" data-verse="BTN_C11_S05_V08" data-block-id="BTN_C11_S05_V08_B1">'ये तु विष्णुमवज्ञाय श्रियमेव ह्युपासते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S05_V08_B1" data-verse="BTN_C11_S05_V08" data-block-id="BTN_C11_S05_V08_B1">'ये तु विष्णुमवज्ञाय श्रियमेव ह्युपासते । | ||
उपेक्ष्य वा हरिं ते तु भूत्वा याज्याः पतन्त्यधः''॥ इति प्रवृत्तिसंहितायाम् ॥ ८ ॥</div> | उपेक्ष्य वा हरिं ते तु भूत्वा याज्याः पतन्त्यधः''॥ इति प्रवृत्तिसंहितायाम् ॥ ८ ॥</div> | ||
| Line 11,934: | Line 11,934: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S05_V13" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S05_V13"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S05_V13" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S05_V13"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S05_V13_B1" data-verse="BTN_C11_S05_V13" data-block-id="BTN_C11_S05_V13_B1">'व्यवायामिषमद्यानि हरेः पूजार्थमेव तु । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S05_V13_B1" data-verse="BTN_C11_S05_V13" data-block-id="BTN_C11_S05_V13_B1">'व्यवायामिषमद्यानि हरेः पूजार्थमेव तु । | ||
वामदेव्यो नाम यज्ञो व्यवायो हरिपूजनम् ॥ | वामदेव्यो नाम यज्ञो व्यवायो हरिपूजनम् ॥ | ||
पितृयज्ञो देवयज्ञो मांसेन हरिपूजनम् । | पितृयज्ञो देवयज्ञो मांसेन हरिपूजनम् । | ||
व्यवाययज्ञे मद्यं तु सोमात्मकतयेष्यते ॥ | व्यवाययज्ञे मद्यं तु सोमात्मकतयेष्यते ॥ | ||
क्षत्रियादेर्न विप्राणां विप्रो दोषेण लिप्यते । | क्षत्रियादेर्न विप्राणां विप्रो दोषेण लिप्यते । | ||
अरागतः प्रवृत्तिः स्याद्रागो दोषस्य कारणम् ॥ | अरागतः प्रवृत्तिः स्याद्रागो दोषस्य कारणम् ॥ | ||
घ््र•णभक्षोऽथवा यज्ञे दैवे सर्वस्य चेष्यते । | घ््र•णभक्षोऽथवा यज्ञे दैवे सर्वस्य चेष्यते । | ||
पैष्टमद्यस्य माध्व्यादि क्षत्रियस्य न दुष्यति ॥ | पैष्टमद्यस्य माध्व्यादि क्षत्रियस्य न दुष्यति ॥ | ||
दैवे रत्यैव च प्रीतिर्विष्णोः पुत्रात्तु मानुषे । | दैवे रत्यैव च प्रीतिर्विष्णोः पुत्रात्तु मानुषे । | ||
तस्माद्विहितमात्रेषु रागं मुक्तवा यथाविधि ॥ | तस्माद्विहितमात्रेषु रागं मुक्तवा यथाविधि ॥ | ||
समाहितो हरिं स्मृत्वा वर्तन् याजी हरेर्भवेत्''॥ इति क्रियाविधाने । | समाहितो हरिं स्मृत्वा वर्तन् याजी हरेर्भवेत्''॥ इति क्रियाविधाने । | ||
यज्ञान्विहाय न चोदना ॥ | यज्ञान्विहाय न चोदना ॥ | ||
'यज्ञेष्वालम्भनं प्रोक्तं देवतोद्देशतः पशोः । | 'यज्ञेष्वालम्भनं प्रोक्तं देवतोद्देशतः पशोः । | ||
हिंसा नाम तदन्यत्र तस्मात्तां नाचरेद्वुधः ॥ | हिंसा नाम तदन्यत्र तस्मात्तां नाचरेद्वुधः ॥ | ||
यतो यज्ञे मृता ऊर्ध्वं यान्ति दैवे च पैतृके । | यतो यज्ञे मृता ऊर्ध्वं यान्ति दैवे च पैतृके । | ||
अतो लाभादालभनं स्वर्गस्य न तु मारणम्''॥ इति च ॥११-१३॥</div> | अतो लाभादालभनं स्वर्गस्य न तु मारणम्''॥ इति च ॥११-१३॥</div> | ||
| Line 11,955: | Line 11,955: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S05_V15" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S05_V15"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S05_V15" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S05_V15"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S05_V15_B1" data-verse="BTN_C11_S05_V15" data-block-id="BTN_C11_S05_V15_B1">स्वात्मानं स्वस्मिन्नाप्तं च । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S05_V15_B1" data-verse="BTN_C11_S05_V15" data-block-id="BTN_C11_S05_V15_B1">स्वात्मानं स्वस्मिन्नाप्तं च । | ||
'आप्तत्वादात्मशब्दोक्तं स्वस्मिन्नपि परेषु च । | 'आप्तत्वादात्मशब्दोक्तं स्वस्मिन्नपि परेषु च । | ||
जीवादन्यं न पश्यन्ति श्रुत्वैवं विद्विषन्ति च ॥ | जीवादन्यं न पश्यन्ति श्रुत्वैवं विद्विषन्ति च ॥ | ||
एतांस्त्वमासुरान्विद्धि लक्षणैः पुरुषाधमान्''॥ इति हरिवंशेषु ॥ १५ ॥</div> | एतांस्त्वमासुरान्विद्धि लक्षणैः पुरुषाधमान्''॥ इति हरिवंशेषु ॥ १५ ॥</div> | ||
| Line 11,964: | Line 11,964: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S05_V35" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S05_V35"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S05_V35" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S05_V35"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S05_V35_B1" data-verse="BTN_C11_S05_V35" data-block-id="BTN_C11_S05_V35_B1">'ध््राुवं तयैव मुच्यन्ते यां मूर्तिं प्रदिशेद्गुरुः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S05_V35_B1" data-verse="BTN_C11_S05_V35" data-block-id="BTN_C11_S05_V35_B1">'ध््राुवं तयैव मुच्यन्ते यां मूर्तिं प्रदिशेद्गुरुः । | ||
शिष्याणां योग्यताऽभिज्ञो विघ्नहानिस्तु तद्युगे ॥ | शिष्याणां योग्यताऽभिज्ञो विघ्नहानिस्तु तद्युगे ॥ | ||
अवतीर्णहरेर्मूर्त्या तत्पूर्वयुगजेन च । | अवतीर्णहरेर्मूर्त्या तत्पूर्वयुगजेन च । | ||
नृसिंहमूर्त्या च तथा यां चान्यां प्रदिशेद्गुरुः''॥ इति स्वाभाव्ये ॥ ३५ ॥</div> | नृसिंहमूर्त्या च तथा यां चान्यां प्रदिशेद्गुरुः''॥ इति स्वाभाव्ये ॥ ३५ ॥</div> | ||
| Line 11,975: | Line 11,975: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S05_V43" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S05_V43"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S05_V43" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S05_V43"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S05_V43_B1" data-verse="BTN_C11_S05_V43" data-block-id="BTN_C11_S05_V43_B1">'सर्वात्मना हरेर्भक्ता देवेशा एव केवलम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S05_V43_B1" data-verse="BTN_C11_S05_V43" data-block-id="BTN_C11_S05_V43_B1">'सर्वात्मना हरेर्भक्ता देवेशा एव केवलम् । | ||
देवास्तु सर्वथा भक्ता भक्ता एवेतरे स्मृताः ॥ | देवास्तु सर्वथा भक्ता भक्ता एवेतरे स्मृताः ॥ | ||
हरिभक्तयाऽधिकेष्वेव किङ्करश्चाप्यृणी तथा । | हरिभक्तयाऽधिकेष्वेव किङ्करश्चाप्यृणी तथा । | ||
हरिभक्तो नेतरेषां वासुदेवव्यपाश्रयात् ॥ | हरिभक्तो नेतरेषां वासुदेवव्यपाश्रयात् ॥ | ||
द्विधैव स्वोत्तमर्णानि दातव्यानीतराणि च । | द्विधैव स्वोत्तमर्णानि दातव्यानीतराणि च । | ||
दातव्येभ्यो विमुच्येत नेतरेभ्यः कथञ्चन ॥ | दातव्येभ्यो विमुच्येत नेतरेभ्यः कथञ्चन ॥ | ||
कथं देवानुपकृतो मनो मोक्षेऽपि वर्तयेत् । | कथं देवानुपकृतो मनो मोक्षेऽपि वर्तयेत् । | ||
बिम्बत्वात्तदधीनं हि स्वरूपं सर्वशो यतः''॥ इति जीवनिर्णये ॥ | बिम्बत्वात्तदधीनं हि स्वरूपं सर्वशो यतः''॥ इति जीवनिर्णये ॥ | ||
'उदकैश्च नमस्कारैः स्तुतिभिर्मनसा तथा । | 'उदकैश्च नमस्कारैः स्तुतिभिर्मनसा तथा । | ||
यतिभिश्चापि सम्पूज्या देवा मोक्षमियासुभिः ॥ | यतिभिश्चापि सम्पूज्या देवा मोक्षमियासुभिः ॥ | ||
मध्ये विष्णुमनुस्मृत्य नान्यथा तु कथञ्चन''॥ इति समयाचारे ॥ | मध्ये विष्णुमनुस्मृत्य नान्यथा तु कथञ्चन''॥ इति समयाचारे ॥ | ||
'प्राधान्येन हरिर्ध्येयस्तत्सम्बन्धात्सुरादयः । | 'प्राधान्येन हरिर्ध्येयस्तत्सम्बन्धात्सुरादयः । | ||
ध्येया नान्यत्क्वचिध्द्यायेद्धरावनुपयोगि यत्''॥ | ध्येया नान्यत्क्वचिध्द्यायेद्धरावनुपयोगि यत्''॥ | ||
इति हरिसंहितायाम् ॥ ४२,४३ ॥</div> | इति हरिसंहितायाम् ॥ ४२,४३ ॥</div> | ||
| Line 11,996: | Line 11,996: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S05_V49" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S05_V49"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S05_V49" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S05_V49"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S05_V49_B1" data-verse="BTN_C11_S05_V49" data-block-id="BTN_C11_S05_V49_B1">'पौण्ड्रकादिषु दैत्येषु सुरांशाः सन्ति सर्वशः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S05_V49_B1" data-verse="BTN_C11_S05_V49" data-block-id="BTN_C11_S05_V49_B1">'पौण्ड्रकादिषु दैत्येषु सुरांशाः सन्ति सर्वशः । | ||
बहुमानफलं विष्णोस्ते यान्त्यादाय सद्गतिम् ॥ | बहुमानफलं विष्णोस्ते यान्त्यादाय सद्गतिम् ॥ | ||
विद्वेषस्य फलं यत्तु तदादायासुरास्तमः । | विद्वेषस्य फलं यत्तु तदादायासुरास्तमः । | ||
यान्त्यतो नैव विद्वेषो विष्णोः कार्यः कथञ्चन''॥ | यान्त्यतो नैव विद्वेषो विष्णोः कार्यः कथञ्चन''॥ | ||
इत्यंशविवेके ॥ ४९ ॥</div> | इत्यंशविवेके ॥ ४९ ॥</div> | ||
| Line 12,016: | Line 12,016: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S06_V12" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S06_V12"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S06_V12" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S06_V12"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S06_V12_B1" data-verse="BTN_C11_S06_V12" data-block-id="BTN_C11_S06_V12_B1">'अस्पर्धिनी स्पर्धिनीव श्रीरास्ते वनमालया । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S06_V12_B1" data-verse="BTN_C11_S06_V12" data-block-id="BTN_C11_S06_V12_B1">'अस्पर्धिनी स्पर्धिनीव श्रीरास्ते वनमालया । | ||
न हि स्पर्धादयो दोषाः संविद्रूपां स्पृशन्ति ताम्''॥ इति वामने ॥ १२ ॥</div> | न हि स्पर्धादयो दोषाः संविद्रूपां स्पृशन्ति ताम्''॥ इति वामने ॥ १२ ॥</div> | ||
| Line 12,023: | Line 12,023: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S06_V14" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S06_V14"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S06_V14" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S06_V14"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S06_V14_B1" data-verse="BTN_C11_S06_V14" data-block-id="BTN_C11_S06_V14_B1">तनुभृदायुषि सम्बद्धः अश्चेति तनुभृदायुषि रज्यमानाः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S06_V14_B1" data-verse="BTN_C11_S06_V14" data-block-id="BTN_C11_S06_V14_B1">तनुभृदायुषि सम्बद्धः अश्चेति तनुभृदायुषि रज्यमानाः । | ||
'ब््राह्मणा संपरित्यक्तो मृत इत्युच्यते नरः''। इति भारते ॥ १४ ॥</div> | 'ब््राह्मणा संपरित्यक्तो मृत इत्युच्यते नरः''। इति भारते ॥ १४ ॥</div> | ||
| Line 12,030: | Line 12,030: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S06_V15" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S06_V15"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S06_V15" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S06_V15"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S06_V15_B1" data-verse="BTN_C11_S06_V15" data-block-id="BTN_C11_S06_V15_B1">कालमात्रः कालनिर्माता ज्ञाता च । सृष्टिलयाद्यर्थम् । नित्यत्वेन च । अव्यक्तस्यापि स्रष्टृत्वात्काल एवं भूतः तस्मादप्युत्तमस्त्वम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S06_V15_B1" data-verse="BTN_C11_S06_V15" data-block-id="BTN_C11_S06_V15_B1">कालमात्रः कालनिर्माता ज्ञाता च । सृष्टिलयाद्यर्थम् । नित्यत्वेन च । अव्यक्तस्यापि स्रष्टृत्वात्काल एवं भूतः तस्मादप्युत्तमस्त्वम् । | ||
'कालाज्जीवात्तथाऽव्यक्तान्महतश्चोत्तमो यतः । | 'कालाज्जीवात्तथाऽव्यक्तान्महतश्चोत्तमो यतः । | ||
उत्तमः पुरुषस्तस्माद्भगवान्विष्णुरच्युतः''॥ इति ॥ १५ ॥</div> | उत्तमः पुरुषस्तस्माद्भगवान्विष्णुरच्युतः''॥ इति ॥ १५ ॥</div> | ||
| Line 12,038: | Line 12,038: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S06_V16" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S06_V16"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S06_V16" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S06_V16"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S06_V16_B1" data-verse="BTN_C11_S06_V16" data-block-id="BTN_C11_S06_V16_B1">'नारायणाख्यः परमः शेते लक्ष्म्याऽन्वितो लये । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S06_V16_B1" data-verse="BTN_C11_S06_V16" data-block-id="BTN_C11_S06_V16_B1">'नारायणाख्यः परमः शेते लक्ष्म्याऽन्वितो लये । | ||
स एव पुरुषाख्यं तु द्वितीयं रूपमात्मनः । | स एव पुरुषाख्यं तु द्वितीयं रूपमात्मनः । | ||
कृत्वा रमायां पुरुषनामानं तु चतुर्मुखम् ॥ | कृत्वा रमायां पुरुषनामानं तु चतुर्मुखम् ॥ | ||
प्रधानाख्यां च गायत्रीं ससर्ज पुरुषात्मकः । | प्रधानाख्यां च गायत्रीं ससर्ज पुरुषात्मकः । | ||
चतुर्मुखः स पुरुषो महत्तत्त्वाभिधं पुनः ॥ | चतुर्मुखः स पुरुषो महत्तत्त्वाभिधं पुनः ॥ | ||
प्रधाननाम््नयां गायत्र्यां ससर्जात्मानमेव तु । | प्रधाननाम््नयां गायत्र्यां ससर्जात्मानमेव तु । | ||
श्रद्धाभिधां च गायत्रीं ताभ्यां शेषोऽन्वजायत''॥ इत्यादि सृष्टिविक्षेपे ॥ १६ ॥</div> | श्रद्धाभिधां च गायत्रीं ताभ्यां शेषोऽन्वजायत''॥ इत्यादि सृष्टिविक्षेपे ॥ १६ ॥</div> | ||
| Line 12,062: | Line 12,062: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S06_V25" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S06_V25"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S06_V25" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S06_V25"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S06_V25_B1" data-verse="BTN_C11_S06_V25" data-block-id="BTN_C11_S06_V25_B1">वत्सराणां शतं चैव ऋतूनां पञ्चविंशकम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S06_V25_B1" data-verse="BTN_C11_S06_V25" data-block-id="BTN_C11_S06_V25_B1">वत्सराणां शतं चैव ऋतूनां पञ्चविंशकम् । | ||
अवतीर्णस्य कृष्णस्य यदा प्रागात्तदा हरिम् । | अवतीर्णस्य कृष्णस्य यदा प्रागात्तदा हरिम् । | ||
स्वस्थानगमनापेक्षी ब््राह्मा तुष्टाव सामरः ॥ | स्वस्थानगमनापेक्षी ब््राह्मा तुष्टाव सामरः ॥ | ||
'संवत्सरद्वयं चैव पश्चात्स्थित्वा जनार्दनः । | 'संवत्सरद्वयं चैव पश्चात्स्थित्वा जनार्दनः । | ||
अभिपेदे परं स्थानं चातुर्मास्याधिकं पुनः''॥ इति भविष्यत्पुराणे ॥ २५ ॥</div> | अभिपेदे परं स्थानं चातुर्मास्याधिकं पुनः''॥ इति भविष्यत्पुराणे ॥ २५ ॥</div> | ||
| Line 12,074: | Line 12,074: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S06_V31" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S06_V31"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S06_V31" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S06_V31"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S06_V31_B1" data-verse="BTN_C11_S06_V31" data-block-id="BTN_C11_S06_V31_B1">'सतामपि कलौ प्राप्ते विकारो मनसो भवेत् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S06_V31_B1" data-verse="BTN_C11_S06_V31" data-block-id="BTN_C11_S06_V31_B1">'सतामपि कलौ प्राप्ते विकारो मनसो भवेत् । | ||
तस्माद्यदूंश्च संजह्ने नैते स्युः पापिनस्त्विति ॥ | तस्माद्यदूंश्च संजह्ने नैते स्युः पापिनस्त्विति ॥ | ||
पुनर्लोकविवृद्ध्यर्थमौत्तरेयादिकान्हरिः । | पुनर्लोकविवृद्ध्यर्थमौत्तरेयादिकान्हरिः । | ||
आविश्य रक्षामकरोज्जगतः पुरुषोत्तमः ॥ | आविश्य रक्षामकरोज्जगतः पुरुषोत्तमः ॥ | ||
स्वात्मनः सह यानेन पुरुषार्थोऽधिको भवेत् । | स्वात्मनः सह यानेन पुरुषार्थोऽधिको भवेत् । | ||
इत्यनुग््राहबुध्द्या च संजह्रे स्वकुलं विभुः''॥ इति च ॥ ३०,३१ ॥</div> | इत्यनुग््राहबुध्द्या च संजह्रे स्वकुलं विभुः''॥ इति च ॥ ३०,३१ ॥</div> | ||
| Line 12,091: | Line 12,091: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S06_V50" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S06_V50"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S06_V50" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S06_V50"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S06_V50_B1" data-verse="BTN_C11_S06_V50" data-block-id="BTN_C11_S06_V50_B1">'आत्मनोऽवमतां ब््राूयुरुत्तमा अपि सर्वशः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S06_V50_B1" data-verse="BTN_C11_S06_V50" data-block-id="BTN_C11_S06_V50_B1">'आत्मनोऽवमतां ब््राूयुरुत्तमा अपि सर्वशः । | ||
कदाचिदेव स्वगुणान्स्निग्धेष्वेव हि साधवः''॥ इति नारदीये ॥</div> | कदाचिदेव स्वगुणान्स्निग्धेष्वेव हि साधवः''॥ इति नारदीये ॥</div> | ||
| Line 12,100: | Line 12,100: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S07_V07" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S07_V07"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S07_V07" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S07_V07"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S06_V07_B1" data-verse="BTN_C11_S07_V07" data-block-id="BTN_C11_S06_V07_B1">विद्धि मायां मनोमयीम् । मन्मनःप्रधानप्रकृतिनिर्मिताम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S06_V07_B1" data-verse="BTN_C11_S07_V07" data-block-id="BTN_C11_S06_V07_B1">विद्धि मायां मनोमयीम् । मन्मनःप्रधानप्रकृतिनिर्मिताम् । | ||
'प्रकृतिः सा परा मह्यं रोदसी लोकधारिणी । | 'प्रकृतिः सा परा मह्यं रोदसी लोकधारिणी । | ||
ऋता सत्याऽमराऽजय्या लोकानामात्मसञ्ज्ञिता''॥ इति मोक्षधर्मेषु ॥ ७ ॥</div> | ऋता सत्याऽमराऽजय्या लोकानामात्मसञ्ज्ञिता''॥ इति मोक्षधर्मेषु ॥ ७ ॥</div> | ||
| Line 12,108: | Line 12,108: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S07_V08" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S07_V08"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S07_V08" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S07_V08"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S06_V08_B1" data-verse="BTN_C11_S07_V08" data-block-id="BTN_C11_S06_V08_B1">'स्वर्गाद्याश्च गुणाः सर्वे दोषाः सर्वे तथैव च । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S06_V08_B1" data-verse="BTN_C11_S07_V08" data-block-id="BTN_C11_S06_V08_B1">'स्वर्गाद्याश्च गुणाः सर्वे दोषाः सर्वे तथैव च । | ||
आत्मनः कर्तृताभ््र•न्त्या जायन्ते नात्र संशयः ॥ | आत्मनः कर्तृताभ््र•न्त्या जायन्ते नात्र संशयः ॥ | ||
परमात्मानमेवैकं कर्तारं वेत्ति यः पुमान् । | परमात्मानमेवैकं कर्तारं वेत्ति यः पुमान् । | ||
स मुच्यतेऽस्मात् संसारात्परमात्मानमेति च''॥ इति भारते ॥ | स मुच्यतेऽस्मात् संसारात्परमात्मानमेति च''॥ इति भारते ॥ | ||
इदं मया क्रियते, इदं मया न क्रियते, इदं मया विपरीतं क्रियत इति बुद्धिभेदो रजस्तमोगुणनिमित्तो भ््रामः । सर्वं हि परमेश्वरः करोति ॥८॥</div> | इदं मया क्रियते, इदं मया न क्रियते, इदं मया विपरीतं क्रियत इति बुद्धिभेदो रजस्तमोगुणनिमित्तो भ््रामः । सर्वं हि परमेश्वरः करोति ॥८॥</div> | ||
| Line 12,118: | Line 12,118: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S07_V09" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S07_V09"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S07_V09" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S07_V09"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S06_V09_B1" data-verse="BTN_C11_S07_V09" data-block-id="BTN_C11_S06_V09_B1">'आत्मशब्दोदितो ब््राह्मा परमात्माऽभिधो ह्यहम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S06_V09_B1" data-verse="BTN_C11_S07_V09" data-block-id="BTN_C11_S06_V09_B1">'आत्मशब्दोदितो ब््राह्मा परमात्माऽभिधो ह्यहम् । | ||
सर्वं ब््राह्मणि वीक्षेत मयि ब््राह्माणमेव च''॥ इति कालसंहितायाम् ॥ ९ ॥</div> | सर्वं ब््राह्मणि वीक्षेत मयि ब््राह्माणमेव च''॥ इति कालसंहितायाम् ॥ ९ ॥</div> | ||
| Line 12,125: | Line 12,125: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S07_V10" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S07_V10"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S07_V10" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S07_V10"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S06_V10_B1" data-verse="BTN_C11_S07_V10" data-block-id="BTN_C11_S06_V10_B1">'आत्मभूतः आत्मवद्भूतः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S06_V10_B1" data-verse="BTN_C11_S07_V10" data-block-id="BTN_C11_S06_V10_B1">'आत्मभूतः आत्मवद्भूतः । | ||
आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन''॥ इति वचनात् ॥ १० ॥</div> | आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन''॥ इति वचनात् ॥ १० ॥</div> | ||
| Line 12,134: | Line 12,134: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S07_V12" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S07_V12"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S07_V12" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S07_V12"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S06_V12_B1" data-verse="BTN_C11_S07_V12" data-block-id="BTN_C11_S06_V12_B1">'कर्तृत्वमात्मनो यस्माज्ज्ञाननिष्ठो न मन्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S06_V12_B1" data-verse="BTN_C11_S07_V12" data-block-id="BTN_C11_S06_V12_B1">'कर्तृत्वमात्मनो यस्माज्ज्ञाननिष्ठो न मन्यते । | ||
अतोऽकुर्वन्नपि सदा दोषबुध्द्या न निन्दितम् ॥ | अतोऽकुर्वन्नपि सदा दोषबुध्द्या न निन्दितम् ॥ | ||
गुणबुद्ध्या न विहितं किन्त्वीशप््रोरितोऽस्म्यहम् । | गुणबुद्ध्या न विहितं किन्त्वीशप््रोरितोऽस्म्यहम् । | ||
स एव च मयि स्थित्वा निन्द्यानिन्द्ये करोत्यजः ॥ | स एव च मयि स्थित्वा निन्द्यानिन्द्ये करोत्यजः ॥ | ||
न मे दोषो न च गुणः कर्तृत्वाभावतः स्फुटम् । | न मे दोषो न च गुणः कर्तृत्वाभावतः स्फुटम् । | ||
स्वतन्त्रत्वान्न चेशस्य येऽज्ञास्तेषु भवेदपि ॥ | स्वतन्त्रत्वान्न चेशस्य येऽज्ञास्तेषु भवेदपि ॥ | ||
इति मत्वा निवर्तेत निन्द्यात्कुर्याद्गुणानपि''॥ इति बोद्धव्ये ॥ | इति मत्वा निवर्तेत निन्द्यात्कुर्याद्गुणानपि''॥ इति बोद्धव्ये ॥ | ||
'अनित्या मे गुणा न स्युर्दोषा नैव कथञ्चन । | 'अनित्या मे गुणा न स्युर्दोषा नैव कथञ्चन । | ||
इति मत्वा शुभं कुर्यान्निवर्तेदशुभादपि ॥ | इति मत्वा शुभं कुर्यान्निवर्तेदशुभादपि ॥ | ||
ज्ञानी त्वकर्तृतामानादीशकर्तृत्वनिश्चयात् । | ज्ञानी त्वकर्तृतामानादीशकर्तृत्वनिश्चयात् । | ||
किन्तु पूर्णगुणायैव न तु दोषापनुत्तये ॥ | किन्तु पूर्णगुणायैव न तु दोषापनुत्तये ॥ | ||
न चाल्पगुणसिद्ध्यर्थं बालवत्कृतनिश्चयः''॥ इति वैशारद्ये ॥ | न चाल्पगुणसिद्ध्यर्थं बालवत्कृतनिश्चयः''॥ इति वैशारद्ये ॥ | ||
'वैलक्षण्याद्धरेर्भिन्नं तत्तन्त्रत्वात्तदात्मकम् । | 'वैलक्षण्याद्धरेर्भिन्नं तत्तन्त्रत्वात्तदात्मकम् । | ||
इति विश्वं प्रपश्यन्ति ज्ञाननिष्ठा हरेः प््रिायाः''॥ इति सार्वज्ञ्ये ॥ ११,१२ ॥</div> | इति विश्वं प्रपश्यन्ति ज्ञाननिष्ठा हरेः प््रिायाः''॥ इति सार्वज्ञ्ये ॥ ११,१२ ॥</div> | ||
| Line 12,153: | Line 12,153: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S07_V14" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S07_V14"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S07_V14" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S07_V14"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S06_V14_B1" data-verse="BTN_C11_S07_V14" data-block-id="BTN_C11_S06_V14_B1">योगो देवादिषु तेन न्यस्त इति योगविन्यासः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S06_V14_B1" data-verse="BTN_C11_S07_V14" data-block-id="BTN_C11_S06_V14_B1">योगो देवादिषु तेन न्यस्त इति योगविन्यासः । | ||
'ज्ञानं तु योगशब्दोक्तं युज्यतेऽनेन यत्सुखम् । | 'ज्ञानं तु योगशब्दोक्तं युज्यतेऽनेन यत्सुखम् । | ||
क्वचिद्योग उपायः स्यात्क्वचिच्चित्तनिरोधनम्''॥ इति दत्तात्रेययोगे ॥ | क्वचिद्योग उपायः स्यात्क्वचिच्चित्तनिरोधनम्''॥ इति दत्तात्रेययोगे ॥ | ||
अत्र ज्ञानमुपायश्च ॥ १४ ॥</div> | अत्र ज्ञानमुपायश्च ॥ १४ ॥</div> | ||
| Line 12,162: | Line 12,162: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S07_V17" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S07_V17"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S07_V17" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S07_V17"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S06_V17_B1" data-verse="BTN_C11_S07_V17" data-block-id="BTN_C11_S06_V17_B1">अभगवत्स्वरूपत्वात्तनुभृत्त्वम् । बहिरर्थापेक्षयैव च तेषां मोहः । परमसुख-साधनादन्योऽर्थो बहिरर्थः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S06_V17_B1" data-verse="BTN_C11_S07_V17" data-block-id="BTN_C11_S06_V17_B1">अभगवत्स्वरूपत्वात्तनुभृत्त्वम् । बहिरर्थापेक्षयैव च तेषां मोहः । परमसुख-साधनादन्योऽर्थो बहिरर्थः । | ||
'अशरीरः सदा विष्णुः पूर्णानन्दत्वतः सदा । | 'अशरीरः सदा विष्णुः पूर्णानन्दत्वतः सदा । | ||
इच्छा च क्रीडयैवास्य न फलाय यतो विभोः ॥ | इच्छा च क्रीडयैवास्य न फलाय यतो विभोः ॥ | ||
अतो बाह्यार्थकामोऽपि निष्काम इति कथ्यते । | अतो बाह्यार्थकामोऽपि निष्काम इति कथ्यते । | ||
ब््राह्मा निरभिमानत्वाच्छरीर्यप्यशरीरवान् ॥ | ब््राह्मा निरभिमानत्वाच्छरीर्यप्यशरीरवान् ॥ | ||
नित्यानन्दोपयोग्यन्यकामस्योज्झितितः सदा । | नित्यानन्दोपयोग्यन्यकामस्योज्झितितः सदा । | ||
बहिरर्थविनिर्मुक्तस्तथापि तनुधारणात् ॥ | बहिरर्थविनिर्मुक्तस्तथापि तनुधारणात् ॥ | ||
अमूढो मूढ इतिवदुच्यते च सरस्वती । | अमूढो मूढ इतिवदुच्यते च सरस्वती । | ||
रुद्राद्यास्तन्वभीमानाद्बहिरर्थयुजस्तथा ॥ | रुद्राद्यास्तन्वभीमानाद्बहिरर्थयुजस्तथा ॥ | ||
सर्वेषां ब््राह्मपदवीयोग्यानां पूर्वमेव तु । | सर्वेषां ब््राह्मपदवीयोग्यानां पूर्वमेव तु । | ||
अभावस्त्वपरोक्षस्य मोहो ज्ञानस्य भण्यते ॥ | अभावस्त्वपरोक्षस्य मोहो ज्ञानस्य भण्यते ॥ | ||
ब््राह्मणस्त्वंशरूपेषु भारत्या ज्ञानवर्जनम् । | ब््राह्मणस्त्वंशरूपेषु भारत्या ज्ञानवर्जनम् । | ||
ब््राह्मगायत्रिभावे तु नांशावतरणं क्वचित् ॥ | ब््राह्मगायत्रिभावे तु नांशावतरणं क्वचित् ॥ | ||
शतजन्मसु पूर्वं तु ज्ञानोदय उदीर्यते । | शतजन्मसु पूर्वं तु ज्ञानोदय उदीर्यते । | ||
आपरोक्ष्येण पारोक्ष्यात्पूर्णज्ञानं सदैव तु ॥ | आपरोक्ष्येण पारोक्ष्यात्पूर्णज्ञानं सदैव तु ॥ | ||
शतजन्मगतायाश्च आपरोक्ष्योज्झितिर्भवेत् । | शतजन्मगतायाश्च आपरोक्ष्योज्झितिर्भवेत् । | ||
क्वचित्क्वचित्सरस्वत्यामंशावतरणेष्विति''॥ इति शक्तिविवेके ॥ | क्वचित्क्वचित्सरस्वत्यामंशावतरणेष्विति''॥ इति शक्तिविवेके ॥ | ||
'अशरीरो वायुरभ््रां विद्युत्स्तनयित्नुरशरीराणि वा एतानि''॥ इति च श्रुतिः। | 'अशरीरो वायुरभ््रां विद्युत्स्तनयित्नुरशरीराणि वा एतानि''॥ इति च श्रुतिः। | ||
'श्रुतिभिस्तनितत्वात्तु स्तनयित्नुर्हरिः स्मृतः । | 'श्रुतिभिस्तनितत्वात्तु स्तनयित्नुर्हरिः स्मृतः । | ||
अभ््रां भूतानि भरणाच्छ्रीर्वायुर्भरतः स्मृतः ॥ | अभ््रां भूतानि भरणाच्छ्रीर्वायुर्भरतः स्मृतः ॥ | ||
विद्युत्तु भारती प्रोक्ता एत एवाशरीरिणः । | विद्युत्तु भारती प्रोक्ता एत एवाशरीरिणः । | ||
व्यत्यासेनापि नाम स्यादेतेषां महतां सदा''॥ इत्युभयनिरुक्ते ॥१७॥</div> | व्यत्यासेनापि नाम स्यादेतेषां महतां सदा''॥ इत्युभयनिरुक्ते ॥१७॥</div> | ||
| Line 12,189: | Line 12,189: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S07_V18" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S07_V18"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S07_V18" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S07_V18"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S06_V18_B1" data-verse="BTN_C11_S07_V18" data-block-id="BTN_C11_S06_V18_B1">'विष्णोर्वायोरनन्तस्य त्रिभिरंशैर्नरः स्मृतः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S06_V18_B1" data-verse="BTN_C11_S07_V18" data-block-id="BTN_C11_S06_V18_B1">'विष्णोर्वायोरनन्तस्य त्रिभिरंशैर्नरः स्मृतः । | ||
सेन्द्रैश्चतुर्भिः पार्थस्तु द्वाभ्यां तु बललक्ष्मणौ''॥ इत्यंशविवेके ॥१८॥</div> | सेन्द्रैश्चतुर्भिः पार्थस्तु द्वाभ्यां तु बललक्ष्मणौ''॥ इत्यंशविवेके ॥१८॥</div> | ||
| Line 12,196: | Line 12,196: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S07_V19" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S07_V19"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S07_V19" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S07_V19"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S06_V19_B1" data-verse="BTN_C11_S07_V19" data-block-id="BTN_C11_S06_V19_B1">लोके तत्त्वे च विचक्षणाः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S06_V19_B1" data-verse="BTN_C11_S07_V19" data-block-id="BTN_C11_S06_V19_B1">लोके तत्त्वे च विचक्षणाः । | ||
'पारोक्ष्येणैव तत्त्वं तु लोकं चापि विदन्ति ये । | 'पारोक्ष्येणैव तत्त्वं तु लोकं चापि विदन्ति ये । | ||
तेऽपि सत्स्नेहनिर्मुक्तास्तमो यान्ति विनिश्चयात् ॥ | तेऽपि सत्स्नेहनिर्मुक्तास्तमो यान्ति विनिश्चयात् ॥ | ||
आपरोक्ष्यान्न च ज्ञानं तेषामुत्पद्यते क्वचित्''॥ इति षाड्गुण्ये ॥१९॥</div> | आपरोक्ष्यान्न च ज्ञानं तेषामुत्पद्यते क्वचित्''॥ इति षाड्गुण्ये ॥१९॥</div> | ||
| Line 12,211: | Line 12,211: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S07_V38" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S07_V38"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S07_V38" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S07_V38"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S06_V38_B1" data-verse="BTN_C11_S07_V38" data-block-id="BTN_C11_S06_V38_B1">परार्थैकान्तसम्भवम् । आत्मनो वृद्धिश्च परार्थेति । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S06_V38_B1" data-verse="BTN_C11_S07_V38" data-block-id="BTN_C11_S06_V38_B1">परार्थैकान्तसम्भवम् । आत्मनो वृद्धिश्च परार्थेति । | ||
'सज्जनार्थेऽनुमन्येत ऐहिकीं वृद्धिमात्मनः । | 'सज्जनार्थेऽनुमन्येत ऐहिकीं वृद्धिमात्मनः । | ||
पारत्रिकीमैहिकीं च प्रीतये गुरुदेवयोः ॥ | पारत्रिकीमैहिकीं च प्रीतये गुरुदेवयोः ॥ | ||
देवतानां च सर्वेषां स्वोत्तमानां च सर्वशः''॥ इति च ॥ ३८ ॥</div> | देवतानां च सर्वेषां स्वोत्तमानां च सर्वशः''॥ इति च ॥ ३८ ॥</div> | ||
| Line 12,220: | Line 12,220: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S07_V42" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S07_V42"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S07_V42" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S07_V42"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S06_V42_B1" data-verse="BTN_C11_S07_V42" data-block-id="BTN_C11_S06_V42_B1">'जीवान्तर्यामको विष्णुरात्मनामा समीरितः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S06_V42_B1" data-verse="BTN_C11_S07_V42" data-block-id="BTN_C11_S06_V42_B1">'जीवान्तर्यामको विष्णुरात्मनामा समीरितः । | ||
तस्य तु ब््राह्मरूपत्वाद्बहिरन्तस्तथैव च । | तस्य तु ब््राह्मरूपत्वाद्बहिरन्तस्तथैव च । | ||
पश्येदाकाशवद्व्याप्तिमसङ्गत्वं च नित्यशः''॥ इति तन्त्रभागवते ॥ ४२ ॥</div> | पश्येदाकाशवद्व्याप्तिमसङ्गत्वं च नित्यशः''॥ इति तन्त्रभागवते ॥ ४२ ॥</div> | ||
| Line 12,228: | Line 12,228: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S07_V43" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S07_V43"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S07_V43" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S07_V43"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S06_V43_B1" data-verse="BTN_C11_S07_V43" data-block-id="BTN_C11_S06_V43_B1">'गुणान्जीवस्य चेष्टव्यान्सिद्धान्विष्णोर्गुणांस्तथा । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S06_V43_B1" data-verse="BTN_C11_S07_V43" data-block-id="BTN_C11_S06_V43_B1">'गुणान्जीवस्य चेष्टव्यान्सिद्धान्विष्णोर्गुणांस्तथा । | ||
तत्तद्दृष्ट्या विचिन्वीत पृथगेव सुधीः सदा''॥ इति लोकतत्त्वे ॥ ४३ ॥</div> | तत्तद्दृष्ट्या विचिन्वीत पृथगेव सुधीः सदा''॥ इति लोकतत्त्वे ॥ ४३ ॥</div> | ||
| Line 12,235: | Line 12,235: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S07_V44" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S07_V44"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S07_V44" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S07_V44"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S06_V44_B1" data-verse="BTN_C11_S07_V44" data-block-id="BTN_C11_S06_V44_B1">'मधुनाम सुखं विन्द्यान्माधुर्यं सुखहेतुता । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S06_V44_B1" data-verse="BTN_C11_S07_V44" data-block-id="BTN_C11_S06_V44_B1">'मधुनाम सुखं विन्द्यान्माधुर्यं सुखहेतुता । | ||
सुखे रतिर्वां सम्प्रोक्ता शब्दतत्त्वविचक्षणैः''॥ इति शब्दनिर्णये ॥४४॥</div> | सुखे रतिर्वां सम्प्रोक्ता शब्दतत्त्वविचक्षणैः''॥ इति शब्दनिर्णये ॥४४॥</div> | ||
| Line 12,242: | Line 12,242: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S07_V45" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S07_V45"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S07_V45" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S07_V45"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S06_V45_B1" data-verse="BTN_C11_S07_V45" data-block-id="BTN_C11_S06_V45_B1">दूरत एव भजनीयः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S06_V45_B1" data-verse="BTN_C11_S07_V45" data-block-id="BTN_C11_S06_V45_B1">दूरत एव भजनीयः । | ||
'पराभवो धर्षणं स्यादवज्ञानमथापि वा । | 'पराभवो धर्षणं स्यादवज्ञानमथापि वा । | ||
न तत्सत्सु सदा कुर्यात्सह शय्यासनं न च''इति सद्गुणे ॥ ४५ ॥</div> | न तत्सत्सु सदा कुर्यात्सह शय्यासनं न च''इति सद्गुणे ॥ ४५ ॥</div> | ||
| Line 12,252: | Line 12,252: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S07_V47" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S07_V47"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S07_V47" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S07_V47"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S06_V47_B1" data-verse="BTN_C11_S07_V47" data-block-id="BTN_C11_S06_V47_B1">'जीवस्य छन्नतां शिक्षेत्प्रविष्टत्वं परात्मनः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S06_V47_B1" data-verse="BTN_C11_S07_V47" data-block-id="BTN_C11_S06_V47_B1">'जीवस्य छन्नतां शिक्षेत्प्रविष्टत्वं परात्मनः । | ||
तत्तद्गुणविडम्बं च वह्नेः सर्वमथापि वा ॥ | तत्तद्गुणविडम्बं च वह्नेः सर्वमथापि वा ॥ | ||
अल्पदारौ यथाऽल्पोऽग्निरेवमल्पशरीरगः । | अल्पदारौ यथाऽल्पोऽग्निरेवमल्पशरीरगः । | ||
दृश्यते परमात्माऽपि स्थूलः स्थूलशरीरगः''॥ इति वैभवे ॥ ४६,४७ ॥</div> | दृश्यते परमात्माऽपि स्थूलः स्थूलशरीरगः''॥ इति वैभवे ॥ ४६,४७ ॥</div> | ||
| Line 12,261: | Line 12,261: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S07_V49" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S07_V49"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S07_V49" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S07_V49"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S06_V49_B1" data-verse="BTN_C11_S07_V49" data-block-id="BTN_C11_S06_V49_B1">'अवयव्यवयवानां च गुणानां गुणिनस्तथा । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S06_V49_B1" data-verse="BTN_C11_S07_V49" data-block-id="BTN_C11_S06_V49_B1">'अवयव्यवयवानां च गुणानां गुणिनस्तथा । | ||
शक्तिशक्तिमतोश्चैव क्रियायास्तद्वतस्तथा ॥ | शक्तिशक्तिमतोश्चैव क्रियायास्तद्वतस्तथा ॥ | ||
स्वरूपांशांशिनोश्चैव नित्याभेदो जनार्दने । | स्वरूपांशांशिनोश्चैव नित्याभेदो जनार्दने । | ||
जीवस्वरूपेषु तथा तथैव प्रकृतावपि ॥ | जीवस्वरूपेषु तथा तथैव प्रकृतावपि ॥ | ||
चिद्रूपायामतोऽनंशा अगुणा अक्रिया इति । | चिद्रूपायामतोऽनंशा अगुणा अक्रिया इति । | ||
हीना अवयवैश्चेति कथ्यन्ते तेऽत्यभेदतः ॥ | हीना अवयवैश्चेति कथ्यन्ते तेऽत्यभेदतः ॥ | ||
पृथग्गुणाद्यभावाच्च नित्यत्वादुभयोरपि । | पृथग्गुणाद्यभावाच्च नित्यत्वादुभयोरपि । | ||
विष्णोरचिन्त्यशक्तेश्च सर्वं सम्भवति ध््राुवम् ॥ | विष्णोरचिन्त्यशक्तेश्च सर्वं सम्भवति ध््राुवम् ॥ | ||
क्रियादेरपि नित्यत्वं व्यक्त्यव्यक्तिविशेषणम् । | क्रियादेरपि नित्यत्वं व्यक्त्यव्यक्तिविशेषणम् । | ||
भावाभावविशेषेण व्यवहारश्च तादृशः ॥ | भावाभावविशेषेण व्यवहारश्च तादृशः ॥ | ||
विशेषस्य विशिष्टस्याप्यभेदस्तद्वदेव तु । | विशेषस्य विशिष्टस्याप्यभेदस्तद्वदेव तु । | ||
सर्वं चाचिन्त्यशक्तित्वाद्युज्यते परमेश्वरे ॥ | सर्वं चाचिन्त्यशक्तित्वाद्युज्यते परमेश्वरे ॥ | ||
तच्छक्त्यैव तु जीवेषु चिद्रूपप्रकृतावपि । | तच्छक्त्यैव तु जीवेषु चिद्रूपप्रकृतावपि । | ||
भेदाभेदौ तदन्यत्र ह्युभयोरपि दर्शनात् ॥ | भेदाभेदौ तदन्यत्र ह्युभयोरपि दर्शनात् ॥ | ||
कार्यकारणयोश्चापि निमित्तं कारणं विना''॥ इति ब््राह्मतर्के । | कार्यकारणयोश्चापि निमित्तं कारणं विना''॥ इति ब््राह्मतर्के । | ||
'आत्मनि चैवं विचित्राश्च हि''। | 'आत्मनि चैवं विचित्राश्च हि''। | ||
'सर्वोपेता च तद्दर्शनात्''। | 'सर्वोपेता च तद्दर्शनात्''। | ||
'सर्वधर्मो-पपत्तेश्च''। | 'सर्वधर्मो-पपत्तेश्च''। | ||
'स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च''। | 'स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च''। | ||
'यत्रा सप्त ऋषीन्पर एकमाहुः''॥ इत्यादेश्च ॥ | 'यत्रा सप्त ऋषीन्पर एकमाहुः''॥ इत्यादेश्च ॥ | ||
'विना दोषांच्छ्रुतमद्धाऽवगम्यं तथा स्मृतं परमे सत्यरूपम् । | 'विना दोषांच्छ्रुतमद्धाऽवगम्यं तथा स्मृतं परमे सत्यरूपम् । | ||
नैवासत्यं क्वचिदस्मिन्परेशे सर्वं युक्तं पूर्णशक्तेः सदैव''॥ इति च विश्वम्भरश्रुतिः । | नैवासत्यं क्वचिदस्मिन्परेशे सर्वं युक्तं पूर्णशक्तेः सदैव''॥ इति च विश्वम्भरश्रुतिः । | ||
तस्मादेकस्मिन्नपि शरीरे भेदाभेदात्प्रभवाप्ययौ युज्येते । न च विरोधः । स्थूलसूक्ष्मवत् । आपेक्षिकमत्रापि युज्यते ॥ ४९ ॥</div> | तस्मादेकस्मिन्नपि शरीरे भेदाभेदात्प्रभवाप्ययौ युज्येते । न च विरोधः । स्थूलसूक्ष्मवत् । आपेक्षिकमत्रापि युज्यते ॥ ४९ ॥</div> | ||
| Line 12,291: | Line 12,291: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S07_V51" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S07_V51"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S07_V51" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S07_V51"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S06_V51_B1" data-verse="BTN_C11_S07_V51" data-block-id="BTN_C11_S06_V51_B1">'बुद्धिसंस्थस्त्वात्मभेदो व्यक्तस्थो जीव उच्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S06_V51_B1" data-verse="BTN_C11_S07_V51" data-block-id="BTN_C11_S06_V51_B1">'बुद्धिसंस्थस्त्वात्मभेदो व्यक्तस्थो जीव उच्यते । | ||
तेनैव सह संस्थानात्परात्मा स्थूलबुद्धिभिः ॥ | तेनैव सह संस्थानात्परात्मा स्थूलबुद्धिभिः ॥ | ||
जीववल्लक्ष्यते विष्णुर्यथैवाम्बुस्थितार्कवत् । | जीववल्लक्ष्यते विष्णुर्यथैवाम्बुस्थितार्कवत् । | ||
परमार्कः पारिमाण्डिल्याद्वर्तुलत्वादिना तथा । | परमार्कः पारिमाण्डिल्याद्वर्तुलत्वादिना तथा । | ||
अर्कस्वरूपानभिज्ञैः शिरः पादादिवर्जितः । | अर्कस्वरूपानभिज्ञैः शिरः पादादिवर्जितः । | ||
अचेतनश्च कल्प्येत तत्तेजोमात्रदर्शिभिः । | अचेतनश्च कल्प्येत तत्तेजोमात्रदर्शिभिः । | ||
सूर्यदेहादिभिन्नं हि तेजोमण्डलमेव तु । | सूर्यदेहादिभिन्नं हि तेजोमण्डलमेव तु । | ||
दृश्यते स्थूलमतिभिरेवमेव जनार्दनः''॥ इति प्रभासके ॥ ५१ ॥</div> | दृश्यते स्थूलमतिभिरेवमेव जनार्दनः''॥ इति प्रभासके ॥ ५१ ॥</div> | ||
| Line 12,308: | Line 12,308: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S08_V08" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S08_V08"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S08_V08" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S08_V08"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S08_V08_B1" data-verse="BTN_C11_S08_V08" data-block-id="BTN_C11_S08_V08_B1">'महतां वनिताकामः पतत्यन्धे तमस्यलम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S08_V08_B1" data-verse="BTN_C11_S08_V08" data-block-id="BTN_C11_S08_V08_B1">'महतां वनिताकामः पतत्यन्धे तमस्यलम् । | ||
अन्यत्र निरयं याति दुःखवान्स्याद्विपर्यये''इति धर्मसंहितायाम् ॥ | अन्यत्र निरयं याति दुःखवान्स्याद्विपर्यये''इति धर्मसंहितायाम् ॥ | ||
'मोहकारणभूतां तु मायेत्याहुर्मनीषिणः । | 'मोहकारणभूतां तु मायेत्याहुर्मनीषिणः । | ||
अविद्यमानं मेत्युक्तं तज्ज्ञापयति यत्स्वयम् ॥ | अविद्यमानं मेत्युक्तं तज्ज्ञापयति यत्स्वयम् ॥ | ||
कुत्रचिज्ज्ञानरूपं सल्लाभरूपं च भण्यते । | कुत्रचिज्ज्ञानरूपं सल्लाभरूपं च भण्यते । | ||
मयं प्राचुर्यमुद्दिष्टं माया स्यात्प्रचुरेत्यपि''॥ इति तन्त्रनिरुक्ते ॥ | मयं प्राचुर्यमुद्दिष्टं माया स्यात्प्रचुरेत्यपि''॥ इति तन्त्रनिरुक्ते ॥ | ||
'स्वतन्त्रं परमार्थाख्यं स्वतन्त्रैका हरेर्मतिः । | 'स्वतन्त्रं परमार्थाख्यं स्वतन्त्रैका हरेर्मतिः । | ||
सैव माया समुद्दिष्टा मुख्यतस्तत्स्वरूपिका ॥ | सैव माया समुद्दिष्टा मुख्यतस्तत्स्वरूपिका ॥ | ||
मतिमन्मतिभेदोऽपि न विष्णोः क्वचिदिष्यते । | मतिमन्मतिभेदोऽपि न विष्णोः क्वचिदिष्यते । | ||
पारमार्थ्येन नास्त्येव तदन्यत्तद्वशं यतः ॥ | पारमार्थ्येन नास्त्येव तदन्यत्तद्वशं यतः ॥ | ||
अनाद्यनन्तकालेषु विद्यमानमपि ध््राुवम् । | अनाद्यनन्तकालेषु विद्यमानमपि ध््राुवम् । | ||
अतो मायामयं प्राहुः सर्वं तद्वशगं यतः''॥ इति मायावैभवे ॥ | अतो मायामयं प्राहुः सर्वं तद्वशगं यतः''॥ इति मायावैभवे ॥ | ||
'स्वाधीनं सदिति प्रोक्तं पराधीनमसत्स्मृतम् । | 'स्वाधीनं सदिति प्रोक्तं पराधीनमसत्स्मृतम् । | ||
अविद्यमानमेतस्माज्जगदाहुर्विपश्चितः ॥ | अविद्यमानमेतस्माज्जगदाहुर्विपश्चितः ॥ | ||
अनाद्यनन्तकालेषु विद्यमानमपि ध््राुवम् । | अनाद्यनन्तकालेषु विद्यमानमपि ध््राुवम् । | ||
अस्वातन्त्र्यात्तु नास्त्येवेत्येवं वाच्यं जगत्सदा ॥ | अस्वातन्त्र्यात्तु नास्त्येवेत्येवं वाच्यं जगत्सदा ॥ | ||
सदा वृत्तेर्विद्यमानमिति ब््राूयाद्यदि क्वचित् । | सदा वृत्तेर्विद्यमानमिति ब््राूयाद्यदि क्वचित् । | ||
तथापि नाशवद्धीदं प्रवाहाद्ध्यस्य नित्यता ॥ | तथापि नाशवद्धीदं प्रवाहाद्ध्यस्य नित्यता ॥ | ||
अतो निवर्त्यमित्याहुः प्रपञ्चो ह्यस्ति यद्यपि । | अतो निवर्त्यमित्याहुः प्रपञ्चो ह्यस्ति यद्यपि । | ||
विष्णोरिच्छावशत्वाच्च मायामात्रमिति स्फुटम् ॥ | विष्णोरिच्छावशत्वाच्च मायामात्रमिति स्फुटम् ॥ | ||
परमार्थं त्वेकमेव स्वातन्त्र्याद्विष्णुमव्ययम् । | परमार्थं त्वेकमेव स्वातन्त्र्याद्विष्णुमव्ययम् । | ||
यदि कल्पयतीदं स स एव विनिवर्तयेत् ॥ | यदि कल्पयतीदं स स एव विनिवर्तयेत् ॥ | ||
विष्णुस्तस्मात्तद्वशत्वान्नास्तीति द्वैतमुच्यते । | विष्णुस्तस्मात्तद्वशत्वान्नास्तीति द्वैतमुच्यते । | ||
स्वातन्त्र्येण हरौ ज्ञाते पराधीनत्वनिश्चयात् ॥ | स्वातन्त्र्येण हरौ ज्ञाते पराधीनत्वनिश्चयात् ॥ | ||
