Brahmasutra/C2/S1: Difference between revisions

उक्तेऽर्थेऽविरोधं दर्शयत्यनेनाध्यायेन । प्रथमपादे युक्त्यविरोधम् । प्रथमतः स्मृत्यविरोधं दर्शयति-

| verse_id = BS_C02_S01_V01

| id      = BS_C02_S01_V01_B1

| text    =

सर्वज्ञा हि रुद्रादयः । अतस्तेषां वचनविरोधेऽप्रामाण्यमेव स्यादिति चेन्न। अन्यस्मृतीनां विष्ण्वादिभिर्नितरां सर्वर्ज्ञैरेव कृतत्वाच्छृतेराधिक्यं सिद्ध्यति॥ 01 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V02

| id      = BS_C02_S01_V02_B1

| text    =

इतरेषां तासु स्मृतिषूक्तानां फलादीनां प्रत्यक्षतोऽनुपलब्धेरप्रमाण्यं तासां युक्तम् । चशब्देन भागोपलब्धिरङ्गीकृता ॥ 02 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V03

| id      = BS_C02_S01_V03_author-note

| text    =

॥ इति स्मृत्यधिकरणम् ॥ 01 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V03

| id      = BS_C02_S01_V03_B1

| text    =

योगफलं प्रत्यक्षोपलभ्यमिति न मन्तव्यम् । उक्ताभ्यासे तत्काल एव फलादृष्टेः ॥ 03 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V04

| id      = BS_C02_S01_V04_B1

| text    =

नैवं श्रुतेस्तदनुसारिस्मृतेश्च तदुक्तानुपलब्देरप्रामाण्यम् । विलक्षणत्वात् नित्यत्वात् तदनुसारित्वाच्च । न हि नित्ये दोषाः कल्प्याः । स्वतश्च प्रमाण्यम् । अन्यथाऽनवस्थितेः ।

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V04

| id      = BS_C02_S01_V04_B2

| text    =

‘न चक्क्षुर्न श्रोत्रं न तर्को न स्मृतिर्वेधा ह्येवैनं वेदयन्ति’ इति भाल्लवेयश्रुतेश्च ।

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V04

| id      = BS_C02_S01_V04_B4

| text    =

नित्यत्वं च शब्दादेव प्रतीयते ‘वाचा विरूप नित्यया’ इत्यादेः ।‘अनादिनिधना नित्या’ इति च स्मृतिः ॥ 04 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V05

| id      = BS_C02_S01_V05_author-note

| text    =

॥ इति नविलक्षणत्वाधिकरणं ॥ 02 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V05

| id      = BS_C02_S01_V05_B1

| text    =

अधिकारिणां फलम् । भविष्यत्पुराणे च

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V05

| id      = BS_C02_S01_V05_B2

| text    =

‘ऋग्यजुः सामाथर्वाख्या मूलरामायणं तथा।

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V05

| id      = BS_C02_S01_V05_B4

| text    =

पुराणानि च यानीह वैष्णवानि विदो विदुः ।

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V05

| id      = BS_C02_S01_V05_B6

| text    =

यत् तेषूक्तं न दृश्येत पूर्वकर्मात्र कारणम् ।

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V05

| id      = BS_C02_S01_V05_B8

| text    =

इतः प्रामाण्यमन्येषां न स्वतस्तु कथञ्चन ।

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V06

| id      = BS_C02_S01_V06_summary

| text    =

‘मृदब्रवीत्’’आपोऽब्रुवन्’ इत्यादिवचनाद्युक्तिविरुद्धो वेद इत्यतोऽब्रवीत् य-

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V06

| id      = BS_C02_S01_V06_B1

| text    =

मृदाद्यभिमानिदेवता तत्र व्यपदिश्यते । तासां चेतरेभ्यो विशिष्टं  सामर्थ्यमनुगतिश्च सर्वत्र । अतस्तासां सर्वमुक्तं युज्यते ॥ 06 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V07

