Aitareya: Difference between revisions

Line 18:

}}

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S01_V01

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = एष पन्था एतत्कर्म एतद्ब्रह्मैतत्सत्यम् । तस्मान्न प्रमाद्येत्तन्नातीयान्न ह्यत्यायन् पूर्वे येऽत्यायंस्ते परा बभूवुः ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S01_V01

| id = ~~AIT_C02_S01_V01_author-note~~

| id = AIT_C02_S01_V01_author_note

| text =

॥ ऐतरेयोपनिषद्भाष्यम्

| extra_class = gr-author-note

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S01_V01

| id = AIT_C02_S01_V01_B01

| text =

नारायणं निखिलपूर्णगुणैकदेहं सर्वज्ञमच्युतमपेतसमस्तदोषम् ।

प्राणस्य सर्वचिदचित्परमेश्वरस्य साक्षादधीश्वरमियां शरणं रमेशम् ॥

Line 43:

Line 46:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S01_V01

| id = AIT_C02_S01_V01_B02

| text =

प्रादुबर्भूव भगवांस्तपसेतराया नारायणोऽब्जजसुतस्य विशालनाम्नः ।

तस्मिन् गतेऽध्वरमभूत् सुरविप्रसङ्घो निश्चेतनस्तदनु पद्मभवोऽमुमस्तौत् ॥

Line 58:

Line 62:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S01_V01

| id = AIT_C02_S01_V01_B03

| text =

एष एव सदा पन्था भगवान् पुरुषोत्तमः ।

नित्यं स्वप्राप्तिहेतुत्वात् कर्तृत्वात् कर्म मातृतः ॥

Line 69:

Line 74:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S01_V02

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = तदुक्तमृषिणा प्रजा ह तिस्रो अत्यायमीयुर्न्य१न्या अर्कमभितो विविश्रे । बृहद्ध तस्थौ भुवनेष्वन्तः पवमानो हरन्ति आ विवेशेति । प्रजा ह तिस्रो अत्यायमीयुरन्ति या वै ता इमाः प्रजास्तिस्रो अत्यायमायंस्तानीमानि वयांसि वङ्गावगधाश्चेरपादाः । न्य १ न्या अर्कमभितो विविश्र इति । ता इमाः प्रजा अर्कमभितो निविष्टा इममेवाग्निम् । बृहद्ध तस्थौ भुवनेष्वन्तरित्यद उ एव बृहद्भुवनेष्वन्तरसावादित्यः पवमानो हरन्ति आ विविशेति । वायुरेव पवमानो दिशो हरन्ति आविष्टः ॥

| verse_line2 = प्रथमः खण्डः ॥

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S01_V02

| id = AIT_C02_S01_V02_B01

| text =

विहायस्ययनात् प्रोक्ता वयांसीति पिशाचकाः ।

वर्तितज्ञानतो वङ्गा नरास्तैरवनं सदा ॥

Line 108:

Line 114:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S01_V03

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = उक्थमुक्थमिति वै प्रजा वदन्ति तदिदमेवोक्थमियमेव पृथिवी तो हीदं सर्वमुत्तिष्ठति यदिदं किञ्च । तस्याग्निरर्कोन्नमशीतयोऽन्नेन हीदं सर्वमश्नुते । अन्तरिक्षमेवोक्थमन्तरिक्षं वा अनु पतन्त्यन्तरिक्षमनु धावयन्ति । तस्य वायुरर्कोऽन्नमशीतयोऽन्नेन हीदं सर्वमश्नुते ।

| verse_line2 = असावेव द्यौरुक्थममुतःप्रदानाद्धीदं सर्वमुत्तिष्ठति यदिदं किञ्च । तस्यासावादित्योऽर्कोऽन्नमशीतयोऽन्नेन हीदं सर्वमश्नुते । इत्यधिदैवतम् ।

| verse_line3 = अथाध्यात्मम् । पुरुष एवोक्थमयमेव महान् प्रजापतिरहमुक्थमस्मीति विद्यात् । तस्य मुखमेवोक्थं यथा पृथिवी तथा । तस्य वागर्कोऽन्नमशीतयोऽन्नेन हीदं सर्वमश्नुते । नासिके एवोक्थं यथाऽन्तरिक्षं तथा । तस्य प्राणोऽर्कोऽन्नमशीतयोऽन्नेन हीदं सर्वमश्नुते । तदेतद् ब्रध्नस्य विष्टपं यदेतन्नासिकायै विनतमिव । ललाटमेवोक्थं यथा द्यौस्तथा । तस्य चक्षुरर्कोऽन्नमशीतयोऽन्नेन हीदं सर्वमश्नुते । समानमशीतयोऽध्यात्मं चैवाधिदैवतं चान्नमेव । अन्नेन हीमानि सर्वाणि भूतानि समनन्तीग्ं ३ । अन्नेनेमं लोकं जयत्यन्नेनामुम् । तस्मात् समानमशीतयोऽध्यात्मं चाधिदैवतं चान्नमेव । तदिदमन्नमन्नादमियमेव पृथिवीतो हीदं सर्वमुत्तिष्ठति यदिदं किञ्च । यद्ध किञ्चेदं प्रेता३ इ तदसौ सर्वमत्ति । यदु किञ्चातः प्रैती३ तदियं सर्वमत्ति । सेयमन्नमत्ति याद्याऽत्री । अत्ता ह वा आद्यो भवति । न तस्येशे यं नाद्याद्यद्वैनं नाद्युः ॥२ ॥

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S01_V03

| id = AIT_C02_S01_V03_B01

| text =

उत्थापनादुक्थनामा स एव पृथिवीस्थितः ।

प्रथितः पृथिवीनामा सोऽन्तरिक्षाभिधोऽत्रगः ॥

Line 173:

Line 180:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S01_V04

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = अथातो रेतसः सृष्टिः । प्रजापते रेतो देवाः । देवानां रेतो वर्षम् । वर्षस्य रेत ओषधयः । ओषधीनां रेतोऽन्नं अन्नस्य रेतो रेतो रेतसो रेतः प्रजाः प्रजानां रेतो हृदयं हृदयस्य रेतो मनो मनसो रेतो वाक् वाचो रेतः कर्म । तदिदं कर्म कृतम् । अयं पुरुषो ब्रह्मणो लोकः । स इरामयो यद्धीरामयस्तस्मात् हिरण्मयः । हिरण्मयो ह वा अमुष्मिं ल्लोके सम्भवति हिरण्मयः सर्वेभ्यो भूतेभ्यो ददृशे य एवं वेद ॥

| verse_line2 = ३ ॥

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S01_V04

| id = AIT_C02_S01_V04_B01

| text =

स एष भगवान् विष्णुः प्रजापतिरितीरितः ।

तस्माज्जाताः सर्वदेवा ब्रह्माद्यास्तेभ्य एव च ॥

Line 206:

Line 214:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S01_V05

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = तं प्रपदाभ्यां प्रापद्यत ब्रह्मेमं पुरुषम् । यत्प्रपदाभ्यां प्रापद्यत ब्रह्मेमं पुरुषं तस्मात् प्रपदे तस्मात् प्रपदे इत्याचक्षते । शफाः खुरा इत्यन्येषां पशूनाम् । तदूर्ध्वमुदसर्पत् । ता ऊरू अभवताम् । उरु गृणीहीत्यब्रवीत् । तदुदरमभवत् । उर्वेव मे कुर्वित्यब्रवीत् । तदुरोऽभवत् । उदरं ब्रह्मेति शार्कराक्ष्या उपासते हृदयं ब्रह्मेत्यारुणयो ब्रह्मा हैव ता ३ ई । ऊर्ध्वं त्वेवोदसर्पत् । तच्छिरोऽश्रयत यच्छिरोऽश्रयत तच्छिरोऽभवत् । तच्छिरसः शिरस्त्वम् । ता एताः शीर्षच्छ्रियः श्रिता श्चक्षुः श्रोत्रं मनो वाक्प्राणः । श्रयन्तेऽस्मिञ्च्छ्रियो य एवमेतच्छिरसः शिरस्त्वं वेद ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S01_V05

| id = AIT_C02_S01_V05_B01

| text =

तमिमं प्रथमज्ञानिपुरुषं चतुराननम् ।

वासुदेवाभिधं ब्रह्म प्राप प्रपदयोः पुरा ॥

Line 250:

Line 259:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S01_V06

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = ता अहिंसन्ताहमुक्थमस्म्यहमुक्थमस्मीति । ता अब्रुवन् । हन्तास्माच्छरीरादुत्क्रामाम तद्यस्मिन् न उत्क्रान्त इदं शरीरं पत्स्यति तदुक्थं भविष्यतीति ॥

| verse_line2 = वागुदक्रामदवदन्नन् अश्नन् पिबन्नास्तैव । चक्षुरुदक्रामदपश्यन्नश्नन् पिबन्नास्तैव । श्रोत्रमुदक्रामत् अशृण्वन् अश्नन् पिबन्नास्तैव । मन उदक्रामन्मीलित इवाश्नन् पिबन्नास्तैव । प्राण उदक्रामत् प्राण उत्क्रान्तेऽपद्यत तदशीर्यताशारीतीं३ । तच्छरीरमभवत् । तच्छरीरस्य शरीरत्वम् । शीर्यते ह वा अस्य द्विषन् पाप्मा भ्रातृव्यः पराऽस्य द्विषन् पाप्मा भ्रातृव्यो भवति य एवं वेद ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S01_V06

| id = AIT_C02_S01_V06_B01

| text =

-वाचा हिंसामकुर्वंस्ते विनिन्दन्तः परस्परम् ॥

ते विष्णोराज्ञयाऽवोचन्नुत्क्रमाम पृथक् पृथक् ।

Line 275:

Line 285:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S01_V07

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = ता अहिंसन्तैवाहमुक्थमस्महमुक्थमस्मीति । ता अब्रुवन् हन्तेदं पुनः शरीरं प्रविशाम तद्यस्मिन्नः प्रपन्न इदं शरीरमुत्थास्यति तदुक्थं भविष्यतीति । वाक्प्राविशदशयदेव । चक्षुः प्राविशदशयदेव । श्रोत्रं प्राविशदशयदेव । मनः प्राविशदशयदेव ॥

| verse_line2 = प्राणः प्राविशत् । तत्प्राणे प्रपन्न उदतिष्ठत् । तदुक्थमभवत् । तदेतदुक्थं प्राण एव । प्राण उक्थमित्येव विद्यात् । तं देवा अब्रुवन् त्वमुक्थमसि त्वमिदं सर्वमसि तव वयं स्मस्त्वमस्माकमसीति । तदप्येतदृषिणोक्तं त्वमस्माकं तव स्मसीति ॥

| verse_line3 = ४ ॥

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S01_V07

| id = AIT_C02_S01_V07_B01

| text =

पुनस्ते प्राविशन् सर्वे वह्निसूर्यौ शशी शिवः ।

नोत्थानमभवत् तेषु प्रविष्टेष्वपि सर्वशः ॥

Line 301:

