Bruhadaranyaka/C4/S3: Difference between revisions
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) |
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) |
||
| Line 3: | Line 3: | ||
| chapter_num = 4 | | chapter_num = 4 | ||
| title = ज्योतिर्ब्राह्मणम् | | title = ज्योतिर्ब्राह्मणम् | ||
}} | }}{{VerseBlock | ||
{{VerseBlock | |||
| verse_id = BR_C04_S03_V01 | | verse_id = BR_C04_S03_V01 | ||
| document_id = BR | | document_id = BR | ||
| Line 17: | Line 16: | ||
| id = BR_C04_S03_V01_B1 | | id = BR_C04_S03_V01_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
याज्ञवल्क्यो वरं दत्वा राज्ञा संवादकामुकः । | याज्ञवल्क्यो वरं दत्वा राज्ञा संवादकामुकः । | ||
वैदेहनगरं प्रायात् सन्तो यच्छास्त्रलोलुपाः ॥ इति स्कान्दे ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 27: | Line 25: | ||
| id = BR_C04_S03_V01_B1 | | id = BR_C04_S03_V01_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
तथापि सम्राडेव पूर्वं पप्रच्छ ॥ | तथापि सम्राडेव पूर्वं पप्रच्छ ॥ | ||
| Line 77: | Line 74: | ||
| id = BR_C04_S03_V06_B1 | | id = BR_C04_S03_V06_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
आत्मा भगवानेवास्य ज्योतिः । | आत्मा भगवानेवास्य ज्योतिः । | ||
भावेऽभावेऽपि सूर्यादेर्जीवानां विष्णुरेव हि । | |||
ज्योतिस्तथाप्यभावे तु तज्ज्ञेयं हि विशेषतः ॥ | |||
अस्वतांत्र्यात्तु जीवस्य द्योतयन् बुद्धिमस्य सः । | |||
प्रवर्तयति सर्वेशस्तमस्यपि जनार्दनः ॥ इति च ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 99: | Line 95: | ||
| id = BR_C04_S03_V07_B1 | | id = BR_C04_S03_V07_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
स्वातंत्र्याद्ध्यायतीवासौ ध्याययन् जीवमंजसा । | स्वातंत्र्याद्ध्यायतीवासौ ध्याययन् जीवमंजसा । | ||
गृह्णातीव ग्राहयन् स जीवं सर्वेश्वरेश्वरः ॥ | |||
सदा विज्ञानपूर्णोऽसौ समानोऽसौ सदा समः । | |||
अविकारात् समानः सन् जीवमादाय सञ्चरेत् ॥ | |||
उभौ लौकौ स्वापकत्वाद्भूत्वाऽसौ स्वप्ननामकः । | |||
इमं लोकं जाग्रदाख्यं मृत्युरूपात्मकं सदा ॥ | |||
बहुपापैकहेतुत्वात् तारयेत् स्वप्नमानयन् । | |||
इमं लोकं च भूराख्यं तारयित्वाऽन्तरिक्षगम् ॥ | |||
जीवं कुर्यान्मृतौ विष्णुर्भूलोकः क्षिप्रमृत्युमान् । | |||
बहवो मृत्यवश्चात्र मृत्यो रूपाण्यतस्त्वयम् ॥ | |||
पापहेतुत्वतश्चायं भूर्लोको मृत्युरूपकः । | |||
जाग्रच्च पृथिवी चैव द्यौः सुषुप्तिस्तथैव च ॥ | |||
स्वप्नश्चैवान्तरिक्षं च ज्ञेया अन्योन्यनामकाः । | |||
तद्द्ययभिप्रायिका तस्मादुभौ लोकाविति श्रुतिः ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 130: | Line 125: | ||
| id = BR_C04_S03_V08_B1 | | id = BR_C04_S03_V08_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
स वा अयं जायमान इति च द्व्याश्रया श्रुतिः । | स वा अयं जायमान इति च द्व्याश्रया श्रुतिः । | ||
यस्य ज्योतिरयं विष्णुः स परामृश्यते तथा ॥ | |||
यदा तु भगवानुक्तस्तदा स्वातंत्र्यतो विभुः । | |||
म्रियमाणो जायमान इत्युक्तस्तन्नियामकः ॥ | |||
फलदानाय पापानां ग्रहस्संसर्ग उच्यते । | |||
मोक्षदाने फलादानाद्विजहातीति चोच्यते ॥ | |||
जीवोऽपि मुक्तिकाले तु हाता पापस्य कथ्यते । | |||
}} | }} | ||
| Line 162: | Line 156: | ||
| id = BR_C04_S03_V10_B1 | | id = BR_C04_S03_V10_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
स्वर्गः सुषुप्तिरित्याख्या मुक्तेरपि यतः समा ॥ | स्वर्गः सुषुप्तिरित्याख्या मुक्तेरपि यतः समा ॥ | ||
परलोको यतो मुख्यो मुक्तिरेव न चापरः । | |||
अतो द्युसुप्तिमोक्षाणामभिप्रायमिदं वचः ॥ | |||
सुप्तिरित्यादिकं स्वेति विष्णोराख्या सुखत्वतः । | |||
पुनरागमनं नाम मुक्तानामपि विद्यते ॥ | |||
प्रलये तु प्रविश्यैनं भगवन्तं जनार्दनम् । | |||
स्थित्वा ज्ञानाविलोपेन निर्गच्छन्ति पुनस्ततः ॥ | |||
न च ज्ञानसुखादीनां तेषां सृष्टौ लयेऽपि वा । | |||
विशेषः कश्चिदन्तश्च बहिश्चैव रमन्ति ते ॥ | |||
स्वापयत्येनमिति स स्वपितीत्युच्यते हरिः । | |||
आनन्दपापलोकादेर्दर्शनं स्वप्नसुप्तयोः ॥ | |||
अपि विष्णोः सदैवास्ति न जीवस्य कथञ्चन । | |||
अत्रायं भगवान् विष्णुर्जीवस्य स्वयमेव तु ॥ | |||
ज्योतिर्विशेषतो भूयान्नैवान्यज्ज्योतिरत्र यत् । | |||
न हि जीवः स्वयं द्रष्टुं सुप्तः शक्नोति हि ध्रुवम् ॥ | |||
अतः स नैव जीवोऽयं सर्वं पश्यति सूक्ष्मदृक् । | |||
स्वप्नेऽन्तरिक्षे स्वर्गे वा न रथाद्याः पुरा स्थिताः ॥ | |||
तदैव तत्कर्मयोग्यान्निर्मिमीते हरिः स्वयम् ॥ इत्यादि महामीमांसायाम् ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 188: | Line 181: | ||
| id = BR_C04_S03_V10_B1 | | id = BR_C04_S03_V10_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
