Bruhadaranyaka/C4/S4: Difference between revisions
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) |
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) |
||
| Line 4: | Line 4: | ||
| title = शारीरब्राह्मणम् | | title = शारीरब्राह्मणम् | ||
}} | }} | ||
{{VerseBlock | {{VerseBlock | ||
| verse_id = BR_C04_S04_V01 | | verse_id = BR_C04_S04_V01 | ||
| Line 12: | Line 10: | ||
| verse_type = mantra | | verse_type = mantra | ||
| verse_line1 = स यत्रायमात्मा बल्यं न्येत्य सम्मोहमिव न्येत्यथैनमेते प्राणा अभिसमायन्ति । स एतास्तेजोमात्राः समभ्याददानो हृदयमेवान्ववक्रामति । स यत्रैव चाक्षुषः पुरुषः परांग् पर्यावर्ततेऽथारूपज्ञो भवति ॥ १ ॥ | | verse_line1 = स यत्रायमात्मा बल्यं न्येत्य सम्मोहमिव न्येत्यथैनमेते प्राणा अभिसमायन्ति । स एतास्तेजोमात्राः समभ्याददानो हृदयमेवान्ववक्रामति । स यत्रैव चाक्षुषः पुरुषः परांग् पर्यावर्ततेऽथारूपज्ञो भवति ॥ १ ॥ | ||
| commentary1 = bruhadaranyaka | |||
}} | }} | ||
| Line 43: | Line 42: | ||
| verse_type = mantra | | verse_type = mantra | ||
| verse_line1 = एकीभवति न पश्यतीत्याहुरेकीभवति न जिघ्रतीत्याहुरेकीभवति न रसयत इत्याहुरेकीभवति न वदतीत्याहुरेकीभवति न शृणोतीत्याहुरेकीभवति न मनुत इत्याहुरेकीभवति न स्पृशतीत्याहुरेकीभवति न विजानातीत्याहुस्तस्य हैतस्य हृदयस्याग्रं प्रद्योतते तेन प्रद्योतेनैष आत्मा निष्क्रामति चक्षुषो वा मूर्ध्नो वाऽन्येभ्यो वा शरीरदेशेभ्यस्तमुत्क्रामन्तं प्राणोऽनूत्क्रामति प्राणमनुत्क्रामन्तं सर्वे प्राणा अनूत्क्रामन्ति सविज्ञानो भवति स विज्ञानमेवान्ववक्रामति तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा च ॥ २ ॥ | | verse_line1 = एकीभवति न पश्यतीत्याहुरेकीभवति न जिघ्रतीत्याहुरेकीभवति न रसयत इत्याहुरेकीभवति न वदतीत्याहुरेकीभवति न शृणोतीत्याहुरेकीभवति न मनुत इत्याहुरेकीभवति न स्पृशतीत्याहुरेकीभवति न विजानातीत्याहुस्तस्य हैतस्य हृदयस्याग्रं प्रद्योतते तेन प्रद्योतेनैष आत्मा निष्क्रामति चक्षुषो वा मूर्ध्नो वाऽन्येभ्यो वा शरीरदेशेभ्यस्तमुत्क्रामन्तं प्राणोऽनूत्क्रामति प्राणमनुत्क्रामन्तं सर्वे प्राणा अनूत्क्रामन्ति सविज्ञानो भवति स विज्ञानमेवान्ववक्रामति तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा च ॥ २ ॥ | ||
| commentary1 = bruhadaranyaka | |||
}} | }} | ||
| Line 109: | Line 109: | ||
| verse_type = mantra | | verse_type = mantra | ||
| verse_line1 = तद्यथा तृणजलायुका तृणस्यान्तं गत्वा अन्यमाक्रममाक्रम्यात्मानमुपसंहरत्येवमेवायमात्मेदं शरीरं निहत्याविद्यां गमयित्वाऽन्यमाक्रममाक्रम्यात्मानमुपसंहरति ॥ ३ ॥ | | verse_line1 = तद्यथा तृणजलायुका तृणस्यान्तं गत्वा अन्यमाक्रममाक्रम्यात्मानमुपसंहरत्येवमेवायमात्मेदं शरीरं निहत्याविद्यां गमयित्वाऽन्यमाक्रममाक्रम्यात्मानमुपसंहरति ॥ ३ ॥ | ||
