Bhagavadgitatatparya/Vyakhya/Nyayadeepika: Difference between revisions
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) Tag: Reverted |
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) Tag: Manual revert |
||
| Line 899: | Line 899: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V15" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V15"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V15" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V15"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V15_B01" data-verse="BGT_C02_V15" data-block-id="BGT_C02_V15_B01">फलमाह । यं हीति । न केवलमव्यथामात्रेणामृतत्वं किन्तु पुरुषम् । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V15_B01" data-verse="BGT_C02_V15" data-block-id="BGT_C02_V15_B01">फलमाह । यं हीति । न केवलमव्यथामात्रेणामृतत्वं किन्तु पुरुषम् । | ||
'पुरु ब्रह्म गुणाधिक्यात् तज्ज्ञानात्पुरुषः स्मृतः'' । इति प्रवृत्ते । पुरुसरणात् पुरुष इत्यर्थः ॥१५ ॥</div> | 'पुरु ब्रह्म गुणाधिक्यात् तज्ज्ञानात्पुरुषः स्मृतः'' । इति प्रवृत्ते । पुरुसरणात् पुरुष इत्यर्थः ॥१५ ॥</div> | ||
| Line 1,549: | Line 1,549: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V21" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V21"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V21" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V21"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V21_B01" data-verse="BGT_C02_V21" data-block-id="BGT_C02_V21_B01">अविनाशिनं शरीरापायादिवर्जितम् । नित्यं स्वरूपतः । एनं परमेश्वरम् । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V21_B01" data-verse="BGT_C02_V21" data-block-id="BGT_C02_V21_B01">अविनाशिनं शरीरापायादिवर्जितम् । नित्यं स्वरूपतः । एनं परमेश्वरम् । | ||
'कर्तृत्वं तु स्वतन्त्रत्वं तदेकस्य हरेर्भवेत् । | 'कर्तृत्वं तु स्वतन्त्रत्वं तदेकस्य हरेर्भवेत् । | ||
तच्चाव्ययं तस्य जानन् कथं कर्ता स्वयं भवेत्'' ॥ इति परमश्रुतिः । | तच्चाव्ययं तस्य जानन् कथं कर्ता स्वयं भवेत्'' ॥ इति परमश्रुतिः । | ||
अन्यथाविनाशिनं नित्यमिति पुनरुक्तिः ॥२१ ॥</div> | अन्यथाविनाशिनं नित्यमिति पुनरुक्तिः ॥२१ ॥</div> | ||
| Line 2,125: | Line 2,125: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V44" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V44"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V44" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V44"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V44_B01" data-verse="BGT_C02_V44" data-block-id="BGT_C02_V44_B01">अव्यवसायबुदि्धः केषाम् ? यां वाचमविपश्चितः प्रवदन्ति । तयापहृतचेतसाम् । बुदि्धर्व्यवसायात्मकत्वेन समाधानेन वर्तते ।<br/>'यथावस्तु यथा ज्ञानं तत्साम्यात्सममीरितम् ।<br/>विषमं त्वन्यथाज्ञानं समाधानं समस्थितिः ।<br/>न तद्भवत्यसद्वाक्यैर्विषमीकृतचेतसाम् ।<br/>स्वर्गादिपुष्पवाद्येव वचनं यदचेतसाम् ।<br/>न मन्यन्ते फलं मोक्षं विष्णुसामीप्यरूपकम् ।<br/>फलदं च न मन्यन्ते तं विष्णुं जगतः पतिम् ।<br/>भोगैश्वर्यानुगत्यर्थं क्रियाबाहुल्यसन्तताम् ।<br/>बहुसंसारफलदामन्ते तमसि पातिनीम् ।<br/>यां वदन्ति दुरात्मानो वेदवाक्यविवादिनः ।<br/>तया सम्मोहितधियां कथं तत्त्वज्ञता भवेत्'' ॥ इति च ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Atharvana-id">'इष्टापूर्तं मन्यमाना वरिष्ठं नान्यच्छ्रेयो वेदयन्ते प्रमूढाः ।<br/>नाकस्य पृष्ठे सुकृते तेनुभूत्वा इमं लोकं हीनतरं वा विशन्ति'' ॥</span></span> इति च आथर्वणश्रुतिः ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">'वेदवादरतो न स्यान्न पाषण्डी न हैतुकी'' ॥</span></span>इति हि भागवते । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V44_B01" data-verse="BGT_C02_V44" data-block-id="BGT_C02_V44_B01">अव्यवसायबुदि्धः केषाम् ? यां वाचमविपश्चितः प्रवदन्ति । तयापहृतचेतसाम् । बुदि्धर्व्यवसायात्मकत्वेन समाधानेन वर्तते ।<br/>'यथावस्तु यथा ज्ञानं तत्साम्यात्सममीरितम् ।<br/>विषमं त्वन्यथाज्ञानं समाधानं समस्थितिः ।<br/>न तद्भवत्यसद्वाक्यैर्विषमीकृतचेतसाम् ।<br/>स्वर्गादिपुष्पवाद्येव वचनं यदचेतसाम् ।<br/>न मन्यन्ते फलं मोक्षं विष्णुसामीप्यरूपकम् ।<br/>फलदं च न मन्यन्ते तं विष्णुं जगतः पतिम् ।<br/>भोगैश्वर्यानुगत्यर्थं क्रियाबाहुल्यसन्तताम् ।<br/>बहुसंसारफलदामन्ते तमसि पातिनीम् ।<br/>यां वदन्ति दुरात्मानो वेदवाक्यविवादिनः ।<br/>तया सम्मोहितधियां कथं तत्त्वज्ञता भवेत्'' ॥ इति च ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Atharvana-id">'इष्टापूर्तं मन्यमाना वरिष्ठं नान्यच्छ्रेयो वेदयन्ते प्रमूढाः ।<br/>नाकस्य पृष्ठे सुकृते तेनुभूत्वा इमं लोकं हीनतरं वा विशन्ति'' ॥</span></span> इति च आथर्वणश्रुतिः ।<br/><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">'वेदवादरतो न स्यान्न पाषण्डी न हैतुकी'' ॥</span></span>इति हि भागवते ।<br/> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">'ये न जानन्ति तं विष्णुं याथातथ्येन संशयात् ।<br/>जिज्ञासवश्च नितरां श्रद्धावन्तः सुसाधवः ।<br/>निर्णेतॄणामभावेन केवलं ज्ञानवर्जिताः ।<br/>यैर्निश्चितं परत्वं तु विष्णोः प्रायो न यातनाम् ।<br/>ब्रह्महत्यादिभिरपि यान्त्याधिक्ये चिरं न तु ।<br/>ये तु भागवताचार्यैः सम्यग्यज्ञादि कुर्वते ।<br/>बहिर्मुखा भगवतो निवृत्ताश्च विकर्मणः ।<br/>दक्षिणातर्पितानां तु ह्याचार्याणां तु तेजसा ।<br/>यान्ति स्वर्गं ततः क्षिप्रं तमोन्धं प्राप्नुवन्ति च ।<br/>तदन्ये नैव च स्वर्गं यान्ति विष्णुबहिर्मुखाः''॥</span></span> इति नारदीये ।<br/>॥ ४२-४४ ॥</div> | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">'ये न जानन्ति तं विष्णुं याथातथ्येन संशयात् ।<br/>जिज्ञासवश्च नितरां श्रद्धावन्तः सुसाधवः ।<br/>निर्णेतॄणामभावेन केवलं ज्ञानवर्जिताः ।<br/>यैर्निश्चितं परत्वं तु विष्णोः प्रायो न यातनाम् ।<br/>ब्रह्महत्यादिभिरपि यान्त्याधिक्ये चिरं न तु ।<br/>ये तु भागवताचार्यैः सम्यग्यज्ञादि कुर्वते ।<br/>बहिर्मुखा भगवतो निवृत्ताश्च विकर्मणः ।<br/>दक्षिणातर्पितानां तु ह्याचार्याणां तु तेजसा ।<br/>यान्ति स्वर्गं ततः क्षिप्रं तमोन्धं प्राप्नुवन्ति च ।<br/>तदन्ये नैव च स्वर्गं यान्ति विष्णुबहिर्मुखाः''॥</span></span> इति नारदीये ।<br/>॥ ४२-४४ ॥</div> | ||
| Line 2,208: | Line 2,208: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V45" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V45"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V45" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V45"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V45_B01" data-verse="BGT_C02_V45" data-block-id="BGT_C02_V45_B01">त्रैगुण्याख्यं विषं यापयन्ति अपगमयन्तीति त्रैगुण्यविषयाः । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V45_B01" data-verse="BGT_C02_V45" data-block-id="BGT_C02_V45_B01">त्रैगुण्याख्यं विषं यापयन्ति अपगमयन्तीति त्रैगुण्यविषयाः । | ||
'आश्रित्य वेदांस्तु पुमांस्त्रैगुण्यविषहारिणः । | 'आश्रित्य वेदांस्तु पुमांस्त्रैगुण्यविषहारिणः । | ||
निस्त्रैगुण्यो भवेन्नित्यं वासुदेवैकसंश्रयः'' ॥ इति च । | निस्त्रैगुण्यो भवेन्नित्यं वासुदेवैकसंश्रयः'' ॥ इति च । | ||
'सत्त्वं साधुगुणाद्विष्णुरात्मा सन्ततिहेतुतः'' ॥ इति च । | 'सत्त्वं साधुगुणाद्विष्णुरात्मा सन्ततिहेतुतः'' ॥ इति च । | ||
सन्ततविष्णुस्मरणं नित्यसत्त्वस्थत्वम् । परमात्मा मम स्वामीति ज्ञानमात्मवत्त्वम् । तेनैक्यज्ञानं निवारयति । विरुद्धयोगक्षेमेच्छावर्जितः । अन्यथोत्थानादेरप्ययोगात् ॥४५ ॥</div> | सन्ततविष्णुस्मरणं नित्यसत्त्वस्थत्वम् । परमात्मा मम स्वामीति ज्ञानमात्मवत्त्वम् । तेनैक्यज्ञानं निवारयति । विरुद्धयोगक्षेमेच्छावर्जितः । अन्यथोत्थानादेरप्ययोगात् ॥४५ ॥</div> | ||
| Line 2,258: | Line 2,258: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V46" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V46"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V46" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V46"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V46_B01" data-verse="BGT_C02_V46" data-block-id="BGT_C02_V46_B01">'उद्रेकात्पातृराहित्यादनत्वाच्चाखिलस्य च । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V46_B01" data-verse="BGT_C02_V46" data-block-id="BGT_C02_V46_B01">'उद्रेकात्पातृराहित्यादनत्वाच्चाखिलस्य च । | ||
प्रलयेप्युदपानोसौ भगवान् हरिरीश्वरः । | प्रलयेप्युदपानोसौ भगवान् हरिरीश्वरः । | ||
प्रकृतिर्ह्युदरूपेण सर्वमावृत्य तिष्ठति । | प्रकृतिर्ह्युदरूपेण सर्वमावृत्य तिष्ठति । | ||
प्रलयेतो लयं प्राहुः सर्वतः सम्प्लुतोदकम्'' ॥ इति च । | प्रलयेतो लयं प्राहुः सर्वतः सम्प्लुतोदकम्'' ॥ इति च । | ||
'यावत्प्रयोजनं विष्णोः सकाशात्साधकस्य च । | 'यावत्प्रयोजनं विष्णोः सकाशात्साधकस्य च । | ||
धर्ममोक्षादिकं तावत्सर्ववेदविदो भवेत् । | धर्ममोक्षादिकं तावत्सर्ववेदविदो भवेत् । | ||
वेदार्थनिर्णयो यस्माद्विष्णोर्ज्ञानं प्रकीर्तितम् । | वेदार्थनिर्णयो यस्माद्विष्णोर्ज्ञानं प्रकीर्तितम् । | ||
ज्ञानात्प्रसन्नश्च हरिर्यतोखिलफलप्रदः'' ॥ इति च । | ज्ञानात्प्रसन्नश्च हरिर्यतोखिलफलप्रदः'' ॥ इति च । | ||
सर्वतः सम्प्लुतोदकेप्युद्रिक्तः पालकवर्जितः । कालाद्यनश्च यो विष्णुस्तस्माद्यावत्फलं तावत्सर्ववेदेषु विशेषज्ञस्यैव भवतीत्यर्थः । सर्वे हि विष्णोरन्ये प्रलयकाले नोद्रिक्ताः । ये चोद्रिक्ता मुक्ता रमा च तेपि न पालकवर्जिताः, विष्णुपाल्यत्वात् । न च मुक्ताः कालादिचेष्टकाः । नचोद्रिक्तत्वं तेषां तद्वत् । अत उदपानो विष्णुरेव । प्रलये विशेषतोपि । | सर्वतः सम्प्लुतोदकेप्युद्रिक्तः पालकवर्जितः । कालाद्यनश्च यो विष्णुस्तस्माद्यावत्फलं तावत्सर्ववेदेषु विशेषज्ञस्यैव भवतीत्यर्थः । सर्वे हि विष्णोरन्ये प्रलयकाले नोद्रिक्ताः । ये चोद्रिक्ता मुक्ता रमा च तेपि न पालकवर्जिताः, विष्णुपाल्यत्वात् । न च मुक्ताः कालादिचेष्टकाः । नचोद्रिक्तत्वं तेषां तद्वत् । अत उदपानो विष्णुरेव । प्रलये विशेषतोपि । | ||
'आनीदवातं स्वधया तदेकं तस्माद्धान्यन्न परः किञ्चनास । | 'आनीदवातं स्वधया तदेकं तस्माद्धान्यन्न परः किञ्चनास । | ||
तम आसीत्तमसा गू•हमग्रे अप्रकेतं सलिलं सर्वमा इदम्'' । | तम आसीत्तमसा गू•हमग्रे अप्रकेतं सलिलं सर्वमा इदम्'' । | ||
'आपो वा इदमग्रे सलिलम् आसीत् सलिल एको द्रष्टाद्वैतो भवति'' ॥ इत्यादि श्रुतिभ्यः ॥४६ ॥</div> | 'आपो वा इदमग्रे सलिलम् आसीत् सलिल एको द्रष्टाद्वैतो भवति'' ॥ इत्यादि श्रुतिभ्यः ॥४६ ॥</div> | ||
| Line 2,451: | Line 2,451: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V55" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V55"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V55" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V55"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V55_B01" data-verse="BGT_C02_V55" data-block-id="BGT_C02_V55_B01">'सर्वकामनिवृत्तिस्तु जानतो न कथञ्चन । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V55_B01" data-verse="BGT_C02_V55" data-block-id="BGT_C02_V55_B01">'सर्वकामनिवृत्तिस्तु जानतो न कथञ्चन । | ||
अनिषिद्धकामितैवातो ह्यकामित्वमितीर्यते । | अनिषिद्धकामितैवातो ह्यकामित्वमितीर्यते । | ||
अपरोक्षदृशोपि स्याद्यदा नास्त्यपरोक्षदृक् । | अपरोक्षदृशोपि स्याद्यदा नास्त्यपरोक्षदृक् । | ||
क्वचिद्विरुद्धकामोपि यथायुद्ध्यद्धरो हरिम् । | क्वचिद्विरुद्धकामोपि यथायुद्ध्यद्धरो हरिम् । | ||
अतोनभिभवो यावद्दृशस्तावन्निगद्यते । | अतोनभिभवो यावद्दृशस्तावन्निगद्यते । | ||
स्थितप्रज्ञस्तथाप्यस्य कादाचित्क्यपि या दृशिः । | स्थितप्रज्ञस्तथाप्यस्य कादाचित्क्यपि या दृशिः । | ||
नियमेनैव मोक्षाय भवेद्योग्या भवेद्यदि । | नियमेनैव मोक्षाय भवेद्योग्या भवेद्यदि । | ||
अयोग्या भक्तिजाता चेत्क्रमान्मुक्त्यै भवेत्तथा'' ॥ इति च । | अयोग्या भक्तिजाता चेत्क्रमान्मुक्त्यै भवेत्तथा'' ॥ इति च । | ||
आत्मनि विष्णौ, आत्मना विष्णुना । तत्प्रसादादेव तुष्टः ॥५५ ॥</div> | आत्मनि विष्णौ, आत्मना विष्णुना । तत्प्रसादादेव तुष्टः ॥५५ ॥</div> | ||
| Line 2,583: | Line 2,583: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V70" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V70"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V70" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V70"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V70_B01" data-verse="BGT_C02_V70" data-block-id="BGT_C02_V70_B01">'भुञ्जानोपि हि यः कामान् मर्यादां न तरेत्क्वचित् । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V70_B01" data-verse="BGT_C02_V70" data-block-id="BGT_C02_V70_B01">'भुञ्जानोपि हि यः कामान् मर्यादां न तरेत्क्वचित् । | ||
समुद्रवद्धर्ममयीं नासौ कामी स उच्यते । | समुद्रवद्धर्ममयीं नासौ कामी स उच्यते । | ||
केति कुत्सितवाची स्यात्कुत्सितं मानमेव तु । | केति कुत्सितवाची स्यात्कुत्सितं मानमेव तु । | ||
कामो मोक्षविरोधी स्यान्न सर्वेच्छाविरोधिनी'' ॥ इति च । | कामो मोक्षविरोधी स्यान्न सर्वेच्छाविरोधिनी'' ॥ इति च । | ||
न च सर्वेच्छाभावे जीवनं भवति । 'शान्तिर्मोक्षो यतो ह्यत्र विष्णुनिष्ठा भवेद्ध्रुवा'' इति च ॥७० ॥</div> | न च सर्वेच्छाभावे जीवनं भवति । 'शान्तिर्मोक्षो यतो ह्यत्र विष्णुनिष्ठा भवेद्ध्रुवा'' इति च ॥७० ॥</div> | ||
| Line 2,614: | Line 2,614: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V71" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V71"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V71" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V71"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V71_B01" data-verse="BGT_C02_V71" data-block-id="BGT_C02_V71_B01">निषिद्धस्पृहाभावमात्रेण सर्वविषयान् विहाय । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V71_B01" data-verse="BGT_C02_V71" data-block-id="BGT_C02_V71_B01">निषिद्धस्पृहाभावमात्रेण सर्वविषयान् विहाय । | ||
'अस्वरूपे स्वरूपत्वमतिरेव ह्यहङ्कृतिः । | 'अस्वरूपे स्वरूपत्वमतिरेव ह्यहङ्कृतिः । | ||
त्याज्या सर्वत्र ममता ज्ञात्वा सर्वं हरेर्वशे'' ॥ इति च ॥७१ ॥</div> | त्याज्या सर्वत्र ममता ज्ञात्वा सर्वं हरेर्वशे'' ॥ इति च ॥७१ ॥</div> | ||
| Line 2,640: | Line 2,640: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V72" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V72"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C02_V72" data-block-id="bhashya-BGT_C02_V72"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V72_B01" data-verse="BGT_C02_V72" data-block-id="BGT_C02_V72_B01">ब्राह्मी ब्रह्मविषया । ज्ञानिनामप्यन्तकालेन्यमनसां प्रारब्धकर्मभावाज्जन्मान्तरम् । प्रारब्धकर्मनाशकाले नियमेन भगवत्स्मृऽतिर्भवति । ततो मोक्षश्च । 'यं यं वापि स्मरन् भावम्'' इति हि वक्ष्यति । बाणं शरीरम् । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C02_V72_B01" data-verse="BGT_C02_V72" data-block-id="BGT_C02_V72_B01">ब्राह्मी ब्रह्मविषया । ज्ञानिनामप्यन्तकालेन्यमनसां प्रारब्धकर्मभावाज्जन्मान्तरम् । प्रारब्धकर्मनाशकाले नियमेन भगवत्स्मृऽतिर्भवति । ततो मोक्षश्च । 'यं यं वापि स्मरन् भावम्'' इति हि वक्ष्यति । बाणं शरीरम् । | ||
'अभावाज्जडदेहस्य विष्णुर्निर्बाण उच्यते । | 'अभावाज्जडदेहस्य विष्णुर्निर्बाण उच्यते । | ||
भिन्नदेहाभावतो वा स सहस्रशिरा अपि'' ॥ इति च ॥७२ ॥</div> | भिन्नदेहाभावतो वा स सहस्रशिरा अपि'' ॥ इति च ॥७२ ॥</div> | ||
| Line 2,797: | Line 2,797: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C03_V05" data-block-id="bhashya-BGT_C03_V05"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C03_V05" data-block-id="bhashya-BGT_C03_V05"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C03_V05_B01" data-verse="BGT_C03_V05" data-block-id="BGT_C03_V05_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">'कर्तृत्वं द्विविधं प्रोक्तं विकारश्च स्वतन्त्रता ।<br/>विकारः प्रकृतेरेव विष्णोरेव स्वतन्त्रता'' ॥</span></span> इति पैङ्गिश्रुतेः । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C03_V05_B01" data-verse="BGT_C03_V05" data-block-id="BGT_C03_V05_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">'कर्तृत्वं द्विविधं प्रोक्तं विकारश्च स्वतन्त्रता ।<br/>विकारः प्रकृतेरेव विष्णोरेव स्वतन्त्रता'' ॥</span></span> इति पैङ्गिश्रुतेः ।<br/> | ||
'कार्यते ह्यवश'' इत्यत्रावशो विष्णुवशः । 'अः इति ब्रह्म'' इत्यादिश्रुतेः ॥५ ॥</div> | 'कार्यते ह्यवश'' इत्यत्रावशो विष्णुवशः । 'अः इति ब्रह्म'' इत्यादिश्रुतेः ॥५ ॥</div> | ||