जीवपक्षे प्रसिद्धत्वात् कतम आत्मेति प्रश्नो न युक्तः । न च जीवः समानः सन्नुभौ लोकौ सञ्चरति । सुखदुःखविशेषवत्वात् । न च सुखदुःखादेर्मिथ्यात्वे किञ्चिन्मानम् । याथातथ्यतोऽर्थान् व्यदधाच्छाश्वतीभ्यः समाभ्यः । असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् । वैधर्म्याच्च न स्वप्नादिवत् इत्यादि वचनविरुद्धत्वाच्च । न चैतन्नासीदस्ति भविष्यतीत्यनुभवः कदाचिद्भविष्यतीत्यत्र किञ्चिन्मानम् । किञ्चित्कालस्थिरत्वमात्रस्य शून्यवादिनामपि सिद्धत्वाद् वैधर्म्याच्च न स्वप्नादिवदित्यादिवचनं व्यर्थं स्यात् । अतो न कदाचिदस्य नासीदस्ति भविष्यतीत्यनुभवो भविष्यतीत्यभिप्रायेणैव तद्वचनम् । न च तथानुभवे शून्यस्यानिर्वचनीयस्य च कश्चिद्विशेषः । न च शून्यवादिनां तद्वादिनां च कश्चिद्विशेषो मोक्षे । न च नित्यज्ञानस्वरूपमस्तीति वचनेन कश्चिद्विशेषः ज्ञेयाभावे ज्ञानस्याप्यभावात् । न हि ज्ञेयरहितं ज्ञानं नामास्तीत्यत्र किञ्चिन्मानम् । न च स्वविषयं तदिति तेषां पक्षः । तदा कर्तृकर्मविरोध इति हि तेषां वचनम् । न च जानातीत्यादिकर्तृत्वं ज्ञानस्य तैरंगीक्रियते । निर्विशेषत्वांगीकारात् । अतः शून्यवादिन एव तेऽपि । स्वप्नो भूत्वा स्वापको भूत्वा । न हि जीवोऽपि स्वप्न एव भवति । स्वापं नयतीति स्वप्न इति च व्युत्पत्तिः । जायमानो म्रियमाणो प्रस्वपितीत्यादि । | जीवपक्षे प्रसिद्धत्वात् कतम आत्मेति प्रश्नो न युक्तः । न च जीवः समानः सन्नुभौ लोकौ सञ्चरति । सुखदुःखविशेषवत्वात् । न च सुखदुःखादेर्मिथ्यात्वे किञ्चिन्मानम् । याथातथ्यतोऽर्थान् व्यदधाच्छाश्वतीभ्यः समाभ्यः । असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् । वैधर्म्याच्च न स्वप्नादिवत् इत्यादि वचनविरुद्धत्वाच्च । न चैतन्नासीदस्ति भविष्यतीत्यनुभवः कदाचिद्भविष्यतीत्यत्र किञ्चिन्मानम् । किञ्चित्कालस्थिरत्वमात्रस्य शून्यवादिनामपि सिद्धत्वाद् वैधर्म्याच्च न स्वप्नादिवदित्यादिवचनं व्यर्थं स्यात् । अतो न कदाचिदस्य नासीदस्ति भविष्यतीत्यनुभवो भविष्यतीत्यभिप्रायेणैव तद्वचनम् । न च तथानुभवे शून्यस्यानिर्वचनीयस्य च कश्चिद्विशेषः । न च शून्यवादिनां तद्वादिनां च कश्चिद्विशेषो मोक्षे । न च नित्यज्ञानस्वरूपमस्तीति वचनेन कश्चिद्विशेषः ज्ञेयाभावे ज्ञानस्याप्यभावात् । न हि ज्ञेयरहितं ज्ञानं नामास्तीत्यत्र किञ्चिन्मानम् । न च स्वविषयं तदिति तेषां पक्षः । तदा कर्तृकर्मविरोध इति हि तेषां वचनम् । न च जानातीत्यादिकर्तृत्वं ज्ञानस्य तैरंगीक्रियते । निर्विशेषत्वांगीकारात् । अतः शून्यवादिन एव तेऽपि । स्वप्नो भूत्वा स्वापको भूत्वा । न हि जीवोऽपि स्वप्न एव भवति । स्वापं नयतीति स्वप्न इति च व्युत्पत्तिः । जायमानो म्रियमाणो प्रस्वपितीत्यादि । | ||
| Line 197: | Line 189: | ||
| id = BR_C04_S03_V10_B1 | | id = BR_C04_S03_V10_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
कृत्वा विवाहं तु कुरुप्रवीराः | कृत्वा विवाहं तु कुरुप्रवीराः | ||
तदेतन्मे विजानीहि यथाहं मन्दधीर्हरे । | |||
सुखं बुद्ध्येय दुर्बोधं येषां भवदनुग्रहात् ॥ | |||
जज्ञे बहुज्ञं परमाभ्युदारम् द्रष्टुश्चक्षुषो नास्ति जिह्वा इत्यादिवदन्तर्णितणिच्त्वेन भवति ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 209: | Line 200: | ||
| id = BR_C04_S03_V10_B1 | | id = BR_C04_S03_V10_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
स्वातंत्र्यस्नेहयोरन्तर्णीतणिच् इति हि सूत्रम् । | स्वातंत्र्यस्नेहयोरन्तर्णीतणिच् इति हि सूत्रम् । | ||
| Line 218: | Line 208: | ||
| id = BR_C04_S03_V10_B1 | | id = BR_C04_S03_V10_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
कथमन्यथा स्वयं निहत्य स्वयं निर्माय स्रवन्त्यः सृजते । स हि कर्ता स्वप्नेन शारीरमभिप्रहत्यासुप्तः सुप्तानभिचाकशीति इत्यादि युज्यते । उक्तार्थे च स्वप्नेन शारीरमित्यादि जीवेश्वरभेदमंत्रा उक्ताः प्रमाणत्वेन । ईश्वरो जीवस्य भयानि पश्यन् जक्षदिव अहसदिव । प्राज्ञेनात्मना सम्परिष्वक्तः प्राज्ञेनात्मनाऽन्वारूढ इत्यादिषु चाभ्यासेन सर्वत्र भेद एव निर्दिश्यते सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेदेन इति च निर्णयात्मकं भगवद्वचनम् । न चावस्थाभेदेन जीवभेदो व्यावहारिकोऽप्यस्तीत्यत्र किञ्चिन्मानम् । न हि जाग्रत्स्वप्नस्थश्च द्वावित्यज्ञप्रयोगोऽपि कश्चिदस्ति लौकिकः । न च भ्रमस्तादृशः । तस्माद् भगवानेवात्रोच्यते सर्वकर्तृत्वेन । वेशान्ता वेश्यागृहाः । सुषुप्तिमोक्षोभयविवक्षयैव तद्वचनमिति भगवताऽप्युक्तं स्वाप्ययसम्पत्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृतं हि इति । उभयापेक्षमित्युक्ते मोक्षस्थसुप्तिरिति मन्दस्याशंका स्यादतो मोक्षे सुप्तिरेव नास्तीति ज्ञापयितुमन्यतरापेक्षमित्युक्तं न त्वन्यतर एवार्थ इति । ज्ञाने विकल्पायोगात् । अतोऽवस्थाश्च लोकाश्च सर्वेऽपि विवक्षिताः । सर्वावतः आसमन्तात् सर्ववतः सर्वज्ञानान्युपादाय । | कथमन्यथा स्वयं निहत्य स्वयं निर्माय स्रवन्त्यः सृजते । स हि कर्ता स्वप्नेन शारीरमभिप्रहत्यासुप्तः सुप्तानभिचाकशीति इत्यादि युज्यते । उक्तार्थे च स्वप्नेन शारीरमित्यादि जीवेश्वरभेदमंत्रा उक्ताः प्रमाणत्वेन । ईश्वरो जीवस्य भयानि पश्यन् जक्षदिव अहसदिव । प्राज्ञेनात्मना सम्परिष्वक्तः प्राज्ञेनात्मनाऽन्वारूढ इत्यादिषु चाभ्यासेन सर्वत्र भेद एव निर्दिश्यते सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेदेन इति च निर्णयात्मकं भगवद्वचनम् । न चावस्थाभेदेन जीवभेदो व्यावहारिकोऽप्यस्तीत्यत्र किञ्चिन्मानम् । न हि जाग्रत्स्वप्नस्थश्च द्वावित्यज्ञप्रयोगोऽपि कश्चिदस्ति लौकिकः । न च भ्रमस्तादृशः । तस्माद् भगवानेवात्रोच्यते सर्वकर्तृत्वेन । वेशान्ता वेश्यागृहाः । सुषुप्तिमोक्षोभयविवक्षयैव तद्वचनमिति भगवताऽप्युक्तं स्वाप्ययसम्पत्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृतं हि इति । उभयापेक्षमित्युक्ते मोक्षस्थसुप्तिरिति मन्दस्याशंका स्यादतो मोक्षे सुप्तिरेव नास्तीति ज्ञापयितुमन्यतरापेक्षमित्युक्तं न त्वन्यतर एवार्थ इति । ज्ञाने विकल्पायोगात् । अतोऽवस्थाश्च लोकाश्च सर्वेऽपि विवक्षिताः । सर्वावतः आसमन्तात् सर्ववतः सर्वज्ञानान्युपादाय । | ||
| Line 227: | Line 216: | ||
| id = BR_C04_S03_V10_B1 | | id = BR_C04_S03_V10_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
बाह्यप्रकाशो भेत्युक्तो ज्योतिरान्तर उच्यते । | बाह्यप्रकाशो भेत्युक्तो ज्योतिरान्तर उच्यते । | ||
सुखं स्वरूपभूतं यदानन्द इति कथ्यते ॥ | |||
मुन्नामविषयोत्थं यत्प्रकृष्टविषयात् प्रमुत् ॥ इति च । | |||
}} | }} | ||
| Line 249: | Line 237: | ||