इत्याहुरुपदेष्टार आचार्यास्तत्त्ववेदिनः । | इत्याहुरुपदेष्टार आचार्यास्तत्त्ववेदिनः । | ||
यथैव राजन्विज्ञाते नान्योऽस्तीति स्फुटं वचः ॥ | यथैव राजन्विज्ञाते नान्योऽस्तीति स्फुटं वचः ॥ | ||
स्वातन्त्र्यात्पारतन्त्र्याच्च तद्भृत्यादिषु सत्स्वपि । | स्वातन्त्र्यात्पारतन्त्र्याच्च तद्भृत्यादिषु सत्स्वपि । | ||
यथैकच्छत्रवांश्चैव एकवीर इतीव च ॥ | यथैकच्छत्रवांश्चैव एकवीर इतीव च ॥ | ||
तथैव सर्वप्राधान्यादद्वितीयो हरिः स्मृतः । | तथैव सर्वप्राधान्यादद्वितीयो हरिः स्मृतः । | ||
एवं मुक्ता विजानन्ति सायुज्यं प्रापिता विभोः ॥ | एवं मुक्ता विजानन्ति सायुज्यं प्रापिता विभोः ॥ | ||
अनन्तकालं पश्यन्तो जगदेतच्चराचरम् । | अनन्तकालं पश्यन्तो जगदेतच्चराचरम् । | ||
तस्यैतस्य ह्यविज्ञानात्केवलभ््र•न्तिरूपकम् ॥ | तस्यैतस्य ह्यविज्ञानात्केवलभ््र•न्तिरूपकम् ॥ | ||
जगदुक्त्वा तमो यान्ति ईशितव्येशशापतः''॥ इति च ॥ | जगदुक्त्वा तमो यान्ति ईशितव्येशशापतः''॥ इति च ॥ | ||
'पुत्रा मे यदि विद्यन्ते मरिष्यन्त्येव ते ध््राुवम् । | 'पुत्रा मे यदि विद्यन्ते मरिष्यन्त्येव ते ध््राुवम् । | ||
यदि राज्यं करोत्येष नश्यत्येतदसंशयम्''॥ इति धृतराष्ट्रवचनवत् । | यदि राज्यं करोत्येष नश्यत्येतदसंशयम्''॥ इति धृतराष्ट्रवचनवत् । | ||
'प्रपञ्चो यदि विद्येत''। इत्यादि । | 'प्रपञ्चो यदि विद्येत''। इत्यादि । | ||
'यदिशब्दस्त्ववस्तुत्वे चास्वातन्त्र्ये च संशये । | 'यदिशब्दस्त्ववस्तुत्वे चास्वातन्त्र्ये च संशये । | ||
अवस्तुशब्दश्चाशक्ते ह्यल्पशक्तौ च कीर्त्यते''॥ इति शब्दनिर्णये ॥ ७,८ ॥</div> | अवस्तुशब्दश्चाशक्ते ह्यल्पशक्तौ च कीर्त्यते''॥ इति शब्दनिर्णये ॥ ७,८ ॥</div> | ||
| Line 12,353: | Line 12,353: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S08_V34" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S08_V34"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S08_V34" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S08_V34"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S08_V34_B1" data-verse="BTN_C11_S08_V34" data-block-id="BTN_C11_S08_V34_B1">'भगवद्भार्यतायोग्याः काश्चिदप्सरसःस्त्रियः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S08_V34_B1" data-verse="BTN_C11_S08_V34" data-block-id="BTN_C11_S08_V34_B1">'भगवद्भार्यतायोग्याः काश्चिदप्सरसःस्त्रियः । | ||
रमाऽऽवेशात्कदाचित्स्युस्तास्वेका पिङ्गलाऽभवत् । | रमाऽऽवेशात्कदाचित्स्युस्तास्वेका पिङ्गलाऽभवत् । | ||
तदन्यासां महान्दोषो भगवद्भर्तृतास्मृतौ''॥ इति स्वाभाव्ये ॥ ३४ ॥</div> | तदन्यासां महान्दोषो भगवद्भर्तृतास्मृतौ''॥ इति स्वाभाव्ये ॥ ३४ ॥</div> | ||
| Line 12,363: | Line 12,363: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S09_V10" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S09_V10"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S09_V10" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S09_V10"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S09_V10_B1" data-verse="BTN_C11_S09_V10" data-block-id="BTN_C11_S09_V10_B1">'असज्जनैस्तु संवासो न कर्तव्यः कथञ्चन । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S09_V10_B1" data-verse="BTN_C11_S09_V10" data-block-id="BTN_C11_S09_V10_B1">'असज्जनैस्तु संवासो न कर्तव्यः कथञ्चन । | ||
यावद्यावच्च बहुभिः सज्जनैः स तु मुक्तिदः''॥ इति षाड्गुण्ये ॥ १० ॥</div> | यावद्यावच्च बहुभिः सज्जनैः स तु मुक्तिदः''॥ इति षाड्गुण्ये ॥ १० ॥</div> | ||
| Line 12,372: | Line 12,372: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S09_V13" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S09_V13"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S09_V13" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S09_V13"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S09_V13_B1" data-verse="BTN_C11_S09_V13" data-block-id="BTN_C11_S09_V13_B1">'बाह्यं मनो विलीनं स्यान्मुक्तौ चिन्मात्रकं मनः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S09_V13_B1" data-verse="BTN_C11_S09_V13" data-block-id="BTN_C11_S09_V13_B1">'बाह्यं मनो विलीनं स्यान्मुक्तौ चिन्मात्रकं मनः । | ||
तेनैवानुभवेत्सर्वं स्वात्माभिन्नेन मुक्तिगः''॥ इति मुक्तितत्त्वे ॥ १२,१३ ॥</div> | तेनैवानुभवेत्सर्वं स्वात्माभिन्नेन मुक्तिगः''॥ इति मुक्तितत्त्वे ॥ १२,१३ ॥</div> | ||
| Line 12,383: | Line 12,383: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S09_V18" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S09_V18"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S09_V18" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S09_V18"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S09_V18_B1" data-verse="BTN_C11_S09_V18" data-block-id="BTN_C11_S09_V18_B1">'कालप्रकृतिजीवादौ लयेऽसत्यप्रवर्तनात् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S09_V18_B1" data-verse="BTN_C11_S09_V18" data-block-id="BTN_C11_S09_V18_B1">'कालप्रकृतिजीवादौ लयेऽसत्यप्रवर्तनात् । | ||
तन्निमित्तस्य कार्यस्य विष्णुरेक इतीर्यते ॥ | तन्निमित्तस्य कार्यस्य विष्णुरेक इतीर्यते ॥ | ||
स हि कालादिकं सर्वं वर्तयत्यमितद्युतिः''॥ इति तत्त्वलये ॥ | स हि कालादिकं सर्वं वर्तयत्यमितद्युतिः''॥ इति तत्त्वलये ॥ | ||
'प्रकृतिश्च गुणाश्चैव शक्यत्वाच्छक्तयः स्मृताः । | 'प्रकृतिश्च गुणाश्चैव शक्यत्वाच्छक्तयः स्मृताः । | ||
विष्णोः स्वरूपभूता तु शकनाच्छक्तिरुच्यते''॥ इति शक्तिविवेके ॥ १६-१८ ॥</div> | विष्णोः स्वरूपभूता तु शकनाच्छक्तिरुच्यते''॥ इति शक्तिविवेके ॥ १६-१८ ॥</div> | ||
| Line 12,395: | Line 12,395: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S09_V23" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S09_V23"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S09_V23" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S09_V23"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S09_V23_B1" data-verse="BTN_C11_S09_V23" data-block-id="BTN_C11_S09_V23_B1">'भयादपि हरिं भक्तया चिन्तयंस्तत्स्वरूपताम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S09_V23_B1" data-verse="BTN_C11_S09_V23" data-block-id="BTN_C11_S09_V23_B1">'भयादपि हरिं भक्तया चिन्तयंस्तत्स्वरूपताम् । | ||
पेशस्कारिवदायाति द्विषन् द्वेषसरूपताम् ॥ | पेशस्कारिवदायाति द्विषन् द्वेषसरूपताम् ॥ | ||
सुखरूपस्य हि द्वेषो दुःखरूप इतीर्यते । | सुखरूपस्य हि द्वेषो दुःखरूप इतीर्यते । | ||
तस्माद्दुःखं सदा याति द्वेषवान्पुरुषोत्तमे ॥ | तस्माद्दुःखं सदा याति द्वेषवान्पुरुषोत्तमे ॥ | ||
नृसिंहद्वेषतो दुःखं रक्षोरूपेण रावणः । | नृसिंहद्वेषतो दुःखं रक्षोरूपेण रावणः । | ||
अगाच्च रामविद्वेषाच्छिशुपालस्तथैव च ॥ | अगाच्च रामविद्वेषाच्छिशुपालस्तथैव च ॥ | ||
ततो भक्त्या परं यातो द्वेषरूपस्त्वधोगतिम् । | ततो भक्त्या परं यातो द्वेषरूपस्त्वधोगतिम् । | ||
तस्मात्सर्वगुणोद्रेकिविद्वेषात्सर्वदोषवान् ॥ | तस्मात्सर्वगुणोद्रेकिविद्वेषात्सर्वदोषवान् ॥ | ||
भवेदिति सरूपत्वं द्वेषादेः पुरुषस्य हि''॥ इति भागवततन्त्रे ॥ | भवेदिति सरूपत्वं द्वेषादेः पुरुषस्य हि''॥ इति भागवततन्त्रे ॥ | ||
'तं यथा यथोपासते तदेव भवति''। | 'तं यथा यथोपासते तदेव भवति''। | ||
'तं भूतिरिति देवा उपासाञ्चक्रिरे ते बभूवुस्तस्माद्धाप्येतर्हि सुप्तो भूर्भूरित्येव प्रश्वसित्यभूरित्यसुरास्ते ह पराबभूवुः''॥ इत्यादि च ॥ | 'तं भूतिरिति देवा उपासाञ्चक्रिरे ते बभूवुस्तस्माद्धाप्येतर्हि सुप्तो भूर्भूरित्येव प्रश्वसित्यभूरित्यसुरास्ते ह पराबभूवुः''॥ इत्यादि च ॥ | ||
'सत्यप्यत्यल्पविद्वेषे भोजनं दास्यतीति तु । | 'सत्यप्यत्यल्पविद्वेषे भोजनं दास्यतीति तु । | ||
स्नेहबाहुल्यतः कीटः पेशस्कारिसमो भवेत् ॥ | स्नेहबाहुल्यतः कीटः पेशस्कारिसमो भवेत् ॥ | ||
द्वेषे सर्वात्मना नष्टे स्नेहे चैव विवर्धति । | द्वेषे सर्वात्मना नष्टे स्नेहे चैव विवर्धति । | ||
सरूपता तदैव स्यात्कीटस्यैवं हरेरपि ॥ | सरूपता तदैव स्यात्कीटस्यैवं हरेरपि ॥ | ||
अत्यल्पोऽपि हरेर्द्वेषः स्नेहस्यानुदयङ्करः । | अत्यल्पोऽपि हरेर्द्वेषः स्नेहस्यानुदयङ्करः । | ||
सोऽयं विशेषो नान्यस्य फलदाता च केशवः ॥ | सोऽयं विशेषो नान्यस्य फलदाता च केशवः ॥ | ||
न हि पेशस्कृतः किञ्चित्फलदातृत्वमिष्यते । | न हि पेशस्कृतः किञ्चित्फलदातृत्वमिष्यते । | ||
स्वातन्त्र्याद्विद्विषां चैव केशवो न सुखप्रदः''॥ इति स्वातन्त्र्यविवेके ॥ २२,२३ ॥</div> | स्वातन्त्र्याद्विद्विषां चैव केशवो न सुखप्रदः''॥ इति स्वातन्त्र्यविवेके ॥ २२,२३ ॥</div> | ||
| Line 12,433: | Line 12,433: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S09_V31" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S09_V31"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S09_V31" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S09_V31"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S09_V31_B1" data-verse="BTN_C11_S09_V31" data-block-id="BTN_C11_S09_V31_B1">'एकस्मात्तु गुरोर्ज्ञानं जायते नैव कस्यचित् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S09_V31_B1" data-verse="BTN_C11_S09_V31" data-block-id="BTN_C11_S09_V31_B1">'एकस्मात्तु गुरोर्ज्ञानं जायते नैव कस्यचित् । | ||
एकस्मादेव जायेत योग्याद्ब्रह्मपदस्य तु ॥ | एकस्मादेव जायेत योग्याद्ब्रह्मपदस्य तु ॥ | ||
स्वयं चोपदिशेज्ज्ञानं वैरिञ्चिपदयोगिनि । | स्वयं चोपदिशेज्ज्ञानं वैरिञ्चिपदयोगिनि । | ||
अनुग््राहात्तेन चापि ज्ञानं दत्वा विमुक्तिदः ॥ | अनुग््राहात्तेन चापि ज्ञानं दत्वा विमुक्तिदः ॥ | ||
ज्ञानं प्राप्य बहुभ्योऽपि नर्ते मुक्तिश्चतुर्मुखात् । | ज्ञानं प्राप्य बहुभ्योऽपि नर्ते मुक्तिश्चतुर्मुखात् । | ||
ज्ञानमप्राप्य तेषां तु ज्ञानदो विष्णुरेव हि''॥ इति गुरुविवेके ॥३१॥</div> | ज्ञानमप्राप्य तेषां तु ज्ञानदो विष्णुरेव हि''॥ इति गुरुविवेके ॥३१॥</div> | ||
| Line 12,446: | Line 12,446: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S10_V03" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S10_V03"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S10_V03" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S10_V03"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S10_V03_B1" data-verse="BTN_C11_S10_V03" data-block-id="BTN_C11_S10_V03_B1">बुद्धिगुणैः कामक्रोधादिभिरभेदो विफलः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S10_V03_B1" data-verse="BTN_C11_S10_V03" data-block-id="BTN_C11_S10_V03_B1">बुद्धिगुणैः कामक्रोधादिभिरभेदो विफलः । | ||
'वस्तुस्थितेरन्यथात्वं नानात्वमिति कीर्तितम् । | 'वस्तुस्थितेरन्यथात्वं नानात्वमिति कीर्तितम् । | ||
ज्ञानस्यैव तु नानात्वान्न स्यात्कामाद्यहंमतिः ॥ | ज्ञानस्यैव तु नानात्वान्न स्यात्कामाद्यहंमतिः ॥ | ||
कामादिषु स्वधीस्थेषु केवलं जीवसंस्थितिः । | कामादिषु स्वधीस्थेषु केवलं जीवसंस्थितिः । | ||
इति बुद्धिरभेदः स्यात्स न कार्यः कथञ्चन ॥ | इति बुद्धिरभेदः स्यात्स न कार्यः कथञ्चन ॥ | ||
अदुष्टकामश्चिद्रूपो जीवाभिन्नः स्वरूपतः । | अदुष्टकामश्चिद्रूपो जीवाभिन्नः स्वरूपतः । | ||
दुष्टकामो मनोधर्मस्तस्माद्धेयः सदैव सः''॥ इति विवेके ॥ ३ ॥</div> | दुष्टकामो मनोधर्मस्तस्माद्धेयः सदैव सः''॥ इति विवेके ॥ ३ ॥</div> | ||
| Line 12,458: | Line 12,458: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S10_V04" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S10_V04"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S10_V04" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S10_V04"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S10_V04_B1" data-verse="BTN_C11_S10_V04" data-block-id="BTN_C11_S10_V04_B1">'निष्कामं ज्ञानपूर्वं तु निवृत्तमिह चोच्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S10_V04_B1" data-verse="BTN_C11_S10_V04" data-block-id="BTN_C11_S10_V04_B1">'निष्कामं ज्ञानपूर्वं तु निवृत्तमिह चोच्यते । | ||
निवृत्तं सेवमानस्तु ब््राह्माभ्येति सनातनम्''॥ इति भारते ॥ ४ ॥</div> | निवृत्तं सेवमानस्तु ब््राह्माभ्येति सनातनम्''॥ इति भारते ॥ ४ ॥</div> | ||
| Line 12,473: | Line 12,473: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S10_V10" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S10_V10"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S10_V10" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S10_V10"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S10_V10_B1" data-verse="BTN_C11_S10_V10" data-block-id="BTN_C11_S10_V10_B1">'ओहधर्मवान्विष्णुर्देहधर्मवदीर्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S10_V10_B1" data-verse="BTN_C11_S10_V10" data-block-id="BTN_C11_S10_V10_B1">'ओहधर्मवान्विष्णुर्देहधर्मवदीर्यते । | ||
जीवस्त्वदेहधर्माऽपि परतो देहधर्मवान् ॥ | जीवस्त्वदेहधर्माऽपि परतो देहधर्मवान् ॥ | ||
स्वयं त्वनभिमानः सन्नज्ञानामेव दर्शयेत् । | स्वयं त्वनभिमानः सन्नज्ञानामेव दर्शयेत् । | ||
विष्णुर्जीवस्त्वभीमानी यावद्विष्णुपदं व््राजेत्''॥ इति विष्णुसंहितायाम् ॥ ९-१० ॥</div> | विष्णुर्जीवस्त्वभीमानी यावद्विष्णुपदं व््राजेत्''॥ इति विष्णुसंहितायाम् ॥ ९-१० ॥</div> | ||
| Line 12,482: | Line 12,482: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S10_V11" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S10_V11"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S10_V11" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S10_V11"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S10_V11_B1" data-verse="BTN_C11_S10_V11" data-block-id="BTN_C11_S10_V11_B1">अवस्त्वशक्तमुद्दिष्टं शक्तं वस्त्विह भण्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S10_V11_B1" data-verse="BTN_C11_S10_V11" data-block-id="BTN_C11_S10_V11_B1">अवस्त्वशक्तमुद्दिष्टं शक्तं वस्त्विह भण्यते । | ||
तस्मादेकं परं ब््राह्म वस्तुशब्दोदितं सदा''॥ इति लक्षणे ॥ ११ ॥</div> | तस्मादेकं परं ब््राह्म वस्तुशब्दोदितं सदा''॥ इति लक्षणे ॥ ११ ॥</div> | ||
| Line 12,489: | Line 12,489: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S10_V13" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S10_V13"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S10_V13" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S10_V13"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S10_V13_B1" data-verse="BTN_C11_S10_V13" data-block-id="BTN_C11_S10_V13_B1">'पिशाचवत्स्थिता माया तूच्यते जीवगा सदा । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S10_V13_B1" data-verse="BTN_C11_S10_V13" data-block-id="BTN_C11_S10_V13_B1">'पिशाचवत्स्थिता माया तूच्यते जीवगा सदा । | ||
दह्यन्ते तद्गुणाः सर्वे सा च प्रातिस्विकी नरे''॥ इति वैभाव्ये ॥ | दह्यन्ते तद्गुणाः सर्वे सा च प्रातिस्विकी नरे''॥ इति वैभाव्ये ॥ | ||
एतच्छब्देन दुःखादिरपरोक्षतयोच्यते । | एतच्छब्देन दुःखादिरपरोक्षतयोच्यते । | ||
'क्वचिद्विश्वं क्वचिद्ब्रह्म क्वचिन्निन्द्यमुदीर्यते''॥ इति तन्त्रनिरुक्ते । | 'क्वचिद्विश्वं क्वचिद्ब्रह्म क्वचिन्निन्द्यमुदीर्यते''॥ इति तन्त्रनिरुक्ते । | ||
'बाह्यान्तःकरणाज्जन्यं ज्ञानं नश्यति मुक्तिगे । | 'बाह्यान्तःकरणाज्जन्यं ज्ञानं नश्यति मुक्तिगे । | ||
स्वरूपज्ञानतो भोगान्मुक्तो भुङ्क्ते यथेष्टतः''॥ इति मुक्तितत्त्वे ॥१३॥</div> | स्वरूपज्ञानतो भोगान्मुक्तो भुङ्क्ते यथेष्टतः''॥ इति मुक्तितत्त्वे ॥१३॥</div> | ||
| Line 12,504: | Line 12,504: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S10_V16" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S10_V16"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S10_V16" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S10_V16"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S10_V16_B1" data-verse="BTN_C11_S10_V16" data-block-id="BTN_C11_S10_V16_B1">'देहापेक्षमनित्यत्वं जीवानां जननं तथा । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S10_V16_B1" data-verse="BTN_C11_S10_V16" data-block-id="BTN_C11_S10_V16_B1">'देहापेक्षमनित्यत्वं जीवानां जननं तथा । | ||
स्वतस्त्वजाश्च नित्याश्च बहवः सुखरूपिणः । | स्वतस्त्वजाश्च नित्याश्च बहवः सुखरूपिणः । | ||
उत्तमा जीवसङ्घास्तु नीचा वै नित्यदुःखिनः''॥ इति जीवतत्त्वे ॥ १४-१६ ॥</div> | उत्तमा जीवसङ्घास्तु नीचा वै नित्यदुःखिनः''॥ इति जीवतत्त्वे ॥ १४-१६ ॥</div> | ||
| Line 12,512: | Line 12,512: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S10_V17" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S10_V17"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S10_V17" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S10_V17"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S10_V17_B1" data-verse="BTN_C11_S10_V17" data-block-id="BTN_C11_S10_V17_B1">'स्वाधिकानां वशत्वात्तु परमं सुखमेव तु । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S10_V17_B1" data-verse="BTN_C11_S10_V17" data-block-id="BTN_C11_S10_V17_B1">'स्वाधिकानां वशत्वात्तु परमं सुखमेव तु । | ||
तदन्येषां वशे यस्तु किं सुखं तस्य भण्यताम् ॥ | तदन्येषां वशे यस्तु किं सुखं तस्य भण्यताम् ॥ | ||
स्वाधिकानां वशत्वं च तेषु भक्तिमतः सुखम् । | स्वाधिकानां वशत्वं च तेषु भक्तिमतः सुखम् । | ||
तदन्येषां तु दुःखाय तस्माद्भक्तोऽधिको भवेत्''॥ इति च ॥ १७ ॥</div> | तदन्येषां तु दुःखाय तस्माद्भक्तोऽधिको भवेत्''॥ इति च ॥ १७ ॥</div> | ||
| Line 12,521: | Line 12,521: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S10_V18" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S10_V18"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S10_V18" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S10_V18"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S10_V18_B1" data-verse="BTN_C11_S10_V18" data-block-id="BTN_C11_S10_V18_B1">विदुषामपि देहमानिनां यदा न विद्यते सुखं तदा दुःखमूढानामहङ्कारिणां च किम्वित्यर्थः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S10_V18_B1" data-verse="BTN_C11_S10_V18" data-block-id="BTN_C11_S10_V18_B1">विदुषामपि देहमानिनां यदा न विद्यते सुखं तदा दुःखमूढानामहङ्कारिणां च किम्वित्यर्थः । | ||
'पुनःशब्दे प्रस्तुतार्थे तथाशब्द उदीर्यते''॥ इति शाब्दे ॥ १८ ॥</div> | 'पुनःशब्दे प्रस्तुतार्थे तथाशब्द उदीर्यते''॥ इति शाब्दे ॥ १८ ॥</div> | ||
| Line 12,544: | Line 12,544: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S10_V34" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S10_V34"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S10_V34" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S10_V34"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S10_V34_B1" data-verse="BTN_C11_S10_V34" data-block-id="BTN_C11_S10_V34_B1">असति गुणव्यतिकरे कालादिनामानं मामेवाहुरिति स्वसिद्धान्तः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S10_V34_B1" data-verse="BTN_C11_S10_V34" data-block-id="BTN_C11_S10_V34_B1">असति गुणव्यतिकरे कालादिनामानं मामेवाहुरिति स्वसिद्धान्तः । | ||
'कालः सर्वगुणोद्रेकादाप्तत्वादात्मनामकः । | 'कालः सर्वगुणोद्रेकादाप्तत्वादात्मनामकः । | ||
आगमोऽवगतेरस्य लोको ज्ञानस्वरूपतः ॥ | आगमोऽवगतेरस्य लोको ज्ञानस्वरूपतः ॥ | ||
स्ववशत्वात्स्वभावोऽयं धारणाद्धर्म इत्यपि । | स्ववशत्वात्स्वभावोऽयं धारणाद्धर्म इत्यपि । | ||
उपासते सदा मुक्ताः परानन्दैकभागिनः ॥ | उपासते सदा मुक्ताः परानन्दैकभागिनः ॥ | ||
तदेतत्तत्त्वमज्ञात्वा प्राहुर्दुर्मतयः परे । | तदेतत्तत्त्वमज्ञात्वा प्राहुर्दुर्मतयः परे । | ||
यावत्तु गुणवैषम्यं तावन्नानात्वमात्मनः ॥ | यावत्तु गुणवैषम्यं तावन्नानात्वमात्मनः ॥ | ||
भेदबुद्धिस्तु यावत्स्यात्तावदीश्वरतन्त्रता । | भेदबुद्धिस्तु यावत्स्यात्तावदीश्वरतन्त्रता । | ||
यावदीश्वरतन्त्रत्वं तावत्तस्माद्भयं भवेत् ॥ | यावदीश्वरतन्त्रत्वं तावत्तस्माद्भयं भवेत् ॥ | ||
उपासते य एवं तु नित्यशोके पतन्ति ते । | उपासते य एवं तु नित्यशोके पतन्ति ते । | ||
महातमस्यनानन्दे तस्मान्नैवं विचिन्तयेत् ॥ | महातमस्यनानन्दे तस्मान्नैवं विचिन्तयेत् ॥ | ||
तस्मान्नित्यं तु नानात्वं जीवानामीशतन्त्रता । | तस्मान्नित्यं तु नानात्वं जीवानामीशतन्त्रता । | ||
स्वाधिकानां वशत्वं च मुक्तावपि सदेष्यते ॥ | स्वाधिकानां वशत्वं च मुक्तावपि सदेष्यते ॥ | ||
एवं ज्ञात्वा विमुच्यन्ते परानन्दं व््राजन्ति च''॥ इति तन्त्रभागवते ॥ ३४ ॥</div> | एवं ज्ञात्वा विमुच्यन्ते परानन्दं व््राजन्ति च''॥ इति तन्त्रभागवते ॥ ३४ ॥</div> | ||
| Line 12,567: | Line 12,567: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S10_V37" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S10_V37"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S10_V37" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S10_V37"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S10_V37_B1" data-verse="BTN_C11_S10_V37" data-block-id="BTN_C11_S10_V37_B1">ओही परमात्मा । बध्यते चेत्कथं बध्यते । नित्यमुक्तो नित्यबद्ध इत्येकजीववादिमतानुसारेण चोदयति । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S10_V37_B1" data-verse="BTN_C11_S10_V37" data-block-id="BTN_C11_S10_V37_B1">ओही परमात्मा । बध्यते चेत्कथं बध्यते । नित्यमुक्तो नित्यबद्ध इत्येकजीववादिमतानुसारेण चोदयति । | ||
'शिष्योऽपि पूर्वपक्षस्थस्तदेवात्ममतं ब््राुवन् । | 'शिष्योऽपि पूर्वपक्षस्थस्तदेवात्ममतं ब््राुवन् । | ||
नैव दुष्यत्यसत्येन स्थिरत्वार्थं हि तद्वचः''॥ इति विक्षेपे । | नैव दुष्यत्यसत्येन स्थिरत्वार्थं हि तद्वचः''॥ इति विक्षेपे । | ||
'न मे मोक्षो न बन्धनम्''। | 'न मे मोक्षो न बन्धनम्''। | ||
'एकस्यैव ममांशस्य जीवस्यैवं महामते । | 'एकस्यैव ममांशस्य जीवस्यैवं महामते । | ||
बन्धोऽस्याविद्ययाऽनादिर्विद्यया च तथेतरत् ॥ | बन्धोऽस्याविद्ययाऽनादिर्विद्यया च तथेतरत् ॥ | ||
अथ बद्धस्य मुक्तस्य वैलक्षण्यं वदामि ते''॥ इत्यादिपरिहारात् ॥ ३७ ॥</div> | अथ बद्धस्य मुक्तस्य वैलक्षण्यं वदामि ते''॥ इत्यादिपरिहारात् ॥ ३७ ॥</div> | ||
| Line 12,581: | Line 12,581: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S11_V01" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S11_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S11_V01" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S11_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S11_V01_B1" data-verse="BTN_C11_S11_V01" data-block-id="BTN_C11_S11_V01_B1">मे गुणतः । मद्वशसत्वादेः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S11_V01_B1" data-verse="BTN_C11_S11_V01" data-block-id="BTN_C11_S11_V01_B1">मे गुणतः । मद्वशसत्वादेः । | ||
'अमायत्वान्निर्गुणोऽहं बन्धमोक्षौ न चापि मे । | 'अमायत्वान्निर्गुणोऽहं बन्धमोक्षौ न चापि मे । | ||
मदधीनस्य जीवस्य बन्धमोक्षौ मदेव तु''॥ इति स्वाभाव्ये ॥ १ ॥</div> | मदधीनस्य जीवस्य बन्धमोक्षौ मदेव तु''॥ इति स्वाभाव्ये ॥ १ ॥</div> | ||
| Line 12,589: | Line 12,589: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S11_V02" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S11_V02"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S11_V02" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S11_V02"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S11_V02_B1" data-verse="BTN_C11_S11_V02" data-block-id="BTN_C11_S11_V02_B1">'स्वप्नोऽयमित्यविज्ञानात्स्वप्ने दुःखमुपाश्नुते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S11_V02_B1" data-verse="BTN_C11_S11_V02" data-block-id="BTN_C11_S11_V02_B1">'स्वप्नोऽयमित्यविज्ञानात्स्वप्ने दुःखमुपाश्नुते । | ||
निजस्वरूपानुभवराहित्यात्तद्वदेव तु ॥ | निजस्वरूपानुभवराहित्यात्तद्वदेव तु ॥ | ||
जाग््राद्दुःखमपि प्रोक्तं विष्णुतत्त्वं न पश्यतः । | जाग््राद्दुःखमपि प्रोक्तं विष्णुतत्त्वं न पश्यतः । | ||
तस्मात्तदस्वभावत्वात्सदप्येतदवास्तवम्''॥ इति लोकसंहितायाम् ॥ २ ॥</div> | तस्मात्तदस्वभावत्वात्सदप्येतदवास्तवम्''॥ इति लोकसंहितायाम् ॥ २ ॥</div> | ||
| Line 12,598: | Line 12,598: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S11_V03" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S11_V03"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S11_V03" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S11_V03"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S11_V03_B1" data-verse="BTN_C11_S11_V03" data-block-id="BTN_C11_S11_V03_B1">'विद्याऽविद्ये मम तनू प्रतिमावत्सदोदिते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S11_V03_B1" data-verse="BTN_C11_S11_V03" data-block-id="BTN_C11_S11_V03_B1">'विद्याऽविद्ये मम तनू प्रतिमावत्सदोदिते । | ||
सदा तद्व्यतिरिक्तस्य नित्यज्ञानसुखात्मनः ॥ | सदा तद्व्यतिरिक्तस्य नित्यज्ञानसुखात्मनः ॥ | ||
मदिच्छावशगे नित्यमविद्यानिर्मिता गुणाः । | मदिच्छावशगे नित्यमविद्यानिर्मिता गुणाः । | ||
सत्वाद्या मदधीनत्वादविद्याया न मे गुणाः ॥ | सत्वाद्या मदधीनत्वादविद्याया न मे गुणाः ॥ | ||
अविद्या चैव विद्या च गुणाः सत्वादिका अपि । | अविद्या चैव विद्या च गुणाः सत्वादिका अपि । | ||
देहोत्पत्तिः सुखं दुःखं सर्वमेतन्मदिच्छया ॥ | देहोत्पत्तिः सुखं दुःखं सर्वमेतन्मदिच्छया ॥ | ||
अतोऽहं बन्धमोक्षाभ्यां रहितो नित्यमेव तु । | अतोऽहं बन्धमोक्षाभ्यां रहितो नित्यमेव तु । | ||
मुक्तशब्दोदितो बन्धराहित्यान्न विमोक्षतः''इति कालसंहितायाम् । | मुक्तशब्दोदितो बन्धराहित्यान्न विमोक्षतः''इति कालसंहितायाम् । | ||
'श्रीस्तु विद्या समुद्दिष्टा दुर्गाऽविद्या प्रकीर्तिता । | 'श्रीस्तु विद्या समुद्दिष्टा दुर्गाऽविद्या प्रकीर्तिता । | ||
ते त्वनादी हरेरिच्छानियते सर्वदैव तु''॥ इति मायावैभवे ॥ ३ ॥</div> | ते त्वनादी हरेरिच्छानियते सर्वदैव तु''॥ इति मायावैभवे ॥ ३ ॥</div> | ||
| Line 12,613: | Line 12,613: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S11_V04" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S11_V04"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S11_V04" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S11_V04"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S11_V04_B1" data-verse="BTN_C11_S11_V04" data-block-id="BTN_C11_S11_V04_B1">'भिन्नांशस्यैव जीवस्य बन्धमोक्षौ न मे क्वचित् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S11_V04_B1" data-verse="BTN_C11_S11_V04" data-block-id="BTN_C11_S11_V04_B1">'भिन्नांशस्यैव जीवस्य बन्धमोक्षौ न मे क्वचित् । | ||
अभिन्नांशास्तु मत्स्याद्यास्तेजसः कालवह्निवत् ॥ | अभिन्नांशास्तु मत्स्याद्यास्तेजसः कालवह्निवत् ॥ | ||
जीवा भिन्नांशकास्तत्र तेजसः प्रतिबिम्बवत्''॥ इति वैलक्षण्ये ॥ | जीवा भिन्नांशकास्तत्र तेजसः प्रतिबिम्बवत्''॥ इति वैलक्षण्ये ॥ | ||
'मुक्तस्य तु न मे मोक्षो बन्धाभावात्कथञ्चन । | 'मुक्तस्य तु न मे मोक्षो बन्धाभावात्कथञ्चन । | ||
मुक्त इत्यपि नामैतद्दीप्यतेऽसौ दिवाकरः ॥ | मुक्त इत्यपि नामैतद्दीप्यतेऽसौ दिवाकरः ॥ | ||
इतिवद्बन्धराहित्यान्न तु वृक्षादिदीप्तिवत् । | इतिवद्बन्धराहित्यान्न तु वृक्षादिदीप्तिवत् । | ||
कादाचित्कतया वाच्यं बन्धाभावादमोक्षतः ॥ | कादाचित्कतया वाच्यं बन्धाभावादमोक्षतः ॥ | ||
जीवस्य बन्धमोक्षस्तु मत्प्रसादात्कदाचन''॥ इति तत्त्वोदये ॥ ४ ॥</div> | जीवस्य बन्धमोक्षस्तु मत्प्रसादात्कदाचन''॥ इति तत्त्वोदये ॥ ४ ॥</div> | ||
| Line 12,626: | Line 12,626: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S11_V05" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S11_V05"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S11_V05" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S11_V05"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S11_V05_B1" data-verse="BTN_C11_S11_V05" data-block-id="BTN_C11_S11_V05_B1">मुक्तस्य विष्णोः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S11_V05_B1" data-verse="BTN_C11_S11_V05" data-block-id="BTN_C11_S11_V05_B1">मुक्तस्य विष्णोः । | ||
'नित्यशुद्धबुद्धमुक्तसत्यसुखाद्वयप्रत्यगेक पूर्ण इत्यतः पदान्वयात्''इत्यादिवचनात् । | 'नित्यशुद्धबुद्धमुक्तसत्यसुखाद्वयप्रत्यगेक पूर्ण इत्यतः पदान्वयात्''इत्यादिवचनात् । | ||
बद्धो जीवः । | बद्धो जीवः । | ||
'बद्धा जीवा इमे सर्वे पूर्वबन्धसमन्वयात् । | 'बद्धा जीवा इमे सर्वे पूर्वबन्धसमन्वयात् । | ||
नित्यमुक्तत्वतो विष्णुर्मुक्तनामा सदोदितः ॥ | नित्यमुक्तत्वतो विष्णुर्मुक्तनामा सदोदितः ॥ | ||
अबद्धत्वादमोक्षोऽपि दीप्यतेऽसौ रविर्यथा''॥ इति ब््राह्मसंहितायाम् ॥ ५ ॥</div> | अबद्धत्वादमोक्षोऽपि दीप्यतेऽसौ रविर्यथा''॥ इति ब््राह्मसंहितायाम् ॥ ५ ॥</div> | ||
| Line 12,637: | Line 12,637: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S11_V06" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S11_V06"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S11_V06" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S11_V06"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S11_V06_B1" data-verse="BTN_C11_S11_V06" data-block-id="BTN_C11_S11_V06_B1">'अनत्तृत्वं हरेर्दुःखानत्तृत्वादुच्यते सदा । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S11_V06_B1" data-verse="BTN_C11_S11_V06" data-block-id="BTN_C11_S11_V06_B1">'अनत्तृत्वं हरेर्दुःखानत्तृत्वादुच्यते सदा । | ||
विषयान्विनापि पूर्णत्वात्स्वरूपानन्दभोगिनः ॥ | विषयान्विनापि पूर्णत्वात्स्वरूपानन्दभोगिनः ॥ | ||
शुभमत्त्येव हि सदा सर्वत्रापि स्थितं विभुः । | शुभमत्त्येव हि सदा सर्वत्रापि स्थितं विभुः । | ||
स्वादोरदनवद्ध्यत्ति जीवोऽस्वाद्वपि यत्सदा ॥ | स्वादोरदनवद्ध्यत्ति जीवोऽस्वाद्वपि यत्सदा ॥ | ||
अनारतं पारवश्यात्स्वाद्वत्तीति ततः श्रुतिः''॥ इति भोगनिर्णये ॥ | अनारतं पारवश्यात्स्वाद्वत्तीति ततः श्रुतिः''॥ इति भोगनिर्णये ॥ | ||
'अस्वादु स्वादुवद्ध्यत्ति जीवो नैव जनार्दनः । | 'अस्वादु स्वादुवद्ध्यत्ति जीवो नैव जनार्दनः । | ||
अतो नात्तीतिवचनमश्नतोऽपि सुखं सदा''॥ इति परभोगे । | अतो नात्तीतिवचनमश्नतोऽपि सुखं सदा''॥ इति परभोगे । | ||
'साशनानशनत्वेन नरदेवौ यथोदितौ । | 'साशनानशनत्वेन नरदेवौ यथोदितौ । | ||
अत्तिं विनाऽप्यदौर्बल्यात्तथानत्तिर्हरेर्भुजः''॥ इति स्वाभाव्ये । | अत्तिं विनाऽप्यदौर्बल्यात्तथानत्तिर्हरेर्भुजः''॥ इति स्वाभाव्ये । | ||
तदेव प्रोक्तं निरन्नोऽपि बलेन भूयानिति । स्वयं त्वत्त्येव तथापि नादननिबन्धनं तस्य बलमित्यर्थः । | तदेव प्रोक्तं निरन्नोऽपि बलेन भूयानिति । स्वयं त्वत्त्येव तथापि नादननिबन्धनं तस्य बलमित्यर्थः । | ||
'यत्रा सुपर्णा अमृतस्य भागमनिमेषं विदथाऽभिस्वरन्ति । | 'यत्रा सुपर्णा अमृतस्य भागमनिमेषं विदथाऽभिस्वरन्ति । | ||
इनो विश्वस्य भुवनस्य गोपाः स मा धीरः पाकमत्रा विवेश । | इनो विश्वस्य भुवनस्य गोपाः स मा धीरः पाकमत्रा विवेश । | ||
यस्मिन्वृक्षे मध्वदः सुपर्णा निविशन्ते सुवते चाधि विश्वे । | यस्मिन्वृक्षे मध्वदः सुपर्णा निविशन्ते सुवते चाधि विश्वे । | ||
तस्येदाहुः पिप्पलं स्वाद्वग््रो तन्नोन्नशद्यः पितरं न वेद''॥ इत्यादिवाक्यशेषात् । | तस्येदाहुः पिप्पलं स्वाद्वग््रो तन्नोन्नशद्यः पितरं न वेद''॥ इत्यादिवाक्यशेषात् । | ||
वृक्षे स्थित्वा मध्वदः सुपर्णाः यस्मिन्नश्नन्ति निविशन्ते, तदाधारत्वेन सुवते च, तस्यैव सुपर्णस्य स्वादु पिप्पलम् । अन्यस्तु स्वादुवदश्नाति, न स्वादु । यावत्पितरं परमात्मानं न वेदेत्यर्थः । | वृक्षे स्थित्वा मध्वदः सुपर्णाः यस्मिन्नश्नन्ति निविशन्ते, तदाधारत्वेन सुवते च, तस्यैव सुपर्णस्य स्वादु पिप्पलम् । अन्यस्तु स्वादुवदश्नाति, न स्वादु । यावत्पितरं परमात्मानं न वेदेत्यर्थः । | ||
'सुपर्णौ द्वौ शरीरस्थौ जीवश्च परमस्तथा । | 'सुपर्णौ द्वौ शरीरस्थौ जीवश्च परमस्तथा । | ||
पारवश्यादनाज्जीवस्तत्रात्तीति श्रुतौ श्रुतः ॥ | पारवश्यादनाज्जीवस्तत्रात्तीति श्रुतौ श्रुतः ॥ | ||
स्ववशेनादनाद्विष्णुर्नात्तीत्यत्तापि सन् श्रुतः । | स्ववशेनादनाद्विष्णुर्नात्तीत्यत्तापि सन् श्रुतः । | ||
स एव हि शुभस्यात्ता जीवोऽत्तास्यैव वेदनात्''॥ इति कूर्मसंहितायाम् ॥ | स एव हि शुभस्यात्ता जीवोऽत्तास्यैव वेदनात्''॥ इति कूर्मसंहितायाम् ॥ | ||
'सर्वं वा अत्तीति तददितेरदितित्वम्''। | 'सर्वं वा अत्तीति तददितेरदितित्वम्''। | ||
'यस्य ब््राह्म च क्षत्रं चोभे भवत ओदनः''। | 'यस्य ब््राह्म च क्षत्रं चोभे भवत ओदनः''। | ||
'अत्ता चराचरग््राहणात्''। | 'अत्ता चराचरग््राहणात्''। | ||
'अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च''॥ इत्यादेश्च ॥ ६ ॥</div> | 'अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च''॥ इत्यादेश्च ॥ ६ ॥</div> | ||
| Line 12,665: | Line 12,665: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S11_V07" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S11_V07"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S11_V07" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S11_V07"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S11_V07_B1" data-verse="BTN_C11_S11_V07" data-block-id="BTN_C11_S11_V07_B1">'जीवो मुक्तोऽपि नो जीवान् परमात्मानमेव च । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S11_V07_B1" data-verse="BTN_C11_S11_V07" data-block-id="BTN_C11_S11_V07_B1">'जीवो मुक्तोऽपि नो जीवान् परमात्मानमेव च । | ||
वेत्ति सर्वात्मना विष्णुर्वेत्त्येकः पुरुषोत्तमः ॥ | वेत्ति सर्वात्मना विष्णुर्वेत्त्येकः पुरुषोत्तमः ॥ | ||
तस्य प्रसादतः किञ्चिद्ब्रह्माद्या अपि जानते । | तस्य प्रसादतः किञ्चिद्ब्रह्माद्या अपि जानते । | ||
अन्यजीवानपेक्ष्यैको जानाति च चतुर्मुखः ॥ | अन्यजीवानपेक्ष्यैको जानाति च चतुर्मुखः ॥ | ||
सामस्त्येन तदन्ये तु लेशज्ञानाः क्रमात्स्मृताः''॥ इति विनिर्णये ॥ | सामस्त्येन तदन्ये तु लेशज्ञानाः क्रमात्स्मृताः''॥ इति विनिर्णये ॥ | ||
'तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप''॥ इत्यादि च । | 'तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप''॥ इत्यादि च । | ||
'अज्ञा जीवास्तु कथ्यन्ते मुक्ता अप्यल्पवेदनात् । | 'अज्ञा जीवास्तु कथ्यन्ते मुक्ता अप्यल्पवेदनात् । | ||
ज्ञ इत्येवोच्यते नित्यं सर्ववेत्तृत्वतो हरिः''॥ इति वैशेष्ये ॥ | ज्ञ इत्येवोच्यते नित्यं सर्ववेत्तृत्वतो हरिः''॥ इति वैशेष्ये ॥ | ||
'अनाद्यविद्ययाऽन्धत्वं जीवस्य यदि योग्यता । | 'अनाद्यविद्ययाऽन्धत्वं जीवस्य यदि योग्यता । | ||
प्रयत्नश्चानुकूलः स्यादन्तवद्भवति ध््राुवम् ॥ | प्रयत्नश्चानुकूलः स्यादन्तवद्भवति ध््राुवम् ॥ | ||
नित्यमेवान्यथाऽन्धत्वमयोग्या मानुषादयः । | नित्यमेवान्यथाऽन्धत्वमयोग्या मानुषादयः । | ||
बद्धत्वं सर्वजीवानां नियमान्नित्यमेव तु ॥ | बद्धत्वं सर्वजीवानां नियमान्नित्यमेव तु ॥ | ||
बद्धत्वं विष्ण्वधीनत्वमन्धत्वं तददर्शनम् । | बद्धत्वं विष्ण्वधीनत्वमन्धत्वं तददर्शनम् । | ||
अतः क्वचिदनित्यत्वमन्धताया भविष्यति ॥ | अतः क्वचिदनित्यत्वमन्धताया भविष्यति ॥ | ||
मुक्तस्यापि तु बद्धत्वमस्ति यत्स हरेर्वशः । | मुक्तस्यापि तु बद्धत्वमस्ति यत्स हरेर्वशः । | ||
मुक्ताख्या दुःखमोक्षात्स्याद्बद्धाख्या हर्यधीनतः ॥ | मुक्ताख्या दुःखमोक्षात्स्याद्बद्धाख्या हर्यधीनतः ॥ | ||
नित्यबद्धा अपि ततो मुक्ता दुःखविमोक्षतः । | नित्यबद्धा अपि ततो मुक्ता दुःखविमोक्षतः । | ||
नित्यमुक्तस्त्वेक एव हरिर्नारायणः प्रभुः ॥ | नित्यमुक्तस्त्वेक एव हरिर्नारायणः प्रभुः ॥ | ||
स्वतन्त्रत्वात्स्वतन्त्रत्वं तस्यैकस्य न चापरे''इति मुक्तविवेके ॥ | स्वतन्त्रत्वात्स्वतन्त्रत्वं तस्यैकस्य न चापरे''इति मुक्तविवेके ॥ | ||
'शतं सहस्राणि चतुर्दशेह परा गतिर्जीवगणस्य दैत्य । | 'शतं सहस्राणि चतुर्दशेह परा गतिर्जीवगणस्य दैत्य । | ||
आरोहणं तत्कृतमेव विद्धि स्थानं तथा निःसरणं च तेषाम्''॥ | आरोहणं तत्कृतमेव विद्धि स्थानं तथा निःसरणं च तेषाम्''॥ | ||
'कृष्णो मुक्तैरिज्यते वीतमोहैः''। | 'कृष्णो मुक्तैरिज्यते वीतमोहैः''। | ||
'मुक्तानां परमा गतिः''॥ इति भारते ॥ | 'मुक्तानां परमा गतिः''॥ इति भारते ॥ | ||
'कलाः पञ्चदश त्यक्तवा श्वेतद्वीपनिवासिनाम् । | 'कलाः पञ्चदश त्यक्तवा श्वेतद्वीपनिवासिनाम् । | ||
मुक्ताख्या विष्ण्वधीनास्ते स्वाधिकानां वशे स्थिताः ॥ | मुक्ताख्या विष्ण्वधीनास्ते स्वाधिकानां वशे स्थिताः ॥ | ||
न चास्मादधिकं किञ्चित्सुखमस्ति हरेर्विना । | न चास्मादधिकं किञ्चित्सुखमस्ति हरेर्विना । | ||
नित्यमुक्तः स एवैकः स्वतन्त्रः स यतः सदा''॥ इति माहात्म्ये ॥ ७ ॥</div> | नित्यमुक्तः स एवैकः स्वतन्त्रः स यतः सदा''॥ इति माहात्म्ये ॥ ७ ॥</div> | ||
| Line 12,697: | Line 12,697: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S11_V08" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S11_V08"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S11_V08" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S11_V08"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S11_V08_B1" data-verse="BTN_C11_S11_V08" data-block-id="BTN_C11_S11_V08_B1">'शरीरस्थोऽपि विद्वत्त्वान्न विष्णुर्बध्यते क्वचित् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S11_V08_B1" data-verse="BTN_C11_S11_V08" data-block-id="BTN_C11_S11_V08_B1">'शरीरस्थोऽपि विद्वत्त्वान्न विष्णुर्बध्यते क्वचित् । | ||
अविद्वत्त्वात्तु तत्रैव देहे जीवस्तु बध्यते ॥ | अविद्वत्त्वात्तु तत्रैव देहे जीवस्तु बध्यते ॥ | ||
स्वप्नदृग्वदिमे जीवा हरिः स्वप्नोत्थितो यथा । | स्वप्नदृग्वदिमे जीवा हरिः स्वप्नोत्थितो यथा । | ||
सदा तमोविहीनोऽपि ज्ञापनार्थमुदीर्यते''॥ इति विवेके ॥ ८ ॥</div> | सदा तमोविहीनोऽपि ज्ञापनार्थमुदीर्यते''॥ इति विवेके ॥ ८ ॥</div> | ||
| Line 12,706: | Line 12,706: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S11_V09" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S11_V09"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S11_V09" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S11_V09"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S11_V09_B1" data-verse="BTN_C11_S11_V09" data-block-id="BTN_C11_S11_V09_B1">गुणैरपि गुणेषु अप्रधानैर्जीवैरप्रधानेषु विषयेषु । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S11_V09_B1" data-verse="BTN_C11_S11_V09" data-block-id="BTN_C11_S11_V09_B1">गुणैरपि गुणेषु अप्रधानैर्जीवैरप्रधानेषु विषयेषु । | ||
'आत्मनो वशगैर्जीवैरात्मनो वशगेषु च । | 'आत्मनो वशगैर्जीवैरात्मनो वशगेषु च । | ||
दुःखेषु गृह्यमाणेषु मनआदिभिरिन्द्रियैः ॥ | दुःखेषु गृह्यमाणेषु मनआदिभिरिन्द्रियैः ॥ | ||
अहं दुःखीति नैवेशस्त्वहङ्कुर्यात्परः पुमान् । | अहं दुःखीति नैवेशस्त्वहङ्कुर्यात्परः पुमान् । | ||
जीवगं त्वेव तद्दुःखं विष्णुः पश्यति सर्वदा ॥ | जीवगं त्वेव तद्दुःखं विष्णुः पश्यति सर्वदा ॥ | ||
अतो न दुःखभाग्विष्णुः स्वातन्त्रत्पुरुषोत्तमः । | अतो न दुःखभाग्विष्णुः स्वातन्त्रत्पुरुषोत्तमः । | ||
पारतन्त्र्यादहं दुःखीत्येवं जीवः प्रपश्यति ॥ | पारतन्त्र्यादहं दुःखीत्येवं जीवः प्रपश्यति ॥ | ||
तस्मात्स दुःखभागुक्तो यावदीशः प्रसीदति''॥ इति स्वातन्त्र्ये ॥९॥</div> | तस्मात्स दुःखभागुक्तो यावदीशः प्रसीदति''॥ इति स्वातन्त्र्ये ॥९॥</div> | ||
| Line 12,719: | Line 12,719: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S11_V10" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S11_V10"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S11_V10" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S11_V10"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S11_V10_B1" data-verse="BTN_C11_S11_V10" data-block-id="BTN_C11_S11_V10_B1">गुणभाव्येन कर्मणा गुणभूतः अस्वतन्त्रोऽहमस्मिन्कर्मणीति भावनीयेन । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S11_V10_B1" data-verse="BTN_C11_S11_V10" data-block-id="BTN_C11_S11_V10_B1">गुणभाव्येन कर्मणा गुणभूतः अस्वतन्त्रोऽहमस्मिन्कर्मणीति भावनीयेन । | ||
'अस्वतन्त्रः स्वतन्त्रोऽस्मीत्येवं जीवः प्रभावयन् । | 'अस्वतन्त्रः स्वतन्त्रोऽस्मीत्येवं जीवः प्रभावयन् । | ||
बध्यते हीशकोपेन राजभावेन भृत्यवत्''॥ इति च ॥ १० ॥</div> | बध्यते हीशकोपेन राजभावेन भृत्यवत्''॥ इति च ॥ १० ॥</div> | ||
| Line 12,729: | Line 12,729: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S11_V12" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S11_V12"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S11_V12" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S11_V12"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S11_V12_B1" data-verse="BTN_C11_S11_V12" data-block-id="BTN_C11_S11_V12_B1">एवं विरक्तः शयने । एवमस्वातन्त्र्ेण नित्यबद्धोऽपि । एवमात्मनोः स्वातन्त्र्यपारतन्त्र्ययोर्विद्वान् जीवोऽप्यविद्वज्जीववन्न बध्यते । एवं विद्वानित्यन्वयः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S11_V12_B1" data-verse="BTN_C11_S11_V12" data-block-id="BTN_C11_S11_V12_B1">एवं विरक्तः शयने । एवमस्वातन्त्र्ेण नित्यबद्धोऽपि । एवमात्मनोः स्वातन्त्र्यपारतन्त्र्ययोर्विद्वान् जीवोऽप्यविद्वज्जीववन्न बध्यते । एवं विद्वानित्यन्वयः । | ||
'नित्यबद्धोऽपि जीवो य आत्मनो नित्यबद्धताम् । | 'नित्यबद्धोऽपि जीवो य आत्मनो नित्यबद्धताम् । | ||
विष्णुना नित्यमुक्तत्वं तस्य वेत्ति स मुच्यते ॥ | विष्णुना नित्यमुक्तत्वं तस्य वेत्ति स मुच्यते ॥ | ||
तदधीनत्वबन्धे तु विद्यमानेऽप्यदुःखभाक् । | तदधीनत्वबन्धे तु विद्यमानेऽप्यदुःखभाक् । | ||
देहस्थोऽपि न दुःखी स्यादन्यवत्किमु मुक्तिगः''॥ इति प्राथम्ये ॥ ११,१२ ॥</div> | देहस्थोऽपि न दुःखी स्यादन्यवत्किमु मुक्तिगः''॥ इति प्राथम्ये ॥ ११,१२ ॥</div> | ||
| Line 12,739: | Line 12,739: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S11_V13" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S11_V13"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S11_V13" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S11_V13"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S11_V13_B1" data-verse="BTN_C11_S11_V13" data-block-id="BTN_C11_S11_V13_B1">'नानात्वमिति वै मिथ्याज्ञानं कुत्रचिदुच्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S11_V13_B1" data-verse="BTN_C11_S11_V13" data-block-id="BTN_C11_S11_V13_B1">'नानात्वमिति वै मिथ्याज्ञानं कुत्रचिदुच्यते । | ||
वस्तुयाथात्म्यतोऽन्यत्वाज्ज्ञानस्योज्झो विवक्षितः''॥ इति वाल्लभ्ये ॥ १३ ॥</div> | वस्तुयाथात्म्यतोऽन्यत्वाज्ज्ञानस्योज्झो विवक्षितः''॥ इति वाल्लभ्ये ॥ १३ ॥</div> | ||
