Bruhadaranyaka/C4/S4: Difference between revisions

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V01

| id      = BR_C04_S04_V01_B1

| text    =

सर्वेषां बलकारित्वाद् बल्यो विष्णुः प्रकीर्तितः ।

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V01

| id      = BR_C04_S04_V01_B1

| text    =

एनं बल्यमभिसमायान्ति । पराक् स्थितश्चाक्षुषो भगवान् प्रत्यक्परावर्तते ।

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V02

| id      = BR_C04_S04_V02_B1

| text    =

हृदये संस्थितो जीवो विशेषेण हरिस्तथा ।

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V02

| id      = BR_C04_S04_V02_B1

| text    =

कर्माभिमानी गरुडो ब्रह्मा ज्ञानाभिमानवान् ।

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V02

| id      = BR_C04_S04_V02_B1

| text    =

देवलोके चिरं रत्वा यस्तु मुक्तिं व्रजिष्यति ।

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V02

| id      = BR_C04_S04_V02_B1

| text    =

सविज्ञानो भवति । जीवेन सहितो भवति । सविज्ञानं जीवमेवान्ववक्रामति । जीवमारुह्य गच्छति भगवान् प्राज्ञेनात्मनाऽन्वारूढ इति ह्युक्तम् । यो विज्ञाने तिष्ठन् य आत्मनि तिष्ठन् इत्युभयोर्जीवाभिप्रायेण हि पाठः । शारीरश्चोभयेऽपि हि भेदेनैनमधीयते इति भगवद्वचनम् । विज्ञानात्मा सह देवैश्च सर्वैः प्राणा भूतानि सम्प्रतिष्ठन्ति यत्र इति च ॥

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V02

| id      = BR_C04_S04_V02_B1

| text    =

एष आत्मा निष्क्रामतीति जीवांगीकारे शरीरं निहत्याविद्यां गमयित्वाऽन्यन्नवतरं कल्याणतरं रूपं कुरुते इत्यादिकमयुक्तं स्यात् । न हि जीवः शरीरं निहत्याविद्यां गमयति रूपान्तरं वा करोति । न च सर्वमयत्वं जीवस्य । ब्रह्मेति विशेषणाच्च ॥

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V03

| id      = BR_C04_S04_V03_B1

| text    =

यथा तृणजलूकैवं भगवान् पुरुषोत्तमः ।

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V04

| id      = BR_C04_S04_V04_B1

| text    =

स्वर्णकारो यथा स्वर्णमलमग्नौ निहत्य च ।

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V04

| id      = BR_C04_S04_V04_B1

| text    =

न ह्यमुक्तानां कल्याणतरत्वम् । न च मृगादीनां कल्याणत्वमपि । मरणमात्रं चेदत्रोच्यते तदा कल्याणतरमिति विशेषणं व्यर्थमेव स्यात् । पूर्वोक्तश्रोत्रियावृजिनाकामहतदेवादीनां चात्रोक्तिः । पूर्वाननुभूतत्वान्नवतरं च भवति ।

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V04

| id      = BR_C04_S04_V04_B1

| text    =

अल्पतेजस्तथैवाल्पं जीवरूपं हि संसृतौ ।

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V04

| id      = BR_C04_S04_V04_B1

| text    =

मयं तु मानुषं स्वर्णं पीतं गान्धर्वमेव च ।

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V04

| id      = BR_C04_S04_V04_B1

| text    =

स यत्राणिमानं न्येति तस्य ह वै तस्य हृदयस्याग्रं प्रद्योतते तेन धीरा अपियन्ति ब्रह्मविदः स्वर्गं लोकमित ऊर्ध्वा विमुक्ताः तेनैति ब्रह्मवित् पुण्यकृत्तैजसश्च इत्येवमादेश्च मुक्तविषयमेवैतत् । मुक्तविषयत्वेन चैतत्प्रकरणं सूत्रयामास भगवान् । तदोकोग्रज्वलनं तत्प्रकाशितद्वारो विद्यासामर्थ्यात् इत्यादिना ।