| id = BR_C04_S03_V11_B1 | | id = BR_C04_S03_V11_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
शुक्रं जीवमादाय । | शुक्रं जीवमादाय । | ||
शोकेन रत्या युक्तत्वाच्छुक्रो जीव उदाहृतः ॥ इति च ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 259: | Line 246: | ||
| id = BR_C04_S03_V11_B1 | | id = BR_C04_S03_V11_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
रत्यानन्दौ पूर्णनित्यौ हितौ तेन हिरण्मयः । | रत्यानन्दौ पूर्णनित्यौ हितौ तेन हिरण्मयः । | ||
स्वर्णवर्णतया वापि वासुदेवो हिरण्मयः ॥ | |||
प्रधानहंसरूपत्वादेकहंस इतीरितः ॥ इति च । | |||
}} | }} | ||
| Line 280: | Line 266: | ||
| id = BR_C04_S03_V12_B1 | | id = BR_C04_S03_V12_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
अंशेन जीवमादाय क्वचिदीशो बहिर्नयेत् । | अंशेन जीवमादाय क्वचिदीशो बहिर्नयेत् । | ||
स्वप्नेषु फल्गुनं यद्वत् कृष्णः कैलासमानयत् ॥ | |||
वासनारूपकान् प्रायस्त्वन्तरेव प्रदर्शयेत् । | |||
अतो बहिः कुलायादित्यपि वाङ्ग् न विरुद्ध्यते ॥ इति ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 302: | Line 287: | ||
| id = BR_C04_S03_V13_B1 | | id = BR_C04_S03_V13_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
उच्चावचेषु रूपेषु प्रविशन् पुरुषोत्तमः । | उच्चावचेषु रूपेषु प्रविशन् पुरुषोत्तमः । | ||
बहुरूपत्वमायाति स्वप्ने स जगतः प्रभुः ॥ इति च । | |||
}} | }} | ||
| Line 312: | Line 296: | ||
| id = BR_C04_S03_V13_B1 | | id = BR_C04_S03_V13_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
मोदरूपत्वतो विष्णोः स्त्रीभिर्मोदो विडम्बनम् ॥ | मोदरूपत्वतो विष्णोः स्त्रीभिर्मोदो विडम्बनम् ॥ | ||
| Line 331: | Line 314: | ||
| id = BR_C04_S03_V14_B1 | | id = BR_C04_S03_V14_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
जीवस्य मृतिकाले च स्वप्नकाले च केशवः ॥ | जीवस्य मृतिकाले च स्वप्नकाले च केशवः ॥ | ||
एवंविधानि कर्माणि कुर्वाणोऽपि न दृश्यते । | |||
तथा जागरिते सुप्तौ मुक्तैरेव तु दृश्यते ॥ | |||
तथाऽपि नायतेऽभ्यस्तं ज्ञानी ब्रूयाज्जनार्दनम् । | |||
यस्य गोचरतां विष्णुः कदाचिन्न प्रपद्यते ॥ | |||
तस्यायतस्य पापस्य भेषजं न हि विद्यते । | |||
सुप्तिकालोऽप्ययं विष्णोः सदा जागरितात्मकः ॥ | |||
यानि जागरिते पश्येत् तानि सुप्तेऽपि पश्यति । | |||
नित्यज्ञानस्वरूपत्वाद्भगवान् पुरुषोत्तमः ॥ | |||
नित्यानन्यप्रकाशत्वेऽप्यन्यज्योतिर्यदा भवेत् । | |||
तदा स्यात् संशयोऽज्ञानामित्यत्रेति विशेषणम् ॥ इति च ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 350: | Line 332: | ||
| id = BR_C04_S03_V14_B1 | | id = BR_C04_S03_V14_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
जीवस्यापि स्वप्नावस्थायां जागरितत्वेऽस्येति विशेषणं व्यर्थम् । पूवोक्तमपि मोक्षायैव भवति । अत ऊर्ध्वं विशिष्टमोक्षाय ब्रूहि ॥ | जीवस्यापि स्वप्नावस्थायां जागरितत्वेऽस्येति विशेषणं व्यर्थम् । पूवोक्तमपि मोक्षायैव भवति । अत ऊर्ध्वं विशिष्टमोक्षाय ब्रूहि ॥ | ||
| Line 359: | Line 340: | ||
| id = BR_C04_S03_V14_B1 | | id = BR_C04_S03_V14_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
स्वयोग्यभगवद्दृष्टेः सर्वैर्मुक्तिरवाप्यते । | स्वयोग्यभगवद्दृष्टेः सर्वैर्मुक्तिरवाप्यते । | ||
पुनर्ज्ञानान्तराधिक्यात् सुखाधिक्यं विमोक्षगम् ॥ इति ब्रह्मतर्के । | |||
}} | }} | ||
| Line 369: | Line 349: | ||
| id = BR_C04_S03_V14_B1 | | id = BR_C04_S03_V14_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
स्वप्नसुषुप्त्युभयाभिप्रायेण तानि सुप्त इत्युक्तम् ॥ | स्वप्नसुषुप्त्युभयाभिप्रायेण तानि सुप्त इत्युक्तम् ॥ | ||
| Line 387: | Line 366: | ||
| id = BR_C04_S03_V15_B1 | | id = BR_C04_S03_V15_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
तत्र सुषुप्तिमात्राभिप्रायेण स वा एष एतस्मिन् प्रसाद इत्याह ॥ | तत्र सुषुप्तिमात्राभिप्रायेण स वा एष एतस्मिन् प्रसाद इत्याह ॥ | ||
| Line 396: | Line 374: | ||
| id = BR_C04_S03_V15_B1 | | id = BR_C04_S03_V15_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
यत्रोभयविवक्षा स्यात् परामर्शस्तदोभयोः । | यत्रोभयविवक्षा स्यात् परामर्शस्तदोभयोः । | ||
एकस्यापि भवेन्नैकविवक्षायां क्वचिद् द्वयोः ॥ इति शब्दनिर्णये ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 415: | Line 392: | ||
| id = BR_C04_S03_V16_B1 | | id = BR_C04_S03_V16_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
स्वप्नाख्योऽन्तः स्थानं स्वप्नान्तम् । | स्वप्नाख्योऽन्तः स्थानं स्वप्नान्तम् । | ||
अन्तः स्थानं स्थलं वासः प्रदेश इति चोच्यते । इति च ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 425: | Line 401: | ||
| id = BR_C04_S03_V16_B1 | | id = BR_C04_S03_V16_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
स्वप्नान्तं च बुद्धान्तं चेत्यत्रापि स्वप्नान्तशब्दः स्वप्नसुषुप्त्युभयाभिप्रायेण ॥ | स्वप्नान्तं च बुद्धान्तं चेत्यत्रापि स्वप्नान्तशब्दः स्वप्नसुषुप्त्युभयाभिप्रायेण ॥ | ||
| Line 451: | Line 426: | ||
| id = BR_C04_S03_V18_B1 | | id = BR_C04_S03_V18_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
शुभाशुभं तु दृष्ट्वैव स्वप्ने जागरितेऽपि च । | शुभाशुभं तु दृष्ट्वैव स्वप्ने जागरितेऽपि च । | ||
असंस्पृष्टः सदा दुःखैश्चरतीशः पुनः पुनः ॥ | |||
स्वप्नसुप्त्यात्मकं कूलमेकं बुद्धात्मकं परम् । | |||
महामत्स्य इवासंगी चरत्येको जनार्दनः ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 472: | Line 446: | ||
| id = BR_C04_S03_V19_B1 | | id = BR_C04_S03_V19_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