| Line 2,909: | Line 2,909: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C03_V17" data-block-id="bhashya-BGT_C03_V17"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C03_V17" data-block-id="bhashya-BGT_C03_V17"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C03_V_B01" data-verse="BGT_C03_V17" data-block-id="BGT_C03_V_B01">तृप्तिसन्तोषशब्दयोः पर्यायत्वेपि परमात्मना तृप्तः परमात्मनि तृप्त इति विशेषः ।<br/>'विष्णुप्रसादाद्रतिमांस्तृप्तो विष्णुप्रसादतः ।<br/>विष्णावेवातितृप्तश्च मुक्तोसौ विध्यगोचरः'' ॥ इत्याग्नेये । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C03_V_B01" data-verse="BGT_C03_V17" data-block-id="BGT_C03_V_B01">तृप्तिसन्तोषशब्दयोः पर्यायत्वेपि परमात्मना तृप्तः परमात्मनि तृप्त इति विशेषः ।<br/>'विष्णुप्रसादाद्रतिमांस्तृप्तो विष्णुप्रसादतः ।<br/>विष्णावेवातितृप्तश्च मुक्तोसौ विध्यगोचरः'' ॥ इत्याग्नेये ।<br/> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'रतिरानन्द उद्दिष्टस्तृप्तिस्तु कृतकृत्यता ।<br/>प्रीतिस्तु द्विविधः स्नेहः कर्मजो निज एव च'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये ।<br/>'सन्तोषस्तृप्तिरापूर्तिः प्रीतिः पर्यायवाचकाः'' । इत्यभिधानम् ॥१७ ॥</div> | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'रतिरानन्द उद्दिष्टस्तृप्तिस्तु कृतकृत्यता ।<br/>प्रीतिस्तु द्विविधः स्नेहः कर्मजो निज एव च'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये ।<br/>'सन्तोषस्तृप्तिरापूर्तिः प्रीतिः पर्यायवाचकाः'' । इत्यभिधानम् ॥१७ ॥</div> | ||
| Line 2,943: | Line 2,943: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C03_V19" data-block-id="bhashya-BGT_C03_V19"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C03_V19" data-block-id="bhashya-BGT_C03_V19"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C03_V19_B01" data-verse="BGT_C03_V19" data-block-id="BGT_C03_V19_B01">यस्मादमुक्तस्य कार्यमस्त्येव तस्मादसक्तः । असक्त आचरन्नेव यस्मा-त्परमाप्नोति । मुक्तस्यैव कार्यं नास्तीत्येवकारार्थोपि यस्त्विति तुशब्देनावगतः । 'तस्मात् कर्म समाचर'' इत्युपसंहारविरोधश्चान्यथा । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C03_V19_B01" data-verse="BGT_C03_V19" data-block-id="BGT_C03_V19_B01">यस्मादमुक्तस्य कार्यमस्त्येव तस्मादसक्तः । असक्त आचरन्नेव यस्मा-त्परमाप्नोति । मुक्तस्यैव कार्यं नास्तीत्येवकारार्थोपि यस्त्विति तुशब्देनावगतः । 'तस्मात् कर्म समाचर'' इत्युपसंहारविरोधश्चान्यथा । | ||
'ब्रह्मनिष्ठा ब्रह्मरता ब्रह्मज्ञानसुतर्पिताः । | 'ब्रह्मनिष्ठा ब्रह्मरता ब्रह्मज्ञानसुतर्पिताः । | ||
पाण्डवानां च मुक्तानामन्तरं किञ्चिदेव हि'' ॥ इति भविष्यत्पर्ववचनाच्च नार्जुनस्यामुख्याधिकारिता । आत्मरतिरेव स्यात् इत्येवशब्देन मुक्तानामेभ्यो विशेषो दर्शितः । एषां कदाचिद् दुःखाभासस्यापि भावात् ॥१९ ॥</div> | पाण्डवानां च मुक्तानामन्तरं किञ्चिदेव हि'' ॥ इति भविष्यत्पर्ववचनाच्च नार्जुनस्यामुख्याधिकारिता । आत्मरतिरेव स्यात् इत्येवशब्देन मुक्तानामेभ्यो विशेषो दर्शितः । एषां कदाचिद् दुःखाभासस्यापि भावात् ॥१९ ॥</div> | ||
| Line 2,987: | Line 2,987: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C03_V20" data-block-id="bhashya-BGT_C03_V20"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C03_V20" data-block-id="bhashya-BGT_C03_V20"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C03_V20_B01" data-verse="BGT_C03_V20" data-block-id="BGT_C03_V20_B01">'सहैव कर्मणा सिदि्धमास्थिता जनकादयः । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C03_V20_B01" data-verse="BGT_C03_V20" data-block-id="BGT_C03_V20_B01">'सहैव कर्मणा सिदि्धमास्थिता जनकादयः । | ||
ज्ञाननिष्ठा अपि ततः कार्यं वर्णाश्रमोचितम्'' ॥ इति च । | ज्ञाननिष्ठा अपि ततः कार्यं वर्णाश्रमोचितम्'' ॥ इति च । | ||
अज्ञानां ज्ञानदं कर्म ज्ञानिनां लोकसङ्ग्रहात् । | अज्ञानां ज्ञानदं कर्म ज्ञानिनां लोकसङ्ग्रहात् । | ||
अद्धैव तुष्टिदं मह्यं सा मुक्तानन्दपूर्तिदा ॥२० ॥</div> | अद्धैव तुष्टिदं मह्यं सा मुक्तानन्दपूर्तिदा ॥२० ॥</div> | ||
| Line 3,178: | Line 3,178: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C03_V35" data-block-id="bhashya-BGT_C03_V35"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C03_V35" data-block-id="bhashya-BGT_C03_V35"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C03_V35_B01" data-verse="BGT_C03_V35" data-block-id="BGT_C03_V35_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'नाहं कर्ता हरिः कर्ता तत्पूजा कर्म चाखिलम् ।<br/>तथापि मत्कृता पूजा तत्प्रसादेन नान्यथा ।<br/>तद्भक्तिस्तत्फलं मह्यं तत्प्रसादः पुनः पुनः ।<br/>कर्मन्यासो हरावेवं विष्णोस्तृप्तिकरः सदा ।<br/>यस्मात्स्वतन्त्रकर्तृत्वं विष्णोरेव न चान्यगम् ।<br/>तदधीनं स्वतन्त्रत्वं स्वावरापेक्षयैव तु ।<br/>जीवस्य विकृतिर्नाम कर्तृत्वं जडसंश्रयम् ।<br/>पुमान्दोग्धा च गौर्दोग्ध्री स्तनो दोग्धेतिवत्क्रमात्'' ॥ इति ब्रह्मतर्कवचनादीश्वरजीवप्रकृत्यादीनां कर्तृत्वमकर्तृत्वं च विभागेन ज्ञातव्यं सर्वत्र ।<br/>'क्वचित् स्वभावः प्रकृतिः क्वचिच्च त्रिगुणात्मिका ।<br/>क्वचित् प्रकृष्टकर्तृत्वाद् भगवान्प्रकृतिर्हरिः'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C03_V35_B01" data-verse="BGT_C03_V35" data-block-id="BGT_C03_V35_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">'नाहं कर्ता हरिः कर्ता तत्पूजा कर्म चाखिलम् ।<br/>तथापि मत्कृता पूजा तत्प्रसादेन नान्यथा ।<br/>तद्भक्तिस्तत्फलं मह्यं तत्प्रसादः पुनः पुनः ।<br/>कर्मन्यासो हरावेवं विष्णोस्तृप्तिकरः सदा ।<br/>यस्मात्स्वतन्त्रकर्तृत्वं विष्णोरेव न चान्यगम् ।<br/>तदधीनं स्वतन्त्रत्वं स्वावरापेक्षयैव तु ।<br/>जीवस्य विकृतिर्नाम कर्तृत्वं जडसंश्रयम् ।<br/>पुमान्दोग्धा च गौर्दोग्ध्री स्तनो दोग्धेतिवत्क्रमात्'' ॥ इति ब्रह्मतर्कवचनादीश्वरजीवप्रकृत्यादीनां कर्तृत्वमकर्तृत्वं च विभागेन ज्ञातव्यं सर्वत्र ।<br/>'क्वचित् स्वभावः प्रकृतिः क्वचिच्च त्रिगुणात्मिका ।<br/>क्वचित् प्रकृष्टकर्तृत्वाद् भगवान्प्रकृतिर्हरिः'' ॥</span></span> इति शब्दनिर्णये ।<br/> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Prakashasamhitha-id">'स्वभावतस्त्रिधा जीवा उत्तमाधममध्यमाः ।<br/>उत्तमास्तत्र देवाद्या मर्त्यमध्यास्तु मध्यमाः ।<br/>अधमा असुराद्याश्च नैषामस्त्यन्यथाभवः ।<br/>शरीरमात्रान्यथात्वे स्वजातिं पुनरेष्यति ।<br/>उत्तमा मुक्तियोग्यास्तु सृतियोग्यास्तु मध्यमाः ।<br/>अपरेन्धतमोयोग्याः प्राप्तिः साधनपूर्तितः ।<br/>पूर्त्यभावेन सर्वेषामनादिः संसृतिः स्मृऽता ।<br/>नैव पूर्तिश्च सर्वेषां नित्यकालहरीच्छया ।<br/>अतोनुवर्तते नित्यं संसारोयमनादिमान् ।<br/>अतोधमानां जीवानां मिथ्याज्ञानादयोखिलाः ।<br/>स्वाभाविका गुणा ज्ञेया मध्यमर्त्येषु मिश्रिताः ।<br/>तत्वज्ञानं विष्णुभक्तिरित्याद्या देवतादिषु ।<br/>कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वैस्तैः प्राकृतैर्गुणैः ।<br/>स्वाभाविकगुणानेतान् हेतुं कृत्वैव विष्णुना ।<br/>कर्मसु क्रियमाणेषु कर्ताहमिति मूढधीः ।<br/>मन्यते तत्वविद्विष्णोर्गुणा इच्छादयस्तु ये ।<br/>स्वाभाविकेषु जीवस्य कामाद्येषु सदैव तु ।<br/>प्रेरकत्वेन वर्तन्ते स्वातन्त्र्यं मम न क्वचित् ।<br/>इति मत्वा न सक्तः स्यात्प्रीतोस्य भवति प्रभुः ।<br/>स्वभावगुणसम्मूढा ज्ञानादिगुणवत्तरम् ।<br/>स्वातन्त्र्येणैव कर्तारं चात्मानं प्रतिजानते ।<br/>तान्गुणान् कर्म तच्चैव विष्ण्वधीनं न ते विदुः ।<br/>तेष्वयोग्येषु तत्वज्ञस्तत्त्वं नातिप्रकाशयेत् ।<br/>वदेद्विवादरूपेण नोपदेशात्मना क्वचित् ।<br/>सभ्यरूपेण वा ब्रूयात्पृष्टेव्यक्तिकृदेव वा ।<br/>बुद्ध्वाप्यसौ यतो नित्यं स्वभावानुगचेष्टितः ।<br/>स्वभावं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति'' ॥</span></span> इत्यादि प्रकाशसंहितायाम् ॥ २७-३५ ॥</div> | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Prakashasamhitha-id">'स्वभावतस्त्रिधा जीवा उत्तमाधममध्यमाः ।<br/>उत्तमास्तत्र देवाद्या मर्त्यमध्यास्तु मध्यमाः ।<br/>अधमा असुराद्याश्च नैषामस्त्यन्यथाभवः ।<br/>शरीरमात्रान्यथात्वे स्वजातिं पुनरेष्यति ।<br/>उत्तमा मुक्तियोग्यास्तु सृतियोग्यास्तु मध्यमाः ।<br/>अपरेन्धतमोयोग्याः प्राप्तिः साधनपूर्तितः ।<br/>पूर्त्यभावेन सर्वेषामनादिः संसृतिः स्मृऽता ।<br/>नैव पूर्तिश्च सर्वेषां नित्यकालहरीच्छया ।<br/>अतोनुवर्तते नित्यं संसारोयमनादिमान् ।<br/>अतोधमानां जीवानां मिथ्याज्ञानादयोखिलाः ।<br/>स्वाभाविका गुणा ज्ञेया मध्यमर्त्येषु मिश्रिताः ।<br/>तत्वज्ञानं विष्णुभक्तिरित्याद्या देवतादिषु ।<br/>कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वैस्तैः प्राकृतैर्गुणैः ।<br/>स्वाभाविकगुणानेतान् हेतुं कृत्वैव विष्णुना ।<br/>कर्मसु क्रियमाणेषु कर्ताहमिति मूढधीः ।<br/>मन्यते तत्वविद्विष्णोर्गुणा इच्छादयस्तु ये ।<br/>स्वाभाविकेषु जीवस्य कामाद्येषु सदैव तु ।<br/>प्रेरकत्वेन वर्तन्ते स्वातन्त्र्यं मम न क्वचित् ।<br/>इति मत्वा न सक्तः स्यात्प्रीतोस्य भवति प्रभुः ।<br/>स्वभावगुणसम्मूढा ज्ञानादिगुणवत्तरम् ।<br/>स्वातन्त्र्येणैव कर्तारं चात्मानं प्रतिजानते ।<br/>तान्गुणान् कर्म तच्चैव विष्ण्वधीनं न ते विदुः ।<br/>तेष्वयोग्येषु तत्वज्ञस्तत्त्वं नातिप्रकाशयेत् ।<br/>वदेद्विवादरूपेण नोपदेशात्मना क्वचित् ।<br/>सभ्यरूपेण वा ब्रूयात्पृष्टेव्यक्तिकृदेव वा ।<br/>बुद्ध्वाप्यसौ यतो नित्यं स्वभावानुगचेष्टितः ।<br/>स्वभावं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति'' ॥</span></span> इत्यादि प्रकाशसंहितायाम् ॥ २७-३५ ॥</div> | ||
| Line 3,400: | Line 3,400: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V05" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V05"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V05" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V05"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C04_V05_B01" data-verse="BGT_C04_V05" data-block-id="BGT_C04_V05_B01">'जानन्तोपि विशेषार्थज्ञानाय स्थापनाय वा । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C04_V05_B01" data-verse="BGT_C04_V05" data-block-id="BGT_C04_V05_B01">'जानन्तोपि विशेषार्थज्ञानाय स्थापनाय वा । | ||
पृच्छन्ति साधवो यस्मात्तेन पृच्छसि पार्थिव ॥'' इत्याग्नेयवचनान्नार्जुनो भगवन्तं न जानाति ॥ ४-५ ॥</div> | पृच्छन्ति साधवो यस्मात्तेन पृच्छसि पार्थिव ॥'' इत्याग्नेयवचनान्नार्जुनो भगवन्तं न जानाति ॥ ४-५ ॥</div> | ||
| Line 3,466: | Line 3,466: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V09" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V09"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V09" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V09"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C04_V09_B01" data-verse="BGT_C04_V09" data-block-id="BGT_C04_V09_B01">'येषां गुणानां ज्ञानेन मुक्तिरुक्ता पृथक्पृथक् । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C04_V09_B01" data-verse="BGT_C04_V09" data-block-id="BGT_C04_V09_B01">'येषां गुणानां ज्ञानेन मुक्तिरुक्ता पृथक्पृथक् । | ||
वेदेषु चेतिहासेषु सा तु तेषां समुच्चयात् । | वेदेषु चेतिहासेषु सा तु तेषां समुच्चयात् । | ||
एवमेव शमादीनां नान्यथा तु कथञ्चन'' ॥ इति ब्रह्मवैवर्तवचनाज्जन्म कर्म चेत्यादिषु न तावन्मात्रेण मोक्षः ॥९ ॥</div> | एवमेव शमादीनां नान्यथा तु कथञ्चन'' ॥ इति ब्रह्मवैवर्तवचनाज्जन्म कर्म चेत्यादिषु न तावन्मात्रेण मोक्षः ॥९ ॥</div> | ||
| Line 3,483: | Line 3,483: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V10" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V10"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V10" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V10"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C04_V10_B01" data-verse="BGT_C04_V10" data-block-id="BGT_C04_V10_B01">'मयं प्रधानमुद्दिष्टं प्राधान्यं यैर्हरेर्मतम् । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C04_V10_B01" data-verse="BGT_C04_V10" data-block-id="BGT_C04_V10_B01">'मयं प्रधानमुद्दिष्टं प्राधान्यं यैर्हरेर्मतम् । | ||
भगवन्मयास्ते विज्ञेयास्ते मुच्यन्ते न चापरे'' ॥ इति च । | भगवन्मयास्ते विज्ञेयास्ते मुच्यन्ते न चापरे'' ॥ इति च । | ||
मयि भावो मद्भावः ॥१० ॥</div> | मयि भावो मद्भावः ॥१० ॥</div> | ||
| Line 3,524: | Line 3,524: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V12" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V12"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V12" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V12"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C04_V12_B01" data-verse="BGT_C04_V12" data-block-id="BGT_C04_V12_B01">तथैव भजामि । तदनुसारिफलदानरूपेण । अन्यदेवतायाजिनामपि मत्समर्पणेन वैष्णवमार्गानुवर्तनेनैव सम्यक् फलं भवति ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C04_V12_B01" data-verse="BGT_C04_V12" data-block-id="BGT_C04_V12_B01">तथैव भजामि । तदनुसारिफलदानरूपेण । अन्यदेवतायाजिनामपि मत्समर्पणेन वैष्णवमार्गानुवर्तनेनैव सम्यक् फलं भवति ॥ | ||
अन्यदैवतपूजापि यस्मिन्नन्ते समर्पिता स्वर्गादिफलहेतुः स्यात् नान्यथा तं भजेद्धरिम् ॥ इत्याग्नेये ॥ ११-१२ ॥</div> | अन्यदैवतपूजापि यस्मिन्नन्ते समर्पिता स्वर्गादिफलहेतुः स्यात् नान्यथा तं भजेद्धरिम् ॥ इत्याग्नेये ॥ ११-१२ ॥</div> | ||
| Line 3,773: | Line 3,773: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V33" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V33"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V33" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V33"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C04_V33_B01" data-verse="BGT_C04_V33" data-block-id="BGT_C04_V33_B01">सर्वं कर्माखिलम् आसमन्तादल्पं ज्ञाने परिसमाप्यते । ज्ञाने जाते पूर्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C04_V33_B01" data-verse="BGT_C04_V33" data-block-id="BGT_C04_V33_B01">सर्वं कर्माखिलम् आसमन्तादल्पं ज्ञाने परिसमाप्यते । ज्ञाने जाते पूर्यते । | ||
'समाप्तविद्यान् धनुषि श्रेष्ठान् यान् सप्त मन्यसे ।'' इतिवत्समाप्तिशब्दोत्र पूर्तिवाची । ज्ञानासिनात्मनः । | 'समाप्तविद्यान् धनुषि श्रेष्ठान् यान् सप्त मन्यसे ।'' इतिवत्समाप्तिशब्दोत्र पूर्तिवाची । ज्ञानासिनात्मनः । | ||
'छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ'' इत्यादि पुनर्योगकथनात् ॥३३ ॥</div> | 'छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ'' इत्यादि पुनर्योगकथनात् ॥३३ ॥</div> | ||
| Line 3,811: | Line 3,811: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V35" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V35"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C04_V35" data-block-id="bhashya-BGT_C04_V35"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C04_V35_B01" data-verse="BGT_C04_V35" data-block-id="BGT_C04_V35_B01">'ज्ञानं तेहं सविज्ञानम्'' इति वक्ष्यमाणत्वात्स्वयमेवोपदेक्ष्यति ॥ ३४ ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C04_V35_B01" data-verse="BGT_C04_V35" data-block-id="BGT_C04_V35_B01">'ज्ञानं तेहं सविज्ञानम्'' इति वक्ष्यमाणत्वात्स्वयमेवोपदेक्ष्यति ॥ ३४ ॥ | ||
आत्मनि व्याप्ते मयि । अथो तस्माद्य्वाप्तत्वादेव ॥ ३५ ॥ | आत्मनि व्याप्ते मयि । अथो तस्माद्य्वाप्तत्वादेव ॥ ३५ ॥ | ||
करणभूतज्ञानं स्तौति पुनः श्लोकत्रयेण-</div> | करणभूतज्ञानं स्तौति पुनः श्लोकत्रयेण-</div> | ||
| Line 3,989: | Line 3,989: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C05_V06" data-block-id="bhashya-BGT_C05_V06"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C05_V06" data-block-id="bhashya-BGT_C05_V06"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C05_V06_B01" data-verse="BGT_C05_V06" data-block-id="BGT_C05_V06_B01">'मोक्षोपायो योग इति तद्रूपो न्यास एव तु । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C05_V06_B01" data-verse="BGT_C05_V06" data-block-id="BGT_C05_V06_B01">'मोक्षोपायो योग इति तद्रूपो न्यास एव तु । | ||
विष्ण्वर्पिततया भद्रो नान्यो न्यासः कथञ्चन'' । इत्याग्नेये । विष्ण्वर्पितत्वादियोगरूपत्वं विना केवलकर्मत्यागो नरकफल एव । 'यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विदि्ध पाण्डव'' । इति वक्ष्यमाणत्वात् । योगविशेषत्वान्न्यासस्य पृथगुक्तिः ॥६ ॥</div> | विष्ण्वर्पिततया भद्रो नान्यो न्यासः कथञ्चन'' । इत्याग्नेये । विष्ण्वर्पितत्वादियोगरूपत्वं विना केवलकर्मत्यागो नरकफल एव । 'यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विदि्ध पाण्डव'' । इति वक्ष्यमाणत्वात् । योगविशेषत्वान्न्यासस्य पृथगुक्तिः ॥६ ॥</div> | ||
| Line 4,019: | Line 4,019: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C05_V07" data-block-id="bhashya-BGT_C05_V07"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C05_V07" data-block-id="bhashya-BGT_C05_V07"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C05_V07_B01" data-verse="BGT_C05_V07" data-block-id="BGT_C05_V07_B01">सर्वभूतात्मभूतात्मेति मुख्ययोगः । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C05_V07_B01" data-verse="BGT_C05_V07" data-block-id="BGT_C05_V07_B01">सर्वभूतात्मभूतात्मेति मुख्ययोगः । | ||
'आदानात्सर्वभूतानां विष्णुरात्मा प्रकीर्तितः । | 'आदानात्सर्वभूतानां विष्णुरात्मा प्रकीर्तितः । | ||
सर्वभूतात्मभूतात्मा तत्र भूतमनाः पुमान्'' ॥ इति च ॥७ ॥</div> | सर्वभूतात्मभूतात्मा तत्र भूतमनाः पुमान्'' ॥ इति च ॥७ ॥</div> | ||
