Bruhadaranyaka/C1/S6: Difference between revisions
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) |
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) |
||
| Line 3: | Line 3: | ||
| chapter_num = 1 | | chapter_num = 1 | ||
| title = सप्तान्नब्राह्मणम् | | title = सप्तान्नब्राह्मणम् | ||
}} | }}{{VerseBlock | ||
{{VerseBlock | |||
| verse_id = BR_C01_S06_V01 | | verse_id = BR_C01_S06_V01 | ||
| document_id = BR | | document_id = BR | ||
| Line 17: | Line 16: | ||
| id = BR_C01_S06_V01_B01 | | id = BR_C01_S06_V01_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
पिता विष्णुः । यत् यदा । तपसा प्राणिनां कर्मभिः । मेधया स्वेच्छया । | पिता विष्णुः । यत् यदा । तपसा प्राणिनां कर्मभिः । मेधया स्वेच्छया । | ||
| Line 26: | Line 24: | ||
| id = BR_C01_S06_V01_B01 | | id = BR_C01_S06_V01_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
स हीदमन्नं धिया धिया जनयते कर्मभिः इति वचनात् । | स हीदमन्नं धिया धिया जनयते कर्मभिः इति वचनात् । | ||
| Line 100: | Line 97: | ||
| id = BR_C01_S06_V_B01 | | id = BR_C01_S06_V_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
सप्तान्नानि यदा विष्णुः परमः पुरुषो विभुः । | सप्तान्नानि यदा विष्णुः परमः पुरुषो विभुः । | ||
ससर्ज तेषां स्वार्थानि चकार त्रीणि केशवः ॥ | |||
मनो वाचं तथा प्राणं तस्मात् तैस्तुष्टिमेति सः । | |||
तस्मात् तद्भक्तिकामः स्यात् सङ्कल्पं तत्कृतिं प्रति ॥ | |||
कुर्यात् तद्वेदनेच्छां च श्रद्धां तस्य गुणोन्नतौ । | |||
अश्रद्धामन्यसाम्ये वाऽप्यन्येषामुन्नतौ ततः ॥ | |||
अन्येषां तत्स्वरूपत्वे प्राकृतत्वादिकेऽस्य च । | |||
धृतिं तन्निन्दिवागादौ प्राप्ते तत्रैव चाधृतिम् ॥ | |||
तन्मतस्य विसर्गार्थे ह्रियं तद्भक्तिवर्जने । | |||
तद्विवेके धियं चैव तदज्ञाने भियं तथा ॥ | |||
वाचं नित्यं तद्गुणोक्तौ प्राणं तत्कर्मणि स्फुटम् । | |||
तदन्यकर्मसन्त्यागे चापानं व्यानमस्य च ॥ | |||
विरोधिनां निरासित्वेऽथोदानं योगधारणे । | |||
मनोवागादीन्द्रियाणां समानं नियमेऽत्र तु ॥ | |||
अन्नमुक्तेषु सुस्थैर्ये नरः कुर्यात् सदैव हि । | |||
अनेकगोचरेच्छा स्यात् काम एकाश्रये स्थितः ॥ | |||
प्राणः प्रवृत्तिहेतुः स्यादपानस्तु निवर्तने । | |||
बलकर्मा तथा व्यान उदानो योगकर्मकृत् ॥ | |||
देहेन्द्रियमनोनेता समानो नः स्थितिप्रदः । | |||
मनोवाक्प्राणसान्निध्यप्राधान्याज्जीव उन्नतिः ॥ | |||
मनोवाक्प्राणरूपोऽसौ भगवान् पुरुषोत्तमः । | |||
मनोवाक्प्राणतस्तस्य जाता अन्येऽभिमानिनः ॥ | |||
ब्रह्मा सरस्वती वायुर्मनआद्यभिमानिनः । | |||
सर्वस्यान्तः स्थितं विष्णुमायत्ता वाग्घि नः सदा ॥ | |||
सर्ववाचश्च घोषाश्च विष्णोर्नामेति कीर्तिताः । | |||
तज्ज्ञानां तत्फलं च स्यादज्ञानां तत्फलं न तु ॥ | |||
सर्वेन्द्रियगतं ज्ञानं मनआयत्तमीरितम् । | |||
पृष्टे स्पृष्टोऽप्यनेनाहं स्पृष्ट इत्येव वेत्त्यतः ॥ | |||