यं विष्णुं श्येनवच्छ्रान्तो जीवो जागरिते भ्रमन् । | यं विष्णुं श्येनवच्छ्रान्तो जीवो जागरिते भ्रमन् । | ||
स्वप्ने च सुप्तावभ्येति संश्रान्तः सद्गृहं यथा ॥ | |||
स्वित्यानन्दः परो विष्णुस्तमाप्तः सुप्तः उच्यते । | |||
सम्प्राप्य तमयं जीवः कामयेन्नैव किञ्चन ॥ | |||
न च स्वप्नसमभ्रान्तिज्ञानं याति कदाचन । | |||
सुषुप्तौ च किमु ज्ञानान्मुक्तौ प्राप्तो जनार्दनम् ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 495: | Line 468: | ||
| id = BR_C04_S03_V20_B1 | | id = BR_C04_S03_V20_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
निहितो भगवान्यत्र हिता नाड्यः प्रकीर्तिताः । | निहितो भगवान्यत्र हिता नाड्यः प्रकीर्तिताः । | ||
नानावर्णो हरिस्तासु नानारूपी व्यवस्थितः ॥ | |||
तासां मध्ये सुषुम्ना च तत्र सुप्तिं व्रजत्ययम् । | |||
ता एव कण्ठदेशस्था जीवस्तत्र व्यवस्थितः ॥ | |||
स्वप्नान् पश्यति जाग्रद्वद्भयं च प्रतिपद्यते । | |||
अ इत्यादिश्यते विष्णुरविद्या तन्निरीक्षणम् ॥ | |||
तेन स्वप्नानयं पश्येज्जीवो जागरितं तथा ॥ इति महामीमांसायाम् ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 510: | Line 482: | ||
| id = BR_C04_S03_V20_B1 | | id = BR_C04_S03_V20_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
जिनन्तीव ताडयन्तीव । विच्छाययति भयेन विच्छायं करोति । ओमेवेदं सर्वोऽस्मि स्वयोग्यतापेक्षया पूर्णोऽस्मि । विषयभोगानन्वितस्वरूपानन्देनेत्येवशब्दः । इदमिति पूर्णत्वविशेषणम् । अजानता महिमानं तवेदम् इतिवत् स्वपूर्णतामापरोक्ष्येणानुभूयेदं पूर्णोऽस्मीति मन्यते । | जिनन्तीव ताडयन्तीव । विच्छाययति भयेन विच्छायं करोति । ओमेवेदं सर्वोऽस्मि स्वयोग्यतापेक्षया पूर्णोऽस्मि । विषयभोगानन्वितस्वरूपानन्देनेत्येवशब्दः । इदमिति पूर्णत्वविशेषणम् । अजानता महिमानं तवेदम् इतिवत् स्वपूर्णतामापरोक्ष्येणानुभूयेदं पूर्णोऽस्मीति मन्यते । | ||
| Line 519: | Line 490: | ||
| id = BR_C04_S03_V20_B1 | | id = BR_C04_S03_V20_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
क्वचित्तद्भावशेषः स्यात् क्रियाशेषः क्वचिद्भवेत् । | क्वचित्तद्भावशेषः स्यात् क्रियाशेषः क्वचिद्भवेत् । | ||
क्वचिद् पदार्थशेषः स्यादिदमादिस्त्रिधा स्मृतः ॥ | |||
इति शब्दनिर्णये । | |||
}} | }} | ||
| Line 530: | Line 500: | ||
| id = BR_C04_S03_V20_B1 | | id = BR_C04_S03_V20_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
न हि राजा देवो वा सर्वजगद्भवति । राज्ञो भोगापेक्षया पूर्तिर्भवतीति देवदृष्टान्तः । प्रत्यक्षदर्शनार्थं राजदृष्टान्तः ॥ | न हि राजा देवो वा सर्वजगद्भवति । राज्ञो भोगापेक्षया पूर्तिर्भवतीति देवदृष्टान्तः । प्रत्यक्षदर्शनार्थं राजदृष्टान्तः ॥ | ||
| Line 539: | Line 508: | ||
| id = BR_C04_S03_V20_B1 | | id = BR_C04_S03_V20_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
स्वयोग्यपूर्तेः स्वातंत्र्याद्राज्ञो देवगणस्य च । | स्वयोग्यपूर्तेः स्वातंत्र्याद्राज्ञो देवगणस्य च । | ||
सर्वभावस्तथा मोक्षे न तु सर्वस्वरूपतः ॥ इति ब्रह्मतर्के । | |||
}} | }} | ||
| Line 558: | Line 526: | ||
| id = BR_C04_S03_V21_B1 | | id = BR_C04_S03_V21_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
छन्दसामप्यवाच्यत्वादतिच्छन्दा हरिः स्मृतः । | छन्दसामप्यवाच्यत्वादतिच्छन्दा हरिः स्मृतः । | ||
तेनाश्लिष्टो ह्ययं जीवः सुप्तो मुक्तोऽथवा भवेत् ॥ | |||
विष्णोरूपं हि यन्नित्यमभयं पापवर्जितम् । | |||
आप्तकामं च पूर्णत्वादात्मकामं सुखत्वतः ॥ | |||
शोकं विना सुरमणाच्छोकान्तरमितीरितम् ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 580: | Line 547: | ||
| id = BR_C04_S03_V23_B1 | | id = BR_C04_S03_V23_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
तेनाश्लिष्टः स्वपुत्राणां दायादानां न वै पिता ॥ | तेनाश्लिष्टः स्वपुत्राणां दायादानां न वै पिता ॥ | ||
तेषां दुःखाददुःखित्वान्न माता लोकमान्यपि । | |||
अलोकमानान्नो लोको देवोऽपि स्वाधिकारतः ॥ | |||
वर्षणादेर्व्युत्थितत्वान्न देवो वेदमान्यपि । | |||
अवेदमानान्नो वेदः पापी पापफलाप्ययात् ॥ | |||
अपापः श्रमणश्चापि यतिधर्मात् समुत्थितेः । | |||
अयतिस्तापसश्चैवमनिष्टं पुण्यमप्यमुम् ॥ | |||
नान्वेत्येवंविधो मुक्तो विष्णोः सम्प्राप्तिमात्रतः ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 605: | Line 571: | ||
| id = BR_C04_S03_V23_B1 | | id = BR_C04_S03_V23_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
यत्तन्न विष्णुः पश्येत पश्यन् वै तन्न पश्यति । | यत्तन्न विष्णुः पश्येत पश्यन् वै तन्न पश्यति । | ||
नित्यज्ञानस्वरूपत्वात् तत्समं नान्यदिष्यते ॥ इति च । | |||
}} | }} | ||
| Line 615: | Line 580: | ||
| id = BR_C04_S03_V23_B1 | | id = BR_C04_S03_V23_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
यत्किञ्चिद्वस्तु भगवता न दृष्टं तन्नास्त्येव । विद्यमानं सर्वं पश्यत्येव । न हि द्वितीयो द्रष्टा यो विभक्तत्वेन जगत्पश्यति । तद्विरोधेन पश्यत्यभ्रान्तः । तद्दृष्टादन्यद्वा । नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा इत्यादि श्रुतेः । | यत्किञ्चिद्वस्तु भगवता न दृष्टं तन्नास्त्येव । विद्यमानं सर्वं पश्यत्येव । न हि द्वितीयो द्रष्टा यो विभक्तत्वेन जगत्पश्यति । तद्विरोधेन पश्यत्यभ्रान्तः । तद्दृष्टादन्यद्वा । नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा इत्यादि श्रुतेः । | ||
| Line 624: | Line 588: | ||
| id = BR_C04_S03_V23_B1 | | id = BR_C04_S03_V23_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