| Line 4,045: | Line 4,045: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C05_V09" data-block-id="bhashya-BGT_C05_V09"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C05_V09" data-block-id="bhashya-BGT_C05_V09"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C05_V09_B01" data-verse="BGT_C05_V09" data-block-id="BGT_C05_V09_B01">यथा न्यासस्य योगरूपत्वं तथाह नैव किञ्चिदित्यादिना । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C05_V09_B01" data-verse="BGT_C05_V09" data-block-id="BGT_C05_V09_B01">यथा न्यासस्य योगरूपत्वं तथाह नैव किञ्चिदित्यादिना । | ||
'विष्णुनार्थेष्वीरितानि मन आदीनि सर्वशः । | 'विष्णुनार्थेष्वीरितानि मन आदीनि सर्वशः । | ||
वर्तन्तेन्यो न स्वतन्त्र इति जानन् हि तत्ववित्'' ॥ इति च ॥ ८, ९ ॥</div> | वर्तन्तेन्यो न स्वतन्त्र इति जानन् हि तत्ववित्'' ॥ इति च ॥ ८, ९ ॥</div> | ||
| Line 4,087: | Line 4,087: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C05_V13" data-block-id="bhashya-BGT_C05_V13"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C05_V13" data-block-id="bhashya-BGT_C05_V13"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C05_V13_B01" data-verse="BGT_C05_V13" data-block-id="BGT_C05_V13_B01">तत्पूजात्मकानि तत्कृतानि मम शुभार्थमिति ब्रह्मण्याधानम् । स्वातन्त्र्याभावापेक्षयैव जीवस्याकर्तृत्वम् । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C05_V13_B01" data-verse="BGT_C05_V13" data-block-id="BGT_C05_V13_B01">तत्पूजात्मकानि तत्कृतानि मम शुभार्थमिति ब्रह्मण्याधानम् । स्वातन्त्र्याभावापेक्षयैव जीवस्याकर्तृत्वम् । | ||
'स्ववन्दनं यथा पित्रा कारितं शिशुकर्तृकम् । | 'स्ववन्दनं यथा पित्रा कारितं शिशुकर्तृकम् । | ||
एवं पूजा विष्ण्वधीना भवेज्जीवकृतेत्यपि'' ॥ इति प्रवृत्ते । | एवं पूजा विष्ण्वधीना भवेज्जीवकृतेत्यपि'' ॥ इति प्रवृत्ते । | ||
अतो मनसैव कर्मन्यासोस्वातन्त्र्यापेक्षया ॥ १०-१३ ॥</div> | अतो मनसैव कर्मन्यासोस्वातन्त्र्यापेक्षया ॥ १०-१३ ॥</div> | ||
| Line 4,261: | Line 4,261: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C05_V18" data-block-id="bhashya-BGT_C05_V18"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C05_V18" data-block-id="bhashya-BGT_C05_V18"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C05_V18_B01" data-verse="BGT_C05_V18" data-block-id="BGT_C05_V18_B01">'विषमेष्वपि जीवेषु समो विष्णुः सदैव तु । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C05_V18_B01" data-verse="BGT_C05_V18" data-block-id="BGT_C05_V18_B01">'विषमेष्वपि जीवेषु समो विष्णुः सदैव तु । | ||
यत्तृणादिगतस्यापि गुणाः पूर्णा हरेः सदा'' ॥ इति च ॥१८ ॥</div> | यत्तृणादिगतस्यापि गुणाः पूर्णा हरेः सदा'' ॥ इति च ॥१८ ॥</div> | ||
| Line 4,323: | Line 4,323: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C05_V28" data-block-id="bhashya-BGT_C05_V28"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C05_V28" data-block-id="bhashya-BGT_C05_V28"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C05_V28_B01" data-verse="BGT_C05_V28" data-block-id="BGT_C05_V28_B01">'अमुक्तो मुक्तसादृश्यान्मुक्त एव हि तत्त्वदृक् । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C05_V28_B01" data-verse="BGT_C05_V28" data-block-id="BGT_C05_V28_B01">'अमुक्तो मुक्तसादृश्यान्मुक्त एव हि तत्त्वदृक् । | ||
किमु मुक्तिगतस्तस्माज्ज्ञानमेवाधिकं नरे'' ॥ इति नारदीये ॥ २७, २८ ॥</div> | किमु मुक्तिगतस्तस्माज्ज्ञानमेवाधिकं नरे'' ॥ इति नारदीये ॥ २७, २८ ॥</div> | ||
| Line 4,348: | Line 4,348: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C06_V01" data-block-id="bhashya-BGT_C06_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C06_V01" data-block-id="bhashya-BGT_C06_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C06_V01_B01" data-verse="BGT_C06_V01" data-block-id="BGT_C06_V01_B01">'स ब्रह्मनिष्ठस्तु यतिर्महात्मा शारीरमग्निं च मुखे जुहोति'' । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C06_V01_B01" data-verse="BGT_C06_V01" data-block-id="BGT_C06_V01_B01">'स ब्रह्मनिष्ठस्तु यतिर्महात्मा शारीरमग्निं च मुखे जुहोति'' । | ||
इत्यादेर्न यतेरप्यनग्नित्वम् । आत्मसमारोपणाच्च ॥१ ॥</div> | इत्यादेर्न यतेरप्यनग्नित्वम् । आत्मसमारोपणाच्च ॥१ ॥</div> | ||
| Line 4,405: | Line 4,405: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C06_V04" data-block-id="bhashya-BGT_C06_V04"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C06_V04" data-block-id="bhashya-BGT_C06_V04"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C06_V04_B01" data-verse="BGT_C06_V04" data-block-id="BGT_C06_V04_B01">कथं नानुषज्यते ? सर्वसङ्कल्पसंन्यासी । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C06_V04_B01" data-verse="BGT_C06_V04" data-block-id="BGT_C06_V04_B01">कथं नानुषज्यते ? सर्वसङ्कल्पसंन्यासी । | ||
'मयि सर्वणि कर्माणि'' इत्युक्तत्वात् । | 'मयि सर्वणि कर्माणि'' इत्युक्तत्वात् । | ||
'मदधीनमिदं ज्ञात्वा मत्संन्यासीति चोच्यते'' । इति च ॥४ ॥</div> | 'मदधीनमिदं ज्ञात्वा मत्संन्यासीति चोच्यते'' । इति च ॥४ ॥</div> | ||
| Line 4,449: | Line 4,449: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C06_V06" data-block-id="bhashya-BGT_C06_V06"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C06_V06" data-block-id="bhashya-BGT_C06_V06"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C06_V06_B01" data-verse="BGT_C06_V06" data-block-id="BGT_C06_V06_B01">'उद्धरेतैव संसाराज्जीवात्मानं परात्मना । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C06_V06_B01" data-verse="BGT_C06_V06" data-block-id="BGT_C06_V06_B01">'उद्धरेतैव संसाराज्जीवात्मानं परात्मना । | ||
विष्णुर्बन्धुः सतां नित्यं परात्मा ह्यसतामरिः । | विष्णुर्बन्धुः सतां नित्यं परात्मा ह्यसतामरिः । | ||
तत्प्रसादजया भक्तया जितो यस्य वशेत्विव । | तत्प्रसादजया भक्तया जितो यस्य वशेत्विव । | ||
वर्तते तस्य मित्रं स तदन्यस्य च शत्रुवत्'' ॥ इति च । | वर्तते तस्य मित्रं स तदन्यस्य च शत्रुवत्'' ॥ इति च । | ||
'परमात्मा समाहितः'' इति वाक्यशेषाच्च ॥ ५, ६ ॥</div> | 'परमात्मा समाहितः'' इति वाक्यशेषाच्च ॥ ५, ६ ॥</div> | ||
| Line 4,462: | Line 4,462: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C06_V08" data-block-id="bhashya-BGT_C06_V08"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C06_V08" data-block-id="bhashya-BGT_C06_V08"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C06_V08_B01" data-verse="BGT_C06_V08" data-block-id="BGT_C06_V08_B01">'सर्वत्र विष्णोरुत्कर्षज्ञानं ज्ञानमितीर्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C06_V08_B01" data-verse="BGT_C06_V08" data-block-id="BGT_C06_V08_B01">'सर्वत्र विष्णोरुत्कर्षज्ञानं ज्ञानमितीर्यते । | ||
तद्विशेषपरिज्ञानं विज्ञानमिति गीयते'' ॥ इति च ॥ ७,८ ॥</div> | तद्विशेषपरिज्ञानं विज्ञानमिति गीयते'' ॥ इति च ॥ ७,८ ॥</div> | ||
| Line 4,722: | Line 4,722: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C07_V03" data-block-id="bhashya-BGT_C07_V03"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C07_V03" data-block-id="bhashya-BGT_C07_V03"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C07_V03_B01" data-verse="BGT_C07_V03" data-block-id="BGT_C07_V03_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">'अनन्तानां तु जीवानां यतन्ते केचिदेव तु ।<br/>मुक्त्यै तेषु च मुच्यन्ते केचिन्मुक्तेषु च स्फुटम् ।<br/>केचनैव हरिं सम्यग् ब्रह्मरुद्रादयो विदुः ।<br/>अन्येषां यावता मुक्तिस्तावत् ज्ञानं हरौ परम्'' ॥</span></span> इति पाद्मे । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C07_V03_B01" data-verse="BGT_C07_V03" data-block-id="BGT_C07_V03_B01"><span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">'अनन्तानां तु जीवानां यतन्ते केचिदेव तु ।<br/>मुक्त्यै तेषु च मुच्यन्ते केचिन्मुक्तेषु च स्फुटम् ।<br/>केचनैव हरिं सम्यग् ब्रह्मरुद्रादयो विदुः ।<br/>अन्येषां यावता मुक्तिस्तावत् ज्ञानं हरौ परम्'' ॥</span></span> इति पाद्मे ।<br/> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">'मुक्तानामपि सिद्धानां नारायणपरायणः ।<br/>सुदुर्लभः प्रशान्तात्मा कोटिष्वपि महामते'' ॥</span></span> इति भागवते । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathe-id">'मुक्तानामपि सिद्धानां नारायणपरायणः ।<br/>सुदुर्लभः प्रशान्तात्मा कोटिष्वपि महामते'' ॥</span></span> इति भागवते ।<br/> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Sattatva-id">'सर्वे मुक्ता हरौ भक्तास्तेषु ब्रह्मैव मुख्यतः ।<br/>विष्णोः परमभक्तस्तु तस्मात् जीवघनो मतः'' ॥</span></span> इति सत्तत्त्वे ॥३ ॥</div> | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Sattatva-id">'सर्वे मुक्ता हरौ भक्तास्तेषु ब्रह्मैव मुख्यतः ।<br/>विष्णोः परमभक्तस्तु तस्मात् जीवघनो मतः'' ॥</span></span> इति सत्तत्त्वे ॥३ ॥</div> | ||
| Line 4,794: | Line 4,794: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C07_V06" data-block-id="bhashya-BGT_C07_V06"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C07_V06" data-block-id="bhashya-BGT_C07_V06"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C07_V06_B01" data-verse="BGT_C07_V06" data-block-id="BGT_C07_V06_B01">'अचेतना चेतनेति द्विविधा प्रकृतिर्मता । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C07_V06_B01" data-verse="BGT_C07_V06" data-block-id="BGT_C07_V06_B01">'अचेतना चेतनेति द्विविधा प्रकृतिर्मता । | ||
त्रिगुणाचेतना तत्र चेतना श्रीर्हरिप्रिया । | त्रिगुणाचेतना तत्र चेतना श्रीर्हरिप्रिया । | ||
ते उभे विष्णुवशगे जगतः कारणे मते । | ते उभे विष्णुवशगे जगतः कारणे मते । | ||
पिता विष्णुः स जगतो माता श्रीर्या त्वचेतना । | पिता विष्णुः स जगतो माता श्रीर्या त्वचेतना । | ||
उपादानं तु जगतः सैव विष्णुबलेरिता'' ॥ इति ॥ ४-६ ॥</div> | उपादानं तु जगतः सैव विष्णुबलेरिता'' ॥ इति ॥ ४-६ ॥</div> | ||
| Line 4,809: | Line 4,809: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C07_V07" data-block-id="bhashya-BGT_C07_V07"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C07_V07" data-block-id="bhashya-BGT_C07_V07"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C07_V07_B01" data-verse="BGT_C07_V07" data-block-id="BGT_C07_V07_B01">मत्तोन्यत् परतरं नास्ति । परतरस्त्वहमेवेत्यर्थः । अन्यथान्यदिति व्यर्थम् । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C07_V07_B01" data-verse="BGT_C07_V07" data-block-id="BGT_C07_V07_B01">मत्तोन्यत् परतरं नास्ति । परतरस्त्वहमेवेत्यर्थः । अन्यथान्यदिति व्यर्थम् । | ||
'अवरा दुःखसम्बन्धाज्जीवा एव प्रकीर्तिताः । | 'अवरा दुःखसम्बन्धाज्जीवा एव प्रकीर्तिताः । | ||
नित्यनिर्दुःखरूपत्वात् परा श्रीरेकलैव तु । | नित्यनिर्दुःखरूपत्वात् परा श्रीरेकलैव तु । | ||
दुःखासम्पीडितत्वात्तु मध्यमो वायुरुच्यते । | दुःखासम्पीडितत्वात्तु मध्यमो वायुरुच्यते । | ||
अनन्याधीनरूपत्वादसमाधिकसौख्यतः । | अनन्याधीनरूपत्वादसमाधिकसौख्यतः । | ||
तत्तन्त्रत्वाच्च सर्वस्य स विष्णुः परतमो मतः । | तत्तन्त्रत्वाच्च सर्वस्य स विष्णुः परतमो मतः । | ||
अभावादन्तरान्यस्य त्विहैकार्थौ तरप्तमौ । | अभावादन्तरान्यस्य त्विहैकार्थौ तरप्तमौ । | ||
यस्याः सम्बन्धयोग्यत्वाज्जीवा अप्यवरा मताः । | यस्याः सम्बन्धयोग्यत्वाज्जीवा अप्यवरा मताः । | ||
तस्या जडायाः प्रकृतेरवरत्वे क्व संशयः । | तस्या जडायाः प्रकृतेरवरत्वे क्व संशयः । | ||
अथावरतरा ये तु विमुखाश्चेतना हरेः । | अथावरतरा ये तु विमुखाश्चेतना हरेः । | ||
नित्यदुःखैकयोग्यत्वान्न ह्येतत् स्यादचेतने । | नित्यदुःखैकयोग्यत्वान्न ह्येतत् स्यादचेतने । | ||
अतः परत(रं)मं विष्णुं यो वेत्ति स विमुच्यते । | अतः परत(रं)मं विष्णुं यो वेत्ति स विमुच्यते । | ||
मुक्तस्तु स्यात् पराभासः सुनित्यसुखभोजनात् । | मुक्तस्तु स्यात् पराभासः सुनित्यसुखभोजनात् । | ||
तत्रापि तारतम्यं स्यात् तेषु ब्रह्माधिको मतः । | तत्रापि तारतम्यं स्यात् तेषु ब्रह्माधिको मतः । | ||
विष्णोराधिक्यसंवित्तिः सर्वस्माज्ज्ञानमुच्यते । | विष्णोराधिक्यसंवित्तिः सर्वस्माज्ज्ञानमुच्यते । | ||
एवं विविच्य तज्ज्ञानं विज्ञानमिति कीर्तितम् । | एवं विविच्य तज्ज्ञानं विज्ञानमिति कीर्तितम् । | ||
एतच्च तारतम्येन वर्तते केशवादिषु । | एतच्च तारतम्येन वर्तते केशवादिषु । | ||
मुख्यविज्ञान्यतो विष्णुः किञ्चिद्विज्ञानिनोपरे ॥७ ॥</div> | मुख्यविज्ञान्यतो विष्णुः किञ्चिद्विज्ञानिनोपरे ॥७ ॥</div> | ||
| Line 4,893: | Line 4,893: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C07_V11" data-block-id="bhashya-BGT_C07_V11"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C07_V11" data-block-id="bhashya-BGT_C07_V11"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C07_V11_B01" data-verse="BGT_C07_V11" data-block-id="BGT_C07_V11_B01">सोप्सु स्थित्वा रसयति रसनामा ततः स्मृऽतः । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C07_V11_B01" data-verse="BGT_C07_V11" data-block-id="BGT_C07_V11_B01">सोप्सु स्थित्वा रसयति रसनामा ततः स्मृऽतः । | ||
सूर्यचन्द्रादिषु स्थित्वा प्रभानामा प्रभासनात् । | सूर्यचन्द्रादिषु स्थित्वा प्रभानामा प्रभासनात् । | ||
वेदस्थः प्रणवाख्योसावात्मानं यत् प्रणौत्यतः । | वेदस्थः प्रणवाख्योसावात्मानं यत् प्रणौत्यतः । | ||
खे स्थितः शब्दनामासौ यच्छब्दयति केशवः ॥८ ॥ पुण्यापुण्यं गन्धयति स्वयं पुण्यो धरास्थितः । | खे स्थितः शब्दनामासौ यच्छब्दयति केशवः ॥८ ॥ पुण्यापुण्यं गन्धयति स्वयं पुण्यो धरास्थितः । | ||
तेजयत्यग्निसंस्थः (स) सन् भूतस्थो जीवनप्रदः । | तेजयत्यग्निसंस्थः (स) सन् भूतस्थो जीवनप्रदः । | ||
तपस्विसंस्थस्तपति ... ... ॥९ ॥ ... व्यञ्जनाद् बीजसञ्ज्ञितः । | तपस्विसंस्थस्तपति ... ... ॥९ ॥ ... व्यञ्जनाद् बीजसञ्ज्ञितः । | ||
बोधनाद् बुदि्धनामासौ बुदि्धमत्सु व्यवस्थितः ॥१० ॥ नित्यपूर्णबलत्वात्तु बलकामविवर्जितः । | बोधनाद् बुदि्धनामासौ बुदि्धमत्सु व्यवस्थितः ॥१० ॥ नित्यपूर्णबलत्वात्तु बलकामविवर्जितः । | ||
अरा(जस)गजबलश्चैव स्थानेभ्योन्येष्वयोजनात् । | अरा(जस)गजबलश्चैव स्थानेभ्योन्येष्वयोजनात् । | ||
एतादृशबलात्मासौ बलिनां बलदः स्वयम् । | एतादृशबलात्मासौ बलिनां बलदः स्वयम् । | ||
बेति पूर्णत्ववाची स्यात् तद्रतेर्बलमुच्यते । | बेति पूर्णत्ववाची स्यात् तद्रतेर्बलमुच्यते । | ||
प्रायो हि कामिता अर्था धर्मं हन्युर्हरिः पुनः । | प्रायो हि कामिता अर्था धर्मं हन्युर्हरिः पुनः । | ||
न धर्महानिकृत् किन्तु कामितो धर्मवृदि्धकृत् । | न धर्महानिकृत् किन्तु कामितो धर्मवृदि्धकृत् । | ||
धर्माविरुद्धकामोतो विष्णुर्भूतेषु संस्थितः । | धर्माविरुद्धकामोतो विष्णुर्भूतेषु संस्थितः । | ||
एवं स सर्वतश्चान्यः स्वतन्त्रश्चैव सर्वगः । | एवं स सर्वतश्चान्यः स्वतन्त्रश्चैव सर्वगः । | ||
व्यवस्थयैव सर्वेषां सर्वदा सर्वदः प्रभुः ॥११ ॥</div> | व्यवस्थयैव सर्वेषां सर्वदा सर्वदः प्रभुः ॥११ ॥</div> | ||
| Line 4,926: | Line 4,926: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C07_V12" data-block-id="bhashya-BGT_C07_V12"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C07_V12" data-block-id="bhashya-BGT_C07_V12"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C07_V12_B01" data-verse="BGT_C07_V12" data-block-id="BGT_C07_V12_B01">ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C07_V12_B01" data-verse="BGT_C07_V12" data-block-id="BGT_C07_V12_B01">ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये । | ||
तत एव नचान्यस्मात् तदायत्तमिदं न सः ॥ अन्यायत्तः ... ॥ १२ ॥</div> | तत एव नचान्यस्मात् तदायत्तमिदं न सः ॥ अन्यायत्तः ... ॥ १२ ॥</div> | ||
| Line 4,986: | Line 4,986: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C07_V19" data-block-id="bhashya-BGT_C07_V19"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C07_V19" data-block-id="bhashya-BGT_C07_V19"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C07_V19_B01" data-verse="BGT_C07_V19" data-block-id="BGT_C07_V19_B01">... अचेतनया तन्मेयत्वात्तु मायया । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C07_V19_B01" data-verse="BGT_C07_V19" data-block-id="BGT_C07_V19_B01">... अचेतनया तन्मेयत्वात्तु मायया । | ||
लक्ष्म्या वशगया लोको विष्णुनैव विमोहितः । | लक्ष्म्या वशगया लोको विष्णुनैव विमोहितः । | ||
ये तु विष्णुं प्रपद्यन्ते ते मायां (तु) तां तरन्ति हि । | ये तु विष्णुं प्रपद्यन्ते ते मायां (तु) तां तरन्ति हि । | ||
लक्ष्मीः सा जडमायाया देवता ते उभे अपि । | लक्ष्मीः सा जडमायाया देवता ते उभे अपि । | ||
विष्णोर्वशे ततोनन्यभक्त्या तं शरणं व्रजेत् । | विष्णोर्वशे ततोनन्यभक्त्या तं शरणं व्रजेत् । | ||
यादृशी तत्र भक्तिः स्यात् तादृश्यन्यत्र नैव चेत् । | यादृशी तत्र भक्तिः स्यात् तादृश्यन्यत्र नैव चेत् । | ||
अनन्यभक्तिः सा ज्ञेया विष्णावेव तु सा भवेत् । | अनन्यभक्तिः सा ज्ञेया विष्णावेव तु सा भवेत् । | ||
अन्येषु वैष्णवत्वेन लक्ष्मीब्रह्महरादिषु । | अन्येषु वैष्णवत्वेन लक्ष्मीब्रह्महरादिषु । | ||
कुर्याद् भक्तिं नान्यथा तु तद्वशा एव ते यतः । | कुर्याद् भक्तिं नान्यथा तु तद्वशा एव ते यतः । | ||