| Line 12,748: | Line 12,748: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S11_V17" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S11_V17"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S11_V17" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S11_V17"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S11_V17_B1" data-verse="BTN_C11_S11_V17" data-block-id="BTN_C11_S11_V17_B1">'दोषश्चैव गुणश्चोभावीशतन्त्रौ न मे वशौ । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S11_V17_B1" data-verse="BTN_C11_S11_V17" data-block-id="BTN_C11_S11_V17_B1">'दोषश्चैव गुणश्चोभावीशतन्त्रौ न मे वशौ । | ||
इति जानन्न दोषी स्याद्वर्जितोऽल्पगुणेन च''॥ इति प्राथम्ये ॥ १६,१७ ॥</div> | इति जानन्न दोषी स्याद्वर्जितोऽल्पगुणेन च''॥ इति प्राथम्ये ॥ १६,१७ ॥</div> | ||
| Line 12,755: | Line 12,755: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S11_V18" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S11_V18"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S11_V18" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S11_V18"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S11_V18_B1" data-verse="BTN_C11_S11_V18" data-block-id="BTN_C11_S11_V18_B1">'स्थितिशब्देन नियमः क्वचिज्जीवनमुच्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S11_V18_B1" data-verse="BTN_C11_S11_V18" data-block-id="BTN_C11_S11_V18_B1">'स्थितिशब्देन नियमः क्वचिज्जीवनमुच्यते । | ||
उत्थितत्वं क्वचिच्चैव क्वचिद्गतिविरोधिता''॥ इति शब्दनिर्णये ॥१८॥</div> | उत्थितत्वं क्वचिच्चैव क्वचिद्गतिविरोधिता''॥ इति शब्दनिर्णये ॥१८॥</div> | ||
| Line 12,764: | Line 12,764: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S11_V20" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S11_V20"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S11_V20" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S11_V20"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S11_V20_B1" data-verse="BTN_C11_S11_V20" data-block-id="BTN_C11_S11_V20_B1">'दुग्धदोहां तु गां रक्षेत् क्षीरमात्रप्रयोजनः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S11_V20_B1" data-verse="BTN_C11_S11_V20" data-block-id="BTN_C11_S11_V20_B1">'दुग्धदोहां तु गां रक्षेत् क्षीरमात्रप्रयोजनः । | ||
यथा तद्वद्धरेरन्यवाचोधारणमिष्यते''॥ इति हरिवंशेषु ॥ १९,२० ॥</div> | यथा तद्वद्धरेरन्यवाचोधारणमिष्यते''॥ इति हरिवंशेषु ॥ १९,२० ॥</div> | ||
| Line 12,771: | Line 12,771: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S11_V21" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S11_V21"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S11_V21" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S11_V21"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S11_V21_B1" data-verse="BTN_C11_S11_V21" data-block-id="BTN_C11_S11_V21_B1">अर्थादन्यथात्वेन मनसः परिवर्तनं नानात्वभ््रामः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S11_V21_B1" data-verse="BTN_C11_S11_V21" data-block-id="BTN_C11_S11_V21_B1">अर्थादन्यथात्वेन मनसः परिवर्तनं नानात्वभ््रामः । | ||
'जीवस्येशत्वविज्ञानं जीवानामेकता तथा ॥ | 'जीवस्येशत्वविज्ञानं जीवानामेकता तथा ॥ | ||
ईशस्य बहुता ज्ञानमीशस्यानीशता तथा । | ईशस्य बहुता ज्ञानमीशस्यानीशता तथा । | ||
जगतोऽसत्यताज्ञानं नानात्वभ््राम उच्यते''॥ इति विवेके ॥ २१ ॥</div> | जगतोऽसत्यताज्ञानं नानात्वभ््राम उच्यते''॥ इति विवेके ॥ २१ ॥</div> | ||
| Line 12,780: | Line 12,780: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S11_V28" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S11_V28"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S11_V28" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S11_V28"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S11_V28_B1" data-verse="BTN_C11_S11_V28" data-block-id="BTN_C11_S11_V28_B1">स्वेच्छोपात्तपृथग्वपुः वसुदेवादिशरीरं स्वेच्छया येन स्वीकृतमिति । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S11_V28_B1" data-verse="BTN_C11_S11_V28" data-block-id="BTN_C11_S11_V28_B1">स्वेच्छोपात्तपृथग्वपुः वसुदेवादिशरीरं स्वेच्छया येन स्वीकृतमिति । | ||
'नित्यानन्दशरीरोऽपि वसुदेवादिदेहगः । | 'नित्यानन्दशरीरोऽपि वसुदेवादिदेहगः । | ||
प्रदर्शयेज्जनिं स्वस्य नित्यं देहविवर्जितः ॥ | प्रदर्शयेज्जनिं स्वस्य नित्यं देहविवर्जितः ॥ | ||
वसुदेवादिदेहेषु प्रवेशस्तस्य भण्यते । | वसुदेवादिदेहेषु प्रवेशस्तस्य भण्यते । | ||
देहोपादानमिति तु न ह्यन्यो देह इष्यते ॥ | देहोपादानमिति तु न ह्यन्यो देह इष्यते ॥ | ||
अन्याभिमतदेहेषु प्रविष्टः सर्वदा हरिः । | अन्याभिमतदेहेषु प्रविष्टः सर्वदा हरिः । | ||
नान्यानभिमतो देहो विष्णोरस्ति कदाचन ॥ | नान्यानभिमतो देहो विष्णोरस्ति कदाचन ॥ | ||
अतोऽशरीरो भगवान् पुत्रताभिमतिस्तु या । | अतोऽशरीरो भगवान् पुत्रताभिमतिस्तु या । | ||
वसुदेवादिकानां तु सैव मिथ्यामतिर्भवेत् ॥ | वसुदेवादिकानां तु सैव मिथ्यामतिर्भवेत् ॥ | ||
अन्याहंभावयुग्देह एवासौ हरिरास्थितः । | अन्याहंभावयुग्देह एवासौ हरिरास्थितः । | ||
न तदन्येषु देहेषु क्वचित्तस्य प्रवेशनम् ॥ | न तदन्येषु देहेषु क्वचित्तस्य प्रवेशनम् ॥ | ||
मम पुत्रस्त्वयमिति भ्रामणाय यदा हरेः । | मम पुत्रस्त्वयमिति भ्रामणाय यदा हरेः । | ||
वसुदेवादिदेहेषु तनूपात्तिस्तु सा गतिः ॥ | वसुदेवादिदेहेषु तनूपात्तिस्तु सा गतिः ॥ | ||
अनुपात्तशरीरस्य तनूपात्तिरितीष्यते । | अनुपात्तशरीरस्य तनूपात्तिरितीष्यते । | ||
तद्देहं पितृदेहत्वे उपादत्ते यतो हरिः''॥ इति प्रकाशसंहितायाम् ॥ २८ ॥</div> | तद्देहं पितृदेहत्वे उपादत्ते यतो हरिः''॥ इति प्रकाशसंहितायाम् ॥ २८ ॥</div> | ||
| Line 12,800: | Line 12,800: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S11_V33" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S11_V33"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S11_V33" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S11_V33"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S11_V33_B1" data-verse="BTN_C11_S11_V33" data-block-id="BTN_C11_S11_V33_B1">ज्ञात्वाज्ञात्वेति वीप्सा । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S11_V33_B1" data-verse="BTN_C11_S11_V33" data-block-id="BTN_C11_S11_V33_B1">ज्ञात्वाज्ञात्वेति वीप्सा । | ||
'ज्ञात्वाऽपि मम माहात्म्यं तत्रोत्सुकतया पुनः । | 'ज्ञात्वाऽपि मम माहात्म्यं तत्रोत्सुकतया पुनः । | ||
विशेषाच्च विशेषेण ज्ञात्वा मामश्नुतेऽधिकम्''॥ इति विज्ञाने ॥ ३३ ॥</div> | विशेषाच्च विशेषेण ज्ञात्वा मामश्नुतेऽधिकम्''॥ इति विज्ञाने ॥ ३३ ॥</div> | ||
| Line 12,808: | Line 12,808: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S11_V44" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S11_V44"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S11_V44" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S11_V44"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S11_V44_B1" data-verse="BTN_C11_S11_V44" data-block-id="BTN_C11_S11_V44_B1">'सर्वदेवोत्तमो वायुरिति ज्ञानान्न चापरम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S11_V44_B1" data-verse="BTN_C11_S11_V44" data-block-id="BTN_C11_S11_V44_B1">'सर्वदेवोत्तमो वायुरिति ज्ञानान्न चापरम् । | ||
प््रिायमस्ति हरेः किञ्चित्तथा वायोर्हरेर्विदः ॥ | प््रिायमस्ति हरेः किञ्चित्तथा वायोर्हरेर्विदः ॥ | ||
भारतीवायुलक्ष्मीणामात्मनश्च यथाक्रमम् । | भारतीवायुलक्ष्मीणामात्मनश्च यथाक्रमम् । | ||
आधिक्यज्ञानतो विष्णुः सर्वतः सम्प्रसीदति''॥ इति माहात्म्ये ॥ | आधिक्यज्ञानतो विष्णुः सर्वतः सम्प्रसीदति''॥ इति माहात्म्ये ॥ | ||
'वायुर्भीमो भीमनादो महौजाः सर्वेषां च प्राणिनां प्राणभूतः । | 'वायुर्भीमो भीमनादो महौजाः सर्वेषां च प्राणिनां प्राणभूतः । | ||
अनावृत्तिर्देहिनां देहपाते तस्माद्वायुर्देवदेवो विशिष्टः''॥ इति मोक्षधर्मेषु ॥ | अनावृत्तिर्देहिनां देहपाते तस्माद्वायुर्देवदेवो विशिष्टः''॥ इति मोक्षधर्मेषु ॥ | ||
'तस्माद्वायुरेव व्यष्टिर्वायुः समष्टिरप पुनर्मृत्युं जयति य एवं वेद''॥ इति च । | 'तस्माद्वायुरेव व्यष्टिर्वायुः समष्टिरप पुनर्मृत्युं जयति य एवं वेद''॥ इति च । | ||
'पञ्चभूतमनोबुद्धिरुद्राणां प्रतिदेहकम् । | 'पञ्चभूतमनोबुद्धिरुद्राणां प्रतिदेहकम् । | ||
बाह्यतश्चापि नेतृत्वाद्वायुर्व्यष्टिः समष्टिकः''॥ इति प्रभञ्जने ॥४४॥</div> | बाह्यतश्चापि नेतृत्वाद्वायुर्व्यष्टिः समष्टिकः''॥ इति प्रभञ्जने ॥४४॥</div> | ||
| Line 12,824: | Line 12,824: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S11_V45" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S11_V45"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S11_V45" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S11_V45"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S11_V45_B1" data-verse="BTN_C11_S11_V45" data-block-id="BTN_C11_S11_V45_B1">'स्वात्मनिस्थो हरिः पूज्य आत्मनामाऽशनादिकैः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S11_V45_B1" data-verse="BTN_C11_S11_V45" data-block-id="BTN_C11_S11_V45_B1">'स्वात्मनिस्थो हरिः पूज्य आत्मनामाऽशनादिकैः । | ||
तत्सम्बन्धादात्मशब्दो जीवे स्यादुपचारतः''॥ इत्यात्मसंहितायाम् ॥ ४५ ॥</div> | तत्सम्बन्धादात्मशब्दो जीवे स्यादुपचारतः''॥ इत्यात्मसंहितायाम् ॥ ४५ ॥</div> | ||
| Line 12,835: | Line 12,835: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S12_V02" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S12_V02"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S12_V02" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S12_V02"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S12_V02_B1" data-verse="BTN_C11_S12_V02" data-block-id="BTN_C11_S12_V02_B1">'सङ्गस्तु गुणसम्प्रीतिर्गुणवत्त्वेऽतिनिश्चयात् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S12_V02_B1" data-verse="BTN_C11_S12_V02" data-block-id="BTN_C11_S12_V02_B1">'सङ्गस्तु गुणसम्प्रीतिर्गुणवत्त्वेऽतिनिश्चयात् । | ||
स चेद्धरौ भवेत्तेन मुच्यते नात्र संशयः ॥ | स चेद्धरौ भवेत्तेन मुच्यते नात्र संशयः ॥ | ||
अपरोक्षदृशेर्हेतुर्भवेत्स स्याद्यदि क्षमः । | अपरोक्षदृशेर्हेतुर्भवेत्स स्याद्यदि क्षमः । | ||
अन्यथा सुखभागेन यद्दृशिर्मोक्षकारणम्''॥ इति दर्शने ॥ १-२ ॥</div> | अन्यथा सुखभागेन यद्दृशिर्मोक्षकारणम्''॥ इति दर्शने ॥ १-२ ॥</div> | ||
| Line 12,846: | Line 12,846: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S12_V04" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S12_V04"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S12_V04" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S12_V04"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S12_V04_B1" data-verse="BTN_C11_S12_V04" data-block-id="BTN_C11_S12_V04_B1">'ज्ञात्वाऽपि हरिविद्वेषी तमो याति न संशयः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S12_V04_B1" data-verse="BTN_C11_S12_V04" data-block-id="BTN_C11_S12_V04_B1">'ज्ञात्वाऽपि हरिविद्वेषी तमो याति न संशयः । | ||
विशेषरूपस्याज्ञोऽपि गुणवत्त्वेऽतिनिश्चितः ॥ | विशेषरूपस्याज्ञोऽपि गुणवत्त्वेऽतिनिश्चितः ॥ | ||
गुणसम्प्रीतिमान्नित्यं तं दृष्ट्वा मुक्तिमेष्यति । | गुणसम्प्रीतिमान्नित्यं तं दृष्ट्वा मुक्तिमेष्यति । | ||
अथवा सुखभागेव स्याद्यावद्दर्शनोपगः''॥ इति व्यक्ते ॥ | अथवा सुखभागेव स्याद्यावद्दर्शनोपगः''॥ इति व्यक्ते ॥ | ||
'हरिसङ्गविहीनस्तु हरेर्दर्शनवानपि । | 'हरिसङ्गविहीनस्तु हरेर्दर्शनवानपि । | ||
न मुच्यतेऽखिलज्ञोऽपि तमो याति च निश्चयात् ॥ | न मुच्यतेऽखिलज्ञोऽपि तमो याति च निश्चयात् ॥ | ||
गुणैरन्यैर्विहीनोऽपि तद्भक्तेष्वपि च क्रमात् । | गुणैरन्यैर्विहीनोऽपि तद्भक्तेष्वपि च क्रमात् । | ||
सङ्गवान्सुखभागेव स्याद्गुणैर्मुक्तिमेति वा ॥ | सङ्गवान्सुखभागेव स्याद्गुणैर्मुक्तिमेति वा ॥ | ||
स्वभक्तसङ्गहीनस्य व्युत्क्रमात्सङ्गिनोऽपि वा । | स्वभक्तसङ्गहीनस्य व्युत्क्रमात्सङ्गिनोऽपि वा । | ||
स्वसङ्गविघ्नकृद्विष्णुस्तत्सज्जेतैषु तत्र च''॥ इति सत्सङ्गे ॥ ३-४ ॥</div> | स्वसङ्गविघ्नकृद्विष्णुस्तत्सज्जेतैषु तत्र च''॥ इति सत्सङ्गे ॥ ३-४ ॥</div> | ||
| Line 12,867: | Line 12,867: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S12_V13" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S12_V13"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S12_V13" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S12_V13"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S12_V13_B1" data-verse="BTN_C11_S12_V13" data-block-id="BTN_C11_S12_V13_B1">'गोपिकाद्या दिवं गत्वा हरिं ज्ञात्वा यथातथम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S12_V13_B1" data-verse="BTN_C11_S12_V13" data-block-id="BTN_C11_S12_V13_B1">'गोपिकाद्या दिवं गत्वा हरिं ज्ञात्वा यथातथम् । | ||
परं पदं ययुः पूर्वसङ्गादेव शुभोचिताः''॥ इति च ॥ ७-९,१३ ॥</div> | परं पदं ययुः पूर्वसङ्गादेव शुभोचिताः''॥ इति च ॥ ७-९,१३ ॥</div> | ||
| Line 12,876: | Line 12,876: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S12_V15" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S12_V15"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S12_V15" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S12_V15"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S12_V15_B1" data-verse="BTN_C11_S12_V15" data-block-id="BTN_C11_S12_V15_B1">'श्रोतव्यं च श्रुतं चैव वक्तव्यं कार्यमेव च । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S12_V15_B1" data-verse="BTN_C11_S12_V15" data-block-id="BTN_C11_S12_V15_B1">'श्रोतव्यं च श्रुतं चैव वक्तव्यं कार्यमेव च । | ||
निवर्त्यं च हरेः पूजेत्येवं कुर्यान्न चाक्रमात् ॥ | निवर्त्यं च हरेः पूजेत्येवं कुर्यान्न चाक्रमात् ॥ | ||
एवं कर्ता तु संन्यासी सर्वोत्सर्गाद्धरौ स्मृतः । | एवं कर्ता तु संन्यासी सर्वोत्सर्गाद्धरौ स्मृतः । | ||
अन्यथा नैव संन्यासी निष्क्रियोऽपि शिला यथा''॥ इति कर्मविवेके ॥ | अन्यथा नैव संन्यासी निष्क्रियोऽपि शिला यथा''॥ इति कर्मविवेके ॥ | ||
'नाहं कर्ता तु सर्वस्य कर्तैको विष्णुरव्ययः । | 'नाहं कर्ता तु सर्वस्य कर्तैको विष्णुरव्ययः । | ||
इति वित्त्वा तु सन्यासी नान्यथा तु कथञ्चन''॥ इति निवृत्ते ॥ | इति वित्त्वा तु सन्यासी नान्यथा तु कथञ्चन''॥ इति निवृत्ते ॥ | ||
'मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा । | 'मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा । | ||
निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः''॥ इति च ॥१४-१५॥</div> | निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः''॥ इति च ॥१४-१५॥</div> | ||
| Line 12,895: | Line 12,895: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S12_V17" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S12_V17"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S12_V17" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S12_V17"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S12_V17_B1" data-verse="BTN_C11_S12_V17" data-block-id="BTN_C11_S12_V17_B1">गोपिका अपि मामापुः किमु वाय्वाद्या इति दर्शयितुं गोपिकाप्रशंसनम् । सर्वैर्गुणैः सर्वोत्तमस्तु वायुरेव । स एव च हिरण्यगर्भ इति दर्शयितुमाह । य एष जीवो विवरप्रसूतिरित्यादि । विशेषेण वराणामहङ्कारादीनामपि प्रसूतिकर्ता । प्राणेन विष्णुना घोषेण वेदात्मिकया प्रकृत्या मनोमात्रा-दयश्च हिरण्यगर्भस्य देव्याः परमात्मनश्च व्यक्तिस्थानानीत्युक्तम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S12_V17_B1" data-verse="BTN_C11_S12_V17" data-block-id="BTN_C11_S12_V17_B1">गोपिका अपि मामापुः किमु वाय्वाद्या इति दर्शयितुं गोपिकाप्रशंसनम् । सर्वैर्गुणैः सर्वोत्तमस्तु वायुरेव । स एव च हिरण्यगर्भ इति दर्शयितुमाह । य एष जीवो विवरप्रसूतिरित्यादि । विशेषेण वराणामहङ्कारादीनामपि प्रसूतिकर्ता । प्राणेन विष्णुना घोषेण वेदात्मिकया प्रकृत्या मनोमात्रा-दयश्च हिरण्यगर्भस्य देव्याः परमात्मनश्च व्यक्तिस्थानानीत्युक्तम् । | ||
'प्राणेन घोषेण च सह विवरप्रसूतिर्मनोमयं रूपमुपैति''॥ इत्यादिना ॥ १७ ॥</div> | 'प्राणेन घोषेण च सह विवरप्रसूतिर्मनोमयं रूपमुपैति''॥ इत्यादिना ॥ १७ ॥</div> | ||
| Line 12,912: | Line 12,912: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S12_V21" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S12_V21"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S12_V21" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S12_V21"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S12_V21_B1" data-verse="BTN_C11_S12_V21" data-block-id="BTN_C11_S12_V21_B1">विशेषेण श्लिष्टशक्तिः । अनपगतसामर्थ्यः । यथैकं कलमादिबीजं भूमावुप्तं बह्वङ्कुरं भवति एवं परमात्मानुगृहीतो ब््राह्माऽहङ्कारादिषु बहुधा व्यक्तीभवति ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S12_V21_B1" data-verse="BTN_C11_S12_V21" data-block-id="BTN_C11_S12_V21_B1">विशेषेण श्लिष्टशक्तिः । अनपगतसामर्थ्यः । यथैकं कलमादिबीजं भूमावुप्तं बह्वङ्कुरं भवति एवं परमात्मानुगृहीतो ब््राह्माऽहङ्कारादिषु बहुधा व्यक्तीभवति ॥ | ||
'सुपर्णशेषरुद्रादिप्रसूतिश्च चतुर्मुखः । | 'सुपर्णशेषरुद्रादिप्रसूतिश्च चतुर्मुखः । | ||
सर्वजीवोत्तमो जीवो गुणैर्ज्ञानसुखादिभिः ॥ | सर्वजीवोत्तमो जीवो गुणैर्ज्ञानसुखादिभिः ॥ | ||
विष्णुभक्त्यादिभिः सर्वैर्नियमात्सार्वकालिकम् । | विष्णुभक्त्यादिभिः सर्वैर्नियमात्सार्वकालिकम् । | ||
मुक्तावपि न सन्देहः स हि देवेन विष्णुना ॥ | मुक्तावपि न सन्देहः स हि देवेन विष्णुना ॥ | ||
प्राणप्राणेन जगतामीशेन रमया तथा । | प्राणप्राणेन जगतामीशेन रमया तथा । | ||
वेदात्मिक्या च सहितः सूक्ष्मः सन्मनसि स्थितः ॥ | वेदात्मिक्या च सहितः सूक्ष्मः सन्मनसि स्थितः ॥ | ||
वीन्द्रादीनां तु सर्वेषां मात्रावर्णस्वरेषु च । | वीन्द्रादीनां तु सर्वेषां मात्रावर्णस्वरेषु च । | ||
स्थूलरूपी सदा तिष्ठन्नेवं श्रोत्रादिखेषु च ॥ | स्थूलरूपी सदा तिष्ठन्नेवं श्रोत्रादिखेषु च ॥ | ||
सर्वेषां प््रोरको ह्येको ज्ञानानन्दबलैस्त्रिवृत् । | सर्वेषां प््रोरको ह्येको ज्ञानानन्दबलैस्त्रिवृत् । | ||
नित्यशक्तिः सर्वगः सन्बहुधैव प्रतीयते ॥ | नित्यशक्तिः सर्वगः सन्बहुधैव प्रतीयते ॥ | ||
तस्मिन्नोतमिदं सर्वं पटे लक्षणतन्तुवत् । | तस्मिन्नोतमिदं सर्वं पटे लक्षणतन्तुवत् । | ||
स एव वायुरुद्दिष्टो वायुर्हि ब््राह्मतामगात् ॥ | स एव वायुरुद्दिष्टो वायुर्हि ब््राह्मतामगात् ॥ | ||
विशेषतो हरेर्व्यक्तिस्थानान्येतानि सर्वशः । | विशेषतो हरेर्व्यक्तिस्थानान्येतानि सर्वशः । | ||
मन आदीन्यहङ्कारो ब््राह्मा वेदात्मिका रमा ॥ | मन आदीन्यहङ्कारो ब््राह्मा वेदात्मिका रमा ॥ | ||
त्रिगुणात्मिका च सैव श्रीः सैवोक्ता संविदात्मिका । | त्रिगुणात्मिका च सैव श्रीः सैवोक्ता संविदात्मिका । | ||
तस्या अपि नियन्तैको विष्णुः सर्वेश्वरेश्वरः ॥ | तस्या अपि नियन्तैको विष्णुः सर्वेश्वरेश्वरः ॥ | ||
यथा दारुषु सूक्ष्मः सन्मथितोऽग्निः समिध्यते । | यथा दारुषु सूक्ष्मः सन्मथितोऽग्निः समिध्यते । | ||
तथा वेदादिषु हरिर्मथितः सम्प्रदृश्यते ॥ | तथा वेदादिषु हरिर्मथितः सम्प्रदृश्यते ॥ | ||
व्यक्तिस्थानान्यथैतानि वेदादीनि हरेर्विदुः''॥ इति तन्त्रभागवते ॥ | व्यक्तिस्थानान्यथैतानि वेदादीनि हरेर्विदुः''॥ इति तन्त्रभागवते ॥ | ||
'मनसि व्यक्ततां यामि तस्माद्व्यक्तिर्हि मे मनः''॥ इति भारते ॥ | 'मनसि व्यक्ततां यामि तस्माद्व्यक्तिर्हि मे मनः''॥ इति भारते ॥ | ||
'यथैव वस्त्रे दीर्घं च तिर्यक्चापि सुसंस्थिता । | 'यथैव वस्त्रे दीर्घं च तिर्यक्चापि सुसंस्थिता । | ||
तन्तुभिः क्रियमाणैव पद्माद्याकारसंस्थितिः ॥ | तन्तुभिः क्रियमाणैव पद्माद्याकारसंस्थितिः ॥ | ||
यथा जीर्णानि वस्त्राणि तन्त्वाधाराणि वा पुनः । | यथा जीर्णानि वस्त्राणि तन्त्वाधाराणि वा पुनः । | ||
कन्थावयवभूतानि तद्वदेतच्चतुर्मुखे ॥ | कन्थावयवभूतानि तद्वदेतच्चतुर्मुखे ॥ | ||
सोऽपि तद्वद्धरौ नित्यं संस्थितः श्रीरपि स्फुटम्''॥ इति प्रातिस्विके ॥ २०,२१ ॥</div> | सोऽपि तद्वद्धरौ नित्यं संस्थितः श्रीरपि स्फुटम्''॥ इति प्रातिस्विके ॥ २०,२१ ॥</div> | ||
| Line 12,949: | Line 12,949: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S12_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S12_V24"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S12_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S12_V24"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S12_V24_B1" data-verse="BTN_C11_S12_V24" data-block-id="BTN_C11_S12_V24_B1">'जगद्वृक्षस्य बीजे द्वे ब््राह्मा चैव सरस्वती । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S12_V24_B1" data-verse="BTN_C11_S12_V24" data-block-id="BTN_C11_S12_V24_B1">'जगद्वृक्षस्य बीजे द्वे ब््राह्मा चैव सरस्वती । | ||
मूलभूतानि कर्माणि मनो बुद्धिरहङ्कृतिः ॥ | मूलभूतानि कर्माणि मनो बुद्धिरहङ्कृतिः ॥ | ||
नालत्वेन समुद्दिष्टाः खमाद्याः स्कन्धसंज्ञिताः । | नालत्वेन समुद्दिष्टाः खमाद्याः स्कन्धसंज्ञिताः । | ||
एकादशेन्द्रियाण्येव शाखास्तु त्रिगुणास्त्वचः ॥ | एकादशेन्द्रियाण्येव शाखास्तु त्रिगुणास्त्वचः ॥ | ||
प्रवृत्तं च निवृत्तं च फले अस्य प्रकीर्तिते । | प्रवृत्तं च निवृत्तं च फले अस्य प्रकीर्तिते । | ||
पुष्पमैहिकमुद्दिष्टं रसाः शब्दादयस्तयोः ॥ | पुष्पमैहिकमुद्दिष्टं रसाः शब्दादयस्तयोः ॥ | ||
प्रवृत्ताश्च निवृत्ताश्च पक्षिणस्तत्र संस्थिताः । | प्रवृत्ताश्च निवृत्ताश्च पक्षिणस्तत्र संस्थिताः । | ||
वृक्षस्य पृथिवीवच्छ्रीर्विष्णुराकाशवायुवत् ॥ | वृक्षस्य पृथिवीवच्छ्रीर्विष्णुराकाशवायुवत् ॥ | ||
तस्या अपि सदाधार एवं ज्ञात्वा विमुच्यते''॥ इति निवृत्ते ॥ | तस्या अपि सदाधार एवं ज्ञात्वा विमुच्यते''॥ इति निवृत्ते ॥ | ||
'प्राकृतान्तःकरणजं ज्ञानमस्त्रं सृतिच्छिदम् । | 'प्राकृतान्तःकरणजं ज्ञानमस्त्रं सृतिच्छिदम् । | ||
तदेव तेन संछेद्यं चित्तं प्रकृतिसम्भवम् ॥ | तदेव तेन संछेद्यं चित्तं प्रकृतिसम्भवम् ॥ | ||
तेनैव सह संत्याज्यं नैव पूर्वं कथञ्चन । | तेनैव सह संत्याज्यं नैव पूर्वं कथञ्चन । | ||
ज्ञानं प्रकृतिजं चापि मूलनाशे विनश्यति ॥ | ज्ञानं प्रकृतिजं चापि मूलनाशे विनश्यति ॥ | ||
ततः परं स्वरूपेण ज्ञानेनैव जनार्दनम् । | ततः परं स्वरूपेण ज्ञानेनैव जनार्दनम् । | ||
वेत्ति मुक्तस्तस्थाऽऽत्मानं जीवानन्यांश्च सर्वशः''॥ इति माहात्म्ये ॥ | वेत्ति मुक्तस्तस्थाऽऽत्मानं जीवानन्यांश्च सर्वशः''॥ इति माहात्म्ये ॥ | ||
'बीजभूतावपि ह्यस्य ब््राह्मा चैव सरस्वती । | 'बीजभूतावपि ह्यस्य ब््राह्मा चैव सरस्वती । | ||
न रिष्यतो जगत्सृष्टौ वटवृक्षादिबीजवत् ॥ | न रिष्यतो जगत्सृष्टौ वटवृक्षादिबीजवत् ॥ | ||
स्वकार्यतो महान्तौ च गुणतो रूपतस्तथा । | स्वकार्यतो महान्तौ च गुणतो रूपतस्तथा । | ||
पृथिव्युदकवत्तस्माद्बीजत्वं न तु बीजवत् ॥ | पृथिव्युदकवत्तस्माद्बीजत्वं न तु बीजवत् ॥ | ||
व्यञ्जकत्वान्न चाल्पत्वान्महाक्ष्मावद्रमा स्मृता । | व्यञ्जकत्वान्न चाल्पत्वान्महाक्ष्मावद्रमा स्मृता । | ||
अण्डो महाक्ष्मा सम्प्रोक्तस्ततः पृथ्व्युदकं तथा ॥ | अण्डो महाक्ष्मा सम्प्रोक्तस्ततः पृथ्व्युदकं तथा ॥ | ||
जायते नित्यशस्तस्माद्भुक्तं भुक्तं न हीयते । | जायते नित्यशस्तस्माद्भुक्तं भुक्तं न हीयते । | ||
तत्राप्युदकवद्ब्रह्मा मृद्वच्चापि सरस्वती ॥ | तत्राप्युदकवद्ब्रह्मा मृद्वच्चापि सरस्वती ॥ | ||
जलाधारा यतो मृच्च सर्वत्रापि व्यवस्थिता । | जलाधारा यतो मृच्च सर्वत्रापि व्यवस्थिता । | ||
अन्यथा तु रजोभूता नीयते वायुनाऽखिला ॥ | अन्यथा तु रजोभूता नीयते वायुनाऽखिला ॥ | ||
अथवा सर्वनाशः स्याज्जलाधारा ततः स्मृता । | अथवा सर्वनाशः स्याज्जलाधारा ततः स्मृता । | ||
वटादिबीजवत्तस्य पुण्यापुण्यमुदीरितम् ॥ | वटादिबीजवत्तस्य पुण्यापुण्यमुदीरितम् ॥ | ||
बाह्योदवच्चाग्निवच्च विष्णुरेव प्रकीर्तितः''॥ इति सत्यसंहितायाम् ॥ | बाह्योदवच्चाग्निवच्च विष्णुरेव प्रकीर्तितः''॥ इति सत्यसंहितायाम् ॥ | ||
श्रियादेरप्याप्यायकत्वाद्बाह्योदवत् । ब््राह्मादेरपि लयकर्तृत्वादग्निवत् । आधारत्वात्सुखदत्वाच्च वायुवत् । अवकाशप्रदत्वाद्व्योमवद्विष्णुः । | श्रियादेरप्याप्यायकत्वाद्बाह्योदवत् । ब््राह्मादेरपि लयकर्तृत्वादग्निवत् । आधारत्वात्सुखदत्वाच्च वायुवत् । अवकाशप्रदत्वाद्व्योमवद्विष्णुः । | ||
'व््राीह्यादिवत्तु मूलत्वं कर्मणां जगतः स्मृतम् । | 'व््राीह्यादिवत्तु मूलत्वं कर्मणां जगतः स्मृतम् । | ||
उदवत्पृथिवीवच्च ब््राह्मणो वाच एव च ॥ | उदवत्पृथिवीवच्च ब््राह्मणो वाच एव च ॥ | ||
मूलभूवच्छ्रियश्चैव मूलभूरण्डमुच्यते । | मूलभूवच्छ्रियश्चैव मूलभूरण्डमुच्यते । | ||
बाह्योदाग्नीरखंवत्तु विष्णोर्बीजत्वमिष्यते''॥ इति विश्वसंहितायाम् ॥ | बाह्योदाग्नीरखंवत्तु विष्णोर्बीजत्वमिष्यते''॥ इति विश्वसंहितायाम् ॥ | ||
देहेन्द्रियमनोवाक्षु स्थितो भक्त्यादिसाधकः । | देहेन्द्रियमनोवाक्षु स्थितो भक्त्यादिसाधकः । | ||
सुपर्णशेषरुद्रादेरपि ब््राह्मा चतुर्मुखः ॥ | सुपर्णशेषरुद्रादेरपि ब््राह्मा चतुर्मुखः ॥ | ||
अतो भक्त्यादिकाः सर्वे गुणास्तस्यैव सर्वगाः । | अतो भक्त्यादिकाः सर्वे गुणास्तस्यैव सर्वगाः । | ||
अतिरिक्ताश्च सम्पूर्णाः सुपर्णादेः शताधिकाः ॥ | अतिरिक्ताश्च सम्पूर्णाः सुपर्णादेः शताधिकाः ॥ | ||
सुपर्णादिभिरज्ञातास्तदभीमानवर्जिताः । | सुपर्णादिभिरज्ञातास्तदभीमानवर्जिताः । | ||
ब््राह्मणस्तु पुनः सन्ति तेषां कर्ता जनार्दनः ॥ | ब््राह्मणस्तु पुनः सन्ति तेषां कर्ता जनार्दनः ॥ | ||
तस्मात्सर्वाधिको ब््राह्मा गुणैः सर्वैर्न संशयः । | तस्मात्सर्वाधिको ब््राह्मा गुणैः सर्वैर्न संशयः । | ||
वर्णस्थो वर्णनामाऽसौ स्वरस्थः स्वरनामकः ॥ | वर्णस्थो वर्णनामाऽसौ स्वरस्थः स्वरनामकः ॥ | ||
मनःस्थश्च मनोनामा तन्नामा चक्षुरादिगः । | मनःस्थश्च मनोनामा तन्नामा चक्षुरादिगः । | ||
तस्य सर्वाणि नामानि मुख्यतः कवयो विदुः ॥ | तस्य सर्वाणि नामानि मुख्यतः कवयो विदुः ॥ | ||
तत्स्थानत्वादिन्द्रियादेर्वर्णादेश्चोपचारतः । | तत्स्थानत्वादिन्द्रियादेर्वर्णादेश्चोपचारतः । | ||
एवमस्योपचारेण विष्णोः साक्षात्तु मुख्यतः''॥ इति शब्दनिर्णये ॥ | एवमस्योपचारेण विष्णोः साक्षात्तु मुख्यतः''॥ इति शब्दनिर्णये ॥ | ||
'कृष्णप््रिायाभ्यो गोपीभ्यो भक्तितो द्विगुणाधिकाः । | 'कृष्णप््रिायाभ्यो गोपीभ्यो भक्तितो द्विगुणाधिकाः । | ||
महिष्योऽष्टौ विना यास्ताः कथिताः कृष्णवल्लभाः ॥ | महिष्योऽष्टौ विना यास्ताः कथिताः कृष्णवल्लभाः ॥ | ||
ताभ्यः सहस्रसमिता यशोदा नन्दगेहिनी । | ताभ्यः सहस्रसमिता यशोदा नन्दगेहिनी । | ||
ततोऽप्यभ्यधिका देवी देवकी भक्तितस्ततः ॥ | ततोऽप्यभ्यधिका देवी देवकी भक्तितस्ततः ॥ | ||
वसुदेवस्ततो जिष्णुस्ततो रामो महाबलः । | वसुदेवस्ततो जिष्णुस्ततो रामो महाबलः । | ||
न ततोऽभ्यधिकः कश्चिद्भक्त्यादौ पुरुषोत्तमे ॥ | न ततोऽभ्यधिकः कश्चिद्भक्त्यादौ पुरुषोत्तमे ॥ | ||
विना ब््राह्माणमीशेशं स हि सर्वाधिकः स्मृतः'' इत्यन्तर्यामिसंहितायाम् ॥ | विना ब््राह्माणमीशेशं स हि सर्वाधिकः स्मृतः'' इत्यन्तर्यामिसंहितायाम् ॥ | ||
'पापद्वेषादिका दोषा अवराणां न संशयः । | 'पापद्वेषादिका दोषा अवराणां न संशयः । | ||
भक्त्यादिगुणपूगस्तु पराणामा विरिञ्चतः ॥ | भक्त्यादिगुणपूगस्तु पराणामा विरिञ्चतः ॥ | ||
स्वातन्त्र्यात्सर्वदेहेषु स्थितानामपि सर्वशः । | स्वातन्त्र्यात्सर्वदेहेषु स्थितानामपि सर्वशः । | ||
स्पृश्यन्ते नैव दोषैस्ते गुणादानैकतत्पराः''इति विवेके ॥ | स्पृश्यन्ते नैव दोषैस्ते गुणादानैकतत्पराः''इति विवेके ॥ | ||
'यदु किञ्चेमाः प्रजाः । शोचन्त्यमैवासां तद्भवति । पुण्यमेवामुं गच्छति । न ह वै देवान्पापं गच्छति''इति च ॥ २२-२४ ॥</div> | 'यदु किञ्चेमाः प्रजाः । शोचन्त्यमैवासां तद्भवति । पुण्यमेवामुं गच्छति । न ह वै देवान्पापं गच्छति''इति च ॥ २२-२४ ॥</div> | ||
| Line 13,019: | Line 13,019: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S13_V07" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S13_V07"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S13_V07" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S13_V07"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S13_V07_B1" data-verse="BTN_C11_S13_V07" data-block-id="BTN_C11_S13_V07_B1">वेदो वृत्तिज्ञानम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S13_V07_B1" data-verse="BTN_C11_S13_V07" data-block-id="BTN_C11_S13_V07_B1">वेदो वृत्तिज्ञानम् । | ||
'मुक्ताश्चाधीयते वेदान् जडज्ञानबहिष्कृताः । | 'मुक्ताश्चाधीयते वेदान् जडज्ञानबहिष्कृताः । | ||
स्वरूपभूतज्ञानेन पश्यन्तः सर्वमञ्जसा''॥ इति तात्त्विके ॥ ७ ॥</div> | स्वरूपभूतज्ञानेन पश्यन्तः सर्वमञ्जसा''॥ इति तात्त्विके ॥ ७ ॥</div> | ||
| Line 13,029: | Line 13,029: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S13_V19" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S13_V19"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S13_V19" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S13_V19"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S13_V19_B1" data-verse="BTN_C11_S13_V19" data-block-id="BTN_C11_S13_V19_B1">प्रश्नो बीजमस्येति प्रश्नबीजं परिहारम् । गुणानां चेतसश्च कर्म कारण-मिति मन्वानः कर्मधीः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S13_V19_B1" data-verse="BTN_C11_S13_V19" data-block-id="BTN_C11_S13_V19_B1">प्रश्नो बीजमस्येति प्रश्नबीजं परिहारम् । गुणानां चेतसश्च कर्म कारण-मिति मन्वानः कर्मधीः । | ||
'ब््राह्मा पृष्टस्तु योगीन्द्रैः सनकाद्यैर्मनोगतेः । | 'ब््राह्मा पृष्टस्तु योगीन्द्रैः सनकाद्यैर्मनोगतेः । | ||
कारणं विषयेष्वद्धा कर्मेति प्रत्यपद्यत ॥ | कारणं विषयेष्वद्धा कर्मेति प्रत्यपद्यत ॥ | ||
हेतुरन्योऽपि तत्रास्तीत्येवं जानन्नपि प्रभुः । | हेतुरन्योऽपि तत्रास्तीत्येवं जानन्नपि प्रभुः । | ||
विशेषतो मनस्तत्र नाधाज्जानन् हरेः प््रिायम् ॥ | विशेषतो मनस्तत्र नाधाज्जानन् हरेः प््रिायम् ॥ | ||
स्वात्मना परिहारोक्तिस्तदा ह्यासीद्धरेः प््रिाया । | स्वात्मना परिहारोक्तिस्तदा ह्यासीद्धरेः प््रिाया । | ||
अतः स तत्प््रिायं जानन्नाकरोत्तद्विचारणम् ॥ | अतः स तत्प््रिायं जानन्नाकरोत्तद्विचारणम् ॥ | ||
तमेवाचिन्तयद्देवः प्रश्ननिर्णयकारणात् । | तमेवाचिन्तयद्देवः प्रश्ननिर्णयकारणात् । | ||
भ््रामतीव मनः क्वापि ब््राह्मणो विष्णुमायया ॥ | भ््रामतीव मनः क्वापि ब््राह्मणो विष्णुमायया ॥ | ||
सर्वज्ञस्यापि तत्रात्मा वक्तुमिच्छेज्जनार्दनः । | सर्वज्ञस्यापि तत्रात्मा वक्तुमिच्छेज्जनार्दनः । | ||
तज्ज्ञात्वा चिन्तितं तस्य चिन्तयत्यमुमेव तु ॥ | तज्ज्ञात्वा चिन्तितं तस्य चिन्तयत्यमुमेव तु ॥ | ||
न स्वयं चिन्तयत्यर्थं स हि तद्भाववित्सदा । | न स्वयं चिन्तयत्यर्थं स हि तद्भाववित्सदा । | ||
अन्ये त्वज्ञानसंयुक्ता मोहमीयुर्यथाक्रमम् । | अन्ये त्वज्ञानसंयुक्ता मोहमीयुर्यथाक्रमम् । | ||
तस्य मध्यन्दिने सूर्ये क्षोभवत्क्षोभमात्रकम् । | तस्य मध्यन्दिने सूर्ये क्षोभवत्क्षोभमात्रकम् । | ||
नैवाज्ञानं यथा सूर्ये तमो नास्ति कदाचन''॥ इति भावविवेके ॥ १८ ॥</div> | नैवाज्ञानं यथा सूर्ये तमो नास्ति कदाचन''॥ इति भावविवेके ॥ १८ ॥</div> | ||
| Line 13,061: | Line 13,061: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S13_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S13_V24"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S13_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S13_V24"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S13_V24_B1" data-verse="BTN_C11_S13_V24" data-block-id="BTN_C11_S13_V24_B1">तस्मान्मन आदिभिर्गृह्यमाणमहं न भवाम्येव । स्वयमपि प्रसादा-त्कथञ्चिद्गृह्यत इत्यत आह । मत्तोऽन्यदिति । यन्मनआदिभिर्विचार्य मत्तोऽन्यत्वेनैव ज्ञायते । तदहं न भवाम्येवेति बुध्यध्वम् । विचारितस्यापि पुनः संशयकारणं परिकल्प्य संशयो न कर्तव्यः । अतः को भवानिति नारब्धव्यः, गुणेष्वाविशते चेत इत्येव प्रश्न आरब्धव्यः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S13_V24_B1" data-verse="BTN_C11_S13_V24" data-block-id="BTN_C11_S13_V24_B1">तस्मान्मन आदिभिर्गृह्यमाणमहं न भवाम्येव । स्वयमपि प्रसादा-त्कथञ्चिद्गृह्यत इत्यत आह । मत्तोऽन्यदिति । यन्मनआदिभिर्विचार्य मत्तोऽन्यत्वेनैव ज्ञायते । तदहं न भवाम्येवेति बुध्यध्वम् । विचारितस्यापि पुनः संशयकारणं परिकल्प्य संशयो न कर्तव्यः । अतः को भवानिति नारब्धव्यः, गुणेष्वाविशते चेत इत्येव प्रश्न आरब्धव्यः । | ||
'न युष्माकमपि प्रश्नो घटेतायं कथञ्चन । | 'न युष्माकमपि प्रश्नो घटेतायं कथञ्चन । | ||
मामृते न हि वन्द्योऽस्ति विरिञ्चेः क्वापि कश्चन ॥ | मामृते न हि वन्द्योऽस्ति विरिञ्चेः क्वापि कश्चन ॥ | ||
अभिवन्दितपादं मां विरिञ्चेन कथं पुनः । | अभिवन्दितपादं मां विरिञ्चेन कथं पुनः । | ||
पृच्छथान्ये समा यस्मादवरत्वे चतुर्मुखात् ॥ | पृच्छथान्ये समा यस्मादवरत्वे चतुर्मुखात् ॥ | ||
देवा मनुष्याः पितरो गन्धर्वा असुरास्तथा । | देवा मनुष्याः पितरो गन्धर्वा असुरास्तथा । | ||
इति पञ्चात्मकं सर्वं ब्रह्मणस्त्ववरं यतः ॥ | इति पञ्चात्मकं सर्वं ब्रह्मणस्त्ववरं यतः ॥ | ||
यन्मदन्यद्विचारेण गृह्यते तन्न चास्म्यहम् । | यन्मदन्यद्विचारेण गृह्यते तन्न चास्म्यहम् । | ||
इति जानीध्वमद्धैव मत्प्रसादाद्धि मद्दृशिः ॥ | इति जानीध्वमद्धैव मत्प्रसादाद्धि मद्दृशिः ॥ | ||
अन्यत्स्वभावतो दृश्यं मम प्रेरणयैव तु । | अन्यत्स्वभावतो दृश्यं मम प्रेरणयैव तु । | ||
तस्माद्विवक्षितार्थे तु प्रश्नारम्भो न मद्गतः''॥ इति तन्त्रभागवते ॥ | तस्माद्विवक्षितार्थे तु प्रश्नारम्भो न मद्गतः''॥ इति तन्त्रभागवते ॥ | ||
'इदं हि विश्वं भगवानिवेतरः''इति च । | 'इदं हि विश्वं भगवानिवेतरः''इति च । | ||
'प्रकृतेर्व्यतिरिक्तो यः पुरुषश्चेति कथ्यते । | 'प्रकृतेर्व्यतिरिक्तो यः पुरुषश्चेति कथ्यते । | ||
तं विद्यात्परमात्मानं वासुदेवेति यं विदुः''॥ इति भारते ॥ | तं विद्यात्परमात्मानं वासुदेवेति यं विदुः''॥ इति भारते ॥ | ||
'प्रकृतेः प्राकृताच्चैव व्यतिरिक्तं गुणाधिकम् । | 'प्रकृतेः प्राकृताच्चैव व्यतिरिक्तं गुणाधिकम् । | ||
ये विदुः परमात्मानं ते यान्ति परमं पदम्''॥ इति च ॥ | ये विदुः परमात्मानं ते यान्ति परमं पदम्''॥ इति च ॥ | ||
'नैतदिच्छन्ति पुरुषमेकं कुरुकुलोद्वह । | 'नैतदिच्छन्ति पुरुषमेकं कुरुकुलोद्वह । | ||
बहूनां पुरुषाणां हि यथैका योनिरुच्यते । | बहूनां पुरुषाणां हि यथैका योनिरुच्यते । | ||
तथा तं पुरुषं विश्वमाख्यास्यामि गुणाधिकम्''॥ इति च ॥ २४ ॥</div> | तथा तं पुरुषं विश्वमाख्यास्यामि गुणाधिकम्''॥ इति च ॥ २४ ॥</div> | ||
| Line 13,091: | Line 13,091: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S13_V26" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S13_V26"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S13_V26" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S13_V26"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S13_V26_B1" data-verse="BTN_C11_S13_V26" data-block-id="BTN_C11_S13_V26_B1">मत्स्वरूपे तदुभयं त्यजेत् । मयि स्थिताश्चेतो गुणाश्चेति । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S13_V26_B1" data-verse="BTN_C11_S13_V26" data-block-id="BTN_C11_S13_V26_B1">मत्स्वरूपे तदुभयं त्यजेत् । मयि स्थिताश्चेतो गुणाश्चेति । | ||
'विष्णुस्था विषयाः सर्वे विष्णावेव मनो मम । | 'विष्णुस्था विषयाः सर्वे विष्णावेव मनो मम । | ||
इति मय्यर्पयन्सर्वं त्यजेत्तत्तं न बाधते''॥ इति साम्ये ॥ २६ ॥</div> | इति मय्यर्पयन्सर्वं त्यजेत्तत्तं न बाधते''॥ इति साम्ये ॥ २६ ॥</div> | ||
| Line 13,105: | Line 13,105: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S13_V30" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S13_V30"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S13_V30" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S13_V30"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S13_V30_B1" data-verse="BTN_C11_S13_V30" data-block-id="BTN_C11_S13_V30_B1">'भिन्नस्य त्वेकभावेन तथैकस्य च भेदतः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S13_V30_B1" data-verse="BTN_C11_S13_V30" data-block-id="BTN_C11_S13_V30_B1">'भिन्नस्य त्वेकभावेन तथैकस्य च भेदतः । | ||
ज्ञानं नानार्थधीः प्रोक्ता नानात्वादर्थतद्धियोः''॥इति ब््राह्मतर्के ॥ ३० ॥</div> | ज्ञानं नानार्थधीः प्रोक्ता नानात्वादर्थतद्धियोः''॥इति ब््राह्मतर्के ॥ ३० ॥</div> | ||
| Line 13,112: | Line 13,112: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S13_V31" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S13_V31"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S13_V31" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S13_V31"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S13_V31_B1" data-verse="BTN_C11_S13_V31" data-block-id="BTN_C11_S13_V31_B1">'अभिधा किङ्कृतैतेषां भावानां परमेश्वरे । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S13_V31_B1" data-verse="BTN_C11_S13_V31" data-block-id="BTN_C11_S13_V31_B1">'अभिधा किङ्कृतैतेषां भावानां परमेश्वरे । | ||
यतोऽसत्वमशक्तत्वाद्भावानां तस्य शक्तता ॥ | यतोऽसत्वमशक्तत्वाद्भावानां तस्य शक्तता ॥ | ||
ततः सत्वं साधुभावः सत्वमित्युच्यते बुधैः । | ततः सत्वं साधुभावः सत्वमित्युच्यते बुधैः । | ||
साधुभावश्च शक्तस्य ततोऽन्याऽसाधुता ततः । | साधुभावश्च शक्तस्य ततोऽन्याऽसाधुता ततः । | ||
अभेदे जगतो विष्णोर्या वाचो ये च हेतवः ॥ | अभेदे जगतो विष्णोर्या वाचो ये च हेतवः ॥ | ||
स्वप्नजाग््रात्कल्पकवत्सर्वे ते भ््रामदर्शिताः''॥ इति शश्वत्संहितायाम् ॥ ३१ ॥</div> | स्वप्नजाग््रात्कल्पकवत्सर्वे ते भ््रामदर्शिताः''॥ इति शश्वत्संहितायाम् ॥ ३१ ॥</div> | ||
| Line 13,123: | Line 13,123: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S13_V32" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S13_V32"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S13_V32" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S13_V32"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S13_V32_B1" data-verse="BTN_C11_S13_V32" data-block-id="BTN_C11_S13_V32_B1">'दक्षिणाक्षिस्थितो विष्णुर्भुङ्क्तेऽर्थान् जाग््रादास्थितान् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S13_V32_B1" data-verse="BTN_C11_S13_V32" data-block-id="BTN_C11_S13_V32_B1">'दक्षिणाक्षिस्थितो विष्णुर्भुङ्क्तेऽर्थान् जाग््रादास्थितान् । | ||
कण्ठसंस्थस्तथा स्वप्नान् जीवानन्दं च सुप्तिगः ॥ | कण्ठसंस्थस्तथा स्वप्नान् जीवानन्दं च सुप्तिगः ॥ | ||
श्रुत्यन्वयात्स्मृतिभ्यश्च स एकः परमेश्वरः । | श्रुत्यन्वयात्स्मृतिभ्यश्च स एकः परमेश्वरः । | ||
अस्वतन्त्रस्य जीवस्य स्वतन्त्रो जाग््रादादिदः ॥ | अस्वतन्त्रस्य जीवस्य स्वतन्त्रो जाग््रादादिदः ॥ | ||
स्वयं स्वप्नादिहीनः सन् क्रीडते पुरुषोत्तमः''॥ इति तत्त्वे ॥ | स्वयं स्वप्नादिहीनः सन् क्रीडते पुरुषोत्तमः''॥ इति तत्त्वे ॥ | ||
'स्वप्नेन शारीरमभिप्रहत्यासुप्तः सुप्तानभिचाकशीति''॥ इत्यादि च ॥ ३२ ॥</div> | 'स्वप्नेन शारीरमभिप्रहत्यासुप्तः सुप्तानभिचाकशीति''॥ इत्यादि च ॥ ३२ ॥</div> | ||
| Line 13,134: | Line 13,134: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S13_V34" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S13_V34"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S13_V34" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S13_V34"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S13_V34_B1" data-verse="BTN_C11_S13_V34" data-block-id="BTN_C11_S13_V34_B1">जाग््रादादिषु परमात्मभेदं विभ््रामं वीक्षेत । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S13_V34_B1" data-verse="BTN_C11_S13_V34" data-block-id="BTN_C11_S13_V34_B1">जाग््रादादिषु परमात्मभेदं विभ््रामं वीक्षेत । | ||
'जाग््रादादिकरो देवः परमात्मैक एव तु । | 'जाग््रादादिकरो देवः परमात्मैक एव तु । | ||
इति वीक्षेत सततं मुच्यते संसृतेरतः''॥ इति प्रकाशसंहितायाम् । | इति वीक्षेत सततं मुच्यते संसृतेरतः''॥ इति प्रकाशसंहितायाम् । | ||
यदा विभ््रामोऽयमिति दृष्टस्तदैव विनष्टः । श्रुतियुक्तिभिर्विचारितेऽतिलोलः । क्षिप्रं विनश्यतीत्यर्थः । अलातस्य चक्राकारत्वभ््रामवत् परमात्मभेदभ््रामः । त्रिगुणैस्तत्कार्यैः पापादिभिश्च बद्धः सन् विज्ञानरूपं परमात्मानं भ््र•न्त्या बहुधा पश्यति । | यदा विभ््रामोऽयमिति दृष्टस्तदैव विनष्टः । श्रुतियुक्तिभिर्विचारितेऽतिलोलः । क्षिप्रं विनश्यतीत्यर्थः । अलातस्य चक्राकारत्वभ््रामवत् परमात्मभेदभ््रामः । त्रिगुणैस्तत्कार्यैः पापादिभिश्च बद्धः सन् विज्ञानरूपं परमात्मानं भ््र•न्त्या बहुधा पश्यति । | ||
'देहभेदेष्ववस्थासु प्रादुर्भावेषु चैकलम् । | 'देहभेदेष्ववस्थासु प्रादुर्भावेषु चैकलम् । | ||
ज्ञानानन्दैकसद्रूपं भ््र•न्त्या भिन्नं प्रपश्यति ॥ | ज्ञानानन्दैकसद्रूपं भ््र•न्त्या भिन्नं प्रपश्यति ॥ | ||
सा च भ््र•न्तिर्विनश्येत यदा भ््र•न्तित्ववेदनम् । | सा च भ््र•न्तिर्विनश्येत यदा भ््र•न्तित्ववेदनम् । | ||
अतिक्षिप्रं विनश्येच्च न स्थिरं दिग्भ््रामादिवत् ॥ | अतिक्षिप्रं विनश्येच्च न स्थिरं दिग्भ््रामादिवत् ॥ | ||
त्रिगुणैर्बन्धिता जीवा ज्ञप्तिमात्रं जनार्दनम् । | त्रिगुणैर्बन्धिता जीवा ज्ञप्तिमात्रं जनार्दनम् । | ||
पश्यन्ति बहुधा स्वप्ने यथैकं बहुधा क्वचित् ॥ | पश्यन्ति बहुधा स्वप्ने यथैकं बहुधा क्वचित् ॥ | ||
अभिन्नोऽपि विभिन्नेषु व्यवहारो यथा भवेत् । | अभिन्नोऽपि विभिन्नेषु व्यवहारो यथा भवेत् । | ||
तथैव व्यवहाराय शक्तत्वान्नैव दूषणम् । | तथैव व्यवहाराय शक्तत्वान्नैव दूषणम् । | ||
ईशस्य तु तदन्येषामपि यच्छक्तिदायकः''॥ इति ब््राह्मतर्के ॥ | ईशस्य तु तदन्येषामपि यच्छक्तिदायकः''॥ इति ब््राह्मतर्के ॥ | ||
अलातभ््र•मको यदा निवर्तते तदैव भ््रामो निवर्तते । तद्वद्यदा भ््रामनिवृत्ति-मिच्छति तदैव गुरूपसदनान्निवर्तयितुं शक्यः । | अलातभ््र•मको यदा निवर्तते तदैव भ््रामो निवर्तते । तद्वद्यदा भ््रामनिवृत्ति-मिच्छति तदैव गुरूपसदनान्निवर्तयितुं शक्यः । | ||
'अशक्योऽप्यपि शक्योऽयं विनिवर्तयितुं भ््रामः । | 'अशक्योऽप्यपि शक्योऽयं विनिवर्तयितुं भ््रामः । | ||
ईशस्थो गुरुसम्पत्त्या यदि शुद्धमनाः पुमान्''॥ इति सम्यग्ज्ञाने ॥ ३४ ॥</div> | ईशस्थो गुरुसम्पत्त्या यदि शुद्धमनाः पुमान्''॥ इति सम्यग्ज्ञाने ॥ ३४ ॥</div> | ||
| Line 13,167: | Line 13,167: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S13_V37" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S13_V37"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S13_V37" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S13_V37"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S13_V37_B1" data-verse="BTN_C11_S13_V37" data-block-id="BTN_C11_S13_V37_B1">'आदरो भजनं भक्तिर्बहुमानं च सेवनम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S13_V37_B1" data-verse="BTN_C11_S13_V37" data-block-id="BTN_C11_S13_V37_B1">'आदरो भजनं भक्तिर्बहुमानं च सेवनम् । | ||