यत्तद्दृष्टं भगवता तदेवास्ति न चापरम् । | यत्तद्दृष्टं भगवता तदेवास्ति न चापरम् । | ||
न ह्यन्यो विद्यते द्रष्टा यः पश्येत् तददर्शितम् ॥ | |||
ब्रह्मादिरपि यो द्रष्टा पश्येत् तस्य प्रसादतः । | |||
तददृष्टं कुतः पश्येदतः को वा विरोधतः ॥ इति च । | |||
}} | }} | ||
| Line 636: | Line 599: | ||
| id = BR_C04_S03_V23_B1 | | id = BR_C04_S03_V23_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
यदवतारादिकं द्वैतत्वेन न पश्यति न तु तत्ततो द्वितीयम् । नित्यज्ञानत्वाद् भ्रमाभावात् । यद्विभक्तत्वेन विष्णुः पश्यति तत्ततोऽन्यदस्ति च इति च । यस्माद्विष्णुर्विश्वं विभक्तत्वेनैव पश्यति तस्मात् तदन्यदस्त्येव । न च जगदभावोऽत्रोच्यते । अन्यद्विभक्तमिति विशेषणवैयर्थ्यात् । न च भ्रान्तिकल्पितं जगदित्यत्र किञ्चिन्मानम् । असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् इत्यादि निन्दनाच्च । | यदवतारादिकं द्वैतत्वेन न पश्यति न तु तत्ततो द्वितीयम् । नित्यज्ञानत्वाद् भ्रमाभावात् । यद्विभक्तत्वेन विष्णुः पश्यति तत्ततोऽन्यदस्ति च इति च । यस्माद्विष्णुर्विश्वं विभक्तत्वेनैव पश्यति तस्मात् तदन्यदस्त्येव । न च जगदभावोऽत्रोच्यते । अन्यद्विभक्तमिति विशेषणवैयर्थ्यात् । न च भ्रान्तिकल्पितं जगदित्यत्र किञ्चिन्मानम् । असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् इत्यादि निन्दनाच्च । | ||
| Line 702: | Line 664: | ||
| id = BR_C04_S03_V30_B1 | | id = BR_C04_S03_V30_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
द्रष्ट्रन्तरनिषेधेन तस्यैव सर्वद्रष्टृत्वमेव च यत्र वा अन्यदिव स्यादित्यादिनोपसंह्रीयते । अन्यथाऽन्योऽन्यत् पश्येदित्यादिकमनर्थकम् । न ह्येकस्यान्यत्वेऽन्यस्यानन्यत्वं भवति । अतो द्वितीयोऽन्यशब्दः व्यर्थ एव स्यात् । न च तत्पक्षे दृश्यत्वादिकमात्मनो विद्यते । तस्माद् यत्र किञ्चिदपि स्वातंत्र्यमन्यस्य भवति तत्रैव भगवतोऽन्यः पुरुषो भगवद्दृष्टादन्यत् पश्यतीत्यादि युज्यते तदेव नास्ति स्वतः । अतो नान्योऽन्यत्पश्येदित्यर्थः । अन्यदिवेतीवशब्दोऽल्पस्वातंत्र्याद्यर्थे । राज्ञः पृथगिव भृत्य इतिवत् । | द्रष्ट्रन्तरनिषेधेन तस्यैव सर्वद्रष्टृत्वमेव च यत्र वा अन्यदिव स्यादित्यादिनोपसंह्रीयते । अन्यथाऽन्योऽन्यत् पश्येदित्यादिकमनर्थकम् । न ह्येकस्यान्यत्वेऽन्यस्यानन्यत्वं भवति । अतो द्वितीयोऽन्यशब्दः व्यर्थ एव स्यात् । न च तत्पक्षे दृश्यत्वादिकमात्मनो विद्यते । तस्माद् यत्र किञ्चिदपि स्वातंत्र्यमन्यस्य भवति तत्रैव भगवतोऽन्यः पुरुषो भगवद्दृष्टादन्यत् पश्यतीत्यादि युज्यते तदेव नास्ति स्वतः । अतो नान्योऽन्यत्पश्येदित्यर्थः । अन्यदिवेतीवशब्दोऽल्पस्वातंत्र्याद्यर्थे । राज्ञः पृथगिव भृत्य इतिवत् । | ||
| Line 711: | Line 672: | ||
| id = BR_C04_S03_V30_B1 | | id = BR_C04_S03_V30_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
उपमार्थे तथाऽल्पत्वेऽपीवशब्दः प्रयुज्यते ॥ इति शब्दनिर्णये । | उपमार्थे तथाऽल्पत्वेऽपीवशब्दः प्रयुज्यते ॥ इति शब्दनिर्णये । | ||
| Line 720: | Line 680: | ||
| id = BR_C04_S03_V30_B1 | | id = BR_C04_S03_V30_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
स्वरूपभेदे स्वातंत्र्ये विरोधे च विलक्षणे । | स्वरूपभेदे स्वातंत्र्ये विरोधे च विलक्षणे । | ||
अन्यशब्दश्चतुर्ष्वेषु प्रयोक्तव्यो मनीषिभिः ॥ इति च । | |||
}} | }} | ||
| Line 730: | Line 689: | ||
| id = BR_C04_S03_V30_B1 | | id = BR_C04_S03_V30_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
अनन्याः सर्व एवैते योधाः कुन्तीसुतादपि । इति प्रयोगाच्च । | अनन्याः सर्व एवैते योधाः कुन्तीसुतादपि । इति प्रयोगाच्च । | ||
| Line 739: | Line 697: | ||
| id = BR_C04_S03_V30_B1 | | id = BR_C04_S03_V30_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
दशरात्रैर्भुक्तमिव न सम्यक् स्वल्पभोजनात् । इति च | दशरात्रैर्भुक्तमिव न सम्यक् स्वल्पभोजनात् । इति च | ||
| Line 748: | Line 705: | ||
| id = BR_C04_S03_V30_B1 | | id = BR_C04_S03_V30_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
प्रकृतेः पुरुषाणां च नाणुमात्रमपि क्वचित् । | प्रकृतेः पुरुषाणां च नाणुमात्रमपि क्वचित् । | ||
स्वातंत्र्यं विष्णुना सर्वे नियताः सर्वदैव हि ॥ | |||
तददृष्टं ततः को हि पश्येत् किं वाऽपि तद्भवेत् ॥ इति महामीमांसायाम् । | |||
}} | }} | ||
| Line 759: | Line 715: | ||
| id = BR_C04_S03_V30_B1 | | id = BR_C04_S03_V30_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
अभेदेन स्वावतारांजीवाजीवं तु भेदतः । | अभेदेन स्वावतारांजीवाजीवं तु भेदतः । | ||
यदभ्रमो हरिर्वेत्ति स तदन्यच्च तद्द्वयम् ॥ इति च । | |||
}} | }} | ||
| Line 769: | Line 724: | ||
| id = BR_C04_S03_V30_B1 | | id = BR_C04_S03_V30_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
अन्यदप्यस्वातंत्र्येणान्यवदवस्थितं यस्मिन् पक्षेऽस्ति तत्रैवान्यदर्शनादिव्यवहारो युज्यते । सप्तमरसादिदर्शनाभावादिति च । सर्वेंद्रियोपभोगोऽपि विष्णोः स्वात्मनि विद्यते । | अन्यदप्यस्वातंत्र्येणान्यवदवस्थितं यस्मिन् पक्षेऽस्ति तत्रैवान्यदर्शनादिव्यवहारो युज्यते । सप्तमरसादिदर्शनाभावादिति च । सर्वेंद्रियोपभोगोऽपि विष्णोः स्वात्मनि विद्यते । | ||
| Line 795: | Line 749: | ||
| id = BR_C04_S03_V32_B1 | | id = BR_C04_S03_V32_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
यदि जगदेव न स्यात् तदा कथं मोक्षेऽप्यन्यानि भूतानि मात्रां उपजीवन्तीति युज्यते । मोक्षप्रकरणं चैतत् । स्वाप्ययसम्पत्त्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृतं हि इति भगवद्वचनम् । | यदि जगदेव न स्यात् तदा कथं मोक्षेऽप्यन्यानि भूतानि मात्रां उपजीवन्तीति युज्यते । मोक्षप्रकरणं चैतत् । स्वाप्ययसम्पत्त्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृतं हि इति भगवद्वचनम् । | ||