मनस्यव्याकुलेऽन्यत्र नैव वेत्ति कथञ्चन ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 194: | Line 190: | ||
| id = BR_C01_S06_V16_B01 | | id = BR_C01_S06_V16_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
लोकवेदसुरज्ञातपित्रादेश्चाभिमानिनः । | लोकवेदसुरज्ञातपित्रादेश्चाभिमानिनः । | ||
| Line 228: | Line 223: | ||
| id = BR_C01_S06_V19_B01 | | id = BR_C01_S06_V19_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
द्युपृथिव्यग्निसूर्यापां सोमस्याप्यभिमानिनः ॥ | द्युपृथिव्यग्निसूर्यापां सोमस्याप्यभिमानिनः ॥ | ||
स इन्द्रः परमैश्वर्यादशत्रुः समवर्जनात् । | |||
वायुरेते समा व्याप्तौ ब्रह्मेरौ गुणतोऽधिकौ ॥ | |||
अनन्ताश्च गुणा ह्येषामन्यजीवव्यपेक्षया । | |||
तेभ्योऽप्यनन्ता विष्णोस्तु तेषामेवमुपासकः ॥ | |||
नित्यलोकोपभोगी स्यादनित्यस्यान्यथा भवेत् । | |||
}} | }} | ||
| Line 259: | Line 253: | ||
| id = BR_C01_S06_V21_B01 | | id = BR_C01_S06_V21_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
वायुः प्रजापतिः सोऽसौ चन्द्रसंस्थो विशेषतः ॥ | वायुः प्रजापतिः सोऽसौ चन्द्रसंस्थो विशेषतः ॥ | ||
रात्रौ रात्रौ क्षयादस्य पूरणाद् रात्रिनामकाः । | |||
कलाः पञ्चदश प्रोक्ता ध्रुवैवास्य तु षोडशी ॥ | |||
अकलोऽपि स चन्द्रस्य कलाभिः प्रोच्यते तथा । | |||
सोऽमावास्यां यतो रात्रौ प्राणभृत्सु व्यवस्थितः ॥ | |||
कल्यावेशादल्पदोषः कृकलासवधोऽपि सन् । | |||
तस्यां रात्रौ महान् दोषो देवतावेशतो भवेत् ॥ | |||
वायुः संवत्सरः प्रोक्तो वत्सो विष्णोरसौ यतः । | |||
सम्यगेव रतिं याति . | |||
}} | }} | ||
| Line 285: | Line 278: | ||
| id = BR_C01_S06_V22_B01 | | id = BR_C01_S06_V22_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
....................... स एवं विदुषि स्थितः ॥ | ....................... स एवं विदुषि स्थितः ॥ | ||
अध्रुवास्तु कला यद्वत् सौम्यस्तस्य तथा धनम् । | |||
आगमापायवत्त्वात् तु ध्रुवावद्देह उच्यते ॥ | |||
नाभिस्थानं शरीरं तु चक्रस्य प्रधिवद्धनम् । | |||
सर्वस्वविजयेऽप्यस्मात् प्रधिमात्रं हि गच्छति ॥ | |||
एवं महागुणान् देवानेवं यो वेद पूरुषः । | |||
न चैभ्योऽतिप्रियः कश्चिद्विष्णोरस्ति कदाचन ॥ | |||
चतुर्थं भोज्यमेवान्नं सर्वसाधारणं स्मृतम् । | |||
आत्मनोऽतिसमीपत्वं तस्य योऽन्नस्य मन्यते ॥ | |||
अक्षयं पापमस्य स्याद्देवब्रह्मस्वहारिणः । | |||
तदेवमन्त्रयुक्तत्वाद् बलिहोमात्मना द्वयम् ॥ | |||
देवानां प्रददौ विष्णुस्तस्मान्नैवेच्छया यजेत् । | |||
यदीच्छया यजेत् तेषामपहर्ता भविष्यति ॥ | |||
देवस्वं तेन येनैव काम्यार्थं विनियोजितम् । | |||
परकीयेन वित्तेन तस्मिन् विनिमये यथा ॥ | |||
चतुष्पाद्भ्यो द्विपद्भ्यश्च पशुभ्यः पयआत्मकम् । | |||
प्रायच्छत् सप्तमान्नं स गोक्षीरं मुख्यमत्र च ॥ | |||
आत्मने चैव देवानां तद्धोमार्थं प्रकल्पितम् । | |||
संवत्सरं गोपयसा येन होमो हरेः कृतः ॥ | |||