| id      = BS_C02_S01_V07_author-note

| text    =

॥ इति अभिमान्यधिकरणम् ॥ 03 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V07

| id      = BS_C02_S01_V07_B1

| text    =

तासां सामर्थ्यं महद्भिः । भविष्यत्पुराणे च –

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V07

| id      = BS_C02_S01_V07_B2

| text    =

‘पृथिव्याद्यभिमानिन्यो देवताः प्रथितौजसः।

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V08

| id      = BS_C02_S01_V08_summary

| text    =

‘असदेवेदमग्र आसीत्’’असतः सदजायत’ इत्यादिनाऽसतः कारणत्वोक्तेर्विरोध इत्यतो वक्ति-

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V08

| id      = BS_C02_S01_V08_B1

| text    =

प्रतिषेधमात्रत्वान्नासतः कारणत्वं युक्तम् । असतः कारणत्वाद्युक्तिविरुद्धं वेदवाक्यमित्येतदत्र निषिद्यते । सर्वशब्दानां ब्रह्मणि समन्वयेऽपि’तदधीनत्वादर्थवत्’ इत्यादिनाऽमुख्यत्वेनान्यस्यापि वाच्यत्वेनाङ्गिकारादसतः प्राप्तिः।तथा श्रुतिप्राप्तमेवासन्मतमत्र निषिध्यते ।समयस्योपरि निषेधात् । अर्थाद्युक्तिविरोधोऽपि निराक्रियते ॥ 08 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V09

| id      = BS_C02_S01_V09_B1

| text    =

असत उत्पत्तौ प्रलयेऽपि सर्वासत्त्वमेव स्यात् ॥ 09 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V10

| id      = BS_C02_S01_V10_B1

| text    =

प्रलये सर्वासत्त्वं भावे दृष्टान्तभावादेव न युज्यते। सत उत्पत्तिः, सशेषविनाशश्च हि लोके दृष्टः॥10 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V11

| id      = BS_C02_S01_V11_B1

| text    =

दृष्टान्ताभावादेव ॥ 11 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V12

| id      = BS_C02_S01_V12_B1

| text    =

एतावानेव तर्क इति प्रतिष्ठापकप्रमाणाभावादुक्तादन्यथाऽप्यनुमेयमिति चेन्न, एवं सति प्रमाणसिद्धेऽपि मोक्षेऽन्यथाऽनुमेयत्वादनिर्मोक्ष प्रसङ्गः । अतो यावत्प्रमाणसिद्धं तावदेवाङ्गीकर्तव्यम् । नातोऽन्यच्छङ्क्यम् ।

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V12

| id      = BS_C02_S01_V12_B2

| text    =

‘यावदेव प्रमाणेन सिद्धं तावदहापयन् । स्वीकुर्यान्नैव चान्यत्र शङ्क्यं मानमृते क्वचित्’ इति वामने ॥ 12 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V13

| id      = BS_C02_S01_V13_author-note

| text    =

॥ इति असदधिकरणम् ॥ 04 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V13

| id      = BS_C02_S01_V13_B1

| text    =

एतेन दृष्टान्तभावेनाभावेन चावशिष्टा अप्यपरिग्रहा विरुद्धसिद्धान्ता अकर्तृकत्वाचेतनकर्तृकत्वजीवकर्तृकत्वादयोऽपि ।

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V13

| id      = BS_C02_S01_V13_B2

| text    =

‘अकस्माद्धीदमाविरासीदकस्मात् तिष्ठत्यकस्माल्लयमभ्युपैति’

