Chandogya/C4: Difference between revisions

            राजा पौत्रायणः शोकाच्छूद्रेति मुनिनोदितः ।

            प्राणविद्यामवाप्यास्मात् परं धर्ममवाप्तवान् ॥ इति पाद्मे ॥ २ ॥

            दशेति वै सर्वम् इति श्रुतेः । कृतस्य च पूर्णात्मकत्वादध्यात्माधिदैवतभेदेन पञ्चदेवता दशभूताः कृतम् । तस्माद्वायुना सह दशसङ्ख्यापूरणात् सर्वदिक्षु स्थिता देवता वायुना सहान्नमेव । अन्नादी देवता विराड् विष्णुरेव । अनद्यमान इत्यन्यैरनद्यमानः ।

            वायुस्तु सर्वदेवात्ता वायोरत्ता जनार्दनः ।

            न तस्य कश्चिदत्तास्ति स विराडधिराजनात् ॥ इति च ॥ ३ ॥

            गौतमस्त्विति विज्ञाय सत्यकाममुपानयत् ॥इति सामसंहितायाम् ॥ ४ ॥

            मद्गुरूपश्च वरुणः सत्यकामाय होचिरे ॥

            प्रकाशानन्ततेजोवत्स्थानवत्सञ्ज्ञिका हरेः ।

            वासुदेवादिका मूर्तीः प्रत्येकं चतुरात्मनः ॥

            दिगादिषु स्थितास्तेषामधिपाश्च तदाख्यकाः ।

            नाचार्यबुध्या तैरुक्तमतोऽनुज्ञां गुरोरगात् ॥

            उत्तमाचार्यसम्प्राप्त्यै नावराचार्यतः क्वचित् ।

            इच्छेदनुज्ञां श्रुत्वाऽपि नानुज्ञां प्रार्थयेत् ततः ॥

            ऋषिभ्यस्तूत्तमा देवा देवेभ्यो वायुरुत्तमः ।

            वायोश्च भगवान् विष्णुर्न तस्मादुत्तमो गुरुः ॥

            इत्याचार्यसंहितायाम् ।

            अपरं ब्रह्म स प्राणः साक्षाद्यो बलदेवता ।

            ज्ञानानन्दात्मकं पूर्णं परम्ब्रह्म स्वयं हरिः ॥

            नैजानन्दबलोद्रेकः कमित्युक्तो मनीषिभिः ।

            बलज्ञानसमाहारः पूर्णः खमितिशब्दितः ॥

            तदात्मकः परो विष्णुराकाश इति कीर्तितः ।

            एवं प्राणस्तथाऽऽकाशो ब्रह्मणी द्वे प्रकीर्तिते ॥ इति च ।

            प्राणशब्दस्य वायुरर्थः प्रसिद्धः । कखयोर्भिन्नार्थत्वाशङ्कया कं च खं च न विजानामीत्याह । अत एवैक्याभिप्रायेण यद्वाव कं तदेव खं यदेव खं तदेव कमित्यूचुः ॥ १० ॥

            अन्नमत्तृत्वतो नित्यमादित्यश्चादिरूपतः ॥

            आप आपालनाच्चैव देशनाद्दिश एव च ।

            अनन्यराजो नक्षत्रमानन्दत्वाच्च चन्द्रमाः ॥

            प्राणोऽसौ बलरूपत्वादाकाशः पूर्तिहेतुतः ।

            द्यौः प्रकाशस्वरूपत्वाद् वेदनाद्विद्युदेव च ॥

            यः सोमसूर्यविद्युत्सु तत्तन्नामा हरिः परः ।

            ओयत्वादहंनामा गार्हपत्यादिसंस्थितः ॥

            इति तत्त्वसंहितायाम् ।

            जीवैक्यपक्षे आदित्ये पुरुषं चन्द्रमसि विद्युतीति भेदव्यपदेशो न युज्यते । पृथिव्यग्निरन्नमादित्यः, आदित्ये पुरुषः इत्यादिना आदित्यादिशब्दवाच्यौ प्रथमार्थः सप्तम्यर्थश्च द्वौ प्रतीयेते । अतो नैक्यमुच्यते । स एवाहमस्मीत्यन्तर्यामिणोः सर्वविशेषाभावज्ञापनार्थम् । पूर्वं सोऽहमस्मीत्यभेदे तात्पर्याधिक्यज्ञापनाय ।

            अहमस्म्यादिकाः शब्दा अन्तर्यामिणि मुख्यतः ।

            तत्सम्बन्धाज्जीवगाश्च तस्माद्वेदगता हरौ ॥

            अस्मच्छब्दोदितोऽन्तःस्थ आत्मा व्याप्तो जनार्दनः ।

            अग्नयो द्विविधं विष्णुमवोचन्नुपकोसलेः ॥

            इति सामसंहितायाम् ।

            नास्यावरपुरुषाः क्षीयन्ते भृत्यवानेव भवति । लोकी भगवल्लोकी भवति ॥ १३ ॥

            यत्स्थानत्वादिदं चक्षुरसङ्गं सर्ववस्तुषु ।

            तस्मै नमो भगवते वामनाय परात्मने ॥ इति च महाकौर्मे ।

            चक्षुस्थं वामनं वेद स पुनर्नैव जायते ।

            मुक्तो दुस्तरसंसाराद्वामनं प्राप्नुतेऽचिरात् ॥ इति च ॥ १५ ॥

            ज्ञ शुद्धभाव इत्यस्माद्यन्नयं पावयेद्यतः ॥

            अतो वायुर्यज्ञनामा तत्पादौ वाङ्मनःस्थितौ ।

            दक्षिणोऽस्य मनःसंस्थो ब्रह्मर्त्विक्तस्य पूजकः ॥

            होत्राद्या वाचि संस्थश्च वामपादस्य पूजकाः ।

            तस्मात् प्रातरनूवाकपरिधान्योर्यदन्तरा ॥

            ब्रह्मा चेदुत्सृजेद्वाचं यज्ञपाल्लोपकृद्भवेत् ।

            वाङ्मनःपादयज्ञाख्यप्रतिमो वायुरीरितः ॥

            ध्यायन् वायुं हरिं चैव ततो ब्रह्मा मुनिर्भवेत् ॥ १६ ॥

            अग्ने रसस्तु ऋग्वेदमानी ब्रह्मा प्रकीर्तितः ॥

            नासिक्यवायोस्तु रसो यजुर्वेदात्मको हरः ।

            सामवेदाभिमानी तु वायुः सूर्यरसः स्मृतः ॥

            वराहसिंहकपिलास्तेषां भूरादिनामकाः ।

व्याहृतीभिस्ततो जुह्वन् ब्रह्मैवंविद्विरिष्टितः ।सर्वान् स ऋत्विजो रक्षेद् ब्रह्मैवंवित् ततो भवेत् ॥ इति च ।उदक्प्रवण ऊर्ध्वप्रवणः ऊर्ध्वलोकानुसारी । यज्ञस्य दुरिष्ट्या यतो यतः स्थानादावर्तते तत्तत्स्थानमेवंविदा ब्रह्मणा गच्छति । तद्ब्रह्मैवैकर्त्विक् । कुरून् कर्तॄन् यजमानादीनभिरक्षति । अश्वा आशुज्ञानी । वा गतिगन्धनयोरिति धातोः । गतिशब्दश्चावगतौ भवति । दीर्घबिन्दुविसर्गादीनां लोपो वा इति सूत्रादाशुवैवाश्वा ॥ १७ ॥॥  इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमच्छन्दोग्योपनिषद्भाष्ये चतुर्थोऽध्यायः ॥