पर्यायवाचकाः सर्वे स्मृतिस्तज्जन्म कर्म च''॥ इति शब्दनिर्णये ॥ ३७ ॥</div> | पर्यायवाचकाः सर्वे स्मृतिस्तज्जन्म कर्म च''॥ इति शब्दनिर्णये ॥ ३७ ॥</div> | ||
| Line 13,176: | Line 13,176: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S13_V40" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S13_V40"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S13_V40" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S13_V40"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S13_V40_B1" data-verse="BTN_C11_S13_V40" data-block-id="BTN_C11_S13_V40_B1">'अपूर्णगुणरूपास्तु सम्पूर्णगुणरूपकम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S13_V40_B1" data-verse="BTN_C11_S13_V40" data-block-id="BTN_C11_S13_V40_B1">'अपूर्णगुणरूपास्तु सम्पूर्णगुणरूपकम् । | ||
भजन्ति परमं ब््राह्म देवास्त्रिगुणवर्जितम्''॥ इति कालसंहितायाम् ॥ ४० ॥</div> | भजन्ति परमं ब््राह्म देवास्त्रिगुणवर्जितम्''॥ इति कालसंहितायाम् ॥ ४० ॥</div> | ||
| Line 13,185: | Line 13,185: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S14_V04" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S14_V04"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S14_V04" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S14_V04"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S14_V04_B1" data-verse="BTN_C11_S14_V04" data-block-id="BTN_C11_S14_V04_B1">'रुद्रमिन्द्रं कुमारं च विनैवान्याग््राजो मनुः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S14_V04_B1" data-verse="BTN_C11_S14_V04" data-block-id="BTN_C11_S14_V04_B1">'रुद्रमिन्द्रं कुमारं च विनैवान्याग््राजो मनुः । | ||
ब््राह्मपुत्रेष्वादिसृष्टावन्यथात्वं पुनर्जनेः''॥ इति स्कान्दे ॥ | ब््राह्मपुत्रेष्वादिसृष्टावन्यथात्वं पुनर्जनेः''॥ इति स्कान्दे ॥ | ||
'पूर्वसृष्टौ पूर्वजा ये तेऽधिकाः सर्वतो गुणैः । | 'पूर्वसृष्टौ पूर्वजा ये तेऽधिकाः सर्वतो गुणैः । | ||
अनाद्यनन्तकालेषु मुक्तावपि यथाक्रमम्''॥ इति निबन्धे ॥ ४ ॥</div> | अनाद्यनन्तकालेषु मुक्तावपि यथाक्रमम्''॥ इति निबन्धे ॥ ४ ॥</div> | ||
| Line 13,204: | Line 13,204: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S14_V11" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S14_V11"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S14_V11" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S14_V11"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S14_V11_B1" data-verse="BTN_C11_S14_V11" data-block-id="BTN_C11_S14_V11_B1">'मद्भक्तिवर्जितं श्रेयो ये मन्यन्ते दुराशयाः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S14_V11_B1" data-verse="BTN_C11_S14_V11" data-block-id="BTN_C11_S14_V11_B1">'मद्भक्तिवर्जितं श्रेयो ये मन्यन्ते दुराशयाः । | ||
तेषामन्ते तमो घोरमनन्तं प्राप्यते ध््राुवम्''॥ इति मान्यसंहितायाम् ॥ ११ ॥</div> | तेषामन्ते तमो घोरमनन्तं प्राप्यते ध््राुवम्''॥ इति मान्यसंहितायाम् ॥ ११ ॥</div> | ||
| Line 13,211: | Line 13,211: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S14_V15" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S14_V15"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S14_V15" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S14_V15"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S14_V15_B1" data-verse="BTN_C11_S14_V15" data-block-id="BTN_C11_S14_V15_B1">'कृपानिमित्ता या प्रीतिर्नीचभक्तेषु साऽधिका । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S14_V15_B1" data-verse="BTN_C11_S14_V15" data-block-id="BTN_C11_S14_V15_B1">'कृपानिमित्ता या प्रीतिर्नीचभक्तेषु साऽधिका । | ||
आन्तरैव तु या प्रीतिः सा तूच्चेषु यथाक्रमम् ॥ | आन्तरैव तु या प्रीतिः सा तूच्चेषु यथाक्रमम् ॥ | ||
यथा कश्चित्स्वमात्मानं प््रिायां पुत्रमथापि वा । | यथा कश्चित्स्वमात्मानं प््रिायां पुत्रमथापि वा । | ||
अतिहाय कृपायुक्तो भिक्षवेऽन्नं ददात्यपि ॥ | अतिहाय कृपायुक्तो भिक्षवेऽन्नं ददात्यपि ॥ | ||
कदाचिदेव न पुनः स्वात्मादेः सार्वकालिकम् । | कदाचिदेव न पुनः स्वात्मादेः सार्वकालिकम् । | ||
योगक्षेमवहत्वं च नित्यं स्वात्मादिषु स्फुटम् ॥ | योगक्षेमवहत्वं च नित्यं स्वात्मादिषु स्फुटम् ॥ | ||
एवमेव परेशस्य भक्तेषु श्रियजादिषु''॥ इति प््रिायविवेके ॥ | एवमेव परेशस्य भक्तेषु श्रियजादिषु''॥ इति प््रिायविवेके ॥ | ||
'यादवेभ्यश्च सर्वेभ्य उद्धवो भगवत्प््रिायः । | 'यादवेभ्यश्च सर्वेभ्य उद्धवो भगवत्प््रिायः । | ||
उद्धवाच्च प््रिायतमः प्रद्युम्नस्तु महारथः ॥ | उद्धवाच्च प््रिायतमः प्रद्युम्नस्तु महारथः ॥ | ||
तस्मादपि प््रिायतमो रामः कृष्णस्य सर्वदा । | तस्मादपि प््रिायतमो रामः कृष्णस्य सर्वदा । | ||
नैव तस्मात्प््रिायतमो विनैकं तु चतुर्मुखम् ॥ | नैव तस्मात्प््रिायतमो विनैकं तु चतुर्मुखम् ॥ | ||
सर्वेऽभ्योऽपि प््रिायतमा हरेः श्रीरेव वल्लभा । | सर्वेऽभ्योऽपि प््रिायतमा हरेः श्रीरेव वल्लभा । | ||
नैव तस्याः प््रिायतमो विना स्वात्मानमेव तु''॥ इति यादवाध्यात्मे ॥ १५ ॥</div> | नैव तस्याः प््रिायतमो विना स्वात्मानमेव तु''॥ इति यादवाध्यात्मे ॥ १५ ॥</div> | ||
| Line 13,229: | Line 13,229: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S14_V16" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S14_V16"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S14_V16" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S14_V16"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S14_V16_B1" data-verse="BTN_C11_S14_V16" data-block-id="BTN_C11_S14_V16_B1">स्वाङ्घ्रिरेणुभिस्तं शोधयामीत्यनुव््राजामि । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S14_V16_B1" data-verse="BTN_C11_S14_V16" data-block-id="BTN_C11_S14_V16_B1">स्वाङ्घ्रिरेणुभिस्तं शोधयामीत्यनुव््राजामि । | ||
'अनुगच्छति विष्णुस्तु स्वभक्तं तस्य शुद्धये । | 'अनुगच्छति विष्णुस्तु स्वभक्तं तस्य शुद्धये । | ||
तस्याङ्घ्रिरेणुभिर्वातनीतैरग््रोसरः शुचिः ॥ | तस्याङ्घ्रिरेणुभिर्वातनीतैरग््रोसरः शुचिः ॥ | ||
अग््रातो गमने विष्णोः पादस्पृष्टं रजो भवेत् । | अग््रातो गमने विष्णोः पादस्पृष्टं रजो भवेत् । | ||
अतः स्वभक्तं पूयेयेत्यनुव््राजति केशवः''॥ इति सङ्ख्याने ॥ १६ ॥</div> | अतः स्वभक्तं पूयेयेत्यनुव््राजति केशवः''॥ इति सङ्ख्याने ॥ १६ ॥</div> | ||
| Line 13,241: | Line 13,241: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S14_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S14_V24"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S14_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S14_V24"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S14_V24_B1" data-verse="BTN_C11_S14_V24" data-block-id="BTN_C11_S14_V24_B1">'चित्तद्रवस्तथा स्थैर्यं प्रसादो भक्तिलक्षणम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S14_V24_B1" data-verse="BTN_C11_S14_V24" data-block-id="BTN_C11_S14_V24_B1">'चित्तद्रवस्तथा स्थैर्यं प्रसादो भक्तिलक्षणम् । | ||
आधिक्येन तु तत्रापि स्थैर्यमेव विशेषतः ॥ | आधिक्येन तु तत्रापि स्थैर्यमेव विशेषतः ॥ | ||
दम्भस्य चलभक्तेश्च यस्मादश्व्रादिकं भवेत् । | दम्भस्य चलभक्तेश्च यस्मादश्व्रादिकं भवेत् । | ||
दम्भादिपरिहारार्थं निगृह्णीयाच्च धीरधीः ॥ | दम्भादिपरिहारार्थं निगृह्णीयाच्च धीरधीः ॥ | ||
अत आध्यात्मिकैः क्लेशैराधिभूताधिदैविकैः । | अत आध्यात्मिकैः क्लेशैराधिभूताधिदैविकैः । | ||
वाक्यैश्च वेदतन्त्राद्यैरुपदेशैश्च तादृशैः ॥ | वाक्यैश्च वेदतन्त्राद्यैरुपदेशैश्च तादृशैः ॥ | ||
बलवच्छासनैर्वापि यस्य भक्तिर्न चाल्यते । | बलवच्छासनैर्वापि यस्य भक्तिर्न चाल्यते । | ||
स एव परमो भक्तो विष्णोर्हृदयवल्लभः''॥ इति भक्तिविवेके ॥ २३-२४ ॥</div> | स एव परमो भक्तो विष्णोर्हृदयवल्लभः''॥ इति भक्तिविवेके ॥ २३-२४ ॥</div> | ||
| Line 13,256: | Line 13,256: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S14_V30" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S14_V30"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S14_V30" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S14_V30"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S14_V30_B1" data-verse="BTN_C11_S14_V30" data-block-id="BTN_C11_S14_V30_B1">'केशवे त्वन्यथाबुद्धिः सैव स्त्री सम्प्रकीर्तिता । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S14_V30_B1" data-verse="BTN_C11_S14_V30" data-block-id="BTN_C11_S14_V30_B1">'केशवे त्वन्यथाबुद्धिः सैव स्त्री सम्प्रकीर्तिता । | ||
त्रिकालदुःखदत्वेन पुंसा सह निवासनात्''॥ | त्रिकालदुःखदत्वेन पुंसा सह निवासनात्''॥ | ||
'जुष्टत्वाद्योषिदित्युक्ता वननाद्वनितेति च । | 'जुष्टत्वाद्योषिदित्युक्ता वननाद्वनितेति च । | ||
प्रमादकरणत्वात्तु प्रमदेति च गीयते ॥ | प्रमादकरणत्वात्तु प्रमदेति च गीयते ॥ | ||
त्यजेत्तत्सङ्गिनां सङ्गं बुभूषुः पुरुषः सदा । | त्यजेत्तत्सङ्गिनां सङ्गं बुभूषुः पुरुषः सदा । | ||
न तादृशः क्वचिद्दोषः पुरुषस्यासुखावहः ॥ | न तादृशः क्वचिद्दोषः पुरुषस्यासुखावहः ॥ | ||
क्षुद्रपापानि पापानि चोपपातकपातके । | क्षुद्रपापानि पापानि चोपपातकपातके । | ||
महापातकनामानि सुमहापातकान्यपि ॥ | महापातकनामानि सुमहापातकान्यपि ॥ | ||
तथा स्वतिमहान्तानि पातकानि विदो विदुः । | तथा स्वतिमहान्तानि पातकानि विदो विदुः । | ||
पिपीलिकावधादीनि क्षुद्रपापोदितानि च ॥ | पिपीलिकावधादीनि क्षुद्रपापोदितानि च ॥ | ||
पापमस्थिमतां हत्या फलचौर्यादिरेव वा । | पापमस्थिमतां हत्या फलचौर्यादिरेव वा । | ||
परदारादिकं चापि ह्युपपातकसंज्ञितम् ॥ | परदारादिकं चापि ह्युपपातकसंज्ञितम् ॥ | ||
पातकं शूद्रहत्यादि ब््राह्महत्यादिकं महत् । | पातकं शूद्रहत्यादि ब््राह्महत्यादिकं महत् । | ||
देवस्वहरणादीनि सुमहान्ति विदो विदुः ॥ | देवस्वहरणादीनि सुमहान्ति विदो विदुः ॥ | ||
देवावज्ञा सतां चैव ततोऽपि सुमहत्तरा । | देवावज्ञा सतां चैव ततोऽपि सुमहत्तरा । | ||
महन्महत्तरा तस्या अवज्ञा केशवे तु या ॥ | महन्महत्तरा तस्या अवज्ञा केशवे तु या ॥ | ||
केशवस्य समोऽस्तीति केशवोऽस्म्यहमित्यपि । | केशवस्य समोऽस्तीति केशवोऽस्म्यहमित्यपि । | ||
ब््राह्माद्याः केशवात्मानः श्रीर्वा निर्गुण इत्यपि ॥ | ब््राह्माद्याः केशवात्मानः श्रीर्वा निर्गुण इत्यपि ॥ | ||
मुक्तस्य तद्भावमतिररूपत्वमतिस्तथा । | मुक्तस्य तद्भावमतिररूपत्वमतिस्तथा । | ||
त्रिगुणात्मकदेहोऽस्याप्यस्तीत्यपि तु या मतिः ॥ | त्रिगुणात्मकदेहोऽस्याप्यस्तीत्यपि तु या मतिः ॥ | ||
जन्ममृत्यादिबुद्धिर्वा दुःखाज्ञानादिबोधनम् । | जन्ममृत्यादिबुद्धिर्वा दुःखाज्ञानादिबोधनम् । | ||
तस्यापि परतन्त्रत्वविज्ञानं च तदुत्तमः ॥ | तस्यापि परतन्त्रत्वविज्ञानं च तदुत्तमः ॥ | ||
अस्तीति या मतिस्तस्य वशादन्यस्य कस्यचित् । | अस्तीति या मतिस्तस्य वशादन्यस्य कस्यचित् । | ||
अस्तीति भावनेत्याद्या अवज्ञाः सम्प्रकीर्तिताः''॥ इति धर्मविवेके ॥ | अस्तीति भावनेत्याद्या अवज्ञाः सम्प्रकीर्तिताः''॥ इति धर्मविवेके ॥ | ||
'अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम्''। | 'अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम्''। | ||
'अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक्''॥ इत्यादि च ॥ | 'अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक्''॥ इत्यादि च ॥ | ||
'बाध्यमानोऽपि मद्भक्तः''। इत्यादि च । | 'बाध्यमानोऽपि मद्भक्तः''। इत्यादि च । | ||
'परदारदृशिः प्रोक्ता क्षुद्रपातकसंज्ञिता । | 'परदारदृशिः प्रोक्ता क्षुद्रपातकसंज्ञिता । | ||
उपपातकं तद्गतिश्च वर्णबाह्येषु पातकम् ॥ | उपपातकं तद्गतिश्च वर्णबाह्येषु पातकम् ॥ | ||
महापातकसंज्ञं तु पित्रादेर्दारधर्षणम् । | महापातकसंज्ञं तु पित्रादेर्दारधर्षणम् । | ||
दारदृष्टिः स्वोत्तमानां मानुषाणां स्वभावतः ॥ | दारदृष्टिः स्वोत्तमानां मानुषाणां स्वभावतः ॥ | ||
सुमहापातकं प्रोक्तं तद्गतिः सुमहत् ततः । | सुमहापातकं प्रोक्तं तद्गतिः सुमहत् ततः । | ||
ऋषिदारेषु मनसो गतिरेव ततोऽधिका ॥ | ऋषिदारेषु मनसो गतिरेव ततोऽधिका ॥ | ||
देवदाराभिकामानां सङ्गिसङ्गस्ततोऽधिकः । | देवदाराभिकामानां सङ्गिसङ्गस्ततोऽधिकः । | ||
किमु विष्णोस्ततो योषित्सङ्गस्य व्यत्ययस्थितेः ॥ | किमु विष्णोस्ततो योषित्सङ्गस्य व्यत्ययस्थितेः ॥ | ||
न समं पातकं क्वापि न हि स्वस्त्र्यभिकामतः । | न समं पातकं क्वापि न हि स्वस्त्र्यभिकामतः । | ||
अवज्ञाता माधवादेस्तस्मात्तं दूरतस्त्यजेत् ॥ | अवज्ञाता माधवादेस्तस्मात्तं दूरतस्त्यजेत् ॥ | ||
मानुषेषु तु दुःखित्वं क्षुद्रपापफलं स्मृतम् । | मानुषेषु तु दुःखित्वं क्षुद्रपापफलं स्मृतम् । | ||
पापात्तु वर्णबाह्यत्वं तिर्यग्योनिगतिस्तथा ॥ | पापात्तु वर्णबाह्यत्वं तिर्यग्योनिगतिस्तथा ॥ | ||
सहस्रवर्षनरकं क्षुद्रपातकजं फलम् । | सहस्रवर्षनरकं क्षुद्रपातकजं फलम् । | ||
उपपातकतश्चापि नरकं युगमात्रकम् ॥ | उपपातकतश्चापि नरकं युगमात्रकम् ॥ | ||
चतुर्युगावसानं तु पातकस्य फलं स्मृतम् । | चतुर्युगावसानं तु पातकस्य फलं स्मृतम् । | ||
महापातकजन्यं च कल्पावधि समीरितम् ॥ | महापातकजन्यं च कल्पावधि समीरितम् ॥ | ||
सुमहापातकाच्चापि यावद्ब्रह्मलयो भवेत् । | सुमहापातकाच्चापि यावद्ब्रह्मलयो भवेत् । | ||
तत्पराणां पातकानां फलमन्धन्तमः स्मृतम् ॥ | तत्पराणां पातकानां फलमन्धन्तमः स्मृतम् ॥ | ||
अधोऽधो दुःखबहुलं विष्णुदाराभिमर्शनात् । | अधोऽधो दुःखबहुलं विष्णुदाराभिमर्शनात् । | ||
वधादपि हि दाराणां धर्षणं कोपकारणम् ॥ | वधादपि हि दाराणां धर्षणं कोपकारणम् ॥ | ||
तस्माद्देव्यः सदा वन्द्या अग्निवन्नाभिकामतः''॥ इति धर्मतत्त्वे ॥ २९-३० ॥</div> | तस्माद्देव्यः सदा वन्द्या अग्निवन्नाभिकामतः''॥ इति धर्मतत्त्वे ॥ २९-३० ॥</div> | ||
| Line 13,309: | Line 13,309: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S14_V35" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S14_V35"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S14_V35" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S14_V35"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S14_V35_B1" data-verse="BTN_C11_S14_V35" data-block-id="BTN_C11_S14_V35_B1">'उपास्य प्राणतोऽनुज्ञां हृदिस्थात्प्राप्य सेवकः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S14_V35_B1" data-verse="BTN_C11_S14_V35" data-block-id="BTN_C11_S14_V35_B1">'उपास्य प्राणतोऽनुज्ञां हृदिस्थात्प्राप्य सेवकः । | ||
अनुज्ञानन्तरं मासाद्वशे प्राणो भविष्यति । | अनुज्ञानन्तरं मासाद्वशे प्राणो भविष्यति । | ||
प्रसादभाक्तवं सम्प्रोक्तं प्राणविष्ण्वोर्जयस्त्विति ॥ | प्रसादभाक्तवं सम्प्रोक्तं प्राणविष्ण्वोर्जयस्त्विति ॥ | ||
न हि सर्वविजेतारौ विजेयौ केनचित्क्वचित् । | न हि सर्वविजेतारौ विजेयौ केनचित्क्वचित् । | ||
अपेक्षितं फलं येन दीयते तज्जितं त्विति । | अपेक्षितं फलं येन दीयते तज्जितं त्विति । | ||
यथा जिता वसुमती यथा मोक्षपदं जितम्''॥ इति प्रभञ्जने ॥ ३५ ॥</div> | यथा जिता वसुमती यथा मोक्षपदं जितम्''॥ इति प्रभञ्जने ॥ ३५ ॥</div> | ||
| Line 13,320: | Line 13,320: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S14_V44" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S14_V44"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S14_V44" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S14_V44"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S14_V44_B1" data-verse="BTN_C11_S14_V44" data-block-id="BTN_C11_S14_V44_B1">'व्योमेति व्याप्तशब्दः स्याद्विशेषादोतता यतः''॥ इति शब्दनिर्णये । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S14_V44_B1" data-verse="BTN_C11_S14_V44" data-block-id="BTN_C11_S14_V44_B1">'व्योमेति व्याप्तशब्दः स्याद्विशेषादोतता यतः''॥ इति शब्दनिर्णये । | ||
व्योमि्न धारयेत् सर्वाङ्गेषु धारयेदित्यर्थः । तच्च धारणं त्यक्त्वा स्वत एव मनसस्तत्रैव समाहितत्वादन्यत्किमपि न चिन्तयेत् । | व्योमि्न धारयेत् सर्वाङ्गेषु धारयेदित्यर्थः । तच्च धारणं त्यक्त्वा स्वत एव मनसस्तत्रैव समाहितत्वादन्यत्किमपि न चिन्तयेत् । | ||
'यावत्समग््रास्मरणमचलं केशवे भवेत् । | 'यावत्समग््रास्मरणमचलं केशवे भवेत् । | ||
समग््रां चिन्तयेत्तावद्यदा तु विचलेत्ततः ॥ | समग््रां चिन्तयेत्तावद्यदा तु विचलेत्ततः ॥ | ||
प्रत्यङ्गं धारणं कुर्यान्मनो यावत्समग््रागम् । | प्रत्यङ्गं धारणं कुर्यान्मनो यावत्समग््रागम् । | ||
प्रत्यङ्गाभ्यासतो यावत्समग््रो सुस्थिरं मनः ॥ | प्रत्यङ्गाभ्यासतो यावत्समग््रो सुस्थिरं मनः ॥ | ||
तदा पुनः समग््रां तु धारयेद्यत्नतो बुधः । | तदा पुनः समग््रां तु धारयेद्यत्नतो बुधः । | ||
यदा तु धारणोऽत्साहं विना तत्राचलं मनः ॥ | यदा तु धारणोऽत्साहं विना तत्राचलं मनः ॥ | ||
तिष्ठेत् त्यक्त्वा तदुद्योगं शङ्खचक्राम्बुजाङ्किते । | तिष्ठेत् त्यक्त्वा तदुद्योगं शङ्खचक्राम्बुजाङ्किते । | ||
आरूढचेताः परमे शृृङ्गाराद्येकधामनि ॥ | आरूढचेताः परमे शृृङ्गाराद्येकधामनि ॥ | ||
नैवान्यच्चिन्तयेत्तस्मात्पूर्णानन्दाच्चतुर्भुजात् । | नैवान्यच्चिन्तयेत्तस्मात्पूर्णानन्दाच्चतुर्भुजात् । | ||
यतोऽन्यस्मरणे तस्मान्मनश्चलति सुस्थिरम् ॥ | यतोऽन्यस्मरणे तस्मान्मनश्चलति सुस्थिरम् ॥ | ||
धारणार्थप्रयत्नेन तस्मात्तदुभयं त्यजेत् । | धारणार्थप्रयत्नेन तस्मात्तदुभयं त्यजेत् । | ||
यावत्स्वारूढचेताः स्याद्विष्णो रूपे चतुर्भुजे''॥ इति ध्यानयोगे ॥ ४४ ॥</div> | यावत्स्वारूढचेताः स्याद्विष्णो रूपे चतुर्भुजे''॥ इति ध्यानयोगे ॥ ४४ ॥</div> | ||
| Line 13,339: | Line 13,339: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S14_V45" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S14_V45"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S14_V45" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S14_V45"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S14_V45_B1" data-verse="BTN_C11_S14_V45" data-block-id="BTN_C11_S14_V45_B1">परमात्मानं मां स्वदेहे पश्यति । जीवज्योतिर्मयि संयुतं प्रपश्यति । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S14_V45_B1" data-verse="BTN_C11_S14_V45" data-block-id="BTN_C11_S14_V45_B1">परमात्मानं मां स्वदेहे पश्यति । जीवज्योतिर्मयि संयुतं प्रपश्यति । | ||
'समाधियोगे सम्पूर्णे हृदि पश्यति केशवम् । | 'समाधियोगे सम्पूर्णे हृदि पश्यति केशवम् । | ||
जीवं तत्प्रतिबिम्बं च तेनैव सह संस्थितम् ॥ | जीवं तत्प्रतिबिम्बं च तेनैव सह संस्थितम् ॥ | ||
तदाधारं तदन्तस्थं तेनैव सदृशं तदा । | तदाधारं तदन्तस्थं तेनैव सदृशं तदा । | ||
आनन्दज्ञानशक्त्याद्यैः सदा तदवरं गुणैः ॥ | आनन्दज्ञानशक्त्याद्यैः सदा तदवरं गुणैः ॥ | ||
जीवन्मुक्तौ च मुक्तौ वा सततं तद्वशे स्थितम्''॥ इति । | जीवन्मुक्तौ च मुक्तौ वा सततं तद्वशे स्थितम्''॥ इति । | ||
'स्वयं प्रकाशरूपत्वाज्जीवोऽपि ज्योतिरुच्यते''॥ इति च तत्त्वप्रतिपत्तौ ॥ ४५ ॥</div> | 'स्वयं प्रकाशरूपत्वाज्जीवोऽपि ज्योतिरुच्यते''॥ इति च तत्त्वप्रतिपत्तौ ॥ ४५ ॥</div> | ||
| Line 13,361: | Line 13,361: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S15_V03" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S15_V03"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S15_V03" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S15_V03"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S15_V03_B1" data-verse="BTN_C11_S15_V03" data-block-id="BTN_C11_S15_V03_B1">मय्येव प्राधान्येन सन्ति अन्येषूपचारत इति मत्प्रधानाः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S15_V03_B1" data-verse="BTN_C11_S15_V03" data-block-id="BTN_C11_S15_V03_B1">मय्येव प्राधान्येन सन्ति अन्येषूपचारत इति मत्प्रधानाः । | ||
'सर्वाधिका अणीमाद्या विष्णोर्नान्यस्य कस्यचित् । | 'सर्वाधिका अणीमाद्या विष्णोर्नान्यस्य कस्यचित् । | ||
स्वाभाविका विरिञ्चस्य तत्प्रसादात्पराधिकाः''॥ इति स्वाभाव्ये ॥ | स्वाभाविका विरिञ्चस्य तत्प्रसादात्पराधिकाः''॥ इति स्वाभाव्ये ॥ | ||
'गुणभूतानामन्यासामपि सिद्धीनां ता एव हेतवः । | 'गुणभूतानामन्यासामपि सिद्धीनां ता एव हेतवः । | ||
स्वतस्तास्वेवाष्टस्वन्यासामन्तर्भावात् । । | स्वतस्तास्वेवाष्टस्वन्यासामन्तर्भावात् । । | ||
निःसीमाष्टगुणाभावात्सिद्धयोऽष्टादश स्मृताः । | निःसीमाष्टगुणाभावात्सिद्धयोऽष्टादश स्मृताः । | ||
देवेभ्योऽन्यत्र देवानां सिद्धयोऽष्टैव सम्मताः''॥ इति प्राकाश्ये ॥३॥</div> | देवेभ्योऽन्यत्र देवानां सिद्धयोऽष्टैव सम्मताः''॥ इति प्राकाश्ये ॥३॥</div> | ||
| Line 13,375: | Line 13,375: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S15_V05" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S15_V05"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S15_V05" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S15_V05"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S15_V05_B1" data-verse="BTN_C11_S15_V05" data-block-id="BTN_C11_S15_V05_B1">शक्तिप््रोरणमेवेशितृत्वम् । असङ्ग एव वशित्वम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S15_V05_B1" data-verse="BTN_C11_S15_V05" data-block-id="BTN_C11_S15_V05_B1">शक्तिप््रोरणमेवेशितृत्वम् । असङ्ग एव वशित्वम् । | ||
'यादृशानन्दकामः स्यात्तादृशानन्दसम्भवः । | 'यादृशानन्दकामः स्यात्तादृशानन्दसम्भवः । | ||
भोगान्विनैव प्राकाम्यमणिमादेः पृथक् ततः''॥ इति च ॥ ४,५ ॥</div> | भोगान्विनैव प्राकाम्यमणिमादेः पृथक् ततः''॥ इति च ॥ ४,५ ॥</div> | ||
| Line 13,387: | Line 13,387: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S15_V08" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S15_V08"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S15_V08" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S15_V08"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S15_V08_B1" data-verse="BTN_C11_S15_V08" data-block-id="BTN_C11_S15_V08_B1">अनूर्मिमत्त्वं प्राकाम्येऽन्तर्भूतम् । दूरश्रवणदर्शनं त्रिकालज्ञत्वम् । परचित्ता-द्यभिज्ञता च प्रकाश्यान्तर्भूतानि । मनोजव इत्यादिषट्कं प्राप्त्यन्तर्भूतम् । अन्यत्सर्वमीशित्वान्तर्भूतमपि परमेशत्वाभावे प्रथगित्यष्टादश । अग्न्यर्काम्बुविषादीनामित्यादिशब्दोक्ता । शस्त्रास्त्रनखदन्तताडनशापादिभिरप्रतिहतिः पृथगेव सिद्धिः सप्तदशी । अप्रतिहता आ समन्ताद्गतिर्यस्या आज्ञायाः साऽप्रतिहतागतिः । अद्वन्द्वमप्रतिहतं त्रिकालज्ञत्वम् । अग्न्यर्काम्बुविषाणां प्रतिस्तम्भाश्चतस्रः सिद्धयः । दूरश्रवणदर्शने द्वे सिद्धी । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S15_V08_B1" data-verse="BTN_C11_S15_V08" data-block-id="BTN_C11_S15_V08_B1">अनूर्मिमत्त्वं प्राकाम्येऽन्तर्भूतम् । दूरश्रवणदर्शनं त्रिकालज्ञत्वम् । परचित्ता-द्यभिज्ञता च प्रकाश्यान्तर्भूतानि । मनोजव इत्यादिषट्कं प्राप्त्यन्तर्भूतम् । अन्यत्सर्वमीशित्वान्तर्भूतमपि परमेशत्वाभावे प्रथगित्यष्टादश । अग्न्यर्काम्बुविषादीनामित्यादिशब्दोक्ता । शस्त्रास्त्रनखदन्तताडनशापादिभिरप्रतिहतिः पृथगेव सिद्धिः सप्तदशी । अप्रतिहता आ समन्ताद्गतिर्यस्या आज्ञायाः साऽप्रतिहतागतिः । अद्वन्द्वमप्रतिहतं त्रिकालज्ञत्वम् । अग्न्यर्काम्बुविषाणां प्रतिस्तम्भाश्चतस्रः सिद्धयः । दूरश्रवणदर्शने द्वे सिद्धी । | ||
'गरिम्णः सैव हेतुः स्यान्महिमा हेतुधारणा । | 'गरिम्णः सैव हेतुः स्यान्महिमा हेतुधारणा । | ||
प्रायोऽष्टसिद्धिकथनेष्वथो न पृथगुच्यते''इति च ॥ | प्रायोऽष्टसिद्धिकथनेष्वथो न पृथगुच्यते''इति च ॥ | ||
'प्राप्तिप्राकाश्ययोश्चापि धारणैकापि सम्भवेत् । | 'प्राप्तिप्राकाश्ययोश्चापि धारणैकापि सम्भवेत् । | ||
अत ऐक्येन तामुक्त्वा गरिमाणं पृथक् क्वचित्''॥ इति च ॥ | अत ऐक्येन तामुक्त्वा गरिमाणं पृथक् क्वचित्''॥ इति च ॥ | ||
'मूलभूतास्तु सिद्धीनां देवानामष्टसिद्धयः । | 'मूलभूतास्तु सिद्धीनां देवानामष्टसिद्धयः । | ||
सर्वसिद्धिप्रधानास्तास्तज्जा अष्टादश स्मृताः । | सर्वसिद्धिप्रधानास्तास्तज्जा अष्टादश स्मृताः । | ||
अष्टस्वन्तर्गतास्तास्तु तदपेक्षतयाऽल्पकाः''॥ इति च ॥ | अष्टस्वन्तर्गतास्तास्तु तदपेक्षतयाऽल्पकाः''॥ इति च ॥ | ||
कामरूपत्वस्याणिमादित्रयेऽप्यन्तर्भावः । अष्टसिद्धिपक्षे अग्न्यर्कस्तम्भ एकैव सिद्धिः अदाहत्वात् । अग्न्यादिप्रतिस्तम्भस्य वशित्वेऽपि । अनूर्मिमत्त्वा-द्यष्टादशपृथक्सिद्धिपक्षेऽग्न्यर्कस्तम्भयोः पृथक्त्वम् । तस्मिन्पक्षे तासां सकाशात्प्रधानाष्टौ मत्प्रधाना इति व्याख्या । | कामरूपत्वस्याणिमादित्रयेऽप्यन्तर्भावः । अष्टसिद्धिपक्षे अग्न्यर्कस्तम्भ एकैव सिद्धिः अदाहत्वात् । अग्न्यादिप्रतिस्तम्भस्य वशित्वेऽपि । अनूर्मिमत्त्वा-द्यष्टादशपृथक्सिद्धिपक्षेऽग्न्यर्कस्तम्भयोः पृथक्त्वम् । तस्मिन्पक्षे तासां सकाशात्प्रधानाष्टौ मत्प्रधाना इति व्याख्या । | ||
'अनूर्मिमत्त्वसिद्धिस्तु प्राकाम्यान्तर्गता मता । | 'अनूर्मिमत्त्वसिद्धिस्तु प्राकाम्यान्तर्गता मता । | ||
दूरश्रुतिर्दूरदृष्टिस्त्रिकालज्ञत्वमेव च ॥ | दूरश्रुतिर्दूरदृष्टिस्त्रिकालज्ञत्वमेव च ॥ | ||
परचित्ताद्यभिज्ञानं प्राकाश्यान्तर्गतानि च । | परचित्ताद्यभिज्ञानं प्राकाश्यान्तर्गतानि च । | ||
अणिमादित्रयान्तश्च कामरूपत्वमिष्यते ॥ | अणिमादित्रयान्तश्च कामरूपत्वमिष्यते ॥ | ||
अग्न्यर्काम्बुविषादीनां प्रतिस्तम्भो वशित्वगः । | अग्न्यर्काम्बुविषादीनां प्रतिस्तम्भो वशित्वगः । | ||
मनोजवः कामरूपं परकायप्रवेशनम् ॥ | मनोजवः कामरूपं परकायप्रवेशनम् ॥ | ||
स्वच्छन्दमृत्युता देवैः सह क्रीडेष्टसाधनम् । | स्वच्छन्दमृत्युता देवैः सह क्रीडेष्टसाधनम् । | ||
प्राप्तावन्तर्गतान्याहुराज्ञाऽप्रतिहतिस्तथा ॥ | प्राप्तावन्तर्गतान्याहुराज्ञाऽप्रतिहतिस्तथा ॥ | ||
अग्निस्तम्भो रविस्तम्भ उदकस्तम्भ एव च । | अग्निस्तम्भो रविस्तम्भ उदकस्तम्भ एव च । | ||
विषस्तम्भस्तथा शस्त्रशापादिस्तम्भ एव च ॥ | विषस्तम्भस्तथा शस्त्रशापादिस्तम्भ एव च ॥ | ||
ईशित्वान्तर्गतान्याहुरपराजय एव च । | ईशित्वान्तर्गतान्याहुरपराजय एव च । | ||
एवमष्टादशाष्टभ्यो जायन्ते सिद्धयः क्रमात् ॥ | एवमष्टादशाष्टभ्यो जायन्ते सिद्धयः क्रमात् ॥ | ||
अष्टादशभ्यश्चान्यास्तु जायन्ते सिद्धयोऽमिताः । | अष्टादशभ्यश्चान्यास्तु जायन्ते सिद्धयोऽमिताः । | ||
अनूर्मिमत्त्वं दुःखस्याभावमात्रमुदाहृतम् ॥ | अनूर्मिमत्त्वं दुःखस्याभावमात्रमुदाहृतम् ॥ | ||
यथेष्टानन्दसम्प्राप्तिः प्राकाम्यमिति कीर्त्यते । | यथेष्टानन्दसम्प्राप्तिः प्राकाम्यमिति कीर्त्यते । | ||
दुःखाभावोऽपि प्राकाम्ये नेतरे सुखितेष्यते ॥ | दुःखाभावोऽपि प्राकाम्ये नेतरे सुखितेष्यते ॥ | ||
प्राकाश्यं सर्ववेदादिज्ञानमेव विदो विदुः । | प्राकाश्यं सर्ववेदादिज्ञानमेव विदो विदुः । | ||
सहस्रयोजनान्तं तु दूरदर्शनमिष्यते ॥ | सहस्रयोजनान्तं तु दूरदर्शनमिष्यते ॥ | ||
दूरश्रवणमप्येवं तस्मिन्नेव युगे स्थिते । | दूरश्रवणमप्येवं तस्मिन्नेव युगे स्थिते । | ||
वेदादिकं विना प्रोक्ता त्रिकालज्ञानिता बुधैः ॥ | वेदादिकं विना प्रोक्ता त्रिकालज्ञानिता बुधैः ॥ | ||
शरीरस्थं विना देहे परचित्ताद्यभिज्ञता । | शरीरस्थं विना देहे परचित्ताद्यभिज्ञता । | ||
अन्येन्द्रियैर्दर्शनादि यथासङ्कल्पवेगिता ॥ | अन्येन्द्रियैर्दर्शनादि यथासङ्कल्पवेगिता ॥ | ||
प्राप्तिरित्युच्यते सद्भिः स्वमनःसमवेगिता । | प्राप्तिरित्युच्यते सद्भिः स्वमनःसमवेगिता । | ||
मनोजव इति प्रोक्तः पश्वाद्याकारता तथा ॥ | मनोजव इति प्रोक्तः पश्वाद्याकारता तथा ॥ | ||
कामरूपत्वमुद्दिष्टं स्वदेहत्यागतः परे । | कामरूपत्वमुद्दिष्टं स्वदेहत्यागतः परे । | ||
परकायप्रवेशः स्याद्युगादर्वाक्तना स्मृता ॥ | परकायप्रवेशः स्याद्युगादर्वाक्तना स्मृता ॥ | ||
स्वच्छन्दमृत्युता देवैः क्रीडा चेन्द्रादिभिर्विना । | स्वच्छन्दमृत्युता देवैः क्रीडा चेन्द्रादिभिर्विना । | ||
यथासङ्कल्पसिद्धिश्चाप्यन्नपानसुतादिषु ॥ | यथासङ्कल्पसिद्धिश्चाप्यन्नपानसुतादिषु ॥ | ||
चक्षुर्दृश्येष्वणुत्वं तु अणिमा सम्प्रकीर्तिता । | चक्षुर्दृश्येष्वणुत्वं तु अणिमा सम्प्रकीर्तिता । | ||
महिमा चापि सम्प्रोक्ता त्रिलोकान्तरपूरणात् ॥ | महिमा चापि सम्प्रोक्ता त्रिलोकान्तरपूरणात् ॥ | ||
चक्षुर्दृश्यैर्विवाह्यत्वं लघिमा चापि कीर्तिता । | चक्षुर्दृश्यैर्विवाह्यत्वं लघिमा चापि कीर्तिता । | ||
त्रिलोकसमभारस्तु गरिमा चापि कीर्तिता ॥ | त्रिलोकसमभारस्तु गरिमा चापि कीर्तिता ॥ | ||
पूर्वशक्तेः कोटिगुणशक्त्युद्रेकस्तथेशिता । | पूर्वशक्तेः कोटिगुणशक्त्युद्रेकस्तथेशिता । | ||
भुविस्थैः प्राणिभिश्चोक्तकरणं चापि कीर्त्यते ॥ | भुविस्थैः प्राणिभिश्चोक्तकरणं चापि कीर्त्यते ॥ | ||
आज्ञाऽप्रतिहतिब््रर्•ह्मादर्वागस्त्रविघातनम् । | आज्ञाऽप्रतिहतिब््रर्•ह्मादर्वागस्त्रविघातनम् । | ||
विना महातपस्वींश्च शापप्रतिहतिः स्मृता ॥ | विना महातपस्वींश्च शापप्रतिहतिः स्मृता ॥ | ||
अपराजयो मनुष्येभ्यो वशित्वं चाप्यलोलता । | अपराजयो मनुष्येभ्यो वशित्वं चाप्यलोलता । | ||
दाहादिसहनं चापि प्रतिस्तम्भ इतीर्यते ॥ | दाहादिसहनं चापि प्रतिस्तम्भ इतीर्यते ॥ | ||
इति षड्विंशतिः प्रोक्ता गरिम्णा सह सप्त वा । | इति षड्विंशतिः प्रोक्ता गरिम्णा सह सप्त वा । | ||
विंशतिश्च सुरेभ्योऽन्यद्देवेष्वष्टैव सिद्धयः ॥ | विंशतिश्च सुरेभ्योऽन्यद्देवेष्वष्टैव सिद्धयः ॥ | ||
यतो निःसीमकास्तेषां देवानामष्टसिद्धयः । | यतो निःसीमकास्तेषां देवानामष्टसिद्धयः । | ||
अतोऽष्टादशसिद्धीनां तदन्तर्भाव इष्यते ॥ | अतोऽष्टादशसिद्धीनां तदन्तर्भाव इष्यते ॥ | ||
देवेष्विन्द्रेशवायुश्रीविष्णूनामुत्तरोत्तरम् । | देवेष्विन्द्रेशवायुश्रीविष्णूनामुत्तरोत्तरम् । | ||
सिद्धयः परिपूर्णास्तु विष्णोरेकस्य नान्यगाः''॥ इत्यैश्वर्ये ॥ | सिद्धयः परिपूर्णास्तु विष्णोरेकस्य नान्यगाः''॥ इत्यैश्वर्ये ॥ | ||
'श्रुतेषु तु यथायोगं क्षिप्रग््राहणमेव तु । | 'श्रुतेषु तु यथायोगं क्षिप्रग््राहणमेव तु । | ||
उक्तं प्राकाश्यमन्येषां देवानामश्रुतेष्वपि ॥ | उक्तं प्राकाश्यमन्येषां देवानामश्रुतेष्वपि ॥ | ||
ऋषीणां मिश्रभावेन भासते किञ्चिदश्रुतम् । | ऋषीणां मिश्रभावेन भासते किञ्चिदश्रुतम् । | ||
विषयेभ्योऽधिकसुखव्यक्तिः प्राकाम्यमेव तु ॥ | विषयेभ्योऽधिकसुखव्यक्तिः प्राकाम्यमेव तु ॥ | ||
इतरेषां सुराणां तु निःसीमानन्दभोजनम् । | इतरेषां सुराणां तु निःसीमानन्दभोजनम् । | ||
एवमेव तु निःसीमा देवानामष्टसिद्धयः ॥ | एवमेव तु निःसीमा देवानामष्टसिद्धयः ॥ | ||
उत्तरोत्तरमत्रापि यावद्विष्णुः सुपूर्णभुक्''॥ इति हरिवंशेषु ॥ | उत्तरोत्तरमत्रापि यावद्विष्णुः सुपूर्णभुक्''॥ इति हरिवंशेषु ॥ | ||
'अग्न्यादिशक्तिसंस्तम्भ अग्न्यादिस्तम्भ इष्यते''इति कौर्मे ॥ ६-८ ॥</div> | 'अग्न्यादिशक्तिसंस्तम्भ अग्न्यादिस्तम्भ इष्यते''इति कौर्मे ॥ ६-८ ॥</div> | ||
| Line 13,453: | Line 13,453: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S15_V10" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S15_V10"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S15_V10" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S15_V10"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S15_V10_B1" data-verse="BTN_C11_S15_V10" data-block-id="BTN_C11_S15_V10_B1">'एकस्मात्सिद्धयो विष्णोः स्थानभेदात्पृथग्विधाः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S15_V10_B1" data-verse="BTN_C11_S15_V10" data-block-id="BTN_C11_S15_V10_B1">'एकस्मात्सिद्धयो विष्णोः स्थानभेदात्पृथग्विधाः । | ||
एकस्थानगताद्वा स्युः सुस्थिरोपासना यदि''॥ इति भारते ॥ | एकस्थानगताद्वा स्युः सुस्थिरोपासना यदि''॥ इति भारते ॥ | ||
भूतसूक्ष्माणामात्मनि परमाणुस्थितेऽणुरूपे । | भूतसूक्ष्माणामात्मनि परमाणुस्थितेऽणुरूपे । | ||
'तन्मात्रावयवे सूक्ष्मे परमाण्वभिधानके । | 'तन्मात्रावयवे सूक्ष्मे परमाण्वभिधानके । | ||
प्रत्येकमणुरूपं तु विष्णुं ध्यायन्नणुर्भवेत्''॥ इति कापिलेये ॥ | प्रत्येकमणुरूपं तु विष्णुं ध्यायन्नणुर्भवेत्''॥ इति कापिलेये ॥ | ||
'आकाशवत्सूक्ष्मतां यो व्यापित्वेनैव मन्यते । | 'आकाशवत्सूक्ष्मतां यो व्यापित्वेनैव मन्यते । | ||
तन्मात्रव्यापिनं विष्णुं चिन्तयन्स तथा भवेत्''॥ इति च ॥ १० ॥</div> | तन्मात्रव्यापिनं विष्णुं चिन्तयन्स तथा भवेत्''॥ इति च ॥ १० ॥</div> | ||
| Line 13,483: | Line 13,483: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S15_V14" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S15_V14"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S15_V14" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S15_V14"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S15_V14_B1" data-verse="BTN_C11_S15_V14" data-block-id="BTN_C11_S15_V14_B1">सूत्रे स्थिते मयि । गृहे पीठ इतिवत् । अव्यक्तजन्मनः अव्यक्तस्यापि किञ्चित्स्थूलत्वकर्तुः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S15_V14_B1" data-verse="BTN_C11_S15_V14" data-block-id="BTN_C11_S15_V14_B1">सूत्रे स्थिते मयि । गृहे पीठ इतिवत् । अव्यक्तजन्मनः अव्यक्तस्यापि किञ्चित्स्थूलत्वकर्तुः । | ||
'तस्मादव्यक्तमुत्पन्नं त्रिगुणं द्विजसत्तम''॥ इति मोक्षधर्मेषु । | 'तस्मादव्यक्तमुत्पन्नं त्रिगुणं द्विजसत्तम''॥ इति मोक्षधर्मेषु । | ||
'अजरादमरादमूर्तितः शाश्वततमसः''॥ इति च । | 'अजरादमरादमूर्तितः शाश्वततमसः''॥ इति च । | ||
'अव्यक्तस्याजन्मवतो विकारो जनिरुच्यते''॥ इति हरिवंशेषु । | 'अव्यक्तस्याजन्मवतो विकारो जनिरुच्यते''॥ इति हरिवंशेषु । | ||
मे सकाशाद्विन्दते । परमेष्ठिप्रसादादन्येषां भवतीति पारमेष्ठ्यम् । सर्वगुणानां ज्ञानमूलत्वादुपलक्षणत्वेन प्राकाश्यं पारमेष्ठ्यमित्युक्तम् । | मे सकाशाद्विन्दते । परमेष्ठिप्रसादादन्येषां भवतीति पारमेष्ठ्यम् । सर्वगुणानां ज्ञानमूलत्वादुपलक्षणत्वेन प्राकाश्यं पारमेष्ठ्यमित्युक्तम् । | ||
'सर्वे गुणास्तु प्राणस्य परमात्मप्रसादतः । | 'सर्वे गुणास्तु प्राणस्य परमात्मप्रसादतः । | ||
प्राणविष्ण्वोः प्रसादेन भारत्याः सम्प्रकीर्तिताः ॥ | प्राणविष्ण्वोः प्रसादेन भारत्याः सम्प्रकीर्तिताः ॥ | ||
प्रसादात्तु त्रयाणां चाप्यनन्तादेः सदा गुणाः''॥ इति माहात्म्ये ॥ १४ ॥</div> | प्रसादात्तु त्रयाणां चाप्यनन्तादेः सदा गुणाः''॥ इति माहात्म्ये ॥ १४ ॥</div> | ||
| Line 13,496: | Line 13,496: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S15_V15" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S15_V15"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S15_V15" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S15_V15"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S15_V15_B1" data-verse="BTN_C11_S15_V15" data-block-id="BTN_C11_S15_V15_B1">सर्वत्राधीश्वरत्वादौ विद्यमानेऽपि तत्र तत्रोक्ताधीश्वरत्वादिगुणविशिष्ट-त्वेन तत्र तत्रोपासनमिति विशेषः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S15_V15_B1" data-verse="BTN_C11_S15_V15" data-block-id="BTN_C11_S15_V15_B1">सर्वत्राधीश्वरत्वादौ विद्यमानेऽपि तत्र तत्रोक्ताधीश्वरत्वादिगुणविशिष्ट-त्वेन तत्र तत्रोपासनमिति विशेषः । | ||
'तं यथा यथोपासते तदेव भवति''॥ इति च श्रुतेः । | 'तं यथा यथोपासते तदेव भवति''॥ इति च श्रुतेः । | ||
'उपासतः सत्य इति सत्यसङ्कल्पता भवेत् । | 'उपासतः सत्य इति सत्यसङ्कल्पता भवेत् । | ||
ईशत्वमीश्वर इति गुणं तं तं यथा हरिम्''॥ इति विशेषे ॥ १५ ॥</div> | ईशत्वमीश्वर इति गुणं तं तं यथा हरिम्''॥ इति विशेषे ॥ १५ ॥</div> | ||
| Line 13,511: | Line 13,511: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S15_V19" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S15_V19"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S15_V19" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S15_V19"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S15_V19_B1" data-verse="BTN_C11_S15_V19" data-block-id="BTN_C11_S15_V19_B1">आकाशस्यात्मनि । तत्राकाश उपलब्धानां आसमन्तात्स्थितानां भूतानां वाचः । हंसो जीवः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S15_V19_B1" data-verse="BTN_C11_S15_V19" data-block-id="BTN_C11_S15_V19_B1">आकाशस्यात्मनि । तत्राकाश उपलब्धानां आसमन्तात्स्थितानां भूतानां वाचः । हंसो जीवः । | ||
'त्यागात्पूर्वशरीराणां नवानां सञ्चयेन च । | 'त्यागात्पूर्वशरीराणां नवानां सञ्चयेन च । | ||
जीवं हंस इति प्राहुस्तद्धेतुत्वाद्धरिं परम्''॥ इति भारते ॥ १९ ॥</div> | जीवं हंस इति प्राहुस्तद्धेतुत्वाद्धरिं परम्''॥ इति भारते ॥ १९ ॥</div> | ||
| Line 13,535: | Line 13,535: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S15_V29" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S15_V29"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S15_V29" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S15_V29"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S15_V29_B1" data-verse="BTN_C11_S15_V29" data-block-id="BTN_C11_S15_V29_B1">'गजादिरूपमाकाङ्क्षन्गजादिस्थितमीश्वरम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S15_V29_B1" data-verse="BTN_C11_S15_V29" data-block-id="BTN_C11_S15_V29_B1">'गजादिरूपमाकाङ्क्षन्गजादिस्थितमीश्वरम् । | ||
ध्यायन् गजादिरूपः स्यात्परकायस्थितं हरिम् ॥ | ध्यायन् गजादिरूपः स्यात्परकायस्थितं हरिम् ॥ | ||
ध्यायन्विशेत्परे काये वायावन्तर्गतः पुमान् । | ध्यायन्विशेत्परे काये वायावन्तर्गतः पुमान् । | ||
प्राणनामा हरिः प्रोक्तस्तस्मिन्वायुः समाश्रितः ॥ | प्राणनामा हरिः प्रोक्तस्तस्मिन्वायुः समाश्रितः ॥ | ||
वायावन्तर्गतो जीवो देहाद्देहं प्रयास्यति । | वायावन्तर्गतो जीवो देहाद्देहं प्रयास्यति । | ||
षडाधारस्थितं विष्णुं ध्यायन्नायुःक्षयं विना ॥ | षडाधारस्थितं विष्णुं ध्यायन्नायुःक्षयं विना ॥ | ||
यदि मृत्युमभीप्सेत तथा प्राप्नोत्यसंशयम् । | यदि मृत्युमभीप्सेत तथा प्राप्नोत्यसंशयम् । | ||
त्रिकालप््रोरकं विष्णुं ध्यातुः कालत्रयज्ञता ॥ | त्रिकालप््रोरकं विष्णुं ध्यातुः कालत्रयज्ञता ॥ | ||
अग्न्यादिषु हरिं ध्यायंस्तत्प्रतिस्तंभको भवेत्''॥ इति हरिसंहितायाम् ॥ | अग्न्यादिषु हरिं ध्यायंस्तत्प्रतिस्तंभको भवेत्''॥ इति हरिसंहितायाम् ॥ | ||
आत्मानं परमात्मानं तत्र परकाये भावयेत् । तदा वायौ स्थितः प्राणः परमात्मा तत्र गच्छति । तमनु जीवोऽपि गच्छति । वायौ भूतो वायुभूतः ॥ | आत्मानं परमात्मानं तत्र परकाये भावयेत् । तदा वायौ स्थितः प्राणः परमात्मा तत्र गच्छति । तमनु जीवोऽपि गच्छति । वायौ भूतो वायुभूतः ॥ | ||
प्राणं परे ब््राह्मणि नीत्वा । | प्राणं परे ब््राह्मणि नीत्वा । | ||
'प्राणस्थं प्राणनामानं बहिष्ठे ब््राह्मनामके । | 'प्राणस्थं प्राणनामानं बहिष्ठे ब््राह्मनामके । | ||
विष्णुं विष्णावनुस्मृत्य विसृजेद्देहमञ्जसा''॥ इति प्रभञ्जने ॥ | विष्णुं विष्णावनुस्मृत्य विसृजेद्देहमञ्जसा''॥ इति प्रभञ्जने ॥ | ||
'अनेयस्य हरेर्नीतिस्तद्गतस्य हरेः स्मृतिः । | 'अनेयस्य हरेर्नीतिस्तद्गतस्य हरेः स्मृतिः । | ||
न हि नेयः क्वचित्क्वापि केनचित्स्ववशत्वतः''॥ इति च । | न हि नेयः क्वचित्क्वापि केनचित्स्ववशत्वतः''॥ इति च । | ||
मम भावना मद्भावः । | मम भावना मद्भावः । | ||
'भावो मनश्च भक्तिश्च क्वचिदभ्यास इष्यते''॥ इति शब्दनिर्णये ॥ २२-२४, २७-२९ ॥</div> | 'भावो मनश्च भक्तिश्च क्वचिदभ्यास इष्यते''॥ इति शब्दनिर्णये ॥ २२-२४, २७-२९ ॥</div> | ||
| Line 13,561: | Line 13,561: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S15_V33" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S15_V33"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S15_V33" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S15_V33"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S15_V33_B1" data-verse="BTN_C11_S15_V33" data-block-id="BTN_C11_S15_V33_B1">उपासनयाऽऽपरोक्ष्यं कृतवतः, पुनरुपासनं कार्यकाले कुर्वतः कार्यसिद्धि-रित्यतो योगधारणया पुनः इत्युक्तम् ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S15_V33_B1" data-verse="BTN_C11_S15_V33" data-block-id="BTN_C11_S15_V33_B1">उपासनयाऽऽपरोक्ष्यं कृतवतः, पुनरुपासनं कार्यकाले कुर्वतः कार्यसिद्धि-रित्यतो योगधारणया पुनः इत्युक्तम् ॥ | ||
'उपास्य वायुं प्रथमं वायौ सुष्ठ्वपरोक्षिते । | 'उपास्य वायुं प्रथमं वायौ सुष्ठ्वपरोक्षिते । | ||
अनुज्ञातस्ततस्तद्गं तत्र तत्र हरिं स्मरेत् ॥ | अनुज्ञातस्ततस्तद्गं तत्र तत्र हरिं स्मरेत् ॥ | ||
कृत्वाऽपरोक्षं तं चापि कालेकाले स्मरेत्पुनः । | कृत्वाऽपरोक्षं तं चापि कालेकाले स्मरेत्पुनः । | ||
अभीष्टकार्यसिद्धिः स्यात्तस्य नास्त्यत्र संशयः ॥ | अभीष्टकार्यसिद्धिः स्यात्तस्य नास्त्यत्र संशयः ॥ | ||
अकामो यदि वायुं च ध्यात्वा दृष्ट्वा हरिं तथा । | अकामो यदि वायुं च ध्यात्वा दृष्ट्वा हरिं तथा । | ||
न किञ्चित्कामयेत्पश्चात्स क्षिप्रं मुक्तिमेष्यति ॥ | न किञ्चित्कामयेत्पश्चात्स क्षिप्रं मुक्तिमेष्यति ॥ | ||
यदि योगैः फलं भुङ्क्ते पुनः काममपास्य तु । | यदि योगैः फलं भुङ्क्ते पुनः काममपास्य तु । | ||
तेनैव क्रमयोगेन वायुं दृष्ट्वा हरिं तथा ॥ | तेनैव क्रमयोगेन वायुं दृष्ट्वा हरिं तथा ॥ | ||
एष्टव्या मुक्तिपदवी नान्यथा तु कथञ्चन । | एष्टव्या मुक्तिपदवी नान्यथा तु कथञ्चन । | ||
पूर्वदृष्टिर्हि कामार्थे पश्चान्मोक्षार्थमिष्यते ॥ | पूर्वदृष्टिर्हि कामार्थे पश्चान्मोक्षार्थमिष्यते ॥ | ||
येषां तु जन्मतः सिद्धिस्तेषां दोषो न विद्यते''॥ इति निवृत्ते ॥ ३१-३३ ॥</div> | येषां तु जन्मतः सिद्धिस्तेषां दोषो न विद्यते''॥ इति निवृत्ते ॥ ३१-३३ ॥</div> | ||
| Line 13,580: | Line 13,580: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S15_V34" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S15_V34"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S15_V34" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S15_V34"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S15_V34_B1" data-verse="BTN_C11_S15_V34" data-block-id="BTN_C11_S15_V34_B1">यैर्यैः कैश्चित्कैश्चिदेव जन्मादिभिः योगगतिं व््राजेत् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S15_V34_B1" data-verse="BTN_C11_S15_V34" data-block-id="BTN_C11_S15_V34_B1">यैर्यैः कैश्चित्कैश्चिदेव जन्मादिभिः योगगतिं व््राजेत् । | ||
'जन्मादिभिः कैश्चिदेव प्राप्यते योगजं फलम् । | 'जन्मादिभिः कैश्चिदेव प्राप्यते योगजं फलम् । | ||
योगेन सर्वैः प्राप्येत योगे यत्नं ततः कुरु''॥ इति च ॥ | योगेन सर्वैः प्राप्येत योगे यत्नं ततः कुरु''॥ इति च ॥ | ||
'कश्चिदर्थे च यच्छब्दः प्रश्नार्थे च क्वचिद्भवेत् । | 'कश्चिदर्थे च यच्छब्दः प्रश्नार्थे च क्वचिद्भवेत् । | ||
क्वचित्परामर्शवाची क्वचिदाक्षेपवाचकः''॥ इति तन्त्रनिरुक्ते ॥३४॥</div> | क्वचित्परामर्शवाची क्वचिदाक्षेपवाचकः''॥ इति तन्त्रनिरुक्ते ॥३४॥</div> | ||
| Line 13,592: | Line 13,592: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S16_V09" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S16_V09"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S16_V09" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S16_V09"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S16_V09_B1" data-verse="BTN_C11_S16_V09" data-block-id="BTN_C11_S16_V09_B1">'सृष्टिस्थित्यादिहेतुत्वाद्भूतानि हरिरुच्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S16_V09_B1" data-verse="BTN_C11_S16_V09" data-block-id="BTN_C11_S16_V09_B1">'सृष्टिस्थित्यादिहेतुत्वाद्भूतानि हरिरुच्यते । | ||