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V13

| id      = BS_C02_S01_V13_B3

| text    =

‘प्रधानादिदमुत्पन्नं प्रधानमधितिष्ठति ।

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V13

| id      = BS_C02_S01_V13_B5

| text    =

‘जीवाद्भवन्ति भूतानि जीवे तिष्ठन्त्यचञ्चलाः ।

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V14

| id      = BS_C02_S01_V14_author-note

| text    =

॥ इति भोक्त्राधिकरणम् ॥ 05 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V14

| id      = BS_C02_S01_V14_B1

| text    =

‘कर्माणि विज्ञानमयश्च आत्मा परेऽव्यये सर्व एकीभवन्ति’ इति मुक्तजीवस्य परापत्तिरुच्यते । अतस्तयोरविभागः । अतः पूर्वमपि स एव । न हन्यस्यान्यत्वं युज्यत इति चेन्न । स्याल्लोकवत् । यथा लोके उदके उदकान्तरस्यैकीभावव्यवहारेऽप्यन्तर्भेदोऽस्त्येव, एवं स्यादत्रापि । तथा च श्रुतिः

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V14

| id      = BS_C02_S01_V14_B3

| text    =

‘यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं तादृगेव भवति’ इति  ।

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V14

| id      = BS_C02_S01_V14_B4

| text    =

स्कान्दे च –

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V14

| id      = BS_C02_S01_V14_B5

| text    =

‘उदकं तूदके सिक्तं मिश्रमेव यथा भवेत् ।

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V14

| id      = BS_C02_S01_V14_B7

| text    =

एवमेव हि जीवोऽपि तादात्म्यं परमात्मना ।

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V14

| id      = BS_C02_S01_V14_B9

| text    =

‘ब्रह्मेशानादिभिर्देवैर्यत् प्राप्तुं नैव शक्यते ।

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V14

| id      = BS_C02_S01_V14_B11

| text    =

‘न ते महित्वमन्वश्नुवन्ति’’न ते विष्णो जायमानो न जातः’

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V15

| id      = BS_C02_S01_V15_B1

| text    =

स्वतन्त्र बहुसाधना सृष्टिर्लोके दृष्टा । नैवं ब्रह्मणः । स्वरूपसामर्थ्यादेव तस्य सृष्टिः ।

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V15

| id      = BS_C02_S01_V15_B2

| text    =

‘किं स्विदासीदधिष्ठानमारम्भणं कतमत्स्वित्कथाऽऽसीत्’ इति ह्याक्षेपः । अधिष्ठानाद्यनुक्तेः । आदिशब्दाद्युक्तिभिश्च ।

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V15

| id      = BS_C02_S01_V15_B4

| text    =

‘परतन्त्रो ह्यपेक्षेत स्वतन्त्रः किमपेक्ष्यते ।

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V16

| id      = BS_C02_S01_V16_B1

| text    =

स्वतन्त्रसाधनभावे प्रमाण्यैरुपलभ्येत ।

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V16

| id      = BS_C02_S01_V16_B2

| text    =

‘अनुक्तं पञ्चभिर्वैदैर्न वस्त्वस्तिकुतश्चन । अतो वेदत्वमेतेषां यतस्ते सर्ववेदकाः’ इति स्कान्दे ॥ 16 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V17

| id      = BS_C02_S01_V17_summary

| text    =

‘अद्भ्यः सम्भूतः पृथिव्यै रसाच्च’ इत्यादिना साधनान्तरप्रतीतेः कथमनुपलब्धिरित्यत आह ।

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V17

| id      = BS_C02_S01_V17_B1

| text    =

अवरस्य तदधीनस्य साधनस्य सत्त्वात् ।

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V17

| id      = BS_C02_S01_V17_B2

| text    =

‘काल आसीत् पुरुष आसीत् परम आसीत् तद्यदासीत् तदावृतमासीत् ततधीनमासीदथ ह्येक एव परम आसीद्यस्यैतदासीन्न ह्येतदासीत्’ इति हि काषायणश्रुतिः ॥ 17 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V18

| id      = BS_C02_S01_V18_B1

| text    =

‘नासदासीन्नो सदासीत्’ इति सर्वस्यासत्त्वव्यपदेशान्नेति चेन्न । अव्यक्तत्वपारतन्त्र्यादिधर्मान्तरेण हि तदुच्यते ।’तम आसीत्’ इति वाक्यशेषात् । न चान्यत्र प्रमाणमस्ति ।