| commentary1 = bruhadaranyaka | |||
}} | }} | ||
| Line 129: | Line 130: | ||
| verse_type = mantra | | verse_type = mantra | ||
| verse_line1 = तद्यथा पेशस्करी पेशसो मात्रामुपादायान्यन्नवतरं कल्याणतरं रूपं तनुत एवमेवायमात्मेदं शरीरं निहत्याविद्यां गमयित्वा अन्यन्नवतरं कल्याणतरं रूपं कुरुते पित्र्यं वा गान्धर्वं वा दैवं वा प्राजापत्यं वा ब्राह्मं वाऽन्येषां वा भूतानाम् ॥ ४ ॥ | | verse_line1 = तद्यथा पेशस्करी पेशसो मात्रामुपादायान्यन्नवतरं कल्याणतरं रूपं तनुत एवमेवायमात्मेदं शरीरं निहत्याविद्यां गमयित्वा अन्यन्नवतरं कल्याणतरं रूपं कुरुते पित्र्यं वा गान्धर्वं वा दैवं वा प्राजापत्यं वा ब्राह्मं वाऽन्येषां वा भूतानाम् ॥ ४ ॥ | ||
| commentary1 = bruhadaranyaka | |||
}} | }} | ||
| Line 308: | Line 310: | ||
| verse_type = mantra | | verse_type = mantra | ||
| verse_line1 = स वा अयमात्मा ब्रह्म विज्ञानमयो मनोमयः प्राणमयश्चक्षुर्मयः श्रोत्रमयः पृथिवीमय आपोमयोः वायुमयः आकाशमयस्तेजोमयोऽतेजोमयः काममयोऽकाममयः क्रोधमयोऽक्रोधमयो धर्ममयोऽधर्ममयस्सर्वमयस्तद्यदेतदिदंमयोऽदोमय इति यथाकारी यथाचारी तथा भवति साधुकारी साधुर्भवति पापकारी पापो भवति पुण्यः पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेनाथो खल्वाहुः काममय एवायं पुरुष इति स यथाकामो भवति तत्क्रतुर्भवति यत्क्रतुर्भवति तत्कर्म कुरुते यत्कर्म कुरुते तदभिसम्पद्यते ॥ ५ ॥ | | verse_line1 = स वा अयमात्मा ब्रह्म विज्ञानमयो मनोमयः प्राणमयश्चक्षुर्मयः श्रोत्रमयः पृथिवीमय आपोमयोः वायुमयः आकाशमयस्तेजोमयोऽतेजोमयः काममयोऽकाममयः क्रोधमयोऽक्रोधमयो धर्ममयोऽधर्ममयस्सर्वमयस्तद्यदेतदिदंमयोऽदोमय इति यथाकारी यथाचारी तथा भवति साधुकारी साधुर्भवति पापकारी पापो भवति पुण्यः पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेनाथो खल्वाहुः काममय एवायं पुरुष इति स यथाकामो भवति तत्क्रतुर्भवति यत्क्रतुर्भवति तत्कर्म कुरुते यत्कर्म कुरुते तदभिसम्पद्यते ॥ ५ ॥ | ||
| commentary1 = bruhadaranyaka | |||
}} | }} | ||
| Line 420: | Line 423: | ||
| verse_line3 = प्राप्यान्तं कर्मणस्तस्य यत्किञ्चेह करोत्ययम् ॥ | | verse_line3 = प्राप्यान्तं कर्मणस्तस्य यत्किञ्चेह करोत्ययम् ॥ | ||
| verse_line4 = तस्माल्लोकात् पुनरेत्यस्मै लोकाय कर्मण इति नु कामयमानोऽथाकामयमानो योऽकामो निष्काम आप्तकामः आत्मकामो न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति ॥ ६ ॥ | | verse_line4 = तस्माल्लोकात् पुनरेत्यस्मै लोकाय कर्मण इति नु कामयमानोऽथाकामयमानो योऽकामो निष्काम आप्तकामः आत्मकामो न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति ॥ ६ ॥ | ||