न तु भूतस्वरूपत्वात्स हि सर्वेश्वरेश्वरः''॥ इति वस्तुतत्त्वे ॥ ९ ॥</div> | न तु भूतस्वरूपत्वात्स हि सर्वेश्वरेश्वरः''॥ इति वस्तुतत्त्वे ॥ ९ ॥</div> | ||
| Line 13,601: | Line 13,601: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S16_V11" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S16_V11"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S16_V11" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S16_V11"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S16_V11_B1" data-verse="BTN_C11_S16_V11" data-block-id="BTN_C11_S16_V11_B1">'स्वस्वजात्युत्तमत्वं तु भवेद्यद्रूपसन्निधेः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S16_V11_B1" data-verse="BTN_C11_S16_V11" data-block-id="BTN_C11_S16_V11_B1">'स्वस्वजात्युत्तमत्वं तु भवेद्यद्रूपसन्निधेः । | ||
विभूतिरूपं तत्प्रोक्तमिन्दिरादिषु संस्थितम् ॥ | विभूतिरूपं तत्प्रोक्तमिन्दिरादिषु संस्थितम् ॥ | ||
तथा बहिः स्थितं रूपं विभूतीत्येव शब्दितम् । | तथा बहिः स्थितं रूपं विभूतीत्येव शब्दितम् । | ||
सर्वसाधारणं रूपमन्तर्यामीति चोच्यते ॥ | सर्वसाधारणं रूपमन्तर्यामीति चोच्यते ॥ | ||
यथा कृष्णात्मना दुष्टहन्ता व्यासात्मना समः । | यथा कृष्णात्मना दुष्टहन्ता व्यासात्मना समः । | ||
असमोऽप्येकरूपोऽपि सामर्थ्यात्पुरुषोत्तमः''॥ इति च ॥ | असमोऽप्येकरूपोऽपि सामर्थ्यात्पुरुषोत्तमः''॥ इति च ॥ | ||
'ब््राह्मरुद्रेन्द्रजीवेभ्यः पृथगेव व्यवस्थितम् । | 'ब््राह्मरुद्रेन्द्रजीवेभ्यः पृथगेव व्यवस्थितम् । | ||
विभूतिरूपं विष्णोस्तु तद्गश्रेष्ठ्यैककारणम् ॥ | विभूतिरूपं विष्णोस्तु तद्गश्रेष्ठ्यैककारणम् ॥ | ||
तदेव ब््राह्मरुद्रादिनामभिर्वाच्यमञ्जसा । | तदेव ब््राह्मरुद्रादिनामभिर्वाच्यमञ्जसा । | ||
तदेव देवेष्विन्द्रोऽस्मि तथा रुद्रेषु शङ्करः ॥ | तदेव देवेष्विन्द्रोऽस्मि तथा रुद्रेषु शङ्करः ॥ | ||
इत्यादिनोक्तं कृष्णेन नेन्द्राद्या जीवसञ्चयाः''॥ इति गीताकल्पे ॥ | इत्यादिनोक्तं कृष्णेन नेन्द्राद्या जीवसञ्चयाः''॥ इति गीताकल्पे ॥ | ||
गतिः ज्ञानम् । | गतिः ज्ञानम् । | ||
'प्रधानो ज्ञानिनां ब््राह्मा ज्ञानमानी हृदि स्थितः । | 'प्रधानो ज्ञानिनां ब््राह्मा ज्ञानमानी हृदि स्थितः । | ||
स एव कालमानी तु संहर्तॄणां प्रभुः स्मृतः''॥ इति विभूतौ ॥ | स एव कालमानी तु संहर्तॄणां प्रभुः स्मृतः''॥ इति विभूतौ ॥ | ||
'आनन्दानुभवस्तूम उत्कृष्टानुभवात्स्मृतः । | 'आनन्दानुभवस्तूम उत्कृष्टानुभवात्स्मृतः । | ||
तद्युक्तत्वं तथा सौम्यं गुणानामधिकं हि तत् ॥ | तद्युक्तत्वं तथा सौम्यं गुणानामधिकं हि तत् ॥ | ||
भक्त्यादिगुणपूगोऽपि दुःखहेतुत्वभावनात् । | भक्त्यादिगुणपूगोऽपि दुःखहेतुत्वभावनात् । | ||
निष्फलो भवति ह्यद्धा प्रीतस्य सफलो भवेत् ॥ | निष्फलो भवति ह्यद्धा प्रीतस्य सफलो भवेत् ॥ | ||
तस्मादानन्दमानं तु गुणेषूत्कृष्टमुच्यते । | तस्मादानन्दमानं तु गुणेषूत्कृष्टमुच्यते । | ||
तस्याभिमानी ब््राह्मैको भक्तिज्ञानादिकस्यः च ॥ | तस्याभिमानी ब््राह्मैको भक्तिज्ञानादिकस्यः च ॥ | ||
श्रद्धाभिमानिनी देवी तथैव तु सरस्वती । | श्रद्धाभिमानिनी देवी तथैव तु सरस्वती । | ||
तदन्येषां गुणानां तु तदन्ये विबुधाः स्मृताः ॥ | तदन्येषां गुणानां तु तदन्ये विबुधाः स्मृताः ॥ | ||
गुणानां तु प्रभुबर्््राह्मा तस्मादेकश्चतुर्मुखः । | गुणानां तु प्रभुबर्््राह्मा तस्मादेकश्चतुर्मुखः । | ||
औत्पत्तिकगुणो नाम शुभप्राप्त्यैकयोग्यता ॥ | औत्पत्तिकगुणो नाम शुभप्राप्त्यैकयोग्यता ॥ | ||
तस्याभिमानी प्राणस्तु स हि सर्वगुणाधिकः''॥ इति च । | तस्याभिमानी प्राणस्तु स हि सर्वगुणाधिकः''॥ इति च । | ||
गुणिनां मध्ये गुणिनि स्थितमौत्पत्तिकगुणरूपं सूत्रमित्यर्थः । | गुणिनां मध्ये गुणिनि स्थितमौत्पत्तिकगुणरूपं सूत्रमित्यर्थः । | ||
'गुणिनां गुणयोग्यत्वं यत्सर्वगुणिषु स्थितम् । | 'गुणिनां गुणयोग्यत्वं यत्सर्वगुणिषु स्थितम् । | ||
वायुस्तदभिमान्येकः सर्वगुण्यधिकस्ततः''॥ इति प्रभञ्जने । | वायुस्तदभिमान्येकः सर्वगुण्यधिकस्ततः''॥ इति प्रभञ्जने । | ||
रूपान्तरत्वादेकस्यापि बहुस्थानेषु प्राधान्योक्तिर्नो विरुध्यते । गुणान्तरोक्तेश्च 'रामः शस्त्रभृतां वृष्णीनां वासुदेव''इत्यादिवत् ॥ १०,११ ॥</div> | रूपान्तरत्वादेकस्यापि बहुस्थानेषु प्राधान्योक्तिर्नो विरुध्यते । गुणान्तरोक्तेश्च 'रामः शस्त्रभृतां वृष्णीनां वासुदेव''इत्यादिवत् ॥ १०,११ ॥</div> | ||
| Line 13,635: | Line 13,635: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S16_V12" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S16_V12"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S16_V12" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S16_V12"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S16_V12_B1" data-verse="BTN_C11_S16_V12" data-block-id="BTN_C11_S16_V12_B1">पदानि वाच्यानि छन्दसाम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S16_V12_B1" data-verse="BTN_C11_S16_V12" data-block-id="BTN_C11_S16_V12_B1">पदानि वाच्यानि छन्दसाम् । | ||
'स्वयूथानामथाधिक्ये स्वजातीनामथापि वा । | 'स्वयूथानामथाधिक्ये स्वजातीनामथापि वा । | ||
यत्कारणं विभूत्याख्यं विष्णोस्तद्रूपमुच्यते''॥ इति प्राधान्ये ॥ | यत्कारणं विभूत्याख्यं विष्णोस्तद्रूपमुच्यते''॥ इति प्राधान्ये ॥ | ||
'वर्णेशानि पदान्याहुः पादाश्चापि तदीश्वराः । | 'वर्णेशानि पदान्याहुः पादाश्चापि तदीश्वराः । | ||
पादानामीश्वरार्धर्चा तदीशा ऋच एव च ॥ | पादानामीश्वरार्धर्चा तदीशा ऋच एव च ॥ | ||
ऋचामधीशा वर्गाश्च तेषां सूक्तमधीश्वरम् । | ऋचामधीशा वर्गाश्च तेषां सूक्तमधीश्वरम् । | ||
सूक्ताधीशास्तथाध्यायास्तदधीशास्तथाष्टकाः ॥ | सूक्ताधीशास्तथाध्यायास्तदधीशास्तथाष्टकाः ॥ | ||
तदधीशास्तथा शाखा वेदाश्चापि तदीश्वराः । | तदधीशास्तथा शाखा वेदाश्चापि तदीश्वराः । | ||
वेदानामीश्वरा वाच्या वाच्यानामीश्वरो हरिः ॥ | वेदानामीश्वरा वाच्या वाच्यानामीश्वरो हरिः ॥ | ||
न हरेरीश्वरः कश्चित्कदाचित्क्वापि विद्यते''इति च ॥ | न हरेरीश्वरः कश्चित्कदाचित्क्वापि विद्यते''इति च ॥ | ||
पद्यन्त इति पदानि वाच्यानि । 'पदं पदसहस्रेण यश्चरन्नापराध्यते''इतिवत् । | पद्यन्त इति पदानि वाच्यानि । 'पदं पदसहस्रेण यश्चरन्नापराध्यते''इतिवत् । | ||
'पदं तु वाचकं प्रोक्तं क्वचिद्वाच्यमपीष्यते''॥ इति शब्दनिर्णये ॥ | 'पदं तु वाचकं प्रोक्तं क्वचिद्वाच्यमपीष्यते''॥ इति शब्दनिर्णये ॥ | ||
'सर्ववेदाभिमानिन्यो देव्यो लक्ष्मीस्ततोऽधिका । | 'सर्ववेदाभिमानिन्यो देव्यो लक्ष्मीस्ततोऽधिका । | ||
वेदाभिमानिनी साक्षात्सा विष्णोर्दूरतः स्थिता ॥ | वेदाभिमानिनी साक्षात्सा विष्णोर्दूरतः स्थिता ॥ | ||
यज्ञाख्या सैव विष्णोस्तु या तूरःस्थलमाश्रिता । | यज्ञाख्या सैव विष्णोस्तु या तूरःस्थलमाश्रिता । | ||
हरिणा रतियोगस्था दक्षिणाख्यापि सैव तु ॥ | हरिणा रतियोगस्था दक्षिणाख्यापि सैव तु ॥ | ||
उत्तरोत्तरतः साऽपि विशिष्टा दक्षिणा सुखे । | उत्तरोत्तरतः साऽपि विशिष्टा दक्षिणा सुखे । | ||
एवं वेदाभिमानिभ्यो देवीभ्यः सर्व एव तु ॥ | एवं वेदाभिमानिभ्यो देवीभ्यः सर्व एव तु ॥ | ||
तदर्थरूपाः पतयस्तस्यास्तस्यास्तथोत्तमाः । | तदर्थरूपाः पतयस्तस्यास्तस्यास्तथोत्तमाः । | ||
शच्या इन्द्रस्ततश्चोमा तस्या रुद्रस्ततस्तथा ॥ | शच्या इन्द्रस्ततश्चोमा तस्या रुद्रस्ततस्तथा ॥ | ||
भारती प्राण एवास्यास्ततः श्रीस्तद्वरो हरिः''॥ इति वैशेष्ये ॥ १२ ॥</div> | भारती प्राण एवास्यास्ततः श्रीस्तद्वरो हरिः''॥ इति वैशेष्ये ॥ १२ ॥</div> | ||
| Line 13,663: | Line 13,663: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S16_V18" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S16_V18"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S16_V18" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S16_V18"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S16_V18_B1" data-verse="BTN_C11_S16_V18" data-block-id="BTN_C11_S16_V18_B1">'ऋते रुद्रादिकानिन्द्रः सर्वदेवाधिकः स्मृतः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S16_V18_B1" data-verse="BTN_C11_S16_V18" data-block-id="BTN_C11_S16_V18_B1">'ऋते रुद्रादिकानिन्द्रः सर्वदेवाधिकः स्मृतः । | ||
ऋते भीमं फाल्गुनश्च पाण्डवेभ्यो वरस्तथा ॥ | ऋते भीमं फाल्गुनश्च पाण्डवेभ्यो वरस्तथा ॥ | ||
तथा शुक्रः कवीशस्तु बृहस्पत्यादिकानृते । | तथा शुक्रः कवीशस्तु बृहस्पत्यादिकानृते । | ||
यमः संयमतामीशः शङ्करादीन्विनैव तु''॥ इति गीताकल्पे ॥ १३,१८ ॥</div> | यमः संयमतामीशः शङ्करादीन्विनैव तु''॥ इति गीताकल्पे ॥ १३,१८ ॥</div> | ||
| Line 13,672: | Line 13,672: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S16_V19" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S16_V19"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S16_V19" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S16_V19"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S16_V19_B1" data-verse="BTN_C11_S16_V19" data-block-id="BTN_C11_S16_V19_B1">'गार्हस्थ्यं च यतित्वं च देवेष्वेकत्वमागतम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S16_V19_B1" data-verse="BTN_C11_S16_V19" data-block-id="BTN_C11_S16_V19_B1">'गार्हस्थ्यं च यतित्वं च देवेष्वेकत्वमागतम् । | ||
प्राधान्योक्तिर्यतित्वस्य गार्हस्थ्यस्य क्वचित्क्वचित्''॥ इत्याश्रमविवेके ॥ १९ ॥</div> | प्राधान्योक्तिर्यतित्वस्य गार्हस्थ्यस्य क्वचित्क्वचित्''॥ इत्याश्रमविवेके ॥ १९ ॥</div> | ||
| Line 13,685: | Line 13,685: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S16_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S16_V24"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S16_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S16_V24"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S16_V24_B1" data-verse="BTN_C11_S16_V24" data-block-id="BTN_C11_S16_V24_B1">जीवेशादिभेदवादी विकल्पः । ख्यातिवादिनां ज्ञानवादिनाम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S16_V24_B1" data-verse="BTN_C11_S16_V24" data-block-id="BTN_C11_S16_V24_B1">जीवेशादिभेदवादी विकल्पः । ख्यातिवादिनां ज्ञानवादिनाम् । | ||
'जीवेशादिविशेषं यो याथार्थ्येन प्रकल्पयेत् । | 'जीवेशादिविशेषं यो याथार्थ्येन प्रकल्पयेत् । | ||
कलिमारभ्य चाविष्णोराधिक्यादुत्तरोत्तरम् ॥ | कलिमारभ्य चाविष्णोराधिक्यादुत्तरोत्तरम् ॥ | ||
नियमेनैव केनापि न हेयः स विकल्पकः । | नियमेनैव केनापि न हेयः स विकल्पकः । | ||
सर्वज्ञानिविशेषेभ्यः स ज्ञानी सर्वथाऽधिकः''॥ इति विज्ञाने ॥ | सर्वज्ञानिविशेषेभ्यः स ज्ञानी सर्वथाऽधिकः''॥ इति विज्ञाने ॥ | ||
'भेददृष्ट्याऽभिमानेन''। इत्युक्तम् । 'विद्याऽऽत्मनि भिदा बोधः''इति च वक्ष्यति ॥ २४ ॥</div> | 'भेददृष्ट्याऽभिमानेन''। इत्युक्तम् । 'विद्याऽऽत्मनि भिदा बोधः''इति च वक्ष्यति ॥ २४ ॥</div> | ||
| Line 13,696: | Line 13,696: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S16_V25" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S16_V25"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S16_V25" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S16_V25"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S16_V25_B1" data-verse="BTN_C11_S16_V25" data-block-id="BTN_C11_S16_V25_B1">'शतरूपा वरा स्त्रीणां पुंसामभ्यधिको मनुः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S16_V25_B1" data-verse="BTN_C11_S16_V25" data-block-id="BTN_C11_S16_V25_B1">'शतरूपा वरा स्त्रीणां पुंसामभ्यधिको मनुः । | ||
तयोरप्यधिकौ नित्यमिन्द्राणीन्द्रौ शुभैर्गुणैः''॥ इति वैशेष्ये ॥२५॥</div> | तयोरप्यधिकौ नित्यमिन्द्राणीन्द्रौ शुभैर्गुणैः''॥ इति वैशेष्ये ॥२५॥</div> | ||
| Line 13,703: | Line 13,703: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S16_V29" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S16_V29"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S16_V29" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S16_V29"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S16_V29_B1" data-verse="BTN_C11_S16_V29" data-block-id="BTN_C11_S16_V29_B1">'ऐश्वर्यादिगुणैः षड्भिः सामग्य््र•त्सर्वदेवताः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S16_V29_B1" data-verse="BTN_C11_S16_V29" data-block-id="BTN_C11_S16_V29_B1">'ऐश्वर्यादिगुणैः षड्भिः सामग्य््र•त्सर्वदेवताः । | ||
भगवच्छब्दवाच्याश्च साक्षात्तु भगवान्हरिः ॥ | भगवच्छब्दवाच्याश्च साक्षात्तु भगवान्हरिः ॥ | ||
निरपेक्षं तु सामग्य््रां तस्य सर्वाधिकं यतः''॥ इति च । | निरपेक्षं तु सामग्य््रां तस्य सर्वाधिकं यतः''॥ इति च । | ||
अतो भगवतां देवानाम् । | अतो भगवतां देवानाम् । | ||
'सर्वभागवताधीश उद्धवो भगवत्प््रिायः । | 'सर्वभागवताधीश उद्धवो भगवत्प््रिायः । | ||
तस्मादभ्यधिको जिष्णुः प््रिायत्वे भक्तितो हरेः ॥ | तस्मादभ्यधिको जिष्णुः प््रिायत्वे भक्तितो हरेः ॥ | ||
तस्मादभ्यधिको रामः कृष्णा त्वभ्यधिका ततः । | तस्मादभ्यधिको रामः कृष्णा त्वभ्यधिका ततः । | ||
तस्या अभ्यधिको भीमो न तु तत्सदृशः क्वचित्''॥ इति च । | तस्या अभ्यधिको भीमो न तु तत्सदृशः क्वचित्''॥ इति च । | ||
'यत्किञ्चाऽत्मनि कल्याणं सम्भावयसि पाण्डव । | 'यत्किञ्चाऽत्मनि कल्याणं सम्भावयसि पाण्डव । | ||
सहस्रगुणमप्येतत्त्वयि सम्भावयाम्यहम् ॥ | सहस्रगुणमप्येतत्त्वयि सम्भावयाम्यहम् ॥ | ||
धर्मो ज्ञानं तथा मोक्षो यशः कीर्तिस्तथैव च । | धर्मो ज्ञानं तथा मोक्षो यशः कीर्तिस्तथैव च । | ||
त्वय्यायत्तमिदं सर्वं लोकस्यापि न संशयः''॥ इति भारते ॥ २९ ॥</div> | त्वय्यायत्तमिदं सर्वं लोकस्यापि न संशयः''॥ इति भारते ॥ २९ ॥</div> | ||
| Line 13,720: | Line 13,720: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S16_V32" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S16_V32"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S16_V32" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S16_V32"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S16_V32_B1" data-verse="BTN_C11_S16_V32" data-block-id="BTN_C11_S16_V32_B1">'विष्णोः श्रियो ब््राह्मणश्च वायोः सङ्कर्षणस्य च । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S16_V32_B1" data-verse="BTN_C11_S16_V32" data-block-id="BTN_C11_S16_V32_B1">'विष्णोः श्रियो ब््राह्मणश्च वायोः सङ्कर्षणस्य च । | ||
सुपर्णस्य च सम्प्रोक्ताः प्रत्येकं नवमूर्तयः ॥ | सुपर्णस्य च सम्प्रोक्ताः प्रत्येकं नवमूर्तयः ॥ | ||
पूज्याः सात्वततन्त्रेषु तत्राद्या मूर्तयो हरेः । | पूज्याः सात्वततन्त्रेषु तत्राद्या मूर्तयो हरेः । | ||
प्रधानास्ता हि सर्वासां मूर्तीनां हरिमूर्तयः ॥ | प्रधानास्ता हि सर्वासां मूर्तीनां हरिमूर्तयः ॥ | ||
अभेदादेव मूर्तीनामेकमूर्तिश्च सा स्मृता''॥ इति सहस्रावरणे । | अभेदादेव मूर्तीनामेकमूर्तिश्च सा स्मृता''॥ इति सहस्रावरणे । | ||
श्रियादिनवमूर्तीनां मध्ये स्वकीयनवमूर्तिरहमित्यर्थः । | श्रियादिनवमूर्तीनां मध्ये स्वकीयनवमूर्तिरहमित्यर्थः । | ||
'स्वरूपतश्च गुणतो न विशेषः कथञ्चन । | 'स्वरूपतश्च गुणतो न विशेषः कथञ्चन । | ||
विष्णोस्तु नवमूर्तीनां पूजा च नवधेष्यते''॥ इति च । | विष्णोस्तु नवमूर्तीनां पूजा च नवधेष्यते''॥ इति च । | ||
अतो न स्वनवमूर्तीनाम् । अन्येभ्योऽन्यनवमूर्तीनामपि प्राधान्यकारणं सन्निधानमात्मनस्तास्वप्यस्तीति पुरेतिविशेषणम् । प्रथमपूज्यास्ता इत्यर्थः। | अतो न स्वनवमूर्तीनाम् । अन्येभ्योऽन्यनवमूर्तीनामपि प्राधान्यकारणं सन्निधानमात्मनस्तास्वप्यस्तीति पुरेतिविशेषणम् । प्रथमपूज्यास्ता इत्यर्थः। | ||
'नारायणः परं ब््राह्म वासुदेवादिकास्तथा । | 'नारायणः परं ब््राह्म वासुदेवादिकास्तथा । | ||
नरसिंहवराहौ च परञ्ज्योतिर्हरेर्नव ॥ | नरसिंहवराहौ च परञ्ज्योतिर्हरेर्नव ॥ | ||
इन्दिरा च रमा लक्ष्मीर्हिरण्या गगना तथा । | इन्दिरा च रमा लक्ष्मीर्हिरण्या गगना तथा । | ||
रक्ता रक्ततरा भूतिर्विभूतिश्च श्रियो नव ॥ | रक्ता रक्ततरा भूतिर्विभूतिश्च श्रियो नव ॥ | ||
ब््राह्मा चतुर्मुखो धाता विधाता विधिरेव च । | ब््राह्मा चतुर्मुखो धाता विधाता विधिरेव च । | ||
कर्ता विरिञ्चो भूतेशः शतानन्दश्च ता नव ॥ | कर्ता विरिञ्चो भूतेशः शतानन्दश्च ता नव ॥ | ||
धनञ्जयमृते चैव वायोस्तु नवमूर्तयः । | धनञ्जयमृते चैव वायोस्तु नवमूर्तयः । | ||
शेषोऽनन्तो नरश्चैव लक्ष्मणो बल एव च ॥ | शेषोऽनन्तो नरश्चैव लक्ष्मणो बल एव च ॥ | ||
सङ्कर्षणो नीलवासा जगद्रक्षो जलेशयः । | सङ्कर्षणो नीलवासा जगद्रक्षो जलेशयः । | ||
सुपर्णो गरुडश्चैव वैनतेयो महाशनः ॥ | सुपर्णो गरुडश्चैव वैनतेयो महाशनः ॥ | ||
नववर्णः पञ्चवर्णः पन्नगाशोऽमृताकरः । | नववर्णः पञ्चवर्णः पन्नगाशोऽमृताकरः । | ||
तथैव सर्ववेदात्मा सुपर्णो नवधा स्मृतः''॥ इति च ॥ ३२ ॥</div> | तथैव सर्ववेदात्मा सुपर्णो नवधा स्मृतः''॥ इति च ॥ ३२ ॥</div> | ||
| Line 13,748: | Line 13,748: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S16_V34" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S16_V34"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S16_V34" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S16_V34"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S16_V34_B1" data-verse="BTN_C11_S16_V34" data-block-id="BTN_C11_S16_V34_B1">'यस्य यस्य स्वभावो यस्तत्तन्नामा हरिः परः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S16_V34_B1" data-verse="BTN_C11_S16_V34" data-block-id="BTN_C11_S16_V34_B1">'यस्य यस्य स्वभावो यस्तत्तन्नामा हरिः परः । | ||
नियामकः स्वभावस्य तत्तच्छब्दादिनामवान् ॥ | नियामकः स्वभावस्य तत्तच्छब्दादिनामवान् ॥ | ||
वैशेष्याख्या विभूतिश्च विभूतिश्च स्वभावजा । | वैशेष्याख्या विभूतिश्च विभूतिश्च स्वभावजा । | ||
द्विधा विभूतिर्विज्ञेया विष्णोस्तु परमात्मनः''॥ इति च ॥३३,३४॥</div> | द्विधा विभूतिर्विज्ञेया विष्णोस्तु परमात्मनः''॥ इति च ॥३३,३४॥</div> | ||
| Line 13,759: | Line 13,759: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S16_V38" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S16_V38"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S16_V38" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S16_V38"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S16_V38_B1" data-verse="BTN_C11_S16_V38" data-block-id="BTN_C11_S16_V38_B1">'सत्वादिनाम विष्णोस्तु सत्वादिस्थस्य केवलम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S16_V38_B1" data-verse="BTN_C11_S16_V38" data-block-id="BTN_C11_S16_V38_B1">'सत्वादिनाम विष्णोस्तु सत्वादिस्थस्य केवलम् । | ||
जीवस्थस्य च तन्नाम जीवादेरुपचारतः''॥ इति च ॥ ३७,३८ ॥</div> | जीवस्थस्य च तन्नाम जीवादेरुपचारतः''॥ इति च ॥ ३७,३८ ॥</div> | ||
| Line 13,766: | Line 13,766: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S16_V39" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S16_V39"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S16_V39" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S16_V39"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S16_V39_B1" data-verse="BTN_C11_S16_V39" data-block-id="BTN_C11_S16_V39_B1">कालेन सर्वगुणात्मकेन मया । असङ्ख्यत्वात्तथा न क्रियते । नाविज्ञानात् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S16_V39_B1" data-verse="BTN_C11_S16_V39" data-block-id="BTN_C11_S16_V39_B1">कालेन सर्वगुणात्मकेन मया । असङ्ख्यत्वात्तथा न क्रियते । नाविज्ञानात् । | ||
'अनन्तमिति वेत्तीशस्त्वनन्तं त्वन्तवत्तथा । | 'अनन्तमिति वेत्तीशस्त्वनन्तं त्वन्तवत्तथा । | ||
अनन्तस्य हि सङ्ख्याने न तु सर्वज्ञता भवेत् ॥ | अनन्तस्य हि सङ्ख्याने न तु सर्वज्ञता भवेत् ॥ | ||
अनन्तमपि वेत्तीशः प्रत्येकं च विशेषतः । | अनन्तमपि वेत्तीशः प्रत्येकं च विशेषतः । | ||
सर्वज्ञत्वान्न सङ्ख्यानमसङ्ख्यस्य कुतो हि सा''॥ इति च ॥ ३९ ॥</div> | सर्वज्ञत्वान्न सङ्ख्यानमसङ्ख्यस्य कुतो हि सा''॥ इति च ॥ ३९ ॥</div> | ||
| Line 13,788: | Line 13,788: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S16_V44" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S16_V44"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S16_V44" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S16_V44"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S16_V44_B1" data-verse="BTN_C11_S16_V44" data-block-id="BTN_C11_S16_V44_B1">यो मयि न संयच्छति । तस्य ज्ञानं स्रवति ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S16_V44_B1" data-verse="BTN_C11_S16_V44" data-block-id="BTN_C11_S16_V44_B1">यो मयि न संयच्छति । तस्य ज्ञानं स्रवति ॥ | ||
वाङ्मनः प्राणबुध्द्यादीन्नियच्छेत्केशवे परे ।21 | वाङ्मनः प्राणबुध्द्यादीन्नियच्छेत्केशवे परे ।21 | ||
सर्वशब्दाभिधेयत्वं तस्य ज्ञात्वा विशेषतः ॥ | सर्वशब्दाभिधेयत्वं तस्य ज्ञात्वा विशेषतः ॥ | ||
मुख्यवृत्त्याऽभिधेयत्वमन्येषां मनसो भ््रामात् । | मुख्यवृत्त्याऽभिधेयत्वमन्येषां मनसो भ््रामात् । | ||
तस्मात्तथा चिन्तयतः स्रवेज्ज्ञानं यथातथम् ॥ | तस्मात्तथा चिन्तयतः स्रवेज्ज्ञानं यथातथम् ॥ | ||
तस्मान्मनोवचःप्राणान्माधवैकपरायणान् । | तस्मान्मनोवचःप्राणान्माधवैकपरायणान् । | ||
कुर्यात्तद्धि तपो ह्यग््रयं महाधर्मोत्तमश्च सः''॥ इति धर्मविवेके ॥ | कुर्यात्तद्धि तपो ह्यग््रयं महाधर्मोत्तमश्च सः''॥ इति धर्मविवेके ॥ | ||
'यच्छेद्वाङ्मनसी प्राज्ञस्तद्यच्छेज्ज्ञान आत्मनि । | 'यच्छेद्वाङ्मनसी प्राज्ञस्तद्यच्छेज्ज्ञान आत्मनि । | ||
ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेच्छान्त आत्मनि''॥ इति च ॥४३,४४॥</div> | ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेच्छान्त आत्मनि''॥ इति च ॥४३,४४॥</div> | ||
| Line 13,804: | Line 13,804: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S17_V05" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S17_V05"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S17_V05" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S17_V05"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S17_V05_B1" data-verse="BTN_C11_S17_V05" data-block-id="BTN_C11_S17_V05_B1">'विना प्रसादं विष्णोर्न धर्मं ब््राह्माऽभिवक्ष्यति । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S17_V05_B1" data-verse="BTN_C11_S17_V05" data-block-id="BTN_C11_S17_V05_B1">'विना प्रसादं विष्णोर्न धर्मं ब््राह्माऽभिवक्ष्यति । | ||
तत्प्रसादेन वक्तुं तु ब््राह्मा शक्ष्यति नापरः''॥ इति प्राधान्ये । | तत्प्रसादेन वक्तुं तु ब््राह्मा शक्ष्यति नापरः''॥ इति प्राधान्ये । | ||
कलाः प्राणाद्याः । | कलाः प्राणाद्याः । | ||
'स प्राणमसृजत प्राणाच्छ्रद्धां खं वायुर्ज्योतिरापःपृथिवीन्द्रियं मनोऽ-न्नमन्नाद्वीर्यं तपो मन्त्राः कर्म लोका लोकेषु नाम च ता इमाः षोडश-कलाः पुरुषायणा''इति श्रुतेः ॥ ५ ॥</div> | 'स प्राणमसृजत प्राणाच्छ्रद्धां खं वायुर्ज्योतिरापःपृथिवीन्द्रियं मनोऽ-न्नमन्नाद्वीर्यं तपो मन्त्राः कर्म लोका लोकेषु नाम च ता इमाः षोडश-कलाः पुरुषायणा''इति श्रुतेः ॥ ५ ॥</div> | ||
| Line 13,815: | Line 13,815: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S17_V50" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S17_V50"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S17_V50" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S17_V50"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S17_V50_B1" data-verse="BTN_C11_S17_V50" data-block-id="BTN_C11_S17_V50_B1">'प्रतिमावद्धरेरूपं तिर्यङ्नरसुरादयः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S17_V50_B1" data-verse="BTN_C11_S17_V50" data-block-id="BTN_C11_S17_V50_B1">'प्रतिमावद्धरेरूपं तिर्यङ्नरसुरादयः । | ||
साक्षाद्रूपाणि मत्स्यादीन्यभिन्नान्येव सर्वदा''॥ इति च ॥ ५० ॥</div> | साक्षाद्रूपाणि मत्स्यादीन्यभिन्नान्येव सर्वदा''॥ इति च ॥ ५० ॥</div> | ||
| Line 13,824: | Line 13,824: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S18_V14" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S18_V14"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S18_V14" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S18_V14"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S18_V14_B1" data-verse="BTN_C11_S18_V14" data-block-id="BTN_C11_S18_V14_B1">'असम्पूज्य न्यसिष्णूंस्तु देवा वै पातयन्त्यधः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S18_V14_B1" data-verse="BTN_C11_S18_V14" data-block-id="BTN_C11_S18_V14_B1">'असम्पूज्य न्यसिष्णूंस्तु देवा वै पातयन्त्यधः । | ||
सुसम्पूज्य न्यसिष्णूंस्तु देवा एवानुजानते । | सुसम्पूज्य न्यसिष्णूंस्तु देवा एवानुजानते । | ||
अथवा तद्यशोवृध्द्यै विघ्नन्तीव पुनःपुनः । | अथवा तद्यशोवृध्द्यै विघ्नन्तीव पुनःपुनः । | ||
तात्पर्याद्विघि्नतो देवैर्नोत्थातुं शक्नुयात्क्वचित्''॥ इति देवहार्दे ॥१४॥</div> | तात्पर्याद्विघि्नतो देवैर्नोत्थातुं शक्नुयात्क्वचित्''॥ इति देवहार्दे ॥१४॥</div> | ||
| Line 13,833: | Line 13,833: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S18_V27" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S18_V27"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S18_V27" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S18_V27"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S18_V27_B1" data-verse="BTN_C11_S18_V27" data-block-id="BTN_C11_S18_V27_B1">'त्रिगुणा प्रकृतिर्माया तज्जत्वाद्विश्वमीदृशम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S18_V27_B1" data-verse="BTN_C11_S18_V27" data-block-id="BTN_C11_S18_V27_B1">'त्रिगुणा प्रकृतिर्माया तज्जत्वाद्विश्वमीदृशम् । | ||
अनाद्यनन्तकालेषु मायेत्याहुर्विपश्चितः ॥ | अनाद्यनन्तकालेषु मायेत्याहुर्विपश्चितः ॥ | ||
अचेतनत्वान्नैवैतत्प्रयोजकतया स्मरेत् । | अचेतनत्वान्नैवैतत्प्रयोजकतया स्मरेत् । | ||
चेतनत्वं स्वतन्त्रत्वं स चैको विष्णुरेव तु ॥ | चेतनत्वं स्वतन्त्रत्वं स चैको विष्णुरेव तु ॥ | ||
आयस्तु फलमुद्दिष्टं प्रोक्तं मायेति निष्फलम् । | आयस्तु फलमुद्दिष्टं प्रोक्तं मायेति निष्फलम् । | ||
फलाल्पत्वात्तु मायैषा सम्प्रोक्ता त्रिगुणादिका ॥ | फलाल्पत्वात्तु मायैषा सम्प्रोक्ता त्रिगुणादिका ॥ | ||
महाफलप्रदत्वात्तु विष्णुराय इतीरितः''॥ इति निवृत्ते ॥ २७ ॥</div> | महाफलप्रदत्वात्तु विष्णुराय इतीरितः''॥ इति निवृत्ते ॥ २७ ॥</div> | ||
| Line 13,845: | Line 13,845: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S18_V30" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S18_V30"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S18_V30" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S18_V30"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S18_V30_B1" data-verse="BTN_C11_S18_V30" data-block-id="BTN_C11_S18_V30_B1">'वेदेन सह वादो यो वेदवाद इतीरितः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S18_V30_B1" data-verse="BTN_C11_S18_V30" data-block-id="BTN_C11_S18_V30_B1">'वेदेन सह वादो यो वेदवाद इतीरितः । | ||
तर्केण वेदस्यान्यार्थकल्पनं तं विदो विदुः ॥ | तर्केण वेदस्यान्यार्थकल्पनं तं विदो विदुः ॥ | ||
तन्न कुर्यात्कदाचिच्च तत्कुर्वन्वेदहा भवेत्''॥ इति च । | तन्न कुर्यात्कदाचिच्च तत्कुर्वन्वेदहा भवेत्''॥ इति च । | ||
'योगसाङ्ख्यकणादाक्षपादा वै हेतुवादिनः । | 'योगसाङ्ख्यकणादाक्षपादा वै हेतुवादिनः । | ||
पश्वीशशाक्तबुद्धाद्या पाषण्डा इति कीर्तिता''॥ इति च ॥ ३० ॥</div> | पश्वीशशाक्तबुद्धाद्या पाषण्डा इति कीर्तिता''॥ इति च ॥ ३० ॥</div> | ||
| Line 13,855: | Line 13,855: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S18_V33" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S18_V33"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S18_V33" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S18_V33"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S18_V33_B1" data-verse="BTN_C11_S18_V33" data-block-id="BTN_C11_S18_V33_B1">'भूतानामेक एवात्ताऽथैको भूतेषु सन्ततः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S18_V33_B1" data-verse="BTN_C11_S18_V33" data-block-id="BTN_C11_S18_V33_B1">'भूतानामेक एवात्ताऽथैको भूतेषु सन्ततः । | ||
एको भूतानि चादत्ते तस्मादेकात्मकानि तु''॥ इति भद्रमाने ॥ | एको भूतानि चादत्ते तस्मादेकात्मकानि तु''॥ इति भद्रमाने ॥ | ||
'घटादिषु महाकाशो निर्विशेषश्च सन्ततः । | 'घटादिषु महाकाशो निर्विशेषश्च सन्ततः । | ||
घटावयवरूपस्तु तथैवान्यो घटानुगः ॥ | घटावयवरूपस्तु तथैवान्यो घटानुगः ॥ | ||
घटनाशेऽप्यनाशः सन्मध्यमाकाश इष्यते । | घटनाशेऽप्यनाशः सन्मध्यमाकाश इष्यते । | ||
एकदेशाभिमानित्वादित्याकाशास्त्रयः स्मृताः ॥ | एकदेशाभिमानित्वादित्याकाशास्त्रयः स्मृताः ॥ | ||
महाकाशो विघ्नराजो विघ्नास्तत्र तु मध्यमाः । | महाकाशो विघ्नराजो विघ्नास्तत्र तु मध्यमाः । | ||
क्षुद्रविघ्नास्तदितर एवमात्मा त्रिधा स्मृतः ॥ | क्षुद्रविघ्नास्तदितर एवमात्मा त्रिधा स्मृतः ॥ | ||
महाखवत्परस्त्वात्मा जीवा मध्यखवत्स्मृताः । | महाखवत्परस्त्वात्मा जीवा मध्यखवत्स्मृताः । | ||
घटानुगखवत्प्रोक्ता असुरा नित्यदुःखिनः ॥ | घटानुगखवत्प्रोक्ता असुरा नित्यदुःखिनः ॥ | ||
महाकाशवशाः सर्वे आकाशा इतरे स्मृताः । | महाकाशवशाः सर्वे आकाशा इतरे स्मृताः । | ||
परमात्मवशे तद्वज्जीवाः सर्वेऽपि संस्थिताः ॥ | परमात्मवशे तद्वज्जीवाः सर्वेऽपि संस्थिताः ॥ | ||
एवं विष्ण्वात्मकमिदं जगत्पश्येद्यतिः सदा''॥ इति विनिर्णये ॥३३॥</div> | एवं विष्ण्वात्मकमिदं जगत्पश्येद्यतिः सदा''॥ इति विनिर्णये ॥३३॥</div> | ||
| Line 13,875: | Line 13,875: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S18_V38" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S18_V38"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S18_V38" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S18_V38"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S18_V38_B1" data-verse="BTN_C11_S18_V38" data-block-id="BTN_C11_S18_V38_B1">'स्वभावतो धर्मपरो न विधेश्चकितश्चरेत् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S18_V38_B1" data-verse="BTN_C11_S18_V38" data-block-id="BTN_C11_S18_V38_B1">'स्वभावतो धर्मपरो न विधेश्चकितश्चरेत् । | ||
अल्पं फलं च चकिते स्वभावे फलमुत्तमम्''॥ इति च ॥ | अल्पं फलं च चकिते स्वभावे फलमुत्तमम्''॥ इति च ॥ | ||
वि कल्पनं विकल्पः । | वि कल्पनं विकल्पः । | ||
'निषिद्धं मनसा कल्प्य भीतो विहितमाचरेत् । | 'निषिद्धं मनसा कल्प्य भीतो विहितमाचरेत् । | ||
अज्ञो ज्ञस्य तु सङ्कल्पः स्वभावाद्विहितानुगः ॥ | अज्ञो ज्ञस्य तु सङ्कल्पः स्वभावाद्विहितानुगः ॥ | ||
शरीरधर्मिणः क्वापि निषिद्धेऽपि मनो व््राजेत् । | शरीरधर्मिणः क्वापि निषिद्धेऽपि मनो व््राजेत् । | ||
तथापि तस्य नानर्थो मोक्षे नैवान्यथा व््राजेत्''॥ इति धर्मतत्त्वे ॥ ३७,३८ ॥</div> | तथापि तस्य नानर्थो मोक्षे नैवान्यथा व््राजेत्''॥ इति धर्मतत्त्वे ॥ ३७,३८ ॥</div> | ||
| Line 13,889: | Line 13,889: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S18_V40" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S18_V40"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S18_V40" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S18_V40"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S18_V40_B1" data-verse="BTN_C11_S18_V40" data-block-id="BTN_C11_S18_V40_B1">'शुश्रूषेत्सहितस्तावद्यावज्ज्ञानोदयो गुरुम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S18_V40_B1" data-verse="BTN_C11_S18_V40" data-block-id="BTN_C11_S18_V40_B1">'शुश्रूषेत्सहितस्तावद्यावज्ज्ञानोदयो गुरुम् । | ||
ततः परं च शुश्रूषेद्यथा तस्य प््रिायं भवेत्''॥ इति च ॥ ४० ॥</div> | ततः परं च शुश्रूषेद्यथा तस्य प््रिायं भवेत्''॥ इति च ॥ ४० ॥</div> | ||
| Line 13,898: | Line 13,898: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S19_V01" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S19_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S19_V01" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S19_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S19_V01_B1" data-verse="BTN_C11_S19_V01" data-block-id="BTN_C11_S19_V01_B1">'त्रिगुणा प्रकृतिर्माया पश्येत्तन्मात्रकं जगत् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S19_V01_B1" data-verse="BTN_C11_S19_V01" data-block-id="BTN_C11_S19_V01_B1">'त्रिगुणा प्रकृतिर्माया पश्येत्तन्मात्रकं जगत् । | ||
निर्मिमीते जगत्सर्वमतो मायेति सा स्मृता''॥ इति प्रभवे ॥ | निर्मिमीते जगत्सर्वमतो मायेति सा स्मृता''॥ इति प्रभवे ॥ | ||
'इदं ज्ञानं हरेः पूजा हरेरेवोदितं सदा । | 'इदं ज्ञानं हरेः पूजा हरेरेवोदितं सदा । | ||
हर्यधीनं च सर्वत्रेत्येवं न्यासो हरौ स्मृतः''॥ इति च ॥ १ ॥</div> | हर्यधीनं च सर्वत्रेत्येवं न्यासो हरौ स्मृतः''॥ इति च ॥ १ ॥</div> | ||
| Line 13,907: | Line 13,907: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S19_V07" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S19_V07"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S19_V07" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S19_V07"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S19_V07_B1" data-verse="BTN_C11_S19_V07" data-block-id="BTN_C11_S19_V07_B1">'अन्यस्थं निर्मितं जीवे जन्मादि हरिणा यतः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S19_V07_B1" data-verse="BTN_C11_S19_V07" data-block-id="BTN_C11_S19_V07_B1">'अन्यस्थं निर्मितं जीवे जन्मादि हरिणा यतः । | ||
तस्मान्मायेति तत्प्राहुर्माया निर्माणमुच्यते ॥ | तस्मान्मायेति तत्प्राहुर्माया निर्माणमुच्यते ॥ | ||
न हि जीवस्य जन्मादि स्वतो नित्यस्य सम्भवेत् । | न हि जीवस्य जन्मादि स्वतो नित्यस्य सम्भवेत् । | ||
सृष्टेः प्राक् प्रलये चैव यतो जन्मादि नास्य हि ॥ | सृष्टेः प्राक् प्रलये चैव यतो जन्मादि नास्य हि ॥ | ||
तस्मान्मध्येऽपि नास्यास्ति देहादिस्थं तु विष्णुना । | तस्मान्मध्येऽपि नास्यास्ति देहादिस्थं तु विष्णुना । | ||
कर्मभिर्निर्मितं जीवे प्रलये यन्न जीवगम् ॥ | कर्मभिर्निर्मितं जीवे प्रलये यन्न जीवगम् ॥ | ||
यन्न विद्येत हि लये यन्न विद्येत मुक्तिगे । | यन्न विद्येत हि लये यन्न विद्येत मुक्तिगे । | ||
जीवस्य न स्वभावोऽसौ प्रायेणेति विनिश्चितः''॥ इति प्रकाशिकायाम् । | जीवस्य न स्वभावोऽसौ प्रायेणेति विनिश्चितः''॥ इति प्रकाशिकायाम् । | ||
'मायेत्युक्तं निर्मितं तु यतो जन्मादि निर्मितम् । | 'मायेत्युक्तं निर्मितं तु यतो जन्मादि निर्मितम् । | ||
देहादिगं परेशेन माया जन्मादि तेन तु''॥ इति प्रकृते ॥ | देहादिगं परेशेन माया जन्मादि तेन तु''॥ इति प्रकृते ॥ | ||
मां प्रति वद । तस्य देहादेर्जन्मादयोऽस्य चिदानन्दरूपस्य तव स्युः किम् । अस्वतन्त्रत्वादवस्तुनो जगतः आद्यन्तयोः यज्जीवस्यास्ति तदेव तस्य स्वाभाविकम् । संसारेऽपि । अन्यदभिमाननिमित्तम् । प्रलये विद्यमानस्य कथं जन्मादि स्यादिति भावः ॥ तदा नाशाद्देहादेस्तु युज्यते । मुक्तिगमेव जीवस्य स्वाभाविकम् । किमु लयेऽप्यविद्यमानं स्वतः स्यादित्यर्थः । | मां प्रति वद । तस्य देहादेर्जन्मादयोऽस्य चिदानन्दरूपस्य तव स्युः किम् । अस्वतन्त्रत्वादवस्तुनो जगतः आद्यन्तयोः यज्जीवस्यास्ति तदेव तस्य स्वाभाविकम् । संसारेऽपि । अन्यदभिमाननिमित्तम् । प्रलये विद्यमानस्य कथं जन्मादि स्यादिति भावः ॥ तदा नाशाद्देहादेस्तु युज्यते । मुक्तिगमेव जीवस्य स्वाभाविकम् । किमु लयेऽप्यविद्यमानं स्वतः स्यादित्यर्थः । | ||
'आद्यन्तयोरनुगमादाद्यन्तरहितस्य तु । | 'आद्यन्तयोरनुगमादाद्यन्तरहितस्य तु । | ||
आद्यन्ते भाविनो मध्ये कथमन्यादृशं वपुः''॥ इति ब््राह्मतर्के ॥ | आद्यन्ते भाविनो मध्ये कथमन्यादृशं वपुः''॥ इति ब््राह्मतर्के ॥ | ||
'अनित्यत्वात्तु देहस्य तस्य जन्मादिकं भवेत् । | 'अनित्यत्वात्तु देहस्य तस्य जन्मादिकं भवेत् । | ||
मुक्तिप्रलयसम्बन्धे कथं जीवे तदिष्यते''॥ इति च ॥ | मुक्तिप्रलयसम्बन्धे कथं जीवे तदिष्यते''॥ इति च ॥ | ||
'अनित्यस्य गुणा मध्ये भवेयुः स्वत एव तु । | 'अनित्यस्य गुणा मध्ये भवेयुः स्वत एव तु । | ||
न तु स्वतस्तु नित्यस्य कादाचित्कगुणैर्युतिः''॥ इति च ॥ ७ ॥</div> | न तु स्वतस्तु नित्यस्य कादाचित्कगुणैर्युतिः''॥ इति च ॥ ७ ॥</div> | ||
| Line 13,933: | Line 13,933: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S19_V16" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S19_V16"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S19_V16" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S19_V16"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S19_V16_B1" data-verse="BTN_C11_S19_V16" data-block-id="BTN_C11_S19_V16_B1">एतदेव हि विज्ञानम् । तथापि न तथैव ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S19_V16_B1" data-verse="BTN_C11_S19_V16" data-block-id="BTN_C11_S19_V16_B1">एतदेव हि विज्ञानम् । तथापि न तथैव ॥ | ||
'ज्ञात्वा तत्त्वानि तेष्वीशं सर्वतत्त्वेश्वरं प्रभुम् । | 'ज्ञात्वा तत्त्वानि तेष्वीशं सर्वतत्त्वेश्वरं प्रभुम् । | ||
जानञ्ज्ञानी भवेत्स्वस्य योग्यं ध्यानं विशेषतः । | जानञ्ज्ञानी भवेत्स्वस्य योग्यं ध्यानं विशेषतः । | ||
पूर्वोक्त एव यो जानन्स विज्ञानी भवत्युत''॥ इति प्रभासे ॥ | पूर्वोक्त एव यो जानन्स विज्ञानी भवत्युत''॥ इति प्रभासे ॥ | ||
नः तत्त्वानां मध्ये येन यद्यत्र स्थित्वा च स्युः । तदेव सत् । | नः तत्त्वानां मध्ये येन यद्यत्र स्थित्वा च स्युः । तदेव सत् । | ||
'सत्वं स्वातन्त्र्यमुद्दिष्टं तच्च कृष्णे न चापरे । | 'सत्वं स्वातन्त्र्यमुद्दिष्टं तच्च कृष्णे न चापरे । | ||
अस्वातन्त्र्यात्तदन्येषामसत्वं विद्धि भारत''॥ इति भारते ॥१४-१६॥</div> | अस्वातन्त्र्यात्तदन्येषामसत्वं विद्धि भारत''॥ इति भारते ॥१४-१६॥</div> | ||
| Line 13,951: | Line 13,951: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S19_V27" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S19_V27"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S19_V27" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S19_V27"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S19_V27_B1" data-verse="BTN_C11_S19_V27" data-block-id="BTN_C11_S19_V27_B1">'एकः प्रधानमुद्दिष्टो विष्णोः प्राधान्यदर्शनम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S19_V27_B1" data-verse="BTN_C11_S19_V27" data-block-id="BTN_C11_S19_V27_B1">'एकः प्रधानमुद्दिष्टो विष्णोः प्राधान्यदर्शनम् । | ||
ऐकात्म्यदर्शनं प्रोक्तं सर्वज्ञानोत्तमं च तत्''॥ इति त्रैकाल्ये ॥ २७ ॥</div> | ऐकात्म्यदर्शनं प्रोक्तं सर्वज्ञानोत्तमं च तत्''॥ इति त्रैकाल्ये ॥ २७ ॥</div> | ||
| Line 13,960: | Line 13,960: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S19_V45" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S19_V45"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S19_V45" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S19_V45"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S19_V45_B1" data-verse="BTN_C11_S19_V45" data-block-id="BTN_C11_S19_V45_B1">'विषये दोषबुद्धिः सन्निन्द्रियाणां वशे स्थितः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S19_V45_B1" data-verse="BTN_C11_S19_V45" data-block-id="BTN_C11_S19_V45_B1">'विषये दोषबुद्धिः सन्निन्द्रियाणां वशे स्थितः । | ||
कृपणः स तु सम्प्रोक्तो गुणबुद्धिर्विपर्ययः''॥ इति विवेके ॥ | कृपणः स तु सम्प्रोक्तो गुणबुद्धिर्विपर्ययः''॥ इति विवेके ॥ | ||
'पुरुषार्थमतिर्यस्य विषयेष्वेव देहिनः । | 'पुरुषार्थमतिर्यस्य विषयेष्वेव देहिनः । | ||
विपरीतः स विज्ञेयः स्वात्मनो विपरीततः''॥ इति निवृत्ते ॥ | विपरीतः स विज्ञेयः स्वात्मनो विपरीततः''॥ इति निवृत्ते ॥ | ||
वित्तासन्तोषमात्राद्दरिद्रः । सर्वविषयसङ्गी विपरीतः ॥ ४५ ॥</div> | वित्तासन्तोषमात्राद्दरिद्रः । सर्वविषयसङ्गी विपरीतः ॥ ४५ ॥</div> | ||
| Line 13,978: | Line 13,978: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S20_V08" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S20_V08"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S20_V08" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S20_V08"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S20_V08_B1" data-verse="BTN_C11_S20_V08" data-block-id="BTN_C11_S20_V08_B1">'स्वतः सर्वगुणात्मा तु विष्णुरेकः सनातनः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S20_V08_B1" data-verse="BTN_C11_S20_V08" data-block-id="BTN_C11_S20_V08_B1">'स्वतः सर्वगुणात्मा तु विष्णुरेकः सनातनः । | ||
अन्यत्सर्वं तत्प््रिायत्वाद्गुणो दोषस्तथाऽप््रिायम् ॥ | अन्यत्सर्वं तत्प््रिायत्वाद्गुणो दोषस्तथाऽप््रिायम् ॥ | ||
एवं ज्ञानवतां दृष्टिरज्ञस्तन्नावगच्छति । | एवं ज्ञानवतां दृष्टिरज्ञस्तन्नावगच्छति । | ||
कालदेशविशेषेषु प्रीतिभेदमवेक्ष्य तु ॥ | कालदेशविशेषेषु प्रीतिभेदमवेक्ष्य तु ॥ | ||
अविज्ञानवतस्तस्य मर्यादा वेदतः कृता । | अविज्ञानवतस्तस्य मर्यादा वेदतः कृता । | ||
गुणदोषभिदा नास्ति भगवत्प््रिायमन्तरा ॥ | गुणदोषभिदा नास्ति भगवत्प््रिायमन्तरा ॥ | ||
गुणदोषदृशेर्दोषो ह्यन्यत्र भगवत्प््रिायात् । | गुणदोषदृशेर्दोषो ह्यन्यत्र भगवत्प््रिायात् । | ||
गुणाश्च दोषतामीयुर्दोषाश्च गुणतां क्वचित् ॥ | गुणाश्च दोषतामीयुर्दोषाश्च गुणतां क्वचित् ॥ | ||
अतो दोषो न दोषः स्यान्न गुणोऽपि गुणो भवेत् । | अतो दोषो न दोषः स्यान्न गुणोऽपि गुणो भवेत् । | ||
भगवत्प्रीतिविज्ञानाद्गुणदोषभिदां यदि ॥ | भगवत्प्रीतिविज्ञानाद्गुणदोषभिदां यदि ॥ | ||
पश्येत्तत्तु गुणायैव विपर्यासं न कारयेत् । | पश्येत्तत्तु गुणायैव विपर्यासं न कारयेत् । | ||
गुणदोषभिदा क्वापि स्वातन्त्र्येण न हि क्वचित्''॥ इति ब्राह्मनये ॥ | गुणदोषभिदा क्वापि स्वातन्त्र्येण न हि क्वचित्''॥ इति ब्राह्मनये ॥ | ||
'स्वतस्तु गुणदोषत्वदृशेर्भेदेन वस्तुनाम् । | 'स्वतस्तु गुणदोषत्वदृशेर्भेदेन वस्तुनाम् । | ||
दोषोऽथ गुण एव स्याद्भगवत्प्रीतितो गुणः ॥ | दोषोऽथ गुण एव स्याद्भगवत्प्रीतितो गुणः ॥ | ||
दोषस्तु तद्वैपरीत्यादिति दृष्ट्या भवेद्गुणः । | दोषस्तु तद्वैपरीत्यादिति दृष्ट्या भवेद्गुणः । | ||
कालदेशविशेषेण प्रीत्यज्ञानाज्जगत्स्थितेः ॥ | कालदेशविशेषेण प्रीत्यज्ञानाज्जगत्स्थितेः ॥ | ||
मर्यादा गुणदोषाणां कृता वेदेषु सर्वशः ॥ इति परायणे ॥ | मर्यादा गुणदोषाणां कृता वेदेषु सर्वशः ॥ इति परायणे ॥ | ||
एतदेवोच्यते । | एतदेवोच्यते । | ||
'स्वेस्वेऽधिकारे या निष्ठा स गुणः परिकीर्तितः । | 'स्वेस्वेऽधिकारे या निष्ठा स गुणः परिकीर्तितः । | ||
विपर्ययस्तु दोषः स्यादुभयोरेष निर्णयः''॥ इति च ॥ | विपर्ययस्तु दोषः स्यादुभयोरेष निर्णयः''॥ इति च ॥ | ||
'सनकाद्या ज्ञानयोगा भक्तियोगास्तु देवताः । | 'सनकाद्या ज्ञानयोगा भक्तियोगास्तु देवताः । | ||
मानुषाः कर्मयोगास्तु त्रिधैते योगिनः स्मृताः ॥ | मानुषाः कर्मयोगास्तु त्रिधैते योगिनः स्मृताः ॥ | ||