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V18

| id      = BS_C02_S01_V18_B2

| text    =

‘अजे ह्येको जुषमाणोऽनुशेते जहात्येनां भुक्तभोगामजोऽन्यः’।

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V18

| id      = BS_C02_S01_V18_B4

| text    =

न चान्यथा क्वाऽपि च कस्य चेदमभूत् पुरा नापि तथा भविष्यत्’॥

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V18

| id      = BS_C02_S01_V18_B5

| text    =

‘असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम्’।

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V18

| id      = BS_C02_S01_V18_B6

| text    =

‘असत्यमाहुर्जगदेतदज्ञाः शक्तिं हरेर्ये न विदुःपरां हि’

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V18

| id      = BS_C02_S01_V18_B7

| text    =

‘यः सत्यरूपं जगदेतदीदृक् सृष्ट्वा त्वभूत् सत्यकर्मा महात्मा’।

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V18

| id      = BS_C02_S01_V18_B8

| text    =

‘अथैनमाहुः सत्यकर्मेति, सत्यं ह्येवेदं विश्वमसौ सृजते। अथैनमार्हुनित्यकर्मेति नित्यं ह्येवासौ कुरुते’।

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V18

| id      = BS_C02_S01_V18_B10

| text    =

‘यच्चिकेत सत्यमित् तन्न मोघम्’ इत्यादि श्रुतिस्मृतिभ्यः ।

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V18

| id      = BS_C02_S01_V18_B11

| text    =

‘परस्परविरोधे तु वाक्यानां यत्र युक्तता।

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V18

| id      = BS_C02_S01_V18_B13

| text    =

‘विरुद्धवत् प्रीतीयन्त आगमा यत्र वै मिथः ।

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V18

| id      = BS_C02_S01_V18_B15

| text    =

‘ईशोऽनीशो जगन्मिथ्या न पूज्यो गुरुरित्यपि ।

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V18

| id      = BS_C02_S01_V18_B17

| text    =

प्रमाणैर्बहुभिर्ज्ञेया आभासा इति वैदिकैः ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V18

| id      = BS_C02_S01_V18_B18

| text    =

वेदवेदानुसारेषु विरोधेऽन्यार्थकल्पना ।

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V18

| id      = BS_C02_S01_V18_B20

| text    =

‘शास्त्रार्थयुक्तोऽनुभवः प्रमाणं तूत्तमं मतम् ।

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V18

| id      = BS_C02_S01_V18_B22

| text    =

प्रत्यक्षयोरागमयोर्विरोधे निश्चयाय तु ।अनुमाद्या न स्वतन्त्राः प्रमाणपदवीं ययुः’इति पुरुषोत्तमतन्त्रे॥ 18 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V19

| id      = BS_C02_S01_V19_B1

| text    =

‘साधनानां साधनत्वं यदात्माधीनमिष्यते ।

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V19

| id      = BS_C02_S01_V19_B4

| text    =

‘अद्भ्यः सम्भूतो हिरण्यगर्भ इत्यष्टौ’ इत्यादिशब्दान्तराच्च ॥ 19 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V20

| id      = BS_C02_S01_V20_B1

| text    =

साधनान्तरेण हि पटादिसृष्टिर्दृष्टा ॥ 20 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V21

| id      = BS_C02_S01_V21_author-note

| text    =

॥ इति आरम्भणाधिकरणम् ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V21

| id      = BS_C02_S01_V21_B1

| text    =

तच्च साधनजातां तेनानुप्रविष्टमेव यथा शरीरेन्द्रियादिः।

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V21

| id      = BS_C02_S01_V21_B2

| text    =

‘प्रकृतिं पुरुषं चैव प्रविश्य पुरुषोत्तमः ।क्षोभयामास भगवान् सृष्ट्यर्थं जगतो विभुः’ इति कौर्मे ॥ 21 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V22

