Chandogya/C3: Difference between revisions
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) |
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) |
||
| Line 17: | Line 17: | ||
| id = CHU_C03_V01_B01 | | id = CHU_C03_V01_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
य आदित्यगतो विष्णुः स एव मधुनामकः । | य आदित्यगतो विष्णुः स एव मधुनामकः । | ||
मदधिर्मध्विति प्रोक्तो मदः सुखमिहोच्यते ॥ | |||
अ इत्याधिक्यमुद्दिष्टं मद् ज्ञानततिरुच्यते । | |||
तद्वत्ता ततिरुद्दिष्टा तेनानुभव ईरितः ॥ | |||
अधिकोऽनुभवो यस्य सर्वस्मादीप्सितादपि । | |||
सोऽयं मद इति प्रोक्तः सर्वं हि सुखसाधनम् ॥ | |||
तत्पूर्णो मधुनामा स्यात् तृतीयोऽतिशयार्थकः । | |||
देवानामुपजीव्यत्वात् स देवमधुनामकः ॥ | |||
आदित्वादाततत्वाच्च ज्ञानरूपत्वतस्तथा । | |||
आदित्य इति सम्प्रोक्तः प्रसिद्धमधुवच्च सः ॥ | |||
तिरोवंशादिसंयुक्तो द्युनाम्नी च द्युसंस्थिता । | |||
प्रकाशादिगुणैः श्रीस्तु वायोराश्रयरूपतः ॥ | |||
तिरोवंश इतिप्रोक्ता मध्वपूपस्तु मारुतः । | |||
तस्मिन् सन्निहितो विष्णुर्विशेषेण यतः सदा ॥ | |||
सोऽन्तरिक्षमितिप्रोक्तः स्वान्तस्सम्यग्घरीक्षणात् । | |||
अन्तरिक्षस्थितश्चासौ वस्वाद्या मधुकारिणः ॥ | |||
तत्पुत्रास्तु मरीच्याद्यास्सूर्यरश्मिषु संस्थिताः । | |||
तिर्यक् स्थित्वा वशे कुर्याद्यस्माद्देवी रमा हरिम् ॥ | |||
भक्त्यैवातस्तिरोवंशस्तिर्यक्त्वं प्रणतिः स्मृता । | |||
तिर्यक्स्थित्वा स्वसंस्थं तु वशीकुर्याद्यतस्ततः ॥ | |||
वंशस्तिरश्चीनोऽन्योऽपि यस्मिन्नाप्यमुपस्थितम् । | |||
सोऽपूप आप्यो भगवान् मध्वाज्यादिप्रसिद्धगम् ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 72: | Line 71: | ||
| id = CHU_C03_V02_B01 | | id = CHU_C03_V02_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
प्राच्यरश्मिषु संस्थस्तु रतिशंमानरूपतः । | प्राच्यरश्मिषु संस्थस्तु रतिशंमानरूपतः । | ||
प्राच्यरश्मिरिति प्रोक्तो वासुदेवाभिधो हरिः ॥ | |||
एतद्विद्या नालमिति नाडीत्यंश उदाहृतः । | |||
स्वरूपांशैर्विना प्राप्तुं नालं हि प्रापितांशिनम् ॥ | |||
ऋग्वेदमानिनश्चैव वह्न्याद्या वसवस्त्वृचः । | |||
अर्च्यत्वात् प्रथमं चैव विशेषाद्यज्ञदेवताः ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 111: | Line 109: | ||
| id = CHU_C03_V03_B01 | | id = CHU_C03_V03_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
इन्द्राद्या यजुरुद्दिष्टा रुद्रा इन्द्रसहायतः । | इन्द्राद्या यजुरुद्दिष्टा रुद्रा इन्द्रसहायतः । | ||
इन्द्रशब्दोदितो वायुः स याज्यः सोमभुक्पुरः ॥ | |||
स हि शङ्करपूर्वाणां रुद्राणां मुख्य एव च । | |||
}} | }} | ||
| Line 147: | Line 144: | ||
| id = CHU_C03_V04_B01 | | id = CHU_C03_V04_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
सामनामान आदित्या मासशः समभोगतः ॥ | सामनामान आदित्या मासशः समभोगतः ॥ | ||
इन्द्रो वरुण उद्दिष्टो यज्ञेषु व्रियते यतः । | |||
आदित्यानामधिपतिः स हि विष्णुनियोजितः ॥ | |||
विष्णुस्तूपास्यरूपत्वान्नोपासकगणे युतः । | |||
}} | }} | ||
| Line 184: | Line 180: | ||
| id = CHU_C03_V05_B01 | | id = CHU_C03_V05_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
इतिहासपुराणानां सोमाद्या अभिमानिनः ॥ | इतिहासपुराणानां सोमाद्या अभिमानिनः ॥ | ||
अथर्वाङ्गिरसां चैवाप्यथर्वाङ्गिरनामकाः । | |||
अधरं वर्तयेयुस्ते वृष्टिमङ्गरसास्तथा ॥ | |||
मानस्त्वात् प्राणरूपत्वादथर्वाङ्गिरसस्ततः । | |||
}} | }} | ||
| Line 229: | Line 224: | ||
| id = CHU_C03_V06_B01 | | id = CHU_C03_V06_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
गुह्यादेशा ब्रह्मपदे ये योग्या ब्रह्मणा सह ॥ सर्वगुह्योपदेष्टारः सर्वेषां गुरवो हि ते । ब्रह्मेति सर्वदेवानां नामानन्तत्त्वतः स्मृतम् ॥ ऋग्वेदादींस्तु ते देवा अग्न्याद्याः संव्यचारयन् । मधु ब्रह्मव्यक्तिकृत्वात् ते वै मधुकृतः स्मृताः ॥ ज्ञानपोषकरत्वात् तु वेदाः पुष्पाभिधाः स्मृताः । अन्यत्र मधुकृत् पोषन्नित्यत्वादमृताश्च ताः ॥ वेदवाचः सुरैः पेया भोग्यत्वादाप ईरिताः । वेदपानं विचारश्च श्रवणं पाठ एव च ॥ देवैर्विचारितेभ्यश्च वेदेभ्यो व्यक्ततां गतः । ज्ञानानन्दस्वरूपत्वाद् यशस्तेजस्वरूपकः ॥ इन्द्रियं परमैश्वर्याद्वीर्यरूपश्च सर्वदा । सर्वानुग्रहशक्तित्वादन्नाद्यो बलरूपतः ॥ रसनामा च भगवान् संस्थितः सूर्यमण्डले । व्यक्षरद्धर्ममोक्षादीन् देवानां भगवान् हरिः ॥ ऋक्प्रोक्तो लोहिताकारो वासुदेवः परः पुमान् । स एव सूर्यलोहित्ये प्राच्यरश्मिषु संस्थितः ॥ सङ्कर्षणः शुक्लवर्णो यजुर्वेदोदितः प्रभुः । शुक्ले वर्णे च सूर्यस्य दक्षरश्मिषु संस्थितः ॥ प्रद्युम्नः श्यामवर्णस्तु सामवेदोदितः प्रभुः । प्रत्यग्रश्मिषु सूर्यस्य श्यामवर्णेऽपि च स्थितः ॥ अनिरुद्धः सुनीलश्च इतिहासपुराणयोः । अथर्ववेदे चोक्तस्सन्नुदग्रश्मिषु संस्थितः ॥ सुकृष्णे सूर्यरूपे च मध्ये नारायणः प्रभुः । ऊर्ध्वरश्मिषु संस्थश्च प्रोद्यदादित्यसप्रभः ॥ महामरीचिपुञ्जेन चलतीवाचलोऽपि सन् । स वाच्यः सर्ववेदानामेवं पञ्चात्मको हरिः ॥ वेदानां सारभूतोऽसौ वेदानां नित्यताप्रदः । अतोऽमृतानाममृतो रसानां रस एव च ॥ इति सामसंहितायाम् ॥ न चाचेतनमात्रमुपासितं पुरुषार्थप्रदानशक्तम् । ज्येष्ठाय पुत्राय पिता ब्रह्म प्रब्रूयात् इति वाक्यशेषाच्चैतदवगम्यते । य एतामेवं ब्रह्मोपनिषदं वेद इति च । कथं चाचेतनोपासनं ब्रह्मादिपदप्रदं भवति । न वै तत्र न निम्लोचः नोदियाय कदाचन । सकृदिव हैवास्मै भवति इत्यादि च मुक्तस्यैव मुख्यतो युज्यते । यशस्तेजइन्द्रियवीर्यान्नाद्यरसत्वं च भगवन्तं विना कस्य मुख्यतो युज्यते । तस्य नाम महद्यशः । ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः । ज्ञानवैराग्ययोश्चैव षण्णां भग इतीरणा ॥ रसो वै रसः सुखात्मकं षड्गुणविग्रहं परं हृदि स्थितं ब्रह्म निरञ्चनं स्वरुक् । ऐश्वर्यवैराग्ययशोविबोधवीर्यश्रिया पूर्णमहं प्रपद्ये ॥ अहं तत्तेजोरश्मीन्नारायणं पुरुषम् इत्यादेश्च । ध्येयः सदा सवितृमण्डलमध्यवर्ती नारायणः इति च । न चाचेतनस्यैश्वर्यादिरूपत्वं युज्यते । ज्ञानात्मको भगवानैश्वर्यात्मको भगवान् शक्त्यात्मको भगवान् इति च श्रुतिः । सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाद्यविशेषात् इति सर्ववेदप्रतिपाद्यत्वं भगवत उक्तं भगवता । स सर्वनामा स च विश्वरूपः प्रसीदतां ब्रह्म महाविभूतिः इति च । सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति ता वा एताः सर्वा ऋचः सर्वे वेदा सर्वे घोषा एकैव व्याहृतिः प्राण एव । वेदे रामायणे चैव पुराणे भारते तथा । आदावन्ते च मध्ये च विष्णुः सर्वत्र गीयते ॥ नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति तं वै विष्णुं परममुदाहरन्ति इत्यादेश्च । उपनिषत्वाच्च विशेषतो न यत्किञ्चिदुच्यत इति वक्तुं युक्तम् । विष्णुरुक्तः सर्ववेदैर्मन्त्रेषु च विशेषतः । आरण्यके विशेषेण नैवान्यत् किञ्चिदुच्यते ॥ कर्मार्थं च ब्राह्मणं स्यादमुख्यार्थविवक्षया । मुख्यतो विष्णुरेवैको ब्राह्मणेष्वपि कथ्यते ॥ आरण्यकेष्वृते विष्णुं नैवान्यत् किञ्चिदुच्यते । सूत्रात्मा तूच्यते विष्णोस्तद्विशिष्टत्ववित्तये ॥ कुत्रचित् तदुपास्तिश्च तस्याध्यर्धतनुत्वतः । तस्मिन् विष्णोरुपास्त्यर्थं नान्यथा किञ्चिदुच्यते ॥ इति ब्रह्माण्डे । यस्यां न मे पावनमङ्ग कर्म स्थित्युद्भवत्राणनिरोधमस्य । लीलावतारैधितकर्म वा स्याद्वन्ध्यां गिरं तां बिभृयान्न धीरः ॥ वित्तं त्वतीर्थीकृतमङ्ग वाचं हीनां मया रक्षति दुःखदुःखी ॥ यन्न व्रजन्त्यघभिदो रचनानुवादाः शृण्वन्ति येऽन्यविषयाः कुकथा मतिघ्नीः । यास्तु श्रुता हतभगैर्नृभिरात्तवीर्यास्तांस्तान् क्षिपन्त्यशरणेषु तमस्सु हन्त ॥ | गुह्यादेशा ब्रह्मपदे ये योग्या ब्रह्मणा सह ॥ सर्वगुह्योपदेष्टारः सर्वेषां गुरवो हि ते । ब्रह्मेति सर्वदेवानां नामानन्तत्त्वतः स्मृतम् ॥ ऋग्वेदादींस्तु ते देवा अग्न्याद्याः संव्यचारयन् । मधु ब्रह्मव्यक्तिकृत्वात् ते वै मधुकृतः स्मृताः ॥ ज्ञानपोषकरत्वात् तु वेदाः पुष्पाभिधाः स्मृताः । अन्यत्र मधुकृत् पोषन्नित्यत्वादमृताश्च ताः ॥ वेदवाचः सुरैः पेया भोग्यत्वादाप ईरिताः । वेदपानं विचारश्च श्रवणं पाठ एव च ॥ देवैर्विचारितेभ्यश्च वेदेभ्यो व्यक्ततां गतः । ज्ञानानन्दस्वरूपत्वाद् यशस्तेजस्वरूपकः ॥ इन्द्रियं परमैश्वर्याद्वीर्यरूपश्च सर्वदा । सर्वानुग्रहशक्तित्वादन्नाद्यो बलरूपतः ॥ रसनामा च भगवान् संस्थितः सूर्यमण्डले । व्यक्षरद्धर्ममोक्षादीन् देवानां भगवान् हरिः ॥ ऋक्प्रोक्तो लोहिताकारो वासुदेवः परः पुमान् । स एव सूर्यलोहित्ये प्राच्यरश्मिषु संस्थितः ॥ सङ्कर्षणः शुक्लवर्णो यजुर्वेदोदितः प्रभुः । शुक्ले वर्णे च सूर्यस्य दक्षरश्मिषु संस्थितः ॥ प्रद्युम्नः श्यामवर्णस्तु सामवेदोदितः प्रभुः । प्रत्यग्रश्मिषु सूर्यस्य श्यामवर्णेऽपि च स्थितः ॥ अनिरुद्धः सुनीलश्च इतिहासपुराणयोः । अथर्ववेदे चोक्तस्सन्नुदग्रश्मिषु संस्थितः ॥ सुकृष्णे सूर्यरूपे च मध्ये नारायणः प्रभुः । ऊर्ध्वरश्मिषु संस्थश्च प्रोद्यदादित्यसप्रभः ॥ महामरीचिपुञ्जेन चलतीवाचलोऽपि सन् । स वाच्यः सर्ववेदानामेवं पञ्चात्मको हरिः ॥ वेदानां सारभूतोऽसौ वेदानां नित्यताप्रदः । अतोऽमृतानाममृतो रसानां रस एव च ॥ इति सामसंहितायाम् ॥ न चाचेतनमात्रमुपासितं पुरुषार्थप्रदानशक्तम् । ज्येष्ठाय पुत्राय पिता ब्रह्म प्रब्रूयात् इति वाक्यशेषाच्चैतदवगम्यते । य एतामेवं ब्रह्मोपनिषदं वेद इति च । कथं चाचेतनोपासनं ब्रह्मादिपदप्रदं भवति । न वै तत्र न निम्लोचः नोदियाय कदाचन । सकृदिव हैवास्मै भवति इत्यादि च मुक्तस्यैव मुख्यतो युज्यते । यशस्तेजइन्द्रियवीर्यान्नाद्यरसत्वं च भगवन्तं विना कस्य मुख्यतो युज्यते । तस्य नाम महद्यशः । ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः । ज्ञानवैराग्ययोश्चैव षण्णां भग इतीरणा ॥ रसो वै रसः सुखात्मकं षड्गुणविग्रहं परं हृदि स्थितं ब्रह्म निरञ्चनं स्वरुक् । ऐश्वर्यवैराग्ययशोविबोधवीर्यश्रिया पूर्णमहं प्रपद्ये ॥ अहं तत्तेजोरश्मीन्नारायणं पुरुषम् इत्यादेश्च । ध्येयः सदा सवितृमण्डलमध्यवर्ती नारायणः इति च । न चाचेतनस्यैश्वर्यादिरूपत्वं युज्यते । ज्ञानात्मको भगवानैश्वर्यात्मको भगवान् शक्त्यात्मको भगवान् इति च श्रुतिः । सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाद्यविशेषात् इति सर्ववेदप्रतिपाद्यत्वं भगवत उक्तं भगवता । स सर्वनामा स च विश्वरूपः प्रसीदतां ब्रह्म महाविभूतिः इति च । सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति ता वा एताः सर्वा ऋचः सर्वे वेदा सर्वे घोषा एकैव व्याहृतिः प्राण एव । वेदे रामायणे चैव पुराणे भारते तथा । आदावन्ते च मध्ये च विष्णुः सर्वत्र गीयते ॥ नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति तं वै विष्णुं परममुदाहरन्ति इत्यादेश्च । उपनिषत्वाच्च विशेषतो न यत्किञ्चिदुच्यत इति वक्तुं युक्तम् । विष्णुरुक्तः सर्ववेदैर्मन्त्रेषु च विशेषतः । आरण्यके विशेषेण नैवान्यत् किञ्चिदुच्यते ॥ कर्मार्थं च ब्राह्मणं स्यादमुख्यार्थविवक्षया । मुख्यतो विष्णुरेवैको ब्राह्मणेष्वपि कथ्यते ॥ आरण्यकेष्वृते विष्णुं नैवान्यत् किञ्चिदुच्यते । सूत्रात्मा तूच्यते विष्णोस्तद्विशिष्टत्ववित्तये ॥ कुत्रचित् तदुपास्तिश्च तस्याध्यर्धतनुत्वतः । तस्मिन् विष्णोरुपास्त्यर्थं नान्यथा किञ्चिदुच्यते ॥ इति ब्रह्माण्डे । यस्यां न मे पावनमङ्ग कर्म स्थित्युद्भवत्राणनिरोधमस्य । लीलावतारैधितकर्म वा स्याद्वन्ध्यां गिरं तां बिभृयान्न धीरः ॥ वित्तं त्वतीर्थीकृतमङ्ग वाचं हीनां मया रक्षति दुःखदुःखी ॥ यन्न व्रजन्त्यघभिदो रचनानुवादाः शृण्वन्ति येऽन्यविषयाः कुकथा मतिघ्नीः । यास्तु श्रुता हतभगैर्नृभिरात्तवीर्यास्तांस्तान् क्षिपन्त्यशरणेषु तमस्सु हन्त ॥ | ||
इत्यादिभगवद्वचनाच्च । सर्वासु शाखास्वारणमावर्तयेदारणकमावर्तयेदुपनिषदमावर्तयेद् उपनिषदमावर्तयेत् इत्युपनिषदभ्यासस्य सतात्पर्यं विहितत्वादभगवद्विषयस्य निन्दितत्वाच्च नोपनिषत्स्वन्यदुच्यते । अभ्यसेदधियज्ञं चाप्यधिदैवं विशेषतः । अध्यात्मं तु विशेषेण यस्माद् विष्णुस्त्रिषूदितः ॥ इति स्कान्दे । मां विधत्तेऽभिधत्ते मां विकल्प्योऽपोह्य इत्यहम् । इत्यस्या हृदयं साक्षान्नान्यो मद्वेद कश्चन ॥ इत्यादेश्च भगवदुपासना एव सर्वत्रोक्ताः ॥ ५ ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 272: | Line 266: | ||
| id = CHU_C03_V07_B01 | | id = CHU_C03_V07_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
प्रथमामृतस्य द्रष्टारो वसवस्त्वग्निपूर्वकाः । | प्रथमामृतस्य द्रष्टारो वसवस्त्वग्निपूर्वकाः । | ||
यावत् पश्यन्ति तं विष्णुं तावत् ते नान्यभोगिनः ॥ | |||
एतदेव विशन्त्यद्धा मोक्षे ते तत एव च । | |||
स्वेच्छयैव समुद्यन्ति मुक्ताः सन्तो बहिस्तथा ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 317: | Line 310: | ||
| id = CHU_C03_V08_B01 | | id = CHU_C03_V08_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
एवं द्वितीयरूपं तु शिवाद्या वायुसंश्रिताः । | एवं द्वितीयरूपं तु शिवाद्या वायुसंश्रिताः । | ||
वायोर्हिरण्यगर्भत्वात् पदद्वयमुदाहृतम् ॥ | |||
रुद्राणामाश्रयत्वं च साध्यानामपि सर्वशः । | |||
अतो यजुर्विचारश्च सर्ववेदात्मनस्तथा ॥ | |||
वायोरेव विचारः स्याद् ब्रह्मणोऽपि विशेषतः । | |||
उभयाश्रयः स मोक्षोऽपि वायुरेव हि सर्वदा ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 364: | Line 356: | ||
| id = CHU_C03_V09_B01 | | id = CHU_C03_V09_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
द्रष्टारोऽथ तृतीयस्य शक्रमुख्यादितेः सुताः । | द्रष्टारोऽथ तृतीयस्य शक्रमुख्यादितेः सुताः । | ||
| Line 406: | Line 397: | ||
| id = CHU_C03_V10_B01 | | id = CHU_C03_V10_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
चतुर्थस्य तु सोमाद्या मरुतः ................. | चतुर्थस्य तु सोमाद्या मरुतः ................. | ||
| Line 448: | Line 438: | ||
| id = CHU_C03_V11_B01 | | id = CHU_C03_V11_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
....... ...... .......... पञ्चमस्य च ॥ | ....... ...... .......... पञ्चमस्य च ॥ | ||
ऋजवो ब्रह्ममुख्या हि सुपर्णः शेष एव च । | |||
सरस्वती सुपर्णी च वारुणी साध्यनामकाः ॥ | |||
अन्योन्यमुखता मुक्तौ ब्रह्मणा समता तथा । | |||
वाक्शेषादेर्मुखं ब्रह्मा मुक्तावपि विशेषतः ॥ | |||
द्रष्टोभयस्यापि शिवो द्वितीयस्यान्तगस्य च । | |||
मोक्षे त्वन्यत्र चैकस्य परतः शेषभावतः ॥ | |||
ये चेैतत्पदयोग्यास्स्युर्देवाः पञ्च महागणाः । | |||
तेषामपि यदोपासा निच्छिद्रा मधुनामके ॥ | |||
तदा वस्वादितां प्राप्य मुक्तिमेष्यन्त्यसंशयम् । | |||
उदेत्यास्तमयं यावद्याति भानुस्तु पर्वते ॥ | |||
उदयास्ताद्रिमध्यस्य वसवः पतयः स्मृताः । | |||
ततश्चास्तमयाद्यावदर्धरात्रं दिवाकरः ॥ | |||
दक्षिणादुत्तरं याति किञ्चित् पूर्वसमन्वितम् । | |||
तद्देशकालयोरीशा रुद्रा वायुपुरःसराः ॥ | |||
वसुभोज्यदर्धकालमर्धदेशस्तथैव च । | |||
रुद्रभोज्योऽर्धरात्रात्तु याम आदित्यदैवतः ॥ | |||
पश्चिमात् पूर्वमार्गस्तु रौद्रादर्धः प्रकीर्तितः । | |||
ततः परोऽर्धयामस्तु सौम्याद् दक्षिणमार्गकः ॥ | |||
मारुतः काल उद्दिष्ट आदित्यार्धश्च देशतः । | |||
पश्चात्पश्चादुदेत्येव पूर्वतोऽस्तमुपैति च ॥ | |||
ततस्तदर्धकालेन चोत्तरादुदितस्तथा । | |||
अस्तं दक्षिणतो याति स कालो मारुतः स्मृतः ॥ | |||
उदेत्यैन्द्रपुरे चोर्ध्वमर्वागुदयपर्वते । | |||
अस्तमेति तदर्धेन ब्रह्मा तस्य पतिः स्मृतः ॥ | |||
एकत्रिंशत्तु घटिकाः साधिका वसुदैवताः । | |||
तदर्धा रुद्रदैवत्यास्तत आदित्यदैवताः ॥ | |||
तदर्धा मारुता ब्राह्मास्तदर्धा देशतस्तथा ॥ इति च । | |||
रौद्रो द्विगुणीभूतो वसुकालो यावांस्तावान् भवतीति द्विस्तावत् । अर्ध इत्यर्थः । ब्राह्मे मुहूर्त इत्युषःकालस्य प्रसिद्धेश्च । रौद्रः काल इति पूर्वरात्रस्य प्रसिद्धेः । अपररात्रस्य सौम्यकालत्वाच्च तस्मिन् काले शीतमुत्पद्यते । मारुतकालत्वाद् वायुश्च वाति । आग्नेयकालत्वादेवाह्नि सैकघटिकं होमकर्माणि विशेषतः प्रवर्तन्ते । | |||
