Bhagavatatatparyanirnaya/C11/S3: Difference between revisions

}}

{{VerseBlock

एवं गुणान्भुञ्जानो भगवान् । तं सृष्टं मन्यमानो जीव इह सज्जते ।'शरीरे दोषहानेन गुणभोक्तारमीश्वरम् ।शरीरस्थतया जीवं मन्यमानः पतत्यधः ।तत्सृष्टा हि सदा जीवा देहादेर्जनिमत्त्वतः ।नित्यानन्दैकदेहोऽसौ विष्णुस्तत्क्वैकताऽनयोः''॥ इति च ॥ ४-६ ॥

'आभूतसम्प्लवाज्जन्म जीवेशत्वं विजानतः ।ततः पतत्यधो यस्मादुत्थानं नैव तु क्वचित्''॥ इति च ।'कालाख्यः कलनाद्विष्णुर्व्यक्तमव्यक्तगं नयन्''। इति च ॥ ८ ॥

अव्यक्तं विशतीत्युक्तवा तस्य विस्तारो वारिणा हृतगन्धेत्यादि ।'सङ्क्षेपविस्तराभ्यां तु कथयन्ति मनीषिणः ।बहुवारस्मृतेस्तस्य फलबाहुल्यकारणात्''॥ इति शब्दनिर्णये ॥

'त्रिवर्णा वरणादुक्ता त्रिगुणानां हरेर्मतिः ।गुणात्मकत्वात्प्रकृतिस्त्रिवर्णेति प्रकीर्त्यते ।तत्र तु प्रकृतिस्तार्या तारिका तु हरेर्मतिः ।उभयं विष्णुमायोक्तं ज्ञातव्यमुभयं तथा''॥ इति च ॥'बहूनां सहनिर्देश एकयाऽभिधयैव तु ।तयैवाभिधया तेषां परामृश्यैकमुच्यते ।तामेतामान्तरीं रीतिं विदुः शब्दविदो जनाः''॥इति च ॥ १७,१८ ॥

मण्डलवर्तिनः युद्धरङ्गस्थाः ॥'देवाः सजाया मुच्यन्ते मानुषा उभयात्मकाः ।विजाया एव योगेशास्तेषां या यैव योग्यता ।तथा तथैव मुच्यन्ते नान्यथा तु कथञ्चन''॥ इति संदृश्ये ॥१९-२३॥

'सन्तस्तु त्रिविधाः प्रोक्ता उत्तमा मध्यमाधमाः ।उत्तमा देवतास्तत्र ऋष्याद्या मध्यमा मताः ॥अधमा मानुषोत्कृष्टास्ते चापि त्रिविधा मताः ।तत्राधमेषु येषां तु सङ्गो विघ्नाय वै भवेत् ॥तेषामुत्तमसङ्गस्य तेषां सङ्गं परित्यजेत् ।आदौ तु तेषामपि च सङ्ग उत्तमसङ्गतेः ॥साधनत्वान्नतु त्याज्यो यदि त्यक्तुं न शक्यते ।तदा तेऽपि तथा नेया यथा विघ्नो न वै भवेत् ॥तदुच्चसङ्गतेः क्वापि तदा दोषो न जायते ।प्रयोजनाय तेषां तु सङ्गः सर्वात्मनेष्यते ॥सर्वथा चैव देवेषु सङ्गो मुनिगणेषु च ।भाव्यो हि तं विना नैव पुरुषार्थः क्वचिद्भवेत् ॥विशेषतः स्वोत्तमेषु विना सङ्गं न मुच्यते ।स्वनीचेषु तु देवेषु विना सङ्गं न पूर्यते ॥तस्मात्सत्सूत्तमेष्वेषु सङ्गः कार्यो विशेषतः ।अनाद्यनन्तकालेषु न च हाप्यः कथञ्चन ॥सतां तदुत्तमेशेशे किमु विष्णौ परात्परे''॥ इति गारुडे ॥'बह्वपेक्षो हि जिज्ञासुरतो देहादिवृत्तये ।किञ्चित्सत्स्वपि सङ्गी स्यादशक्ये सति वर्तने ॥कृतकृत्यस्त्यजेत्सङ्गं सदा गुरुसुरादिषु ।सङ्गी स्यान्न हि तत्सङ्गं विना तु सुखभाग्भवेत् ॥तस्मादनाद्यनन्तैव सक्तिर्गुरुसुरादिषु ।अन्यत्र कृत्यापेक्षा स्यादिति सङ्गविनिर्णयः''॥ इति भविष्यत्पर्वणि ॥ २४ ॥