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V04

| id      = BR_C04_S04_V04_B1

| text    =

न चान्या मुक्तिरस्तीत्यत्र किञ्चिन्मानम् । सोऽश्नुते सर्वान् कामान् ब्रह्मणा विपश्चिता । एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रम्येमांल्लोकान् कामान्नी कामरूप्यनुसञ्चरन् ऋचां त्वः पोषमास्ते पुपुष्वान् गायत्रं त्वो गायति शक्वरीषु परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत एष आत्मेति होवाच स तत्र पर्येति जक्षन् क्रीडन् रममाणः स य एवंविदेवं पश्यन्नेवं मन्वानस्तस्य सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति स एकधा भवति त्रिधा भवति

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V04

| id      = BR_C04_S04_V04_B1

| text    =

पञ्चधा सप्तधा पुनश्चैकादश स्मृतः

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V04

| id      = BR_C04_S04_V04_B1

| text    =

न हास्य कर्म क्षीयतेऽस्माद्ध्येवात्मनो यद्यत् कामयते तत्तत्सृजते

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V04

| id      = BR_C04_S04_V04_B1

| text    =

यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं तादृगेव भवति ।

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V04

| id      = BR_C04_S04_V04_B1

| text    =

तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरंजनः परमं साम्यमुपैति

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V04

| id      = BR_C04_S04_V04_B1

| text    =

परं भूयःप्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् ।

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V04

| id      = BR_C04_S04_V04_B1

| text    =

इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ।

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V04

| id      = BR_C04_S04_V04_B1

| text    =

न वर्तते यत्र रजस्तमस्तयोः सत्वं च मिश्रं न च कालविक्रमः ।

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V04

| id      = BR_C04_S04_V04_B1

| text    =

श्यामावदाताः शतपत्रलोचनाः पिशंगवस्त्राः सुरुचः सुपेशसः ॥

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V04

| id      = BR_C04_S04_V04_B1

| text    =

इत्यादिश्रुतिस्मृतीतिहासपुराणेषु तेषां निर्गुणमुक्तिविषयत्वेन प्रसिद्धेष्वेव स्थलेषु मुक्त्यनन्तरं भोगोक्तेश्च ।

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V04

| id      = BR_C04_S04_V04_B1

| text    =

अशरीरक्रिया गौणदेहादेस्ते ह्यभावतः ।

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V05

| id      = BR_C04_S04_V05_B1

| text    =

मयट् प्राचुर्ये स्वरूपे च ।

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V05

| id      = BR_C04_S04_V05_B1

| text    =

आत्माऽयमाततत्वाद्धि ब्रह्म पूर्णगुणत्वतः ।

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V05

| id      = BR_C04_S04_V05_B1

| text    =

वर्तमानं यतो विष्णोर्वशे तस्मादिदम्मयः ।

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V05

| id      = BR_C04_S04_V05_B1

| text    =

यथा पूर्वं तथेदानीमिति विष्णुस्तदुच्यते ।

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V05

| id      = BR_C04_S04_V05_B1

| text    =

जीवेश्वराभेदांगीकारे सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेदेन इति सूत्रविरोधः । प्राज्ञेनात्मनाऽन्वारूढः प्राज्ञेनात्मना सम्परिष्वक्तः इत्यादि श्रुतिविरोधश्च । न च व्यावहारिकभेदो नाम कश्चिदस्तीत्यत्र किञ्चिन्मानम् । भ्रान्तिभेदत्वे श्रुतिसिद्धत्वमेव न स्यात् । न हि निर्दोषश्रुतिवाक्यसिद्धं भ्रान्तमिति युक्तम् । उन्मत्तवाक्यवत् सर्ववेदस्याप्रामाण्यप्रसक्तेः । न च स्वविषयस्य भ्रमत्वादन्यदप्रामाण्यं नाम किञ्चित् । तन्मते ह्युन्मत्तवाक्यविषयस्याप्यनिर्वचनीयत्वमेव