अहः सर्वं वसूनां तु परेषां रात्रिरेव च । | |||
प्रदत्ता विष्णुना पूर्वं नालमित्यब्रुवन् परे ॥ | |||
पुनर्विशेषतो दत्तं रुद्राणां मरुतां तथा । | |||
माध्यन्दिनं तृतीयं चाप्यादित्यानां प्रदत्तवान् ॥ | |||
विश्वेषामपि देवानां सामान्याद् वसुनामहः ॥ इति च । | |||
सर्वस्याधिपतिर्ब्रह्मा रुद्राद्यास्तु द्वयोर्द्वयोः । | |||
वसवस्त्वह्न एवेशाः सामान्यान्न विशेषतः ॥ इति च । | |||
माध्यन्दिने तृतीये च रुद्रादे राज्यमिष्यते । | |||
तद्भृत्यत्वात् वसूनां तु प्रातःकाले विशेषतः ॥ | |||
तत्रापि वाय्वधीनत्वमग्न्यादीनां प्रकीर्तितम् । | |||
एवं पृथिव्यां रुद्राणामन्तरिक्षं प्रकीर्तितम् ॥ | |||
मरुतां च द्विलोकेशा आदित्याः परिकीर्तिताः । | |||
सर्वेषामधिपो ब्रह्मा युवाधीशस्तु मारुतः ॥ | |||
त्रिलोकाधिपतिश्चेन्द्रस्तेषामप्यधिपो हरिः ॥ इति च । | |||
स्वाराज्यं भोगः । स्वरञ्जनात् । | |||
न त्विन्द्राद्यमो द्विगुणकालं तिष्ठति तस्माद्वरुणस्तस्माद् सोम इत्यत्र किञ्चिन्मानम् । न च सोमाद् द्विगुणेव ब्रह्मा तिष्ठति । द्विपरार्धं हि तस्य कालः । इन्द्रादयो हि मन्वन्तरमात्रं तिष्ठन्ति । न च वसूनां पूर्वोदेशो रुद्राणां दक्षिण आदित्यानां पश्चिमो मरुतामुत्तर एव । नान्यत्रेत्यत्र प्रमाणमस्ति । तत्पक्षे रुद्रैः सहेन्द्रस्य दक्षिणत्वप्राप्तेश्च । न चेन्द्रशब्देन वायुस्तैर्गृहीतः । अत इन्द्रादेवेन्द्रस्य द्विगुणकालत्वमिति विरोधः । इन्द्रादिपुरीणामुद्वासत्वेनैवमङ्गीकारे तत् षोडशगुणत्वाद् ऊर्ध्वोदयस्यैकेन्द्रात् परतोऽनिन्द्रत्वमेव स्यात् । अथ तं त ऊर्ध्वं उदेत्येति तत्पक्षे पश्चादप्यादित्यभावात् कल्पान्तलयो न स्यादित्यत्याद्यनन्तदोषदुष्टत्वेऽपि ग्रन्थाल्पत्वायैवोपरम्यते ॥ | |||
वस्वादीनां तु सर्वेषां सर्वदिक्षु पुराण्यपि । | |||
सन्त्येवमपि धीवृत्यै प्रत्येकं दिक्षुकथ्यते ॥ इति च । | |||
ऐन्द्रया उद्वासे रुद्राणामेवोदयाभाव इति च दोषः । अतो यत्किञ्चिदेतत् । | |||
उदेति पूर्वतः सूर्यो निम्लोचति च पश्चिमे । | |||
एवं नियम उद्दिष्टो ब्रह्मणा विष्णुचोदनात् ॥ | |||
द्विगुणं द्विगुणं कालमुदित्वा दक्षिणादिषु । | |||
मध्ये चावस्थितिः पश्चाद् ब्रह्माणं याचिता पुरा ॥ | |||
हिरण्यकेन सूर्यस्य हिरण्याक्षेण वै पुनः । | |||
तदासुराणां देवत्वं ब्रह्मा तत्प्रददौ तयोः ॥ | |||
तच्छ्रुत्वेन्द्रादिभिः प्रोक्तः कथं प्रादा वराविमौ । | |||
देवता हि विनश्येयुरेवं दत्ते वरे त्वया ॥ | |||
इत्युक्तो देवतैः प्राह ब्रह्मा लोकपितामहः । | |||
न मया स वरो दत्तो दैतेयानां सुराः क्वचित् ॥ | |||
येन युष्मद्विनाशः स्यात् ततो व्यैतु च वो भयम् । | |||
दक्षिणाद्युदयो यस्तु स हि दैनन्दिनो मया ॥ | |||
अभिप्रेतो नैव चायं कालान्तरगतः क्वचित् । | |||
अर्धनाड्युत्तरा नाडीः सकाष्ठा नित्यशो रविः ॥ | |||
पञ्चादशोत्तरां गच्छेत् पूर्वं रात्रे तु दक्षिणात् । | |||
तदर्धं पश्चिमात् पूर्वं तदर्धं चोत्तरादपि ॥ | |||
दक्षिणां च तदर्धं स ऊर्ध्वादर्वाक्च गच्छति । | |||
दक्षिणाद्युदयस्त्वेष न तु कालान्तरे क्वचित् ॥ | |||
यदोत्तरस्मात् द्विगुणः पूर्वो भवति वै सुराः । | |||
तदापि द्विगुणत्वं स्यात् तन्मयाऽत्र विवक्षितम् ॥ | |||
अहःसाम्येऽपि क्रमश आतपस्याल्पकालतः । | |||
गिर्यावृत्तेः क्षिप्रमन्येषूदयास्तमयाविव ॥ | |||
कालान्तरे भाविनं तु दक्षिणाद्युदयं पुनः । | |||
अपेक्ष्यैव वरो दत्तो द्वितीयो देवता मया ॥ | |||
समयश्च कृतो नित्यो मया सूर्यस्य चानघाः । | |||
पूर्वस्मादुदयो नित्यं पश्चिमेऽस्तमयस्तथा ॥ | |||
नियमो नान्यथाऽयं स्यात् कदाचित् केनचित् क्वचित् । | |||
तस्मान्न वो भयं क्वापि प्रोक्ता इत्थं सुरास्तदा ॥ | |||
विशोका अभवन् सर्वे ययुः स्वं स्वं निकेतनम् ॥ इति च । | |||
एतदेव मोक्षधर्मेषु बलिवासवसंवाद उक्तम् । देवान् प्रति ब्रह्मणो वचनं रहस्यत्वादविज्ञाय बलिना दक्षिणाद्युदय उक्तः । इन्द्रेण तु ब्रह्मवचनं जानता दक्षिणाद्युदयो नास्तीत्युक्तम् । | |||
दैतेययोर्वरं ज्ञात्वा त्वविज्ञाय सुरान् प्रति । | |||
ब्रह्मणोक्तं हि बलिना वासवं प्रत्युदीरितम् ॥ | |||
दक्षिणाद्युदयान्ते तु त्वां जेष्यामि पुरन्दर । | |||
इत्युक्तस्तमुवाचेन्द्रो न कदाचन तद्भवेत् ॥ | |||
ब्रह्मणा नियमो यस्मात् कृतः प्रागुदयो रवेः । | |||
इत्युक्त्वा तु जगामेन्द्रो दिवमैरावतस्थितः ॥ | |||
इति च ॥ ६१० ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 558: | Line 547: | ||
| id = CHU_C03_V12_B01 | | id = CHU_C03_V12_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
अथ सूर्यस्थितो विष्णुरादित्यस्त्वादिमूलतः । | अथ सूर्यस्थितो विष्णुरादित्यस्त्वादिमूलतः । | ||
आदानाद्वापि देवानामूर्ध्वं गच्छति मण्डलात् ॥ | |||
प्राप्य वैकुण्ठलोकं च नोदेत्यस्तं न चैति सः । | |||
एकलः प्रलये स्थाता देवता नात्र संशयः ॥ | |||
तेन सत्येन न व्यृदि्धमाप्नुयां ब्रह्मणा क्वचित् । | |||
इत्युवाच पुरा ब्रह्मा देवेभ्यः स चतुर्मुखः ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 581: | Line 569: | ||
| id = CHU_C03_V13_B01 | | id = CHU_C03_V13_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