'श्रद्धा भागवते तन्त्रे वेदे भारतपञ्चमे ।विष्णोरव्यवधानेन वक्तृत्वात्सर्वथा भवेत् ॥कलाविद्यास्वनिन्दा च व्यवधानेन केशवे ।प्रवेशाद्यतिभिः कार्या ह्यन्यथा नरकं व््राजेत् ॥श्रन्नामास्तिक्यबुद्धिः स्यात्सा चैव द्विविधा मता ।अत्रोक्तमस्तीत्येकाऽत्र ममात्रास्ति प्रयोजनम् ॥इत्यन्या तत्र पूर्वा तु यतेः कार्या कलास्वपि ।द्वितीया न तु कर्तव्या पञ्चरात्रविरोधिषु ॥सदैव निन्दा सर्वैश्च ब््राह्मादिस्थावरान्तकैः ।सम्यक्वार्या तद्विना च तमो यान्ति विनिश्चयात् ॥कुर्वन्त्येव सुरास्तत्र तदन्येषां तमो भवेत् ।पञ्चरात्रं च वेदाश्च मूलरामायणं तथा ॥पुराणं भागवतं चैव भारतं च न भिद्यते ।एतेष्वपि यथा विष्णोराधिक्यप्रतिपादनम् ॥तद्भक्तानां च क्रमशः स एवार्थो न चापरः ।अन्यथा दृश्यमानं तु मोहायैव विनिर्दिशेत् ॥तस्मात्सर्वेषु शास्त्रेषु विष्णोराधिक्यमेव तु ।क्रमेण च तदीयानां प्रतिपाद्यं न चापरम्''॥ इति ब््राह्माण्डे ।'अन्धन्तमः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासते ।ततो भूय इव ते तमो य उ विद्याया रताः''॥ इति च ।'गृहिणोऽप्यल्पबोधस्य न कलासु प्रयोजनम् ।आवर्तयेद्वेदतन्त्रं मुख्योक्तो हरिरत्र हि''॥ इति हरिवंशेषु ॥ २७ ॥

'ब््राह्माद्या यं न जानन्ति करणाद्यभिमानिनः ।जानन्त्यनुग््राहाच्चास्य प्रधानाग्निं यथाऽर्चिषः ॥अग्निपुत्रा नमस्तस्मै यमाह श्रीश्च न स्फुटम् ।वेदरूपा परं देवं वैलक्षण्यात्समस्तशः ॥आनन्दो नेदृशानन्द इत्युक्ते लोकतः परम् ।प्रतिभाति न चाऽभाति यथावद्दर्शनं विना''॥ इति ब््राह्मतर्के ।बोधकः परमेश्वरः । ईदृशानन्दो न भवतीति निषेधवचनार्थ एव न सिध्यति विलक्षणानन्दाभाव इत्यर्थतः सिद्धिः ॥ ३७ ॥

'त्रिगुणात्मकं प्रधानं च रजः सत्वं तमस्तथा ।प्राणो महानहङ्कारो जीवास्तदभिमानिनः ॥ज्ञानात्मकानीन्द्रियाणि तथा कर्मात्मकानि च ।शब्दाद्यर्थाः सुखं दुःखमिति प्रोक्तं द्विधा फलम् ॥एतत्सर्वं हरे रूपमित्याहुर्ज्ञानदुर्बलाः ।स एव बहुशक्तित्वाद्भाति चैषां तथा तथा ॥एवं कारणकार्याख्यं समस्तं हरिमेव तु ।केचित्पश्यन्ति च व्यस्तं केचिदाहुरपण्डिताः ॥एवं कारणकार्येभ्यः परमानन्दरूपिणम् ।अज्ञानाद्बहुधा प्राहुरेकं सन्तं सुदुर्जनाः ॥रूप्यत्वात्तद्वशत्वाच्च तद्रूपं चैतदीर्यते ।न तु तस्य स्वरूपत्वान्निर्दोषानन्दरूपिणः ॥कथं जडाजडैक्यं स्यात्कुतः पूर्णाल्पमोदयोः ।पूर्णाल्पज्ञानयोश्चैव पूर्णशक्त्यल्पशक्तयोः ॥निर्दुःखदुःखान्वितयोः स्वतन्त्रपरतन्त्रयोः ।अतः सर्वगुणैर्युक्तं सर्वदोषविवर्जितम् ॥अन्याभेदेन विज्ञाय तम एव प्रपद्यते ।निष्कृष्टं सर्वतो विष्णुं सर्वतश्च विलक्षणम् ॥ज्ञात्वा पूर्णगुणं यान्ति मुक्तिं नास्त्यत्र संशयः''॥ इति तन्त्रभागवते ॥'अहं हि जीवसञ्ज्ञो वै मयि जीवः सनातनः ।मैवं त्वयाऽनुमन्तव्यं दृष्टो जीवो मयेति ह ।अहं श्रेयो विधास्यामि यथाधीकारमीश्वरः''इति मोक्षधर्मेषु ॥३८॥