एवं जानंस्तमाप्नोति नान्यथा तु कथञ्चन । | एवं जानंस्तमाप्नोति नान्यथा तु कथञ्चन । | ||
पूर्णं वस्तु यतो ह्येको वासुदेवो नचापरः । | पूर्णं वस्तु यतो ह्येको वासुदेवो नचापरः । | ||
एवंविद् दुर्लभो लोके यत् सर्वे मिश्रयाजिनः ॥ १३-१९ ॥</div> | एवंविद् दुर्लभो लोके यत् सर्वे मिश्रयाजिनः ॥ १३-१९ ॥</div> | ||
| Line 5,101: | Line 5,101: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C07_V23" data-block-id="bhashya-BGT_C07_V23"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C07_V23" data-block-id="bhashya-BGT_C07_V23"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C07_V23_B01" data-verse="BGT_C07_V23" data-block-id="BGT_C07_V23_B01">... ... यत् सर्वे मिश्रयाजिनः ॥ 'विष्णुं तत् परमज्ञात्वा रमाब्रह्महरादिकान् । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C07_V23_B01" data-verse="BGT_C07_V23" data-block-id="BGT_C07_V23_B01">... ... यत् सर्वे मिश्रयाजिनः ॥ 'विष्णुं तत् परमज्ञात्वा रमाब्रह्महरादिकान् । | ||
यजन्नपि तमो घोरं नित्युदुःखं प्रयाति हि । | यजन्नपि तमो घोरं नित्युदुःखं प्रयाति हि । | ||
अज्ञानां तु कुले जातो यावद् विष्णोः समर्चनम् । | अज्ञानां तु कुले जातो यावद् विष्णोः समर्चनम् । | ||
विष्णुतत्त्वं च जानीयात् तावत् सेवा पृथक् कृता । | विष्णुतत्त्वं च जानीयात् तावत् सेवा पृथक् कृता । | ||
विद्याद्यैहिकभोगाय यदि बुद्ध्वा पुनर्न तु । | विद्याद्यैहिकभोगाय यदि बुद्ध्वा पुनर्न तु । | ||
परिवारतामृते कुर्यादन्यदेवार्चनं क्वचित् । | परिवारतामृते कुर्यादन्यदेवार्चनं क्वचित् । | ||
अजानता कृतं त्यक्तं न दोषाय भविष्यति । | अजानता कृतं त्यक्तं न दोषाय भविष्यति । | ||
जन्मादिप्रदमेव स्यादत्यागे पुनरेव तु । | जन्मादिप्रदमेव स्यादत्यागे पुनरेव तु । | ||
क्षिप्रं च ज्ञापयत्येव भगवान् स्वयमेव तु । | क्षिप्रं च ज्ञापयत्येव भगवान् स्वयमेव तु । | ||
यदि जन्मान्तरे स्वीयो निमित्तीकृत्य कञ्चन'' ॥ इत्यादि च । | यदि जन्मान्तरे स्वीयो निमित्तीकृत्य कञ्चन'' ॥ इत्यादि च । | ||
'मत्त एवेति तान् विदि्ध'' इत्युपसंहाराच्च तत्तत्कारणत्वात् तत्तन्नामेत्यवसीयते । ''मयि सर्वमिदं प्रोतम्" इति भेदेनैवोपक्रमाच्च । आप्नोति विष्णुमित्येवात्मशब्दो ज्ञानिनि । 'यच्चाप्नोति यदादत्ते'' इत्यादेः । 'आस्थितः स हि'' 'मां प्रपद्यते'' इत्यादिवाक्यशेषाच्च । बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान् भवति । ततो मां प्रपद्यते । वासुदेवः सर्वमिति पूर्णमिति जानन् । 'प्रपद्यन्तेन्यदेवताः'' इत्यादिवाक्यशेषे भेददर्शनाच्च । 'देवान् देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि'' इति च ॥ २०-२२ ॥ 'ज्ञात्वा परत्वं विष्णोस्तु पृथग् देवान् यजन्नरः । | 'मत्त एवेति तान् विदि्ध'' इत्युपसंहाराच्च तत्तत्कारणत्वात् तत्तन्नामेत्यवसीयते । ''मयि सर्वमिदं प्रोतम्" इति भेदेनैवोपक्रमाच्च । आप्नोति विष्णुमित्येवात्मशब्दो ज्ञानिनि । 'यच्चाप्नोति यदादत्ते'' इत्यादेः । 'आस्थितः स हि'' 'मां प्रपद्यते'' इत्यादिवाक्यशेषाच्च । बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान् भवति । ततो मां प्रपद्यते । वासुदेवः सर्वमिति पूर्णमिति जानन् । 'प्रपद्यन्तेन्यदेवताः'' इत्यादिवाक्यशेषे भेददर्शनाच्च । 'देवान् देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि'' इति च ॥ २०-२२ ॥ 'ज्ञात्वा परत्वं विष्णोस्तु पृथग् देवान् यजन्नरः । | ||
याति देवांस्तदज्ञात्वा तम एव प्रपद्यते । | याति देवांस्तदज्ञात्वा तम एव प्रपद्यते । | ||
तथापि यावदन्यैस्तु साम्यं हीनत्वमेकताम् । | तथापि यावदन्यैस्तु साम्यं हीनत्वमेकताम् । | ||
न निश्चिन्वन्ति जायन्ते संसारे ते पुनः पुनः'' ॥ इति च ॥२३ ॥</div> | न निश्चिन्वन्ति जायन्ते संसारे ते पुनः पुनः'' ॥ इति च ॥२३ ॥</div> | ||
| Line 5,129: | Line 5,129: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C07_V24" data-block-id="bhashya-BGT_C07_V24"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C07_V24" data-block-id="bhashya-BGT_C07_V24"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C07_V24_B01" data-verse="BGT_C07_V24" data-block-id="BGT_C07_V24_B01">'अव्यक्तः परमात्मासौ व्यक्तो जीव उदाहृतः । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C07_V24_B01" data-verse="BGT_C07_V24" data-block-id="BGT_C07_V24_B01">'अव्यक्तः परमात्मासौ व्यक्तो जीव उदाहृतः । | ||
मन्यते यस्तयोरैक्यं स तु यात्यधरं तमः'' ॥ इति च ॥२४ ॥</div> | मन्यते यस्तयोरैक्यं स तु यात्यधरं तमः'' ॥ इति च ॥२४ ॥</div> | ||
| Line 5,147: | Line 5,147: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C07_V26" data-block-id="bhashya-BGT_C07_V26"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C07_V26" data-block-id="bhashya-BGT_C07_V26"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C07_V26_B01" data-verse="BGT_C07_V26" data-block-id="BGT_C07_V26_B01">'यथात्मानं हरिर्वेत्ति तथान्ये नैव तं विदुः । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C07_V26_B01" data-verse="BGT_C07_V26" data-block-id="BGT_C07_V26_B01">'यथात्मानं हरिर्वेत्ति तथान्ये नैव तं विदुः । | ||
जानन्ति किञ्चित् क्रमशो रमाद्यास्तत्प्रसादतः'' ॥ इति च ॥२६ ॥</div> | जानन्ति किञ्चित् क्रमशो रमाद्यास्तत्प्रसादतः'' ॥ इति च ॥२६ ॥</div> | ||
| Line 5,214: | Line 5,214: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C07_V30" data-block-id="bhashya-BGT_C07_V30"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C07_V30" data-block-id="bhashya-BGT_C07_V30"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C07_V30_B01" data-verse="BGT_C07_V30" data-block-id="BGT_C07_V30_B01">'तद् ब्रह्म'' इत्युक्तेन्यत्वाशङ्कां निवारयति साधिभूताधिदैवं मामिति । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C07_V30_B01" data-verse="BGT_C07_V30" data-block-id="BGT_C07_V30_B01">'तद् ब्रह्म'' इत्युक्तेन्यत्वाशङ्कां निवारयति साधिभूताधिदैवं मामिति । | ||
॥३० ॥</div> | ॥३० ॥</div> | ||
| Line 5,363: | Line 5,363: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C08_V08" data-block-id="bhashya-BGT_C08_V08"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C08_V08" data-block-id="bhashya-BGT_C08_V08"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C08_V08_B01" data-verse="BGT_C08_V08" data-block-id="BGT_C08_V08_B01">मद्भावं मयि भावम् । सदा तद्भावभावितानामेव स्मरंस्त्यजतीति केवलतत्कालस्मरणं भवति । न चेत् स्मरतोपि समाधिस्थस्खलनवत् पूर्वकर्मानुसारिस्मृऽत्या तत्प्राप्तिरेव भवति । अपरोक्षज्ञानिनां प्रारब्धकर्मावसाने स्मरंस्त्यजतीति भवत्येव । 'प्रयाणकालेपि च मां ते विदुः'' इत्युक्तत्वात् । 'युक्तचेतसः'' इति विशेषणान्नित्यं स्मरतामेवापरोक्षज्ञानं जायते । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C08_V08_B01" data-verse="BGT_C08_V08" data-block-id="BGT_C08_V08_B01">मद्भावं मयि भावम् । सदा तद्भावभावितानामेव स्मरंस्त्यजतीति केवलतत्कालस्मरणं भवति । न चेत् स्मरतोपि समाधिस्थस्खलनवत् पूर्वकर्मानुसारिस्मृऽत्या तत्प्राप्तिरेव भवति । अपरोक्षज्ञानिनां प्रारब्धकर्मावसाने स्मरंस्त्यजतीति भवत्येव । 'प्रयाणकालेपि च मां ते विदुः'' इत्युक्तत्वात् । 'युक्तचेतसः'' इति विशेषणान्नित्यं स्मरतामेवापरोक्षज्ञानं जायते । | ||
'भक्त्या ज्ञानान्निषिद्धानां त्यागान्नित्यहरिस्मृऽतेः । | 'भक्त्या ज्ञानान्निषिद्धानां त्यागान्नित्यहरिस्मृऽतेः । | ||
अरागाद् विहितात्यागादित्येतैरेव संयुतैः । | अरागाद् विहितात्यागादित्येतैरेव संयुतैः । | ||
अपरोक्षदर्शनं विष्णोर्जायते नान्यथा क्वचित्'' ॥ इति सत्तत्त्वे ॥ ५-८ ॥</div> | अपरोक्षदर्शनं विष्णोर्जायते नान्यथा क्वचित्'' ॥ इति सत्तत्त्वे ॥ ५-८ ॥</div> | ||
| Line 5,441: | Line 5,441: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C08_V17" data-block-id="bhashya-BGT_C08_V17"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C08_V17" data-block-id="bhashya-BGT_C08_V17"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C08_V17_B01" data-verse="BGT_C08_V17" data-block-id="BGT_C08_V17_B01">सहस्रमिति बह्वेव । ब्रह्मणः परब्रह्मणः । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C08_V17_B01" data-verse="BGT_C08_V17" data-block-id="BGT_C08_V17_B01">सहस्रमिति बह्वेव । ब्रह्मणः परब्रह्मणः । | ||
'अव्यक्ताद् व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे रात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसञ्ज्ञके'' ॥ इति वाक्यशेषात् । | 'अव्यक्ताद् व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे रात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसञ्ज्ञके'' ॥ इति वाक्यशेषात् । | ||
नहि विरिञ्चाहन्येव सर्वव्यक्तलयः । | नहि विरिञ्चाहन्येव सर्वव्यक्तलयः । | ||
'नित्यस्यापि हरेः कालो द्विपरार्धात्मकस्त्वयम् । | 'नित्यस्यापि हरेः कालो द्विपरार्धात्मकस्त्वयम् । | ||
अहःश्चासौ(श्वासो) निमेषश्चेत्यप्रवृत्त्योपचर्यते'' ॥ इति च ॥१७ ॥</div> | अहःश्चासौ(श्वासो) निमेषश्चेत्यप्रवृत्त्योपचर्यते'' ॥ इति च ॥१७ ॥</div> | ||
| Line 5,553: | Line 5,553: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C08_V28" data-block-id="bhashya-BGT_C08_V28"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C08_V28" data-block-id="bhashya-BGT_C08_V28"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C08_V28_B01" data-verse="BGT_C08_V28" data-block-id="BGT_C08_V28_B01">'मार्गौ ब्रह्म च यः पश्येत् साक्षादेवापरोक्षतः । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C08_V28_B01" data-verse="BGT_C08_V28" data-block-id="BGT_C08_V28_B01">'मार्गौ ब्रह्म च यः पश्येत् साक्षादेवापरोक्षतः । | ||
सर्वपुण्यातिगोमुह्यन् यात्यसौ ब्रह्म तत् परम्'' ॥ इति च ।॥ २७-२८ ॥</div> | सर्वपुण्यातिगोमुह्यन् यात्यसौ ब्रह्म तत् परम्'' ॥ इति च ।॥ २७-२८ ॥</div> | ||
| Line 5,669: | Line 5,669: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C09_V15" data-block-id="bhashya-BGT_C09_V15"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C09_V15" data-block-id="bhashya-BGT_C09_V15"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C09_V15_B01" data-verse="BGT_C09_V15" data-block-id="BGT_C09_V15_B01">'एकमूर्तिश्चतुर्मूर्तिरथवा पञ्चमूर्तिकः । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C09_V15_B01" data-verse="BGT_C09_V15" data-block-id="BGT_C09_V15_B01">'एकमूर्तिश्चतुर्मूर्तिरथवा पञ्चमूर्तिकः । | ||
द्वादशादिप्रभेदो वा पूज्यते सज्जनैर्हरिः'' ॥ इति च ॥१५ ॥</div> | द्वादशादिप्रभेदो वा पूज्यते सज्जनैर्हरिः'' ॥ इति च ॥१५ ॥</div> | ||
| Line 5,740: | Line 5,740: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C09_V22" data-block-id="bhashya-BGT_C09_V22"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C09_V22" data-block-id="bhashya-BGT_C09_V22"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C09_V22_B01" data-verse="BGT_C09_V22" data-block-id="BGT_C09_V22_B01">'अनन्यदेवतायागाद् भक्त्युद्रेकादकामनात् । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C09_V22_B01" data-verse="BGT_C09_V22" data-block-id="BGT_C09_V22_B01">'अनन्यदेवतायागाद् भक्त्युद्रेकादकामनात् । | ||
सदा योगाच्च वैशिष्ट्यं त्रैविद्याद् वैष्णवादपि । | सदा योगाच्च वैशिष्ट्यं त्रैविद्याद् वैष्णवादपि । | ||
स्यादि्ध भागवतस्यैव तेन ब्रह्मादयोखिलाः । | स्यादि्ध भागवतस्यैव तेन ब्रह्मादयोखिलाः । | ||
अश्वमेधादिभिर्यज्ञैरपि केशवयाजिनः । | अश्वमेधादिभिर्यज्ञैरपि केशवयाजिनः । | ||
वैष्णवा इति बुद्ध्यैव मानयन्त्यन्यदेवताः ॥'' इत्याग्नेये । | वैष्णवा इति बुद्ध्यैव मानयन्त्यन्यदेवताः ॥'' इत्याग्नेये । | ||
'सम्यग्गुणगणज्ञानादुपासा पर्युपासना'' । इति च ॥ २०-२३ ॥</div> | 'सम्यग्गुणगणज्ञानादुपासा पर्युपासना'' । इति च ॥ २०-२३ ॥</div> | ||
| Line 5,771: | Line 5,771: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C09_V27" data-block-id="bhashya-BGT_C09_V27"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C09_V27" data-block-id="bhashya-BGT_C09_V27"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C09_V27_B01" data-verse="BGT_C09_V27" data-block-id="BGT_C09_V27_B01">मामिष्ट्वा प्रार्थयन्त इत्युक्तत्वाज्जानन्तोपि नाभिजानन्ति तत्त्वेन । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C09_V27_B01" data-verse="BGT_C09_V27" data-block-id="BGT_C09_V27_B01">मामिष्ट्वा प्रार्थयन्त इत्युक्तत्वाज्जानन्तोपि नाभिजानन्ति तत्त्वेन । | ||
'सर्वदेववरत्वेन यो न जानाति केशवम् । | 'सर्वदेववरत्वेन यो न जानाति केशवम् । | ||
तस्य पुण्यानि मोघानि याति चान्धं तमो ध्रुवम्'' ॥ इति च । | तस्य पुण्यानि मोघानि याति चान्धं तमो ध्रुवम्'' ॥ इति च । | ||
'मोघाशा मोघकर्माणः'' इत्युक्तत्वाच्च न केवलाज्ञविषयं मिथ्याज्ञानिविषयं वा 'च्यवन्ति ते'' इत्यादि । अतः सर्वाधिक्यं विष्णोर्ज्ञात्वापि ब्रह्मादीनां तत्परिवारत्वादिकमजानतामिदं फलम् ॥ २४-२८ ॥</div> | 'मोघाशा मोघकर्माणः'' इत्युक्तत्वाच्च न केवलाज्ञविषयं मिथ्याज्ञानिविषयं वा 'च्यवन्ति ते'' इत्यादि । अतः सर्वाधिक्यं विष्णोर्ज्ञात्वापि ब्रह्मादीनां तत्परिवारत्वादिकमजानतामिदं फलम् ॥ २४-२८ ॥</div> | ||
| Line 5,850: | Line 5,850: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C09_V33" data-block-id="bhashya-BGT_C09_V33"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C09_V33" data-block-id="bhashya-BGT_C09_V33"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C09_V33_B01" data-verse="BGT_C09_V33" data-block-id="BGT_C09_V33_B01">'पापादिकारिताश्चैव पुंसां स्वाभाविका अपि । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C09_V33_B01" data-verse="BGT_C09_V33" data-block-id="BGT_C09_V33_B01">'पापादिकारिताश्चैव पुंसां स्वाभाविका अपि । | ||
विप्रत्वाद्यास्तत्र पुण्याः स्वाभाव्या एव मुक्तिगाः । | विप्रत्वाद्यास्तत्र पुण्याः स्वाभाव्या एव मुक्तिगाः । | ||
यान्ति स्त्रीत्वं पुमांसोपि पापतः कामतोपि वा । | यान्ति स्त्रीत्वं पुमांसोपि पापतः कामतोपि वा । | ||
न स्त्रियो यान्ति पुंस्त्वं तु स्वभावादेव याः स्त्रियः । | न स्त्रियो यान्ति पुंस्त्वं तु स्वभावादेव याः स्त्रियः । | ||
पुंसा सहैव पुन्देहस्थितिः स्याद् वरदानतः । | पुंसा सहैव पुन्देहस्थितिः स्याद् वरदानतः । | ||
तज्जन्मनि वराः पापजाताभ्यो निजसत्स्त्रियः । | तज्जन्मनि वराः पापजाताभ्यो निजसत्स्त्रियः । | ||
सर्वेषामपि जीवानामन्त्यदेहो यथा निजः। मुक्तौ च निजभावः स्यात् कर्मभोगान्ततोपि वा'' इति भविष्यत्पर्ववचनात् पापयोनयः पुण्या इति विशेषणम् । | सर्वेषामपि जीवानामन्त्यदेहो यथा निजः। मुक्तौ च निजभावः स्यात् कर्मभोगान्ततोपि वा'' इति भविष्यत्पर्ववचनात् पापयोनयः पुण्या इति विशेषणम् । | ||
॥ ३२-३४ ॥</div> | ॥ ३२-३४ ॥</div> | ||
| Line 5,976: | Line 5,976: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C10_V11" data-block-id="bhashya-BGT_C10_V11"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C10_V11" data-block-id="bhashya-BGT_C10_V11"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C10_V11_B01" data-verse="BGT_C10_V11" data-block-id="BGT_C10_V11_B01">'भजन्ते माम्'' इत्यनेन जीवेश्वरैक्यशङ्कां निवर्तयति ॥ ८ ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C10_V11_B01" data-verse="BGT_C10_V11" data-block-id="BGT_C10_V11_B01">'भजन्ते माम्'' इत्यनेन जीवेश्वरैक्यशङ्कां निवर्तयति ॥ ८ ॥ | ||
मद्गतप्राणाः मद्विषयचेष्टाः ॥ ९ ॥</div> | मद्गतप्राणाः मद्विषयचेष्टाः ॥ ९ ॥</div> | ||
| Line 6,054: | Line 6,054: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C10_V40" data-block-id="bhashya-BGT_C10_V40"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C10_V40" data-block-id="bhashya-BGT_C10_V40"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C10_V40_B01" data-verse="BGT_C10_V40" data-block-id="BGT_C10_V40_B01">'येषां विष्णुस्वरूपाणां सन्निधेरन्यवस्तुषु । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C10_V40_B01" data-verse="BGT_C10_V40" data-block-id="BGT_C10_V40_B01">'येषां विष्णुस्वरूपाणां सन्निधेरन्यवस्तुषु । | ||
विशिष्टत्वं स्वजातेः स्याद् विभूत्याख्यानि तानि तु । | विशिष्टत्वं स्वजातेः स्याद् विभूत्याख्यानि तानि तु । | ||
ब्रह्मनामा ब्रह्मगतः सर्वदैवतसञ्चयात् । | ब्रह्मनामा ब्रह्मगतः सर्वदैवतसञ्चयात् । | ||
आधिक्यहेतुर्भगवान् सामस्थः सामनामकः । | आधिक्यहेतुर्भगवान् सामस्थः सामनामकः । | ||
आधिक्यहेतुर्वेदेभ्यस्तथाश्वत्थस्थितो हरिः । | आधिक्यहेतुर्वेदेभ्यस्तथाश्वत्थस्थितो हरिः । | ||
उत्कर्षहेतुर्वृक्षेभ्यो य एवाश्वत्थनामकः'' ॥ इत्यादि विभूतितत्त्वे । | उत्कर्षहेतुर्वृक्षेभ्यो य एवाश्वत्थनामकः'' ॥ इत्यादि विभूतितत्त्वे । | ||
'केषु केषु च भावेषु'' इत्युक्तत्वाच्च ब्रह्मादिजीवेभ्योन्यदेव विभूतिरूपम् । | 'केषु केषु च भावेषु'' इत्युक्तत्वाच्च ब्रह्मादिजीवेभ्योन्यदेव विभूतिरूपम् । | ||
'द्विविधं वैभवं रूपं प्रत्यक्षं च तिरोहितम् । | 'द्विविधं वैभवं रूपं प्रत्यक्षं च तिरोहितम् । | ||
कपिलव्यासकृष्णाद्यं प्रत्यक्षं वैभवं स्मृऽतम् । | कपिलव्यासकृष्णाद्यं प्रत्यक्षं वैभवं स्मृऽतम् । | ||