Line 312:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S01_V08

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = तं देवाः प्राणयन्त । स प्रणीतः प्रातायत । प्रातायीती३ तत्प्रातरभवत् । समागादिती३ तत्सायमभवत् । अहरेव प्राणो रात्रिरपानः ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S01_V08

| id = AIT_C02_S01_V08_B01

| text =

तस्माच्छ्रुत्वा परं ब्रह्म देवा नारायणाभिधम् ।

शिष्यप्रशिष्यादिषु च तेऽनयन् वायुनोदितम् ॥

Line 325:

Line 337:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S01_V09

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = वागग्निश्चक्षुरसावादित्यश्चन्द्रमा मनो दिशः श्रोत्रं स एष प्रहितं संयोगोऽध्यात्ममिमा देवता अद उ आविरधिदैवतमित्येतत् तदुक्तं भवति ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S01_V09

| id = AIT_C02_S01_V09_B01

| text =

अध्यात्ममग्निर्वागाख्यश्चक्षुः सूर्यः प्रकीर्तितः ॥

यज्ञादिसाधने यत्तु मनश्चन्द्रः प्रकीर्तितः ।

Line 357:

Line 370:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S01_V10

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = एतद्धस्म वै तद्विद्वानाह हिरण्यदन् वैदो न तस्येशेऽयं मह्यं न दद्युरिति ॥

| verse_line2 = प्रहितां वा अहमध्यात्मं संयोगं निविष्टं वेदैतद्ध । तदनीशानानि ह वा अस्मै भूतानि बलिं हरन्ति य एवं वेद ॥

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S01_V10

| id = AIT_C02_S01_V10_B01

| text =

-... तज्जानन्नवदन् मुनिः ॥

हिरण्यदन्नाम वैदो भूतेषु हि सुरानृते ।

Line 390:

Line 404:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S01_V11

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = तत्सत्यं सदिति प्राणस्तीत्यन्नं यमित्यसावादित्यस्तदेतत् त्रिवृत् । त्रिवृदिव वै चक्षुः शुक्लं कृष्णं कनीनिकेति । स यदि ह वा अपि मृषा वदति सत्यं हैवास्योदितं भवति य एवमेतत् सत्यस्य सत्यत्वं वेद ॥

| verse_line2 = ५ ॥

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S01_V11

| id = AIT_C02_S01_V11_B01

| text =

स एष भगवान् विष्णुः सत्यमित्यभिधीयते ।

सर्वोत्तमत्वात् पूर्णत्वात् सर्वज्ञत्वात् तथैव च ॥

Line 421:

Line 436:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S01_V12

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = तस्य वाक् तन्तिर्नामानि दामानि । तदस्येदं वाचा तन्त्या नामभिर्दामभिः सर्वं सितम् । सर्वं हीदं नामानी ३ । सर्वं वाचाऽभिवदति । वहन्ति ह वा एनं तन्तिसम्बद्धा य एवं वेद ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S01_V12

| id = AIT_C02_S01_V12_B01

| text =

तस्य नारायणस्यैव सर्ववेदात्मिका हि वाक् ।

तन्तिरूपा जगद्बन्धे नाम ब्रह्मादिकं च यत् ॥

Line 452:

Line 468:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S01_V13

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = तस्योष्णिग्लोमानि त्वग्गायत्री त्रिष्टुप् मांसमनुष्टुप् स्नावान्यस्थि जगती पङ्क्तिर्मज्जा प्राणो बृहती । स च्छन्दोभिश्छन्नो यच्छन्दोभिश्छन्नस्तस्माच्छन्दांसीत्याचक्षते । छादयन्ति ह वा एनं छन्दांसि पापात् कर्मणो यस्यां कस्याञ्चिद्दिशि कामयते य एवमेतच्छन्दसां छन्दस्त्वं वेद ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S01_V13

| id = AIT_C02_S01_V13_B01

| text =

विष्णोर्वायोश्च लोमादौ छन्दांस्येवाश्रितानि च ।

विष्णोर्विमुक्तवायोश्च लोमाद्यं तु चिदात्मकम् ॥

Line 475:

Line 492:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S01_V14

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = तदुक्तमृषिणा अपश्यं गोपामित्येष वै गोपा एष हीदं सर्वं गोपायति । अनिपद्यमानमिति न ह्येष कदाचन संविशति । आ च परा च पथिभिश्चरन्तमित्या च ह्येष परा च पथिभिश्चरति । स सध्रीचीः स विषूचीर्वसान इति सध्रीचीश्च ह्येष विषूचीश्च वस्त इमा एव दिशः । आवरीवर्ति भुवनेष्वन्तरित्येष ह्यन्तर्भुवनेष्वावरीवर्ति ॥

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S01_V14

| id = AIT_C02_S01_V14_B01

| text =

मन्त्रोऽप्यर्थमिमं प्राहापश्यं गोपामिति स्म ह ।

एष गोप्ता हि सर्वस्य वायुस्थः पुरुषोत्तमः ॥

Line 501:

Line 519:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S01_V15

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = अथो आवृतासोऽवतासो न कर्तृभिरिति ॥

| verse_line2 = सर्वं हीदं प्राणेनाऽऽवृतम् । सोऽयमाकाशः प्राणेन बृहत्या विष्टब्धः । तद्यथाऽयमाकाशः प्राणेन बृहत्या विष्टब्ध एवं सर्वाणि भूतान्यापिपीलिकाभ्यः प्राणेन बृहत्या विष्टब्धानीत्येवं विद्यात् ॥

| verse_line3 = ६ ॥

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S01_V15

| id = AIT_C02_S01_V15_B01

| text =

हस्तयोरेतयोरेव नित्याक्षीणं वसु स्थितम् ॥

तद्ध्यसह्यं बलं वायोरनन्तं किमु तद्धरेः ।

Line 530:

Line 549:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S01_V16

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = अथाऽतो विभूतयोऽस्य पुरुषस्य । तस्य वाचा सृष्टौ पृथिवी चाग्निश्च । अस्यामोषधयो जायन्ते । अग्निरेनाः स्वदयतीदमाहरतेदमाहरतेति । एवमेतौ वाचं पितरं परिचरतः पृथिवी चाग्निश्च । यावदनु पृथिवी यावदन्वग्निस्तावानस्य लोको भवति नास्य तावल्लोको जीर्यते यावदेतयोर्न जीर्यते पृथिव्याश्चाग्नेश्च य एवमेतां वाचो विभूतिं वेद ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S01_V16

| id = AIT_C02_S01_V16_B01

| text =

... तस्य विष्णोरङ्गानामथ वैभवम् ।

उच्यते तस्य वाचा हि सृष्टावग्निः क्षितिस्तथा ॥

Line 568:

Line 588:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S01_V17

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = प्राणेन सृष्टावन्तरिक्षं च वायुश्चान्तरिक्षं वा अनु चरन्त्यन्तरिक्षमनु शृण्वन्ति । वायुरस्मै पुण्यं गन्धमावहत्येवमेतौ प्राणं पितरं परिचरतोऽन्तरिक्षं च वायुश्च । यावदन्वन्तरिक्षं यावदनु वायुस्तावानस्य लोको भवति नास्य तावल्लोको जीर्यते यावदेतयोर्न जीर्यतेऽन्तरिक्षस्य च वायोश्च य एवमेतां प्राणस्य विभूतिं वेद ।

| verse_line2 = चक्षुषा सृष्टौ द्यौश्चादित्यश्च । द्यौर्हास्मै वृष्टिमन्नाद्यं सम्प्रयच्छत्यादित्योऽस्य ज्योतिः प्रकाशं करोत्येवमेतौ चक्षुः पितरं परिचरतो द्यौश्चादित्यश्च । यावदनु द्यौः यावदन्वादित्यस्तावानस्य लोको भवति नास्य तावल्लोको जीर्यते ॥

| verse_line3 = यावदेतयोर्न जीर्यते दिवश्चादित्यस्य च य एवमेतां चक्षुषो विभूतिं वेद ।

| verse_line4 = श्रोत्रेण सृष्टा दिशश्च चन्द्रमाश्च । दिग्भ्यो हैनमायान्तीं ३ । दिग्भ्यो विशृणोति ॥

| verse_line5 = चन्द्रमा अस्मै पूर्वपक्षापरपक्षान् विचिनोति पुण्याय कर्मणे । एवमेते श्रोत्रं पितरं परिचरन्ति दिशश्च चन्द्रमाश्च । यावदनु दिशो यावदनु चन्द्रमास्तावानस्य लोको भवति नास्य तावल्लोको जीर्यते यावदेतेषां न जीर्यते दिशां च चन्द्रमसश्च य एवमेतां श्रोत्रस्य विभूतिं वेद ।

| verse_line6 = मनसा सृष्टा आपश्च च वरुणश्च । आऽऽपो हास्मै श्रद्धां सन्नमन्ते पुण्याय कर्मणे । वरुणोऽस्य प्रजां धर्मेण दाधारैवमेते मनः पितरं परिचरन्त्यापश्च वरुणश्च । यावदन्वापो यावदनु वरुणस्तावानस्य लोको भवति नास्य तावल्लोको जीर्यते यावदेतेषां न जीर्यतेऽपां च वरुणस्य च य एवमेतां मनसो विभूतिं वेद ॥

| verse_line7 = ७ ॥

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S01_V17

| id = AIT_C02_S01_V17_B01

| text =

प्राणादिभ्यश्च वाय्वाद्या एवं विष्णोः प्रजज्ञिरे ॥

ब्रह्मशेषसुपर्णेन्द्रशिवाद्या आप ईरिताः ।

Line 604:

Line 625:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S01_V18

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = आपाः ३ इत्यापः इति । तदिदमाप एवेदं वै मूलमदस्तूलमयं पितैते पुत्रा यत्र ह क्वच पुत्रस्य तत्पितुर्यत्र वा पितुस्तद्वा पुत्रस्येत्येतत् तदुक्तं भवति तद्धस्म वै तद्विद्वानाह महिदास ऐतरेय आहं मां देवेभ्यो वेदा ओमद्देवान् वेदेतः प्रदाना ह्येत इतः सम्भृता इति ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S01_V18

| id = AIT_C02_S01_V18_B01

| text =

आप इत्येव देवानां ब्रह्मादीनां कथं भवेत् ।

नामेत्यपृच्छल्लक्ष्मीस्तं महिदासं जनार्दनम् ॥

Line 644:

Line 666:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S01_V19

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = स एष गिरिश्चक्षुः श्रोत्रं मनो वाक्प्राणस्तं ब्रह्मगिरिरित्याचक्षते । गिरति ह वै द्विषन्तं पाप्मानं भ्रातृव्यं पराऽस्य द्विषन् पाप्मा भ्रातृव्यो भवति य एवं वेद ॥

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S01_V19

| id = AIT_C02_S01_V19_B01

| text =

. ... स एष भगवान् गिरिः ।

गिरणात् सर्वभूतानां चक्षुर्नामास्य दर्शनात् ॥

Line 667:

Line 690:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S01_V20

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = स एषोऽसुः । स एष प्राणः । स एष भूतिश्चाभूतिश्च तं भूतिरिति देवा उपासाञ्चक्रिरे । ते बभूवुस्तस्माद्धाप्येतर्हि सुप्तो भूर्भूररित्येव प्रश्वसिति । अभूतिरित्यसुरास्ते ह पराबभूवुर्भवत्यात्मना पराऽस्य द्विषन् पाप्मा भ्रातृव्यो भवति य एवं वेद ॥

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S01_V20

| id = AIT_C02_S01_V20_B01

| text =

असनाद्भगवान् सोऽसुः सर्वस्यापि जनार्दनः ।

प्रकृष्टानन्दरूपत्वात् प्राण इत्यभिधीयते ॥

Line 699:

Line 723:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S01_V21

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = स एष मृत्युश्चैवामृतं च । तदुक्तमृषिणा– अपाङ्प्राङेति स्वधया गृभीत इति । अपानेन ह्ययं यतः प्राणो न पराङ्भवति । अमर्त्यो मर्त्येना सयोनिरित्येतेन हीदं सर्वं सयोनि मर्त्यानि हीमानि शरीराणी३ । अमृतैषा देवता । ता शश्वन्ता विषूचीना वियन्ता न्य१ न्यं चिक्युर्न निचिक्युरन्यमिति निचिन्वन्ति हैवेमानि शरीराणी३ । अमृतैवैषा देवता । अमृतो ह वा अमुष्मिं ल्लोके सम्भवत्यमृतः सर्वेभ्यो भूतेभ्यो ददृशे य एवं वेद य एवं वेद ॥ ८ ॥

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S01_V21

| id = AIT_C02_S01_V21_B01

| text =

स एष भगवान् विष्णुर्मृत्युदो मोक्षदस्तथा ॥

स एव जीवनकरो यदाऽपानेन संयुतम् ।

Line 737:

Line 762:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S01_V21

| id = AIT_C02_S01_V21_B01

| text =

ब्रह्मपन्थाः सत्यं कर्मेति तस्य नारायणस्य वासुदेवाद्याः क्रमेण चतस्रो मूर्तयः । नासिकायां यन्नेत्रयोर्मध्ये विनतमिव किञ्चिन्नतस्थानं तत्सूर्यलोकस्थानीयं विद्यात् । तथेति निर्णयः । इरामया इति दैर्घ्यमवधारणार्थम् ।

}}

Line 744:

Line 770:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S01_V21

| id = AIT_C02_S01_V21_B01

| text =

दैर्घ्यं प्लुतं च हिङ्कारो बिन्दुरप्यवधारणे इति शब्दनिर्णये ।

}}

Line 751:

Line 778:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S01_V21

| id = AIT_C02_S01_V21_B01

| text =

ब्रह्मा हैवं ता३ ईते ।

}}

Line 758:

Line 786:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S01_V21

| id = AIT_C02_S01_V21_B01

| text =

देशतः कालतोऽर्थाच्च बलतो गुणतस्तथा ।

स्वरूपतोऽपि नैव स्याद् भेदोऽत्यल्पोपि यत्र हि ॥

Line 773:

Line 802:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S01_V21

| id = AIT_C02_S01_V21_B01

| text =

संहितायां यत्र दैर्घ्यं पदे यत्र न विद्यते ।

उक्तार्थस्य महाधिक्यं श्रुतेस्तत्र विवक्षितम् ॥

Line 782:

Line 812:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S01_V21

| id = AIT_C02_S01_V21_B01

| text =

अद उ एव नारायणाख्यमधिदैवतं अन्यानि दैवतमात्राणि । स्थानान्तरेऽन्येषामप्यधिदैवत्वकथनम् । कर्मजदेवाद्यपेक्षया । मुख्याधिदैवतं नारायण एव । तस्योष्णिग्लोमानीत्यादि लोमसूष्णिगित्याद्यर्थे । सप्तसु प्रथमा इति सूत्रात् । सच्छन्दोऽभिश्छन्न इति वाक्यशेषात् । ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीत् इत्यादिवच्च ।

}}

Line 789:

Line 820:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S01_V21

| id = AIT_C02_S01_V21_B01

| text =

अङ्गेषु यस्य छन्दांसि देवा लोका मखा अपि ~~।तद्वशा~~ नियता नित्यं नमस्तस्मै परात्मने ॥ इति स्कान्दे ।

<span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">अङ्गेषु यस्य छन्दांसि देवा लोका मखा अपि ।

तद्वशा नियता नित्यं नमस्तस्मै परात्मने ॥</span> इति स्कान्दे ।

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S01_V21

| id = AIT_C02_S01_V21_B01

| text =

अस्मै पुण्याय कर्मण इत्येतमुद्दिश्य जीवानां पुण्यकर्म कर्तुम् । तैर्हि स्तुत्यादिकर्माणि कृतानि श्रोत्रेण शृणोति भगवान् । दिग्भ्योऽप्यन्य एव विशृणोति जीवः । अन्येषां जीवानां श्रवणजं भोगं स्वश्रोत्रेण दिग्भिरननुगृहीतेनैव भगवान् भुङ्क्ते ।न च जीववागादिना पृथिव्यग्नादिकं सृष्टमित्यत्र किञ्चिन्मानमस्ति । मुखादिन्द्रश्चाग्निश्चेत्यादिना भगवतः सकाशाद्धि सर्वेषां सृष्टिः प्रसिद्धा । सृष्टिभेदादन्यथावचनम् । न च मुख्यकारणाङ्गीकारेऽविरोधे औपचारिकं कारणमङ्गीकर्तुं युक्तम् । अतिप्रसङ्गात् । न हि यत्ककिञ्चित् कारणत्वमस्तीत्येतावता ब्राह्मणस्य चण्डालः पितेत्युच्यते । पितृत्वं चात्रोक्तं वाचं पितरमित्यादिना ।

}}

Line 803:

Line 837:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S01_V21

| id = AIT_C02_S01_V21_B01

| text =

मनुष्याणां तु यत्कर्म न देवोत्पत्तिकारणम् ।

दैवतैरुपकारस्तु क्रियते नरकर्मणाम् ॥

Line 814:

Line 849:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S01_V21

| id = AIT_C02_S01_V21_B01

| text =

आह महिदास ऐतरेय इति तु सर्वस्य वचनस्य तदीयत्वज्ञापनार्थं न तु सन्निहितस्यैव । यथेन्द्रं कुत्स इत्यादि । यथा च पूर्वं तु बादरायणो हेतुव्यपदेशात् इति ॥ ८ ॥

}}

Line 821:

Line 857:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S01

| id = ~~AIT_C02_S01_author-note~~

| id = AIT_C02_S01_author_note

| text =

॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयप्रघट्टके प्रथमोऽध्यायः ॥

| extra_class = gr-author-note

}}

Line 834:

Line 872:

}}

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S02_V01

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = एष इमं लोकमभ्यार्चत् पुरुषरूपेण य एष तपति । प्राणो वाव तदभ्यार्चत् । प्राणो ह्येष य एष तपति ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V01

| id = AIT_C02_S02_V01_B01

| text =

एष नारायणो देवो वायुना सहेमं लोकमभ्यार्चत् । ब्रह्मादिशरीरेषु प्रविवेश । पुरुष इत्यन्तर्यामिरूपस्याख्या पुरि शेत इति । प्रसिद्धत्वाच्च पञ्चरात्रेषु । य एष सूर्यमण्डले स्थित्वा तपति स भगवान् नारायणः । य आदित्ये तिष्ठन्नादित्यादन्तरो यमादित्यो न वेद इत्यादिश्रुतिभ्यः । य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते इत्युक्त्वा तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी इत्युक्तत्वान्न शिवादयः । शिवो हि विरूपाक्षः । प्रसिद्धश्च पुण्डरीकाक्ष इति भगवान्नारायणः । यमादित्यो न वेदेत्युक्तत्वान्नादित्यः । भेदव्यपदेशाच्चान्यः इति भगवद्वचनम् ।

}}

Line 851:

Line 890:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V01

| id = AIT_C02_S02_V01_B01

| text =

वृत्रं यदिन्द्र शवसावधीरहिमादित् सूर्यं दिव्यारोहयो दृशे ।

यत्सूर्यस्य हरितः पतन्तीः पुरस्सतीरुपरा एतसे कः ॥

Line 867:

Line 907:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V01

| id = AIT_C02_S02_V01_B01

| text =

ध्येयः सदा सवितृमण्डलमध्यवर्तीनारायणः सरसिजासनसन्निविष्टः ।

केयूरवान् मकरकुण्डलवान् किरीटी हारी हिरण्मयवपुः धृतशङ्खचक्रः ॥

Line 876:

Line 917:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V01

| id = AIT_C02_S02_V01_B01

| text =

तापनी पाचिका चैव शोषणी च प्रकाशनी ।

नैव राजन् रवेः शक्तिः शक्तिर्नारायणस्य सा ॥ इति पाद्मे ।

Line 884:

Line 926:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V01

| id = AIT_C02_S02_V01_B01

| text =

यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् ।

यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम् ॥

Line 893:

Line 936:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V01

| id = AIT_C02_S02_V01_B01

| text =

न च विष्णोरन्याधीनत्वं श्रुतिषूक्तं कुत्रचित् । उत्पत्तिस्तु प्रादुर्भावापेक्षया ।

एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः इति महाप्रलये तस्यैवावस्थानश्रुतेः ।

Line 902:

Line 946:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V01

| id = AIT_C02_S02_V01_B01

| text =

अस्य देवस्य मी•हुषो वया विष्णोरेषस्य प्रभृथे हविर्भिः ।

विदेहि रुद्रो रुद्रियं महित्वं यासिष्टं वर्तिरश्विनाविरावत् ॥

Line 911:

Line 956:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V01

| id = AIT_C02_S02_V01_B01

| text =

तमेताः सप्ताक्षितय उपतिष्ठन्ते । तद्या इमा अक्षंल्लोहिन्यो राजयस्ताभिरेनं रुद्रोऽन्वायत्तः इत्यादिना शिवादिसर्वदेवोपास्यस्य वायोः अयं वाव शिशुर्योऽयं मध्यमः प्राणः इति मध्यमशब्दोक्तस्य प्राणः स्थूणा इति प्राणशब्दोदितो नारायण आश्रय उक्तः । तस्मात् सर्वोत्तमो भगवान् नारायणः प्राणशब्दोदित आदित्यमण्डलस्थस्तपतीत्यादि सिद्धम् ।

}}

Line 918:

Line 964:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V01

| id = AIT_C02_S02_V01_B01

| text =

क्षितिपा मनुष्यगन्धर्वा देवाश्च पितरश्चिराः ।

आजानजाः कर्मदेवास्तात्त्विका दक्ष एव च ॥

Line 935:

Line 982:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S02_V02

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = तं शतं वर्षाण्यभ्यार्चत् । तस्माच्छतं वर्षाणि पुरुषायुषो भवन्ति । तं यच्छतं वर्षाण्यर्भ्याचत् तस्मात् शतर्चिनस्तस्मात् शतर्चिन इत्याचक्षते एतमेव सन्तम् ।

| verse_line2 = स इदं सर्वं मध्यतो दधे यदिदं किञ्च । स यदिदं सर्वं मध्यतो दधे यदिदं किञ्च तस्मात् मध्यमास्तस्मात् मध्यमा इत्याचक्षते एतमेव सन्तम् ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V02

| id = AIT_C02_S02_V02_B01

| text =

स पुरुषेषु शतवर्षं गत इति शतर्चिनामा । बहुरूपत्वाद् बहुवचनम् । एतमेव तथासन्तं मुख्यत आचक्षते । ऋषींस्तूपचारतः । आत्मन उदरे धृतवान् मध्ये स्थित्वा धृतवांश्च ।

}}

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S02_V03

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = प्राणो वै गृत्सोऽपानो मदः । स यत्प्राणो गृत्सोऽपानो मदस्तस्मात् गृत्समदस्तस्माद् गृत्समद इत्याचक्षते एतमेव सन्तम् ।

| verse_line2 = तस्येदं विश्वं मित्रमासीद् यदिदं किञ्च । तद्यदस्येदं विश्वं मित्रमासीद्यदिदं किञ्च । तस्मात् विश्वामित्रस्तस्माद्विश्वामित्र इत्याचक्षते एतमेव सन्तम् ।

| verse_line3 = तं देवा अब्रुवन् - अयं वै नः सर्वेषां वाम इति तं यद्देवा अब्रुवन्नयं वै नः सर्वेषां वाम इति ।

| verse_line4 = तस्माद्वामदेवस्तस्माद् वामदेव इत्याचक्षते एतमेव सन्तम् । स इदं सर्वं पाप्मनोऽत्रायत यदिदं किञ्च । स यदिदं सर्वं पाप्मनोऽत्रायत यदिदं किञ्च तस्मादत्रयस्तस्मादत्रय इत्याचक्षत एतमेव सन्तम् ॥ १ ॥

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V03

| id = AIT_C02_S02_V03_B01

| text =

प्राणस्थः प्राणनामासावपानेऽपाननामकः ।

नेतृत्वाच्चापनेतृत्वाद्भगवान् पुरुषोत्तमः ॥इति च ।

Line 973:

Line 1,022:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S02_V04

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = एष उ एव बिभ्रद्वाजः । प्रजा वै वाजस्ता एष बिभर्ति । यद्बिभर्ति तस्मात् भारद्वाजस्तस्मात् भारद्वाज इत्याचक्षते एतमेव सन्तम् ।

| verse_line2 = तं देवा अब्रुवन् अयं वै नः सर्वेषां वसिष्ठ इति तस्माद्वसिष्ठस्तस्मात् वसिष्ठ इत्याचक्षते एतमेव सन्तम् ।

| verse_line3 = स इदं सर्वमभिप्रागाद्यदिदं किञ्च । स यदिदं सर्वमभिप्रागाद् यदिदं किञ्च तस्मात् प्रगाथास्तस्मात् प्रगाथा इत्याचक्षते एतमेव सन्तम् ।

| verse_line4 = स इदं सर्वमभ्यपवयत यदिदं किञ्च । स यदिदं सर्वमभ्यपवयत यदिदं किञ्च तस्मात् पावमान्यस्तस्मात् पावमान्य इत्याचक्षते एतमेव सन्तम् ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V04

| id = AIT_C02_S02_V04_B01

| text =

वसिष्ठो वसतामुत्तमः । अभ्यपवयत पावयामास संसारात् ।

}}

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S02_V05

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = सोऽब्रवीत् अहमिदं सर्वमसानि यच्च क्षुद्रं यच्च महदिति ॥ ते क्षुद्रसूक्ताश्चाभवन् महासूक्ताश्च । तस्मात् क्षुद्रसूक्तास्तस्मात् क्षुद्रसूक्ता इत्याचक्षते एतमेव सन्तम् । सूक्तं बतावोचतेति तत्सूक्तमभवत् । तस्मात् सूक्तं तस्मात् सूक्तमित्याचक्षते एतमेव सन्तम् ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V05

| id = AIT_C02_S02_V05_B01

| text =

तद्विष्ण्वाख्यं ब्रह्म सूक्तान्यवोचतेति सूक्तनामकमभवत् । बतेत्यास्वादने । स्वात्मनैव स्वयं सुष्टूक्तमिति वा । इदं सर्वं परिपूर्णं सन्नहमल्पप्राणिषु प्रविश्य सूक्ष्मरूपो महाप्राणिषु महारूपश्च भवानीति स भगवानब्रवीत् । तस्मात् क्षुद्रोऽसानीत्युक्तत्वात् क्षुद्रसूक्तास्ते क्षुद्रप्राणिषु स्थिताः भगवद्रूपसङ्घाः । महानसानीत्युक्तत्वात् महासूक्ता महाप्राणिषु स्थिताः । सूक्ष्मरूपत्वादेव क्षुद्रनाम भगवतः । न तु सामर्थ्याऽल्पत्वात् । न हि सामर्थ्यादिगुणेषु कश्चिद्विशेषो भगवद्रूपेषु ।

}}

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S02_V06

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = एव वा ऋगेष ह्येभ्यः सर्वेभ्यो भूतेभ्योऽर्चत । स यदेभ्यः सर्वेभ्यो भूतेभ्योऽर्चत तस्मात् ऋक् । तस्माद् ऋगित्याचक्षते । एतमेव सन्तम् । एष वा अर्धर्चः । एष ह्येभ्यः सर्वेभ्योऽर्द्धेभ्योऽर्चत । स यदेभ्यः सर्वेभ्योऽर्धेभ्योऽर्चत । तस्मात् अर्धर्चस्तस्मादर्धर्च इत्याचक्षते । एतमेव सन्तम् । एष वै पदमेष हीमानि सर्वाणि भूतानि पादि स यदिमानि सर्वाणि भूतानि पादि । तस्मात् पदं तस्मात् पदमित्यचक्षते । एतमेव सन्तम् । एष वा अक्षरमेष ह्येभ्यः सर्वेभ्यो भूतेभ्यः क्षरति । न चैनमतिक्षरन्ति । स यदेभ्यः सर्वेभ्यो भूतेभ्यः क्षरति न चैनमतिक्षरति तस्मात् अक्षरं तस्मादक्षरमित्याचक्षते एतमेव सन्तम् ।

| verse_line2 = ता वा एताः सर्वा ऋचः सर्वे वेदाः सर्वे घोषा एकैव व्याहृतिः प्राण एव । प्राण ऋच इत्येव विद्यात् ॥ २ ॥

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V06

| id = AIT_C02_S02_V06_B01

| text =

एभ्यः प्राणिभ्यो गतवानिति ऋक् । गच्छति हि मरणकाले ।

ब्रह्मणा सम्परित्यक्तो मृत इत्युच्यते बुधैः इति हि भारते ।

Line 1,027:

Line 1,079:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V06

| id = AIT_C02_S02_V06_B01

| text =

म्रियमाणमिमं जीवं वासुदेवादिदेवताः ।

त्यक्त्वा भागेन गच्छन्ति भागतोऽनुव्रजन्ति तम् ॥

Line 1,038:

Line 1,091:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V06

| id = AIT_C02_S02_V06_B01

| text =

अर्च गतिपूजनयोः ऋ गतौ इति धातोः । सर्वेभ्योऽर्धेभ्यः स्थानेभ्यः शरीरेभ्यो गतवानित्यर्धर्चः । सर्वाणि भूतान्यपादि । पद गतौ । तस्मात् पदं नाम । अधिकं क्षरतीत्यक्षरम् । क्षरणं नाम सन्ततदानम् । क्षर विनाशसन्ततदानयोः इति धातोः ।एवमृषिषु शब्देषु च व्यवह्रियमाणानि सर्वाणि नामानि विष्णोरेव मुख्यतः । किमु देवतानामानि ।

}}

Line 1,045:

Line 1,099:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V06

| id = AIT_C02_S02_V06_B01

| text =

यो देवानां नामधा एक एव तं सम्प्रश्नं भुवना यन्त्यन्या ।

इन्द्रं मित्रं वरुणमग्निमाहु रथो दिव्यः स सुपर्णो गरुत्मान् ।

Line 1,056:

Line 1,111:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V06

| id = AIT_C02_S02_V06_B01

| text =

उक्तं च बृहत्संहितायाम्–

हुङ्कारेण सहैवाब्धिः सर्वाभिभवशक्तिताम् । विष्णोर्वक्ति यतो हुं च पराभिभववाचकः ॥

Line 1,105:

Line 1,161:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S02_V07

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = विश्वामित्रं ह्येतदहः शंसिष्यन्तमिन्द्र उपनिषसाद । स हान्नमित्यभिव्याहृत्य बृहतीसहस्रं शशंस । तेनेन्द्रस्य प्रियं धामोपेयाय । तमिन्द्र उवाच ऋषे प्रियं वै मे धामोपागाः । स वा ऋषे द्वितीयं शंसेति स हान्नमित्यभिव्याहृत्य बृहतीसहस्रं शशंस । तेनेन्द्रस्य प्रियं धामोपेयाय । तमिन्द्र उवाच ऋषे प्रियं वै मे धामोपागाः । स वा ऋषे तृतीयं शंसेति । स हान्नमित्यभिव्याहृत्य बृहतीसहस्रं शशंस । तेनेन्द्रस्य प्रियं धामोपेयाय । तमिन्द्र उवाच ऋषे प्रियं वै मे धामोपागाः वरं ते ददामीति ।

| verse_line2 = स होवाच त्वामेव जानीयामिति तमिन्द्र उवाच प्राणो वा अहमस्म्यृषे प्राणस्त्वं प्राणः सर्वाणि भूतानि । प्राणो ह्येष य एष तपति । स एतेन रूपेण सर्वा दिशो विष्टोऽस्मि ॥

| verse_line3 = तस्य मेऽन्नं मित्रं दक्षिणम् । तद्वैश्वामित्रमेष तपन्नेवास्मीति होवाच ॥ ३ ॥

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V07

| id = AIT_C02_S02_V07_B01

| text =

अन्यदेवताविषयत्वेन प्रतीयमाना अप्यृचो भगवद्विषया एव मुख्यतः । तदनन्तरं वायुविषयाश्च । तस्माद् बृहतीसहस्रं सर्वं मुख्यतो नारायणस्यान्नम् । तदाज्ञया वायोश्च । तस्मात् तच्छंसनेन भगवान् वायुश्चातिप्रीयेत इति दर्शयति विश्वामित्रं ह्येतदहः शंसिष्यन्तमित्यादिना ॥

}}

Line 1,124:

Line 1,181:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V07

| id = AIT_C02_S02_V07_B01

| text =

वृत्रं हत्वा पुरेन्द्रस्तु महेन्द्रत्वाभिपत्तये ।

महाव्रतं कर्म चक्रे हौत्रं चक्रेऽत्र कौशिकः ॥

Line 1,174:

Line 1,232:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V07

| id = AIT_C02_S02_V07_B01

| text =

उपनिषण्णमिन्द्रं दृष्ट्वापि त्वामेव जानीयामिति वरस्वीकारादिन्द्रादेव चेन्द्राविष्टो भगवानत्रोक्त इति ज्ञायते । इन्द्रं तु जानात्येव हि विश्वामित्रः । भगवन्तमपि स्वरूपत आगतं जानात्येव । विशेषज्ञानप्रार्थने प्राणो वा अहमस्म्यृष इत्यादिकमेव पूर्यते । एष तपन्नेवास्मीति व्यर्थम् । प्राणो ह्येष य एष तपतीत्युक्तत्वात् ।

स एतेन रूपेण सर्वा दिशो विष्टोऽस्मीत्यादिनाप्याविष्टस्य विष्णुत्वं किञ्चिज्ज्ञायते । तथाप्येतेनेति तृतीयात्वात् करणत्वाशङ्का भवति । तस्य म इति वैयधिकरण्यमिति च । अतो भगवन्नामानि पृथगुक्त्वाऽहं विष्णुरित्येव तपन्नेवास्मीत्युवाच । इन्द्रशरीरमेव पश्यतो विश्वामित्रस्य तर्कमात्रतो भगवानिति किञ्चिज्जानत इति ज्ञायते ।न चेन्द्रस्य प्राणशब्दः सर्वशब्दाभिधेयत्वं च विद्यते । अजस्य नाभावध्येकमर्पितम् इत्युक्तस्य पद्मनाभस्य हि यो देवानां नामधा एक एव इति सर्वदेवाभिधानत्वमुक्तम् । इन्द्रे हीन्द्रशब्दोऽपि न मुख्यतो वर्तते । परमैश्वर्याभावात् । इन्द्रशब्दोऽपि विष्णावेव वर्तते । स हि परमेश्वरः ।

Line 1,182:

Line 1,241:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V07

| id = AIT_C02_S02_V07_B01

| text =

यमिन्द्रमाहुर्वरुणं यमाहुर्यं मित्रमाहुर्यमु सत्यमाहुः ॥

इति श्रुतेश्च ।

Line 1,190:

Line 1,250:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V07

| id = AIT_C02_S02_V07_B01

| text =

इन्द्रं मित्रं वरुणमग्निमाहुरथो दिव्यः स सुपर्णो गरुत्मान् ।

इत्यादिश्रुतेश्च ।

Line 1,198:

Line 1,259:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V07

| id = AIT_C02_S02_V07_B01

| text =

सप्तार्धगर्भा भुवनस्य रेतो विष्णोस्तिष्ठन्ति प्रदिशा विधर्मणि इत्यादिना विष्णुरेव हि तत्र प्रस्तुतः ।

}}

Line 1,205:

Line 1,267:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V07

| id = AIT_C02_S02_V07_B01

| text =

नामानि विश्वाभि न सन्ति लोके यदाविरासीदनृतस्य सर्वम् ।

नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति तं वै विष्णुं परममुदाहरन्ति ॥

Line 1,214:

Line 1,277:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V07

| id = AIT_C02_S02_V07_B01

| text =

यो देवानां नामधा एक एवेत्यवधारणान्नान्यस्य सर्वनामत्वम् । स च विष्णोर्नान्यः । पद्मनाभत्वादेव ।

}}

Line 1,221:

Line 1,285:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V07

| id = AIT_C02_S02_V07_B01

| text =

श्रियो वायोरपि न नारायणादिनामवत्वम् । एको वासुदेवस्तत्सदृशपरौ न स्तः इति श्रुतिः ।

एको नारायणस्तत्समो वाऽधिको वा नास्ति इति च ।

Line 1,229:

Line 1,294:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V07

| id = AIT_C02_S02_V07_B01

| text =

परो मात्रया तन्वा वृधान न ते महित्वमन्वश्नुवन्ति ।

न ते विष्णो जायमानो न जातो देव महिम्नः परमन्तमाप ॥

Line 1,238:

Line 1,304:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V07

| id = AIT_C02_S02_V07_B01

| text =

नकिरिन्द्र त्वदुत्तरो न ज्यायान् अस्ति वृत्रहन् । नकिरेवा यथा त्वम् । इत्याद्यपि सर्वनामकत्वात् तस्यैव । किमेकं दैवतं लोके किं वाप्येकं परायणम् इत्यादिप्रश्नस्यापि

}}

Line 1,245:

Line 1,312:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V07

| id = AIT_C02_S02_V07_B01

| text =

परमं यो महत्तेजः परमं यो महत्तपः ।

परमं यो महद्ब्रह्म परमं यः परायणम् ॥

Line 1,260:

Line 1,328:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V07

| id = AIT_C02_S02_V07_B01

| text =

मेऽन्नं दक्षिणमित्युक्तत्वाच्च विष्णुरेवेति ज्ञायते । स हि विष्णुर्दक्षिणामित्र उक्तो हरिवंशेषु धन्याश्चर्यपर्वणि ।

दक्षिणाभिः सहैवैतन्मदधस्ताज्जगत्सदा ।

Line 1,271:

Line 1,340:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V07

| id = AIT_C02_S02_V07_B01

| text =

न च बृहतीसहस्राभिमानिनीं देवीं विना चेतनमात्रस्य मुख्यमित्रत्वं युज्यते ।

}}

Line 1,278:

Line 1,348:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V07

| id = AIT_C02_S02_V07_B01

| text =

मिनोति त्रायते चेति मित्रमित्यभिधीयते ।

तस्माद्योऽयं विजानाति स मित्रं तस्य नान्यथा ॥

Line 1,287:

Line 1,358:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V07

| id = AIT_C02_S02_V07_B01

| text =

उक्थायुत्वाच्च विष्णुरेवात्रोक्त इत्यवगम्यते । बृहतीसहस्रं ह्युक्थनामकं मुख्यतः ।

महाव्रतनियुक्तं यदृक्सहस्रं हरेः प्रियम् ।

Line 1,299:

Line 1,371:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V07

| id = AIT_C02_S02_V07_B01

| text =

विष्णुर्ह्युक्थायुरिन्द्र इत्युच्यते । यज्ञेष्वन्य इन्द्रः पृथक्चोच्यते । यमिन्द्रमाहुर्वरुणं यमाहुर्यं मित्रमाहुर्यमु सत्यमाहुः इत्युक्त्वा तस्मै त्वा तेभ्यस्त्वा इति भेदवचनाच्च । सत्य इति वायुः । सदिति प्राण इति श्रुतेः ।

}}

Line 1,306:

Line 1,379:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V07

| id = AIT_C02_S02_V07_B01

| text =

सदेव सत्यमित्युक्तं सत्यो वायुरुदाहृतः ।

साधुत्वं सत्यता प्रोक्ता साधुर्वायुर्हि सर्वतः ॥

Line 1,315:

Line 1,389:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V07

| id = AIT_C02_S02_V07_B01

| text =

प्रियधाम्न उप समीपे गमनं नाम तद्धामप्राप्तिकारणभगवत्प्रसादप्राप्तिः । अन्यथोपशब्दो व्यर्थः स्यात् । न च तदैव भगवतः प्रियं धाम विश्वामित्रेण प्राप्तम् ।

}}

Line 1,322:

Line 1,397:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V07

| id = AIT_C02_S02_V07_B01

| text =

बृहतीसहस्रे प्रथमे सालोक्यं प्रददौ हरिः ।

द्वितीये स्वपुरप्राप्तिं तृतीयेऽन्तःपुरस्य च ॥

Line 1,332:

Line 1,408:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V07

| id = AIT_C02_S02_V07_B01

| text =

न चेन्द्रादिभिरैक्यमत्रोच्यते । प्राणस्तथाऽनुगमाद् इति च विष्णोरेव प्राणशब्दाभिधेयत्वमुक्त्वा न वक्तुरात्मोपदेशादिति चेदध्यात्मसम्बन्धभूमा ह्यस्मिन् इति वक्तुः बृहतीसहस्रं शंसितुर्विश्वामित्रस्येन्द्रेण स्वात्मोपदेशः क्रियत इति पक्षो निराकृतो हि भगवता सूत्रेषु । अध्यात्मसम्बन्धशब्देनावेशो विष्णोरिन्द्रे विवक्षितो भगवता । अन्येष्वन्तर्यामिरूपेण सम्बन्धोऽस्त्येव । अस्मिन्निन्द्रे तु विशेषावेशस्तात्कालिकः । अधिकात्मनः परमात्मनः सम्बन्धोऽध्यात्मसम्बन्धः । न हि स्वात्मना स्वस्य सम्बन्धो भवति । यद्यध्यात्ममात्रमत्रोच्यत इति विवक्षितं तर्ह्यध्यात्मभूमेत्येव स्यात् सम्बन्धशब्दो व्यर्थः । तस्मादिन्द्रादिजीवेभ्यो विष्णोर्भेद एवात्र भगवतो विवक्षितः ।

शास्त्रदृष्ट्या तूपदेशो वामदेववत् इति शास्तुरन्तर्यामिणो विष्णोः सर्वशरीरस्थितत्वात् सर्वनामाभिधेयत्वं चोक्तम् । अहं मनुरभवं सूर्यश्चेत्यादिवत् । न हि मनुसूर्यादिर्भवति वामदेवस्तेषां पक्षेऽपि । सर्वप्रवृत्तिहीनतां हि ते मोक्षं वदन्ति । अत्र चाहं भूमिमददामार्याय इत्यादिना प्रवृत्तिरेवोच्यते । नच वामदेवेन मन्वादिकर्म क्रियते कदापि । अतीतार्थश्चायं दृश्यते भूमिमददामित्यादिना । नहि पूर्वं वामदेवेन तानि कर्माणि कृतानि । भगवान् विष्णुर्हीन्द्राय भूमिमददात् । स एव च सर्वेष्वन्तर्यामित्वेन स्थित्वा नामप्रवृत्तिनिमित्तानि सर्वकर्माणि कुर्वन्नवबोधसूरिनियमनादिभिर्मनुसूर्यादिसर्वनामा भवति । यदि भेदस्य पूर्वमपि मिथ्यात्वमङ्गीक्रियते तर्हि भूमिदानादिसर्वकर्मणां मन्वादित्वस्यापि मिथ्यात्वादहं मनुरभवमित्यादिकं सर्वमनर्थकमेव भवति ।

Line 1,340:

Line 1,417:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V07

| id = AIT_C02_S02_V07_B01

| text =

जीवेश्वरभिदा चैव जीवभेदः परस्परम् ।

जडेश्वरभिदा चैव जडभेदस्तथैव च ॥

Line 1,352:

Line 1,430:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V07

| id = AIT_C02_S02_V07_B01

| text =

असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम्।

ईश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान् सुखी ॥

Line 1,363:

Line 1,442:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V07

| id = AIT_C02_S02_V07_B01

| text =

न च प्राणो वा अहमस्मृष इत्यादावहमस्म्यादिशब्दोऽस्मच्छब्दाद्यर्थः । एष तपन्नेवास्मीत्युपरितनस्य वैयर्थ्यात् । प्राणो ह्येष य एष तपतीत्युक्तत्वात् । अतोऽहमस्मीत्यादि च भगवन्नामैव । न च जीवैक्यवचनमत्र प्रस्तुतम् । ता वा एताः सर्वा ऋचः सर्वे वेदाः सर्वे घोषा एकैव व्याहृतिः प्राण एवेति सर्वनामाभिधेयत्वं भगवत उक्त्वा तत्रैव प्रमाणत्वेन – विश्वामित्रं ह्येतदहरित्याद्याख्ययिकोक्ता । तस्मात् सर्वान्तर्यामित्वात् सर्वगुणत्वात् सर्वशक्तित्वाच्च सर्वनामवत्वमेव विष्णोरुच्यते न तु सर्वस्वरूपत्वम् ।