| Line 804: | Line 757: | ||
| id = BR_C04_S03_V32_B1 | | id = BR_C04_S03_V32_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
यदा हि सलिलत्वेन प्रकृतिर्व्याप्य तिष्ठति । | यदा हि सलिलत्वेन प्रकृतिर्व्याप्य तिष्ठति । | ||
तदा तस्यां परो विष्णुरेको द्रष्टा व्यवस्थितः ॥ | |||
अविरोधादद्वितीय एकोऽसौ समवर्जनात् । | |||
बृहज्ज्ञानाद् ब्रह्मलोकः सदैव पुरुषोत्तमः ॥ | |||
सार्वगत्वादस्य गतिः परा विष्णोः सदैव हि । | |||
पूर्णैश्वर्यादस्य सम्पत् परमा सम्प्रकीर्तिता ॥ | |||
सार्वज्ञ्यात् परमो लोको विष्णोरानन्द एव च । | |||
स्वातंत्र्यात् परमो ज्ञेयः स हि पूर्णः सदोदितः ॥ | |||
प्रतिबिम्बरूपविप्लुट्कांस्तदानन्दस्य चाखिलाः । | |||
मुक्ता ब्रह्मादयोऽश्नन्ति तारतम्येन नित्यदा ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 822: | Line 774: | ||
| id = BR_C04_S03_V32_B1 | | id = BR_C04_S03_V32_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
सलीलः सलिल इति वा । | सलीलः सलिल इति वा । | ||
| Line 840: | Line 791: | ||
| id = BR_C04_S03_V33_B1 | | id = BR_C04_S03_V33_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
अन्येभ्यस्तु विमुक्तेभ्य आनन्दश्चक्रवर्तिनाम् । | अन्येभ्यस्तु विमुक्तेभ्य आनन्दश्चक्रवर्तिनाम् । | ||
मुक्तानां हि शतोद्रिक्तः पितॄणां तेभ्य एव च ॥ | |||
तेभ्योऽप्यृषीणां मुक्तानां कर्मदेवाभिधायिनाम् । | |||
तेभ्यश्च मुक्तदेवानां तेभ्यश्चोमापतेस्तथा ॥ | |||
तस्माच्च ब्रह्मणस्त्वेवं मुक्तस्य गरुडादपि । | |||
एष एव ततो विष्णुः पूर्णानन्दः प्रकीर्तितः ॥ | |||
यस्य ब्रह्माऽपि मुक्तः सन् विप्लुण्मात्रं समश्नुते ॥ इति च ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 855: | Line 805: | ||
| id = BR_C04_S03_V33_B1 | | id = BR_C04_S03_V33_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
राद्धो मुक्तः । मनुष्याणां योग्यतया स्वसमेभ्यः प्रयत्नाधिक्यादाधिक्यं मुक्तौ प्राप्तुं शक्यत इत्यतः समृद्ध इत्युक्तम् । यावत्साधयितुं शक्यते तावत् साधनैः सम्पूर्णत्वेन मुक्त इत्यर्थः । स्वराष्ट्रे ज्ञानोपदेष्टृत्वात् मुक्तावपि तेषामधिपतिः । ज्ञानपूर्वकत्वेन मनुष्यत्वे दानादिकं कृत्वा तत्फलैरपि भोगैर्मुक्तौ सम्पन्नतमः । न हास्य कर्म क्षीयते इति श्रुतेः । अन्यथा राद्ध इति विशेषणं व्यर्थं भवति । स मनुष्याणां परम आनन्द इति स्वरूपानन्दश्चात्रोच्यते । न ह्यमुक्तानां स्वरूपानन्दानुभवोऽस्ति ॥ | राद्धो मुक्तः । मनुष्याणां योग्यतया स्वसमेभ्यः प्रयत्नाधिक्यादाधिक्यं मुक्तौ प्राप्तुं शक्यत इत्यतः समृद्ध इत्युक्तम् । यावत्साधयितुं शक्यते तावत् साधनैः सम्पूर्णत्वेन मुक्त इत्यर्थः । स्वराष्ट्रे ज्ञानोपदेष्टृत्वात् मुक्तावपि तेषामधिपतिः । ज्ञानपूर्वकत्वेन मनुष्यत्वे दानादिकं कृत्वा तत्फलैरपि भोगैर्मुक्तौ सम्पन्नतमः । न हास्य कर्म क्षीयते इति श्रुतेः । अन्यथा राद्ध इति विशेषणं व्यर्थं भवति । स मनुष्याणां परम आनन्द इति स्वरूपानन्दश्चात्रोच्यते । न ह्यमुक्तानां स्वरूपानन्दानुभवोऽस्ति ॥ | ||
| Line 864: | Line 813: | ||
| id = BR_C04_S03_V33_B1 | | id = BR_C04_S03_V33_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
भुज्यते स्वसुखं मुक्तैराभासोऽन्यैस्ततोऽपरः इति च ॥ | भुज्यते स्वसुखं मुक्तैराभासोऽन्यैस्ततोऽपरः इति च ॥ | ||
| Line 873: | Line 821: | ||
| id = BR_C04_S03_V33_B1 | | id = BR_C04_S03_V33_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
जितलोका इत्यपि मुक्ता एवोच्यन्ते । गन्धर्वलोके गन्धर्वाणां ब्रह्मज्ञाने मुक्तावित्यर्थः । तदा हि ब्रह्मज्ञानं सदोदितमवतिष्ठते । एष ब्रह्मलोकः सम्रात्यिदिषु ज्ञानस्यैव लोकशब्दोदितत्वात् । यश्च श्रोत्रिय इति वचनं तेषामाजानादीनामपि मुक्तानामेवायं नियमेनानन्दशतगुणोद्रेकः । अन्यदा तु कदाचिद्भवति । कदाचिद्व्याकुलतया न भवतीति दर्शयितुम् । चशब्दस्तु श्रोत्रियत्वावृजिनत्वाकामहतत्वानां गुणानां मुक्तौ समुच्चयार्थः । मुक्तस्यैवैते गुणा भवन्तीति मुक्तस्वीकारार्थं य इति विशेषणम् ॥ | जितलोका इत्यपि मुक्ता एवोच्यन्ते । गन्धर्वलोके गन्धर्वाणां ब्रह्मज्ञाने मुक्तावित्यर्थः । तदा हि ब्रह्मज्ञानं सदोदितमवतिष्ठते । एष ब्रह्मलोकः सम्रात्यिदिषु ज्ञानस्यैव लोकशब्दोदितत्वात् । यश्च श्रोत्रिय इति वचनं तेषामाजानादीनामपि मुक्तानामेवायं नियमेनानन्दशतगुणोद्रेकः । अन्यदा तु कदाचिद्भवति । कदाचिद्व्याकुलतया न भवतीति दर्शयितुम् । चशब्दस्तु श्रोत्रियत्वावृजिनत्वाकामहतत्वानां गुणानां मुक्तौ समुच्चयार्थः । मुक्तस्यैवैते गुणा भवन्तीति मुक्तस्वीकारार्थं य इति विशेषणम् ॥ | ||
| Line 882: | Line 829: | ||
| id = BR_C04_S03_V33_B1 | | id = BR_C04_S03_V33_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
सर्वं श्रुतिफलं मुक्तैः प्राप्यं नान्येन केनचित् । | सर्वं श्रुतिफलं मुक्तैः प्राप्यं नान्येन केनचित् । | ||
अतस्तु श्रोत्रियो मुक्तो ह्यन्यः श्रोत्रियको भवेत् ॥ | |||
अदुःखत्वं च तस्यैव कामैरहतता तथा । | |||
यः कामितं न प्राप्नोति स कामहत उच्यते ॥ | |||
काम्याप्राप्तेश्च पापाच्च कामात् कामहतः स्मृतः । | |||
उभयस्याप्यभावेन मुक्तोऽकामहतो मतः ॥ इति च ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 896: | Line 842: | ||
| id = BR_C04_S03_V33_B1 | | id = BR_C04_S03_V33_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
आजानदेवा इंद्राद्या जातेभ्यस्ते वरा यतः इति च । | आजानदेवा इंद्राद्या जातेभ्यस्ते वरा यतः इति च । | ||
| Line 905: | Line 850: | ||