भगवत्तत्त्वविदुषा तस्य मुक्तिर्न संशयः । | |||
अदृष्टभगवद्रूपस्यैतद्दर्शनकारणम् ॥ | |||
भगवद्दृष्टिपूतस्तु विना होमेन मुच्यते । | |||
सप्तान्नसृष्टितत्त्वज्ञस्त्वेकहोमेन मुच्यते ॥ | |||
विशेषज्ञो यतः सोऽयं भगवत्तत्त्ववेदने । | |||
को नाम भगवान् विष्णुः परमानन्दरूपतः ॥ | |||
प्राणिनां कर्मभिश्चैव स्वेच्छया च पुनः पुनः । | |||
सप्तान्नं सृजते यस्मादन्नानामक्षयस्ततः ॥ | |||
तस्मादक्षितिनामासौ भगवान् पुरुषोत्तमः । | |||
य एवमक्षितिं वेद भगवन्तं सनातनम् ॥ | |||
अप्रयत्नेन भोगाः स्युर्यथेष्टास्तस्य सर्वदा । | |||
सप्तान्नोपासनं यस्माद्देवानां योग्यमुत्तमम् ॥ | |||
तस्माद्देवत्वमाप्नोति योग्यो देवपदस्य यः । | |||
ऊर्जं देवान्नमुद्दिष्टं ऊर्जितास्तु गुणास्तथा ॥ | |||
तदप्याप्नोति न नरा योग्या एतदुपासते । | |||
ज्ञानमात्रेण देवानां सामीप्यं प्राप्नुवन्ति ते ॥ | |||
इति नारायणीये ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 346: | Line 338: | ||
| id = BR_C01_S06_V24_B01 | | id = BR_C01_S06_V24_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
ब्रह्मेति वेदः । स्वाध्यायादिकर्तृत्वात् पुत्रस्त्वं ब्रह्मेत्याद्युच्यते । आत्मा भवति व्यापको भवति । | ब्रह्मेति वेदः । स्वाध्यायादिकर्तृत्वात् पुत्रस्त्वं ब्रह्मेत्याद्युच्यते । आत्मा भवति व्यापको भवति । | ||
| Line 355: | Line 346: | ||
| id = BR_C01_S06_V24_B01 | | id = BR_C01_S06_V24_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
पुनः पुनः कर्मकृतिर्मानुष्यजय उच्यते । | पुनः पुनः कर्मकृतिर्मानुष्यजय उच्यते । | ||
जन्मान्तरं विना नैव कर्मणा तत्तु युज्यते ॥ | |||
पुत्रेण विद्यया नित्यमेकैकेनापि युज्यते । | |||
उभाभ्यां किमु वक्तव्यमष्टभागफलं सुतात् ॥ | |||
विद्यया त्वर्धमाप्नोति सर्वं सप्तान्नविल्लभेत् । | |||
पुत्रमाविश्य सामर्थ्यान्मुच्यतेऽच्छिद्रकर्मणः ॥ | |||
अक्ष्णं पुदिति च च्छिद्रं पुत्रस्तत्त्राणको भवेत् । | |||
}} | }} | ||
| Line 395: | Line 385: | ||
| id = BR_C01_S06_V27_B01 | | id = BR_C01_S06_V27_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
पृथिव्यादिस्थिता देवाः सरस्वत्यादिकास्त्रयः ॥ | पृथिव्यादिस्थिता देवाः सरस्वत्यादिकास्त्रयः ॥ | ||
अधिकावेशतो देवेष्वतो देवा इति स्मृताः । | |||
यदावेशात् सर्वमुक्तं सत्यं देवी तु वाघ्धि सा ॥ | |||
यदावेशान्न दुःखी स्यादानन्दी दैवतं मनः । | |||
यदावेशात् सर्वकार्येष्वम्लानः प्राण एव सः ॥ | |||
सर्वसामर्थ्ययुक्तः स्यान्न म्रियेत कदाचन । | |||
एवं सप्तान्नविन्मुक्तस्त्रिभिराविष्ट एव तु ॥ | |||
सर्वेषु व्याप्तिमन्वेति न दुःखी प्राणिषु स्थितेः । | |||
सप्तान्नोपासनायोग्या देवा एकान्ततो हि यत् ॥ | |||
देवांश्च पापं नाप्नोति तस्मात् पापं न तस्य तु । | |||
देवा मनुष्यतामंशैराप्ता ये पुत्रतः फलम् ॥ | |||
स्यात् तेषामेव चामुक्तेर्मुक्तानां न तु किञ्चन । | |||
मुक्तानां देववागादेरावेशः सम्प्रकीर्तितः ॥ | |||