भिन्नं ब्रह्मादिजीवेभ्यो जडेभ्यश्चापि तद्गतम् । | भिन्नं ब्रह्मादिजीवेभ्यो जडेभ्यश्चापि तद्गतम् । | ||
स्वजात्याधिक्यदं तेषां तत् तिरोहितवैभवम्'' ॥ इत्यादि च । | स्वजात्याधिक्यदं तेषां तत् तिरोहितवैभवम्'' ॥ इत्यादि च । | ||
'आत्माततगुणत्वेन रवज्ञेयो यतो रविः । | 'आत्माततगुणत्वेन रवज्ञेयो यतो रविः । | ||
उदवन्मेघचलनान्मरीचिः साम साम्यतः । | उदवन्मेघचलनान्मरीचिः साम साम्यतः । | ||
सुखात् सुखत्वात्तु शशी वेदो वेदनतो हरिः । | सुखात् सुखत्वात्तु शशी वेदो वेदनतो हरिः । | ||
वासवर्ती वासवोसौ चेतोनेता तु चेतना । | वासवर्ती वासवोसौ चेतोनेता तु चेतना । | ||
पालकैर्वननीयत्वात् पवनो बोधनान्मनः । | पालकैर्वननीयत्वात् पवनो बोधनान्मनः । | ||
पावकः शोधनान्मेरुरीरो यन्मास्य सागरः । | पावकः शोधनान्मेरुरीरो यन्मास्य सागरः । | ||
सारस्य गरणात् स्कन्दो जगतः स्कन्दनाद् भृगुः । | सारस्य गरणात् स्कन्दो जगतः स्कन्दनाद् भृगुः । | ||
भर्जनाज्जपयज्ञश्च जातपो याज्य एव च । | भर्जनाज्जपयज्ञश्च जातपो याज्य एव च । | ||
अश्वाकारस्थितोश्वत्थ ऐरा श्रीश्च तदाश्रयः । | अश्वाकारस्थितोश्वत्थ ऐरा श्रीश्च तदाश्रयः । | ||
ऐरावतो नराणां यद् दद्यात् सर्वं स नारदः । | ऐरावतो नराणां यद् दद्यात् सर्वं स नारदः । | ||
ह्रीश्रीसमाश्रयत्वाच्च हिमालय इतीरितः । | ह्रीश्रीसमाश्रयत्वाच्च हिमालय इतीरितः । | ||
वर्ज्यत्वादरिभिर्वज्रो वैनतेयो नतास्पदः । | वर्ज्यत्वादरिभिर्वज्रो वैनतेयो नतास्पदः । | ||
वासुकिर्वाससुखदः कन्दर्पः सुखभेदपः । | वासुकिर्वाससुखदः कन्दर्पः सुखभेदपः । | ||
अर्यमा ज्ञेयमातृत्वात् काल आकालनादपि । | अर्यमा ज्ञेयमातृत्वात् काल आकालनादपि । | ||
वरुणो वरणाद् द्वन्द्वो द्विरूपोन्तर्बहिर्यतः । | वरुणो वरणाद् द्वन्द्वो द्विरूपोन्तर्बहिर्यतः । | ||
मकरो मानकर्तृत्वाद् यमः संयमनाद् विभुः । | मकरो मानकर्तृत्वाद् यमः संयमनाद् विभुः । | ||
प्रह्लादः स महानन्दो मृगेन्द्रो मृगयत्पतिः । | प्रह्लादः स महानन्दो मृगेन्द्रो मृगयत्पतिः । | ||
जाह्नवी जहतां स्थानमध्यात्मं चात्मनां पतिः । | जाह्नवी जहतां स्थानमध्यात्मं चात्मनां पतिः । | ||
विद्या ज्ञप्तिस्वरूपत्वाद् वादो वाच्यत्वतो हरिः । | विद्या ज्ञप्तिस्वरूपत्वाद् वादो वाच्यत्वतो हरिः । | ||
कीर्त्यो वक्ताश्रयः कीर्तिर्वाक् श्रीरिति च नामतः । | कीर्त्यो वक्ताश्रयः कीर्तिर्वाक् श्रीरिति च नामतः । | ||
स्मरणीयः स्मृऽतिर्मेधा क्षमारूपस्तथेर्यते । | स्मरणीयः स्मृऽतिर्मेधा क्षमारूपस्तथेर्यते । | ||
द्यूतं क्रीडापरत्वाच्च गायत्री त्राति गायकान् । | द्यूतं क्रीडापरत्वाच्च गायत्री त्राति गायकान् । | ||
सत्त्वं साधुगुणत्वाच्च दण्डनाद्दण्ड उच्यते । | सत्त्वं साधुगुणत्वाच्च दण्डनाद्दण्ड उच्यते । | ||
बृहत्सारोप्यमेयश्च बृहत्सामोशनोशतेः । | बृहत्सारोप्यमेयश्च बृहत्सामोशनोशतेः । | ||
शुभाशुभज्ञानकरः कुसुमाकर ईरितः । | शुभाशुभज्ञानकरः कुसुमाकर ईरितः । | ||
ज्ञानं ज्ञानात्मतो मौनं मुनीड््यो नीतिरानयन् । | ज्ञानं ज्ञानात्मतो मौनं मुनीड््यो नीतिरानयन् । | ||
मार्गाणामन्तगत्वात्तु मार्गशीर्षः प्रकीर्तितः । | मार्गाणामन्तगत्वात्तु मार्गशीर्षः प्रकीर्तितः । | ||
सुखं पिबन् लीलयैव कपिलो व्यास एव च । | सुखं पिबन् लीलयैव कपिलो व्यास एव च । | ||
विशिष्टत्वाद् विष्णुनामा विशिष्टप्राणसौख्यतः । | विशिष्टत्वाद् विष्णुनामा विशिष्टप्राणसौख्यतः । | ||
एवं नानागुणैर्विष्णुर्नानानामभिरीरितः । | एवं नानागुणैर्विष्णुर्नानानामभिरीरितः । | ||
नानाप्राण्यादिसंस्थश्च विभूतिरिति शब्दितः । | नानाप्राण्यादिसंस्थश्च विभूतिरिति शब्दितः । | ||
शश्यादिषु विजातीयस्वाम्यदः सारदः क्वचित् । | शश्यादिषु विजातीयस्वाम्यदः सारदः क्वचित् । | ||
शर्वादिषु सजातीयश्रैष्ठ्यदत्वेन संस्थितः । | शर्वादिषु सजातीयश्रैष्ठ्यदत्वेन संस्थितः । | ||
शक्रोशनार्जुनाद्येषु सजातीयैकदेशतः । | शक्रोशनार्जुनाद्येषु सजातीयैकदेशतः । | ||
देवेष्वभ्यधिको ब्रह्मा यतो विष्णोरनन्तरः । | देवेष्वभ्यधिको ब्रह्मा यतो विष्णोरनन्तरः । | ||
कवित्वादिगुणेष्वेवं यत्समो नास्ति कश्चन । | कवित्वादिगुणेष्वेवं यत्समो नास्ति कश्चन । | ||
तथा भीमश्च पार्थेषु ज्ञानं यज्ञेषु चोत्तमम् । | तथा भीमश्च पार्थेषु ज्ञानं यज्ञेषु चोत्तमम् । | ||
सुदर्शनश्चायुधेषु वेदेष्वृग्वेद एव च'' ॥ इत्यादि विभूतितत्त्वे । | सुदर्शनश्चायुधेषु वेदेष्वृग्वेद एव च'' ॥ इत्यादि विभूतितत्त्वे । | ||
क्वचित् साम्न आधिक्यमभिमान्यपेक्षया 'ऋचः श्रीर्गीरुमाद्याश्च साम्नः प्राणशिवादयः'' इत्याद्यभिमानिभेदात् । तत्रापि यथायोग्यम् । | क्वचित् साम्न आधिक्यमभिमान्यपेक्षया 'ऋचः श्रीर्गीरुमाद्याश्च साम्नः प्राणशिवादयः'' इत्याद्यभिमानिभेदात् । तत्रापि यथायोग्यम् । | ||
॥ २१-४० ॥</div> | ॥ २१-४० ॥</div> | ||
| Line 6,197: | Line 6,197: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C10_V42" data-block-id="bhashya-BGT_C10_V42"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C10_V42" data-block-id="bhashya-BGT_C10_V42"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C10_V42_B01" data-verse="BGT_C10_V42" data-block-id="BGT_C10_V42_B01">'किं ज्ञातेन'' इति वक्ष्यमाणस्याधिकफलत्वज्ञापकमेव । अन्यथोक्तेरेव वैयर्थ्यात् । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C10_V42_B01" data-verse="BGT_C10_V42" data-block-id="BGT_C10_V42_B01">'किं ज्ञातेन'' इति वक्ष्यमाणस्याधिकफलत्वज्ञापकमेव । अन्यथोक्तेरेव वैयर्थ्यात् । | ||
'अन्याधिक्यज्ञापनार्थं शुभं चाक्षिप्यते क्वचित् । | 'अन्याधिक्यज्ञापनार्थं शुभं चाक्षिप्यते क्वचित् । | ||
न तावतास्य निन्द्यत्वं ज्ञेयैवान्यवरिष्ठता । | न तावतास्य निन्द्यत्वं ज्ञेयैवान्यवरिष्ठता । | ||
उभयं मिलितं चैव ततोप्यधिकशोभनम्'' ॥ इति च ॥४२ ॥</div> | उभयं मिलितं चैव ततोप्यधिकशोभनम्'' ॥ इति च ॥४२ ॥</div> | ||
| Line 6,487: | Line 6,487: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C11_V20" data-block-id="bhashya-BGT_C11_V20"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C11_V20" data-block-id="bhashya-BGT_C11_V20"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C11_V20_B01" data-verse="BGT_C11_V20" data-block-id="BGT_C11_V20_B01">द्यावापृथिव्योरन्तरमेकेनैव रूपेण व्याप्तम् । 'नान्तं न मध्यम्'' इत्युक्त-त्वात् पुनः 'अनादिमध्यान्तम्'' इति गुणानन्त्यापेक्षया । 'त्वया ततं विश्वमनन्तरूप'' इति कालापेक्षया । स्वयमन्तं विद्यमानमपि न पश्यतीत्याशङ्क्य 'त्वया ततं विश्वम्'' इत्याह । अन्यत् तात्पर्यज्ञापनायाभ्यासरूपम् । 'सर्वं समाप्नोषि ततोसि सर्वः'' इति 'सर्वं खल्विदं ब्रह्म'' इत्यादिषु सर्वशब्दव्याख्यानरूपम् । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C11_V20_B01" data-verse="BGT_C11_V20" data-block-id="BGT_C11_V20_B01">द्यावापृथिव्योरन्तरमेकेनैव रूपेण व्याप्तम् । 'नान्तं न मध्यम्'' इत्युक्त-त्वात् पुनः 'अनादिमध्यान्तम्'' इति गुणानन्त्यापेक्षया । 'त्वया ततं विश्वमनन्तरूप'' इति कालापेक्षया । स्वयमन्तं विद्यमानमपि न पश्यतीत्याशङ्क्य 'त्वया ततं विश्वम्'' इत्याह । अन्यत् तात्पर्यज्ञापनायाभ्यासरूपम् । 'सर्वं समाप्नोषि ततोसि सर्वः'' इति 'सर्वं खल्विदं ब्रह्म'' इत्यादिषु सर्वशब्दव्याख्यानरूपम् । | ||
'त्रिलोकेषु स्थितैर्भक्तैरर्जुनाय प्रदर्शितम् । | 'त्रिलोकेषु स्थितैर्भक्तैरर्जुनाय प्रदर्शितम् । | ||
दृष्टं विष्णोर्विश्वरूपं स्वयोग्यत्वानुरूपतः । | दृष्टं विष्णोर्विश्वरूपं स्वयोग्यत्वानुरूपतः । | ||
प्रायः सहैव पार्थेन प्रायो भीताश्च तेखिलाः । | प्रायः सहैव पार्थेन प्रायो भीताश्च तेखिलाः । | ||
दर्शनाभ्यासतो दृष्टिरानन्दोद्रेकता भवेत् । | दर्शनाभ्यासतो दृष्टिरानन्दोद्रेकता भवेत् । | ||
तस्मिन् काले तु भूमेश्च भारहारार्थमुद्यमात् । | तस्मिन् काले तु भूमेश्च भारहारार्थमुद्यमात् । | ||
उग्रत्वमिव सर्वत्र न भीतिर्ब्रह्मदर्शिनाम् । | उग्रत्वमिव सर्वत्र न भीतिर्ब्रह्मदर्शिनाम् । | ||
अर्जुनादधिका ये तु तेषां भीतिर्न चाभवत् । | अर्जुनादधिका ये तु तेषां भीतिर्न चाभवत् । | ||
श्रीब्रह्मरुद्रपूर्वाणां कृष्णाया भीमरामयोः'' ॥ इत्याग्नेयवचनात् । | श्रीब्रह्मरुद्रपूर्वाणां कृष्णाया भीमरामयोः'' ॥ इत्याग्नेयवचनात् । | ||
'दृष्ट्वाद्भुतं रूपम्'' इत्यादि युज्यते ॥ १९,२० ॥</div> | 'दृष्ट्वाद्भुतं रूपम्'' इत्यादि युज्यते ॥ १९,२० ॥</div> | ||
| Line 6,602: | Line 6,602: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C11_V31" data-block-id="bhashya-BGT_C11_V31"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C11_V31" data-block-id="bhashya-BGT_C11_V31"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C11_V31_B01" data-verse="BGT_C11_V31" data-block-id="BGT_C11_V31_B01">मुक्ताः सुरसङ्घा विशन्ति । 'प्रवेशो निर्गमश्चैव मुक्तानां स्वेच्छया भवेत्'' । इति हि ब्रह्माण्डे ॥ २१-२५ ॥ | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C11_V31_B01" data-verse="BGT_C11_V31" data-block-id="BGT_C11_V31_B01">मुक्ताः सुरसङ्घा विशन्ति । 'प्रवेशो निर्गमश्चैव मुक्तानां स्वेच्छया भवेत्'' । इति हि ब्रह्माण्डे ॥ २१-२५ ॥ | ||
अन्यचेष्टां कुर्वतामपि भगवच्चेष्टयैव प्रलये प्रजानां प्रवेशवत् प्रवेशो युज्यते । सेनामध्यतो भगवन्मुखानामुभयाभिमुखत्वाच्चोभे सेने तत्र प्रविशतः । ये तु तस्मिन्नेव मुहूर्ते मरिष्यन्ति तेषां दशनान्तरेषु चूर्णितमपि शिरः सूक्ष्मदृष्टिगोचरत्वान्मानुषदृष्ट्या तथा न दृश्यते । यथा भिन्नमपि घटादिकं यावत् पृथङ्ग् न पतति तावन्मन्ददृष्टीनां न ज्ञायते । यथा पुरूरवसो जराश्विभ्यामेव दृष्टा ॥ २६-३० ॥ | अन्यचेष्टां कुर्वतामपि भगवच्चेष्टयैव प्रलये प्रजानां प्रवेशवत् प्रवेशो युज्यते । सेनामध्यतो भगवन्मुखानामुभयाभिमुखत्वाच्चोभे सेने तत्र प्रविशतः । ये तु तस्मिन्नेव मुहूर्ते मरिष्यन्ति तेषां दशनान्तरेषु चूर्णितमपि शिरः सूक्ष्मदृष्टिगोचरत्वान्मानुषदृष्ट्या तथा न दृश्यते । यथा भिन्नमपि घटादिकं यावत् पृथङ्ग् न पतति तावन्मन्ददृष्टीनां न ज्ञायते । यथा पुरूरवसो जराश्विभ्यामेव दृष्टा ॥ २६-३० ॥ | ||
विशेषगुणकर्मविषय एव प्रश्नः । 'विष्णो'' इति सम्बोधनात् ॥ ३१ ॥</div> | विशेषगुणकर्मविषय एव प्रश्नः । 'विष्णो'' इति सम्बोधनात् ॥ ३१ ॥</div> | ||
| Line 6,674: | Line 6,674: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C11_V39" data-block-id="bhashya-BGT_C11_V39"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C11_V39" data-block-id="bhashya-BGT_C11_V39"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C11_V39_B01" data-verse="BGT_C11_V39" data-block-id="BGT_C11_V39_B01">वायुर्बलज्ञानयोगात् शशाङ्कोतिसुखाङ्कितः । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C11_V39_B01" data-verse="BGT_C11_V39" data-block-id="BGT_C11_V39_B01">वायुर्बलज्ञानयोगात् शशाङ्कोतिसुखाङ्कितः । | ||
इन्द्रः स परमैश्वर्यादिति नानाभिधो हरिः । इति च ॥३९ ॥</div> | इन्द्रः स परमैश्वर्यादिति नानाभिधो हरिः । इति च ॥३९ ॥</div> | ||
| Line 6,716: | Line 6,716: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C11_V46" data-block-id="bhashya-BGT_C11_V46"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C11_V46" data-block-id="bhashya-BGT_C11_V46"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C11_V46_B01" data-verse="BGT_C11_V46" data-block-id="BGT_C11_V46_B01">तेनैव रूपेण भवेति अनन्तरूपगोपनेन तदेव प्रकाशयेत्यर्थः । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C11_V46_B01" data-verse="BGT_C11_V46" data-block-id="BGT_C11_V46_B01">तेनैव रूपेण भवेति अनन्तरूपगोपनेन तदेव प्रकाशयेत्यर्थः । | ||
'पञ्चाननं चिन्त्यमचिन्त्यरूपं पद्मासनं गोपितविश्वरूपम्'' । | 'पञ्चाननं चिन्त्यमचिन्त्यरूपं पद्मासनं गोपितविश्वरूपम्'' । | ||
इति हि वैहायससंहितायाम् ॥४६ ॥</div> | इति हि वैहायससंहितायाम् ॥४६ ॥</div> | ||
| Line 6,781: | Line 6,781: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C11_V50" data-block-id="bhashya-BGT_C11_V50"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C11_V50" data-block-id="bhashya-BGT_C11_V50"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C11_V50_B01" data-verse="BGT_C11_V50" data-block-id="BGT_C11_V50_B01">स्ववत् क्रियत इति स्वकं रूपम् । विश्वरूपमज्ञानां स्वरूपवन्न दर्शयति । एतदज्ञानामपि तथैव दर्शयतीति विशेषः । अन्यथा 'द्रष्टुमिच्छामि ते रूपम्'' इति विरुद्धं स्यात् । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C11_V50_B01" data-verse="BGT_C11_V50" data-block-id="BGT_C11_V50_B01">स्ववत् क्रियत इति स्वकं रूपम् । विश्वरूपमज्ञानां स्वरूपवन्न दर्शयति । एतदज्ञानामपि तथैव दर्शयतीति विशेषः । अन्यथा 'द्रष्टुमिच्छामि ते रूपम्'' इति विरुद्धं स्यात् । | ||
'परावरविभेदस्तु मुग्धदृष्टिमपेक्ष्य तु । | 'परावरविभेदस्तु मुग्धदृष्टिमपेक्ष्य तु । | ||
प्रादुर्भावस्वरूपाणां विश्वरूपस्य च प्रभोः । | प्रादुर्भावस्वरूपाणां विश्वरूपस्य च प्रभोः । | ||
अन्यथा न विशेषोस्ति व्यक्तिर्ह्यज्ञव्यपेक्षया'' ॥ इति च ॥५० ॥</div> | अन्यथा न विशेषोस्ति व्यक्तिर्ह्यज्ञव्यपेक्षया'' ॥ इति च ॥५० ॥</div> | ||
| Line 6,860: | Line 6,860: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C12_V01" data-block-id="bhashya-BGT_C12_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C12_V01" data-block-id="bhashya-BGT_C12_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C12_V01_B01" data-verse="BGT_C12_V01" data-block-id="BGT_C12_V01_B01">साधननिर्णयोत्र । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C12_V01_B01" data-verse="BGT_C12_V01" data-block-id="BGT_C12_V01_B01">साधननिर्णयोत्र । | ||
श्रिये जातः श्रिय आ निरियाय श्रियं वयो जरितृभ्यो दधाति । श्रियं वसाना अमृतत्वमायन् भवन्ति सत्या समिथा मितद्रौ'' 'उपासिता मुक्तिदा सद्य एव ह्यस्येशाना जगतो विष्णुपत्नी । या श्रीर्लक्ष्मीरौपला चाम्बिकेति ह्रीश्चेत्युक्ता संविदग््रया सुविद्या'' इत्यादिश्रुतिभ्यः । | श्रिये जातः श्रिय आ निरियाय श्रियं वयो जरितृभ्यो दधाति । श्रियं वसाना अमृतत्वमायन् भवन्ति सत्या समिथा मितद्रौ'' 'उपासिता मुक्तिदा सद्य एव ह्यस्येशाना जगतो विष्णुपत्नी । या श्रीर्लक्ष्मीरौपला चाम्बिकेति ह्रीश्चेत्युक्ता संविदग््रया सुविद्या'' इत्यादिश्रुतिभ्यः । | ||
'श्रीः सुतुष्टा हरेस्तोषं गमयेत् क्षिप्रमेव तु । | 'श्रीः सुतुष्टा हरेस्तोषं गमयेत् क्षिप्रमेव तु । | ||
अतुष्टा तदतुष्टिं च तस्माद् ध्येयैव सा सदा । | अतुष्टा तदतुष्टिं च तस्माद् ध्येयैव सा सदा । | ||
अव्यक्तं प्रकृतिं प्राहुः कूटस्थं चाक्षरं च ताम् । | अव्यक्तं प्रकृतिं प्राहुः कूटस्थं चाक्षरं च ताम् । | ||
प्रधानमिति च प्राहुर्महापुरुष इत्यपि । | प्रधानमिति च प्राहुर्महापुरुष इत्यपि । | ||
तां ब्रह्म महदित्याहुः परं जीवं परां चितिम् । | तां ब्रह्म महदित्याहुः परं जीवं परां चितिम् । | ||
तस्यास्तु परमो विष्णुः यो ब्रह्म परमं महत्'' ॥ इति ब्रह्माण्डवचनाच्चाव्यक्तोपासनान्मोक्षाशङ्कया पृच्छति । 'कूटस्थोक्षर उच्यते'' इत्युत्तरवचनात् 'कूटस्थमचलम्'' इत्यत्राप्युक्तेरव्यक्तशब्दश्चित्प्रकृतिवाची । अन्यथा 'ये त्वां पर्युपासते, ये चाप्यक्षरम्, तेषां के योगवित्तमाः'' इति भेदेन प्रश्नानुपपत्तिः । 'परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान्'' इति तेनैवोक्तत्वात् । ये तु 'ते मे युक्ततमा मताः'' 'मय्येव मन आधत्स्व'' इत्यादौ भगवतोक्तेप्यव्यक्तोपासकानामाधिक्यं वदन्ति ते त्वपलापकत्वादेवाति-साहसिका इति सुशोच्या एव ॥ १ ॥</div> | तस्यास्तु परमो विष्णुः यो ब्रह्म परमं महत्'' ॥ इति ब्रह्माण्डवचनाच्चाव्यक्तोपासनान्मोक्षाशङ्कया पृच्छति । 'कूटस्थोक्षर उच्यते'' इत्युत्तरवचनात् 'कूटस्थमचलम्'' इत्यत्राप्युक्तेरव्यक्तशब्दश्चित्प्रकृतिवाची । अन्यथा 'ये त्वां पर्युपासते, ये चाप्यक्षरम्, तेषां के योगवित्तमाः'' इति भेदेन प्रश्नानुपपत्तिः । 'परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान्'' इति तेनैवोक्तत्वात् । ये तु 'ते मे युक्ततमा मताः'' 'मय्येव मन आधत्स्व'' इत्यादौ भगवतोक्तेप्यव्यक्तोपासकानामाधिक्यं वदन्ति ते त्वपलापकत्वादेवाति-साहसिका इति सुशोच्या एव ॥ १ ॥</div> | ||
| Line 7,281: | Line 7,281: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C13_V07" data-block-id="bhashya-BGT_C13_V07"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C13_V07" data-block-id="bhashya-BGT_C13_V07"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C13_V07_B01" data-verse="BGT_C13_V07" data-block-id="BGT_C13_V07_B01">चेतना चित्तव्याप्तिः । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C13_V07_B01" data-verse="BGT_C13_V07" data-block-id="BGT_C13_V07_B01">चेतना चित्तव्याप्तिः । | ||
'सङ्घातो देह उद्दिष्टश्चित्तव्याप्तिस्तु चेतना'' । इति च ॥७ ॥</div> | 'सङ्घातो देह उद्दिष्टश्चित्तव्याप्तिस्तु चेतना'' । इति च ॥७ ॥</div> | ||
| Line 7,359: | Line 7,359: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C13_V14" data-block-id="bhashya-BGT_C13_V14"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C13_V14" data-block-id="bhashya-BGT_C13_V14"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C13_V14_B01" data-verse="BGT_C13_V14" data-block-id="BGT_C13_V14_B01">अनादीत्युक्ते स्वयं कारणं न भवतीत्याशङ्का स्यादिति तन्निवृत्त्यर्थं 'अनादिमत्'' इत्याह । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C13_V14_B01" data-verse="BGT_C13_V14" data-block-id="BGT_C13_V14_B01">अनादीत्युक्ते स्वयं कारणं न भवतीत्याशङ्का स्यादिति तन्निवृत्त्यर्थं 'अनादिमत्'' इत्याह । | ||