| id      = BS_C02_S01_V22_summary

| text    =

जीवकर्तृत्वपक्षः श्रुतिप्राप्तो विस्तरान्निराक्रियते ।

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V22

| id      = BS_C02_S01_V22_B1

| text    =

जीवकर्तृत्वपक्षे हिताकरणमहितकरणं च न स्यात् ॥ 22 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V23

| id      = BS_C02_S01_V23_B1

| text    =

न च ब्रह्मणः श्रमचिन्तादिधोषप्राप्तिः ।अधिकशक्तित्वात् ।

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V23

| id      = BS_C02_S01_V23_B2

| text    =

‘श्रोता मन्ता द्रष्टाऽऽदेष्टाघोष्टा विज्ञाता प्रज्ञाता सर्वेषां भूतानामन्तरपुरुषः’

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V24

| id      = BS_C02_S01_V24_B1

| text    =

चेतनत्वेऽप्यश्मादिवदस्वतन्त्रत्वात् स्वतः कर्तृत्वानुपपत्तिर्जीवस्य।

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V24

| id      = BS_C02_S01_V24_B2

| text    =

‘यथा धारुमयीं योषां नरः स्थिरसमाहितः।इङ्गयत्यङ्गमङ्गानि तथा राजन्निमाः प्रजाः’ इति भारते ॥ 24 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V25

| id      = BS_C02_S01_V25_B1

| text    =

जीवेन कार्योपसंहारदर्शनात् तस्य कर्तृत्वमिति चेन्न । यथा गोषु क्षीरं दृश्यमानमपि प्राणादेव जायते ,

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V25

| id      = BS_C02_S01_V25_B2

| text    =

‘अन्नं रसादिरूपेण प्राणः परिणयत्यसौ’ इति वचनात् ।

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V25

| id      = BS_C02_S01_V25_B3

| text    =

एवं जीवे दृश्यमानोऽपि कार्योपसंहारोऽस्वातन्त्र्यात् परकृत एव ।

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V25

| id      = BS_C02_S01_V25_B4

| text    =

‘य आत्मानमन्तरो यमयति’ । ‘नाहं कर्ता न कर्ता त्वं कर्तायस्तु सदा प्रभुः’ इत्यादेः ॥ 25 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V26

| id      = BS_C02_S01_V26_B1

| text    =

न च कर्तुरीश्वरस्यादृष्टिविरोधः । देवादिवददृश्यत्वशक्तियोगात् । लोकेऽपि पिशाचादीनां तादृशी शक्तिर्दृष्टा किम्वीश्वरस्य ।

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V26

| id      = BS_C02_S01_V26_B2

| text    =

‘न युक्तियोगाद्वाक्यानि निराकार्याण्यपि क्वचित् ।विरोध एव वाक्यानां युक्तयो न तु युक्तयः’इति बृहत्संहितायाम् ॥ 26 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V27

| id      = BS_C02_S01_V27_author-note

| text    =

॥इति इतरव्यपदेशाधिकरणम् ॥ 07 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V27

| id      = BS_C02_S01_V27_B1

| text    =

अयं च दोषो जीवकर्तृत्वपक्षे । एकेनाङ्गुलिमात्रेण प्रवर्तमानोऽपि पूर्णप्रवृत्तिः स्यात् । न च तद्युच्यते, सामर्थैकदेशदर्शनात् । न चैकदेशेन, निरवयवत्वात् ।

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V27

| id      = BS_C02_S01_V27_B2

| text    =

‘अथ यः स जीवः स नित्यो निरवयवो ज्ञात्वाऽज्ञाता  सुखी दुःखी शरीरेन्द्रियस्थः’ इति भाल्लवेयश्रुतिः ।