सर्वेषां सर्वयोगैश्च प्राप्या मुक्तिर्न संशयः । | सर्वेषां सर्वयोगैश्च प्राप्या मुक्तिर्न संशयः । | ||
तथापि तु विशेषेण स स तेषां विधीयते ॥ | तथापि तु विशेषेण स स तेषां विधीयते ॥ | ||
भगवद्गुणानुसारेण वेदार्थो नीयते हि यैः । | भगवद्गुणानुसारेण वेदार्थो नीयते हि यैः । | ||
भक्तियोगास्तु ते प्रोक्तास्तादृशा हि सुराः सदा ॥ | भक्तियोगास्तु ते प्रोक्तास्तादृशा हि सुराः सदा ॥ | ||
अङ्गानुसारि वेदार्थं ज्ञात्वा तदनुसारतः । | अङ्गानुसारि वेदार्थं ज्ञात्वा तदनुसारतः । | ||
भगवद्गुणा यैर्नीयन्ते ते प्रोक्ता ज्ञानयोगिनः ॥ | भगवद्गुणा यैर्नीयन्ते ते प्रोक्ता ज्ञानयोगिनः ॥ | ||
कर्माणि शास्त्रतो ज्ञात्वा तत्प्राधान्यानुसारतः । | कर्माणि शास्त्रतो ज्ञात्वा तत्प्राधान्यानुसारतः । | ||
विज्ञाता यैर्गुणा विष्णोर्ज्ञेयास्ते कर्मयोगिनः ॥ | विज्ञाता यैर्गुणा विष्णोर्ज्ञेयास्ते कर्मयोगिनः ॥ | ||
भक्तिर्ज्ञानं च किञ्चित्तु पश्चात्तेष्वपि जायते । | भक्तिर्ज्ञानं च किञ्चित्तु पश्चात्तेष्वपि जायते । | ||
तथापि ते कर्मयोगाः कर्मपूर्वत्वकारणात् ॥ | तथापि ते कर्मयोगाः कर्मपूर्वत्वकारणात् ॥ | ||
भगवद्गुणानुरागित्वमधिकं भक्तियोगिनाम् । | भगवद्गुणानुरागित्वमधिकं भक्तियोगिनाम् । | ||
तस्मात्तेऽभ्यधिका ह्येषु देवा एव विशेषतः ॥ | तस्मात्तेऽभ्यधिका ह्येषु देवा एव विशेषतः ॥ | ||
ईषद्वैराग्यमल्पं तु पूर्वं देवेषु जायते । | ईषद्वैराग्यमल्पं तु पूर्वं देवेषु जायते । | ||
पश्चाद्विरागोऽभ्यधिको देवानां नात्र संशयः ॥ | पश्चाद्विरागोऽभ्यधिको देवानां नात्र संशयः ॥ | ||
ज्ञानाधिक्यं तु देवानां भक्त्याधिक्यं तथैव च । | ज्ञानाधिक्यं तु देवानां भक्त्याधिक्यं तथैव च । | ||
विरागोऽभ्यधिकस्तेषां सदैव सनकादिनाम् ॥ | विरागोऽभ्यधिकस्तेषां सदैव सनकादिनाम् ॥ | ||
ज्ञानाधिक्यान्मनुष्येभ्यो भण्यन्ते ज्ञानयोगिनः । | ज्ञानाधिक्यान्मनुष्येभ्यो भण्यन्ते ज्ञानयोगिनः । | ||
न तु ज्ञानाधिकास्ते वै देवेभ्यस्तु कथञ्चन ॥ | न तु ज्ञानाधिकास्ते वै देवेभ्यस्तु कथञ्चन ॥ | ||
देवानामपि कर्मित्वं विद्यते यद्यपि स्फुटम् । | देवानामपि कर्मित्वं विद्यते यद्यपि स्फुटम् । | ||
तथापि प्रत्यवायित्वान्मनुष्याः कर्मयोगिनः ॥ | तथापि प्रत्यवायित्वान्मनुष्याः कर्मयोगिनः ॥ | ||
त्रियोगाभ्यधिको ब्रह्मा सर्वेभ्यः परमो विभुः । | त्रियोगाभ्यधिको ब्रह्मा सर्वेभ्यः परमो विभुः । | ||
महायोगेश्वरेशेशस्तस्माद्ब्रह्मा चतुर्मुखः''॥ इति त्रियोगे ॥ ५-८ ॥</div> | महायोगेश्वरेशेशस्तस्माद्ब्रह्मा चतुर्मुखः''॥ इति त्रियोगे ॥ ५-८ ॥</div> | ||
| Line 14,045: | Line 14,045: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S20_V32" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S20_V32"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S20_V32" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S20_V32"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S20_V32_B1" data-verse="BTN_C11_S20_V32" data-block-id="BTN_C11_S20_V32_B1">मद्भक्तियुक्तस्य भक्त्यनुसारिज्ञानवैराग्ये विनाऽन्यस्माज्ज्ञानाद्वैराग्याच्च न श्रेयो भवेत् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S20_V32_B1" data-verse="BTN_C11_S20_V32" data-block-id="BTN_C11_S20_V32_B1">मद्भक्तियुक्तस्य भक्त्यनुसारिज्ञानवैराग्ये विनाऽन्यस्माज्ज्ञानाद्वैराग्याच्च न श्रेयो भवेत् । | ||
'रागिणोऽपि विमुच्यन्ते देवा नास्त्यत्र संशयः । | 'रागिणोऽपि विमुच्यन्ते देवा नास्त्यत्र संशयः । | ||
रागापनोदनार्थं च ज्ञानं साध्यं यतीश्वरैः''॥ इति च ॥ | रागापनोदनार्थं च ज्ञानं साध्यं यतीश्वरैः''॥ इति च ॥ | ||
'स्मर्तव्या विषये दोषा यतिभिर्न तु दैवतैः । | 'स्मर्तव्या विषये दोषा यतिभिर्न तु दैवतैः । | ||
हरिरेव सदा पूज्य इत्यर्थं दैवतैरपि''॥ इति च ॥ | हरिरेव सदा पूज्य इत्यर्थं दैवतैरपि''॥ इति च ॥ | ||
वैराग्यार्थमपि विषयदोषादिज्ञानं सनकादीनां भाव्यं देवानां तदपि भगवद्भजनस्यैव सारतापरिज्ञानार्थमेवेत्यर्थः ॥ ३२ ॥</div> | वैराग्यार्थमपि विषयदोषादिज्ञानं सनकादीनां भाव्यं देवानां तदपि भगवद्भजनस्यैव सारतापरिज्ञानार्थमेवेत्यर्थः ॥ ३२ ॥</div> | ||
| Line 14,068: | Line 14,068: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S20_V38" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S20_V38"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S20_V38" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S20_V38"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S20_V38_B1" data-verse="BTN_C11_S20_V38" data-block-id="BTN_C11_S20_V38_B1">रागिणोऽपि ते भक्तियोगिनो भक्तिफलत्वेन किमपि नापेक्षन्ते ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S20_V38_B1" data-verse="BTN_C11_S20_V38" data-block-id="BTN_C11_S20_V38_B1">रागिणोऽपि ते भक्तियोगिनो भक्तिफलत्वेन किमपि नापेक्षन्ते ॥ | ||
'यदि दद्याद्भक्तियोगफलं मोक्षमपीश्वरः । | 'यदि दद्याद्भक्तियोगफलं मोक्षमपीश्वरः । | ||
भक्तियोगफलत्वेन न तद्गृह्णीयुरेव ते ॥ | भक्तियोगफलत्वेन न तद्गृह्णीयुरेव ते ॥ | ||
कामिनोऽपि स्वयं कामान्भुञ्जते न फलात्मना । | कामिनोऽपि स्वयं कामान्भुञ्जते न फलात्मना । | ||
तस्माद्विरागेऽप्यधिका देवा एव हि तादृशाः''इति च ॥ ३५ ॥ | तस्माद्विरागेऽप्यधिका देवा एव हि तादृशाः''इति च ॥ ३५ ॥ | ||
'उत्तमो भक्तियोगस्तु ज्ञानयोगस्तु मध्यमः । | 'उत्तमो भक्तियोगस्तु ज्ञानयोगस्तु मध्यमः । | ||
अधमः कर्मयोगश्च ब््राह्मैको मुख्यभक्तिभाक् ॥ | अधमः कर्मयोगश्च ब््राह्मैको मुख्यभक्तिभाक् ॥ | ||
ज्ञानमप्यधिकं तेषां नियतं भक्तियोगिनाम् । | ज्ञानमप्यधिकं तेषां नियतं भक्तियोगिनाम् । | ||
उदेति भगवद्भक्त्या तद्वन्न ज्ञानयोगिनः ॥ | उदेति भगवद्भक्त्या तद्वन्न ज्ञानयोगिनः ॥ | ||
भक्त्यंशकं यतो ज्ञानं ज्ञानस्नेहात्मिका च सा । | भक्त्यंशकं यतो ज्ञानं ज्ञानस्नेहात्मिका च सा । | ||
तथापि ज्ञानयोगित्वं मानुषज्ञानतोऽधिकम् ॥ | तथापि ज्ञानयोगित्वं मानुषज्ञानतोऽधिकम् ॥ | ||
भक्तियोगे ततो यत्नः कार्यो विद्वद्भिरञ्जसा''॥ इति च ॥ ३८ ॥</div> | भक्तियोगे ततो यत्नः कार्यो विद्वद्भिरञ्जसा''॥ इति च ॥ ३८ ॥</div> | ||
| Line 14,091: | Line 14,091: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S21_V06" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S21_V06"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S21_V06" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S21_V06"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S21_V06_B1" data-verse="BTN_C11_S21_V06" data-block-id="BTN_C11_S21_V06_B1">विवेकेन पुण्याधिक्यं भवतीति विचिकित्सार्थं गुणदोषौ विधीयेते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S21_V06_B1" data-verse="BTN_C11_S21_V06" data-block-id="BTN_C11_S21_V06_B1">विवेकेन पुण्याधिक्यं भवतीति विचिकित्सार्थं गुणदोषौ विधीयेते । | ||
'पञ्चभूतात्मकत्वेन समता सर्ववस्तुषु । | 'पञ्चभूतात्मकत्वेन समता सर्ववस्तुषु । | ||
हरिसन्निधिवैशेष्याद्विशेषश्च महान् सदा''॥ इति वैशेष्ये ॥ ३ ॥ | हरिसन्निधिवैशेष्याद्विशेषश्च महान् सदा''॥ इति वैशेष्ये ॥ ३ ॥ | ||
धातुः परमेश्वरः । | धातुः परमेश्वरः । | ||
'यद्यद्धरेः सन्निहितं तत्तच्छुद्धतरं मतम् । | 'यद्यद्धरेः सन्निहितं तत्तच्छुद्धतरं मतम् । | ||
स्वतः शुचितमो विष्णुः सान्निध्यं च स्वभावतः''॥ इति च ॥ | स्वतः शुचितमो विष्णुः सान्निध्यं च स्वभावतः''॥ इति च ॥ | ||
एतेषां जीवानाम् ॥ ३,५,६ ॥</div> | एतेषां जीवानाम् ॥ ३,५,६ ॥</div> | ||
| Line 14,105: | Line 14,105: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S21_V09" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S21_V09"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S21_V09" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S21_V09"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S21_V09_B1" data-verse="BTN_C11_S21_V09" data-block-id="BTN_C11_S21_V09_B1">'नदीसमुद्रगिरय आश्रमाश्च वनानि च । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S21_V09_B1" data-verse="BTN_C11_S21_V09" data-block-id="BTN_C11_S21_V09_B1">'नदीसमुद्रगिरय आश्रमाश्च वनानि च । | ||
नगराणि च दिव्यानि शालग्रामादयस्तथा । | नगराणि च दिव्यानि शालग्रामादयस्तथा । | ||
तेषां समीपगाश्चैव देशा योजनमात्रतः । | तेषां समीपगाश्चैव देशा योजनमात्रतः । | ||
कर्मण्यास्तु समाख्यातास्तदन्ये कीकटाः स्मृताः ॥ | कर्मण्यास्तु समाख्यातास्तदन्ये कीकटाः स्मृताः ॥ | ||
तदन्येऽपि तु ये देशाः कृष्णसारोषिताः स्वतः । | तदन्येऽपि तु ये देशाः कृष्णसारोषिताः स्वतः । | ||
कर्मण्या एव ते ज्ञेया यदि नाध्युषिताः खलैः ॥ | कर्मण्या एव ते ज्ञेया यदि नाध्युषिताः खलैः ॥ | ||
खलैरध्युषिताश्चापि यदि सद्भिरधिष्ठिताः । | खलैरध्युषिताश्चापि यदि सद्भिरधिष्ठिताः । | ||
कर्मण्या इति विज्ञेया विष्णुलिङ्गानि यत्र च''॥ इति स्कान्दे ॥ | कर्मण्या इति विज्ञेया विष्णुलिङ्गानि यत्र च''॥ इति स्कान्दे ॥ | ||
'आन्तरः सन्निधिर्विष्णोर्बाह्यसन्निधिरेव च । | 'आन्तरः सन्निधिर्विष्णोर्बाह्यसन्निधिरेव च । | ||
द्विविधः सन्निधिः प्रोक्तः कृत्रिमो बाह्य उच्यते ॥ | द्विविधः सन्निधिः प्रोक्तः कृत्रिमो बाह्य उच्यते ॥ | ||
स्वाभाविकस्त्वान्तरः स्यात् प्रतिमाजीवगो यथा''॥ इति च ॥</div> | स्वाभाविकस्त्वान्तरः स्यात् प्रतिमाजीवगो यथा''॥ इति च ॥</div> | ||
| Line 14,121: | Line 14,121: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S21_V16" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S21_V16"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S21_V16" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S21_V16"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S21_V16_B1" data-verse="BTN_C11_S21_V16" data-block-id="BTN_C11_S21_V16_B1">तद्विदामेव । न तिर्यगादीनाम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S21_V16_B1" data-verse="BTN_C11_S21_V16" data-block-id="BTN_C11_S21_V16_B1">तद्विदामेव । न तिर्यगादीनाम् । | ||
'वर्षाच्चतुर्दशादूर्ध्वं ये न विद्युः शुभाशुभम् । | 'वर्षाच्चतुर्दशादूर्ध्वं ये न विद्युः शुभाशुभम् । | ||
तेषामज्ञानजो दोषः सुमहान् कर्मजादपि ॥ | तेषामज्ञानजो दोषः सुमहान् कर्मजादपि ॥ | ||
तिरश्चामिन्द्रियासक्तेर्न दोषोऽज्ञानजो भवेत् । | तिरश्चामिन्द्रियासक्तेर्न दोषोऽज्ञानजो भवेत् । | ||
गुणोऽपि नैव कश्चित् स्याद्यतो ज्ञानबहिष्कृताः''॥ इति च । | गुणोऽपि नैव कश्चित् स्याद्यतो ज्ञानबहिष्कृताः''॥ इति च । | ||
अतो मूर्खाणामदोष इति न ॥ १६ ॥</div> | अतो मूर्खाणामदोष इति न ॥ १६ ॥</div> | ||
| Line 14,134: | Line 14,134: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S21_V18" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S21_V18"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S21_V18" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S21_V18"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S21_V18_B1" data-verse="BTN_C11_S21_V18" data-block-id="BTN_C11_S21_V18_B1">समानकर्माचरणे आत्मयोग्यकर्माचरणे । पूर्वमपतितो येन पतति । प्रायश्चित्तत्वेन तत्समानकर्माचरणेऽपि न दोषः । तप्तसुरापानवद्देहत्यागिनः । तथा शयानः शूद्रोऽपि न पतति लशुनभक्षणादिभिः ब्राह्मणादिपातकैः । औत्पत्तिको यतस्तस्य तादृशगुणसङ्गः । अतः स्वायोग्य एव कर्मणि पतति । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S21_V18_B1" data-verse="BTN_C11_S21_V18" data-block-id="BTN_C11_S21_V18_B1">समानकर्माचरणे आत्मयोग्यकर्माचरणे । पूर्वमपतितो येन पतति । प्रायश्चित्तत्वेन तत्समानकर्माचरणेऽपि न दोषः । तप्तसुरापानवद्देहत्यागिनः । तथा शयानः शूद्रोऽपि न पतति लशुनभक्षणादिभिः ब्राह्मणादिपातकैः । औत्पत्तिको यतस्तस्य तादृशगुणसङ्गः । अतः स्वायोग्य एव कर्मणि पतति । | ||
'त्रैवर्णिकाः सञ्चरन्तो वेदकर्मप्रवर्तनात् । | 'त्रैवर्णिकाः सञ्चरन्तो वेदकर्मप्रवर्तनात् । | ||
शयानः शूद्र उद्दिष्टो वेदकर्माप्रवर्तनात् ॥ | शयानः शूद्र उद्दिष्टो वेदकर्माप्रवर्तनात् ॥ | ||
न तस्याभक्ष्यजो दोषः शुश्रूषायां प्रवर्ततः । | न तस्याभक्ष्यजो दोषः शुश्रूषायां प्रवर्ततः । | ||
यथा सुवर्णस्य मलं शुक्रं ताम्रस्य नैव तत् ॥ | यथा सुवर्णस्य मलं शुक्रं ताम्रस्य नैव तत् ॥ | ||
एवं विप्रादिदोषैस्तु न शूद्रो दोषितामियात् । | एवं विप्रादिदोषैस्तु न शूद्रो दोषितामियात् । | ||
मलं तु तस्यापि मलं यथैवं शूद्रजन्मनः ॥ | मलं तु तस्यापि मलं यथैवं शूद्रजन्मनः ॥ | ||
स्वधर्मप्रतिरूपस्य चरणं दोषदं मतम्''॥ इति च समाचारे ॥ | स्वधर्मप्रतिरूपस्य चरणं दोषदं मतम्''॥ इति च समाचारे ॥ | ||
'शूद्रस्यापि हरेर्दीक्षां प्रविष्टस्य तु विप्रवत् । | 'शूद्रस्यापि हरेर्दीक्षां प्रविष्टस्य तु विप्रवत् । | ||
अभक्ष्यादिकृतो दोषः स हि शूद्रो हि मुख्यतः''॥ इति विष्णुतन्त्रे ॥ | अभक्ष्यादिकृतो दोषः स हि शूद्रो हि मुख्यतः''॥ इति विष्णुतन्त्रे ॥ | ||
सर्वतोऽप्यभिमानविमोकेन परमात्मसमर्पणमेव दोषहानिदमित्याह यतो यत इत्यादिना । | सर्वतोऽप्यभिमानविमोकेन परमात्मसमर्पणमेव दोषहानिदमित्याह यतो यत इत्यादिना । | ||
'मयि सर्वाणि कर्माणि सन्न्यस्याध्यात्मचेतसा''।इत्यादेश्च ॥ १७,१८ ॥</div> | 'मयि सर्वाणि कर्माणि सन्न्यस्याध्यात्मचेतसा''।इत्यादेश्च ॥ १७,१८ ॥</div> | ||
| Line 14,157: | Line 14,157: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S21_V22" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S21_V22"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S21_V22" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S21_V22"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S21_V22_B1" data-verse="BTN_C11_S21_V22" data-block-id="BTN_C11_S21_V22_B1">'दोषिणो गुणवत्त्वेन श्रूयन्ते विषयाः सदा । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S21_V22_B1" data-verse="BTN_C11_S21_V22" data-block-id="BTN_C11_S21_V22_B1">'दोषिणो गुणवत्त्वेन श्रूयन्ते विषयाः सदा । | ||
असतां सङ्गतेस्तेषु दोषाः श्रोतुं सुदुर्लभाः ॥ | असतां सङ्गतेस्तेषु दोषाः श्रोतुं सुदुर्लभाः ॥ | ||
अतो नित्यगुणध्यानात् तद्गुणे प्रीतिमान् भवेत् । | अतो नित्यगुणध्यानात् तद्गुणे प्रीतिमान् भवेत् । | ||
अतस्तत्र भवेत्कामः कामिनं कलिराविशेत् ॥ | अतस्तत्र भवेत्कामः कामिनं कलिराविशेत् ॥ | ||
अधर्माज्ञानरूपेण कलिनाऽऽविष्टदेहिनः । | अधर्माज्ञानरूपेण कलिनाऽऽविष्टदेहिनः । | ||
सत्सु क्रोधो दुर्विषहस्ततस्तमसि पात्यते ॥ | सत्सु क्रोधो दुर्विषहस्ततस्तमसि पात्यते ॥ | ||
अन्धे तमसि मग्नस्य चेतनेन्द्रियसन्तता । | अन्धे तमसि मग्नस्य चेतनेन्द्रियसन्तता । | ||
सुखानुभवशक्तिर्या सा विनश्यति सर्वदा ॥ | सुखानुभवशक्तिर्या सा विनश्यति सर्वदा ॥ | ||
तदा शमूनभावेन शून्य इत्युच्यते नरः । | तदा शमूनभावेन शून्य इत्युच्यते नरः । | ||
सर्वात्मना तु शम्भ्रंशस्तस्य दुःखविवर्धनः ॥ | सर्वात्मना तु शम्भ्रंशस्तस्य दुःखविवर्धनः ॥ | ||
अमूर्च्छितस्यैव भवेन्मृत्यनन्तरमेव च । | अमूर्च्छितस्यैव भवेन्मृत्यनन्तरमेव च । | ||
दुःखाख्यविषयावेशान्नाऽत्मानं परमेव च ॥ | दुःखाख्यविषयावेशान्नाऽत्मानं परमेव च ॥ | ||
यथावद्वेत्ति पतितस्तमस्यन्धे कदाचन । | यथावद्वेत्ति पतितस्तमस्यन्धे कदाचन । | ||
वृक्षवद्वृश्च्यते नित्यं निष्प्रयोजनजीवनः ॥ | वृक्षवद्वृश्च्यते नित्यं निष्प्रयोजनजीवनः ॥ | ||
नित्यदुःखपरीतायुर्दृतिवत् प्रश्वसित्यपि''॥ इति तन्त्रभागवते । | नित्यदुःखपरीतायुर्दृतिवत् प्रश्वसित्यपि''॥ इति तन्त्रभागवते । | ||
स्वार्थस्य सुखस्य भ्रंशो विपरीतमतिशयेन जनयतीति स्वार्थविभ्रंशः ॥ तस्मात् स्वर्गादिविषयेष्वपि नेच्छेत ॥ १९-२२ ॥</div> | स्वार्थस्य सुखस्य भ्रंशो विपरीतमतिशयेन जनयतीति स्वार्थविभ्रंशः ॥ तस्मात् स्वर्गादिविषयेष्वपि नेच्छेत ॥ १९-२२ ॥</div> | ||
| Line 14,182: | Line 14,182: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S21_V25" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S21_V25"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S21_V25" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S21_V25"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S21_V25_B1" data-verse="BTN_C11_S21_V25" data-block-id="BTN_C11_S21_V25_B1">'फलश्रुतिरेवेयं न कामकुसुमश्रुतिः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S21_V25_B1" data-verse="BTN_C11_S21_V25" data-block-id="BTN_C11_S21_V25_B1">'फलश्रुतिरेवेयं न कामकुसुमश्रुतिः । | ||
स्वर्गादिकामनायुक्तस्त्वैहिकेष्वपि सज्जते ॥ | स्वर्गादिकामनायुक्तस्त्वैहिकेष्वपि सज्जते ॥ | ||
तत्रापि देवकामेभ्यो विशेषं चाभिवाञ्छति । | तत्रापि देवकामेभ्यो विशेषं चाभिवाञ्छति । | ||
ततस्तमसि पातः स्यादतो वेदः कथं हि तान् ॥ | ततस्तमसि पातः स्यादतो वेदः कथं हि तान् ॥ | ||
काम्यत्वेनाभिचक्षीत सर्वं जानन्स्वयं सदा''॥ इति ॥ | काम्यत्वेनाभिचक्षीत सर्वं जानन्स्वयं सदा''॥ इति ॥ | ||
नः श्रेयोरोचनं अस्मत्सकाशाच्छ्रेयो मोक्षाख्यं तदेव रोचयति फलश्रुतिः । कुसुमस्यानित्यतादिदोषज्ञानान्मोक्षस्यादोषत्वज्ञानाच्च । ईषदुत्तमस्य श्रोतु-र्विवक्षया । बुधो वेदः कथं युञ्ज्यात् । अन्तरालागतोऽपि स्वर्ग एवंविधः किमु साक्षात् फलरूपो मोक्ष इति रोचकः । अनेकब्रह्मकालप्राप्यत्वा-न्मोक्षस्य तावन्तं कालं तप एव कर्तुं न शक्यत इति मन्दाधिकारिणां स्वर्गादिष्वप्यभिरुचिर्भवति । तान् प्रत्यन्ते मोक्ष एव भवति । अन्तरालेऽ-प्येवंविधस्वर्गादिकं सुखं भवति । तस्माद्विहितं कर्म कर्तव्यमिति रोचयति । उत्तमानां तु यस्मादेतादृशमप्यनित्यत्वादिदोषवत्स्वर्गादिकं तस्मान्मोक्षफल एव वेद इति दर्शयति । न हि सर्वप्रमाणोत्तमो वेदोऽल्पफले पर्यवसितः । | नः श्रेयोरोचनं अस्मत्सकाशाच्छ्रेयो मोक्षाख्यं तदेव रोचयति फलश्रुतिः । कुसुमस्यानित्यतादिदोषज्ञानान्मोक्षस्यादोषत्वज्ञानाच्च । ईषदुत्तमस्य श्रोतु-र्विवक्षया । बुधो वेदः कथं युञ्ज्यात् । अन्तरालागतोऽपि स्वर्ग एवंविधः किमु साक्षात् फलरूपो मोक्ष इति रोचकः । अनेकब्रह्मकालप्राप्यत्वा-न्मोक्षस्य तावन्तं कालं तप एव कर्तुं न शक्यत इति मन्दाधिकारिणां स्वर्गादिष्वप्यभिरुचिर्भवति । तान् प्रत्यन्ते मोक्ष एव भवति । अन्तरालेऽ-प्येवंविधस्वर्गादिकं सुखं भवति । तस्माद्विहितं कर्म कर्तव्यमिति रोचयति । उत्तमानां तु यस्मादेतादृशमप्यनित्यत्वादिदोषवत्स्वर्गादिकं तस्मान्मोक्षफल एव वेद इति दर्शयति । न हि सर्वप्रमाणोत्तमो वेदोऽल्पफले पर्यवसितः । | ||
'मन्दाधिकारिणां नित्यं तपसैव प्रतीक्षितुम् । | 'मन्दाधिकारिणां नित्यं तपसैव प्रतीक्षितुम् । | ||
मोक्षो न शक्यतेऽधैर्यात् ततः स्वर्गादिकं वदेत् ॥ | मोक्षो न शक्यतेऽधैर्यात् ततः स्वर्गादिकं वदेत् ॥ | ||
स्वर्गादिष्वल्पफलतां ज्ञापयित्वा विमोक्षदम् । | स्वर्गादिष्वल्पफलतां ज्ञापयित्वा विमोक्षदम् । | ||
ज्ञानं वक्तुं तूत्तमानां नित्यो वेदः प्रवर्तते ॥ | ज्ञानं वक्तुं तूत्तमानां नित्यो वेदः प्रवर्तते ॥ | ||
इक्षुदण्डं ददानीति यथा भैषज्यरोचनम् । | इक्षुदण्डं ददानीति यथा भैषज्यरोचनम् । | ||
एवं मन्देषूत्तमेषु मोक्षमाहात्म्यमुच्यते ॥ | एवं मन्देषूत्तमेषु मोक्षमाहात्म्यमुच्यते ॥ | ||
नह्यल्पफलभाग्वेदो वासुदेवैकसंश्रयः''॥ इति विचारे ॥ | नह्यल्पफलभाग्वेदो वासुदेवैकसंश्रयः''॥ इति विचारे ॥ | ||
'अयोग्यभार्यापुत्रादिकामिताऽनर्थसाधिनी । | 'अयोग्यभार्यापुत्रादिकामिताऽनर्थसाधिनी । | ||
योग्यकामाद्धरेः प्रीतिरतो ब्रह्मादयोऽमलाः ॥ | योग्यकामाद्धरेः प्रीतिरतो ब्रह्मादयोऽमलाः ॥ | ||
भार्यापुत्रादिसंयुक्ता वासुदेवमुपासते''॥ इति च ॥ २३-२५ ॥</div> | भार्यापुत्रादिसंयुक्ता वासुदेवमुपासते''॥ इति च ॥ २३-२५ ॥</div> | ||
| Line 14,203: | Line 14,203: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S21_V26" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S21_V26"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S21_V26" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S21_V26"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S21_V26_B1" data-verse="BTN_C11_S21_V26" data-block-id="BTN_C11_S21_V26_B1">एवं वेदव्यवसितम् । फलश्रुतिं कुसुमिताम् । फलं मोक्षः । तद्विषयां श्रुतिं स्वर्गादिकुसुमविषयां वदन्ति । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S21_V26_B1" data-verse="BTN_C11_S21_V26" data-block-id="BTN_C11_S21_V26_B1">एवं वेदव्यवसितम् । फलश्रुतिं कुसुमिताम् । फलं मोक्षः । तद्विषयां श्रुतिं स्वर्गादिकुसुमविषयां वदन्ति । | ||
'नित्यानन्दहरेर्भक्तिज्ञानाद्याः स्वर्गशब्दिताः । | 'नित्यानन्दहरेर्भक्तिज्ञानाद्याः स्वर्गशब्दिताः । | ||
पुत्रभार्याप्तवित्ताद्यं सर्वं मोक्षगतं फलम् ॥ | पुत्रभार्याप्तवित्ताद्यं सर्वं मोक्षगतं फलम् ॥ | ||
उद्दिश्य स्वर्गकामस्य यजनं श्रुतिचोदितम् । | उद्दिश्य स्वर्गकामस्य यजनं श्रुतिचोदितम् । | ||
तदविज्ञाय पुष्पाख्यमनित्यं स्वर्गमिच्छवः ॥ | तदविज्ञाय पुष्पाख्यमनित्यं स्वर्गमिच्छवः ॥ | ||
यजन्ति मन्दमतयो वेदवादपरायणाः''॥ इति च । | यजन्ति मन्दमतयो वेदवादपरायणाः''॥ इति च । | ||
'स्त्रीभिर्वा यानैर्व''॥ इत्यादि च ॥ | 'स्त्रीभिर्वा यानैर्व''॥ इत्यादि च ॥ | ||
'मोक्षाख्यं फलमेवात्र स्वर्गादिवचनं तु यत् । | 'मोक्षाख्यं फलमेवात्र स्वर्गादिवचनं तु यत् । | ||
पुष्पस्वर्गादिवत्तस्य वचनं मन्दरोचनम्''॥ इति च ॥ | पुष्पस्वर्गादिवत्तस्य वचनं मन्दरोचनम्''॥ इति च ॥ | ||
'असुराणामयं स्वर्गशब्दः पुष्पात्मकं वदेत् । | 'असुराणामयं स्वर्गशब्दः पुष्पात्मकं वदेत् । | ||
देवानां हरिसम्प्राप्तिं वेदो विष्णुपरो यतः''॥ इति च ॥ २६ ॥</div> | देवानां हरिसम्प्राप्तिं वेदो विष्णुपरो यतः''॥ इति च ॥ २६ ॥</div> | ||
| Line 14,223: | Line 14,223: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S21_V29" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S21_V29"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S21_V29" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S21_V29"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S21_V29_B1" data-verse="BTN_C11_S21_V29" data-block-id="BTN_C11_S21_V29_B1">स्वलोकं स्वाश्रयम् ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S21_V29_B1" data-verse="BTN_C11_S21_V29" data-block-id="BTN_C11_S21_V29_B1">स्वलोकं स्वाश्रयम् ॥ | ||
कोऽसावाश्रयः? माम् । ते ये उक्थेन प्राणेन शास्याः । | कोऽसावाश्रयः? माम् । ते ये उक्थेन प्राणेन शास्याः । | ||
'विष्ण्वभक्तान् सदा वायुः शासयेत् तमसि क्षिपन् । | 'विष्ण्वभक्तान् सदा वायुः शासयेत् तमसि क्षिपन् । | ||
विष्णुभक्तान् विमोक्षाय प्रापयित्वा सुखं नयेत्''॥ इति च ॥ | विष्णुभक्तान् विमोक्षाय प्रापयित्वा सुखं नयेत्''॥ इति च ॥ | ||
'पथ एकः पीपाय तस्करो यथा एष वेद निधीनाम्''॥ इति च । | 'पथ एकः पीपाय तस्करो यथा एष वेद निधीनाम्''॥ इति च । | ||
मे मताविज्ञानात्परोक्षविषयात्मकाः । परोक्षमन्धन्तमः । तद्विषय-स्वरूपाः । तद्गमनार्थस्वरूपाः । | मे मताविज्ञानात्परोक्षविषयात्मकाः । परोक्षमन्धन्तमः । तद्विषय-स्वरूपाः । तद्गमनार्थस्वरूपाः । | ||
'अन्धन्तमः परोक्षं च पञ्चकष्टं तथोच्यते''। इति सुव्यक्ते ॥ | 'अन्धन्तमः परोक्षं च पञ्चकष्टं तथोच्यते''। इति सुव्यक्ते ॥ | ||
तेषामासुराणां यदा हिंसायां कामः तदा यज्ञ एव न चोदना । यद्यदात्मनो हिंसितुमिष्टं तत्तद्विहितमिति प्रापयन्ति कुतर्कैः । | तेषामासुराणां यदा हिंसायां कामः तदा यज्ञ एव न चोदना । यद्यदात्मनो हिंसितुमिष्टं तत्तद्विहितमिति प्रापयन्ति कुतर्कैः । | ||
'आसुरोऽविहितां हिंसां विहितत्वेन वर्णयेत् । | 'आसुरोऽविहितां हिंसां विहितत्वेन वर्णयेत् । | ||
आसुरा याज्ञिकाः सर्वे नारायणपराङ्मुखाः''॥ इति च ॥२७-२९॥</div> | आसुरा याज्ञिकाः सर्वे नारायणपराङ्मुखाः''॥ इति च ॥२७-२९॥</div> | ||
| Line 14,238: | Line 14,238: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S21_V30" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S21_V30"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S21_V30" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S21_V30"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S21_V30_B1" data-verse="BTN_C11_S21_V30" data-block-id="BTN_C11_S21_V30_B1">'विष्णुं विहाय ये देवान्पितॄन् भूतेशमेव वा । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S21_V30_B1" data-verse="BTN_C11_S21_V30" data-block-id="BTN_C11_S21_V30_B1">'विष्णुं विहाय ये देवान्पितॄन् भूतेशमेव वा । | ||
साम्येन वा पूजयन्ति ते ज्ञेया आसुरा गणाः''॥ इति च ॥ ३० ॥</div> | साम्येन वा पूजयन्ति ते ज्ञेया आसुरा गणाः''॥ इति च ॥ ३० ॥</div> | ||
| Line 14,245: | Line 14,245: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S21_V32" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S21_V32"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S21_V32" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S21_V32"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S21_V32_B1" data-verse="BTN_C11_S21_V32" data-block-id="BTN_C11_S21_V32_B1">तामसेष्वेव रजःसत्त्वतमोनिष्ठाः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S21_V32_B1" data-verse="BTN_C11_S21_V32" data-block-id="BTN_C11_S21_V32_B1">तामसेष्वेव रजःसत्त्वतमोनिष्ठाः । | ||
'तामसेषु तु ये सत्त्वा निरयप्रचुरास्तु ते । | 'तामसेषु तु ये सत्त्वा निरयप्रचुरास्तु ते । | ||
ईषत्स्वर्गादिसंयुक्ता एवं निष्ठाश्च ते स्मृताः ॥ | ईषत्स्वर्गादिसंयुक्ता एवं निष्ठाश्च ते स्मृताः ॥ | ||
केवलं निरये निष्ठा ये ते तामसराजसाः । | केवलं निरये निष्ठा ये ते तामसराजसाः । | ||
अन्धे तमसि ये निष्ठास्ते वै तामसतामसाः ॥ | अन्धे तमसि ये निष्ठास्ते वै तामसतामसाः ॥ | ||
एवं त्रिभेदयुक्तास्तु याज्ञिका विष्णुवर्जिताः''॥ इति हरिवंशेषु ॥ ३२ ॥</div> | एवं त्रिभेदयुक्तास्तु याज्ञिका विष्णुवर्जिताः''॥ इति हरिवंशेषु ॥ ३२ ॥</div> | ||
| Line 14,256: | Line 14,256: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S21_V35" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S21_V35"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S21_V35" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S21_V35"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S21_V35_B1" data-verse="BTN_C11_S21_V35" data-block-id="BTN_C11_S21_V35_B1">'ब्रह्मत्वं पूर्णता प्रोक्ता तद्यस्य स्वत एव तु । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S21_V35_B1" data-verse="BTN_C11_S21_V35" data-block-id="BTN_C11_S21_V35_B1">'ब्रह्मत्वं पूर्णता प्रोक्ता तद्यस्य स्वत एव तु । | ||
स ब्रह्मात्मा समुद्दिष्टो वासुदेवः सनातनः''॥ इति च ॥ ३५ ॥</div> | स ब्रह्मात्मा समुद्दिष्टो वासुदेवः सनातनः''॥ इति च ॥ ३५ ॥</div> | ||
| Line 14,263: | Line 14,263: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S21_V36" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S21_V36"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S21_V36" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S21_V36"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S21_V36_B1" data-verse="BTN_C11_S21_V36" data-block-id="BTN_C11_S21_V36_B1">प्राणेन्द्रियमनोभिर्मीयते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S21_V36_B1" data-verse="BTN_C11_S21_V36" data-block-id="BTN_C11_S21_V36_B1">प्राणेन्द्रियमनोभिर्मीयते । | ||
'मेयत्वान्मय उद्दिष्टो वेदः प्राणादिभिः सदा''॥ इति वाराहे ॥ | 'मेयत्वान्मय उद्दिष्टो वेदः प्राणादिभिः सदा''॥ इति वाराहे ॥ | ||
'अन्तो विनाश उद्दिष्टः पारः परिमितिस्तथा । | 'अन्तो विनाश उद्दिष्टः पारः परिमितिस्तथा । | ||
अनन्तपारो वेदोऽयं ताभ्यां स रहितो यतः''॥ इति व्यासस्मृतौ ॥ ३६ ॥</div> | अनन्तपारो वेदोऽयं ताभ्यां स रहितो यतः''॥ इति व्यासस्मृतौ ॥ ३६ ॥</div> | ||
| Line 14,284: | Line 14,284: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S21_V41" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S21_V41"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S21_V41" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S21_V41"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S21_V41_B1" data-verse="BTN_C11_S21_V41" data-block-id="BTN_C11_S21_V41_B1">आस्पर्शरूपिणा । आस्पर्शो विष्णुस्तं रूपयति प्रकाशयतीत्यास्पर्शरूपि प्राणस्य मनः । आसमन्तात् स्पर्शा भोगा अस्यैवेत्यास्पर्शः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S21_V41_B1" data-verse="BTN_C11_S21_V41" data-block-id="BTN_C11_S21_V41_B1">आस्पर्शरूपिणा । आस्पर्शो विष्णुस्तं रूपयति प्रकाशयतीत्यास्पर्शरूपि प्राणस्य मनः । आसमन्तात् स्पर्शा भोगा अस्यैवेत्यास्पर्शः । | ||
'भुङ्क्ते यदखिलान् स्पर्शानास्पर्शो विष्णुरुच्यते । | 'भुङ्क्ते यदखिलान् स्पर्शानास्पर्शो विष्णुरुच्यते । | ||
तस्य प्रकाशकं नित्यं नमस्ये प्राणमेकलम् । | तस्य प्रकाशकं नित्यं नमस्ये प्राणमेकलम् । | ||
प्राणस्यैव मनो नित्यं वासुदेवं प्रकाशयेत्''॥ इति वायुप्रोक्ते ॥ | प्राणस्यैव मनो नित्यं वासुदेवं प्रकाशयेत्''॥ इति वायुप्रोक्ते ॥ | ||
'मीयन्तेऽनेन छन्दांसि प्राणश्छन्दोमयस्ततः''इति च । | 'मीयन्तेऽनेन छन्दांसि प्राणश्छन्दोमयस्ततः''इति च । | ||
'त्रिमात्रमादितः कृत्वा यावच्चानन्तमात्रकः । | 'त्रिमात्रमादितः कृत्वा यावच्चानन्तमात्रकः । | ||
प्रणवास्ते विभेदेन ह्यनन्ताः परिकीर्तिताः ॥ | प्रणवास्ते विभेदेन ह्यनन्ताः परिकीर्तिताः ॥ | ||
एकमात्रोत्तराः सर्वे वासुदेवाभिधायकाः । | एकमात्रोत्तराः सर्वे वासुदेवाभिधायकाः । | ||
तेषां व्याख्यानरूपा हि सर्वे वेदाः प्रकीर्तिताः ॥ | तेषां व्याख्यानरूपा हि सर्वे वेदाः प्रकीर्तिताः ॥ | ||
ओङ्कारेणाञ्जिताः तस्मात् सदोच्चार्या हरेः प्रियैः ॥ इति प्रणवमहात्म्ये ॥ | ओङ्कारेणाञ्जिताः तस्मात् सदोच्चार्या हरेः प्रियैः ॥ इति प्रणवमहात्म्ये ॥ | ||
'गुह्यदर्शनभाषे च भाषा चैव समाधिका । | 'गुह्यदर्शनभाषे च भाषा चैव समाधिका । | ||
तिस्रस्तु मूलभाषाः स्युरेकैका च त्रिधा पुनः ॥ | तिस्रस्तु मूलभाषाः स्युरेकैका च त्रिधा पुनः ॥ | ||
गुह्यदर्शनसञ्ज्ञा च गुह्यगुह्या तथाऽपरा । | गुह्यदर्शनसञ्ज्ञा च गुह्यगुह्या तथाऽपरा । | ||
एवमादिक्रमेणैव त्वेकाशीतिविभेदिताः ॥ | एवमादिक्रमेणैव त्वेकाशीतिविभेदिताः ॥ | ||
भाषास्तत्र च गुह्या च प्रसिद्धार्थेष्वनन्विता । | भाषास्तत्र च गुह्या च प्रसिद्धार्थेष्वनन्विता । | ||
गुह्यार्थतत्परैवान्धो मणिमित्यादिका च सा ॥ | गुह्यार्थतत्परैवान्धो मणिमित्यादिका च सा ॥ | ||
दर्शनान्यवलम्ब्यैव पशुपत्यादिनां तु या । | दर्शनान्यवलम्ब्यैव पशुपत्यादिनां तु या । | ||
बहुश्रुतिविरुद्धं तु वदेत्सा दर्शनात्मिका ॥ | बहुश्रुतिविरुद्धं तु वदेत्सा दर्शनात्मिका ॥ | ||
अन्ते निषेधसंयुक्ता भस्मस्नानादिका च सा । | अन्ते निषेधसंयुक्ता भस्मस्नानादिका च सा । | ||
यथा प्रदृश्यमानार्था समाधिः सा प्रकीर्तिता ॥ | यथा प्रदृश्यमानार्था समाधिः सा प्रकीर्तिता ॥ | ||
विष्णुः परम इत्याद्या सा च विद्वद्भिरीरिता''॥ इति भाषाविवेके । | विष्णुः परम इत्याद्या सा च विद्वद्भिरीरिता''॥ इति भाषाविवेके । | ||
'भस्मस्नानविधानं तु श्रुत्युक्तं दर्शनानुगम् । | 'भस्मस्नानविधानं तु श्रुत्युक्तं दर्शनानुगम् । | ||
भस्मस्नानं ततोऽग्राह्यं विधानं तु नृसिंहगम्''॥ इति स्कान्दे । | भस्मस्नानं ततोऽग्राह्यं विधानं तु नृसिंहगम्''॥ इति स्कान्दे । | ||
गायत्र्या उष्णिक् चतुर्वर्णाधिकेत्यादि चतुरुत्तरैः । | गायत्र्या उष्णिक् चतुर्वर्णाधिकेत्यादि चतुरुत्तरैः । | ||
जगत्यन्तानामेव चतुरुत्तरत्वनियमः– | जगत्यन्तानामेव चतुरुत्तरत्वनियमः– | ||
'छन्दस्तु नवपादं यज्जगदित्युच्यते बुधैः''॥ इति छन्दोविधाने ॥ ३८-४१ ॥</div> | 'छन्दस्तु नवपादं यज्जगदित्युच्यते बुधैः''॥ इति छन्दोविधाने ॥ ३८-४१ ॥</div> | ||
| Line 14,317: | Line 14,317: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S21_V43" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S21_V43"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S21_V43" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S21_V43"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S21_V43_B1" data-verse="BTN_C11_S21_V43" data-block-id="BTN_C11_S21_V43_B1">विविधरूपत्वेन कल्पनं विकल्पः– 'चत्वारि वाक्''इत्यादि । तत्र वागित्यनुवादः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S21_V43_B1" data-verse="BTN_C11_S21_V43" data-block-id="BTN_C11_S21_V43_B1">विविधरूपत्वेन कल्पनं विकल्पः– 'चत्वारि वाक्''इत्यादि । तत्र वागित्यनुवादः । | ||
'विधिभागे हरेः पूजैवाभिधाने च तद्गुणाः । | 'विधिभागे हरेः पूजैवाभिधाने च तद्गुणाः । | ||
विकल्पे तद्बहुत्वं चाप्यपोहे तु तदप्रियम् ॥ | विकल्पे तद्बहुत्वं चाप्यपोहे तु तदप्रियम् ॥ | ||
उच्यते सर्ववेदेषु तच्च वेद स एव हि''॥ इति आगमतात्पर्ये । | उच्यते सर्ववेदेषु तच्च वेद स एव हि''॥ इति आगमतात्पर्ये । | ||
'सुरा हरेर्गुणाः प्रोक्तास्ते मे स्युरिति चिन्तनम् । | 'सुरा हरेर्गुणाः प्रोक्तास्ते मे स्युरिति चिन्तनम् । | ||
सुरापानमिति प्रोक्तं तन्न कुर्यात् कथञ्चन ॥ | सुरापानमिति प्रोक्तं तन्न कुर्यात् कथञ्चन ॥ | ||
ब्राह्मणो विष्णुरुद्दिष्टः स नास्तीत्यभिचिन्तनम् । | ब्राह्मणो विष्णुरुद्दिष्टः स नास्तीत्यभिचिन्तनम् । | ||
ब्रह्महत्या समुद्दिष्टा तां न कुर्यात् कथञ्चन । | ब्रह्महत्या समुद्दिष्टा तां न कुर्यात् कथञ्चन । | ||
इत्याद्यपोहवाक्यार्थश्चिन्त्यो विष्णुर्बुधैर्जनैः''॥ इत्यादि च । | इत्याद्यपोहवाक्यार्थश्चिन्त्यो विष्णुर्बुधैर्जनैः''॥ इत्यादि च । | ||
मदन्यः कश्चन कोऽपि न वेद ॥ ४२-४३ ॥</div> | मदन्यः कश्चन कोऽपि न वेद ॥ ४२-४३ ॥</div> | ||
| Line 14,334: | Line 14,334: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S21_V44" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S21_V44"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S21_V44" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S21_V44"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S21_V44_B1" data-verse="BTN_C11_S21_V44" data-block-id="BTN_C11_S21_V44_B1">अभिदश्च स एव अश्च अभिदाः तं अभिदां मामास्थाय, मायामात्रं मदिच्छानिर्मितं शरीरादिकं अनूद्य, उपासनादिकं विधाय, मोक्षरूपेण तच्छरीरादिकं प्रतिषिध्य प्रशाम्यति । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S21_V44_B1" data-verse="BTN_C11_S21_V44" data-block-id="BTN_C11_S21_V44_B1">अभिदश्च स एव अश्च अभिदाः तं अभिदां मामास्थाय, मायामात्रं मदिच्छानिर्मितं शरीरादिकं अनूद्य, उपासनादिकं विधाय, मोक्षरूपेण तच्छरीरादिकं प्रतिषिध्य प्रशाम्यति । | ||
'सर्वावताररूपेषु निर्भेदत्वाददोषतः । | 'सर्वावताररूपेषु निर्भेदत्वाददोषतः । | ||
अभिदा विष्णुरुद्दिष्टस्तमेवोक्त्वा तदिच्छया ॥ | अभिदा विष्णुरुद्दिष्टस्तमेवोक्त्वा तदिच्छया ॥ | ||
निर्मितं दैहिकं बन्धं तस्योपासन एव तु । | निर्मितं दैहिकं बन्धं तस्योपासन एव तु । | ||
प्रतिषिध्य विमोक्षे तु स्वभावोपास्तिरूपतः ॥ | प्रतिषिध्य विमोक्षे तु स्वभावोपास्तिरूपतः ॥ | ||
प्रतिशाम्यति वेदोऽयं वासुदेवैकसंश्रयः''॥ इति च । | प्रतिशाम्यति वेदोऽयं वासुदेवैकसंश्रयः''॥ इति च । | ||
अभिदामास्थाय कोऽपि शब्दो मेति वा ॥ ४४ ॥</div> | अभिदामास्थाय कोऽपि शब्दो मेति वा ॥ ४४ ॥</div> | ||
| Line 14,354: | Line 14,354: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S22_V07" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S22_V07"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S22_V07" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S22_V07"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S22_V07_B1" data-verse="BTN_C11_S22_V07" data-block-id="BTN_C11_S22_V07_B1">मायां मदीयां मत्सामर्थ्यम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S22_V07_B1" data-verse="BTN_C11_S22_V07" data-block-id="BTN_C11_S22_V07_B1">मायां मदीयां मत्सामर्थ्यम् । | ||
'विष्णोः सामर्थ्यमालम्ब्य तत्त्वसङ्ख्यां मुनीश्वराः । | 'विष्णोः सामर्थ्यमालम्ब्य तत्त्वसङ्ख्यां मुनीश्वराः । | ||
चक्रुर्हि तदविज्ञाय विवदन्त्यल्पबुद्धयः ॥ | चक्रुर्हि तदविज्ञाय विवदन्त्यल्पबुद्धयः ॥ | ||
तत्रापि कारणं विष्णोः शक्तिर्यस्या विकारतः । | तत्रापि कारणं विष्णोः शक्तिर्यस्या विकारतः । | ||
अव्यक्तादेर्विकल्पोऽयं मनसः सम्प्रजायते ॥ | अव्यक्तादेर्विकल्पोऽयं मनसः सम्प्रजायते ॥ | ||
विरुद्धकल्पनं तच्च वासुदेवैकनिष्ठया । | विरुद्धकल्पनं तच्च वासुदेवैकनिष्ठया । | ||
निरहङ्कारया नश्येद्विवादैकाश्रयं हि तत्''॥ इति तन्त्रभागवते ॥ | निरहङ्कारया नश्येद्विवादैकाश्रयं हि तत्''॥ इति तन्त्रभागवते ॥ | ||
यासां सकाशादव्यक्तादिव्यतिकराद्विकल्पो विरुद्धकल्पः । स हि विवादाश्रयः । तत्त्वसङ्ख्या विवक्षाभेदेन बहुधा भवति ॥ ४-७ ॥</div> | यासां सकाशादव्यक्तादिव्यतिकराद्विकल्पो विरुद्धकल्पः । स हि विवादाश्रयः । तत्त्वसङ्ख्या विवक्षाभेदेन बहुधा भवति ॥ ४-७ ॥</div> | ||
| Line 14,377: | Line 14,377: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S22_V11" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S22_V11"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S22_V11" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S22_V11"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S22_V11_B1" data-verse="BTN_C11_S22_V11" data-block-id="BTN_C11_S22_V11_B1">स च पुरुषरूपेण तत्स्थितो ज्ञानमुत्पादयति । ईश्वररूपेण बहिःस्थितः फलं ददाति । न च तयोः स्वरूपयोः किञ्चिद्वैलक्षण्यम् । तयोश्चान्यत्वकल्पना तत्स्वरूपादपगमनप्रयोजनाऽनर्थकारिणीत्यर्थः । ज्ञानस्वरूपस्य जीवस्य कथं ज्ञानोत्पादनमित्यतो वक्ति ज्ञानं च प्रकृतेर्गुण इति । जन्यज्ञानं प्रकृतेर्गुणः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S22_V11_B1" data-verse="BTN_C11_S22_V11" data-block-id="BTN_C11_S22_V11_B1">स च पुरुषरूपेण तत्स्थितो ज्ञानमुत्पादयति । ईश्वररूपेण बहिःस्थितः फलं ददाति । न च तयोः स्वरूपयोः किञ्चिद्वैलक्षण्यम् । तयोश्चान्यत्वकल्पना तत्स्वरूपादपगमनप्रयोजनाऽनर्थकारिणीत्यर्थः । ज्ञानस्वरूपस्य जीवस्य कथं ज्ञानोत्पादनमित्यतो वक्ति ज्ञानं च प्रकृतेर्गुण इति । जन्यज्ञानं प्रकृतेर्गुणः । | ||
'स्वरूपभूतज्ञानं तु सदा जीवस्य विष्णुना । | 'स्वरूपभूतज्ञानं तु सदा जीवस्य विष्णुना । | ||
नियतं प्राकृतं ज्ञानं भक्त्या तेनैव दीयते''॥ इति च ॥ ११ ॥</div> | नियतं प्राकृतं ज्ञानं भक्त्या तेनैव दीयते''॥ इति च ॥ ११ ॥</div> | ||
| Line 14,385: | Line 14,385: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S22_V12" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S22_V12"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S22_V12" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S22_V12"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S22_V12_B1" data-verse="BTN_C11_S22_V12" data-block-id="BTN_C11_S22_V12_B1">जन्यज्ञानस्य प्राकृतत्वं साधयति – प्रकृतेर्गुणसाम्ये त्वित्यादिना ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S22_V12_B1" data-verse="BTN_C11_S22_V12" data-block-id="BTN_C11_S22_V12_B1">जन्यज्ञानस्य प्राकृतत्वं साधयति – प्रकृतेर्गुणसाम्ये त्वित्यादिना ॥ | ||
अन्तःस्थः पुरुषो नाम ज्ञानदः सर्वदेहिनाम् । | अन्तःस्थः पुरुषो नाम ज्ञानदः सर्वदेहिनाम् । | ||
बहिःस्थ ईश्वरो नाम ज्ञानादिफलदो हरिः''॥ इति मात्स्ये ॥ | बहिःस्थ ईश्वरो नाम ज्ञानादिफलदो हरिः''॥ इति मात्स्ये ॥ | ||
'पुरुषाख्यो हृद्गतस्तु विष्णुर्जीवविबोधकः । | 'पुरुषाख्यो हृद्गतस्तु विष्णुर्जीवविबोधकः । | ||
फलदात्रा तु बाह्येन य ईशेन भिदां वदेत् ॥ | फलदात्रा तु बाह्येन य ईशेन भिदां वदेत् ॥ | ||
तथैवान्यस्वरूपेषु विष्णोर्यो भेददर्शकः । | तथैवान्यस्वरूपेषु विष्णोर्यो भेददर्शकः । | ||
यश्च जीवेश्वराभेदं पश्येत् तेऽनर्थभागिनः''॥ इति ब्राह्मे ॥ १२ ॥</div> | यश्च जीवेश्वराभेदं पश्येत् तेऽनर्थभागिनः''॥ इति ब्राह्मे ॥ १२ ॥</div> | ||
| Line 14,411: | Line 14,411: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S22_V18" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S22_V18"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S22_V18" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S22_V18"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S22_V18_B1" data-verse="BTN_C11_S22_V18" data-block-id="BTN_C11_S22_V18_B1">'नवैकादश पञ्च त्रीणि''इत्युक्तानि पुरुषः प्रकृतिरित्यादीनि ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S22_V18_B1" data-verse="BTN_C11_S22_V18" data-block-id="BTN_C11_S22_V18_B1">'नवैकादश पञ्च त्रीणि''इत्युक्तानि पुरुषः प्रकृतिरित्यादीनि ॥ | ||
उत्सर्गस्य द्विविधत्वात् पञ्चकद्वयम् ॥ | उत्सर्गस्य द्विविधत्वात् पञ्चकद्वयम् ॥ | ||
त्रीनिति त्रिगुणानिति वक्तुं गुणप्रवृत्तिमाह– सर्गादावित्यादिना ॥ | त्रीनिति त्रिगुणानिति वक्तुं गुणप्रवृत्तिमाह– सर्गादावित्यादिना ॥ | ||
कार्यकारणभावादन्योन्यानुप्रवेशो युक्त इति वक्तुं सृष्ट्युक्तिः । | कार्यकारणभावादन्योन्यानुप्रवेशो युक्त इति वक्तुं सृष्ट्युक्तिः । | ||
'सृज्यस्रष्टृस्वरूपत्वादन्योन्यानुप्रवेशिनः । | 'सृज्यस्रष्टृस्वरूपत्वादन्योन्यानुप्रवेशिनः । | ||
तिष्ठन्ति तात्विका देवा विशेषप्राप्तिकारणात्''। इति नैसर्गे ॥ | तिष्ठन्ति तात्विका देवा विशेषप्राप्तिकारणात्''। इति नैसर्गे ॥ | ||
'अन्वेकमप्येषु''इत्युक्तत्वात् पुरुषो हिरण्यगर्भः । | 'अन्वेकमप्येषु''इत्युक्तत्वात् पुरुषो हिरण्यगर्भः । | ||
'यदा पुरुषशब्देन विरिञ्चस्यैव वाच्यता । | 'यदा पुरुषशब्देन विरिञ्चस्यैव वाच्यता । | ||
परस्य पृथगुक्त्यैव व्यक्तस्तत्र तु शङ्करः ॥ | परस्य पृथगुक्त्यैव व्यक्तस्तत्र तु शङ्करः ॥ | ||
तदाऽहङ्कारशब्देन स्कन्दस्यैव वचो भवेत्''॥ इति विवेके ॥१४-१८॥</div> | तदाऽहङ्कारशब्देन स्कन्दस्यैव वचो भवेत्''॥ इति विवेके ॥१४-१८॥</div> | ||
| Line 14,426: | Line 14,426: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S22_V19" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S22_V19"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S22_V19" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S22_V19"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S22_V19_B1" data-verse="BTN_C11_S22_V19" data-block-id="BTN_C11_S22_V19_B1">सत्वादीन् गत्यादींश्च विना परमात्मना सह षड्विंशतिः । महदहङ्कारौ ब्रह्मरुद्रौ अङ्गीकृत्य स्कन्दं विना परमात्मना सह पञ्चविंशतिः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S22_V19_B1" data-verse="BTN_C11_S22_V19" data-block-id="BTN_C11_S22_V19_B1">सत्वादीन् गत्यादींश्च विना परमात्मना सह षड्विंशतिः । महदहङ्कारौ ब्रह्मरुद्रौ अङ्गीकृत्य स्कन्दं विना परमात्मना सह पञ्चविंशतिः । | ||
'विषयेन्द्रियप्रकृतिदेवताः परमात्मना । | 'विषयेन्द्रियप्रकृतिदेवताः परमात्मना । | ||
पञ्चविंशतितत्त्वानि सङ्ख्यातानि विदो विदुः''॥ इति च । | पञ्चविंशतितत्त्वानि सङ्ख्यातानि विदो विदुः''॥ इति च । | ||
'ज्ञानशब्दोदितो ब्रह्मा तदाधारो हरिः स्मृतः''। इति च ॥ | 'ज्ञानशब्दोदितो ब्रह्मा तदाधारो हरिः स्मृतः''। इति च ॥ | ||
ततो ज्ञानं विना परमात्मानमङ्गीकृत्यैव देहेन्द्रियाण्यसुश्च नव तत्त्वानि । | ततो ज्ञानं विना परमात्मानमङ्गीकृत्यैव देहेन्द्रियाण्यसुश्च नव तत्त्वानि । | ||
'सर्वदेहाभिमानी तु देहिनां तु दिवाकरः । | 'सर्वदेहाभिमानी तु देहिनां तु दिवाकरः । | ||