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V05

| id      = BR_C04_S04_V05_B1

| text    =

सत्यः सो अस्य महिमा गृणे शवः । त एते सत्याः कामाः इत्यादिश्रुतिभिर्भगवद्गुणानां सत्यत्वमेव ज्ञायते । सत्यमेनमनुविश्वे मदन्ति रातिं देवस्य गृणतो मघोनः इति सर्वजीवानां भगवदनुजीवनं च सत्यमित्येवोच्यते । तदा कथं जीवभेदस्यासत्यता । न च सर्वविध्यर्थक्रियासिद्धस्य कुत्रचिद् बाधो दृष्टः । न हास्य कर्म क्षीयतेऽस्माद्ध्येवात्मनो यद्यत् कामयते तत्तत्सृजते इति मुक्त्यनन्तरमपि तदधीनत्वप्रतीतेश्च । न भेदस्यासत्यता । न हि संसारावस्थायामक्षीणकर्मता भवति । न च मुख्यार्थं परित्यज्यामुख्यो युक्तः । अतः सत्य एव भेदः । स भगवान् यथाकारी तथा कारयति यथाचारी यथा चारयति तथा भवति । स भगवान् यथा कामो भवति तथा कामो जीवो भवति । इत्थं कामोऽस्य भूयादिति भगवदिच्छावशादस्य कामो भवतीत्यर्थः । क्रतुरितीत्थं करिष्याम्येवेति निश्चयरूपः कामः । स भगवदिच्छया हि भवति । कामेन मे काम आगात् इति च श्रुतिः ॥

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V06

| id      = BR_C04_S04_V06_B1

| text    =

अयोग्यकामराहित्यान्मुक्तो निष्काम उच्यते ।

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V06

| id      = BR_C04_S04_V06_B2

| text    =

न चामुक्तस्य कथञ्चिदाप्तकामता मुख्यतः ।ब्रह्माप्येतीतिवचनात् पूर्वब्रह्मशब्दो जीववाच्येव । यद्यज्ञाननाशात् परिज्ञानमात्रं तदा स्वस्य ब्रह्मतां विजानातीत्येव स्यात् । न तु ब्रह्माप्येतीति । न हि राजपुत्रः पूर्वमात्मानमजानन् पश्चाद् राजपुत्र इति विज्ञाय राजपुत्रमप्येतीत्युच्यते । किन्तु राजपुत्रत्वेनात्मानं व्यजानादित्येवोच्यते । विस्मृतकण्ठमणिरपि विज्ञात इत्येवोच्यते न तु प्राप्त इति । अतः पूर्वब्रह्मशब्दो जीववाच्येव ॥

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V07

| id      = BR_C04_S04_V07_B1

| text    =

अथ मर्त्योऽमृतो भवति । अथ मुक्त्यनन्तरं न कदाचिन्मृतिरस्य भविष्यतीत्यर्थः । मुक्त एव परे ब्रह्मणीच्छया प्रविशति निःसरति च । दर्शनादीन् ब्रह्मणो भोगांश्च करोति । स्वरूपभूताः कामा मुक्तानां भवन्तीत्यतो हृदि श्रिता इति विशेषणम् । हृदयस्यैव मोचनात् तत्स्थाः कामा मुक्तानामपगच्छन्तीति युक्तमेव । न ह्यमुक्तस्य कदाचित् सर्वे कामा मुच्यन्ते । सुप्त्यादावप्यभिभव एव वासनाया विद्यमानत्वात् । वासनाया हि पुनरुद्भवः ॥

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V07

| id      = BR_C04_S04_V07_B1

| text    =

यावद्विमुच्येत् पुरुषस्तावत् कामा हृदि श्रिताः । चित्ताभावाद्विमुक्तस्य स्युः कामास्तद्गताः कुतः ॥

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V07

| id      = BR_C04_S04_V07_B1

| text    =

अयं जीवोऽथ मुक्त्यनन्तरमेवाशरीरो भवति । अमृतः कदाऽपि न मृतः । प्राणाख्यं परब्रह्मैव । कतम एको देव इति प्राण इति । स ब्रह्मेत्याचक्षते इत्यादिश्रुतेः । तेज एव च । तेज इति श्रीः ॥