एतां विद्यां तु यो वेद नित्यमस्य दिवा भवेत् । | एतां विद्यां तु यो वेद नित्यमस्य दिवा भवेत् । | ||
वैकुण्ठधामसंस्थस्य मुक्तस्यानुदयास्तकम् ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 616: | Line 603: | ||
| id = CHU_C03_V14_B01 | | id = CHU_C03_V14_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
तदेतद्भगवान् विष्णुः प्रादाज्ज्ञानं विरिञ्चये । | तदेतद्भगवान् विष्णुः प्रादाज्ज्ञानं विरिञ्चये । | ||
विरिञ्चिर्मनवे प्राह प्रजाभ्यो मनुरेव च ॥ | |||
पूरयित्वा तु पृथिवीं रत्नैः सप्तसमुद्रिणीम् । | |||
दत्वापि गुरवे नैव पूर्यते गुरुदक्षिणा ॥ | |||
देवास्तूपासनायोग्या एकैकस्यामृतस्य हि । | |||
सर्वस्योपासने ब्रह्मा तदन्ये ज्ञानमात्रके ॥ | |||
उपासने नैव योग्यास्तद्योग्या हि सुरा यतः ॥ इति देवश्रुतौ । | |||
ब्रह्मणा परेण मा विराधिषि । भगवत्प्रसादादवृदि्धं न प्राप्नुयामित्यर्थः ॥ ११ ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 641: | Line 627: | ||
| id = CHU_C03_V15_B01 | | id = CHU_C03_V15_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
यदिदं किञ्च भूतं प्रभूतं परिपूर्णं तत्सर्वं गायत्री भगवानेव । भू बहाविति धातोः । बहुः पूर्णतायामिति च । | यदिदं किञ्च भूतं प्रभूतं परिपूर्णं तत्सर्वं गायत्री भगवानेव । भू बहाविति धातोः । बहुः पूर्णतायामिति च । | ||
यदिदं परितः पूर्णं मत्स्यकूर्मादिरूपकम् । | |||
तदिदं भगवान् विष्णुस्सर्वान्तःस्थित एव च ॥ | |||
तन्निःसृतत्वाद् वेदानां गायकस्त्राति चाखिलम् । | |||
अतो गायत्रिनामासौ वासुदेवः परः पुमान् ॥ | |||
भूमा भूतमिति प्रोक्तः पूर्णत्वात् पुरुषोत्तमः । | |||
अनन्यापेक्षमुद्रिक्तं सर्वस्य च नियामकम् ॥ | |||
यद्यत्तत्तद्विष्णुरेव नान्यदेतादृशं क्वचित् । | |||
स एव भगवान् विष्णुर्वाङ्ग्नामा वाचि संस्थितः ॥ | |||
वचनाद्धयशीर्षाख्यो गायत्र्यां च स आस्थितः । | |||
}} | }} | ||
| Line 668: | Line 653: | ||
| id = CHU_C03_V16_B01 | | id = CHU_C03_V16_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
स एव पृथिवीनामा पृथिव्यामपि संस्थितः ॥ | स एव पृथिवीनामा पृथिव्यामपि संस्थितः ॥ | ||
विष्णौ हि पृथिवीसंस्थे जगत्सर्वं प्रतिष्ठितम् । | |||
नातिशेते च तं कश्चित् स हि सर्वाधिको हरिः ॥ | |||
पृथुत्वात् पृथिवीनामा ........ .......... | |||
}} | }} | ||
| Line 689: | Line 673: | ||
| id = CHU_C03_V17_B01 | | id = CHU_C03_V17_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
........ .......... स एवान्तःशरीरगः । | ........ .......... स एवान्तःशरीरगः । | ||
शरित्वादीरणाच्चैव शरीरं भगवानजः ॥ | |||
पुरुषो जीव उद्दिष्टस्तस्मिन्नेव स्थितो विभुः । | |||
}} | }} | ||
| Line 709: | Line 692: | ||
| id = CHU_C03_V18_B01 | | id = CHU_C03_V18_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
योऽसौ जीवे स्थितो विष्णुः शरीरमिति नामकः ॥ | योऽसौ जीवे स्थितो विष्णुः शरीरमिति नामकः ॥ | ||
शन्त्वाच्च रतिरूपत्वादीरणाच्च स एव तु । | |||
जीवचैतन्यरूपस्य हृदयेऽपि व्यवस्थितः ॥ | |||
अयनाद्धृदि विष्णुः स हृदयं कीर्तितो बुधैः । | |||
}} | }} | ||
| Line 730: | Line 712: | ||
| id = CHU_C03_V19_B01 | | id = CHU_C03_V19_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
गायत्र्यां संस्थितो विष्णुः स्त्रीरूपः सूर्यसप्रभः ॥ | गायत्र्यां संस्थितो विष्णुः स्त्रीरूपः सूर्यसप्रभः ॥ | ||
द्वितीयश्चैव मत्स्यादिर्भूतनामावतारगः । | |||
तृतीयो वाचि संस्थश्च स्त्रीरूपो हयशीर्षकः ॥ | |||
चतुर्थः पृथिवीसंस्थः स्त्रीरूपः पीतवर्णकः । | |||
जीवस्यान्तर्गतो व्याप्य शरीरमितिनामकः ॥ | |||
पञ्चमस्तद्धृदिस्थस्तु षष्ठो हृदयनामकः । | |||
गायत्रीनामको विष्णुरेवं षडि्वध उच्यते ॥ | |||
त्रिभिः स्वरूपपादैश्च भिन्नेनैकेन चैव हि । | |||
गायत्रीनामको विष्णुश्चतुष्पात् सम्प्रकीर्तितः ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 756: | Line 737: | ||
| id = CHU_C03_V20_B01 | | id = CHU_C03_V20_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
भिन्नपादः सर्वजीवास्तस्य सादृश्यमात्रतः । | भिन्नपादः सर्वजीवास्तस्य सादृश्यमात्रतः । | ||
स्वरूपपादा विष्णोस्तु त्रयो हि दिवि संस्थिताः ॥ | |||
नारायणो वासुदेवो वैकुण्ठ इति ते त्रयः । | |||
अनन्तशयनं चैव तथाऽनन्तासनं हरेः ॥ | |||
बहुलक्षोच्छ्रिते नित्ये विमाने संस्थिते यतः । | |||
चित्प्रकृत्यात्मनि ततो दिवीति कथितं श्रुतौ ॥ | |||
लोकत्रयविवक्षायां परतो लक्षयोजनम् । | |||
सर्वं द्यौरिति विज्ञेयं ततस्ते दिविसंस्थिताः ॥ | |||
दिवः परश्च भगवान् सप्तलोकविवक्षया । | |||
}} | }} | ||
| Line 798: | Line 778: | ||
| id = CHU_C03_V21_B01 | | id = CHU_C03_V21_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
परम्ब्रह्मेति भगवान् सर्वगः सम्प्रकीर्तितः ॥ | परम्ब्रह्मेति भगवान् सर्वगः सम्प्रकीर्तितः ॥ | ||
स एव जीवस्य बहिर्हृदयाकाश आस्थितः । | |||
योऽयं हृदयगः सोऽथ जीवान्तर्व्याप्य संस्थितः ॥ | |||
व्याप्तो जीवान्तरे योऽसौ स जीवहृदि संस्थितः । | |||
एवं चापि चतुष्पात्त्वं वासुदेवस्य कीर्तितम् ॥ | |||
स एव पूर्णो भगवानप्रवर्त्यस्तथाऽखिलैः । | |||
अन्यैः प्रवर्त्यते योऽसौ स प्रवर्तीति गीयते ॥ | |||