'मुख्यतो गुणपूर्णत्वात् परं ब्रह्म जनार्दनः । | 'मुख्यतो गुणपूर्णत्वात् परं ब्रह्म जनार्दनः । | ||
मूर्तामूर्तव्यतीतत्वान्न सन्नैवासदुच्यते'' ॥ इति च । | मूर्तामूर्तव्यतीतत्वान्न सन्नैवासदुच्यते'' ॥ इति च । | ||
'मूर्तं सदवगम्यत्वादज्ञेयत्वादसत् परम् । | 'मूर्तं सदवगम्यत्वादज्ञेयत्वादसत् परम् । | ||
पुंसामर्थ्यादगम्यत्वात् सर्ववेदप्रसिदि्धतः । | पुंसामर्थ्यादगम्यत्वात् सर्ववेदप्रसिदि्धतः । | ||
विलक्षणः सदसतोर्भगवान् विष्णुरव्ययः'' ॥ इति च ॥१३ ॥</div> | विलक्षणः सदसतोर्भगवान् विष्णुरव्ययः'' ॥ इति च ॥१३ ॥</div> | ||
| Line 7,423: | Line 7,423: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C13_V19" data-block-id="bhashya-BGT_C13_V19"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C13_V19" data-block-id="bhashya-BGT_C13_V19"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C13_V19_B01" data-verse="BGT_C13_V19" data-block-id="BGT_C13_V19_B01">ज्ञानेन मुक्तौ प्राप्यत्वाज्ज्ञानगम्यम् । 'स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ'' इति स्वज्ञेयत्वाज्ज्ञेयम् । अन्यज्ञेयत्वस्य 'ज्ञेयं यत् तत्'' इति पूर्वमेव सिद्धत्वात् । कर्तृकर्मविरोधवादिमतं निराकरोत्युत्तरज्ञेयशब्देन । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C13_V19_B01" data-verse="BGT_C13_V19" data-block-id="BGT_C13_V19_B01">ज्ञानेन मुक्तौ प्राप्यत्वाज्ज्ञानगम्यम् । 'स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ'' इति स्वज्ञेयत्वाज्ज्ञेयम् । अन्यज्ञेयत्वस्य 'ज्ञेयं यत् तत्'' इति पूर्वमेव सिद्धत्वात् । कर्तृकर्मविरोधवादिमतं निराकरोत्युत्तरज्ञेयशब्देन । | ||
स्ववेत्ता वेदनं च स्वं स्वेन वेद्यश्च केशवः । | स्ववेत्ता वेदनं च स्वं स्वेन वेद्यश्च केशवः । | ||
परस्य वेत्ता वित्तिश्च वेद्यश्च स्यात् परैः क्वचित् । | परस्य वेत्ता वित्तिश्च वेद्यश्च स्यात् परैः क्वचित् । | ||
तत्प्रसादं विना कश्चिन्नै(नं)वं वेत्तुं हि शक्नुयात् । | तत्प्रसादं विना कश्चिन्नै(नं)वं वेत्तुं हि शक्नुयात् । | ||
स्ववेदनेन्यवित्तौ वा नासावन्यदपेक्षते । | स्ववेदनेन्यवित्तौ वा नासावन्यदपेक्षते । | ||
स्वप्रकाश इति प्रोक्तस्तेनैकः पुरुषोत्तमः । | स्वप्रकाश इति प्रोक्तस्तेनैकः पुरुषोत्तमः । | ||
जीवानां स्वप्रकाशत्वं तत्प्रसादात् स्ववेदनम्'' । इति च । | जीवानां स्वप्रकाशत्वं तत्प्रसादात् स्ववेदनम्'' । इति च । | ||
मद्भावाय मयि भावाय ॥ १५-१९ ॥</div> | मद्भावाय मयि भावाय ॥ १५-१९ ॥</div> | ||
| Line 7,470: | Line 7,470: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C13_V21" data-block-id="bhashya-BGT_C13_V21"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C13_V21" data-block-id="bhashya-BGT_C13_V21"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C13_V21_B01" data-verse="BGT_C13_V21" data-block-id="BGT_C13_V21_B01">'स्वदेहेंद्रियहेतुत्वं यज्जीवस्य स्वकर्मभिः । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C13_V21_B01" data-verse="BGT_C13_V21" data-block-id="BGT_C13_V21_B01">'स्वदेहेंद्रियहेतुत्वं यज्जीवस्य स्वकर्मभिः । | ||
आवृत्य विष्णुतत्त्वं तद्धेतुश्चित्प्रकृतिर्मता । | आवृत्य विष्णुतत्त्वं तद्धेतुश्चित्प्रकृतिर्मता । | ||
जीवस्य सुखदुःखानां भोगशक्तिप्रदः सदा । | जीवस्य सुखदुःखानां भोगशक्तिप्रदः सदा । | ||
परमः पुरुषो विष्णुः सर्वकर्तापि सन् सदा । | परमः पुरुषो विष्णुः सर्वकर्तापि सन् सदा । | ||
विशेषकर्ता केषाञ्चिदुक्तो यद्वद् विकुण्ठपः । | विशेषकर्ता केषाञ्चिदुक्तो यद्वद् विकुण्ठपः । | ||
उच्यते सर्वपालोपि विशेषेण स कर्मणा'' ॥ इति च । | उच्यते सर्वपालोपि विशेषेण स कर्मणा'' ॥ इति च । | ||
परमेश्वरस्यैव सर्वकर्तृत्वेपि भोक्तृत्वदाने देव्या अल्पप्रवृत्तिरिति दर्शयितुं 'उच्यते'' इति स्थानद्वयेप्युक्तम् । कर्तृत्वेपि स एव मुख्यहेतुः । तथापि भोक्तृत्वापेक्षया तस्या अधिकप्रवृत्तिरिति 'कर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते'' इति, सर्वहेतुत्वेपि विष्णोः प्रकृतेर्जीवं प्रति भोक्तृत्वदानेल्पप्रवृत्तिरिति 'पुरुषो भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते'' इति विशेषहेतोरेवमुच्यत एव । मुख्यतस्तु सर्वहेतुत्वं विष्णोरेवेति भावः । | परमेश्वरस्यैव सर्वकर्तृत्वेपि भोक्तृत्वदाने देव्या अल्पप्रवृत्तिरिति दर्शयितुं 'उच्यते'' इति स्थानद्वयेप्युक्तम् । कर्तृत्वेपि स एव मुख्यहेतुः । तथापि भोक्तृत्वापेक्षया तस्या अधिकप्रवृत्तिरिति 'कर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते'' इति, सर्वहेतुत्वेपि विष्णोः प्रकृतेर्जीवं प्रति भोक्तृत्वदानेल्पप्रवृत्तिरिति 'पुरुषो भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते'' इति विशेषहेतोरेवमुच्यत एव । मुख्यतस्तु सर्वहेतुत्वं विष्णोरेवेति भावः । | ||
॥२१ ॥</div> | ॥२१ ॥</div> | ||
| Line 7,673: | Line 7,673: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C13_V23" data-block-id="bhashya-BGT_C13_V23"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C13_V23" data-block-id="bhashya-BGT_C13_V23"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C13_V23_B01" data-verse="BGT_C13_V23" data-block-id="BGT_C13_V23_B01">'पुरुषः प्रकृतिस्थः'' इत्यत्र पुरुषशब्दो जीवे । उभयोरपि पुरुषशब्देन पूर्वं प्रस्तुतत्वात् । यथायोग्यमुपपत्तेः । कार्यकारणसम्बन्धं भोगं च मिथ्येति वदतां निवारणायाह । 'पुरुषः प्रकृतिस्थो हि'' इति । हीत्यनुभवविरोधं दर्शयति तेषाम् । न हि ज्ञाना-ज्ञानसुखदुःखादिविषयस्यान्तरानुभवस्य भ्रान्तित्वं क्वचिद् दृष्टम् । नचास्य मिथ्यात्वे किञ्चिन्मानम् । शरीरमारभ्यैव ह्यपरोक्षभ्रमो दृष्टः । तत्रापि बलवत्प्रमाणविरोधादेव भ्रान्तित्वं कल्प्यम् । साक्षिसिद्धस्यापि भ्रान्तित्वाङ्गीकारे येन सर्वस्य भ्रान्तित्वमभ्रान्तित्वं चात्मनोवगतं तदपि प्रमाणमात्मैव । व्यवहारतोप्यस्तीत्यत्र प्रमाणाभावाद् भ्रान्तिर-भ्रान्तिर्वा न किञ्चित् सिद्ध्यति । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C13_V23_B01" data-verse="BGT_C13_V23" data-block-id="BGT_C13_V23_B01">'पुरुषः प्रकृतिस्थः'' इत्यत्र पुरुषशब्दो जीवे । उभयोरपि पुरुषशब्देन पूर्वं प्रस्तुतत्वात् । यथायोग्यमुपपत्तेः । कार्यकारणसम्बन्धं भोगं च मिथ्येति वदतां निवारणायाह । 'पुरुषः प्रकृतिस्थो हि'' इति । हीत्यनुभवविरोधं दर्शयति तेषाम् । न हि ज्ञाना-ज्ञानसुखदुःखादिविषयस्यान्तरानुभवस्य भ्रान्तित्वं क्वचिद् दृष्टम् । नचास्य मिथ्यात्वे किञ्चिन्मानम् । शरीरमारभ्यैव ह्यपरोक्षभ्रमो दृष्टः । तत्रापि बलवत्प्रमाणविरोधादेव भ्रान्तित्वं कल्प्यम् । साक्षिसिद्धस्यापि भ्रान्तित्वाङ्गीकारे येन सर्वस्य भ्रान्तित्वमभ्रान्तित्वं चात्मनोवगतं तदपि प्रमाणमात्मैव । व्यवहारतोप्यस्तीत्यत्र प्रमाणाभावाद् भ्रान्तिर-भ्रान्तिर्वा न किञ्चित् सिद्ध्यति । | ||
अनुभवो भ्रान्तिः इत्युक्ते भ्रान्तित्वे प्रमाणं तत्प्रामाण्यं च कुतः सिद्ध्येत् ? व्यवहारतः सर्वमङ्गीकुर्म इत्युक्ते व्यवहारो व्यवहर्ता च कुतः सिद्धः ? प्रतीतित इत्युक्ते सैव कुतः ? स्वत इत्युक्ते स्वस्य भ्रान्तित्वे प्रतीतिं विनैव प्रतीतिरस्तीति भ्रान्तिः स्यात् । स्वाभावोपि स्यात् । स्वयमस्तीति च भ्रमः स्यात् । निरालम्बनो भ्रमो नोपपद्यत इत्यस्यापि भ्रमत्वोपपत्तेः । तत्प्रमाणमप्यप्रमाणमेव । प्रमाणत्वभ्रम इति न किञ्चित् सिद्ध्यति । | अनुभवो भ्रान्तिः इत्युक्ते भ्रान्तित्वे प्रमाणं तत्प्रामाण्यं च कुतः सिद्ध्येत् ? व्यवहारतः सर्वमङ्गीकुर्म इत्युक्ते व्यवहारो व्यवहर्ता च कुतः सिद्धः ? प्रतीतित इत्युक्ते सैव कुतः ? स्वत इत्युक्ते स्वस्य भ्रान्तित्वे प्रतीतिं विनैव प्रतीतिरस्तीति भ्रान्तिः स्यात् । स्वाभावोपि स्यात् । स्वयमस्तीति च भ्रमः स्यात् । निरालम्बनो भ्रमो नोपपद्यत इत्यस्यापि भ्रमत्वोपपत्तेः । तत्प्रमाणमप्यप्रमाणमेव । प्रमाणत्वभ्रम इति न किञ्चित् सिद्ध्यति । | ||
भ्रम इत्यस्यैव भ्रमत्वे अन्यस्याभ्रमत्वमेव भवति । सुखदुःखादिविषयं ज्ञानमात्मस्वरूपमेवेति तस्य भ्रमत्वे छद्मना विनैव शून्यवादो भवति । न हि वृत्तिज्ञानविषयमज्ञानादिकं तेषामपि । भ्रमस्य चाविद्याकार्यत्वाङ्गीकारात् । आत्मस्वरूपस्याप्यविद्याकार्यत्वं स्यात् । दुर्घटत्वं भूषणमित्युक्ते दुर्घटत्वं सुघटत्वं चोभयं भूषणमस्माकमित्युत्तरम् । न हि प्रमाणसिद्धस्य दुर्घटत्वे सुघटत्वे वापवादो दृष्टः । दुर्घटत्वं भूषणमिति वदद्भिरात्मनोप्यविद्यात्वमङ्गीकृत्य तदयुक्तमित्युक्ते तत्रापि भूषणत्वं किमिति नाङ्गीक्रियते ? अतिसुकरत्वात् । न चात्मनोप्यविद्यात्वं वदतां तेषामुत्तरम् । अतोनन्तदोषदुष्टत्वाद्धीति प्रसिद्ध्यैव भगवता निराकृताः॥ २२ ॥ अस्य जीवस्य सदसद्योनिजन्मसु कारणं सत्त्वादिगुणसङ्गः । स्वतन्त्रकारणं तु परमेश्वर एवेत्याह उपद्रष्टानुमन्तेति । | भ्रम इत्यस्यैव भ्रमत्वे अन्यस्याभ्रमत्वमेव भवति । सुखदुःखादिविषयं ज्ञानमात्मस्वरूपमेवेति तस्य भ्रमत्वे छद्मना विनैव शून्यवादो भवति । न हि वृत्तिज्ञानविषयमज्ञानादिकं तेषामपि । भ्रमस्य चाविद्याकार्यत्वाङ्गीकारात् । आत्मस्वरूपस्याप्यविद्याकार्यत्वं स्यात् । दुर्घटत्वं भूषणमित्युक्ते दुर्घटत्वं सुघटत्वं चोभयं भूषणमस्माकमित्युत्तरम् । न हि प्रमाणसिद्धस्य दुर्घटत्वे सुघटत्वे वापवादो दृष्टः । दुर्घटत्वं भूषणमिति वदद्भिरात्मनोप्यविद्यात्वमङ्गीकृत्य तदयुक्तमित्युक्ते तत्रापि भूषणत्वं किमिति नाङ्गीक्रियते ? अतिसुकरत्वात् । न चात्मनोप्यविद्यात्वं वदतां तेषामुत्तरम् । अतोनन्तदोषदुष्टत्वाद्धीति प्रसिद्ध्यैव भगवता निराकृताः॥ २२ ॥ अस्य जीवस्य सदसद्योनिजन्मसु कारणं सत्त्वादिगुणसङ्गः । स्वतन्त्रकारणं तु परमेश्वर एवेत्याह उपद्रष्टानुमन्तेति । | ||
'सर्वेभ्य उपरि द्रष्टा यदुपद्रष्टॄनामकः । | 'सर्वेभ्य उपरि द्रष्टा यदुपद्रष्टॄनामकः । | ||
स्वातन्त्र्यात् स्वानुकूल्येन मत्या पे्ररयति स्म यत् । | स्वातन्त्र्यात् स्वानुकूल्येन मत्या पे्ररयति स्म यत् । | ||
अनुमन्तेति कथितः स्वयं प्रभुरजो हरिः । | अनुमन्तेति कथितः स्वयं प्रभुरजो हरिः । | ||
महाशक्तिर्यतो विष्णुर्महेश्वर इतीरितः । | महाशक्तिर्यतो विष्णुर्महेश्वर इतीरितः । | ||
परमत्वाच्च तस्यैव ह्यनुमन्तृत्वमुच्यते । | परमत्वाच्च तस्यैव ह्यनुमन्तृत्वमुच्यते । | ||
स एव सर्वदेहेषु देहिनोन्यो व्यवस्थितः'' ॥ इति च । | स एव सर्वदेहेषु देहिनोन्यो व्यवस्थितः'' ॥ इति च । | ||
'मां विदि्ध सर्वक्षेत्रेषु'' इति देहेप्युक्तः । तेनाहमेव स इति दर्शयति । | 'मां विदि्ध सर्वक्षेत्रेषु'' इति देहेप्युक्तः । तेनाहमेव स इति दर्शयति । | ||
॥२३ ॥</div> | ॥२३ ॥</div> | ||
| Line 7,707: | Line 7,707: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C13_V24" data-block-id="bhashya-BGT_C13_V24"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C13_V24" data-block-id="bhashya-BGT_C13_V24"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C13_V24_B01" data-verse="BGT_C13_V24" data-block-id="BGT_C13_V24_B01">'द्विविधं पुरुषं चैव प्रकृतिं द्विविधामपि । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C13_V24_B01" data-verse="BGT_C13_V24" data-block-id="BGT_C13_V24_B01">'द्विविधं पुरुषं चैव प्रकृतिं द्विविधामपि । | ||
सह तत्तद्गुणैः सम्यग् ज्ञात्वा पश्यति यः पुमान् । | सह तत्तद्गुणैः सम्यग् ज्ञात्वा पश्यति यः पुमान् । | ||
सर्वथा वर्तमानोपि न स भूयोभिजायते'' ॥२४ ॥</div> | सर्वथा वर्तमानोपि न स भूयोभिजायते'' ॥२४ ॥</div> | ||
| Line 7,741: | Line 7,741: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C13_V26" data-block-id="bhashya-BGT_C13_V26"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C13_V26" data-block-id="bhashya-BGT_C13_V26"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C13_V26_B01" data-verse="BGT_C13_V26" data-block-id="BGT_C13_V26_B01">'अनादियोग्यताभेदात् पुंसां दर्शनसाधनम् । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C13_V26_B01" data-verse="BGT_C13_V26" data-block-id="BGT_C13_V26_B01">'अनादियोग्यताभेदात् पुंसां दर्शनसाधनम् । | ||
नानैव तत्र विष्णोस्तु प्रसादाद् वैष्णवं वपुः । | नानैव तत्र विष्णोस्तु प्रसादाद् वैष्णवं वपुः । | ||
स्वयं विज्ञायते किञ्चित् श्रूयते किञ्चिदन्यतः । | स्वयं विज्ञायते किञ्चित् श्रूयते किञ्चिदन्यतः । | ||
तथा ज्ञात्वा हरिं ध्यात्वा स्वान्तः पश्यन्ति केचन । | तथा ज्ञात्वा हरिं ध्यात्वा स्वान्तः पश्यन्ति केचन । | ||
ऋषयः केचिदृषयो नारदाद्या बहिस्त्वपि । | ऋषयः केचिदृषयो नारदाद्या बहिस्त्वपि । | ||
देवा विष्णुप्रसादेन लब्धसत्प्रतिभाबलात् । | देवा विष्णुप्रसादेन लब्धसत्प्रतिभाबलात् । | ||
सर्वं क्रमेण विज्ञाय प्रतिभास्पष्टताक्रमात् । | सर्वं क्रमेण विज्ञाय प्रतिभास्पष्टताक्रमात् । | ||
पश्यन्ति बहिरन्तश्च विष्णुं ध्यानमृतेपि तु । | पश्यन्ति बहिरन्तश्च विष्णुं ध्यानमृतेपि तु । | ||
येषां ध्यानमृते दृष्टिस्तेषां ध्यानेपि दर्शनम् । | येषां ध्यानमृते दृष्टिस्तेषां ध्यानेपि दर्शनम् । | ||
स्यादेव साङ्ख्ययोगास्ते देवा ब्रह्माधिकोत्र च । | स्यादेव साङ्ख्ययोगास्ते देवा ब्रह्माधिकोत्र च । | ||
केचित्तु क्षत्रियवरा अश्वमेधादिकर्मभिः । | केचित्तु क्षत्रियवरा अश्वमेधादिकर्मभिः । | ||
यजन्तो भक्तिमन्तश्च यज्ञभागार्थमागतम् । | यजन्तो भक्तिमन्तश्च यज्ञभागार्थमागतम् । | ||
श्रवणप्रतिभाभ्यां च स्मरन्तः पुरुषोत्तमम् । | श्रवणप्रतिभाभ्यां च स्मरन्तः पुरुषोत्तमम् । | ||
पश्यन्त्यन्ये तथान्येभ्यः सर्वं श्रुत्वानुमत्य च । | पश्यन्त्यन्ये तथान्येभ्यः सर्वं श्रुत्वानुमत्य च । | ||
उपास्यैव तु पश्यन्ति नान्यथा तु कथञ्चन । | उपास्यैव तु पश्यन्ति नान्यथा तु कथञ्चन । | ||
ऋषीन् राज्ञस्तथारभ्य प्रतिभाभ्यधिका क्रमात् । | ऋषीन् राज्ञस्तथारभ्य प्रतिभाभ्यधिका क्रमात् । | ||
यावद् ब्रह्मा ब्रह्मणस्तु प्रायो नाप्रतिभासितम् । | यावद् ब्रह्मा ब्रह्मणस्तु प्रायो नाप्रतिभासितम् । | ||
विष्णोः प्रीत्यर्थमेवास्य श्रोतव्यं प्रायशो हरेः । | विष्णोः प्रीत्यर्थमेवास्य श्रोतव्यं प्रायशो हरेः । | ||
अन्येषां श्रवणाज्ज्ञानं क्रमशो मानुषोत्तरम् । | अन्येषां श्रवणाज्ज्ञानं क्रमशो मानुषोत्तरम् । | ||
अत्यल्पप्रतिभानत्वान्मानुषाः श्रुतवेदिनः । | अत्यल्पप्रतिभानत्वान्मानुषाः श्रुतवेदिनः । | ||
सर्वे ते दर्शनात् तस्मात् स्वयोग्यान्मुक्तिगामिनः'' ॥ इति च । | सर्वे ते दर्शनात् तस्मात् स्वयोग्यान्मुक्तिगामिनः'' ॥ इति च । | ||
अन्येषामपि किञ्चिच्छ्रवणे विद्यमानेपि मानुषाणामत्यल्पप्रतिभानत्वात् 'श्रुत्वान्येभ्यः'' इति विशेषणम् । मनुष्याणां प्रतिभामूलप्रमाणापेक्षा प्रायो न सम्यगुत्पद्यते अल्पा चेति 'श्रुतिपरायणाः'' इति । | अन्येषामपि किञ्चिच्छ्रवणे विद्यमानेपि मानुषाणामत्यल्पप्रतिभानत्वात् 'श्रुत्वान्येभ्यः'' इति विशेषणम् । मनुष्याणां प्रतिभामूलप्रमाणापेक्षा प्रायो न सम्यगुत्पद्यते अल्पा चेति 'श्रुतिपरायणाः'' इति । | ||
'अश्रुतप्रतिभा यस्य श्रुतिस्मृऽत्यविरोधिनी । | 'अश्रुतप्रतिभा यस्य श्रुतिस्मृऽत्यविरोधिनी । | ||
विश्रुता नृषु जातं च तं विद्याद् देवसत्तमम् । | विश्रुता नृषु जातं च तं विद्याद् देवसत्तमम् । | ||
यश्च स्वमुखमानेन नवाधोदेहवान् पुमान् । | यश्च स्वमुखमानेन नवाधोदेहवान् पुमान् । | ||
अष्टमानवती स्त्री च षण्णवत्यङ्गुलौ पुनः । | अष्टमानवती स्त्री च षण्णवत्यङ्गुलौ पुनः । | ||
दशताौ सप्तपादौ विद्यात् तौ च सुरोत्तमौ । | दशताौ सप्तपादौ विद्यात् तौ च सुरोत्तमौ । | ||
यावत् पञ्चाङ्गुलोनं तद्देवमानं क्रमात् परम् । | यावत् पञ्चाङ्गुलोनं तद्देवमानं क्रमात् परम् । | ||
पादे त्वङ्गुलमात्रोनं तदूनं चतुरङ्गुलम् । | पादे त्वङ्गुलमात्रोनं तदूनं चतुरङ्गुलम् । | ||
यावद्देवोपदेवानां पादे चोनाङ्गुलं पुनः । | यावद्देवोपदेवानां पादे चोनाङ्गुलं पुनः । | ||
तावन्मनुष्यमानं स्यात् ततोधस्त्वासुरं स्मृऽतम् । | तावन्मनुष्यमानं स्यात् ततोधस्त्वासुरं स्मृऽतम् । | ||
द्विचत्वार्यधिकं तस्मात् षण्णवत्यङ्गुलादधः । | द्विचत्वार्यधिकं तस्मात् षण्णवत्यङ्गुलादधः । | ||
ज्ञेयमङ्गुलमानं तदुपदेवादिषु स्फुटम् । | ज्ञेयमङ्गुलमानं तदुपदेवादिषु स्फुटम् । | ||
देवेष्ववरवज्ज्ञेयमृषीणां चक्रवर्तिनाम् । | देवेष्ववरवज्ज्ञेयमृषीणां चक्रवर्तिनाम् । | ||
यावद् यावत् प्रियो विष्णोस्तावत् स्त्रीपुंस्वरूपिणः । | यावद् यावत् प्रियो विष्णोस्तावत् स्त्रीपुंस्वरूपिणः । | ||
हरेः सादृश्यमस्य स्यादनादिक्रमसुस्थिरम्'' ॥ इति च ॥ २५-२६ ॥</div> | हरेः सादृश्यमस्य स्यादनादिक्रमसुस्थिरम्'' ॥ इति च ॥ २५-२६ ॥</div> | ||
| Line 8,038: | Line 8,038: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C13_V31" data-block-id="bhashya-BGT_C13_V31"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C13_V31" data-block-id="bhashya-BGT_C13_V31"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C13_V31_B01" data-verse="BGT_C13_V31" data-block-id="BGT_C13_V31_B01">'एकविष्ण्वा(श्रितानां)श्रयाणां तु जीवानां भेदमेव यः । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C13_V31_B01" data-verse="BGT_C13_V31" data-block-id="BGT_C13_V31_B01">'एकविष्ण्वा(श्रितानां)श्रयाणां तु जीवानां भेदमेव यः । | ||
ततः परस्परं चैव तारतम्येन पश्यति । | ततः परस्परं चैव तारतम्येन पश्यति । | ||
विष्णोरेव च विस्तारं जगतः स विमुच्यते'' ॥ इति च ॥३१ ॥</div> | विष्णोरेव च विस्तारं जगतः स विमुच्यते'' ॥ इति च ॥३१ ॥</div> | ||
| Line 8,302: | Line 8,302: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C14_V26" data-block-id="bhashya-BGT_C14_V26"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C14_V26" data-block-id="bhashya-BGT_C14_V26"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C14_V26_B01" data-verse="BGT_C14_V26" data-block-id="BGT_C14_V26_B01">'लक्ष्म्यादिभिः कृतो बन्धो योनादिः पुरुषस्य तु । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C14_V26_B01" data-verse="BGT_C14_V26" data-block-id="BGT_C14_V26_B01">'लक्ष्म्यादिभिः कृतो बन्धो योनादिः पुरुषस्य तु । | ||