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V07

| id      = BR_C04_S04_V07_B1

| text    =

अन्येषाममृतत्वं तु भवेद् विष्णोः प्रसादतः ।

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V07

| id      = BR_C04_S04_V07_B1

| text    =

प्राणस्तु भगवान् विष्णुः सर्वनेतृत्वतो विभुः ।

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V08

| id      = BR_C04_S04_V08_B1

| text    =

तत्प्राप्तेः सुखहेतुत्वात् पन्था इति हरिः श्रुतः ।

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V09

| id      = BR_C04_S04_V09_B1

| text    =

रूपमाहुः पञ्चविधं तस्य विष्णोर्महात्मनः ॥

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V10

| id      = BR_C04_S04_V10_B1

| text    =

अन्यथोपासका येऽस्य ते यान्ति ह्यधरं तमः ॥

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V11

| id      = BR_C04_S04_V11_B1

| text    =

नित्यदुःखस्वरूपत्वादनन्दं तत्तमो मतम् ।

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V11

| id      = BR_C04_S04_V11_B1

| text    =

बुधः सकाशेऽप्यविद्वांस इत्यर्थः ।

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V11

| id      = BR_C04_S04_V11_B1

| text    =

बोधनाज्ज्ञानवान् भुत् स्यात् तत्सकाशाच्च ये हरिम् ।

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V12

| id      = BR_C04_S04_V12_B1

| text    =

यदि जीवः परात्मानमयमस्मीति वेदितुम् ।

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V13

| id      = BR_C04_S04_V13_B1

| text    =

यस्य ज्ञातो नित्यबुद्धो भगवान् पुरुषोत्तमः ।

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V16

| id      = BR_C04_S04_V16_B1

| text    =

न वत्सराश्च नाहानि यस्य नित्याविकारतः ॥

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V17

| id      = BR_C04_S04_V17_B1

| text    =

प्राणश्चक्षुस्तथैवान्नं मनः श्रोत्रं च पञ्चमम् ॥

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V19

| id      = BR_C04_S04_V19_B1

| text    =

तस्य रूपगुणाद्येषु न कश्चिद्भेद इष्यते ॥

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V21

| id      = BR_C04_S04_V21_B1

| text    =

तस्मादेकप्रकारेण द्रष्टव्यो भगवान् हरिः ॥

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V21

| id      = BR_C04_S04_V21_B1

| text    =

इत्यादिवचनादप्रमेयत्वमवाच्यत्वममनोविषयत्वं च सर्वात्मना न । मनसैवानुद्रष्टव्यमित्युक्तत्वात् ।

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V21

| id      = BR_C04_S04_V21_B1

| text    =

न च केनाप्यवाच्यस्य लक्षणा दृष्टा । क्षीरमाधुर्यविशेषादेरपि तत्तच्छब्देनैव वाच्यत्वात् ।

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V21

| id      = BR_C04_S04_V21_B1

| text    =

विशदं क्षीरमाधुर्यं गुडे तीक्ष्णं घृते स्थिरम् इत्यादि च ॥

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V21

| id      = BR_C04_S04_V21_B1

| text    =

न च निर्गुणस्य सत्वमेवास्ति । गुणभेदादीनामपि सन्त्येव गुणाः । न चानवस्था स्वनिर्वाहकत्वात् ॥

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V21

| id      = BR_C04_S04_V21_B1

| text    =

अवाच्यममनोगम्यमगुणं चेत् कुतोऽस्ति तत् ।

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V22

| id      = BR_C04_S04_V22_B1

| text    =

सर्वमस्य वशे यस्माद्धरिः सर्ववशी ततः ।

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V22

| id      = BR_C04_S04_V22_B2

| text    =

भूत एवाधिपतिर्नास्याधिपत्यमादिमत् ।

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V23

| id      = BR_C04_S04_V23_B1

| text    =

शान्तिस्तु भगवन्निष्ठा दमो मदविनिग्रहः ।

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V23

| id      = BR_C04_S04_V23_B1

| text    =

सर्वः पूर्णः समुद्दिष्टस्तथा ज्ञेयो जनार्दनः ।

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V25

| id      = BR_C04_S04_V25_author-note

| text    =

॥  इति शारीरब्राह्मणम् ॥ ६४ ॥

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V25

| id      = BR_C04_S04_V25_B1

| text    =

न मरिष्यतीति ह्यमरो न मृतो यत्ततोऽमृतः ॥

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V25

| id      = BR_C04_S04_V25_B1

| text    =

परमार्थेऽविचिकित्सो ब्राह्मणो भवतीति नित्यमेव तथा भवतीत्यर्थः ।

}}

| verse_id = BR_C04_S04_V25

| id      = BR_C04_S04_V25_B1

| text    =

अभूद्भविष्यति भवत्येवमाद्यपदानि तु ।