इन्द्रियात्मेन्द्र एवैकः प्राणो नाम प्रजापतिः''॥ इति च ॥ १९ ॥</div> | इन्द्रियात्मेन्द्र एवैकः प्राणो नाम प्रजापतिः''॥ इति च ॥ १९ ॥</div> | ||
| Line 14,452: | Line 14,452: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S22_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S22_V24"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S22_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S22_V24"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S22_V24_B1" data-verse="BTN_C11_S22_V24" data-block-id="BTN_C11_S22_V24_B1">आत्मना सहैव मन उच्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S22_V24_B1" data-verse="BTN_C11_S22_V24" data-block-id="BTN_C11_S22_V24_B1">आत्मना सहैव मन उच्यते । | ||
'आत्मनः सन्निधिस्थत्वान्मनसस्तु तदुक्तितः । | 'आत्मनः सन्निधिस्थत्वान्मनसस्तु तदुक्तितः । | ||
उक्तो भवेत्परात्माऽपि तत्त्वषोडशकं यदा''॥ इति च । | उक्तो भवेत्परात्माऽपि तत्त्वषोडशकं यदा''॥ इति च । | ||
आत्मशब्देन च ब्रह्मा परमात्मा चोभावुच्येते । | आत्मशब्देन च ब्रह्मा परमात्मा चोभावुच्येते । | ||
'भूतेन्द्रियाणि च मनो ब्रह्मा विष्णुस्तथैव च । | 'भूतेन्द्रियाणि च मनो ब्रह्मा विष्णुस्तथैव च । | ||
एवं त्रयोदशैवाऽहुस्तत्त्वानि मुनयो वराः''॥ इति च । | एवं त्रयोदशैवाऽहुस्तत्त्वानि मुनयो वराः''॥ इति च । | ||
'आत्मेति परमात्मा च विरिञ्चश्चापि कथ्यते । | 'आत्मेति परमात्मा च विरिञ्चश्चापि कथ्यते । | ||
वायुर्मुनश्च देहश्च स्वयमित्यपि कुत्रचित्''॥ इति प्रत्यये ॥ २३,२४ ॥</div> | वायुर्मुनश्च देहश्च स्वयमित्यपि कुत्रचित्''॥ इति प्रत्यये ॥ २३,२४ ॥</div> | ||
| Line 14,469: | Line 14,469: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S22_V27" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S22_V27"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S22_V27" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S22_V27"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S22_V27_B1" data-verse="BTN_C11_S22_V27" data-block-id="BTN_C11_S22_V27_B1">यद्यपि परमात्मा प्रकृतिश्च विलक्षणौ तथापि तयोर्वैलक्षण्यं न लक्ष्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S22_V27_B1" data-verse="BTN_C11_S22_V27" data-block-id="BTN_C11_S22_V27_B1">यद्यपि परमात्मा प्रकृतिश्च विलक्षणौ तथापि तयोर्वैलक्षण्यं न लक्ष्यते । | ||
'अन्तरं च भिदा चेति वैलक्षण्यं प्रकीर्तितम्''। इति च । | 'अन्तरं च भिदा चेति वैलक्षण्यं प्रकीर्तितम्''। इति च । | ||
तद्वैलक्षण्यं कुतो न दृश्यत इति प्रश्नाभिप्रायः ॥ अन्योन्याधारत्वमेव दृश्यते । न तु परमेश्वरस्यानन्याधारत्वेन प्रकृत्याधारत्वं मन्दमतीनामित्यर्थः ॥ | तद्वैलक्षण्यं कुतो न दृश्यत इति प्रश्नाभिप्रायः ॥ अन्योन्याधारत्वमेव दृश्यते । न तु परमेश्वरस्यानन्याधारत्वेन प्रकृत्याधारत्वं मन्दमतीनामित्यर्थः ॥ | ||
'आधारः प्रकृतेर्विष्णुर्नाऽधारस्तु हरेः क्वचित् । | 'आधारः प्रकृतेर्विष्णुर्नाऽधारस्तु हरेः क्वचित् । | ||
तथाऽप्यव्यक्तगो यद्वद्दृश्यते मन्दचेतसाम्''॥ इति पाद्मे ॥ २५-२७ ॥</div> | तथाऽप्यव्यक्तगो यद्वद्दृश्यते मन्दचेतसाम्''॥ इति पाद्मे ॥ २५-२७ ॥</div> | ||
| Line 14,485: | Line 14,485: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S22_V29" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S22_V29"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S22_V29" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S22_V29"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S22_V29_B1" data-verse="BTN_C11_S22_V29" data-block-id="BTN_C11_S22_V29_B1">तत्रापि प्रकृतिरेव कारणम् । ईश्वरेच्छा च । विकाराज्जातत्वाद् वैकारिक इत्युच्यते अहङ्कारस्त्रिविधोऽपि । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S22_V29_B1" data-verse="BTN_C11_S22_V29" data-block-id="BTN_C11_S22_V29_B1">तत्रापि प्रकृतिरेव कारणम् । ईश्वरेच्छा च । विकाराज्जातत्वाद् वैकारिक इत्युच्यते अहङ्कारस्त्रिविधोऽपि । | ||
'वैकारिको महांश्चैव तथाऽहङ्कार एव च । | 'वैकारिको महांश्चैव तथाऽहङ्कार एव च । | ||
तथैव सात्विकश्चांशो वैकारिक इति त्रिधा''॥ इति शब्दनिर्णये ॥ २९ ॥</div> | तथैव सात्विकश्चांशो वैकारिक इति त्रिधा''॥ इति शब्दनिर्णये ॥ २९ ॥</div> | ||
| Line 14,499: | Line 14,499: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S22_V33" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S22_V33"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S22_V33" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S22_V33"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S22_V33_B1" data-verse="BTN_C11_S22_V33" data-block-id="BTN_C11_S22_V33_B1">अध्यात्ममिन्द्रियाणि । तैरेव विपरीतं ज्ञानं जायते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S22_V33_B1" data-verse="BTN_C11_S22_V33" data-block-id="BTN_C11_S22_V33_B1">अध्यात्ममिन्द्रियाणि । तैरेव विपरीतं ज्ञानं जायते । | ||
'अहङ्कारे विद्यमाने भ्रमो भवति नान्यदा । | 'अहङ्कारे विद्यमाने भ्रमो भवति नान्यदा । | ||
सम्यज्ज्ञानं हरेः शक्त्या तन्मुक्तस्य विशेषतः ॥ | सम्यज्ज्ञानं हरेः शक्त्या तन्मुक्तस्य विशेषतः ॥ | ||
देवतानुग्रहो नित्यो मुक्तस्यापि ह्यपेक्ष्यते । | देवतानुग्रहो नित्यो मुक्तस्यापि ह्यपेक्ष्यते । | ||
नित्यं तत्प्रतिबिम्बत्वाज्जीवानामेव कृत्स्नशः ॥ | नित्यं तत्प्रतिबिम्बत्वाज्जीवानामेव कृत्स्नशः ॥ | ||
बाह्यज्ञानं च मुक्तस्य न जडाहङ्कृतेः क्वचिद् । | बाह्यज्ञानं च मुक्तस्य न जडाहङ्कृतेः क्वचिद् । | ||
किन्तु स्वरूपशक्त्यैव देवेभ्यश्चाभिजायते''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ | किन्तु स्वरूपशक्त्यैव देवेभ्यश्चाभिजायते''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ | ||
'पश्यन्नपि जगत् सर्वं चिद्बलेनैव पश्यति । | 'पश्यन्नपि जगत् सर्वं चिद्बलेनैव पश्यति । | ||
कुतो मुक्तस्य तु जडं चिद्रूपस्य व्यपेक्ष्यते''॥ इति च । | कुतो मुक्तस्य तु जडं चिद्रूपस्य व्यपेक्ष्यते''॥ इति च । | ||
एषामुपरमे मुक्तौ । चक्षुरिति पुनर्वचनमवधारणार्थम् । | एषामुपरमे मुक्तौ । चक्षुरिति पुनर्वचनमवधारणार्थम् । | ||
योऽसौ भ्रमहेतुर्विकारः स गुणक्षोभकृतः । आत्मा तु परिज्ञानस्वरूपो न गुणक्षोभकृतः ॥ | योऽसौ भ्रमहेतुर्विकारः स गुणक्षोभकृतः । आत्मा तु परिज्ञानस्वरूपो न गुणक्षोभकृतः ॥ | ||
भिदा विपर्ययेण विद्यमानं नास्ति अविद्यमानमस्तीति विवादः । | भिदा विपर्ययेण विद्यमानं नास्ति अविद्यमानमस्तीति विवादः । | ||
'असदस्ति च सन्नास्तीत्येवं भेदाद्विवादनम् । | 'असदस्ति च सन्नास्तीत्येवं भेदाद्विवादनम् । | ||
सदैव हरिपादाब्जविमुखानां प्रवर्तते''॥ इति च ॥ ३०-३३ ॥</div> | सदैव हरिपादाब्जविमुखानां प्रवर्तते''॥ इति च ॥ ३०-३३ ॥</div> | ||
| Line 14,524: | Line 14,524: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S22_V41" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S22_V41"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S22_V41" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S22_V41"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S22_V41_B1" data-verse="BTN_C11_S22_V41" data-block-id="BTN_C11_S22_V41_B1">ईदृशं वर्तमानं आयः एष्यन् सः अतीत इति त्रैविध्यं भाति । विज्ञाय वस्तुनि विज्ञाते सति । दीर्घलोपः 'अत्रा ते''इतिवत् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S22_V41_B1" data-verse="BTN_C11_S22_V41" data-block-id="BTN_C11_S22_V41_B1">ईदृशं वर्तमानं आयः एष्यन् सः अतीत इति त्रैविध्यं भाति । विज्ञाय वस्तुनि विज्ञाते सति । दीर्घलोपः 'अत्रा ते''इतिवत् । | ||
'क्षैप्रे दीर्घलोपः''इति सूत्रात् । | 'क्षैप्रे दीर्घलोपः''इति सूत्रात् । | ||
अयमेवाऽत्मानात्मनोर्विशेषहेतुः । यथा प्रायोऽ-सज्जनोऽसज्जनमेव जनयतीति पितृज्ञानात् पुत्रदौरात्म्यं ज्ञायते । एवमनित्य-त्वादनात्मत्वं देहादेरित्यर्थः ॥ ४१ ॥</div> | अयमेवाऽत्मानात्मनोर्विशेषहेतुः । यथा प्रायोऽ-सज्जनोऽसज्जनमेव जनयतीति पितृज्ञानात् पुत्रदौरात्म्यं ज्ञायते । एवमनित्य-त्वादनात्मत्वं देहादेरित्यर्थः ॥ ४१ ॥</div> | ||
| Line 14,532: | Line 14,532: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S22_V44" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S22_V44"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S22_V44" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S22_V44"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S22_V44_B1" data-verse="BTN_C11_S22_V44" data-block-id="BTN_C11_S22_V44_B1">सोऽयमेवेति मृषा । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S22_V44_B1" data-verse="BTN_C11_S22_V44" data-block-id="BTN_C11_S22_V44_B1">सोऽयमेवेति मृषा । | ||
'स चायमिति तु ज्ञानं न मृषाऽयं स एव तु । | 'स चायमिति तु ज्ञानं न मृषाऽयं स एव तु । | ||
इति ज्ञानं मृषैव स्यात् भेदाभेदौ यतस्तनोः ॥ | इति ज्ञानं मृषैव स्यात् भेदाभेदौ यतस्तनोः ॥ | ||
अभेद एव जीवस्य नित्यं प्रत्येकशः पृथक् । | अभेद एव जीवस्य नित्यं प्रत्येकशः पृथक् । | ||
दीपदेहनदीवारिफलादीनां पृथक् स्वतः ॥ | दीपदेहनदीवारिफलादीनां पृथक् स्वतः ॥ | ||
भेदाभेदौ परिज्ञेयौ कार्यकारणयोरपि । | भेदाभेदौ परिज्ञेयौ कार्यकारणयोरपि । | ||
गुणस्य गुणिनश्चैव जातिव्यक्त्योस्तथैव च ॥ | गुणस्य गुणिनश्चैव जातिव्यक्त्योस्तथैव च ॥ | ||
तथाऽवयव्यवयवयोः क्रियायास्तद्वतस्तथा । | तथाऽवयव्यवयवयोः क्रियायास्तद्वतस्तथा । | ||
एवं जडेषु नियमश्चिद्रूपेष्वभिदैव तु''॥ इति च ॥ | एवं जडेषु नियमश्चिद्रूपेष्वभिदैव तु''॥ इति च ॥ | ||
'ये धर्मा नियमेनैव धर्मिणो न वियोगिनः । | 'ये धर्मा नियमेनैव धर्मिणो न वियोगिनः । | ||
जडस्था अप्यभिन्नास्ते भिन्नाभिन्ना वियोगिनः''॥ इति च ॥४४॥</div> | जडस्था अप्यभिन्नास्ते भिन्नाभिन्ना वियोगिनः''॥ इति च ॥४४॥</div> | ||
| Line 14,554: | Line 14,554: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S22_V49" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S22_V49"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S22_V49" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S22_V49"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S22_V49_B1" data-verse="BTN_C11_S22_V49" data-block-id="BTN_C11_S22_V49_B1">तरोर्बीजविकारदृष्टान्तेन विद्वान् देहाभिमानं त्यक्त्वा संयमं याति । परमात्मनश्च भेदं जानाति प्रकृत्यादेः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S22_V49_B1" data-verse="BTN_C11_S22_V49" data-block-id="BTN_C11_S22_V49_B1">तरोर्बीजविकारदृष्टान्तेन विद्वान् देहाभिमानं त्यक्त्वा संयमं याति । परमात्मनश्च भेदं जानाति प्रकृत्यादेः । | ||
'बीजाद्यवस्थासंयुक्ताद्वृक्षाद्द्रष्टा यथा पृथक् । | 'बीजाद्यवस्थासंयुक्ताद्वृक्षाद्द्रष्टा यथा पृथक् । | ||
एवं विकारिणो विष्णुर्जीवश्च पृथगेव तु''॥ इति च ॥ ४९ ॥</div> | एवं विकारिणो विष्णुर्जीवश्च पृथगेव तु''॥ इति च ॥ ४९ ॥</div> | ||
| Line 14,562: | Line 14,562: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S22_V52" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S22_V52"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S22_V52" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S22_V52"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S22_V52_B1" data-verse="BTN_C11_S22_V52" data-block-id="BTN_C11_S22_V52_B1">'दुःखशोकादयः सर्वे ज्ञेया बुद्धिगुणा इति । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S22_V52_B1" data-verse="BTN_C11_S22_V52" data-block-id="BTN_C11_S22_V52_B1">'दुःखशोकादयः सर्वे ज्ञेया बुद्धिगुणा इति । | ||
सुखज्ञाने तु जीवस्य भक्तिः स्नेहस्तथैव च ॥ | सुखज्ञाने तु जीवस्य भक्तिः स्नेहस्तथैव च ॥ | ||
विपर्ययेणासुराणां जीवबुद्धिगुणा मताः''॥ इति च ॥ | विपर्ययेणासुराणां जीवबुद्धिगुणा मताः''॥ इति च ॥ | ||
'आत्मनोऽपि गुणा बुद्धिकृता बुद्धिगुणा इति । | 'आत्मनोऽपि गुणा बुद्धिकृता बुद्धिगुणा इति । | ||
उच्यन्ते सुखदुःखाद्याः परमात्मकृता यथा''॥ इति त्रैकाल्ये ॥५२॥</div> | उच्यन्ते सुखदुःखाद्याः परमात्मकृता यथा''॥ इति त्रैकाल्ये ॥५२॥</div> | ||
| Line 14,574: | Line 14,574: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S22_V54" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S22_V54"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S22_V54" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S22_V54"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S22_V54_B1" data-verse="BTN_C11_S22_V54" data-block-id="BTN_C11_S22_V54_B1">मृषा वृथा । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S22_V54_B1" data-verse="BTN_C11_S22_V54" data-block-id="BTN_C11_S22_V54_B1">मृषा वृथा । | ||
'अल्पप्रयोजनं यत्तन्मृषेत्येव तदुच्यते''। इति शब्दनिर्णये । | 'अल्पप्रयोजनं यत्तन्मृषेत्येव तदुच्यते''। इति शब्दनिर्णये । | ||
आत्मनः स्वत एव दुःखाद्याः सुखादिवदिति मिथ्याबुद्धिरिति वा ॥</div> | आत्मनः स्वत एव दुःखाद्याः सुखादिवदिति मिथ्याबुद्धिरिति वा ॥</div> | ||
| Line 14,586: | Line 14,586: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S23_V49" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S23_V49"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S23_V49" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S23_V49"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S23_V49_B1" data-verse="BTN_C11_S23_V49" data-block-id="BTN_C11_S23_V49_B1">सात्विकमनोविवक्षया देवशब्दः । तामसमनोविवक्षया शत्रुशब्दः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S23_V49_B1" data-verse="BTN_C11_S23_V49" data-block-id="BTN_C11_S23_V49_B1">सात्विकमनोविवक्षया देवशब्दः । तामसमनोविवक्षया शत्रुशब्दः । | ||
'एकस्थानाधिपत्ये तु भिन्नानामपि युज्यते । | 'एकस्थानाधिपत्ये तु भिन्नानामपि युज्यते । | ||
अभेदेन परामर्शः सादृश्येनापि वस्तुनोः''॥ इति प्रयोगे ॥ | अभेदेन परामर्शः सादृश्येनापि वस्तुनोः''॥ इति प्रयोगे ॥ | ||
'ऋते द्वे ब्रह्मणी कस्य मनो याति वशं क्वचित् । | 'ऋते द्वे ब्रह्मणी कस्य मनो याति वशं क्वचित् । | ||
श्रियं सरस्वतीं वापि याति वा तत्प्रसादतः''॥ इति पाद्मे ॥ | श्रियं सरस्वतीं वापि याति वा तत्प्रसादतः''॥ इति पाद्मे ॥ | ||
उदासीनानां रिपुम् । सम्यग्ज्ञानवतां न रिपुत्वं शक्यत इत्यर्थः ॥ ४८,४९ ॥</div> | उदासीनानां रिपुम् । सम्यग्ज्ञानवतां न रिपुत्वं शक्यत इत्यर्थः ॥ ४८,४९ ॥</div> | ||
| Line 14,597: | Line 14,597: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S23_V50" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S23_V50"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S23_V50" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S23_V50"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S23_V50_B1" data-verse="BTN_C11_S23_V50" data-block-id="BTN_C11_S23_V50_B1">अभिमानमात्रेणैव जीवस्य देहेन सम्बन्ध इति मनोमात्रम् । मनसा निर्माणमिति । अहमन्य इत्यपि देहमात्रे मन्यन्ते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S23_V50_B1" data-verse="BTN_C11_S23_V50" data-block-id="BTN_C11_S23_V50_B1">अभिमानमात्रेणैव जीवस्य देहेन सम्बन्ध इति मनोमात्रम् । मनसा निर्माणमिति । अहमन्य इत्यपि देहमात्रे मन्यन्ते । | ||
'देहमात्रं स्वमात्मानं यः परं चाभिपश्यति । | 'देहमात्रं स्वमात्मानं यः परं चाभिपश्यति । | ||
अन्धे तमसि मग्नस्य नोत्तारस्तस्य कुत्रचित्''॥ इति च ॥ ५० ॥</div> | अन्धे तमसि मग्नस्य नोत्तारस्तस्य कुत्रचित्''॥ इति च ॥ ५० ॥</div> | ||
| Line 14,611: | Line 14,611: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S23_V52" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S23_V52"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S23_V52" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S23_V52"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S23_V52_B1" data-verse="BTN_C11_S23_V52" data-block-id="BTN_C11_S23_V52_B1">अयोग्यक्रोधादेर्मन एव कारणम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S23_V52_B1" data-verse="BTN_C11_S23_V52" data-block-id="BTN_C11_S23_V52_B1">अयोग्यक्रोधादेर्मन एव कारणम् । | ||
'अविकाराश्च ते देवा विकारा इति शब्दिताः । | 'अविकाराश्च ते देवा विकारा इति शब्दिताः । | ||
अभिमानाद्विकारस्य स्वतः शक्ता अपि ध्रुवम्''॥ इति च ॥ ५२ ॥</div> | अभिमानाद्विकारस्य स्वतः शक्ता अपि ध्रुवम्''॥ इति च ॥ ५२ ॥</div> | ||
| Line 14,619: | Line 14,619: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S23_V53" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S23_V53"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S23_V53" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S23_V53"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S23_V53_B1" data-verse="BTN_C11_S23_V53" data-block-id="BTN_C11_S23_V53_B1">नह्यात्मनः स्वभावादन्यद्भवति । यदि दृश्यते तथाऽपि मृषा स्यात् । सुखरूपं दुःखं न भवति । अतो मन एव तथा दर्शयति । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S23_V53_B1" data-verse="BTN_C11_S23_V53" data-block-id="BTN_C11_S23_V53_B1">नह्यात्मनः स्वभावादन्यद्भवति । यदि दृश्यते तथाऽपि मृषा स्यात् । सुखरूपं दुःखं न भवति । अतो मन एव तथा दर्शयति । | ||
'जीवस्य सुखरूपस्य न दुःखं क्वचिदिष्यते । | 'जीवस्य सुखरूपस्य न दुःखं क्वचिदिष्यते । | ||
अतो मनोऽभिमानेन दुःखी भवति नान्यथा''॥ इति भारते ॥५३॥</div> | अतो मनोऽभिमानेन दुःखी भवति नान्यथा''॥ इति भारते ॥५३॥</div> | ||
| Line 14,639: | Line 14,639: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S23_V56" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S23_V56"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S23_V56" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S23_V56"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S23_V56_B1" data-verse="BTN_C11_S23_V56" data-block-id="BTN_C11_S23_V56_B1">तदात्मनः कालाधीनस्य । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S23_V56_B1" data-verse="BTN_C11_S23_V56" data-block-id="BTN_C11_S23_V56_B1">तदात्मनः कालाधीनस्य । | ||
'स्वातन्त्र्यमात्मशब्दोक्तं स्वरूपमपि कुत्रचित्''॥ इति विवेके ॥ | 'स्वातन्त्र्यमात्मशब्दोक्तं स्वरूपमपि कुत्रचित्''॥ इति विवेके ॥ | ||
यथाऽग्नेर्हिमस्य च नैव दुःखं तापादिनिमित्तं जडत्वात् । एवं जडत्वाद्देह-स्यापि कालादिसम्बन्धे विद्यमानेऽपि न दुःखं युक्तम् । | यथाऽग्नेर्हिमस्य च नैव दुःखं तापादिनिमित्तं जडत्वात् । एवं जडत्वाद्देह-स्यापि कालादिसम्बन्धे विद्यमानेऽपि न दुःखं युक्तम् । | ||
'सदा कालादिसम्बन्धाद्दुःखं देहस्य युज्यते । | 'सदा कालादिसम्बन्धाद्दुःखं देहस्य युज्यते । | ||
तथाऽपि नैव दुःखी स जडत्वान्नियमेन तु ॥ | तथाऽपि नैव दुःखी स जडत्वान्नियमेन तु ॥ | ||
आत्मनः सुखरूपत्वान्न दुःखं युज्यते क्वचित् । | आत्मनः सुखरूपत्वान्न दुःखं युज्यते क्वचित् । | ||
तस्मान्मनोभ्रमेणैव दुःखी जीवो न चान्यथा ॥ | तस्मान्मनोभ्रमेणैव दुःखी जीवो न चान्यथा ॥ | ||
सर्वेषां मनसो नेता मनोरूपस्त्रिलोचनः । | सर्वेषां मनसो नेता मनोरूपस्त्रिलोचनः । | ||
तद्वशाः सर्वदेवाश्च तेनैव सुखदुःखिनः ॥ | तद्वशाः सर्वदेवाश्च तेनैव सुखदुःखिनः ॥ | ||
नियन्ता तस्य च प्राणस्ततोऽपि बलवत्तरः । | नियन्ता तस्य च प्राणस्ततोऽपि बलवत्तरः । | ||
तन्नियन्ता हरिः साक्षात् परमानन्दलक्षणः''॥ इति तात्पर्ये ॥ ५६ ॥</div> | तन्नियन्ता हरिः साक्षात् परमानन्दलक्षणः''॥ इति तात्पर्ये ॥ ५६ ॥</div> | ||
| Line 14,665: | Line 14,665: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S24_V02" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S24_V02"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S24_V02" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S24_V02"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S24_V02_B1" data-verse="BTN_C11_S24_V02" data-block-id="BTN_C11_S24_V02_B1">'यथैवार्थस्तथा ज्ञानं ज्ञानार्थैक्यमुदाहृतम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S24_V02_B1" data-verse="BTN_C11_S24_V02" data-block-id="BTN_C11_S24_V02_B1">'यथैवार्थस्तथा ज्ञानं ज्ञानार्थैक्यमुदाहृतम् । | ||
तथा कृतयुगे प्रायस्तदन्येषु तु कस्यचित्''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ २ ॥</div> | तथा कृतयुगे प्रायस्तदन्येषु तु कस्यचित्''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ २ ॥</div> | ||
| Line 14,684: | Line 14,684: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S24_V07" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S24_V07"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S24_V07" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S24_V07"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S24_V07_B1" data-verse="BTN_C11_S24_V07" data-block-id="BTN_C11_S24_V07_B1">'ज्ञानाभिमानी पुरुषः स ब्रह्मा समुदाहृतः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S24_V07_B1" data-verse="BTN_C11_S24_V07" data-block-id="BTN_C11_S24_V07_B1">'ज्ञानाभिमानी पुरुषः स ब्रह्मा समुदाहृतः । | ||
अर्थाभिमानी प्रकृतिर्गायत्री सा प्रकीर्तिता ॥ | अर्थाभिमानी प्रकृतिर्गायत्री सा प्रकीर्तिता ॥ | ||
तयोर्नियामको विष्णुः श्रीश्चानुग्राहिका स्मृता । | तयोर्नियामको विष्णुः श्रीश्चानुग्राहिका स्मृता । | ||
वायुस्तु ब्रह्मणः पुत्रः प्रकृतौ समजायत ॥ | वायुस्तु ब्रह्मणः पुत्रः प्रकृतौ समजायत ॥ | ||
त्रिगुणात्मा समुद्दिष्टः प्रायः सत्त्वात्मकस्तथा । | त्रिगुणात्मा समुद्दिष्टः प्रायः सत्त्वात्मकस्तथा । | ||
गायत्री चैव सावित्री तथैव च सरस्वती ॥ | गायत्री चैव सावित्री तथैव च सरस्वती ॥ | ||
एवं त्रिरूपा प्रकृतिरेका सत्त्वादिभेदतः । | एवं त्रिरूपा प्रकृतिरेका सत्त्वादिभेदतः । | ||
तासु वीर्यं समुत्सृष्टं ब्रह्मणैकत्वमागतम् ॥ | तासु वीर्यं समुत्सृष्टं ब्रह्मणैकत्वमागतम् ॥ | ||
स सूत्रात्मा समुद्दिष्टो वायुर्लोकप्रणायकः । | स सूत्रात्मा समुद्दिष्टो वायुर्लोकप्रणायकः । | ||
तस्यापि सूत्रं भगवान् धारणाद्विष्णुरव्ययः ॥ | तस्यापि सूत्रं भगवान् धारणाद्विष्णुरव्ययः ॥ | ||
सूत्रपुत्रस्त्वहङ्कारः स रुद्रः समुदाहृतः । | सूत्रपुत्रस्त्वहङ्कारः स रुद्रः समुदाहृतः । | ||
सूत्रात्मना महांश्चापि सहजातश्चतुर्मुखः ॥ | सूत्रात्मना महांश्चापि सहजातश्चतुर्मुखः ॥ | ||
तस्यापि पुत्रोऽहङ्कारः स चानन्त उदाहृतः । | तस्यापि पुत्रोऽहङ्कारः स चानन्त उदाहृतः । | ||
अनन्तादपि रुद्रोऽभूद् ब्रह्मणश्चेति स त्रिधा ॥ | अनन्तादपि रुद्रोऽभूद् ब्रह्मणश्चेति स त्रिधा ॥ | ||
वैकारिको ब्रह्मजस्तु तैजसो वायुजः स्मृतः । | वैकारिको ब्रह्मजस्तु तैजसो वायुजः स्मृतः । | ||
तामसोऽनन्तजश्चैव स एको गुणभेदतः''॥ इति प्राथम्ये ॥ | तामसोऽनन्तजश्चैव स एको गुणभेदतः''॥ इति प्राथम्ये ॥ | ||
'चिदचिद् यद्वशे सर्वं स रुद्रश्चिदचिन्मयः''॥ इति च ॥ ४-७ ॥</div> | 'चिदचिद् यद्वशे सर्वं स रुद्रश्चिदचिन्मयः''॥ इति च ॥ ४-७ ॥</div> | ||
| Line 14,706: | Line 14,706: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S24_V10" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S24_V10"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S24_V10" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S24_V10"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S24_V10_B1" data-verse="BTN_C11_S24_V10" data-block-id="BTN_C11_S24_V10_B1">'चिदानन्दशरीरस्तु प्रविष्टोऽण्डे हरिः स्वयम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S24_V10_B1" data-verse="BTN_C11_S24_V10" data-block-id="BTN_C11_S24_V10_B1">'चिदानन्दशरीरस्तु प्रविष्टोऽण्डे हरिः स्वयम् । | ||
तन्नाभेर्भूतदेहोऽभूत् पद्मादपि चतुर्मुखः ॥ | तन्नाभेर्भूतदेहोऽभूत् पद्मादपि चतुर्मुखः ॥ | ||
चतुर्मुखस्तु सर्वाण्डव्याप्तदेहो महातपाः । | चतुर्मुखस्तु सर्वाण्डव्याप्तदेहो महातपाः । | ||
हरिस्तु सर्वव्याप्तोऽपि भूतदेहो न तु क्वचित् ॥ | हरिस्तु सर्वव्याप्तोऽपि भूतदेहो न तु क्वचित् ॥ | ||
नैवास्य प्राकृतो देहः प्रादुर्भावेष्वपि क्वचित्''॥ इति निवृत्ते ॥१०॥</div> | नैवास्य प्राकृतो देहः प्रादुर्भावेष्वपि क्वचित्''॥ इति निवृत्ते ॥१०॥</div> | ||
| Line 14,716: | Line 14,716: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S24_V14" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S24_V14"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S24_V14" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S24_V14"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S24_V14_B1" data-verse="BTN_C11_S24_V14" data-block-id="BTN_C11_S24_V14_B1">महरादीनामपि भक्तियोगोऽपेक्षित एव । आधिक्येनापेक्षितत्वात् 'भक्ति-योगस्य मद्गतिः''। इत्युक्तम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S24_V14_B1" data-verse="BTN_C11_S24_V14" data-block-id="BTN_C11_S24_V14_B1">महरादीनामपि भक्तियोगोऽपेक्षित एव । आधिक्येनापेक्षितत्वात् 'भक्ति-योगस्य मद्गतिः''। इत्युक्तम् । | ||
'नैव विष्णावभक्तस्य महर्लोकादिका गतिः । | 'नैव विष्णावभक्तस्य महर्लोकादिका गतिः । | ||
भक्त्युद्रेकात् क्रमादूर्ध्वं यावद्विष्णुप्रवेशनम् ॥ | भक्त्युद्रेकात् क्रमादूर्ध्वं यावद्विष्णुप्रवेशनम् ॥ | ||
एवं ज्ञानं विना साऽपि महर्लोकादिका गतिः । | एवं ज्ञानं विना साऽपि महर्लोकादिका गतिः । | ||
ज्ञानोद्रेकात् क्रमादूर्ध्वं यावद्विष्णुप्रवेशनम् ॥ | ज्ञानोद्रेकात् क्रमादूर्ध्वं यावद्विष्णुप्रवेशनम् ॥ | ||
नित्यशो भगवद्रूपस्याऽपरोक्ष्येण दर्शनम् । | नित्यशो भगवद्रूपस्याऽपरोक्ष्येण दर्शनम् । | ||
मुहूर्तमात्रं ज्ञानं स्यान्महाज्ञानं ततोऽधिकम् ॥ | मुहूर्तमात्रं ज्ञानं स्यान्महाज्ञानं ततोऽधिकम् ॥ | ||
ज्ञानेन ब्रह्मलोकः स्यान्महाज्ञानाद्धरेर्गतिः । | ज्ञानेन ब्रह्मलोकः स्यान्महाज्ञानाद्धरेर्गतिः । | ||
सदैवाखण्डितं ध्यानं तप इत्युच्यते बुधैः ॥ | सदैवाखण्डितं ध्यानं तप इत्युच्यते बुधैः ॥ | ||
अपरोक्षदृशा युक्तं नित्यं षण्मात्रकालया । | अपरोक्षदृशा युक्तं नित्यं षण्मात्रकालया । | ||
अपरोक्षदृशा नित्यं एकमात्रायुजा युतम् ॥ | अपरोक्षदृशा नित्यं एकमात्रायुजा युतम् ॥ | ||
योगनाम्ना समुद्दिष्टं ध्यानं नित्यमखण्डितम् । | योगनाम्ना समुद्दिष्टं ध्यानं नित्यमखण्डितम् । | ||
तच्चतुर्भागया नित्यमपरोक्षदृशा युतम् ॥ | तच्चतुर्भागया नित्यमपरोक्षदृशा युतम् ॥ | ||
पादयोगाख्यमुद्दिष्टं ध्यानं नित्यमखण्डितम् । | पादयोगाख्यमुद्दिष्टं ध्यानं नित्यमखण्डितम् । | ||
पादयोगान्महर्लोको जनलोकस्तु योगतः ॥ | पादयोगान्महर्लोको जनलोकस्तु योगतः ॥ | ||
तपसस्तु तपोलोकः प्राप्यते नान्यतः क्वचित्''॥ इति ध्यानयोगे ॥ १४ ॥</div> | तपसस्तु तपोलोकः प्राप्यते नान्यतः क्वचित्''॥ इति ध्यानयोगे ॥ १४ ॥</div> | ||
| Line 14,743: | Line 14,743: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S24_V17" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S24_V17"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S24_V17" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S24_V17"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S24_V17_B1" data-verse="BTN_C11_S24_V17" data-block-id="BTN_C11_S24_V17_B1">'प्रकृतेस्तु विकाराणां कोट्यंशोऽभेद इष्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S24_V17_B1" data-verse="BTN_C11_S24_V17" data-block-id="BTN_C11_S24_V17_B1">'प्रकृतेस्तु विकाराणां कोट्यंशोऽभेद इष्यते । | ||
तथैवैकांशतो भेदः सोऽपि नाभेदवर्जितः । | तथैवैकांशतो भेदः सोऽपि नाभेदवर्जितः । | ||
भेदाभेदमतः प्राहुरभेदं वा तयोर्बुधाः''॥ इति विवेके ॥ १७ ॥</div> | भेदाभेदमतः प्राहुरभेदं वा तयोर्बुधाः''॥ इति विवेके ॥ १७ ॥</div> | ||
| Line 14,751: | Line 14,751: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S24_V18" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S24_V18"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S24_V18" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S24_V18"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S24_V18_B1" data-verse="BTN_C11_S24_V18" data-block-id="BTN_C11_S24_V18_B1">'पारमार्थिकसत्यत्वं स्वातन्त्र्यमभिधीयते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S24_V18_B1" data-verse="BTN_C11_S24_V18" data-block-id="BTN_C11_S24_V18_B1">'पारमार्थिकसत्यत्वं स्वातन्त्र्यमभिधीयते । | ||
तद्विष्णोरेव नान्यस्य तदन्येषां सदाऽस्तिता''॥ इति च ॥ | तद्विष्णोरेव नान्यस्य तदन्येषां सदाऽस्तिता''॥ इति च ॥ | ||
यद्ब्रह्मोपादाय । पूर्वः प्रकृत्यादिः । आदिरन्तश्च यद्ब्रह्मणि यस्मात् तस्मात् तह्म परमार्थसत्यम् ॥ १८ ॥</div> | यद्ब्रह्मोपादाय । पूर्वः प्रकृत्यादिः । आदिरन्तश्च यद्ब्रह्मणि यस्मात् तस्मात् तह्म परमार्थसत्यम् ॥ १८ ॥</div> | ||
| Line 14,759: | Line 14,759: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S24_V19" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S24_V19"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S24_V19" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S24_V19"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S24_V19_B1" data-verse="BTN_C11_S24_V19" data-block-id="BTN_C11_S24_V19_B1">परः पुरुषो हिरण्यगर्भः । कालोऽपि रूपान्तरेण स एव । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S24_V19_B1" data-verse="BTN_C11_S24_V19" data-block-id="BTN_C11_S24_V19_B1">परः पुरुषो हिरण्यगर्भः । कालोऽपि रूपान्तरेण स एव । | ||
'कालाभिमानी ब्रह्मा तु काल इत्यभिशब्दितः । | 'कालाभिमानी ब्रह्मा तु काल इत्यभिशब्दितः । | ||
सर्वजीवाभिमानी स परः परुष उच्यते ॥ | सर्वजीवाभिमानी स परः परुष उच्यते ॥ | ||
प्रकृतिर्नाम तत्पत्नी प्रकृतेरभिमानिनी । | प्रकृतिर्नाम तत्पत्नी प्रकृतेरभिमानिनी । | ||
सा प्रसूते जगत्सर्वं सूत्रमारभ्य सर्वशः''॥ इति च । | सा प्रसूते जगत्सर्वं सूत्रमारभ्य सर्वशः''॥ इति च । | ||
> | |||
आधारो व्यञ्जकश्चैव प्रसवीता च केशवः । | आधारो व्यञ्जकश्चैव प्रसवीता च केशवः । | ||
'कालप्रकृतिपुंसां च तन्मूलप्रकृतेरपि । | 'कालप्रकृतिपुंसां च तन्मूलप्रकृतेरपि । | ||
आधारो व्यञ्जकश्चैव सर्वस्यापि नियामकः''॥ इति च ॥ १९ ॥</div> | आधारो व्यञ्जकश्चैव सर्वस्यापि नियामकः''॥ इति च ॥ १९ ॥</div> | ||
| Line 14,779: | Line 14,779: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S24_V21" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S24_V21"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S24_V21" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S24_V21"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S24_V21_B1" data-verse="BTN_C11_S24_V21" data-block-id="BTN_C11_S24_V21_B1">'विशेषेण गुणोद्रेकाद्विशेषः पृथिवी स्मृता''। इति प्रवृत्ते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S24_V21_B1" data-verse="BTN_C11_S24_V21" data-block-id="BTN_C11_S24_V21_B1">'विशेषेण गुणोद्रेकाद्विशेषः पृथिवी स्मृता''। इति प्रवृत्ते । | ||
पञ्चत्वानन्तरमविशेषाय ॥ २१ ॥</div> | पञ्चत्वानन्तरमविशेषाय ॥ २१ ॥</div> | ||
| Line 14,798: | Line 14,798: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S24_V27" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S24_V27"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S24_V27" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S24_V27"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S24_V27_B1" data-verse="BTN_C11_S24_V27" data-block-id="BTN_C11_S24_V27_B1">'विकारजत्वात्तु महान्वैकारिक उदाहृतः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S24_V27_B1" data-verse="BTN_C11_S24_V27" data-block-id="BTN_C11_S24_V27_B1">'विकारजत्वात्तु महान्वैकारिक उदाहृतः । | ||
ईशनादीश्वरश्चैव ब्रह्मा बृंहणतः स्मृतः''॥ इति च ॥ | ईशनादीश्वरश्चैव ब्रह्मा बृंहणतः स्मृतः''॥ इति च ॥ | ||
'गायत्री चैव सावित्री तथैव च सरस्वती । | 'गायत्री चैव सावित्री तथैव च सरस्वती । | ||
एवं त्रिरूपा प्रकृतिर्ब्रह्मपत्नी प्रकीर्तिता ॥ | एवं त्रिरूपा प्रकृतिर्ब्रह्मपत्नी प्रकीर्तिता ॥ | ||
महत्तत्त्वात्मको ब्रह्मा तज्जत्वात् तत्र लीयते । | महत्तत्त्वात्मको ब्रह्मा तज्जत्वात् तत्र लीयते । | ||
गुणाधिकः पतिरपि तस्याः सत्त्वादिभेदतः ॥ | गुणाधिकः पतिरपि तस्याः सत्त्वादिभेदतः ॥ | ||
त्रिविधा मूलरूपायां प्रकृत्यां सा प्रलीयते । | त्रिविधा मूलरूपायां प्रकृत्यां सा प्रलीयते । | ||
प्रकृतिर्मूलरूपा सा ब्रह्मपत्नी जगन्मया ॥ | प्रकृतिर्मूलरूपा सा ब्रह्मपत्नी जगन्मया ॥ | ||
पुरुषाभिधे विरिञ्चे तु स स्वस्मिन् कालसञ्ज्ञिते । | पुरुषाभिधे विरिञ्चे तु स स्वस्मिन् कालसञ्ज्ञिते । | ||
कालाभिधो विरिञ्चस्तु महालक्ष्म्यां विलीयते ॥ | कालाभिधो विरिञ्चस्तु महालक्ष्म्यां विलीयते ॥ | ||
जीवमायेति यामाहुः सा च सत्त्वादिभेदतः । | जीवमायेति यामाहुः सा च सत्त्वादिभेदतः । | ||
त्रिविधैकत्वमापाद्य विष्णावेव विलीयते ॥ | त्रिविधैकत्वमापाद्य विष्णावेव विलीयते ॥ | ||
हरेरत्यन्तसामीप्यं लयो लक्ष्म्याः प्रकीर्तितः । | हरेरत्यन्तसामीप्यं लयो लक्ष्म्याः प्रकीर्तितः । | ||
पुरुषेणापि सामीप्यं प्रकृतेर्लय उच्यते ॥ | पुरुषेणापि सामीप्यं प्रकृतेर्लय उच्यते ॥ | ||
ब्रह्मा च प्रकृतिश्चैव मुक्तिगौ विलये यतः । | ब्रह्मा च प्रकृतिश्चैव मुक्तिगौ विलये यतः । | ||
अतस्तौ भिन्नदेहौ तु ज्ञानमात्रौ समीपगौ''॥ इत्यादि च ॥ २५-२७॥</div> | अतस्तौ भिन्नदेहौ तु ज्ञानमात्रौ समीपगौ''॥ इत्यादि च ॥ २५-२७॥</div> | ||
| Line 14,821: | Line 14,821: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S25_V03" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S25_V03"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S25_V03" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S25_V03"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S25_V03_B1" data-verse="BTN_C11_S25_V03" data-block-id="BTN_C11_S25_V03_B1">'राजसेऽपि यदा दुःखं तामसे किमुतेति तत् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S25_V03_B1" data-verse="BTN_C11_S25_V03" data-block-id="BTN_C11_S25_V03_B1">'राजसेऽपि यदा दुःखं तामसे किमुतेति तत् । | ||
राजसे दुःखवचनं तामसेऽतिविवक्षया''॥ इति प्रद्योते ॥ ३ ॥</div> | राजसे दुःखवचनं तामसेऽतिविवक्षया''॥ इति प्रद्योते ॥ ३ ॥</div> | ||
| Line 14,834: | Line 14,834: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S25_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S25_V24"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S25_V24" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S25_V24"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S25_V24_B1" data-verse="BTN_C11_S25_V24" data-block-id="BTN_C11_S25_V24_B1">'यथाशास्त्रोक्तविज्ञानं केवलं ज्ञानमुच्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S25_V24_B1" data-verse="BTN_C11_S25_V24" data-block-id="BTN_C11_S25_V24_B1">'यथाशास्त्रोक्तविज्ञानं केवलं ज्ञानमुच्यते । | ||
स्वदृष्टशास्त्रानुकूल्याददृष्टानां च भक्तितः ॥ | स्वदृष्टशास्त्रानुकूल्याददृष्टानां च भक्तितः ॥ | ||
गुणानां तु हरौ भावं विनिश्चित्यैतदाश्रयात् । | गुणानां तु हरौ भावं विनिश्चित्यैतदाश्रयात् । | ||
यथाशास्त्रानुसन्धानं ज्ञानं तु हरिसंश्रयम्''॥ इति च ॥ २४ ॥</div> | यथाशास्त्रानुसन्धानं ज्ञानं तु हरिसंश्रयम्''॥ इति च ॥ २४ ॥</div> | ||
| Line 14,843: | Line 14,843: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S25_V27" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S25_V27"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S25_V27" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S25_V27"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S25_V27_B1" data-verse="BTN_C11_S25_V27" data-block-id="BTN_C11_S25_V27_B1">'श्रुतशास्त्रानुसारेण या श्रद्धा परमात्मनि । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S25_V27_B1" data-verse="BTN_C11_S25_V27" data-block-id="BTN_C11_S25_V27_B1">'श्रुतशास्त्रानुसारेण या श्रद्धा परमात्मनि । | ||
सा सात्विकी तदन्यस्याप्यनुसारेण निर्गुणा ॥ | सा सात्विकी तदन्यस्याप्यनुसारेण निर्गुणा ॥ | ||
अश्रुत्वाऽपि प्रमाणं यो वासुदेवैकसंश्रयः । | अश्रुत्वाऽपि प्रमाणं यो वासुदेवैकसंश्रयः । | ||
स निर्गुणो भागवतः समुद्दिष्टो मनीषिभिः''॥ इति च ॥ २७ ॥</div> | स निर्गुणो भागवतः समुद्दिष्टो मनीषिभिः''॥ इति च ॥ २७ ॥</div> | ||
| Line 14,852: | Line 14,852: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S25_V29" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S25_V29"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S25_V29" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S25_V29"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S25_V29_B1" data-verse="BTN_C11_S25_V29" data-block-id="BTN_C11_S25_V29_B1">'परोक्षज्ञानमात्मोत्थमापरोक्ष्येण दर्शनम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S25_V29_B1" data-verse="BTN_C11_S25_V29" data-block-id="BTN_C11_S25_V29_B1">'परोक्षज्ञानमात्मोत्थमापरोक्ष्येण दर्शनम् । | ||
विष्ण्वाश्रयं सुखं नित्यं गमयेत् तत्प्रसादतः ॥ | विष्ण्वाश्रयं सुखं नित्यं गमयेत् तत्प्रसादतः ॥ | ||
न तु विष्णोः स्वरूपं तु सुखं केनचिदाप्यते । | न तु विष्णोः स्वरूपं तु सुखं केनचिदाप्यते । | ||
तस्यैव विषयत्वात्तु तत्सुखं चेति भण्यते ॥ | तस्यैव विषयत्वात्तु तत्सुखं चेति भण्यते ॥ | ||
परोक्षज्ञानगो यस्माद्विषयः स्वमनोगतः । | परोक्षज्ञानगो यस्माद्विषयः स्वमनोगतः । | ||
अत आत्मोत्थमित्येव सुखमाहुर्विपश्चितः''॥ इति च ॥ २९ ॥</div> | अत आत्मोत्थमित्येव सुखमाहुर्विपश्चितः''॥ इति च ॥ २९ ॥</div> | ||
| Line 14,865: | Line 14,865: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S25_V31" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S25_V31"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S25_V31" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S25_V31"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S25_V31_B1" data-verse="BTN_C11_S25_V31" data-block-id="BTN_C11_S25_V31_B1">दृष्टं श्रुतम् । बुद्ध्या दृष्टं चानु परं ब्रह्म ध्यायेत् ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S25_V31_B1" data-verse="BTN_C11_S25_V31" data-block-id="BTN_C11_S25_V31_B1">दृष्टं श्रुतम् । बुद्ध्या दृष्टं चानु परं ब्रह्म ध्यायेत् ॥ | ||
'सत्वाद्गुणाज्जातमपि व्यवधानं विनैव तु । | 'सत्वाद्गुणाज्जातमपि व्यवधानं विनैव तु । | ||
मुक्तिदं निर्गुणं प्रोक्तं व्यवधानेन सात्त्विकम्''॥ इति ब्राह्मे ॥३१॥</div> | मुक्तिदं निर्गुणं प्रोक्तं व्यवधानेन सात्त्विकम्''॥ इति ब्राह्मे ॥३१॥</div> | ||
| Line 14,883: | Line 14,883: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S26_V34" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S26_V34"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S26_V34" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S26_V34"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S26_V34_B1" data-verse="BTN_C11_S26_V34" data-block-id="BTN_C11_S26_V34_B1">भगवतोऽपि सतां मध्ये प्रधानत्वात् सन्तोऽहमेव चेत्युक्तम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S26_V34_B1" data-verse="BTN_C11_S26_V34" data-block-id="BTN_C11_S26_V34_B1">भगवतोऽपि सतां मध्ये प्रधानत्वात् सन्तोऽहमेव चेत्युक्तम् । | ||
'विष्णोश्च सत्प्रधानत्वान्न सतां विद्यते परम् । | 'विष्णोश्च सत्प्रधानत्वान्न सतां विद्यते परम् । | ||
इत्याहुर्वेदविदुषः स हि सर्वेश्वरेश्वरः''॥ इति च ॥ ३४ ॥</div> | इत्याहुर्वेदविदुषः स हि सर्वेश्वरेश्वरः''॥ इति च ॥ ३४ ॥</div> | ||
| Line 14,895: | Line 14,895: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S27_V23" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S27_V23"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S27_V23" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S27_V23"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S27_V23_B1" data-verse="BTN_C11_S27_V23" data-block-id="BTN_C11_S27_V23_B1">जीवः कला यस्याः सा जीवकला भगवन्मूर्तिः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S27_V23_B1" data-verse="BTN_C11_S27_V23" data-block-id="BTN_C11_S27_V23_B1">जीवः कला यस्याः सा जीवकला भगवन्मूर्तिः । | ||
'हृदिस्था या हरेर्मूर्तिर्जीवो यत्प्रतिबिम्बकः । | 'हृदिस्था या हरेर्मूर्तिर्जीवो यत्प्रतिबिम्बकः । | ||
यद्वशे वर्तते जीवः सा तु जीवकला स्मृता ॥ | यद्वशे वर्तते जीवः सा तु जीवकला स्मृता ॥ | ||
शब्दैः सर्वात्मनाऽनुक्तेर्नादान्तस्था च सा मता''॥ इति विवेके ॥ | शब्दैः सर्वात्मनाऽनुक्तेर्नादान्तस्था च सा मता''॥ इति विवेके ॥ | ||
'व्याप्तो भूतश्च नित्यं यदात्मभूतो हरिस्ततः । | 'व्याप्तो भूतश्च नित्यं यदात्मभूतो हरिस्ततः । | ||
जीवस्य तत्प्रधानत्वं तन्मयत्वमुदाहृतम्''॥ इति तन्त्रभागवते ॥ | जीवस्य तत्प्रधानत्वं तन्मयत्वमुदाहृतम्''॥ इति तन्त्रभागवते ॥ | ||
'व्याप्तोऽपि भगवान् विष्णुर्देहे सर्वगतत्वतः । | 'व्याप्तोऽपि भगवान् विष्णुर्देहे सर्वगतत्वतः । | ||
भक्तस्य फलदो यस्माद् व्याप्तिकृत्तस्य तेन सः''॥ इति च ॥२२,२३॥</div> | भक्तस्य फलदो यस्माद् व्याप्तिकृत्तस्य तेन सः''॥ इति च ॥२२,२३॥</div> | ||
| Line 14,908: | Line 14,908: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S27_V30" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S27_V30"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S27_V30" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S27_V30"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S27_V30_B1" data-verse="BTN_C11_S27_V30" data-block-id="BTN_C11_S27_V30_B1">स्वस्य विष्णुसूक्तेन । धामसूक्तं 'समुद्रादूर्मिः''इति । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S27_V30_B1" data-verse="BTN_C11_S27_V30" data-block-id="BTN_C11_S27_V30_B1">स्वस्य विष्णुसूक्तेन । धामसूक्तं 'समुद्रादूर्मिः''इति । | ||
'नितरां रञ्जयेद् यस्मात् पावमानं तु मण्डलम् । | 'नितरां रञ्जयेद् यस्मात् पावमानं तु मण्डलम् । | ||
विष्णुनीराजनं तस्माद्विद्वद्भिः समुदाहृतम्''॥ इति च ॥ ३० ॥</div> | विष्णुनीराजनं तस्माद्विद्वद्भिः समुदाहृतम्''॥ इति च ॥ ३० ॥</div> | ||