तमत्येतीह यो विद्वान् स विज्ञेयो गुणात्ययी'' ॥ इति च प्रवृत्ते । | तमत्येतीह यो विद्वान् स विज्ञेयो गुणात्ययी'' ॥ इति च प्रवृत्ते । | ||
तत्कृतबन्धात्ययात् तदधिकविष्णुप्राप्तेश्च तदत्ययीत्युच्यते । यथा द्वारपालमतीत्य राजानं गच्छतीति । ब्रह्मणि भूयं ब्रह्मभूयम् । ब्रह्मेति प्रकृता महालक्ष्मीः 'अतीत्य त्रीणि रूपाणि महालक्ष्मीं प्रपद्यते । | तत्कृतबन्धात्ययात् तदधिकविष्णुप्राप्तेश्च तदत्ययीत्युच्यते । यथा द्वारपालमतीत्य राजानं गच्छतीति । ब्रह्मणि भूयं ब्रह्मभूयम् । ब्रह्मेति प्रकृता महालक्ष्मीः 'अतीत्य त्रीणि रूपाणि महालक्ष्मीं प्रपद्यते । | ||
तया त्वनुगृहीतोसौ वैष्णवो विष्णुगो भवेत्'' ॥ इति च ॥२६ ॥</div> | तया त्वनुगृहीतोसौ वैष्णवो विष्णुगो भवेत्'' ॥ इति च ॥२६ ॥</div> | ||
| Line 8,373: | Line 8,373: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C15_V01" data-block-id="bhashya-BGT_C15_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C15_V01" data-block-id="bhashya-BGT_C15_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C15_V01_B01" data-verse="BGT_C15_V01" data-block-id="BGT_C15_V01_B01">'पृथङ्ग् मूलं हरिस्त्वस्य जगद्वृक्षस्य भूमिवत् । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C15_V01_B01" data-verse="BGT_C15_V01" data-block-id="BGT_C15_V01_B01">'पृथङ्ग् मूलं हरिस्त्वस्य जगद्वृक्षस्य भूमिवत् । | ||
सत्त्वादियुक्ते चिदचित्प्रकृती मूलभागवत् । | सत्त्वादियुक्ते चिदचित्प्रकृती मूलभागवत् । | ||
अत्रापि चिदचिद्योगो वृक्षवत् सम्प्रकीर्तितः । | अत्रापि चिदचिद्योगो वृक्षवत् सम्प्रकीर्तितः । | ||
पृथिवीदेवतावत् तद्धरिर्मृद्वदचेतना । | पृथिवीदेवतावत् तद्धरिर्मृद्वदचेतना । | ||
उत्तमत्वात्तु मूलानामूर्ध्वमूलस्त्वयं स्मृऽतः । | उत्तमत्वात्तु मूलानामूर्ध्वमूलस्त्वयं स्मृऽतः । | ||
नीचास्ततो महदहम्बुद्धयो भूतसंयुताः । | नीचास्ततो महदहम्बुद्धयो भूतसंयुताः । | ||
शाखाश्छन्दांसि पर्णानि काममोक्षफले ह्यतः'' ॥१ ॥</div> | शाखाश्छन्दांसि पर्णानि काममोक्षफले ह्यतः'' ॥१ ॥</div> | ||
| Line 8,424: | Line 8,424: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C15_V02" data-block-id="bhashya-BGT_C15_V02"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C15_V02" data-block-id="bhashya-BGT_C15_V02"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C15_V02_B01" data-verse="BGT_C15_V02" data-block-id="BGT_C15_V02_B01">कारणेषु स्थितं कार्यं व्याप्तं कार्येषु कारणम् । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C15_V02_B01" data-verse="BGT_C15_V02" data-block-id="BGT_C15_V02_B01">कारणेषु स्थितं कार्यं व्याप्तं कार्येषु कारणम् । | ||
अन्योन्यसंयुताः शाखाः मूलानि च सदैव तु । | अन्योन्यसंयुताः शाखाः मूलानि च सदैव तु । | ||
विषयाः दर्शनीयत्वात् प्रवालसदृशाः मताः ॥२ ॥</div> | विषयाः दर्शनीयत्वात् प्रवालसदृशाः मताः ॥२ ॥</div> | ||
| Line 8,471: | Line 8,471: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C15_V04" data-block-id="bhashya-BGT_C15_V04"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C15_V04" data-block-id="bhashya-BGT_C15_V04"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C15_V04_B01" data-verse="BGT_C15_V04" data-block-id="BGT_C15_V04_B01">जगद्वृक्षोयमश्वत्थो ह्यश्ववच्चञ्चलात्मकः । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C15_V04_B01" data-verse="BGT_C15_V04" data-block-id="BGT_C15_V04_B01">जगद्वृक्षोयमश्वत्थो ह्यश्ववच्चञ्चलात्मकः । | ||
अव्ययोयं प्रवाहेण स्वस(क्ति)क्तज्ञानहेतिना । | अव्ययोयं प्रवाहेण स्वस(क्ति)क्तज्ञानहेतिना । | ||
विष्णोः सम्यक् पृथग्दृष्टिनामच्छेदनभाक् सदा । | विष्णोः सम्यक् पृथग्दृष्टिनामच्छेदनभाक् सदा । | ||
अव्यक्तादिसमस्तं तु नेति नेत्यादिवाक्यतः । | अव्यक्तादिसमस्तं तु नेति नेत्यादिवाक्यतः । | ||
बोधेनैव पृथग् विष्णोः कृत्वा मृग्यः स केशवः । | बोधेनैव पृथग् विष्णोः कृत्वा मृग्यः स केशवः । | ||
तमेवाद्यं प्रपद्येत यदंशाभासको ह्ययम् । | तमेवाद्यं प्रपद्येत यदंशाभासको ह्ययम् । | ||
जीवराशिः समस्तोपि ब्रह्मरुद्रेन्द्रपूर्वकः ॥ ३-४ ॥</div> | जीवराशिः समस्तोपि ब्रह्मरुद्रेन्द्रपूर्वकः ॥ ३-४ ॥</div> | ||
| Line 8,487: | Line 8,487: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C15_V07" data-block-id="bhashya-BGT_C15_V07"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C15_V07" data-block-id="bhashya-BGT_C15_V07"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C15_V07_B01" data-verse="BGT_C15_V07" data-block-id="BGT_C15_V07_B01">किञ्चित् सादृश्यमात्रेण भिन्नोप्यंश इवोच्यते । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C15_V07_B01" data-verse="BGT_C15_V07" data-block-id="BGT_C15_V07_B01">किञ्चित् सादृश्यमात्रेण भिन्नोप्यंश इवोच्यते । | ||
ईश्वरस्तु यदा त्वस्य शरीरं विशति प्रभुः । | ईश्वरस्तु यदा त्वस्य शरीरं विशति प्रभुः । | ||
मनःपष्ठानींद्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति ॥ शब्दादीन् प्रति ... ॥ ७ ॥</div> | मनःपष्ठानींद्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति ॥ शब्दादीन् प्रति ... ॥ ७ ॥</div> | ||
| Line 8,504: | Line 8,504: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C15_V08" data-block-id="bhashya-BGT_C15_V08"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C15_V08" data-block-id="bhashya-BGT_C15_V08"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C15_V08_B01" data-verse="BGT_C15_V08" data-block-id="BGT_C15_V08_B01">... अथ यदा जीवमादाय यात्यतः । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C15_V08_B01" data-verse="BGT_C15_V08" data-block-id="BGT_C15_V08_B01">... अथ यदा जीवमादाय यात्यतः । | ||
गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात् ॥८ ॥</div> | गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात् ॥८ ॥</div> | ||
| Line 8,523: | Line 8,523: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C15_V12" data-block-id="bhashya-BGT_C15_V12"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C15_V12" data-block-id="bhashya-BGT_C15_V12"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C15_V12_B01" data-verse="BGT_C15_V12" data-block-id="BGT_C15_V12_B01">भुङ्क्ते हरिः शुभान् भोगानिंद्रियेषु व्यवस्थितः । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C15_V12_B01" data-verse="BGT_C15_V12" data-block-id="BGT_C15_V12_B01">भुङ्क्ते हरिः शुभान् भोगानिंद्रियेषु व्यवस्थितः । | ||
पूर्णानन्दोपि भगवान् क्रीडया भुङ्क्त एव तु ॥ ९-१२ ॥</div> | पूर्णानन्दोपि भगवान् क्रीडया भुङ्क्त एव तु ॥ ९-१२ ॥</div> | ||
| Line 8,727: | Line 8,727: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C17_V03" data-block-id="bhashya-BGT_C17_V03"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C17_V03" data-block-id="bhashya-BGT_C17_V03"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C17_V03_B01" data-verse="BGT_C17_V03" data-block-id="BGT_C17_V03_B01">सत्त्वानुरूपा जीवानुरूपा अतो ये सात्त्विकश्रद्धास्ते सात्त्विका इति (ज्ञेयाः) ज्ञायन्तेन्येन्य इति । श्रद्धामयः श्रद्धास्वरूपः । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C17_V03_B01" data-verse="BGT_C17_V03" data-block-id="BGT_C17_V03_B01">सत्त्वानुरूपा जीवानुरूपा अतो ये सात्त्विकश्रद्धास्ते सात्त्विका इति (ज्ञेयाः) ज्ञायन्तेन्येन्य इति । श्रद्धामयः श्रद्धास्वरूपः । | ||
'श्रद्धा स्वरूपं जीवस्य तस्माच्छ्रद्धाविभेदतः । | 'श्रद्धा स्वरूपं जीवस्य तस्माच्छ्रद्धाविभेदतः । | ||
उत्तमाधममध्यास्तु जीवा ज्ञेयाः पृथक् पृथक् । | उत्तमाधममध्यास्तु जीवा ज्ञेयाः पृथक् पृथक् । | ||
स्वरूपभूता श्रद्धैव तमोगानां च मोक्षिणाम् । | स्वरूपभूता श्रद्धैव तमोगानां च मोक्षिणाम् । | ||
शिष्यते संसृतिस्थानां श्रद्धारूपं मनोपरम् । | शिष्यते संसृतिस्थानां श्रद्धारूपं मनोपरम् । | ||
तत्र स्वरूपश्रद्धैव व्यज्यते प्रायशः क्वचित् । | तत्र स्वरूपश्रद्धैव व्यज्यते प्रायशः क्वचित् । | ||
सात्विकस्य तमोरूपा श्रद्धान्तःकरणात्मिका । | सात्विकस्य तमोरूपा श्रद्धान्तःकरणात्मिका । | ||
सात्त्विकी तामसस्यापि भूयस्त्वात् तद् विविच्यते । | सात्त्विकी तामसस्यापि भूयस्त्वात् तद् विविच्यते । | ||
श्रद्धेत्यास्तिक्यनिष्ठोक्ता सा येषां दैवतोत्तमे । | श्रद्धेत्यास्तिक्यनिष्ठोक्ता सा येषां दैवतोत्तमे । | ||
विष्णौ तद्भक्तबुद्ध्यैव रमाब्रह्मादिकेषु तु । | विष्णौ तद्भक्तबुद्ध्यैव रमाब्रह्मादिकेषु तु । | ||
ते सात्त्विका इति ज्ञेयास्तैरिष्टं विष्णुरेव तु । | ते सात्त्विका इति ज्ञेयास्तैरिष्टं विष्णुरेव तु । | ||
श्रीश्च साध्यक्षविद्याख्या ब्रह्मेन्द्राद्याश्च देवताः । | श्रीश्च साध्यक्षविद्याख्या ब्रह्मेन्द्राद्याश्च देवताः । | ||
विबुधत्वात्तु मन्वाख्या भुञ्जते प्रीतिपूर्वकम् । | विबुधत्वात्तु मन्वाख्या भुञ्जते प्रीतिपूर्वकम् । | ||
व्यामिश्रयाजिनो ये तु विष्ण्वाधिक्ये ससंशयाः । | व्यामिश्रयाजिनो ये तु विष्ण्वाधिक्ये ससंशयाः । | ||
स्वरूपमात्रे देवानां श्रद्धायुक्ताश्च सर्वदा । | स्वरूपमात्रे देवानां श्रद्धायुक्ताश्च सर्वदा । | ||
राजसास्ते तु विज्ञेयास्तैरिष्टं यक्षराक्षसाः । | राजसास्ते तु विज्ञेयास्तैरिष्टं यक्षराक्षसाः । | ||
दीनत्वाद् देवनामानो ब्रह्मेन्द्रादिसनामकाः । | दीनत्वाद् देवनामानो ब्रह्मेन्द्रादिसनामकाः । | ||
गृह्णन्ति ये हरिं त्वन्यदेवादिसममेव वा । | गृह्णन्ति ये हरिं त्वन्यदेवादिसममेव वा । | ||
नीचं ब्रह्माद्यनन्यं वा मन्यन्ते नेति चाखिलम् । | नीचं ब्रह्माद्यनन्यं वा मन्यन्ते नेति चाखिलम् । | ||
तत्तच्छ्रद्धायुतास्ते तु तामसाः परिकीर्तिताः । | तत्तच्छ्रद्धायुतास्ते तु तामसाः परिकीर्तिताः । | ||
भूतप्रेतास्तु तैरिष्टं शिवस्कन्दादिनामकाः । | भूतप्रेतास्तु तैरिष्टं शिवस्कन्दादिनामकाः । | ||
साक्षाच्छिवपरीवारा भुञ्जते ह्यतितामसाः । | साक्षाच्छिवपरीवारा भुञ्जते ह्यतितामसाः । | ||
मोक्षः साङ्कल्पिकः स्वर्गो भूतादित्वं फलं क्रमात् । | मोक्षः साङ्कल्पिकः स्वर्गो भूतादित्वं फलं क्रमात् । | ||
त्यक्त्वापि शास्त्रविहितं मिथ्याज्ञानविवर्जिताः । | त्यक्त्वापि शास्त्रविहितं मिथ्याज्ञानविवर्जिताः । | ||
भक्त्या विष्णुं यजन्तो ये निषिद्धाचरणोज्ज्ञिताः । | भक्त्या विष्णुं यजन्तो ये निषिद्धाचरणोज्ज्ञिताः । | ||
तेपि यान्ति हरिं शास्त्रविधानस्थाः कुतः पुनः ॥३ ॥</div> | तेपि यान्ति हरिं शास्त्रविधानस्थाः कुतः पुनः ॥३ ॥</div> | ||
| Line 9,223: | Line 9,223: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V11" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V11"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V11" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V11"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V11_B01" data-verse="BGT_C18_V11" data-block-id="BGT_C18_V11_B01">'न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म केवलं दृष्टदुःखदम् । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V11_B01" data-verse="BGT_C18_V11" data-block-id="BGT_C18_V11_B01">'न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म केवलं दृष्टदुःखदम् । | ||
जन्मान्तरकृते पुण्ये न सज्जेत् सात्त्विकश्चले । | जन्मान्तरकृते पुण्ये न सज्जेत् सात्त्विकश्चले । | ||
यः सम्यक् तत्त्वविद् विष्णोस्तदर्पणधियैव तु । | यः सम्यक् तत्त्वविद् विष्णोस्तदर्पणधियैव तु । | ||
फलेच्छावर्जितस्तस्य कर्मबन्धाय नो भवेत् । | फलेच्छावर्जितस्तस्य कर्मबन्धाय नो भवेत् । | ||
बहुलं चेदल्पदोषं यावदेवापरोक्षदृक्'' ॥ इति च ॥ १०,११ ॥</div> | बहुलं चेदल्पदोषं यावदेवापरोक्षदृक्'' ॥ इति च ॥ १०,११ ॥</div> | ||
| Line 9,233: | Line 9,233: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V12" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V12"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V12" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V12"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V12_B01" data-verse="BGT_C18_V12" data-block-id="BGT_C18_V12_B01">अन्येषामिष्टम् । अस्य तु त्यागित्वादेव नेष्टम् । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V12_B01" data-verse="BGT_C18_V12" data-block-id="BGT_C18_V12_B01">अन्येषामिष्टम् । अस्य तु त्यागित्वादेव नेष्टम् । | ||
'ज्ञानादेर्मोक्षभोग्याच्च नान्यत् स्यात् कर्मणः फलम् ॥ त्यागिनस्तत्त्वसंवेत्तुरन्येषां तदृते फलम्'' ॥ इति च । | 'ज्ञानादेर्मोक्षभोग्याच्च नान्यत् स्यात् कर्मणः फलम् ॥ त्यागिनस्तत्त्वसंवेत्तुरन्येषां तदृते फलम्'' ॥ इति च । | ||
केवलकाम्यकर्मणां फलानपेक्षयाप्यकरणमित्येतावांस्त्यागात् संन्यासस्य विशेष इत्यत्यागिनां प्रतियोगित्वेन न्यासिन उक्ताः । त्यागित्वं तेषामपि ह्यस्ति । | केवलकाम्यकर्मणां फलानपेक्षयाप्यकरणमित्येतावांस्त्यागात् संन्यासस्य विशेष इत्यत्यागिनां प्रतियोगित्वेन न्यासिन उक्ताः । त्यागित्वं तेषामपि ह्यस्ति । | ||
'परेच्छयापि ये काम्यं कर्म कुर्युर्न तु क्वचित् । | 'परेच्छयापि ये काम्यं कर्म कुर्युर्न तु क्वचित् । | ||
न्यासिनो नाम तेन्येभ्यः फलत्यागिभ्य उत्तमाः'' ॥ इति च ॥१२ ॥</div> | न्यासिनो नाम तेन्येभ्यः फलत्यागिभ्य उत्तमाः'' ॥ इति च ॥१२ ॥</div> | ||
| Line 9,268: | Line 9,268: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V13" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V13"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V13" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V13"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V13_B01" data-verse="BGT_C18_V13" data-block-id="BGT_C18_V13_B01">'कथितं परमं साङ्ख्यं कपिलाख्येन विष्णुना । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V13_B01" data-verse="BGT_C18_V13" data-block-id="BGT_C18_V13_B01">'कथितं परमं साङ्ख्यं कपिलाख्येन विष्णुना । | ||
सेश्वरं वैदिकं साक्षाज्ज्ञेयमन्यदवैदिकम्'' ॥ इति च ॥१३ ॥</div> | सेश्वरं वैदिकं साक्षाज्ज्ञेयमन्यदवैदिकम्'' ॥ इति च ॥१३ ॥</div> | ||
| Line 9,295: | Line 9,295: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V17" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V17"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V17" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V17"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V17_B01" data-verse="BGT_C18_V17" data-block-id="BGT_C18_V17_B01">'स्वातन्त्र्यमीश्वरे वेत्ति नैवात्मनि कदाचन । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V17_B01" data-verse="BGT_C18_V17" data-block-id="BGT_C18_V17_B01">'स्वातन्त्र्यमीश्वरे वेत्ति नैवात्मनि कदाचन । | ||
ईश्वराधीनमेवात्मन् स्वातन्त्र्यं तु जडान् प्रति । | ईश्वराधीनमेवात्मन् स्वातन्त्र्यं तु जडान् प्रति । | ||
तारतम्येन लक्ष्म्यादेर्जीवान् प्रति च सर्वशः । | तारतम्येन लक्ष्म्यादेर्जीवान् प्रति च सर्वशः । | ||
यस्तदर्थं समुत्पन्नो यथा रुद्रो यथा यमः । | यस्तदर्थं समुत्पन्नो यथा रुद्रो यथा यमः । | ||
हत्वापि स इमान् लोकान् न हन्ति न निबद्ध्यते । | हत्वापि स इमान् लोकान् न हन्ति न निबद्ध्यते । | ||
अज्ञस्तदर्थं जातोपि ब(व)द्ध्यते दैत्यवद् ध्रुवम् । | अज्ञस्तदर्थं जातोपि ब(व)द्ध्यते दैत्यवद् ध्रुवम् । | ||
अपरोक्षदृङ्ग् न जातो यस्तदर्थं मुक्तिगं सुखम् । | अपरोक्षदृङ्ग् न जातो यस्तदर्थं मुक्तिगं सुखम् । | ||
ह्रसेत् तस्य परोक्षज्ञः किञ्चिद् दोषेण लिप्यते'' ॥ इति च । | ह्रसेत् तस्य परोक्षज्ञः किञ्चिद् दोषेण लिप्यते'' ॥ इति च । | ||
अस्वातन्त्र्यज्ञानात् हन्मीति भावोप्यस्य नास्तीति न हन्ति । अन्यस्य भावोस्तीति विशेषः । 'बुदि्धर्यस्य न लिप्यते'' इति । रागान्न हन्ति, किन्तु धर्मबुद्ध्या । | अस्वातन्त्र्यज्ञानात् हन्मीति भावोप्यस्य नास्तीति न हन्ति । अन्यस्य भावोस्तीति विशेषः । 'बुदि्धर्यस्य न लिप्यते'' इति । रागान्न हन्ति, किन्तु धर्मबुद्ध्या । | ||
'स्वातन्त्र्यं मन्यमानस्य रागाद् धर्मं च कुर्वतः । | 'स्वातन्त्र्यं मन्यमानस्य रागाद् धर्मं च कुर्वतः । | ||
तन्निमित्तस्तु दोषः स्याद् गुणश्च स्यात् सुकर्मजः'' ॥ इति च ॥१७ ॥</div> | तन्निमित्तस्तु दोषः स्याद् गुणश्च स्यात् सुकर्मजः'' ॥ इति च ॥१७ ॥</div> | ||
| Line 9,342: | Line 9,342: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V18" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V18"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V18" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V18"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V18_B01" data-verse="BGT_C18_V18" data-block-id="BGT_C18_V18_B01">'सम्प्रेरयितुरीशस्य कर्मस्वखिलचेतनान् । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V18_B01" data-verse="BGT_C18_V18" data-block-id="BGT_C18_V18_B01">'सम्प्रेरयितुरीशस्य कर्मस्वखिलचेतनान् । | ||
ज्ञातृज्ञेयज्ञानरूपा प्रेरणा सा स एव यत् । | ज्ञातृज्ञेयज्ञानरूपा प्रेरणा सा स एव यत् । | ||
स्वरूपेणैव नित्या सा विशेषात्मतया भवेत् । | स्वरूपेणैव नित्या सा विशेषात्मतया भवेत् । | ||