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V27

| id      = BS_C02_S01_V27_B4

| text    =

न चोपाधिकृतोंऽशः स एवांश उपहित इति, द्वित्वापेक्षत्वात् न चान्यत् कल्प्यम् ।‘यद्धि युक्त्या विरुध्येत तदीशकृतमेव हि’ इति गत्यन्तरोक्तेः ॥ 27 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V28

| id      = BS_C02_S01_V28_B1

| text    =

न चेश्वरपक्षेयं विरोधः ।

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V28

| id      = BS_C02_S01_V28_B2

| text    =

‘योऽसौ विरुद्धोऽविरुद्धो मनुरमनुरवाग्वागिन्द्रोऽनिन्द्रः प्रवृत्तिरप्रवृत्तिः स परः परमात्मा’ इति पैङ्ग्यादिश्रुतेरेव ।

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V28

| id      = BS_C02_S01_V28_B4

| text    =

शब्दमूलत्वाच्च न युक्तिविरोधः ।

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V28

| id      = BS_C02_S01_V28_B5

| text    =

‘यद्वाक्योक्तं न तद्युक्तिर्विरोद्धुं शक्नुयात् क्वचित् । विरोधे वाक्ययोः क्वापि किञ्चित् साहाय्यकारणम्’

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V29

| id      = BS_C02_S01_V29_B1

| text    =

परमात्मनो विचित्राश्च शक्तयः सन्ति, नान्येषाम् ।

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V29

| id      = BS_C02_S01_V29_B2

| text    =

‘ शक्तिः पुरुषः पुराणो न चान्येषां शक्तयस्तादृशाः स्युः ।एको वशी सर्वभूतान्तरात्मा सर्वान् देवानेक एवानुविष्टः’॥इति श्वेताश्वतरश्रुतिः ॥ 29 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V30

| id      = BS_C02_S01_V30_B1

| text    =

ये दोषा इतरत्रापि ते गुणाः परमे मताः ।

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V30

| id      = BS_C02_S01_V30_B4

| text    =

‘अथ यः सदोषः साञ्जनः सजनिः स जीवोऽथ यः स निर्दोषो निष्कलः सगुणः परः परमात्मा’इति काषायणश्रुतिः ॥ 30 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V31

| id      = BS_C02_S01_V31_B1

| text    =

‘सर्वैर्युक्ताशक्तिभिर्देवता सा परेति यां प्राहुरजस्रशक्तिम् ।नित्यानन्दा नित्यरूपाऽजरा च या शाश्वताऽत्मेति च यां वदन्ति’इति चतुर्वेदशिखायाम् ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V31

| id      = BS_C02_S01_V31_B4

| text    =

अतो न केवलं विचित्रशक्तिः, किन्तु सर्वशक्तिरेव ॥ 31 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V32

| id      = BS_C02_S01_V32_author-note

| text    =

॥ इति शब्दमूलत्वाधिकरणम् ॥ 08 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V32

| id      = BS_C02_S01_V32_B1

| text    =

न च करणाभावादनुपपत्तिरिति युक्तम् ।

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V32

| id      = BS_C02_S01_V32_B2

| text    =

‘आपाणिपादो जवनो गृहीता पश्यत्यचक्षुः स श्रुणोत्यकर्णः।

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V32

| id      = BS_C02_S01_V32_B4

| text    =

‘न तस्य कार्यं करणं च विद्यते न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते ।

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V32

| id      = BS_C02_S01_V32_B7

| text    =

‘सर्वोपेता च’ इति सामान्यपरिहारेऽपि विशेषयुक्त्यर्थं पुनराशङ्का ॥ 32 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V33

| id      = BS_C02_S01_V33_summary

| text    =

यत्प्रयोजनार्थं सृष्ट्यादिस्तदूनत्वादपूर्णतेत्यत आह –

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V33

| id      = BS_C02_S01_V33_B1

| text    =

‘अथैष एव परम आनन्दः’ इत्यादिना कृतकृत्यत्वान्न प्रयोजनाय सृष्टिः किन्तु ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V34

| id      = BS_C02_S01_V34_author-note

| text    =

॥ इति नप्रयोजनाधिकरणम् ॥ 09 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V34

| id      = BS_C02_S01_V34_B1

| text    =

यथा लोके मत्तस्य सुखोद्रेकादेव नृत्तगानादिलीला न तु प्रयोजनापेक्षया, एवमेवेश्वरस्य । नारायणसंहितायां च-