| id = BR_C04_S03_V33_B1 | | id = BR_C04_S03_V33_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
प्रजापतिलोक इत्युक्तेनैव मुक्तप्रजापतिसिद्धावपि मुक्तस्यैव प्रजापतेर्ब्रह्मणश्चायं विशेष इति स्वरूपकथनार्थं यश्च श्रोत्रिय इत्यादि । अनुपचरितश्रोत्रियादित्वमिति ज्ञापयितुमभ्यासः । सर्वेषामपि मुक्तानां नियमेन तदस्तीति ज्ञापयितुं च । | प्रजापतिलोक इत्युक्तेनैव मुक्तप्रजापतिसिद्धावपि मुक्तस्यैव प्रजापतेर्ब्रह्मणश्चायं विशेष इति स्वरूपकथनार्थं यश्च श्रोत्रिय इत्यादि । अनुपचरितश्रोत्रियादित्वमिति ज्ञापयितुमभ्यासः । सर्वेषामपि मुक्तानां नियमेन तदस्तीति ज्ञापयितुं च । | ||
| Line 914: | Line 858: | ||
| id = BR_C04_S03_V33_B1 | | id = BR_C04_S03_V33_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
प्रजास्तु पशुशब्दोक्ताः पशुपस्तु प्रजापतिः इति च ॥ | प्रजास्तु पशुशब्दोक्ताः पशुपस्तु प्रजापतिः इति च ॥ | ||
| Line 923: | Line 866: | ||
| id = BR_C04_S03_V33_B1 | | id = BR_C04_S03_V33_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
अथशब्दादेष ब्रह्मलोक इति विशेषणाच्च द्वितीयब्रह्मलोकशब्देन परब्रह्मैवोच्यते । अन्यथैष एव परम आनन्द इत्युक्त्वा पुनरेष इतिशब्दोऽनर्थकः स्यात् । तस्यैव ब्रह्मलोकशब्देन पूर्वमभ्यासाच्च । न च तैत्तिरीयादिश्रुतिविरोधः । शतशब्दस्यायुते दशलक्षादावपि समत्वात् । अतश्चक्रवर्तिभ्यो मनुष्यगन्धर्वाः शताधिकाः । देवगन्धर्वा अयुताधिकाः । पितरो दशलक्षाधिका इत्यविरोधः । उत्तमगन्धर्वापेक्षया पितृभ्यो गन्धर्वाणामाधिक्यं च युज्यते । आजानदेवेभ्यो जाता आजानजा इत्यतस्तत्राप्यविरोधः । यत्राजानजा इत्येवोपरिपाठस्तत्राजानेभ्यो ब्रह्मादिभ्यो जाता इति भवति । इंद्रबृहस्पत्यादीनां विशेषस्तु विशेषवचनत्वादत्राप्यंगीकर्तव्य एव ॥ | अथशब्दादेष ब्रह्मलोक इति विशेषणाच्च द्वितीयब्रह्मलोकशब्देन परब्रह्मैवोच्यते । अन्यथैष एव परम आनन्द इत्युक्त्वा पुनरेष इतिशब्दोऽनर्थकः स्यात् । तस्यैव ब्रह्मलोकशब्देन पूर्वमभ्यासाच्च । न च तैत्तिरीयादिश्रुतिविरोधः । शतशब्दस्यायुते दशलक्षादावपि समत्वात् । अतश्चक्रवर्तिभ्यो मनुष्यगन्धर्वाः शताधिकाः । देवगन्धर्वा अयुताधिकाः । पितरो दशलक्षाधिका इत्यविरोधः । उत्तमगन्धर्वापेक्षया पितृभ्यो गन्धर्वाणामाधिक्यं च युज्यते । आजानदेवेभ्यो जाता आजानजा इत्यतस्तत्राप्यविरोधः । यत्राजानजा इत्येवोपरिपाठस्तत्राजानेभ्यो ब्रह्मादिभ्यो जाता इति भवति । इंद्रबृहस्पत्यादीनां विशेषस्तु विशेषवचनत्वादत्राप्यंगीकर्तव्य एव ॥ | ||
| Line 932: | Line 874: | ||
| id = BR_C04_S03_V33_B1 | | id = BR_C04_S03_V33_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
सामान्यधर्मो बलवान् धर्माद्वैशेषिकाद्यथा । | सामान्यधर्मो बलवान् धर्माद्वैशेषिकाद्यथा । | ||
बलवद्विशेषवचनं सामान्यवचनात् तथा ॥ इति च । | |||
}} | }} | ||
| Line 942: | Line 883: | ||
| id = BR_C04_S03_V33_B1 | | id = BR_C04_S03_V33_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
नृपा मनुष्यगन्धर्वा देवाश्च पितरस्तथा । | नृपा मनुष्यगन्धर्वा देवाश्च पितरस्तथा । | ||
देवैः सहितगन्धर्वा ऋषयो देवतास्तथा ॥ | |||
इंद्रो बृहस्पतिश्चैवं प्रधानेंद्रः पुरन्दरः । | |||
रुद्रो ब्रह्मेति क्रमशो मुक्ताः शतगुणोत्तराः ॥ इति च ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 954: | Line 894: | ||
| id = BR_C04_S03_V33_B1 | | id = BR_C04_S03_V33_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
अतिप्रयत्नतो यावत्प्राप्तुं शक्यं विमुक्तिगम् । | अतिप्रयत्नतो यावत्प्राप्तुं शक्यं विमुक्तिगम् । | ||
सुखाद्यं तस्य सम्प्राप्त्यै ज्ञानश्रेण्यः क्रमात् स्मृताः ॥ | |||
एकां श्रेणीं प्रविज्ञाय तदुत्कृष्टां च तद्वराम् । | |||
क्रमेणैव विजिज्ञासुर्जनकः पृच्छति स्म ह ॥ | |||
पुनः पुनर्विमोक्षाय ब्रूहीत्यद्धा वरात् पुरा ॥ इति च ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 967: | Line 906: | ||
| id = BR_C04_S03_V33_B1 | | id = BR_C04_S03_V33_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
रहस्यमस्यायोग्यं च यदि मामेष पृच्छति । | रहस्यमस्यायोग्यं च यदि मामेष पृच्छति । | ||
दत्तो मया वरोऽस्येति वक्तव्यं मे भविष्यति ॥ | |||
इति भीतोऽभवद्राज्ञो याज्ञवल्क्यः सुमेधया ॥ इति ब्रह्मांडे ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 978: | Line 916: | ||
| id = BR_C04_S03_V33_B1 | | id = BR_C04_S03_V33_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
तेभ्योऽश्वलादिभ्यः ॥ | तेभ्योऽश्वलादिभ्यः ॥ | ||
| Line 996: | Line 933: | ||
| id = BR_C04_S03_V34_B1 | | id = BR_C04_S03_V34_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
सर्वदा जीवमादाय नियमाद् विष्णुरेव हि । | सर्वदा जीवमादाय नियमाद् विष्णुरेव हि । | ||
जाग्रदादिषु संयाति नान्यथा तु कथञ्चन ॥ | |||
एवं नियमविज्ञप्त्यै जीवास्वातंत्र्यवित्तये । | |||
परिवृत्तिमवस्थासु साभ्यासा वक्ति हि श्रुतिः ॥ इति निर्णये ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 1,008: | Line 944: | ||
| id = BR_C04_S03_V34_B1 | | id = BR_C04_S03_V34_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
अतस्तात्पर्यार्थं पुनर्वचनम् । | अतस्तात्पर्यार्थं पुनर्वचनम् । | ||
| Line 1,026: | Line 961: | ||
| id = BR_C04_S03_V35_B1 | | id = BR_C04_S03_V35_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
ग्रामादिकमुत्सर्जद्यायात् ॥ | ग्रामादिकमुत्सर्जद्यायात् ॥ | ||
| Line 1,035: | Line 969: | ||
| id = BR_C04_S03_V35_B1 | | id = BR_C04_S03_V35_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