}}

Line 1,370:

Line 1,450:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V07

| id = AIT_C02_S02_V07_B01

| text =

उक्तं च भारते ।

स्रष्टृत्वाच्चैव पातृत्वान्नियमाच्च प्रकाशनात् ।

Line 1,380:

Line 1,461:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V07

| id = AIT_C02_S02_V07_B01

| text =

पुरुष एवेदं सर्वं यद्भूतं यच्च भव्यमिति पुरुषेणैवेदं सर्वं व्याप्तं यद्भूतं यच्च भाव्यम् । आ तृणादाकरीषात् सर्वं भगवानिति मिथ्यादृष्टिरेषा इति च श्रुतिः ।

}}

Line 1,387:

Line 1,469:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V07

| id = AIT_C02_S02_V07_B01

| text =

हिरण्मयो ह वा अमुष्मिंल्लोके सम्भवति हिरण्मयः सर्वेभ्यो भूतेभ्यो ददृशे य एवं वेद । अमृतो ह वा अमुष्मिंल्लोके सम्भवत्यमृतः सर्वेभ्यो भूतेभ्यो ददृशे य एवं वेद । स एतेन प्रज्ञेनात्मनाऽस्माल्लोकादुत्क्रम्यामुष्मिन् स्वर्गे लोके सर्वान् कामान् आप्त्वा अमृतः समभवत् समभवत् इत्यादिना मुक्तानामपि भेदस्यैवोक्तेश्च । न हि भेदाभावे भूतेभ्यो ददृश इति युज्यते । न चामुक्तैः सर्वभूतैर्मुक्तो दृश्यते । एकत्वे तु ददृश इत्येतावता पूर्यते सर्वेभ्यो भूतेभ्य इति व्यर्थम् । न च तेषां पक्षे स्वयमपि स्वात्मानं पश्यति । कर्तृकर्मविरोध इति हि ते वदन्ति । अतः सर्वश्रुतिविरोध एव जीवेश्वरैक्याङ्गीकारे ।

}}

Line 1,394:

Line 1,477:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V07

| id = AIT_C02_S02_V07_B01

| text =

नच कर्तृकर्मविरोधो नामास्तीत्यत्र ककिञ्चिन्मानम् । श्रुत्यनुभवसिद्धत्वाच्च स्वदर्शनादेः ।

}}

Line 1,401:

Line 1,485:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V07

| id = AIT_C02_S02_V07_B01

| text =

न च तेषां पक्षे प्रज्ञेन सर्वज्ञेन परमात्मना सर्वकामावाप्तिर्नामाङ्गीक्रियते शरीरादुत्क्रान्तस्य ज्ञानिनः । तस्माद् वेदविरुद्धवादिन एव तेऽपि । न च शून्यवादिनः कश्चिद्विशेषो दृश्यते । न हि सर्वावाच्यं सर्वाज्ञेयं शून्यं चेति कश्चिद्विशेषः । केनापि शब्देनावाच्यस्य लक्षणायामपि प्रमाणं नास्ति । क्षीरमाधुर्यादयोऽपि तैरेव शब्दैरुच्यन्ते ।

}}

Line 1,408:

Line 1,493:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V07

| id = AIT_C02_S02_V07_B01

| text =

विशदं क्षीरमाधुर्यं स्थिरमाज्यस्य तीक्ष्णकम् ।

गुडस्य पनसादीनां निर्हारीत्यभिधीयते ॥

Line 1,417:

Line 1,503:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V07

| id = AIT_C02_S02_V07_B01

| text =

न च सर्वगुणदोषक्रियाविनिर्मुक्तस्यास्तित्वमपि कुत्रचित् दृष्टम् । अतः शून्यवादिन एव तेऽपि । अस्तीत्येवोपलब्धस्य तत्त्वाभावः प्रसीदति इत्यादिना प्रसादादिगुणाश्च भगवतो दृश्यन्ते । यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च चोभे भवत ओदनः इत्यादिना कर्माणि च । तस्मिन् देवाः श्रिताः सर्वे इत्यादिगुणाश्च तत्रैवोक्ताः ।

}}

Line 1,424:

Line 1,511:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V07

| id = AIT_C02_S02_V07_B01

| text =

अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः सखायो मनोजवेष्वसमा बभूवुः ।

आदध्नास उपकक्षास उ त्वे ह्रदा इव स्नात्वा उ त्वे ददृश्रे ॥

Line 1,433:

Line 1,521:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V07

| id = AIT_C02_S02_V07_B01

| text =

श्रुत्वा विष्णुं कर्णफलं प्राप्तत्वात् कर्णसंयुताः ।

अक्षण्वन्तो दर्शनाच्च विष्णोर्मुक्ताश्च ये गणाः ॥

Line 1,448:

Line 1,537:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V07

| id = AIT_C02_S02_V07_B01

| text =

यत्र ब्रह्मा पवमान छन्दस्यां ३ वाचं वदन् ।

ग्राव्णा सोमे महीयते सोमेनानन्दं जनयन्निन्द्रायेन्दो परिस्रव ॥

Line 1,456:

Line 1,546:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V07

| id = AIT_C02_S02_V07_B01

| text =

यत्र ज्योतिरजस्रं यस्मिंल्लोके स्वर्हितम् ।

तस्मिन् मां धेहि पवमानामृते लोके अक्षित इन्द्रायेन्दो परिस्रव ॥

Line 1,464:

Line 1,555:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V07

| id = AIT_C02_S02_V07_B01

| text =

यत्र राजा वैवस्वतो यत्रावरोधनं दिवः ।

यत्राभूर्यह्वतीरापस्तत्र माममृतं कृधीन्द्रायेन्दो परिस्रव ॥

Line 1,472:

Line 1,564:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V07

| id = AIT_C02_S02_V07_B01

| text =

यत्रानुकामं चरणं त्रिनाके त्रिदिवे दिवः ।

लोका यत्र ज्योतिष्मन्तस्तत्र माममृतं कृधीन्द्रायेन्दो परिस्रव ॥

Line 1,480:

Line 1,573:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V07

| id = AIT_C02_S02_V07_B01

| text =

यत्र तत्परमं पदं विष्णोर्लोके महीयते ।

देवैस्सुकृतकर्माभिस्तत्र माममृतं कृधीन्द्रायेन्दो परिस्रव ॥

Line 1,488:

Line 1,582:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V07

| id = AIT_C02_S02_V07_B01

| text =

यत्रानन्दाश्च मोदाश्च मुदः प्रमुद आसते ।

कामस्य यत्राप्ताः कामाः तत्र माममृतं कृधीन्द्रायेन्दो परिस्रव ॥

Line 1,497:

Line 1,592:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V07

| id = AIT_C02_S02_V07_B01

| text =

मुक्तः प्रतिज्ञानात् सङ्कल्पादेव च तच्छ्रुतेः जगद्व्यापारवर्जम् भोगमात्रसाम्यलिङ्गाच्च अनावृत्तिः शब्दात् अनावृत्तिः शब्दात् इत्यादिसूत्रेभ्यश्च मुक्तानां विष्णोर्भेदो भोगादिकं च सर्वं प्रतीयते । ग्राव्णा सोमे महीयते इति ब्रह्मणोऽन्यमुक्तैः पूज्यत्वं च प्रतीयते ।

नच सूत्रेषु निश्चितार्थस्यौपचारिकत्वं वक्तुं युज्यते । निर्णयात्मकत्वात् तेषाम् । अतिप्रसङ्गश्चोपचारादिकल्पने । ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः इति हि विनिश्चितानि ब्रह्मसूत्राणि ।

Line 1,505:

Line 1,601:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V07

| id = AIT_C02_S02_V07_B01

| text =

बहुनाऽत्र किमुक्तेन यावच्छ्वेतं न गच्छति ।

योगी तावन्न मुक्तः स्यादेष शास्त्रस्य निर्णयः ॥

Line 1,515:

Line 1,612:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V07

| id = AIT_C02_S02_V07_B01

| text =

भुञ्जते पुरुषं प्राप्य यथा देवग्रहादयः ।

तथा मुक्तावुत्तमायां विष्णुमाविश्य भुञ्जते ॥

Line 1,528:

Line 1,626:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V07

| id = AIT_C02_S02_V07_B01

| text =

इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ।

सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥

Line 1,537:

Line 1,636:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V07

| id = AIT_C02_S02_V07_B01

| text =

तस्मात् मुक्तैरपीज्यमानः सर्वस्माद् भिन्नः सर्वोत्तमः सर्वनामा सर्वशक्तिः सर्वगुणसम्पूर्णो नारायणः सर्ववेदादिषूच्यते इति सिद्धम् ॥ ३ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S02_V08

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = तद्वा इदं बृहतीसहस्रं सम्पन्नम् तस्य यानि व्यञ्जनानि तच्छरीरम् । यो घोषः स आत्मा । य ऊष्माणः स प्राणः । एतद्धस्य वै तद्विद्वान् वसिष्ठो वसिष्ठो बभूव । तत एतन्नामधेयं लेभे । एतदु हैवेन्द्रो विश्वामित्राय प्रोवाच। एतदु हैवेन्द्रो भरद्वाजाय प्रोवाच । तस्मात् स तेन बन्धुना यज्ञेषु हूयते ।

| verse_line2 = तद्वा इदं बृहतीसहस्रं सम्पन्नम् । तस्य वा एतस्य बृहतीसहस्रस्य सम्पन्नस्य षट् त्रिंशतमक्षराणां सहस्राणि भवन्ति । तावन्ति शतसंवत्सरस्याह्नां सहस्राणि भवन्ति । व्यञ्जनैरेव रात्रीराप्नुवन्ति । स्वरैरहानि । तद्वा इदं बृहतीसहस्रं सम्पन्नम् ।

| verse_line3 = तस्य वा एतस्य बृहतीसहस्रस्य सम्पन्नस्य परस्तात् प्रज्ञामयो देवतामयो ब्रह्ममयोऽमृतमयः सम्भूय देवता अप्येति । य एवं वेद । तद्योऽहं सोऽसौ, योऽसौ सोऽहं । तदुक्तमृषिणा - सूर्य आत्मा 'जगतस्थस्थुषश्च' इति । एतदु हैवोपेक्षेतोपेक्षेत ॥४ ॥

| verse_line4 = इति श्रीमन्महैतरेयोपनिषत्सु द्वितीयारण्यके द्वितीयोऽध्यायः ॥

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V08

| id = AIT_C02_S02_V08_B01

| text =

यावतीभिर्ऋग्भिः शंसिताभिः षट् त्रिंशत्सहस्राण्यक्षराणि भवन्ति यस्मात् कस्मादपि छन्दसस्तावत्यः शंसनीयाः । तदा सम्पादितं बृहतीसहस्रं भवति । तत्र या व्यञ्जनाभिमानिदेवता सैव सर्वप्राणिनां शरीराभिमानिदेवता स्वायम्भुवो मनुः । घोषाभिमानिदेवता सर्वजीवाभिमानी ब्रह्मा । ऊष्माभिमानी वायुः ।