| commentary1 = bruhadaranyaka | |||
}} | }} | ||
| Line 460: | Line 464: | ||
| verse_line3 = अथ मर्त्योऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुत इति ॥ | | verse_line3 = अथ मर्त्योऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुत इति ॥ | ||
| verse_line4 = तद्यथाऽहिर्निलयनी वल्मीके मृता प्रत्यस्ता शयीतैवमेवेदं शरीरं शेतेऽथायमशरीरोऽमृतः प्राणो ब्रह्मैव तेज एव सोऽहं भगवते सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः ॥ ७ ॥ | | verse_line4 = तद्यथाऽहिर्निलयनी वल्मीके मृता प्रत्यस्ता शयीतैवमेवेदं शरीरं शेतेऽथायमशरीरोऽमृतः प्राणो ब्रह्मैव तेज एव सोऽहं भगवते सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः ॥ ७ ॥ | ||
| commentary1 = bruhadaranyaka | |||
}} | }} | ||
| Line 520: | Line 525: | ||
| verse_line2 = अणुः पन्था विततः पुराणो मां स्पृष्टोऽनुवित्तो मयैव । | | verse_line2 = अणुः पन्था विततः पुराणो मां स्पृष्टोऽनुवित्तो मयैव । | ||
| verse_line3 = तेन धीरा अपियन्ति ब्रह्मविदः स्वर्गं लोकमित ऊर्ध्वो विमुक्ताः ॥ ८ ॥ | | verse_line3 = तेन धीरा अपियन्ति ब्रह्मविदः स्वर्गं लोकमित ऊर्ध्वो विमुक्ताः ॥ ८ ॥ | ||
| commentary1 = bruhadaranyaka | |||
}} | }} | ||
| Line 542: | Line 548: | ||
| verse_line1 = तस्मिञ्च्छ्लुक्लमुत नीलमाहुः पिंगलं हरितं लोहितं च । | | verse_line1 = तस्मिञ्च्छ्लुक्लमुत नीलमाहुः पिंगलं हरितं लोहितं च । | ||
| verse_line2 = एष पन्था ब्रह्मणा हानुवित्तस्तेनैति ब्रह्मवित् पुण्यकृत् तैजसश्च ॥ ९ ॥ | | verse_line2 = एष पन्था ब्रह्मणा हानुवित्तस्तेनैति ब्रह्मवित् पुण्यकृत् तैजसश्च ॥ ९ ॥ | ||
| commentary1 = bruhadaranyaka | |||
}} | }} | ||
| Line 573: | Line 580: | ||
| verse_line1 = अन्धन्तमः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासते । | | verse_line1 = अन्धन्तमः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासते । | ||
| verse_line2 = ततो भूय इव ते तमो य उ विद्यायां रताः ॥ १० ॥ | | verse_line2 = ततो भूय इव ते तमो य उ विद्यायां रताः ॥ १० ॥ | ||
| commentary1 = bruhadaranyaka | |||
}} | }} | ||
| Line 595: | Line 603: | ||
| verse_line1 = अनन्दा नाम ते लोका अन्धेन तमसाऽऽवृताः । | | verse_line1 = अनन्दा नाम ते लोका अन्धेन तमसाऽऽवृताः । | ||
| verse_line2 = तांस्ते प्रेत्याभिगच्छन्त्यविद्वांसो बुधो जनाः ॥ ११ ॥ | | verse_line2 = तांस्ते प्रेत्याभिगच्छन्त्यविद्वांसो बुधो जनाः ॥ ११ ॥ | ||
| commentary1 = bruhadaranyaka | |||
}} | }} | ||
| Line 634: | Line 643: | ||
| verse_line1 = आत्मानं चेद्विजानीयादयमस्मीति पूरुषः । | | verse_line1 = आत्मानं चेद्विजानीयादयमस्मीति पूरुषः । | ||