यथा ग्रामं परित्यज्य यात्यनः पुमधिष्ठितम् । | यथा ग्रामं परित्यज्य यात्यनः पुमधिष्ठितम् । | ||
एवं देहं परित्यज्य विष्णुनाऽधिष्ठितः पुमान् ॥ इति च ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 1,054: | Line 987: | ||
| id = BR_C04_S03_V36_B1 | | id = BR_C04_S03_V36_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
अणिमानं भगवन्तम् । | अणिमानं भगवन्तम् । | ||
स य एषोऽणिमा तेजः परस्यां देवतायाम् इति हि श्रुतिः । | |||
}} | }} | ||
| Line 1,064: | Line 996: | ||
| id = BR_C04_S03_V36_B1 | | id = BR_C04_S03_V36_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
उपतपता रोगादिना । | उपतपता रोगादिना । | ||
| Line 1,073: | Line 1,004: | ||
| id = BR_C04_S03_V36_B1 | | id = BR_C04_S03_V36_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
आम्रं बाल्येऽपि पतति परिणामे ह्युदम्बरम् । | आम्रं बाल्येऽपि पतति परिणामे ह्युदम्बरम् । | ||
सम्यक् पाके यथाऽश्वत्थफलं जीवमृतिस्तथा ॥ | |||
कलावाम्रोपमा जीवास्त्रेतास्वौदुम्बरोपमाः । | |||
कृतेऽश्वत्थसमाश्चैव यान्ति ब्रह्मवशाः सदा ॥ इति पाद्मे । | |||
}} | }} | ||
| Line 1,085: | Line 1,015: | ||
| id = BR_C04_S03_V36_B1 | | id = BR_C04_S03_V36_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
प्राणायैव । | प्राणायैव । | ||
| Line 1,094: | Line 1,023: | ||
| id = BR_C04_S03_V36_B1 | | id = BR_C04_S03_V36_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
वायुमेवाद्रवत्येष जीवो मोक्षाय तत्त्ववित् । | वायुमेवाद्रवत्येष जीवो मोक्षाय तत्त्ववित् । | ||
तदनुज्ञयैव ज्ञानित्वमतस्तं पुनराव्रजेत् ॥ | |||
सर्वेऽपि वायुमासाद्य जायस्व ज्ञानमाप्नुहि । | |||
इति तस्य वरादेव जायन्ते ज्ञानिनोऽखिलाः ॥ | |||
पुनस्तं प्राप्य मुक्तिञ्च प्राप्नुयुस्तदनुज्ञया ॥ इति प्रवृत्ते । | |||
}} | }} | ||
| Line 1,116: | Line 1,044: | ||
| id = BR_C04_S03_V37_B1 | | id = BR_C04_S03_V37_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
इदं मुक्तजीवस्वरूपमायाति । अतोऽनेन सहेदं परं ब्रह्मायातीति परब्रह्मणः पूजार्थं प्रतिकल्पन्ते । यथा राज्ञो ध्वजादिकं दृष्ट्वाऽयं ध्वज आगच्छति तस्माद् राजाऽऽयातीति पूजां प्रतिकल्पन्ते तद्वत् । अन्यथेदं ब्रह्मायातीदमागच्छतीति द्विरुक्तिर्व्यर्था स्यात् । वीप्सात्वे त्वयमायातीत्येकप्रकारेण शब्दाभ्यासः स्यात् । | इदं मुक्तजीवस्वरूपमायाति । अतोऽनेन सहेदं परं ब्रह्मायातीति परब्रह्मणः पूजार्थं प्रतिकल्पन्ते । यथा राज्ञो ध्वजादिकं दृष्ट्वाऽयं ध्वज आगच्छति तस्माद् राजाऽऽयातीति पूजां प्रतिकल्पन्ते तद्वत् । अन्यथेदं ब्रह्मायातीदमागच्छतीति द्विरुक्तिर्व्यर्था स्यात् । वीप्सात्वे त्वयमायातीत्येकप्रकारेण शब्दाभ्यासः स्यात् । | ||
| Line 1,125: | Line 1,052: | ||
| id = BR_C04_S03_V37_B1 | | id = BR_C04_S03_V37_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
एकप्रकारशब्दानामभ्यासस्त्वादरार्थकः । | एकप्रकारशब्दानामभ्यासस्त्वादरार्थकः । | ||
स्वरवर्णादिमात्रं वाऽप्यन्यथा चेत् तदा परः ॥ | |||
अर्थः स्यादेष नियमो वाक्ये वीप्सापदे तथा । | |||
प्रातिस्विकार्थेऽपि भवेदभ्यासे वा तथा स्थिते ॥इति शब्दनिर्णये । | |||
}} | }} | ||
| Line 1,137: | Line 1,063: | ||
| id = BR_C04_S03_V37_B1 | | id = BR_C04_S03_V37_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
न च कुत्रचिदादरार्थे द्विरूपप्रयोगो दृष्टोऽनन्तरितः । | न च कुत्रचिदादरार्थे द्विरूपप्रयोगो दृष्टोऽनन्तरितः । | ||
| Line 1,146: | Line 1,071: | ||
| id = BR_C04_S03_V37_B1 | | id = BR_C04_S03_V37_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
यदा मुक्तो व्रजत्यूर्ध्वं तदा तत्सहितो हरिः । | यदा मुक्तो व्रजत्यूर्ध्वं तदा तत्सहितो हरिः । | ||
नियमाद् दृश्यते देवैरमुक्ते नियमो न तु ॥ | |||
यथा ध्वजादिकं दृष्ट्वा पूजां राज्ञः प्रकुर्वते । | |||
एवं विमुक्तिगं दृष्ट्वा विष्णोः पूजां प्रकुर्वते ॥इति तत्त्वनिर्णये । | |||
}} | }} | ||
| Line 1,158: | Line 1,082: | ||
| id = BR_C04_S03_V37_B1 | | id = BR_C04_S03_V37_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
तस्मादणिमानं न्येतीत्यादिना जीवगतं ब्रह्मैवोच्यते । जीवोपतापादि तु नैव ॥ | तस्मादणिमानं न्येतीत्यादिना जीवगतं ब्रह्मैवोच्यते । जीवोपतापादि तु नैव ॥ | ||
| Line 1,192: | Line 1,115: | ||
| id = BR_C04_S03_V38_B1 | | id = BR_C04_S03_V38_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
जीवमादाय गच्छन्तमनुयान्ति दिवौकसः । | जीवमादाय गच्छन्तमनुयान्ति दिवौकसः । | ||
प्राणाभिमानिनो विष्णुं नृपं परिजना यथा ॥ इति च । | |||
}} | }} | ||
| Line 1,202: | Line 1,124: | ||
| id = BR_C04_S03_V38_B1 | | id = BR_C04_S03_V38_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
उग्रास्तु श्रेणयः प्रोक्ताः योधाः प्रत्येनसः स्मृताः । | उग्रास्तु श्रेणयः प्रोक्ताः योधाः प्रत्येनसः स्मृताः । | ||
ग्रामण्यस्तु चमूपालास्ते सर्वे द्विविधा मताः ॥ | |||
राज्ञा सह स्थिताश्चैव तथा जनपदे स्थिताः । | |||
ते सर्वेऽपि नियन्तव्या श्रेणिभिर्द्विविधैः सदा ॥ इति राजनीतौ ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 1,214: | Line 1,135: | ||
| id = BR_C04_S03_V38_B1 | | id = BR_C04_S03_V38_B1 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
अनुयान्ति शरीरस्था अभियान्ति स्वलोकगाः । | अनुयान्ति शरीरस्था अभियान्ति स्वलोकगाः । | ||
मुक्तमादाय गच्छन्तं विष्णुं सर्वे दिवौकसः ॥ इत्यध्यात्मे ॥ | |||
}} | }} | ||
[[Category:Bruhadaranyaka]] | [[Category:Bruhadaranyaka]] | ||