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V34

| id      = BS_C02_S01_V34_B2

| text    =

‘सृष्ट्यादिकं हरिर्नैव प्रयोजनपेक्ष्य तु ।

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V34

| id      = BS_C02_S01_V34_B4

| text    =

पूर्णानन्दस्य तस्येह प्रयोजनमतिः कुतः ।

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V34

| id      = BS_C02_S01_V34_B6

| text    =

‘देवस्यैष स्वभावोऽयमाप्तकामस्य का स्पृहा’ इति च श्रुतिः ॥ 34 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V35

| id      = BS_C02_S01_V35_summary

| text    =

सर्वकर्तृत्वे वैषम्यनैर्घृण्ये तस्येत्यतो वक्ति-

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V35

| id      = BS_C02_S01_V35_B1

| text    =

कर्मापेक्षया फलदातृत्वान्न तस्य वैषम्यनैर्घृण्ये । ‘पुण्येन पुण्यं लोकं नयति पापेन पापम्’ इति श्रुतिः ॥ 35 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V36

| id      = BS_C02_S01_V36_B1

| text    =

यदपेक्षयाऽसौ फलं ददाति न तत् कर्म ।

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V36

| id      = BS_C02_S01_V36_B2

| text    =

‘एष ह्येवैनं साधुकर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उन्निनीषत एष उ एवासाधुकर्म कारयति तं यमधो निनीषते’ इति श्रुतेः कर्मणोऽपि तन्निमित्तत्वादिति चेन्न । तस्यापि पूर्वकर्म कारणमित्यनादित्वात् कर्मणः ।

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V36

| id      = BS_C02_S01_V36_B4

| text    =

‘पुण्यपापादिकं विष्णुः कारयेत् पूर्वकर्मणा ।

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V37

| id      = BS_C02_S01_V37_author-note

| text    =

॥ इति वैषम्यनैर्घृण्याधिकरणम् ॥ 10 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V37

| id      = BS_C02_S01_V37_B1

| text    =

न च कर्मापेक्षत्वेनेश्वरस्यास्वातन्त्र्यम् ।

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V37

| id      = BS_C02_S01_V37_B2

| text    =

‘द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च ।

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V37

| id      = BS_C02_S01_V37_B4

| text    =

इत्यादिना कर्मादीनां सत्त्वस्यापि तदधीनत्वात् । न च पुनर्वैषम्याध्यापेते न दोषः । तादृशवैषम्यादेरुपलभ्यमानत्वात् ।

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V37

| id      = BS_C02_S01_V37_B5

| text    =

‘स कारयेत् पुण्यमथापि पापं न तावता दोषवानीशिताऽपि ।

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V38

| id      = BS_C02_S01_V38_summary

| text    =

अवशिष्टैरुपसंहरति-

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V38

| id      = BS_C02_S01_V38_author-note

| text    =

॥ इति सर्वधर्मोपपत्यधिकरणम् ॥ 11 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V38

| id      = BS_C02_S01_V38_author-note

| text    =

॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्य विरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रभाष्ये द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ 02-02 ॥

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V38

| id      = BS_C02_S01_V38_B1

| text    =

‘गुणाः श्रुताः सुविरुद्धाश्च देवे सन्त्यश्रुता अपि नैवात्र शङ्का ।

}}

| verse_id = BS_C02_S01_V38

| id      = BS_C02_S01_V38_B3

| text    =

इति सर्वगुणोपपत्तिश्रुतेश्च ॥ 38 ॥