'यथेन्द्रियगतः प्राणस्तेषां शक्त्या विकल्प्यते ।दृष्टिदः श्रुतिदश्चेति मतिदो ज्ञानदस्तथा ॥इत्यादिभेदतो वाच्य एक एव महाबलः ।दृष्ट्यादिशक्तिस्तस्यैव ततो नान्यस्य कस्यचित् ॥एवं सद्रूपकं ब््राह्म तत्तच्छक्त्या विकल्प्यते ।एकमेव महाशक्ति प्राणस्यापि बलप्रदम्''॥ इति हरिवंशेषु ॥ ३९ ॥

'पेशो जरायुरुद्दिष्टः सुवर्णं पेश उच्यते ।मृदुपिण्डश्च पेशं स्यात्क्वचिद्भद्रमपीष्यते''॥ इत्यभिधानम् ।अवनिस्थितेषु स्वेदजेषु । भूस्वेदेन हि प्रायो जायन्ते । तदा कूटस्थे परमात्मन्यास जीवः । यं परमात्मानमृते सुप्त्यनुस्मृतिरेव न ।'देहाद्देहान्तरगतौ प्रविशेत्प्राणमेव तु ।जीवः प्राणः परात्मानमेवं सुप्तावपि स्फुटम् ॥तदन्या देवताः सर्वाः प्राणस्यैव वशे स्थिताः ।ईषच्च सुप्तवद्यान्ति नैव मानुषजीववत् ॥स्वर्गस्थानां न तु स्वापः प्रायो देहेऽपि नाज्ञता ।मृतिसुप्तिप्रबोधादेर्नियन्ता हरिरेकराट् ॥तमृते नैव चावस्था नावस्थावान्न च स्मृतिः ।ततस्तु देवदेवेशः प्राणः प्राणेश्वरो हरिः ॥न हरेरीशिता त्वन्यः स हि सर्वाधिको मतः''॥ इति हरिवंशेषु ॥ ४० ॥

'जानन्तोऽपि हि दुर्ज्ञेयः प्रश्नोऽयं ज्ञानिनामपि ।इति वेदयितुं ब््राह्मपुत्रा नोचुर्निमेः पुरा''॥ इति तन्त्रभागवते ॥ईश्वरात्मत्वात् ईश्वरविषयत्वात् ॥ ४४ ॥

अज्ञः सन्नाचरन् ना । विकर्मणा मृत्योर्मृत्युमुपैति । स एवेश्वरार्पितं कुर्वाणः सिद्धिं लभते ।'अज्ञात्वा कुर्वतः कर्म स्खलनात्पापकारणम् ।तदेवार्पयतो विष्णोर्नैव पापाय तद्भवेत् ॥मनोदोषविहीनस्य न तु दोषवतः क्वचित् ।सत्सु केशवपूर्वेषु क्रमशो भक्तिहीनता ॥असद्भक्तिस्तथा स्नेहो बहुमानमथापि वा ।स्वोत्तमानां प््रिायत्यागादात्मप््रिायचिकीर्षया ॥अधिकेष्वेव नीचोच्चभक्तिव्यत्यास एव वा ।स्वोत्तमस्यात्मनश्चैव समस्नेहोऽथवा भवेत् ॥कार्येषु बहुमाने वा स्वात्मनः समतापि वा ।आधिक्ये किमु वक्तव्यमात्मनः शक्तिहापनम् । ।शक्तस्याशक्तवत्कर्म मनोदोषा इतीरिताः''॥ इति कर्मतन्त्रे ॥४६॥

अव्यग््रात्वेनाचार्यं लब्ध्वा ।'परीक्ष्यैव गुरुः शिष्यं शिष्योऽपि गुरुमाव््राजेत् ।अन्यथा नरकायैव प्रायश्चित्तं गुरोस्तथेऽति च ॥ ४९ ॥

'द्रव्यलिङ्गं शिलाद्यं स्यादात्मलिङ्गं मनोमयम् ।अथवा स्थण्डिलं चैव विष्णोर्लिङ्गं प्रकीर्तितम्''॥ इति च ॥ ५१ ॥

तन्मयं तत्प्रधानम् ।'विष्णोर्भृत्योऽहमित्येव सदा स्याद्भगवन्मयः ।नैवाहं विष्णुरस्मीति विष्णुः सर्वेश्वरो ह्यजः''इति च ॥ ५५ ॥

'स्वादानात्स्वात्मनो व्याप्त्या विष्णुः स्वात्मेति कथ्यते ।न तु जीवस्वरूपत्वात्स हि जीवेश्वरः प्रभुः''॥ इति शब्दनिर्णये ॥ ५६ ॥