| verse_line2 = किमिच्छन् कस्य कामाय शरीरमनुसंज्वरेत् ॥ १२ ॥ | | verse_line2 = किमिच्छन् कस्य कामाय शरीरमनुसंज्वरेत् ॥ १२ ॥ | ||
| commentary1 = bruhadaranyaka | |||
}} | }} | ||
| Line 659: | Line 669: | ||
| verse_line1 = यस्यानुवित्तः प्रतिबुद्ध आत्मा अस्मिन् सन्दोघे गहने प्रविष्टः । | | verse_line1 = यस्यानुवित्तः प्रतिबुद्ध आत्मा अस्मिन् सन्दोघे गहने प्रविष्टः । | ||
| verse_line2 = स विश्वकृत् स हि सर्वस्य कर्ता तस्य लोकः स उ लोक एव ॥ १३ ॥ | | verse_line2 = स विश्वकृत् स हि सर्वस्य कर्ता तस्य लोकः स उ लोक एव ॥ १३ ॥ | ||
| commentary1 = bruhadaranyaka | |||
}} | }} | ||
| Line 701: | Line 712: | ||
| verse_line1 = यस्मादर्वाक् संवत्सरोऽहोभिः परिवर्तते । | | verse_line1 = यस्मादर्वाक् संवत्सरोऽहोभिः परिवर्तते । | ||
| verse_line2 = तद्देवा ज्योतिषां ज्योतिरायुर्होपासतेऽमृतम् ॥ १६ ॥ | | verse_line2 = तद्देवा ज्योतिषां ज्योतिरायुर्होपासतेऽमृतम् ॥ १६ ॥ | ||
| commentary1 = bruhadaranyaka | |||
}} | }} | ||
| Line 720: | Line 732: | ||
| verse_line1 = यस्मिन् पञ्च पञ्चजना आकाशश्च प्रतिष्ठितः । | | verse_line1 = यस्मिन् पञ्च पञ्चजना आकाशश्च प्रतिष्ठितः । | ||
| verse_line2 = तमेव मन्य आत्मानं विद्वान् ब्रह्मामृतोऽमृतम् ॥ १७ ॥ | | verse_line2 = तमेव मन्य आत्मानं विद्वान् ब्रह्मामृतोऽमृतम् ॥ १७ ॥ | ||
| commentary1 = bruhadaranyaka | |||
}} | }} | ||
| Line 748: | Line 761: | ||
| verse_line1 = मनसैवानुद्रष्टव्यं नेह नानास्ति किञ्चन । | | verse_line1 = मनसैवानुद्रष्टव्यं नेह नानास्ति किञ्चन । | ||
| verse_line2 = मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति ॥ १९ ॥ | | verse_line2 = मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति ॥ १९ ॥ | ||
| commentary1 = bruhadaranyaka | |||
}} | }} | ||
| Line 776: | Line 790: | ||
| verse_line1 = तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः । | | verse_line1 = तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः । | ||
| verse_line2 = नानुध्यायेद् बहून् शब्दान् वाचो विग्लापनं हि तत् " इति ॥ २१ ॥ | | verse_line2 = नानुध्यायेद् बहून् शब्दान् वाचो विग्लापनं हि तत् " इति ॥ २१ ॥ | ||
| commentary1 = bruhadaranyaka | |||
}} | }} | ||
| Line 841: | Line 856: | ||
| verse_type = mantra | | verse_type = mantra | ||