| Line 14,926: | Line 14,926: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S27_V52" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S27_V52"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S27_V52" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S27_V52"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S27_V52_B1" data-verse="BTN_C11_S27_V52" data-block-id="BTN_C11_S27_V52_B1">नैरपेक्ष्येण भक्तियोगेनैव साम्यमित्यर्थः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S27_V52_B1" data-verse="BTN_C11_S27_V52" data-block-id="BTN_C11_S27_V52_B1">नैरपेक्ष्येण भक्तियोगेनैव साम्यमित्यर्थः । | ||
'निर्दुःखत्वं हरेः साम्यं न तादृशसुखात्मता । | 'निर्दुःखत्वं हरेः साम्यं न तादृशसुखात्मता । | ||
सर्वोत्तमः सदानन्दः कथं कस्य कदाऽऽप्यते''॥ इति प्रवृत्ते ॥ | सर्वोत्तमः सदानन्दः कथं कस्य कदाऽऽप्यते''॥ इति प्रवृत्ते ॥ | ||
'आधिपत्यं त्रिलोकस्य योग्यानामिन्द्रता स्मृता । | 'आधिपत्यं त्रिलोकस्य योग्यानामिन्द्रता स्मृता । | ||
अयोग्यानां त्रिलोकेऽपि पूज्यत्वं समुदाहृतम् ॥ | अयोग्यानां त्रिलोकेऽपि पूज्यत्वं समुदाहृतम् ॥ | ||
तद्भवेत्परया भक्त्या विष्णोरालयकारिणः । | तद्भवेत्परया भक्त्या विष्णोरालयकारिणः । | ||
ततोऽप्युद्रिक्तया भक्त्या विष्णुं पूजयतः सदा ॥ | ततोऽप्युद्रिक्तया भक्त्या विष्णुं पूजयतः सदा ॥ | ||
अवाप्यते ब्रह्मलोकस्तदुद्रिक्तश्च मुच्यते''॥ इति च ॥ ५१,५२ ॥</div> | अवाप्यते ब्रह्मलोकस्तदुद्रिक्तश्च मुच्यते''॥ इति च ॥ ५१,५२ ॥</div> | ||
| Line 14,943: | Line 14,943: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S28_V02" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S28_V02"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S28_V02" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S28_V02"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S28_V02_B1" data-verse="BTN_C11_S28_V02" data-block-id="BTN_C11_S28_V02_B1">'न प्रशंसेत निन्द्यांस्तु प्रशंस्यान्नैव निन्दयेत् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S28_V02_B1" data-verse="BTN_C11_S28_V02" data-block-id="BTN_C11_S28_V02_B1">'न प्रशंसेत निन्द्यांस्तु प्रशंस्यान्नैव निन्दयेत् । | ||
उभयं यः करोत्येतदसत्यात् स पतत्यधः ॥ | उभयं यः करोत्येतदसत्यात् स पतत्यधः ॥ | ||
यः प्रशंस्यान्न प्रशंसेन्निन्द्यो येन न निन्द्यते । | यः प्रशंस्यान्न प्रशंसेन्निन्द्यो येन न निन्द्यते । | ||
सोऽपि तद्वदधो याति यतोऽरिवदुदासकः''॥ इति सत्कारे ॥ | सोऽपि तद्वदधो याति यतोऽरिवदुदासकः''॥ इति सत्कारे ॥ | ||
प्रकृत्या पुरुषेण च सह एकेन परमात्मना व्याप्तमेकात्मकम् । तथा पश्यत एव यथार्थज्ञानं भवति ॥ १,२ ॥</div> | प्रकृत्या पुरुषेण च सह एकेन परमात्मना व्याप्तमेकात्मकम् । तथा पश्यत एव यथार्थज्ञानं भवति ॥ १,२ ॥</div> | ||
| Line 14,953: | Line 14,953: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S28_V03" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S28_V03"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S28_V03" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S28_V03"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S28_V03_B1" data-verse="BTN_C11_S28_V03" data-block-id="BTN_C11_S28_V03_B1">'तैजसाहङ्कृतेर्जात इन्द्रियग्रामके परात् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S28_V03_B1" data-verse="BTN_C11_S28_V03" data-block-id="BTN_C11_S28_V03_B1">'तैजसाहङ्कृतेर्जात इन्द्रियग्रामके परात् । | ||
निद्रया वशमापन्ने जीवः स्यान्नष्टचेतनः । | निद्रया वशमापन्ने जीवः स्यान्नष्टचेतनः । | ||
अतो विष्णोर्वशे सर्वं तेन व्याप्तमिति स्मरेत्''॥ इति च ॥ | अतो विष्णोर्वशे सर्वं तेन व्याप्तमिति स्मरेत्''॥ इति च ॥ | ||
'निद्रा चैव सुनिद्रा च द्विधा निद्रा प्रकीर्तिता । | 'निद्रा चैव सुनिद्रा च द्विधा निद्रा प्रकीर्तिता । | ||
तत्र निद्रा भवेन्नित्या सुनिद्रा मृतिकालगा''॥ इति पाद्मे । | तत्र निद्रा भवेन्नित्या सुनिद्रा मृतिकालगा''॥ इति पाद्मे । | ||
'मनोमात्रस्वरूपत्वात् स्वप्नो मायेति कथ्यते''। इति च । | 'मनोमात्रस्वरूपत्वात् स्वप्नो मायेति कथ्यते''। इति च । | ||
तथा नानार्थदं मन एव । मनसा हि विषयाः प्रतीयन्ते ॥ ३ ॥</div> | तथा नानार्थदं मन एव । मनसा हि विषयाः प्रतीयन्ते ॥ ३ ॥</div> | ||
| Line 14,965: | Line 14,965: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S28_V04" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S28_V04"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S28_V04" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S28_V04"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S28_V04_B1" data-verse="BTN_C11_S28_V04" data-block-id="BTN_C11_S28_V04_B1">'एकं तु शुभमुद्दिष्टमशुभं द्वैतमुच्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S28_V04_B1" data-verse="BTN_C11_S28_V04" data-block-id="BTN_C11_S28_V04_B1">'एकं तु शुभमुद्दिष्टमशुभं द्वैतमुच्यते । | ||
पुंसोऽशुभस्य किं भद्रं किमभद्रं विशेषतः । | पुंसोऽशुभस्य किं भद्रं किमभद्रं विशेषतः । | ||
सर्वदाऽशुभरूपत्वाद् विशेषोऽत्यल्प एव हि''॥ इति भारते ॥ | सर्वदाऽशुभरूपत्वाद् विशेषोऽत्यल्प एव हि''॥ इति भारते ॥ | ||
द्वैतस्याशुभस्य पुरुषस्य कियदल्पमेव हि भद्रमभद्रं वा स्वयोग्यादाधिक्येन न भवति यत्नवतोऽपीत्यर्थः । अतस्तद्विषये ध्यातमुक्तं च शुभमनृतमेव । | द्वैतस्याशुभस्य पुरुषस्य कियदल्पमेव हि भद्रमभद्रं वा स्वयोग्यादाधिक्येन न भवति यत्नवतोऽपीत्यर्थः । अतस्तद्विषये ध्यातमुक्तं च शुभमनृतमेव । | ||
'उच्यते ध्यायते वापि कुनरं प्रति यच्छुभम् । | 'उच्यते ध्यायते वापि कुनरं प्रति यच्छुभम् । | ||
असत्यमेव भवति स्वभावोऽसत्त्वमेव यत्''॥ इति प्रद्योते ॥ ४ ॥</div> | असत्यमेव भवति स्वभावोऽसत्त्वमेव यत्''॥ इति प्रद्योते ॥ ४ ॥</div> | ||
| Line 14,976: | Line 14,976: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S28_V05" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S28_V05"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S28_V05" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S28_V05"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S28_V05_B1" data-verse="BTN_C11_S28_V05" data-block-id="BTN_C11_S28_V05_B1">स्वभावतोऽशुभस्याशुभदेहादिकं नाशुभकारणं तर्हीत्यत आह– छाया-प्रत्युदकाभासा इति । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S28_V05_B1" data-verse="BTN_C11_S28_V05" data-block-id="BTN_C11_S28_V05_B1">स्वभावतोऽशुभस्याशुभदेहादिकं नाशुभकारणं तर्हीत्यत आह– छाया-प्रत्युदकाभासा इति । | ||
'व्यपेक्ष्य जीवं देहादि निःशक्तत्वादवस्त्वपि । | 'व्यपेक्ष्य जीवं देहादि निःशक्तत्वादवस्त्वपि । | ||
पुनः शुभाशुभनृणां यच्छेदेव शुभाशुभम् ॥ | पुनः शुभाशुभनृणां यच्छेदेव शुभाशुभम् ॥ | ||
छाया नीहारकाभासा निःशक्ता अपि कार्यदाः । | छाया नीहारकाभासा निःशक्ता अपि कार्यदाः । | ||
एवं शुभादिदेहादेर्भवेत् कार्यं शुभादिकम्''॥ इति सुमते ॥ | एवं शुभादिदेहादेर्भवेत् कार्यं शुभादिकम्''॥ इति सुमते ॥ | ||
'नीहारः प्रत्युदं चैव धूम्रमित्यभिशब्द्यते''। इति शब्दनिर्णये ॥ ५ ॥</div> | 'नीहारः प्रत्युदं चैव धूम्रमित्यभिशब्द्यते''। इति शब्दनिर्णये ॥ ५ ॥</div> | ||
| Line 14,995: | Line 14,995: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S28_V10" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S28_V10"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S28_V10" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S28_V10"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S28_V10_B1" data-verse="BTN_C11_S28_V10" data-block-id="BTN_C11_S28_V10_B1">इदं विश्वं सृजति त्राति हरति च, स्वयं स्वात्मनैव सृज्यते त्रायते ह्रियते च । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S28_V10_B1" data-verse="BTN_C11_S28_V10" data-block-id="BTN_C11_S28_V10_B1">इदं विश्वं सृजति त्राति हरति च, स्वयं स्वात्मनैव सृज्यते त्रायते ह्रियते च । | ||
'दीपाद् दीपान्तरं यद्वत् सृष्टिरीशस्य कीर्त्यते । | 'दीपाद् दीपान्तरं यद्वत् सृष्टिरीशस्य कीर्त्यते । | ||
एतावत्कालमाशिष्ये मानुषेष्विति चिन्तनम् ॥ | एतावत्कालमाशिष्ये मानुषेष्विति चिन्तनम् ॥ | ||
विष्णोस्त्राणं समुद्दिष्टं स्वस्यैव स्वेच्छयैव तु । | विष्णोस्त्राणं समुद्दिष्टं स्वस्यैव स्वेच्छयैव तु । | ||
दीपे दीपान्तरस्येव ह्येकीभावश्च संहृतिः''॥ इति च ॥ | दीपे दीपान्तरस्येव ह्येकीभावश्च संहृतिः''॥ इति च ॥ | ||
'पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते । | 'पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते । | ||
पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते''॥ इति च ॥ | पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते''॥ इति च ॥ | ||
आत्मनः परमेश्वरस्य तस्मादन्यो भावो नास्ति । | आत्मनः परमेश्वरस्य तस्मादन्यो भावो नास्ति । | ||
'सृष्टिः स्थितिश्च संहारो भावनं समुदाहृतम् । | 'सृष्टिः स्थितिश्च संहारो भावनं समुदाहृतम् । | ||
तद्यः करोति पुरुषः स भाव इति कीर्त्यते''॥ इति विवेके । | तद्यः करोति पुरुषः स भाव इति कीर्त्यते''॥ इति विवेके । | ||
अन्येन सृष्टिः स्थितिः संहार इति त्रिविधा मतिर्विद्वद्भिर्नैव निरूपिता निर्मूला प्रमाणवर्जिता । | अन्येन सृष्टिः स्थितिः संहार इति त्रिविधा मतिर्विद्वद्भिर्नैव निरूपिता निर्मूला प्रमाणवर्जिता । | ||
'अन्यस्मात् सृष्टिसंहारौ स्थितिश्च परमात्मनः । | 'अन्यस्मात् सृष्टिसंहारौ स्थितिश्च परमात्मनः । | ||
निरूपिता न विद्वद्भिः प्रमाणाभावतो हरेः''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ | निरूपिता न विद्वद्भिः प्रमाणाभावतो हरेः''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ | ||
अन्यतः सृष्टिः स्थितिः संहार इति त्रयं गुणप्रधानं सत्त्वादिगुणाधीनम् । | अन्यतः सृष्टिः स्थितिः संहार इति त्रयं गुणप्रधानं सत्त्वादिगुणाधीनम् । | ||
'गुणसम्बन्धयोग्यानामुत्पत्त्याद्याः स्युरन्यतः । | 'गुणसम्बन्धयोग्यानामुत्पत्त्याद्याः स्युरन्यतः । | ||
सर्वदा निर्गुणस्यास्य सर्गाद्याः स्युः कुतोऽन्यतः''॥ इति च ॥ | सर्वदा निर्गुणस्यास्य सर्गाद्याः स्युः कुतोऽन्यतः''॥ इति च ॥ | ||
'असमर्थमसत्प्रोक्तं सत्समर्थं प्रकीर्तितम्''। इति च ॥ ६-१० ॥</div> | 'असमर्थमसत्प्रोक्तं सत्समर्थं प्रकीर्तितम्''। इति च ॥ ६-१० ॥</div> | ||
| Line 15,017: | Line 15,017: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S28_V13" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S28_V13"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S28_V13" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S28_V13"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S28_V13_B1" data-verse="BTN_C11_S28_V13" data-block-id="BTN_C11_S28_V13_B1">'फलवान् मोक्षहेतुत्वान्नित्यानन्दादपार्थकः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S28_V13_B1" data-verse="BTN_C11_S28_V13" data-block-id="BTN_C11_S28_V13_B1">'फलवान् मोक्षहेतुत्वान्नित्यानन्दादपार्थकः । | ||
जीवात्मनस्तु संसारः स्वप्नवच्चञ्चलत्वतः''॥ इति तत्त्वविवेके ॥१३॥</div> | जीवात्मनस्तु संसारः स्वप्नवच्चञ्चलत्वतः''॥ इति तत्त्वविवेके ॥१३॥</div> | ||
| Line 15,026: | Line 15,026: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S28_V15" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S28_V15"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S28_V15" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S28_V15"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S28_V15_B1" data-verse="BTN_C11_S28_V15" data-block-id="BTN_C11_S28_V15_B1">संसृत्यभावस्यैव फलरूपत्वान्निरर्थ एव संसार इत्यवधारयति– अर्थेऽपीति । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S28_V15_B1" data-verse="BTN_C11_S28_V15" data-block-id="BTN_C11_S28_V15_B1">संसृत्यभावस्यैव फलरूपत्वान्निरर्थ एव संसार इत्यवधारयति– अर्थेऽपीति । | ||
'उच्यते निष्फलत्वेन यदत्यल्पफलं भवेत्''। इति च । | 'उच्यते निष्फलत्वेन यदत्यल्पफलं भवेत्''। इति च । | ||
अतोऽल्पफलत्त्वावधारणार्थं च पुनर्वचनम् ॥ १४,१५ ॥</div> | अतोऽल्पफलत्त्वावधारणार्थं च पुनर्वचनम् ॥ १४,१५ ॥</div> | ||
| Line 15,034: | Line 15,034: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S28_V16" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S28_V16"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S28_V16" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S28_V16"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S28_V16_B1" data-verse="BTN_C11_S28_V16" data-block-id="BTN_C11_S28_V16_B1">अहङ्कारस्य सकाशाद् दृश्यन्ते । नाऽत्मनः स्वतः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S28_V16_B1" data-verse="BTN_C11_S28_V16" data-block-id="BTN_C11_S28_V16_B1">अहङ्कारस्य सकाशाद् दृश्यन्ते । नाऽत्मनः स्वतः । | ||
'अहङ्कारात्तु संसारो भवेज्जीवस्य न स्वतः । | 'अहङ्कारात्तु संसारो भवेज्जीवस्य न स्वतः । | ||
कुतश्चिदानन्दतनोः स्वरूपेच्छायुतस्य सः''॥ इति तन्त्रभागवते ॥ १६ ॥</div> | कुतश्चिदानन्दतनोः स्वरूपेच्छायुतस्य सः''॥ इति तन्त्रभागवते ॥ १६ ॥</div> | ||
| Line 15,042: | Line 15,042: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S28_V17" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S28_V17"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S28_V17" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S28_V17"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S28_V17_B1" data-verse="BTN_C11_S28_V17" data-block-id="BTN_C11_S28_V17_B1">देहेन्द्रियप्राणमनसामभिमानयुक्तः । सूत्रं महानित्याद्यधिकारनामभिर्युक्तः । प्रधानजीवो हिरण्यगर्भोऽप्याधावति संसारे किमुतान्य इत्याशयः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S28_V17_B1" data-verse="BTN_C11_S28_V17" data-block-id="BTN_C11_S28_V17_B1">देहेन्द्रियप्राणमनसामभिमानयुक्तः । सूत्रं महानित्याद्यधिकारनामभिर्युक्तः । प्रधानजीवो हिरण्यगर्भोऽप्याधावति संसारे किमुतान्य इत्याशयः । | ||
'संसारयुग् यो ब्रह्माऽपि सर्वजीवेश्वरेश्वरः । | 'संसारयुग् यो ब्रह्माऽपि सर्वजीवेश्वरेश्वरः । | ||
विष्ण्वधीनः सदा ज्ञानी किमुतान्येऽल्पचित्तिनः''॥ इति सत्तत्त्वे ॥</div> | विष्ण्वधीनः सदा ज्ञानी किमुतान्येऽल्पचित्तिनः''॥ इति सत्तत्त्वे ॥</div> | ||
| Line 15,062: | Line 15,062: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S28_V20" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S28_V20"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S28_V20" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S28_V20"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S28_V20_B1" data-verse="BTN_C11_S28_V20" data-block-id="BTN_C11_S28_V20_B1">हिरण्यखचितत्वेन हिरण्यप्रधानं हिरण्मयम् । शङ्खमञ्चकरथादिषु मध्येऽपि केवलं प्राधान्येन व्यवहार्यमाणं तदेव । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S28_V20_B1" data-verse="BTN_C11_S28_V20" data-block-id="BTN_C11_S28_V20_B1">हिरण्यखचितत्वेन हिरण्यप्रधानं हिरण्मयम् । शङ्खमञ्चकरथादिषु मध्येऽपि केवलं प्राधान्येन व्यवहार्यमाणं तदेव । | ||
'रथोपस्थे परिष्कारात् पूर्वं दारुमयाद् रथात् । | 'रथोपस्थे परिष्कारात् पूर्वं दारुमयाद् रथात् । | ||
सुवर्णं व्यवहाराय मुख्यं रथपरिष्कृतम् ॥ | सुवर्णं व्यवहाराय मुख्यं रथपरिष्कृतम् ॥ | ||
मध्ये चान्ते रथोपस्थान् निष्कृष्य पृथगास्थितम् । | मध्ये चान्ते रथोपस्थान् निष्कृष्य पृथगास्थितम् । | ||
यद्वदेवं हरिः साक्षाज्जगद्देहात् पृथक् स्थितः ॥ | यद्वदेवं हरिः साक्षाज्जगद्देहात् पृथक् स्थितः ॥ | ||
पूर्वं जगति संस्थश्च जगदन्ते पृथक् स्थितः । | पूर्वं जगति संस्थश्च जगदन्ते पृथक् स्थितः । | ||
स एव मुख्यो जगतः स्वातन्त्र्यात् परमेश्वरः''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ | स एव मुख्यो जगतः स्वातन्त्र्यात् परमेश्वरः''॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ | ||
'सुरपितृमनुजादिकल्पनादिभिः''इत्याद्यन्तर्याम्यपेक्षया । | 'सुरपितृमनुजादिकल्पनादिभिः''इत्याद्यन्तर्याम्यपेक्षया । | ||
'यथा सुवर्णमकृतं क्रियते कुण्डलादिकम् । | 'यथा सुवर्णमकृतं क्रियते कुण्डलादिकम् । | ||
पुनरेकीभवत्यद्धा तद्वद् विष्णुरजोऽपि सन् ॥ | पुनरेकीभवत्यद्धा तद्वद् विष्णुरजोऽपि सन् ॥ | ||
सुराद्यन्तःस्थितो भूत्वा पुनरेकीभवेद् विभुः''॥ इति च ॥ | सुराद्यन्तःस्थितो भूत्वा पुनरेकीभवेद् विभुः''॥ इति च ॥ | ||
'तत्तन्नियामकस्यैव नाम सर्वं सुरादिकम् । | 'तत्तन्नियामकस्यैव नाम सर्वं सुरादिकम् । | ||
तत्सम्बन्धादुदीर्येत व्यवहृत्यै सुरादिषु''॥ इति शब्दनिर्णये ॥ | तत्सम्बन्धादुदीर्येत व्यवहृत्यै सुरादिषु''॥ इति शब्दनिर्णये ॥ | ||
'एकलं केवलं चेति स्वतन्त्रमभिधीयते । | 'एकलं केवलं चेति स्वतन्त्रमभिधीयते । | ||
स्वतन्त्रस्तु हरिः साक्षात् परिष्कृतहिरण्यवत्''॥ इति प्रवृत्ते । | स्वतन्त्रस्तु हरिः साक्षात् परिष्कृतहिरण्यवत्''॥ इति प्रवृत्ते । | ||
'प्रत्येकं न तु दार्वादि स्वतन्त्रं विक्रियागतम् । | 'प्रत्येकं न तु दार्वादि स्वतन्त्रं विक्रियागतम् । | ||
महाफलं स्यात् स्वर्णं तु स्वतन्त्रं विक्रियोपगम् । | महाफलं स्यात् स्वर्णं तु स्वतन्त्रं विक्रियोपगम् । | ||
तद्वत् स्वतन्त्रो भगवान् प्रवृत्तावन्यदन्यथा''॥ इति च ॥ २० ॥</div> | तद्वत् स्वतन्त्रो भगवान् प्रवृत्तावन्यदन्यथा''॥ इति च ॥ २० ॥</div> | ||
| Line 15,085: | Line 15,085: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S28_V21" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S28_V21"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S28_V21" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S28_V21"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S28_V21_B1" data-verse="BTN_C11_S28_V21" data-block-id="BTN_C11_S28_V21_B1">मोक्षदं संसारदं तमःप्रदं चेति त्रिपदस्थं विज्ञानम् । तदिच्छायाः सत्त्व एतत् सर्वमस्ति, अन्यथा नास्तीत्यन्वयव्यतिरेकौ ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S28_V21_B1" data-verse="BTN_C11_S28_V21" data-block-id="BTN_C11_S28_V21_B1">मोक्षदं संसारदं तमःप्रदं चेति त्रिपदस्थं विज्ञानम् । तदिच्छायाः सत्त्व एतत् सर्वमस्ति, अन्यथा नास्तीत्यन्वयव्यतिरेकौ ॥ | ||
तदेव केवलं सत्यमिति सर्वत्र सम्बध्यते । | तदेव केवलं सत्यमिति सर्वत्र सम्बध्यते । | ||
'स्वातन्त्र्यमेव सत्यत्वं विष्णोरन्यस्य सत्यता । | 'स्वातन्त्र्यमेव सत्यत्वं विष्णोरन्यस्य सत्यता । | ||
प्रवाहतः सदाऽस्तित्वं पुंप्रकृत्योः सदाऽस्तिता''॥ इति वस्तुतत्वे ॥ २१ ॥</div> | प्रवाहतः सदाऽस्तित्वं पुंप्रकृत्योः सदाऽस्तिता''॥ इति वस्तुतत्वे ॥ २१ ॥</div> | ||
| Line 15,094: | Line 15,094: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S28_V22" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S28_V22"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S28_V22" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S28_V22"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S28_V22_B1" data-verse="BTN_C11_S28_V22" data-block-id="BTN_C11_S28_V22_B1">मध्ये च तत् केवलं नेति सम्बध्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S28_V22_B1" data-verse="BTN_C11_S28_V22" data-block-id="BTN_C11_S28_V22_B1">मध्ये च तत् केवलं नेति सम्बध्यते । | ||
'तत्स्वातन्त्र्येण नैवास्ति यदुत्पत्तिविनाशवत् । | 'तत्स्वातन्त्र्येण नैवास्ति यदुत्पत्तिविनाशवत् । | ||
स्वातन्त्र्येणास्तिता तस्य यत् सत्ताज्ञानदं सदा''॥ इति वैभवे । | स्वातन्त्र्येणास्तिता तस्य यत् सत्ताज्ञानदं सदा''॥ इति वैभवे । | ||
'जगतो नास्तिता सैव या पराधीनता सदा । | 'जगतो नास्तिता सैव या पराधीनता सदा । | ||
अभावस्तु कुतस्तस्य यद्विभातीह सर्वदा''॥ इति प्राकाश्ये ॥ २२ ॥</div> | अभावस्तु कुतस्तस्य यद्विभातीह सर्वदा''॥ इति प्राकाश्ये ॥ २२ ॥</div> | ||
| Line 15,104: | Line 15,104: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S28_V23" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S28_V23"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S28_V23" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S28_V23"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S28_V23_B1" data-verse="BTN_C11_S28_V23" data-block-id="BTN_C11_S28_V23_B1">'अविद्यमानता नाम जगतः परतन्त्रता । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S28_V23_B1" data-verse="BTN_C11_S28_V23" data-block-id="BTN_C11_S28_V23_B1">'अविद्यमानता नाम जगतः परतन्त्रता । | ||
यथाऽशक्तस्तु पुत्रादिरसन्नित्युच्यते जनैः''॥ इति विवेके ॥ | यथाऽशक्तस्तु पुत्रादिरसन्नित्युच्यते जनैः''॥ इति विवेके ॥ | ||
अतो ब्रह्मण एव विभाति । द्वितीयं ब्रह्म प्रकृतिः । आत्मा जीवः प्रकृतीन्द्रियविषयजीवादिविचित्रं जगद्ब्रह्मत एव विभातीत्यर्थः ॥ २३ ॥</div> | अतो ब्रह्मण एव विभाति । द्वितीयं ब्रह्म प्रकृतिः । आत्मा जीवः प्रकृतीन्द्रियविषयजीवादिविचित्रं जगद्ब्रह्मत एव विभातीत्यर्थः ॥ २३ ॥</div> | ||
| Line 15,112: | Line 15,112: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S28_V25" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S28_V25"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S28_V25" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S28_V25"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S28_V25_B1" data-verse="BTN_C11_S28_V25" data-block-id="BTN_C11_S28_V25_B1">'वायुरेव स्वयं प्राणस्तत्रस्थे चोदतेजसी । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S28_V25_B1" data-verse="BTN_C11_S28_V25" data-block-id="BTN_C11_S28_V25_B1">'वायुरेव स्वयं प्राणस्तत्रस्थे चोदतेजसी । | ||
उदेन तेजसा चैव प्राणस्य हि कृतं वपुः''॥ इति प्रकाशिकायाम् ॥ | उदेन तेजसा चैव प्राणस्य हि कृतं वपुः''॥ इति प्रकाशिकायाम् ॥ | ||
'प्राणस्य वायुरूपस्य भूतत्रयकृतं वपुः । | 'प्राणस्य वायुरूपस्य भूतत्रयकृतं वपुः । | ||
ततो हि पार्थिवं नात्र खं चात्यल्पमुदाहृतम्''॥ इति सन्धारणे ॥ | ततो हि पार्थिवं नात्र खं चात्यल्पमुदाहृतम्''॥ इति सन्धारणे ॥ | ||
सत्वं मूलबुद्धिः । अहं शृृणोम्यहं स्पृशाम्यहं पश्यामीति सर्वार्थेषु समत्वादहङ्कारोऽर्थसाम्यम् । | सत्वं मूलबुद्धिः । अहं शृृणोम्यहं स्पृशाम्यहं पश्यामीति सर्वार्थेषु समत्वादहङ्कारोऽर्थसाम्यम् । | ||
'न देहो नेन्द्रियप्राणमनोबुद्ध्यहमादयः । | 'न देहो नेन्द्रियप्राणमनोबुद्ध्यहमादयः । | ||
विष्णुश्चिदानन्दतनुः स हि जीवाधिपः सदा''॥ इति सत्तत्त्वे ॥२५॥</div> | विष्णुश्चिदानन्दतनुः स हि जीवाधिपः सदा''॥ इति सत्तत्त्वे ॥२५॥</div> | ||
| Line 15,128: | Line 15,128: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S28_V28" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S28_V28"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S28_V28" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S28_V28"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S28_V28_B1" data-verse="BTN_C11_S28_V28" data-block-id="BTN_C11_S28_V28_B1">भगवतो गुणदोषाभावेऽपि जीवस्य सङ्गोऽवर्जनीय एव मुक्तिपर्यन्तम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S28_V28_B1" data-verse="BTN_C11_S28_V28" data-block-id="BTN_C11_S28_V28_B1">भगवतो गुणदोषाभावेऽपि जीवस्य सङ्गोऽवर्जनीय एव मुक्तिपर्यन्तम् । | ||
'समाहितेऽपि)न जीवेन विक्षिप्ते वा न तु क्वचित् । | 'समाहितेऽपि)न जीवेन विक्षिप्ते वा न तु क्वचित् । | ||
विशेषो विद्यते विष्णोस्तथापि तु समाहिते ॥ | विशेषो विद्यते विष्णोस्तथापि तु समाहिते ॥ | ||
प्रीतो भवति वै नित्यं सर्वधर्मकृतोऽपि च''॥ इति पाद्मे ॥ २६-२८ ॥</div> | प्रीतो भवति वै नित्यं सर्वधर्मकृतोऽपि च''॥ इति पाद्मे ॥ २६-२८ ॥</div> | ||
| Line 15,143: | Line 15,143: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S28_V33" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S28_V33"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S28_V33" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S28_V33"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S28_V33_B1" data-verse="BTN_C11_S28_V33" data-block-id="BTN_C11_S28_V33_B1">'नानामानविरुद्धं हि स्वातन्त्र्यं जगतः सदा । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S28_V33_B1" data-verse="BTN_C11_S28_V33" data-block-id="BTN_C11_S28_V33_B1">'नानामानविरुद्धं हि स्वातन्त्र्यं जगतः सदा । | ||
स्वतन्त्रो भगवान्विष्णुरेक एव न संशयः''॥ इति च ॥ | स्वतन्त्रो भगवान्विष्णुरेक एव न संशयः''॥ इति च ॥ | ||
वस्तुतया स्वतन्त्रत्वेन । विरुद्धं तथा न मन्यते । | वस्तुतया स्वतन्त्रत्वेन । विरुद्धं तथा न मन्यते । | ||
'अस्त्येव स्वाप्नमखिलं वासनारूपमात्मनि । | 'अस्त्येव स्वाप्नमखिलं वासनारूपमात्मनि । | ||
जाग्रदेतदिति ज्ञानं यत्तदेव भ्रमात्मकम् ॥ | जाग्रदेतदिति ज्ञानं यत्तदेव भ्रमात्मकम् ॥ | ||
तद्वज्जगदिदं सर्वं विद्यमानं न संशयः । | तद्वज्जगदिदं सर्वं विद्यमानं न संशयः । | ||
स्वतन्त्रमेतदिति तु यज्ज्ञानं तद्भ्रमात्मकम्''॥ इति च ॥ | स्वतन्त्रमेतदिति तु यज्ज्ञानं तद्भ्रमात्मकम्''॥ इति च ॥ | ||
'उत्थितो नैव जाग्रत्त्वं क्वचित् स्वप्नस्य पश्यति । | 'उत्थितो नैव जाग्रत्त्वं क्वचित् स्वप्नस्य पश्यति । | ||
स्वातन्त्र्यमेवं जगतो ज्ञानवान् नैव पश्यति''॥ इति विवेके ॥३३॥</div> | स्वातन्त्र्यमेवं जगतो ज्ञानवान् नैव पश्यति''॥ इति विवेके ॥३३॥</div> | ||
| Line 15,157: | Line 15,157: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S28_V34" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S28_V34"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S28_V34" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S28_V34"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S28_V34_B1" data-verse="BTN_C11_S28_V34" data-block-id="BTN_C11_S28_V34_B1">भगवद्गुणविषयं तत्कर्मविषयं चेति गुणकर्मचित्रम् । आत्मनि परमात्म-विषयम् । एतन्न जानामीत्यप्यविविक्तम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S28_V34_B1" data-verse="BTN_C11_S28_V34" data-block-id="BTN_C11_S28_V34_B1">भगवद्गुणविषयं तत्कर्मविषयं चेति गुणकर्मचित्रम् । आत्मनि परमात्म-विषयम् । एतन्न जानामीत्यप्यविविक्तम् । | ||
'अन्यैर्ज्ञातेऽपि वाऽज्ञाते न विशेषो हरेः क्वचित् । | 'अन्यैर्ज्ञातेऽपि वाऽज्ञाते न विशेषो हरेः क्वचित् । | ||
तेषामेव विशेषः स्यादज्ञानापगमेन तु''॥ इति च ॥ ३४ ॥</div> | तेषामेव विशेषः स्यादज्ञानापगमेन तु''॥ इति च ॥ ३४ ॥</div> | ||
| Line 15,165: | Line 15,165: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S28_V36" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S28_V36"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S28_V36" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S28_V36"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S28_V36_B1" data-verse="BTN_C11_S28_V36" data-block-id="BTN_C11_S28_V36_B1">'ज्ञानानन्दाद्यभिन्नत्वादेकः सर्वोत्तमत्वतः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S28_V36_B1" data-verse="BTN_C11_S28_V36" data-block-id="BTN_C11_S28_V36_B1">'ज्ञानानन्दाद्यभिन्नत्वादेकः सर्वोत्तमत्वतः । | ||
अद्वितीयो महाविष्णुः पूर्णत्वात्पुरुषः स्मृतः''इति च ॥ ३६ ॥</div> | अद्वितीयो महाविष्णुः पूर्णत्वात्पुरुषः स्मृतः''इति च ॥ ३६ ॥</div> | ||
| Line 15,172: | Line 15,172: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S28_V37" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S28_V37"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S28_V37" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S28_V37"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S28_V37_B1" data-verse="BTN_C11_S28_V37" data-block-id="BTN_C11_S28_V37_B1">'एतावानात्मसम्मोहो यद्विरुद्धस्य कल्पनम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S28_V37_B1" data-verse="BTN_C11_S28_V37" data-block-id="BTN_C11_S28_V37_B1">'एतावानात्मसम्मोहो यद्विरुद्धस्य कल्पनम् । | ||
यत्परात्माश्रयान् जीवान् निश्चयेन न पश्यति''॥ इति तन्त्रभागवते । | यत्परात्माश्रयान् जीवान् निश्चयेन न पश्यति''॥ इति तन्त्रभागवते । | ||
अचलमिति क्रियाविशेषणम् ॥ ३७ ॥</div> | अचलमिति क्रियाविशेषणम् ॥ ३७ ॥</div> | ||
| Line 15,182: | Line 15,182: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S28_V38" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S28_V38"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S28_V38" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S28_V38"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S28_V38_B1" data-verse="BTN_C11_S28_V38" data-block-id="BTN_C11_S28_V38_B1">अयं व्यर्थवादो न भवति । किन्त्वर्थवादः । जगत् परमेश्वरं च द्वयं विन्दन्ति ज्ञानिनः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S28_V38_B1" data-verse="BTN_C11_S28_V38" data-block-id="BTN_C11_S28_V38_B1">अयं व्यर्थवादो न भवति । किन्त्वर्थवादः । जगत् परमेश्वरं च द्वयं विन्दन्ति ज्ञानिनः । | ||
'पञ्चभूतात्मकं विश्वं भ्रान्तिसिद्धमपण्डिताः । | 'पञ्चभूतात्मकं विश्वं भ्रान्तिसिद्धमपण्डिताः । | ||
वदन्ति पण्डितास्त्वद्धा जगदाहुरबाधितम् । | वदन्ति पण्डितास्त्वद्धा जगदाहुरबाधितम् । | ||
प्रवाहरूपेण सदा विष्णोरिच्छावशे स्थितम्''॥ इति च ॥ ३८ ॥</div> | प्रवाहरूपेण सदा विष्णोरिच्छावशे स्थितम्''॥ इति च ॥ ३८ ॥</div> | ||
| Line 15,193: | Line 15,193: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S29_V07" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S29_V07"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S29_V07" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S29_V07"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S29_V07_B1" data-verse="BTN_C11_S29_V07" data-block-id="BTN_C11_S29_V07_B1">'आत्मान्तरात्मा परमात्मेति मूर्तित्रयं हरेः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S29_V07_B1" data-verse="BTN_C11_S29_V07" data-block-id="BTN_C11_S29_V07_B1">'आत्मान्तरात्मा परमात्मेति मूर्तित्रयं हरेः । | ||
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तीनां सृष्ट्यादेश्च प्रवर्तकम्''॥ इति त्रैकाल्ये ॥ ७ ॥</div> | जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तीनां सृष्ट्यादेश्च प्रवर्तकम्''॥ इति त्रैकाल्ये ॥ ७ ॥</div> | ||
| Line 15,210: | Line 15,210: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S29_V14" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S29_V14"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S29_V14" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S29_V14"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S29_V14_B1" data-verse="BTN_C11_S29_V14" data-block-id="BTN_C11_S29_V14_B1">'सर्वभूतेष्वस्ति विष्णुरिति भावः सतां मतः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S29_V14_B1" data-verse="BTN_C11_S29_V14" data-block-id="BTN_C11_S29_V14_B1">'सर्वभूतेष्वस्ति विष्णुरिति भावः सतां मतः । | ||
अनेन सर्वभूतानामादित्ये तद्गतात्मना''॥ इति च ॥ १२-१४ ॥</div> | अनेन सर्वभूतानामादित्ये तद्गतात्मना''॥ इति च ॥ १२-१४ ॥</div> | ||
| Line 15,217: | Line 15,217: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S29_V18" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S29_V18"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S29_V18" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S29_V18"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S29_V18_B1" data-verse="BTN_C11_S29_V18" data-block-id="BTN_C11_S29_V18_B1">'ब्रह्मणाऽऽत्तमिदं सर्वं यत्किञ्चित्सचराचरम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S29_V18_B1" data-verse="BTN_C11_S29_V18" data-block-id="BTN_C11_S29_V18_B1">'ब्रह्मणाऽऽत्तमिदं सर्वं यत्किञ्चित्सचराचरम् । | ||
इति पश्येत यो विद्वान् स हि ब्रह्मात्मविन्मतः''॥ इति ब्राह्मे ॥ १८ ॥</div> | इति पश्येत यो विद्वान् स हि ब्रह्मात्मविन्मतः''॥ इति ब्राह्मे ॥ १८ ॥</div> | ||
| Line 15,232: | Line 15,232: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S29_V22" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S29_V22"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S29_V22" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S29_V22"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S29_V22_B1" data-verse="BTN_C11_S29_V22" data-block-id="BTN_C11_S29_V22_B1">'एकदा ज्ञातरूपेण यन्न तिष्ठति सर्वदा । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S29_V22_B1" data-verse="BTN_C11_S29_V22" data-block-id="BTN_C11_S29_V22_B1">'एकदा ज्ञातरूपेण यन्न तिष्ठति सर्वदा । | ||
चञ्चलत्वात् सत्यमपि ह्यनृतं जगदुच्यते''इति च ॥ | चञ्चलत्वात् सत्यमपि ह्यनृतं जगदुच्यते''इति च ॥ | ||
'सर्वदैकप्रकारत्वात् सत्यं ब्रह्म सदोच्यते''इति च ॥ २२ ॥</div> | 'सर्वदैकप्रकारत्वात् सत्यं ब्रह्म सदोच्यते''इति च ॥ २२ ॥</div> | ||
| Line 15,260: | Line 15,260: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S31_V06" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S31_V06"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S31_V06" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S31_V06"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S31_V06_B1" data-verse="BTN_C11_S31_V06" data-block-id="BTN_C11_S31_V06_B1">आग्नेय्या धारणया स्वतनुमदग्ध्वा स्वकं धामाविशत् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S31_V06_B1" data-verse="BTN_C11_S31_V06" data-block-id="BTN_C11_S31_V06_B1">आग्नेय्या धारणया स्वतनुमदग्ध्वा स्वकं धामाविशत् । | ||
'आग्नेय्याऽन्ये धारणया दग्ध्वा देहं परं पदम् । | 'आग्नेय्याऽन्ये धारणया दग्ध्वा देहं परं पदम् । | ||
यान्ति देवाः समस्ताश्च तेषामन्यां तनुं हरिः ॥ | यान्ति देवाः समस्ताश्च तेषामन्यां तनुं हरिः ॥ | ||
नृसिंहरूपी सर्वेषां भित्त्वा ताभिरलङ्कृतः । | नृसिंहरूपी सर्वेषां भित्त्वा ताभिरलङ्कृतः । | ||
नृत्यते प्रलये देवः स्वयं कृष्णादिरूपवान् ॥ | नृत्यते प्रलये देवः स्वयं कृष्णादिरूपवान् ॥ | ||
अदग्ध्वैव तनुं याति नित्यानन्दस्वरूपतः''॥ इति तन्त्रभागवते ॥६॥</div> | अदग्ध्वैव तनुं याति नित्यानन्दस्वरूपतः''॥ इति तन्त्रभागवते ॥६॥</div> | ||
| Line 15,271: | Line 15,271: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S31_V11" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S31_V11"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S31_V11" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S31_V11"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S31_V11_B1" data-verse="BTN_C11_S31_V11" data-block-id="BTN_C11_S31_V11_B1">तनुभृद्वज्जननवदप्ययवच्च ईहा तनुभृज्जननाप्ययेहा । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S31_V11_B1" data-verse="BTN_C11_S31_V11" data-block-id="BTN_C11_S31_V11_B1">तनुभृद्वज्जननवदप्ययवच्च ईहा तनुभृज्जननाप्ययेहा । | ||
'प्रजापतिश्चरति गर्भे अन्तः," | 'प्रजापतिश्चरति गर्भे अन्तः," | ||
'अजायमानो बहुधा विजायते''।इति च । | 'अजायमानो बहुधा विजायते''।इति च । | ||
'अजातो जातवद्विष्णुरमृतो मृतवत् तथा । | 'अजातो जातवद्विष्णुरमृतो मृतवत् तथा । | ||
मायया दर्शयेन्नित्यमज्ञानां मोहनाय च''॥ इति ब्राह्मे ॥ ११ ॥</div> | मायया दर्शयेन्नित्यमज्ञानां मोहनाय च''॥ इति ब्राह्मे ॥ ११ ॥</div> | ||
| Line 15,281: | Line 15,281: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S31_V13" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S31_V13"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S31_V13" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S31_V13"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S31_V13_B1" data-verse="BTN_C11_S31_V13" data-block-id="BTN_C11_S31_V13_B1">शेषितं वपुर्बलभद्रादीनाम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S31_V13_B1" data-verse="BTN_C11_S31_V13" data-block-id="BTN_C11_S31_V13_B1">शेषितं वपुर्बलभद्रादीनाम् । | ||
'जगतो मोहनार्थाय भगवान् पुरुषोत्तमः । | 'जगतो मोहनार्थाय भगवान् पुरुषोत्तमः । | ||
दर्शयेन्मानुषीं चेष्टां तथा मृतकवद्विभुः ॥ | दर्शयेन्मानुषीं चेष्टां तथा मृतकवद्विभुः ॥ | ||
प्रकाशयेददेहोऽपि मोहाय च दुरात्मनाम् । | प्रकाशयेददेहोऽपि मोहाय च दुरात्मनाम् । | ||
मायया मृतकं देहं तदा सृष्ट्वा प्रदर्शयेत् ॥ | मायया मृतकं देहं तदा सृष्ट्वा प्रदर्शयेत् ॥ | ||
कुतो हि मृतकं तस्य मृत्यभावात्परात्मनः''॥ इति च । | कुतो हि मृतकं तस्य मृत्यभावात्परात्मनः''॥ इति च । | ||
'जीवविष्ण्वोरभेदश्च देहयोगवियोजने । | 'जीवविष्ण्वोरभेदश्च देहयोगवियोजने । | ||
विष्णोर्दुःखं वृणित्वादि पराभावस्तथैव च ॥ | विष्णोर्दुःखं वृणित्वादि पराभावस्तथैव च ॥ | ||
अस्वातन्त्र्यं च वेदादावुक्तवद् भासते विभोः । | अस्वातन्त्र्यं च वेदादावुक्तवद् भासते विभोः । | ||
क्वचित्क्वचिद् विमोहाय दैत्यादीनां दुरात्मनाम् ॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ १३ ॥</div> | क्वचित्क्वचिद् विमोहाय दैत्यादीनां दुरात्मनाम् ॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ १३ ॥</div> | ||
| Line 15,300: | Line 15,300: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S31_V20" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S31_V20"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C11_S31_V20" data-block-id="bhashya-BTN_C11_S31_V20"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S31_V20_B1" data-verse="BTN_C11_S31_V20" data-block-id="BTN_C11_S31_V20_B1">'अग्नावन्तर्दधे भैष्मी सत्यभामा वने तथा । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C11_S31_V20_B1" data-verse="BTN_C11_S31_V20" data-block-id="BTN_C11_S31_V20_B1">'अग्नावन्तर्दधे भैष्मी सत्यभामा वने तथा । | ||
न तु देहवियोगोऽस्ति तयोः शुद्धचिदात्मनोः''॥ इति च ॥ २० ॥</div> | न तु देहवियोगोऽस्ति तयोः शुद्धचिदात्मनोः''॥ इति च ॥ २० ॥</div> | ||
| Line 15,317: | Line 15,317: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C12_S04_V25" data-block-id="bhashya-BTN_C12_S04_V25"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C12_S04_V25" data-block-id="bhashya-BTN_C12_S04_V25"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C12_S04_V25_B1" data-verse="BTN_C12_S04_V25" data-block-id="BTN_C12_S04_V25_B1">'प्रत्येकं विष्णुरूपाणां भ्रान्तिमात्रा भिदा मता । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C12_S04_V25_B1" data-verse="BTN_C12_S04_V25" data-block-id="BTN_C12_S04_V25_B1">'प्रत्येकं विष्णुरूपाणां भ्रान्तिमात्रा भिदा मता । | ||
जगतश्चैव विष्णोश्च सत्यो भेदः सदैव तु ॥ | जगतश्चैव विष्णोश्च सत्यो भेदः सदैव तु ॥ | ||
यथाऽऽकाशघटौ नित्यं भिन्नावेव परस्परम् । | यथाऽऽकाशघटौ नित्यं भिन्नावेव परस्परम् । | ||
एवमीशो जगच्चैव भिन्नावेव परस्परम्''॥ इति च ॥ २५ ॥</div> | एवमीशो जगच्चैव भिन्नावेव परस्परम्''॥ इति च ॥ २५ ॥</div> | ||
| Line 15,326: | Line 15,326: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C12_S04_V27" data-block-id="bhashya-BTN_C12_S04_V27"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C12_S04_V27" data-block-id="bhashya-BTN_C12_S04_V27"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C12_S04_V27_B1" data-verse="BTN_C12_S04_V27" data-block-id="BTN_C12_S04_V27_B1">'अवयव्यवयवाभेदात् कोट्यंशो भेद ईरितः । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C12_S04_V27_B1" data-verse="BTN_C12_S04_V27" data-block-id="BTN_C12_S04_V27_B1">'अवयव्यवयवाभेदात् कोट्यंशो भेद ईरितः । | ||
सोऽपि भेदो न चाभेदात् पृथगेव प्रवर्तते ॥ | सोऽपि भेदो न चाभेदात् पृथगेव प्रवर्तते ॥ | ||
अवयव्यवयवानां च कार्यकारणवस्तुनाम् । | अवयव्यवयवानां च कार्यकारणवस्तुनाम् । | ||
एक एव नियन्ताऽसौ हरिर्नारायणः परः''॥ इति च ॥ २७ ॥</div> | एक एव नियन्ताऽसौ हरिर्नारायणः परः''॥ इति च ॥ २७ ॥</div> | ||
| Line 15,337: | Line 15,337: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C12_S04_V30" data-block-id="bhashya-BTN_C12_S04_V30"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C12_S04_V30" data-block-id="bhashya-BTN_C12_S04_V30"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C12_S04_V30_B1" data-verse="BTN_C12_S04_V30" data-block-id="BTN_C12_S04_V30_B1">'महाकाशो बहिस्थश्च घटाद्यन्तःस्थ एव च । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C12_S04_V30_B1" data-verse="BTN_C12_S04_V30" data-block-id="BTN_C12_S04_V30_B1">'महाकाशो बहिस्थश्च घटाद्यन्तःस्थ एव च । | ||
द्वेधा समुदितोऽन्यौ च द्वावाकाशौ प्रकीर्तितौ ॥ | द्वेधा समुदितोऽन्यौ च द्वावाकाशौ प्रकीर्तितौ ॥ | ||
घटरूपस्तदन्यश्च महाकाशात् परो लघुः । | घटरूपस्तदन्यश्च महाकाशात् परो लघुः । | ||
महाकाशवदेवात्र परमात्मा सनातनः ॥ | महाकाशवदेवात्र परमात्मा सनातनः ॥ | ||
घटान्तःस्थमहाकाशप्रतिमोऽन्तर्गतो हरिः । | घटान्तःस्थमहाकाशप्रतिमोऽन्तर्गतो हरिः । | ||
घटस्यान्तर्गताकाशो महाकाशात् परो मतः ॥ | घटस्यान्तर्गताकाशो महाकाशात् परो मतः ॥ | ||
तद्वद्देवादयः सर्वे जीवा मुक्त्युपयोगिनः । | तद्वद्देवादयः सर्वे जीवा मुक्त्युपयोगिनः । | ||
तमोगाश्चैव ये सर्वे घटरूपखवन्नराः''॥ इति तत्त्वसंहितायाम् ॥३०॥</div> | तमोगाश्चैव ये सर्वे घटरूपखवन्नराः''॥ इति तत्त्वसंहितायाम् ॥३०॥</div> | ||
| Line 15,354: | Line 15,354: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C12_S05_V23" data-block-id="bhashya-BTN_C12_S05_V23"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BTN_C12_S05_V23" data-block-id="bhashya-BTN_C12_S05_V23"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BTN_C12_S05_V23_B1" data-verse="BTN_C12_S05_V23" data-block-id="BTN_C12_S05_V23_B1">'स्वसन्तानोद्भवं कीर्त्या योजयन् जनमेजयम् । | <div class="bhashyam-block" id="BTN_C12_S05_V23_B1" data-verse="BTN_C12_S05_V23" data-block-id="BTN_C12_S05_V23_B1">'स्वसन्तानोद्भवं कीर्त्या योजयन् जनमेजयम् । | ||
शक्तोऽप्यशक्तवद्यष्टुरिन्द्र आसीदुपेक्षकः । | शक्तोऽप्यशक्तवद्यष्टुरिन्द्र आसीदुपेक्षकः । | ||
एवमेव ऋषीणां च कीर्तिं योजयताऽमुना ॥ | एवमेव ऋषीणां च कीर्तिं योजयताऽमुना ॥ | ||
कृतोपेक्षा महेन्द्रेण किमु विष्णुः परात्परः । | कृतोपेक्षा महेन्द्रेण किमु विष्णुः परात्परः । | ||
तस्माद्विष्णोरशक्यं न भूतभव्यभवत्स्वपि ॥ | तस्माद्विष्णोरशक्यं न भूतभव्यभवत्स्वपि ॥ | ||
न चानिष्टं गुणैरेष पूर्णो नारायणः सदा''॥ इति वामने ॥ २२-२३ ॥</div> | न चानिष्टं गुणैरेष पूर्णो नारायणः सदा''॥ इति वामने ॥ २२-२३ ॥</div> | ||