अप्रवर्त्यो हरिर्नित्यस्वतन्त्रत्वात् सदैव च । | |||
अस्य प्रवृत्तिर्नास्तीति सोऽप्रवर्तीति कीर्तितः ॥ | |||
पूर्णा स्वतन्त्रा श्रीश्चास्य वेत्तुर्भवति शाश्वती । | |||
साक्षाद्गायत्र्युपासायां योग्य एकश्चतुर्मुखः ॥ | |||
तस्मादननन्यतन्त्राऽस्य श्रीर्भवेन्नान्यथा क्वचित् । | |||
विष्णुतन्त्रत्वमस्य स्यात् परेषां तस्य तन्त्रता । | |||
यथाक्रमेण तन्त्रत्वं योग्यताक्रमतो भवेत् ॥ इति सत्तत्त्वे । | |||
ब्रह्मशब्दाच्च भगवानित्यवसीयते । पूर्णाप्रवृत्तित्वं च तस्मिन्नेव मुख्यम् । तावानस्य महिमेति मन्त्राच्च । पादोऽस्य विश्वा भूतानीति जीवानां चतुष्पादान्तर्भावात् । भूतं यदिदं किञ्चेति षडि्वधान्तर्भूतं भूतं मत्स्याद्यवताररूपमेव । | |||
द्वाविंशेष्ववतारेषु जीवोऽप्युक्तो यथा पृथुः । | |||
तथा पादेषु चतुर्षु सान्निध्याज्जीव ईरितः ॥ | |||
यथा कालः पुमान् व्यक्तं प्रकृतिश्च परस्य तु । | |||
विष्णो रूपाणि गण्यन्ते पररूपेण वै सह ॥ | |||
एवं भूतानि गण्यन्ते भिन्नान्यपि पदैः सह । | |||
मूर्तामूर्ते यथा रूपे ब्रह्मणस्तु तथैव च ॥ | |||
भिन्नान्यपि तु भूतानि पदानि स्वपदैः सह ॥ इति प्राथम्ये । | |||
सुदर्शनाख्यं स्वास्त्रं तु प्रायुङ्क्त दयितं त्रिपात् इति श्रीभागवते प्रयोगाच्च न जीवो भगवत्स्वरूपम् । | |||
सुवर्चला यथा सूर्यपत्न््नयंशः समुदाहृता । | |||
एवं जीवा भगवतो वस्तुभेदेऽपि सर्वदा ॥ इति च ॥ १२ ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 888: | Line 867: | ||
| id = CHU_C03_V22_B01 | | id = CHU_C03_V22_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
प्राणाभिमानी चक्षुश्च सूर्य एव ह्युदाहृतः । | प्राणाभिमानी चक्षुश्च सूर्य एव ह्युदाहृतः । | ||
तेजोऽन्नाद्यभिमानी च प्राग्द्वाराधिपतिर्हरेः ॥ | |||
दक्षिणाधिपतिस्सोमो व्यानः श्रोत्राभिमानवान् । | |||
यशोलावण्यरूपश्च पश्चिमद्वारपस्तथा ॥ | |||
वागपानात्मको वह्निर्ब्रह्मतेजोऽन्नदेवता । | |||
उत्तरद्वारपस्त्विन्द्रः समानो मनआत्मकः ॥ | |||
कीर्त्यैश्वर्यात्मको नित्यमूर्ध्वद्वारप एव च । | |||
प्रधानवायुराकाशः सर्वज्ञादुन्नतेस्तथा ॥ | |||
उदान ऊर्जितत्वात् स ओजः पूर्णत्वतो महः । | |||
परस्य ब्रह्मणस्त्वेते पुरुषाः पञ्च कीर्तिताः ॥ | |||
द्वारपा हृदये चैव विष्णुलोके च सर्वदा । | |||
आन्तरद्वारपा ह्येते जयाद्या बाह्यतः स्मृताः ॥ | |||
एवमेतानुपास्यैव तद्गुणांशांशभाग् भवेत् । | |||
विष्णुलोकं तथा गच्छेद् भवेदपि सुसन्ततिः ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 927: | Line 905: | ||
| id = CHU_C03_V23_B01 | | id = CHU_C03_V23_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
योऽसौ वैकुण्ठगो विष्णुः सप्तलोकोपरिस्थितः । | योऽसौ वैकुण्ठगो विष्णुः सप्तलोकोपरिस्थितः । | ||
स एव सर्वलोकेषु विश्वतो ब्रह्मणस्तथा ॥ | |||
उच्चेषूत्तमलोकेषु तथा प्रत्यवरेषु च । | |||
पुरुषेषु च सर्वेषु स एकः संव्यवस्थितः ॥ | |||
प्राणसंस्थस्स वै विष्णुः प्राणोऽग्नौ संव्यवस्थितः । | |||
स्पर्शेन दृश्यते चाग्निस्तद्दृष्टिरिव सा ततः ॥ | |||
स प्राणः स्तौति तं विष्णुं सा स्तुतिः श्रूयते सदा । | |||
कर्णौ पिधाय तद्विद्वान् दिव्यचक्षुः सुकीर्तिमान् ॥ | |||
मुक्तो भूत्वा भवेद्यस्मादुपासीतैव सन्ततम् ॥ इति संस्तत्त्वे । | |||
दिक्षु यानाद्यशो व्याप्तं कीर्तिः प्रत्यक्षतः स्तुतिः इति शब्दनिर्णये । सर्वतः पृष्ठेषु सर्वत उच्चेषु वैकुण्ठक्षीरसागरानन्तासनादिषु विश्वतो ब्रह्मणोऽप्युच्चेषु । तत उत्तमोऽन्यो नास्तीत्यनुत्तमाः सर्वतः स्वयमुत्तमाः । | |||
पृथिवीस्थेषु सर्वोच्चो लोकोऽनन्तासनात्मकः । | |||
अन्तरिक्षात्मकेभ्यश्च श्वेतद्वीपे स्थितो हरेः ॥ | |||
द्व्यात्मकेभ्यश्च सर्वेभ्यो वैकुण्ठश्चोच्च उच्यते । | |||
पृथिव्यां द्यौर्महामेरुराकाशे सूर्यमण्डलम् ॥ | |||
दिवीन्द्रसदनं चैव तत्परे तु दिवः परे । | |||
पृथिव्यां ब्रह्मणो मेरौ जयन्तं त्वन्तरिक्षगम् ॥ | |||
तृतीयं सत्यलोके च सदनं त्रिविधं स्मृतम् । | |||
तेभ्योऽनन्तासनाद्या यत्परतो विश्वतः परः ॥ इति सत्तत्वे । | |||
निनदः समुद्रघोषः स्यान्नदथुर्मेघसम्भवः इति सत्तत्वे । | |||
चक्षुष्यश्चक्षुषि ब्रह्मण्येष यातीत्युपासकः इति च ॥ १३ ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 972: | Line 949: | ||
| id = CHU_C03_V24_B01 | | id = CHU_C03_V24_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
इदं ब्रह्मातिसामीप्यात् सर्वं पूर्णगुणत्वतः । | इदं ब्रह्मातिसामीप्यात् सर्वं पूर्णगुणत्वतः । | ||
तच्च ब्रह्मजलान् साक्षाद्योऽसौ विष्णुर्जलेऽनिति ॥ | |||
आनीदवातमिति यं वेदवागवदत् स्फुटम् । | |||
अप्रकेते तु सलिले ब्रह्म नारायणोऽपि सः ॥ | |||
इति शान्त उपासीत यस्माज्ज्ञानमयः पुमान् । | |||
क्रतुस्तु निश्चितं ज्ञानं तद्वशः पुरुषो मृतौ ॥ | |||
तस्माद्विनिश्चितं ज्ञानं कुर्याद्विष्णौ महद्गुणे । | |||
महाज्ञानात्मकत्वात् तु प्रोक्तो विष्णुर्मनोमयः ॥ | |||
यस्माद्बलशरीरोऽसावतः प्राणशरीरकः । | |||
आसमन्तात् प्रकाशात् स आकाशात्मा प्रकीर्तितः ॥ | |||
सर्वगन्धादिरूपश्च भोक्ता चैषां सदैव हि । | |||
इति निश्चयकृद्याति तमेव पुरुषोत्तमम् ॥ इति सद्गुणे । | |||
}} | }} | ||
| Line 1,009: | Line 985: | ||