प्राणज्ञानं यथाऽवन्ति रहस्यमिति सर्वदा । | |||
एवं मुक्तस्वरूपं चाप्यवन्त्येव रहस्यतः ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 452: | Line 441: | ||
| id = BR_C01_S06_V30_B01 | | id = BR_C01_S06_V30_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
उत्तमः सर्वदेवेषु प्राण एव हरेरनु । | उत्तमः सर्वदेवेषु प्राण एव हरेरनु । | ||
चतुर्मुखस्य प्राणस्य न विशेषोऽस्ति कश्चन ॥ | |||
तस्माद् विष्णोर्व्रतस्यानु नित्यं प्राणव्रतं चरेत् । | |||
हंसोपास्तिः श्वासरूपे तयोर्व्रतमुदीरितम् ॥ | |||
हंसरूपी हि तौ देवौ श्वसोच्छ्वासप्रवर्तकौ । | |||
तस्मात् प्राण्यादपान्याच्च सद्रूपं संस्मरन् सदा ॥ | |||
नान्यस्योपासनं कुर्यात् तद्भृत्यत्वं विना क्वचित् । | |||
इन्द्रियाणि ससर्जादौ वासुदेवः प्रजापतिः ॥ | |||
अध्यात्ममिन्द्रियाण्याहुरधिदैवं तु देवताः । | |||
अध्यात्ममग्निर्वाङ्ग्नामा चक्षुरादित्य उच्यते ॥ | |||
श्रोत्रं तु चन्द्रमा नाम मनः स्थूलं तु वासवः । | |||
येन यज्ञादिकं कुर्याच्छेषरुद्रविपास्तथा ॥ | |||
मनः सूक्ष्मं ज्ञानयोग्यं शेषो व्याख्यानगोचरम् । | |||
रुद्रस्तु मननाख्यं च गरुडो ध्यानगोचरम् ॥ | |||
वायुः प्राण इति प्रोक्तो येन सर्वं नियम्यते । | |||
त एते भगवत्सृष्टा व्यूदिरेऽध्यात्मसंस्थिताः ॥ | |||
अधिदैवे ज्वलत्कर्मा वह्निः सूर्यस्तु तापकः । | |||
सोमः कान्तौ वृष्टिकर्मा वासवः शेष एव तु ॥ | |||
पञ्चरात्रप्रवृत्तीशो रुद्रस्तत्स्थक्रियापरः । | |||
सर्वप्रवर्तको वायुर्ज्ञानमोक्षप्रदस्तथा ॥ | |||
वेदप्रवृत्तिकृद्धीन्द्रस्तेऽधिदैवे च पस्पृधुः । | |||
अहं श्रेयानहं श्रेयानिति तानब्रवीद्धरिः ॥ | |||
स्वकर्म यस्त्वविश्रान्तं कुर्याच्छ्रेयान् स वः स्मृतः । | |||
इति श्रुत्वा ततश्चक्रुः कर्म स्वं स्वमनारतम् ॥॥ | |||
तानेताञ्छ्रमरूपेण प्राप ब्रह्मा प्रजापतिः । | |||
श्रान्ताः स्वं भगवत्कर्म न शेकुः सर्वदेवताः ॥ | |||
वायुं तु समशक्तित्वान्नाप ब्रह्मा प्रजापतिः । | |||
तेनासौ भगवत्कर्म सर्वं च कृतवान् सदा ॥ | |||
श्रमात् पापात्मको मृत्युर्भगवत्कर्मवर्जनात् । | |||
अन्यान् देवानवापाशु नैव वायुं कदाचन ॥॥ | |||
ते वायुं ज्ञानमैच्छन्त श्रेष्ठोऽयमिति निश्चिताः । | |||
तं ज्ञात्वा तेन चाविष्टास्तद्भृत्यत्वमुपागताः ॥ | |||
तस्मात् प्राणाश्च मरुत इत्येषां नाम संस्थितम् । | |||
वायोर्देवा हि जायन्ते लयमेष्यन्ति तत्र च ॥ | |||
तस्मान्नित्यं तद्व्रताश्च तद्व्रतोऽतो भवेत् सदा । | |||
अन्यदेवव्रतारम्भं यदि कुर्यात् समापयेत् ॥ | |||
तेनासौ वायुना साकं भगवन्तमुपेष्यति ॥ इति नारायणश्रुतौ । | |||
}} | }} | ||
| Line 497: | Line 485: | ||
| id = BR_C01_S06_V30_B01 | | id = BR_C01_S06_V30_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
आनन्द्येव भवति । न शोचतीत्यतो मुक्त इत्यवगम्यते | आनन्द्येव भवति । न शोचतीत्यतो मुक्त इत्यवगम्यते ॥ | ||
}} | }} | ||
[[Category:Bruhadaranyaka]] | [[Category:Bruhadaranyaka]] | ||