| verse_line1 = स वा एष महानज आत्मा योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु य एषोऽन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिन् शेते सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः सर्वस्याधिपतिः स न साधुना कर्मणा भूयान्नो एवासाधुना कनीयानेष सर्वेश्वर एष भूताधिपतिरेष भूतपाल एष सेतुर्विधरण एषां लोकानामसम्भेदाय तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेनैतमेव विदित्वा मुनिर्भवत्येतमेव प्रव्राजिनो लोकमिच्छन्तः प्रव्रजन्त्येतद्ध स्म वैतत् पूर्वे विद्वांसः प्रजां न कामयन्ते । किं प्रजया करिष्यामो येषां नोऽयमात्माऽयं लोक इति ते ह स्म पुत्रैषणायाश्च वित्तैषणायाश्च लोकैषणायाश्च व्युत्थायाथ भिक्षाचर्यं चरन्ति या ह्येव पुत्रैषणा सा वित्तैषणा सा लोकैषणोभे ह्येते एषणे एव भवतः स एष नेति नेत्यात्माऽगृह्यो न हि गृह्यते अशीर्यो न हि शीर्यते असंगो न हि सज्जते असितो न व्यथते न रिष्यत्येतमु हैवैते न तरत इत्यतः पापमकरवमित्यतः कल्याणमकरवमित्युभे उ हैवैष एते नैनं कृताकृते तपतः ॥ २२ ॥ | | verse_line1 = स वा एष महानज आत्मा योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु य एषोऽन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिन् शेते सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः सर्वस्याधिपतिः स न साधुना कर्मणा भूयान्नो एवासाधुना कनीयानेष सर्वेश्वर एष भूताधिपतिरेष भूतपाल एष सेतुर्विधरण एषां लोकानामसम्भेदाय तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेनैतमेव विदित्वा मुनिर्भवत्येतमेव प्रव्राजिनो लोकमिच्छन्तः प्रव्रजन्त्येतद्ध स्म वैतत् पूर्वे विद्वांसः प्रजां न कामयन्ते । किं प्रजया करिष्यामो येषां नोऽयमात्माऽयं लोक इति ते ह स्म पुत्रैषणायाश्च वित्तैषणायाश्च लोकैषणायाश्च व्युत्थायाथ भिक्षाचर्यं चरन्ति या ह्येव पुत्रैषणा सा वित्तैषणा सा लोकैषणोभे ह्येते एषणे एव भवतः स एष नेति नेत्यात्माऽगृह्यो न हि गृह्यते अशीर्यो न हि शीर्यते असंगो न हि सज्जते असितो न व्यथते न रिष्यत्येतमु हैवैते न तरत इत्यतः पापमकरवमित्यतः कल्याणमकरवमित्युभे उ हैवैष एते नैनं कृताकृते तपतः ॥ २२ ॥ | ||
| commentary1 = bruhadaranyaka | |||
}} | }} | ||
| Line 884: | Line 900: | ||
| verse_line7 = विपापो विरजोऽविचिकित्सो ब्राह्मणो भवत्येष ब्रह्मलोकः सम्राड् इति होवाच याज्ञवल्क्यः | | verse_line7 = विपापो विरजोऽविचिकित्सो ब्राह्मणो भवत्येष ब्रह्मलोकः सम्राड् इति होवाच याज्ञवल्क्यः | ||
| verse_line8 = सोऽहं भगवते विदेहान् ददामि मां चापि सह दास्यायेति ॥ २४ ॥ | | verse_line8 = सोऽहं भगवते विदेहान् ददामि मां चापि सह दास्यायेति ॥ २४ ॥ | ||
| commentary1 = bruhadaranyaka | |||
}} | }} | ||
| Line 923: | Line 940: | ||
| verse_type = mantra | | verse_type = mantra | ||
| verse_line1 = स वा एष महानज आत्माऽजरोऽमरोऽमृतोऽभयो ब्रह्माभयं वै ब्रह्माभयं हि वै ब्रह्म भवति य एवं वेद ॥ २६ ॥ | | verse_line1 = स वा एष महानज आत्माऽजरोऽमरोऽमृतोऽभयो ब्रह्माभयं वै ब्रह्माभयं हि वै ब्रह्म भवति य एवं वेद ॥ २६ ॥ | ||
| commentary1 = bruhadaranyaka | |||
}} | }} | ||