| id = CHU_C03_V25_B01 | | id = CHU_C03_V25_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
एकत्र सर्वगन्धादिना चिदानन्दात्मकसर्वगन्धादिरूपत्वमुच्यते । अन्यत्र तद्भोक्तृत्वम् ॥ १४ ॥ | एकत्र सर्वगन्धादिना चिदानन्दात्मकसर्वगन्धादिरूपत्वमुच्यते । अन्यत्र तद्भोक्तृत्वम् ॥ १४ ॥ | ||
| Line 1,027: | Line 1,002: | ||
| id = CHU_C03_V26_B01 | | id = CHU_C03_V26_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
क इत्यानन्द उद्दिष्ट उश इच्छा प्रकीर्तिता । | क इत्यानन्द उद्दिष्ट उश इच्छा प्रकीर्तिता । | ||
आनन्देच्छास्वरूपोऽसौ कोशो विष्णुः प्रकीर्तितः ॥ | |||
तस्योदरेऽन्तरिक्षं च पृथिवी पादबुध्नयोः । | |||
शिरोविवरगा द्यौश्च दिशो बाहुषु संस्थिताः ॥ | |||
अजरोऽयं महाविष्णुर्वसवो देवतागणाः । | |||
तेषां निधानं भगवांस्तस्मिन् सर्वमिदं श्रितम् ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 1,050: | Line 1,024: | ||
| id = CHU_C03_V27_B01 | | id = CHU_C03_V27_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
प्राचीदिक्संस्थितस्तस्य बाहुर्दक्षिण ऊर्ध्वगः । | प्राचीदिक्संस्थितस्तस्य बाहुर्दक्षिण ऊर्ध्वगः । | ||
जुहूः स होमकर्तृत्वाद् भुङ्क्ते ह्येतेन केशवः ॥ | |||
दक्षिणस्त्वधरो बाहुर्दक्षिणादिक् स्थितो विभोः । | |||
सहमानेति स प्रोक्तो मानं वेदात्मकं यतः ॥ | |||
शङ्खो वेदात्मकः शङ्खसहितो दक्षिणाधरः । | |||
बाहुर्जुहोति चक्रेण शत्रूनित्यथवा जुहूः ॥ | |||
प्रतीचीदिक्स्थितस्तस्य वामबाहुस्तथोत्तरः । | |||
राजीयुक्तगदायुक्तो राज्ञीनामा प्रकीर्तितः ॥ | |||
अधरो वामबाहुर्य उत्तरादिक्स्थितो विभोः । | |||
श्रिय आधारपद्मित्वात् सुभूतानामकः स्मृतः ॥ | |||
दिङ्ग्नामानश्च ते प्रोक्ता धर्मज्ञानादिदेशनात् । | |||
तेभ्यो जातो महावायुर्दिशां वत्सस्ततः स्मृतः ॥ | |||
धर्मज्ञानादिरूपेण विष्णोर्बाहुचतुष्टयात् । | |||
जातं वायुं विदित्वैव पुत्रो भूत्वा न रोदिति ॥ | |||
न जायते न म्रियते मुक्तो भूत्वा सुखी भवेत् । | |||
वायुं हरेः सुतं ज्ञात्वा नाहं पुत्रतयाऽरुदम् ॥ | |||
हरेः प्रसादसामर्थ्यादजरा चामरा ह्यहम् । | |||
अनादिकालसम्बन्धादित्युवाच परा रमा ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 1,117: | Line 1,090: | ||
| id = CHU_C03_V28_B01 | | id = CHU_C03_V28_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
अविनष्टं परानन्दकामं विष्णुं सदा ह्यहम् । | अविनष्टं परानन्दकामं विष्णुं सदा ह्यहम् । | ||
प्रपद्ये तत्प्रसादेन केवलं नात्मशक्तितः ॥ | |||
प्राणं सर्वप्रणेतारं प्रपद्ये केशवं सदा । | |||
प्रभूतं यदिदं किञ्चित् प्रादुर्भावात्मकं हरेः ॥ | |||
मत्स्याद्यं तत्प्राण एव विष्णुर्नास्त्यत्र संशयः । | |||
तस्मान्मत्स्यादिरूपं तं विष्णुमेव प्रपद्यथ ॥ | |||
हे जना इत्यवोचत् सा लक्ष्मीः सर्वाः प्रजाः प्रति । | |||
प्राणनामा वासुदेवो मोक्षं स्वान् प्रणयेद्यतः ॥ | |||
सङ्कर्षणस्तु भूर्नामा भूषयेज्ज्ञानतो यतः । | |||
स पृथ्व्यां पृथिवीनामा स्वात्मानं प्रथयेद्यतः ॥ | |||
अन्तरिक्षेऽन्तरिक्षाख्यो यतः साध्वन्तरीक्षते । | |||
दिवि द्युनामा स विभुः सर्वक्रीडाकरत्वतः ॥ | |||
प्रद्युम्नश्च भुवोनामा सृष्ट्या यद्भावयेज्जगत् । | |||
सोऽग्निनामा परो वह्नावत्ति सर्वं यतो हुतम् ॥ | |||
वायुनामा स वायुस्थो वात्यायुश्च यतोऽस्य तत् । | |||
आदित्याख्यः स आदित्ये आददात्यायुरस्य यत् ॥ | |||
स्वर्नामा त्वनिरुद्धोऽसौ परानन्दप्रदत्वतः । | |||
ऋग्वेदाख्यः स ऋग्वेदे ज्ञानं वेदयते यतः ॥ | |||
यजुर्वेदो यजुर्वेदे यज्ञं वेदयते यतः । | |||
सामवेदः सामवेदे साम्यं वेदयते ह्ययम् ॥ | |||
एवं चतुर्विधं तत्त्वं तदवोचमहं हरेः । | |||
इत्युवाचेन्दिरा देवी स्तुवन्ती परमं हरिम् ॥ इति च । | |||
पुल्लिङ्गेनोच्यते स्त्री च पुंवच्छक्तिमती यदि इति च ॥ १५ ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 1,197: | Line 1,169: | ||
| id = CHU_C03_V29_B01 | | id = CHU_C03_V29_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
विष्णुपूजार्थयज्ञोऽहमित्युपासनमादरात् । | विष्णुपूजार्थयज्ञोऽहमित्युपासनमादरात् । | ||
कुर्वीत पुरुषो नित्यं तस्य यत्षोडशोत्तरम् ॥ | |||
शतमायुस्तत्सवनत्रयमीरितमुत्तमम् । | |||
चतुर्विंशत्तु यत्पूर्वं प्रातःसवनमेव तत् ॥ | |||
प्रार्थयित्वा वसूंस्तद्गं पुमान् मृत्युमपानुदेत् । | |||
मध्ये चतुश्चत्वारिंशन्मध्यमं सवनं स्मृतम् ॥ | |||
रुद्राणां प्रार्थनेनात्र पुमान् मृत्युमपानुदेत् । | |||
ततोऽष्टचत्वारिंशत् तु तृतीयं सवनं स्मृतम् ॥ | |||
आदित्यानां प्रार्थनेन तद्गं मृत्युमपानुदेत् ॥ इति सर्वयज्ञे । | |||
}} | }} | ||
| Line 1,223: | Line 1,194: | ||
| id = CHU_C03_V30_B01 | | id = CHU_C03_V30_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
महिदासोऽन्यः । कृष्णश्चान्यः एव । | महिदासोऽन्यः । कृष्णश्चान्यः एव । | ||
महिदासस्त्वैतरेयः कृष्णोऽन्यो देवकीसुतः । | |||
कपिलश्च द्वितीयोऽन्यस्त्रय एते पुरा नराः ॥ | |||
सङ्गत्योच्चैस्तपस्तेपुर्ब्रह्मणे परमेष्ठिने । | |||
मातुः स्वस्य च नामैक्यं विष्णुना स्यादिति ह्युभौ ॥ | |||
स्वात्मशिष्यप्रशिष्याणां नामैक्यं कपिलस्तथा । | |||
एवमेव च वेदोक्ता भवेमेति त्वतन्द्रिताः ॥ | |||
तान् वरान् प्रददौ तेषां ब्रह्मा लोकपितामहः । | |||