विशेषोपि स्वरूपेण नित्यश्च स्याद् विशेषतः । | विशेषोपि स्वरूपेण नित्यश्च स्याद् विशेषतः । | ||
स्वनिर्वाहकता यस्मान्नानवस्था विशिष्टवत् । | स्वनिर्वाहकता यस्मान्नानवस्था विशिष्टवत् । | ||
विशेष्यस्य विशिष्टस्याप्यभेदे(प्य)पि विवादिनि । | विशेष्यस्य विशिष्टस्याप्यभेदे(प्य)पि विवादिनि । | ||
विशेषोस्त्येव नात्रापि ह्यनवस्था कदाचन । | विशेषोस्त्येव नात्रापि ह्यनवस्था कदाचन । | ||
ज्ञातुरन्योहमिति तु कस्याप्यनुभवो न हि । | ज्ञातुरन्योहमिति तु कस्याप्यनुभवो न हि । | ||
अस्मि ज्ञातैवाहमिति भेदस्तस्मात् तयोः कुतः । | अस्मि ज्ञातैवाहमिति भेदस्तस्मात् तयोः कुतः । | ||
पश्यामीति विशेषोयमिदानीं मे समुत्थितः । | पश्यामीति विशेषोयमिदानीं मे समुत्थितः । | ||
इत्याद्यनुभवाद् भेदो न विशेष्यविशिष्टयोः । | इत्याद्यनुभवाद् भेदो न विशेष्यविशिष्टयोः । | ||
विशेषणं तु द्विविधं विशेषाख्यं तथेतरत् । | विशेषणं तु द्विविधं विशेषाख्यं तथेतरत् । | ||
विशेषमणयेद् येन प्रोक्तं तेन विशेषणम् । | विशेषमणयेद् येन प्रोक्तं तेन विशेषणम् । | ||
विशेषोपि विशेषस्य स्वस्यैव गमको भवेत्'' ॥ इत्यादि तत्त्वविवेके । | विशेषोपि विशेषस्य स्वस्यैव गमको भवेत्'' ॥ इत्यादि तत्त्वविवेके । | ||
सङ्ग्रहः पञ्चकारणानां सङ्क्षेपः । अधिष्ठानस्य करणेन्तर्भावात् । दैवशब्दोदितेश्वरस्यैव मुख्यकर्तृत्वात् स्वतन्त्रकर्त्रोः कर्तृशब्देनैवोक्तेः त्रैविध्यम् । कर्म चेष्टा ॥१८ ॥</div> | सङ्ग्रहः पञ्चकारणानां सङ्क्षेपः । अधिष्ठानस्य करणेन्तर्भावात् । दैवशब्दोदितेश्वरस्यैव मुख्यकर्तृत्वात् स्वतन्त्रकर्त्रोः कर्तृशब्देनैवोक्तेः त्रैविध्यम् । कर्म चेष्टा ॥१८ ॥</div> | ||
| Line 9,437: | Line 9,437: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V20" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V20"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V20" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V20"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V20_B01" data-verse="BGT_C18_V20" data-block-id="BGT_C18_V20_B01">'अस्तित्वाद् भूतनामभ्यः सर्वजीवेभ्य एव यत् । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V20_B01" data-verse="BGT_C18_V20" data-block-id="BGT_C18_V20_B01">'अस्तित्वाद् भूतनामभ्यः सर्वजीवेभ्य एव यत् । | ||
मुक्तेभ्योपि पृथक्त्वेन विष्णोः सर्वत्रगस्य च । | मुक्तेभ्योपि पृथक्त्वेन विष्णोः सर्वत्रगस्य च । | ||
ऐक्येन च स्वरूपाणां प्रादुर्भावादिकात्मनाम् । | ऐक्येन च स्वरूपाणां प्रादुर्भावादिकात्मनाम् । | ||
तारतम्येन जीवानां भेदेनैव परस्परम् । | तारतम्येन जीवानां भेदेनैव परस्परम् । | ||
जडेभ्यश्चैव जीवानां जडानां च परस्परम् । | जडेभ्यश्चैव जीवानां जडानां च परस्परम् । | ||
तेभ्यो विष्णोश्च सम्यक् तल्लक्षणज्ञानपूर्वकम् । | तेभ्यो विष्णोश्च सम्यक् तल्लक्षणज्ञानपूर्वकम् । | ||
ज्ञानं सात्त्विकमुद्दिष्टं यत् साक्षान्मुक्तिकारणम्'' ॥२० ॥</div> | ज्ञानं सात्त्विकमुद्दिष्टं यत् साक्षान्मुक्तिकारणम्'' ॥२० ॥</div> | ||
| Line 9,529: | Line 9,529: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V25" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V25"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V25" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V25"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V25_B01" data-verse="BGT_C18_V25" data-block-id="BGT_C18_V25_B01">'मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा'' इत्युक्त्वा 'ये मे मतम्'' 'ये त्वेतत्'' इति च तस्य मोक्षसाधनत्वस्याकरणे प्रत्यवायस्य चोक्तेर्भगवदर्पितत्वेन सर्वकर्मकरणं तस्य विष्णोः सर्वपरमत्वज्ञानं च नियतमेवेति ज्ञायते । 'अध्यात्मचेतसा'' इत्युक्तत्वात् तत्स्व(तत्व)रूपयाथार्थ्यज्ञानादि । 'ये तु सर्वाणि'' इत्यस्मिन् श्लोकेध्यात्मचेतस्त्वस्य 'मत्पराः अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्तः'' इति व्याख्यातत्वात् । एवं सर्वमपि भगवद्भक्तियुक्तमेव सात्त्विकम् । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V25_B01" data-verse="BGT_C18_V25" data-block-id="BGT_C18_V25_B01">'मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा'' इत्युक्त्वा 'ये मे मतम्'' 'ये त्वेतत्'' इति च तस्य मोक्षसाधनत्वस्याकरणे प्रत्यवायस्य चोक्तेर्भगवदर्पितत्वेन सर्वकर्मकरणं तस्य विष्णोः सर्वपरमत्वज्ञानं च नियतमेवेति ज्ञायते । 'अध्यात्मचेतसा'' इत्युक्तत्वात् तत्स्व(तत्व)रूपयाथार्थ्यज्ञानादि । 'ये तु सर्वाणि'' इत्यस्मिन् श्लोकेध्यात्मचेतस्त्वस्य 'मत्पराः अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्तः'' इति व्याख्यातत्वात् । एवं सर्वमपि भगवद्भक्तियुक्तमेव सात्त्विकम् । | ||
॥ २३-२५ ॥</div> | ॥ २३-२५ ॥</div> | ||
| Line 9,551: | Line 9,551: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V29" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V29"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V29" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V29"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V29_B01" data-verse="BGT_C18_V29" data-block-id="BGT_C18_V29_B01">'भगवद्भक्तिसामर्थ्यात् प्रकृष्टो न कृतो हि यः । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V29_B01" data-verse="BGT_C18_V29" data-block-id="BGT_C18_V29_B01">'भगवद्भक्तिसामर्थ्यात् प्रकृष्टो न कृतो हि यः । | ||
स प्राकृतो दीर्घसूत्री कुर्यां पश्चादिति स्मरन्'' ॥ इति शब्दतत्त्वे । | स प्राकृतो दीर्घसूत्री कुर्यां पश्चादिति स्मरन्'' ॥ इति शब्दतत्त्वे । | ||
प्राप्तकालस्य कर्मणो दीर्घकालेनैव कृतिं सूचयन् दीर्घसूत्रीत्यर्थः । | प्राप्तकालस्य कर्मणो दीर्घकालेनैव कृतिं सूचयन् दीर्घसूत्रीत्यर्थः । | ||
'अलसो दीर्घसूत्री च सत्त्वयुक् तामसो मतः । | 'अलसो दीर्घसूत्री च सत्त्वयुक् तामसो मतः । | ||
अयुक्तो राजसः स्तब्धः प्राकृतो नैकृतिः शठः । | अयुक्तो राजसः स्तब्धः प्राकृतो नैकृतिः शठः । | ||
एकैकेनैव दोषेण प्रोक्तस्तामसतामसः । | एकैकेनैव दोषेण प्रोक्तस्तामसतामसः । | ||
दुर्नरत्वं च तिर्यक्त्वं तमश्चैतत्फलं क्रमात्'' ॥ इति च ॥ २८-२९ ॥</div> | दुर्नरत्वं च तिर्यक्त्वं तमश्चैतत्फलं क्रमात्'' ॥ इति च ॥ २८-२९ ॥</div> | ||
| Line 9,587: | Line 9,587: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V32" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V32"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V32" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V32"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V32_B01" data-verse="BGT_C18_V32" data-block-id="BGT_C18_V32_B01">'किञ्चिद् यथावद् धर्मादीनयथावच्च पश्यति । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V32_B01" data-verse="BGT_C18_V32" data-block-id="BGT_C18_V32_B01">'किञ्चिद् यथावद् धर्मादीनयथावच्च पश्यति । | ||
यया बुद्ध्या राजसी सा मिथ्यादृक्त्वेव तामसी'' ॥ इति च ॥३१,३२॥</div> | यया बुद्ध्या राजसी सा मिथ्यादृक्त्वेव तामसी'' ॥ इति च ॥३१,३२॥</div> | ||
| Line 9,635: | Line 9,635: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V37" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V37"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V37" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V37"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V37_B01" data-verse="BGT_C18_V37" data-block-id="BGT_C18_V37_B01">'विष्णोः प्रसादात् स्वमनःप्रसादात् सात्त्विकं सुखम्'' इति पाद्मे । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V37_B01" data-verse="BGT_C18_V37" data-block-id="BGT_C18_V37_B01">'विष्णोः प्रसादात् स्वमनःप्रसादात् सात्त्विकं सुखम्'' इति पाद्मे । | ||
॥३७ ॥</div> | ॥३७ ॥</div> | ||
| Line 9,657: | Line 9,657: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V41" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V41"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V41" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V41"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V41_B01" data-verse="BGT_C18_V41" data-block-id="BGT_C18_V41_B01">सत्त्वं जीवजातम् । मुक्तानां गुणातीतत्वात् 'पृथिव्यां दिवि देवेषु वा'' इति विशेषः । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V41_B01" data-verse="BGT_C18_V41" data-block-id="BGT_C18_V41_B01">सत्त्वं जीवजातम् । मुक्तानां गुणातीतत्वात् 'पृथिव्यां दिवि देवेषु वा'' इति विशेषः । | ||
'यथेष्टं सञ्चरन्तोपि मुक्ता भूम्यादिगा न तु । | 'यथेष्टं सञ्चरन्तोपि मुक्ता भूम्यादिगा न तु । | ||
ग्रामस्था अपि न ग्राम्या वैलक्षण्यादि्ध सज्जनाः । | ग्रामस्था अपि न ग्राम्या वैलक्षण्यादि्ध सज्जनाः । | ||
नराधमास्तामसेषु सात्त्विकास्तत्र राजसाः । | नराधमास्तामसेषु सात्त्विकास्तत्र राजसाः । | ||
दैत्यभृत्या महादैत्या मुख्यतामसतामसाः । | दैत्यभृत्या महादैत्या मुख्यतामसतामसाः । | ||
राजसास्तु नरास्तत्र विप्रा राजससात्त्विकाः । | राजसास्तु नरास्तत्र विप्रा राजससात्त्विकाः । | ||
तत्रस्थशुद्धसत्त्वास्तु परहंसाः प्रकीर्तिताः । | तत्रस्थशुद्धसत्त्वास्तु परहंसाः प्रकीर्तिताः । | ||
हंसो बहूदः कुटिको वनस्थो नैष्ठिको गृही । | हंसो बहूदः कुटिको वनस्थो नैष्ठिको गृही । | ||
क्रमाद् रजोधिका बाह्यं कर्मैषामधिकं यतः । | क्रमाद् रजोधिका बाह्यं कर्मैषामधिकं यतः । | ||
धर्माः परमहंसानां ब्राह्मा एव शमादिकाः । | धर्माः परमहंसानां ब्राह्मा एव शमादिकाः । | ||
देवादेः कर्मबाहुल्यं न लिङ्गं रजसः क्वचित् । न हि विष्णोश्चलेत् तेषां मनः कर्मकृतावपि । | देवादेः कर्मबाहुल्यं न लिङ्गं रजसः क्वचित् । न हि विष्णोश्चलेत् तेषां मनः कर्मकृतावपि । | ||
अन्येषां चलचित्तत्वात् प्रायः स्यात् कर्म राजसम् । | अन्येषां चलचित्तत्वात् प्रायः स्यात् कर्म राजसम् । | ||
यदि तत् स्मारकं विष्णोर्विद्यात् सात्त्विकमेव तत् । | यदि तत् स्मारकं विष्णोर्विद्यात् सात्त्विकमेव तत् । | ||
धर्मार्थहिंसनाग्निश्च विशेषो ब्रह्मचारिण; । | धर्मार्थहिंसनाग्निश्च विशेषो ब्रह्मचारिण; । | ||
पैतृकं चापि यतितो दारास्तु गृहिणस्ततः । | पैतृकं चापि यतितो दारास्तु गृहिणस्ततः । | ||
असर्गो (असङ्गो) ग्राम्यसन्त्यागः पश्वहिंसा गृहस्थतः । | असर्गो (असङ्गो) ग्राम्यसन्त्यागः पश्वहिंसा गृहस्थतः । | ||
वनस्थस्य विशेषोयं सर्वेषामितरत् समम्'' ॥ इति च । | वनस्थस्य विशेषोयं सर्वेषामितरत् समम्'' ॥ इति च । | ||
'सात्त्विकाः स्वल्परजसः क्षत्रियाः सत्त्वराजसाः । | 'सात्त्विकाः स्वल्परजसः क्षत्रियाः सत्त्वराजसाः । | ||
वैश्याः शूद्रा अतिस्वल्पसत्त्वाधिक्येन तामसाः । | वैश्याः शूद्रा अतिस्वल्पसत्त्वाधिक्येन तामसाः । | ||
ये तु भागवता वर्णास्तेषां भेदोयमीरितः । | ये तु भागवता वर्णास्तेषां भेदोयमीरितः । | ||
सत्त्वाधिकः पुल्कसोपि यस्तु भागवतः सदा । | सत्त्वाधिकः पुल्कसोपि यस्तु भागवतः सदा । | ||
त्रैविद्यमात्रा विष्णोर्ये सर्वाधिक्ये ससंशयाः । | त्रैविद्यमात्रा विष्णोर्ये सर्वाधिक्ये ससंशयाः । | ||
अन्याधिक्यं न मन्यन्ते श्रीशाद् राजसराजसाः । | अन्याधिक्यं न मन्यन्ते श्रीशाद् राजसराजसाः । | ||
अज्ञा विष्णौ द्वेषहीनाः सर्वे राजसतामसाः । | अज्ञा विष्णौ द्वेषहीनाः सर्वे राजसतामसाः । | ||
पितृगन्धर्वपूर्वाश्च मुनयो देवता इति । | पितृगन्धर्वपूर्वाश्च मुनयो देवता इति । | ||
सात्त्विकास्त्रिविधास्तत्र श्रेष्ठा एवोत्तरोत्तराः । | सात्त्विकास्त्रिविधास्तत्र श्रेष्ठा एवोत्तरोत्तराः । | ||
देवा इन्द्रो विरिञ्चाद्या इति त्रेधैव देवताः । | देवा इन्द्रो विरिञ्चाद्या इति त्रेधैव देवताः । | ||
क्रमोत्तराः शिवो वाणी ब्रह्मा चैवोत्तरोत्तराः । | क्रमोत्तराः शिवो वाणी ब्रह्मा चैवोत्तरोत्तराः । | ||
सत्त्वसत्त्वमहासत्त्वसूक्ष्मसत्त्वश्चतुर्मुखः । | सत्त्वसत्त्वमहासत्त्वसूक्ष्मसत्त्वश्चतुर्मुखः । | ||
तस्माद् यावद् विमुक्तिः स्यान्मुक्तावेवं सुखक्रमः'' ॥ इति च । | तस्माद् यावद् विमुक्तिः स्यान्मुक्तावेवं सुखक्रमः'' ॥ इति च । | ||
विष्णौ किञ्चिदप्रीतियुक्तास्तामसमध्ये सात्त्विका नराधमा इत्यर्थः । राजसानां मध्ये सात्त्विका एव भागवतविप्रादयः । | विष्णौ किञ्चिदप्रीतियुक्तास्तामसमध्ये सात्त्विका नराधमा इत्यर्थः । राजसानां मध्ये सात्त्विका एव भागवतविप्रादयः । | ||
राजसस्थसात्त्विकेष्वेव शुद्धसात्त्विकाः किञ्चिद्रजोयुक्तसात्त्विकाः समरजोयुक्तसात्त्विकाः सत्त्वात् किञ्चिदूनतमोयुक्तसात्त्विका इति वर्णभेदः । सत्त्वप्रधानत्वादेव तानारभ्योत्तरोत्तरं सर्वेपि मोक्षयोग्याः । 'सत्त्वात् सञ्जायते ज्ञानम्'' इत्यादेः । | राजसस्थसात्त्विकेष्वेव शुद्धसात्त्विकाः किञ्चिद्रजोयुक्तसात्त्विकाः समरजोयुक्तसात्त्विकाः सत्त्वात् किञ्चिदूनतमोयुक्तसात्त्विका इति वर्णभेदः । सत्त्वप्रधानत्वादेव तानारभ्योत्तरोत्तरं सर्वेपि मोक्षयोग्याः । 'सत्त्वात् सञ्जायते ज्ञानम्'' इत्यादेः । | ||
'सत्त्वाधिको मोक्षयोग्यो योग्योन्धतमसस्तथा । | 'सत्त्वाधिको मोक्षयोग्यो योग्योन्धतमसस्तथा । | ||
तम उत्तरो रजो भूयान् समो वा सृतिपात्रकः'' ॥ इति च ॥ ४०,४१ ॥</div> | तम उत्तरो रजो भूयान् समो वा सृतिपात्रकः'' ॥ इति च ॥ ४०,४१ ॥</div> | ||
| Line 9,841: | Line 9,841: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V42" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V42"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V42" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V42"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V42_B01" data-verse="BGT_C18_V42" data-block-id="BGT_C18_V42_B01">'शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V42_B01" data-verse="BGT_C18_V42" data-block-id="BGT_C18_V42_B01">'शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च । | ||
ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म (विप्रकर्म) स्वभावजम् । | ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म (विप्रकर्म) स्वभावजम् । | ||
एते गुणाः किञ्चिदूना विप्रात् क्षत्रिय एव च । | एते गुणाः किञ्चिदूना विप्रात् क्षत्रिय एव च । | ||
अधिका वा ब्राह्मणेभ्यः केषुचिच्चक्रवर्तिषु । | अधिका वा ब्राह्मणेभ्यः केषुचिच्चक्रवर्तिषु । | ||
ऋषयस्त्वेव विज्ञेयाः कार्तवीर्यादयो नृपाः ॥४२ ॥</div> | ऋषयस्त्वेव विज्ञेयाः कार्तवीर्यादयो नृपाः ॥४२ ॥</div> | ||
| Line 9,860: | Line 9,860: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V43" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V43"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V43" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V43"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V43_B01" data-verse="BGT_C18_V43" data-block-id="BGT_C18_V43_B01">'शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V43_B01" data-verse="BGT_C18_V43" data-block-id="BGT_C18_V43_B01">'शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् । | ||
दानमीश्वरभावश्च क्षत्रिये(भ्यो)न्ये गुणा अपि ॥४३ ॥</div> | दानमीश्वरभावश्च क्षत्रिये(भ्यो)न्ये गुणा अपि ॥४३ ॥</div> | ||
| Line 10,355: | Line 10,355: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V78" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V78"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-BGT_C18_V78" data-block-id="bhashya-BGT_C18_V78"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V78_B01" data-verse="BGT_C18_V78" data-block-id="BGT_C18_V78_B01">'सोपि मुक्तः'' 'न च तस्मान्मनुष्येषु'' इत्युक्तेश्च मुक्तानां महत् तारतम्यं ज्ञायते । 'मनुष्येषु'' इति विशेषणात् तत्रापि देवानामाधिक्यं च । | <div class="bhashyam-block" id="BGT_C18_V78_B01" data-verse="BGT_C18_V78" data-block-id="BGT_C18_V78_B01">'सोपि मुक्तः'' 'न च तस्मान्मनुष्येषु'' इत्युक्तेश्च मुक्तानां महत् तारतम्यं ज्ञायते । 'मनुष्येषु'' इति विशेषणात् तत्रापि देवानामाधिक्यं च । | ||
'मुक्तिर्ज्ञात्वापि विष्णुं स्याच्छास्त्रं श्रुत्वा ततोधिकम् । | 'मुक्तिर्ज्ञात्वापि विष्णुं स्याच्छास्त्रं श्रुत्वा ततोधिकम् । | ||
मुक्तौ सुखं तत्पठतस्ततोप्यधिकमिष्यते । | मुक्तौ सुखं तत्पठतस्ततोप्यधिकमिष्यते । | ||
व्याख्यातुस्तु समं मुक्तौ सुखं नान्यस्य कस्यचित् । | व्याख्यातुस्तु समं मुक्तौ सुखं नान्यस्य कस्यचित् । | ||
ततोधिकं तु देवानां मुख्यव्याख्याकृतो यतः'' ॥ इति ॥ ६८-७२ ॥ 'यथेच्छसि तथा कुरु'' इत्याक्षेपपरिहाराय 'करिष्ये वचनं तव'' इत्यनुसरति भगवन्तम् ॥ ७३-७८ ॥ नमस्ते वासुदेवाय प्रेयसां मे प्रियोत्तम । | ततोधिकं तु देवानां मुख्यव्याख्याकृतो यतः'' ॥ इति ॥ ६८-७२ ॥ 'यथेच्छसि तथा कुरु'' इत्याक्षेपपरिहाराय 'करिष्ये वचनं तव'' इत्यनुसरति भगवन्तम् ॥ ७३-७८ ॥ नमस्ते वासुदेवाय प्रेयसां मे प्रियोत्तम । | ||
समस्तगुणसम्पूर्णनिर्दोषानन्ददायिने ॥ यस्य त्रीण्युदितानि वेदवचने रूपाणि दिव्यान्यलं ब तद्दर्शतमित्थमेव निहितं देवस्य भर्गो महत् । | समस्तगुणसम्पूर्णनिर्दोषानन्ददायिने ॥ यस्य त्रीण्युदितानि वेदवचने रूपाणि दिव्यान्यलं ब तद्दर्शतमित्थमेव निहितं देवस्य भर्गो महत् । | ||
वायो रामवचोनयं प्रथमकं पृक्षो द्वितीयं वपुः मध्वो यत्तु तृतीयमेव हि कृतो ग्रन्थोमुना केशवे ॥ निःशेषदोषरहित कल्पाणाखिलसद्गुण । | वायो रामवचोनयं प्रथमकं पृक्षो द्वितीयं वपुः मध्वो यत्तु तृतीयमेव हि कृतो ग्रन्थोमुना केशवे ॥ निःशेषदोषरहित कल्पाणाखिलसद्गुण । | ||
भूतिस्वयम्भुशर्वादिवन्द्यं त्वां नौमि मे प्रियम् ॥</div> | भूतिस्वयम्भुशर्वादिवन्द्यं त्वां नौमि मे प्रियम् ॥</div> | ||