तस्मात् तन्नामिनश्चासंस्त्रयस्ते मुनयोऽपि हि ॥ | |||
महिदासस्त्वैतरेयो बह्वृचोपनिषद्गतः । | |||
साक्षात् स भगवान् विष्णुस्तन्नामैको मुनिर्ह्यभूत् ॥ | |||
कृष्णस्तु वासुदेवाख्यः परमात्मैव केवलम् । | |||
तन्नामा देवकीपुत्रस्त्वन्योऽप्यभवदञ्जसा ॥ | |||
कपिलो वासुदेवाख्यः साक्षान्नारायणः प्रभुः । | |||
तन्नामा कपिलोऽन्यस्तु शिष्यनाम्ना सहाभवत् ॥ | |||
स षोडशशतञ्जीवी महिदासोऽपरस्त्वृषिः । | |||
घोरशिष्यस्तथा कृष्णः कपिलश्च कुशास्त्रकृत् ॥ | |||
त्रय एते वरं प्राप्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । | |||
कृतकृत्याः प्रमुमुदुस्तन्नामानश्च तेऽभवन् ॥ | |||
इति कालकीये ॥ १६ ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 1,300: | Line 1,270: | ||
| id = CHU_C03_V31_B01 | | id = CHU_C03_V31_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
स्वरूपभूतयज्ञस्य क्षुत्पिपासाऽरतिस्तथा । | स्वरूपभूतयज्ञस्य क्षुत्पिपासाऽरतिस्तथा । | ||
दीक्षा भोजनपाने च रतिश्चोपसदः स्मृताः ॥ | |||
व्यवायहासभक्षास्तु स्तुतशस्त्रात्मकाः स्मृताः । | |||
तपो दानार्जवाहिंसाः सत्यमप्यस्य दक्षिणाः ॥ | |||
सोष्यत्यसोष्टेति ततो यज्ञवत्पुत्रजन्मनि । | |||
आहुर्हि पुनरुत्पत्तिं प्रसवः प्रथमा पितुः ॥ | |||
यज्ञस्नानं तु मरणं तदा ध्यायेत् त्रयं पुमान् । | |||
भगवन्नक्षयोऽसि त्वमच्युतोऽसि गुणैः सदा ॥ | |||
प्राणाच्च सुखितो नित्यमाधिक्येनेति चिन्तयेत् ॥ इति सत्तत्त्वे । | |||
}} | }} | ||
| Line 1,350: | Line 1,319: | ||
| id = CHU_C03_V32_B01 | | id = CHU_C03_V32_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
आदित् तस्मादेव तत्प्रसादादेव । प्रत्नस्य पुरातनस्यानादेर्भगवतो रेतसः रतिरूपस्य ज्योतिः पश्यन्ति । वासेन रमयतीति वासरम् । दिवःपरतो वैकुण्ठे यदिध्यते । ऋद्धतममेव सर्वदा । अथ यदत परः इत्युक्तत्वाच्च । न चादित्यमण्डलं दिवः परतः । उत्तरं ज्योतिः पश्यन्तः स्वरानन्दरूपं परिपश्यन्तो वयं तमस उदगन्म । उत्तरं ज्योतिः पश्यन्तस्तदेवोत्तरं स्वश्च पश्यन्तः । द्विरुक्तिस्तात्पर्यार्था । उदाख्यं ज्योतिरुत्तमं तमसः सकाशादगन्म प्राप्ताः स्मेत्यर्थः । तस्योदितिनाम इति श्रुतेः । देवत्रादेवं देवविषयेऽपि देवं देवानां देवमित्यर्थः । सूरिभिः प्राप्यत्वात् सूर्यम् । | आदित् तस्मादेव तत्प्रसादादेव । प्रत्नस्य पुरातनस्यानादेर्भगवतो रेतसः रतिरूपस्य ज्योतिः पश्यन्ति । वासेन रमयतीति वासरम् । दिवःपरतो वैकुण्ठे यदिध्यते । ऋद्धतममेव सर्वदा । अथ यदत परः इत्युक्तत्वाच्च । न चादित्यमण्डलं दिवः परतः । उत्तरं ज्योतिः पश्यन्तः स्वरानन्दरूपं परिपश्यन्तो वयं तमस उदगन्म । उत्तरं ज्योतिः पश्यन्तस्तदेवोत्तरं स्वश्च पश्यन्तः । द्विरुक्तिस्तात्पर्यार्था । उदाख्यं ज्योतिरुत्तमं तमसः सकाशादगन्म प्राप्ताः स्मेत्यर्थः । तस्योदितिनाम इति श्रुतेः । देवत्रादेवं देवविषयेऽपि देवं देवानां देवमित्यर्थः । सूरिभिः प्राप्यत्वात् सूर्यम् । | ||
रतिरूपं परं ज्योतिरनादेः केशवस्य यत् । | |||
तत्प्रसादेन पश्यन्ति हृदि वासाद्रतिप्रदम् ॥ | |||
यत्पूर्णं सर्वदा भाति वैकुण्ठे परतो दिवः । | |||
तदुदाख्यं प्रपश्यन्तो निर्गत्य तमसो वयम् ॥ | |||
ज्योतिरानन्दसद्रूपमुत्तमोत्तमसूत्तमम् । | |||
देवानां दैवतं साक्षात्सूरिप्राप्यं परं पदम् ॥ | |||
प्राप्ताः स्म वासुदेवाख्यमिति मन्त्रदृगब्रवीत् ॥ | |||
इति नारायणीये ॥ १७ ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 1,416: | Line 1,384: | ||
| id = CHU_C03_V33_B01 | | id = CHU_C03_V33_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
मनःसंस्थस्तु यो देवः साक्षान्नारायणः प्रभुः । | मनःसंस्थस्तु यो देवः साक्षान्नारायणः प्रभुः । | ||
स एवाकाशसंस्थश्च मन आकाशनामकः ॥ | |||
मननान्मन आकाश आसमन्तात् प्रकाशनात् । | |||
वासुदेवादिभेदेन स वागादिषु संस्थितः ॥ | |||
अग्न्यादिषु च तन्नामा वागादिस्थः स एव तु । | |||
अग्न्यादिस्थैः सहैवेशो भाति दुष्टांस्तपत्यथ ॥ | |||
एवं विद्वांस्तमीशेशं यशोज्ञानसुखात्मताम् । | |||
कीर्तिं च ब्रह्मसम्प्राप्त्या वरतां मुक्तिगामपि ॥ | |||
प्राप्य भाति तपत्यद्धा स्वाज्ञानादिकमेव च ॥ इति च ॥ १८ ॥ | |||
}} | }} | ||
| Line 1,474: | Line 1,441: | ||
| id = CHU_C03_V34_B01 | | id = CHU_C03_V34_B01 | ||
| name = Bhashyam | | name = Bhashyam | ||
| text = | | text = | ||
अगम्यत्वादसन्नाम ब्रह्म नारायणाभिधम् । | अगम्यत्वादसन्नाम ब्रह्म नारायणाभिधम् । | ||
प्रलये वासुदेवाख्यं गम्यं सदभवद्विदाम् ॥ | |||
तत्प्रकृत्या समभवत् तत आण्डमजायत । | |||
तस्मिन्नादित्यनामासावभवत् सूर्यमण्डले ॥ | |||
नियन्तैव च सूर्यस्य भगवान् पुरुषोत्तमः । | |||
तस्मिन्नादित्यनामानमादित्यस्थं जनार्दनम् ॥ | |||
ब्रह्मोपासीत परमं सर्ववेदज्ञता ततः ॥ इति ब्रह्मतत्त्वे । | |||
उलूलव उरूरव । अतिमहान्तो गायत्र्यादिघोषाः उप च निम्रेडेरन् । मुक्ते तस्मिन्नेव वसेयुः । | |||
सूर्यबिम्बस्थिते विष्णौ जायमाने परात्मनि । | |||
गायत्रीपूर्वकैर्वेदैर्ब्रह्माद्यास्समुपस्थिताः ॥ | |||
उपतिष्ठन्त्यतो नित्यं गायत्र्यादिभिरञ्जसा । | |||
तद्विद्वान् मुक्त आवासो वेदानां सर्वदा भवेत् ॥इति च ॥ १९ ॥ | |||
}} | }} | ||
[[Category:Chandogya]] | [[Category:Chandogya]] | ||