}}

Line 1,563:

Line 1,664:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V08

| id = AIT_C02_S02_V08_B01

| text =

व्यञ्जनानां शरीरस्य चाभिमानी मनुः स्मृतः ।

घोषाणां सर्वजीवानामभिमानी चतुर्मुखः ॥

Line 1,614:

Line 1,716:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V08

| id = AIT_C02_S02_V08_B01

| text =

सम्पन्नस्य परस्तादेवानन्तरमेव । न पुनः कर्मान्तरेण शरीरारम्भ एवंविदो भवति । प्रज्ञामयो देवतामय इत्यादिपृथक् पृथङ्मयशब्दोऽनिरुद्धादिचतुर्मूर्तीनामपि परस्परसाम्येन सर्वजीवेभ्य आधिक्यं ज्ञातव्यमिति दर्शयितुम् ।

}}

Line 1,621:

Line 1,724:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V08

| id = AIT_C02_S02_V08_B01

| text =

अन्तर्यामिस्वरूपेण ज्ञापयन्ननिरुद्धकः ।

प्रज्ञेत्युक्तो द्योतनाच्च प्रद्युम्नो देवतोदितः ॥

Line 1,634:

Line 1,738:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V08

| id = AIT_C02_S02_V08_B01

| text =

सम्भूयेत्यत्र समित्युपसर्गात् बृहतीसहस्रसम्पादनानन्तरं भगवदाधिक्यं पुनराधिक्येन ज्ञायत इत्युक्तं भवति । भगवदाधिक्यमधिकं ज्ञात्वा देवता अपि क्रमेण प्राप्नोति ।

}}

Line 1,641:

Line 1,746:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V08

| id = AIT_C02_S02_V08_B01

| text =

द्वासप्ततिसहस्राणां रूपाणां पर्युपासनात् ।

आधिक्यं ज्ञायते विष्णोर्नितरां हि पुनः पुनः ॥

Line 1,652:

Line 1,758:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V08

| id = AIT_C02_S02_V08_B01

| text =

बृहतीसहस्रस्थितानि विष्णुरूपाणि पुरुषे स्थितानि । पुरुषैरहेयत्वादहंनामकानि तान्येव सूर्ये स्थितानि यान्येव सूर्ये स्थितानि तान्यपि सूर्यादिभिरहेयत्वादहंनामकानि । एतदेवोक्तं नारायणाख्यं परं ब्रह्मैव सर्वदा उप समीपे ईक्षेत ।

नात्र जीवेश्वराभेदो विवक्षितः । उप समीपे ईक्षेतेति समीपे दर्शनवचनात् । न च निरर्थकत्वमुपसर्गस्याङ्गीकर्तुं युक्तम् । न ह्यार्षेषु वेदादिषु व्याकरणनिरुक्तादिषु चोपसर्गाणां वैयर्थ्यमङ्गीकृतं कुत्रचित् । उक्तं च भगवता व्यासेन–

Line 1,660:

Line 1,767:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V08

| id = AIT_C02_S02_V08_B01

| text =

नानर्थकः स्वरो वापि वर्णो वा कुत्रचिद् भवेत् ।

पदं वाक्यं कुतश्च स्यान्नाल्पार्थमपि कुत्रचित् ॥

Line 1,671:

Line 1,779:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V08

| id = AIT_C02_S02_V08_B01

| text =

सुकरं च सर्वपदानामनर्थकत्वकल्पनम् । यैश्च वाक्यैरर्थवत्वं प्रतीयते तेषामप्यनर्थकत्वमेव स्याद् विशेषाभावात् । न च मानुषवाक्येन वेदपदानामानर्थक्यं कल्प्यम् ।

जीवेश्वरैक्यङ्गीकारे योऽहं सोऽसावित्येव पूर्यते पुनर्योऽसौ सोऽहमिति व्यर्थम् । न ह्यस्य तेनैक्ये तस्यानेन भेदशङ्का भवति । अस्य तस्येति भेदाङ्गीकारे नाभेदो मुख्यः । किन्तु तदधीनत्वमेवान्यस्य भवति स्नेहविशेषो वा । चैत्रो मैत्रो मैत्रश्चैत्र इतिवत् । तत्र ह्युभयस्नेहापेक्षया पुनर्वचनं युज्यते । अभ्यासत्वे ह्येकप्रकारेण प्रयोगो दृष्टः । अत्र हि प्रयोगद्वैविध्यं दृश्यते ।

Line 1,679:

Line 1,788:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V08

| id = AIT_C02_S02_V08_B01

| text =

एकप्रकारा बहुशो वागभ्यास इतीरितः ।

अर्थान्तरार्था द्विविधा प्रयुक्तेति हि निर्णयः ॥

Line 1,688:

Line 1,798:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V08

| id = AIT_C02_S02_V08_B01

| text =

अहंशब्दस्याहेयत्वाङ्गीकारे नराहेयत्वं सुराहेयत्वं चोच्यते इति न वैयर्थ्यम् । अः इति ब्रह्म तत्रागतमहमिति, न वा अहमिमं विजानाति, तस्योपनिषदहम् इत्यादौ विष्णोरेवाहेयत्वेनाहंनामकत्वप्रसिद्धेः । अहंशब्दस्यास्मच्छब्दार्थकत्वेऽहमिमं न जानातीति न युज्यते । तस्य भूरिति शिरो भुव इति बाहू इत्यादिनाऽक्षिसंस्थो भगवानेव ह्यहंशब्दोदितः । न हि जीवस्याक्षिणि पृथक् शिरोबाह्वादिकं विद्यते । हृदि स्थितमेव हि तस्य स्वरूपम् । जागरितेऽप्यक्ष्यादिषु विशेषसन्निहितं भवति दीपप्रकाशवत् ।

}}

Line 1,695:

Line 1,806:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V08

| id = AIT_C02_S02_V08_B01

| text =

अवस्थितिवैशेष्यादिति चेन्नाभ्युपगमाद्धृदि हि गुणाद्वालोकवत् इति च सूत्रात् । आदित्ये हिरण्मयः पुरुषस्तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी इत्यादि सूर्ये स्थितस्य विष्णो रूपमुक्त्वाऽक्षिस्थितस्यापि तस्यैतस्य तदेव रूपमिति कथनाच्च । स एष एवैतस्मादर्वाञ्चो लोकास्तेषां चेष्टे इत्यादि लोकाधिपत्यकथनाच्च । न हि कश्चिद् भिक्षुकः पातालाद्यधिपतिरित्यत्र ककिञ्चिन्मानम् । तस्माद् भगवानेवाहेयत्वादहं नामा । चक्षुर्मित्रस्य वरुणस्याग्नेः जगतस्तस्थुषश्चात्मा इत्यादि जीवेभ्यो भेददर्शनाच्च ।

}}

Line 1,702:

Line 1,814:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V08

| id = AIT_C02_S02_V08_B01

| text =

यच्चाप्नोति यदादत्ते यच्चात्ति विषयानिह ।

यच्चास्य सन्ततो भावस्तस्मादात्मेति कथ्यते ॥

Line 1,711:

Line 1,824:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V08

| id = AIT_C02_S02_V08_B01

| text =

देवता अप्येति प्राप्नोतीत्येव चार्थः । लयश्चेद्देवतास्वप्येतीति स्यात् । न च विनाशः पुरुषार्थः । मयट्शब्दस्य भगवत्प्राधान्यार्थत्वानङ्गीकारे सम्भूय देवता अप्येतीति ल्यप् न युज्यते । उपासनायास्तु सम्पन्नस्य परस्तादित्युक्तत्वात् पूर्वमेव सिद्धिः ।

}}

Line 1,718:

Line 1,832:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V08

| id = AIT_C02_S02_V08_B01

| text =

सर्वस्माद्भिन्नमीशेशं जीवाभेदेन यः स्मरेत् ।

स यात्यन्धतमो घोरं नित्यातिशयदुःखदम् ॥

Line 1,729:

Line 1,844:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V08

| id = AIT_C02_S02_V08_B01

| text =

अतः सर्वव्यतिरिक्तः सर्वोत्तमः सर्वगुणसम्पूर्णो नारायण इति सिद्धम् ।

}}

Line 1,736:

Line 1,852:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02_V08

| id = AIT_C02_S02_V08_B01

| text =

सर्वप्रमाणसिद्धत्वं वक्तुमाध्यायमूलतः ।

अध्यायान्ते द्विरुक्तिः स्यात् पूर्वोक्तस्यावधारणे ॥

Line 1,745:

Line 1,862:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S02

| id = ~~AIT_C02_S02_author-note~~

| id = AIT_C02_S02_author_note

| text =

॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयारण्यके द्वितीयोऽध्यायः ॥

| extra_class = gr-author-note

}}

Line 1,758:

Line 1,877:

}}

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S03_V01

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = ॐ यो ह वा आत्मानं पञ्चविधमुक्थं वेद यस्माद्धीदं सर्वमुत्तिष्ठति स सम्प्रतिवित् ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V01

| id = AIT_C02_S03_V01_B01

| text =

योऽसौ नारायणो देवः परमात्मा सनातनः ।

नित्याततगुणत्वात् स आत्मेत्युक्तः सदा श्रुतौ ॥

Line 1,793:

Line 1,913:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S03_V02

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = पृथिवी वायुराकाश आपो ज्योतींषीत्येव वा आत्मोक्थं पञ्चविधमेतस्माद्धीदं सर्वमुत्तिष्ठत्येतमेवाप्येत्ययनं ह वै समानानां भवति य एवं वेद ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V02

| id = AIT_C02_S03_V02_B01

| text =

.... तानि रूपाणि वै हरेः ॥

स्थितानि पञ्चभूतेषु पृथिव्याद्यभिधानि च ।

Line 1,830:

Line 1,951:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S03_V03

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = तस्मिन् योऽन्नं चान्नादं च वेदाहास्मिन्ननादो जायते । भवत्यस्यान्नमापश्च पृथिवी चान्नमेतन्मयानि ह्यन्नानि भवन्ति ॥

| verse_line2 = ज्योतिश्च वायुश्चान्नादमेताभ्यां हीदं सर्वमन्नमत्त्यावपनमाकाश आकाशे हीदं सर्वं समोप्यत आवपनं ह वै समानानां भवति य एवं वेद ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V03

| id = AIT_C02_S03_V03_B01

| text =

सङ्कर्षणश्च प्रद्युम्नस्तत्र भोक्तृषु संस्थितौ ॥

भोक्तृशक्तिप्रदौ नित्यं भोक्तारौ च विशेषतः ।

Line 1,856:

Line 1,978:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S03_V04

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = तस्मिन् योऽन्नं चान्नादं च वेदाहास्मिन्नन्नादो जायते भवत्यस्यान्नमोषधिवनस्पतयोऽन्नं प्राणभृतोऽन्नादमोषधिवनस्पतीन् हि प्राणभृतोऽदन्ति । तेषां य उभयतोऽदन्ताः पुरुषस्यानुविधां विहितास्तेऽन्नादाः अन्नमितरे पशवस्तस्मात् त इतरान् पशूनधीव चरन्त्यधीव ह्यन्नेऽन्नादो भवत्यधीव ह समानानां जायते य एवं वेद ॥

| verse_line2 = १ ॥

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V04

| id = AIT_C02_S03_V04_B01

| text =

सङ्कर्षणश्च प्रद्युम्नो जङ्गमेषु व्यवस्थितौ ॥

नारायणानिरुद्धौ तु स्थावरान्तर्गतौ प्रभू ।

Line 1,893:

Line 2,016:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V04

| id = AIT_C02_S03_V04_B01

| text =

आत्मशब्दाच्च न भूतमात्रमत्रोच्यते । न च मुख्यार्थं परित्यज्योपचारार्थोऽङ्गीकर्तव्यो विरोधाभावे । सर्वनामवत्वं च भगवतः श्रुत्यैवोपपादितं पूर्वत्र । वपनीरोमकरणावकाशप्रदानबीजवर्धनेषु इति च धातुः । तस्मिन् पञ्चके योऽन्नमन्नादं च वेद सोऽस्मिन् स्वजातियूथे विशेषेणान्नाद आजायते ह । तस्मिन् वेद अस्मिन्नाजायत इति पृथक् पृथक् पुनः पुनर्विशेषणादुपासकस्य स्वजातिसन्निधानाच्च स्वजाताविति ज्ञायते ।

}}

Line 1,900:

Line 2,024:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V04

| id = AIT_C02_S03_V04_B01

| text =

क्षीराब्धिशयनं विष्णो रूपं यत्पुरुषाभिधम् । सङ्कर्षणश्च प्रद्युम्नस्तदाकारौ नृषु स्थितौ ॥

नारायणानिरुद्धौ तु पश्वाकारौ पशुस्थितौ ॥

Line 1,909:

Line 2,034:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V04

| id = AIT_C02_S03_V04_B01

| text =

गुणवैशेष्याभावेन वाहनादिषु चरणमात्रादधीव चरन्तीत्यादाविवशब्दः ॥ १ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S03_V05

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = तस्य य आत्मानमाविस्तरां वेदा । अश्नुते हाऽऽविर्भूय ओषधिवनस्पतयो यच्च किञ्च प्राणभृत् । स आत्मानमाविस्तरां वेद । ओषधिवनस्पतिषु हि रसो दृश्यते । चित्तं प्राणभृत्सु । प्राणभृत्सु त्वेवाविस्तरामात्मा । तेषु हि रसोऽपि दृश्यते । न चित्तमितरेषु । पुरुषे त्वेवाविस्तरामात्मा । स हि प्रज्ञानेन सम्पन्नतमः । विज्ञातं वदति विज्ञातं पश्यति वेद श्वस्तनम् । वेद लोकालोकौ । मर्त्येनामृतमीप्सत्येवं सम्पन्नः । अथेतरेषां पशूनामशनापिपासे एवाभिविज्ञानम् । न विज्ञातं वदन्ति न विज्ञातं पश्यन्ति न विदुः श्वस्तनं न लोकालोकौ । त एतावन्तो भवन्ति । यथाप्रज्ञं हि सम्भवाः ॥

| verse_line2 = २ ॥

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V05

| id = AIT_C02_S03_V05_B01

| text =

आविर्भावं तारतम्याद्यो वेद परमात्मनः ।

स तस्यैव विशेषेण प्रीतियोगाद् भविष्यति ॥

Line 1,949:

Line 2,076:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V05

| id = AIT_C02_S03_V05_B01

| text =

य आत्मानं परमात्मानमाविस्तरां आविर्भावतारतम्येन वेद स तस्य विष्णोरेव । सर्वेषां तदीयत्वेऽपि प्रियत्वात् तदीयत्वविशेषणम् । ओषधिवनस्पतयो यच्च किञ्च प्राणभृत् तत्सर्वं शिलादिभ्यो भूयस्त्वेन तेष्वाविर्भूतोऽश्नुते भगवान् । स एव च नारायणः सम्यक् स्वात्मानमाविस्तरां वेद । अन चेष्टायामिति धातोश्चेष्टावत्त्वमेव प्राणभृत्त्वं पश्वादीनाम् । ज्ञानानुसारेण ह्युत्पत्तयः सम्भवाः ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S03_V06

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = स एष पुरुषः समुद्रः सर्वं लोकमति यद्ध किञ्चाश्नुतेत्येनं मन्यते । यद्यन्तरिक्षलोकमश्नुतेऽत्येनं मन्यते यद्यमुं लोकमश्नुवीतात्येवैनं मन्येत ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V06

| id = AIT_C02_S03_V06_B01

| text =

योऽस्मिन् पुरुषे पश्वादिभ्य आधिक्येन सन्निहितो भगवान् स एष पुरुषः समुद्रः समुद्रिक्तोऽन्येभ्यः । स जीवो यद्यपि भगवत्प्रसादात् सर्वलोकाधिपो भवति । सर्वलोकानतीत्य यत्ककिञ्चिदलौकिकं मोक्षाख्यमप्यश्नुते । तथापि तमेनमात्मशब्देन प्रस्तुतं विष्णुमत्येव मन्यतेऽधिकमेव मन्यते स्वात्मनः सर्वस्माच्च । मुक्तोपि न तेन साम्यं तद्भावं वा मन्यते । कृष्णो मुक्तैरिज्यते वीतमोहैः मुक्तानां परमा गतिः अमृतस्यैष सेतुः इत्यादिवाक्याच्च ।।

}}

Line 1,972:

Line 2,101:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V06

| id = AIT_C02_S03_V06_B01

| text =

यद्यपि देवलोकाधिपत्यं तद्योग्यस्य विष्णुर्ददाति तदप्यश्नुवीतैव । बहुगणिकादिपरिवाररूपमशुचीदं पदमित्यादिबुद्ध्या नापह्नुवीत । एनं भगवन्तमतिमन्येतैव सर्वथा स्वतः सर्वस्माच्चाधिकमेव मन्येत । यद्यमुं लोकमश्नुते प्राप्नोति अश्नुवीत भुञ्जीत ।

पृथिवीलोकाधिपत्येऽपि विष्णोराधिक्यं सत्पुरुषो मन्यत इति प्रत्यक्षसिद्धत्वान्न पृथगुक्तम् । अतिशब्दाद्यद्ध किञ्चेति प्रथमोक्तो मोक्ष इति सिद्धम् । अन्तरिक्षप्राप्तेरल्पत्वान्मोक्षे स्वतः सिद्धत्वाच्चातिमन्यते इति सिद्धवचनमेव कृतम् । स्वर्गादिप्राप्तेरधिकैश्वर्याद् भगवत्समोऽहं भगवत्स्वरूप इति वा मन्तुं प्राप्तिरस्तीत्येवैनं मन्येतेति सावधारणा विधिः ।।

Line 1,980:

Line 2,110:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V06

| id = AIT_C02_S03_V06_B01

| text =

न च मन्यते इति काममात्रम् । मनु अवबोधन इति धातोः । न ह्यवबोध एव कामः । अन्यथा राज्यं जानन्नपि राज्यकाम इति स्यात् । न च मन्यते मन्येतेति द्विविधः प्रयोगस्तस्मिन् पक्षे युज्यते । न च सर्वलोकमतीत्याश्नतो मुक्तस्य मुक्तेरन्यत्र कामो विद्यते । सर्वलोकाधिकं च मुक्तिं विना नान्यत् । तस्मान्मुक्तैरमुक्तैरपि भगवान् सर्वोत्तमत्वेन चिन्त्य इति सिद्धम् ।

}}

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S03_V07

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = स एष पुरुषः पञ्चविधस्तस्य यदुष्णं तज्ज्योतिर्यानि खानि स आकाशोऽथ यल्लोहितं श्लेष्मा रेतस्ता आपः । यच्छरीरं सा पृथिवी । यः प्राणः स वायुः । स एष वायुः पञ्चविधः प्राणोऽपानो व्यान उदानः समानः । ता एता देवताः प्राणापानयोरेव निविष्टाश्चक्षुः श्रोत्रं मनो वागिति । प्राणस्य ह्यन्वपायमेता अपि यन्ति ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V07

| id = AIT_C02_S03_V07_B01

| text =

पुरुषस्थपञ्चभूतेषु पञ्चरूपो हरिः स्थितः ।

प्रद्युम्नादिस्वरूपेण ज्योतिरादौ पृथक् पृथक् ॥

Line 2,025:

Line 2,157:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S03_V08

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = स एष वाचश्चित्तस्योत्तरत्तरिक्रमो यद्यज्ञः । स एष यज्ञः पञ्चविधोऽग्निहोत्रं दर्शपूर्णमासौ चातुर्मास्यानि पशुः सोमः । स एव यज्ञानां सम्पन्नतमो यत्सोमः एतस्मिन् ह्येताः पञ्चविधाः अधिगम्यन्ते यत् प्राक्सवनेभ्यः सैका विधा त्रीणि सवनानि, यदूर्ध्वं सा पञ्चमी ॥

| verse_line2 = ३ ॥

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V08

| id = AIT_C02_S03_V08_B01

| text =

तस्माद् वायुवशानां हि वाक्चित्तादिस्वरूपिणाम् ।

देवानां क्रमवृत्तिभ्यो जाते यज्ञेऽपि केशवः ॥

Line 2,051:

Line 2,184:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V08

| id = AIT_C02_S03_V08_B01

| text =

पञ्चरूपभगवद्ध्यानार्थमेव चैतत्पञ्चविधत्वं सर्वत्रोक्तम् ॥ ३ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S03_V09

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = यो ह वै यज्ञे यज्ञं वेदाहन्यहर्देवेषु देवमध्यूळ्हं स सम्प्रतिवित् । एष वै यज्ञे यज्ञोऽहन्यहर्देवेषु देवोऽध्यूळ्हो यदेतन्महदुक्थम् । तदेतत्पञ्चविधम् । त्रिवृत्पञ्चदशं सप्तदशमेकविंशं पञ्चविंशमिति स्तोमतः । गायत्रं रथन्तरं बृहद्भद्रं राजनमिति सामतः । गायत्र्युष्णिग्बृहतीत्रिष्टुब् द्विपदेति छन्दस्तः । शिरो दक्षिणः पक्ष उत्तरः पक्षः पुच्छमात्मेत्याख्यानम् ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V09

| id = AIT_C02_S03_V09_B01

| text =

यज्ञेषु यज्ञनामानं याज्यत्वात् पुरुषोत्तमम् ।

अधिरूढं तथाऽहस्सु चाहर्नामानमेव तु ॥

Line 2,083:

Line 2,218:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S03_V10

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = पञ्चकृत्वः प्रस्तौति पञ्चकृत्व उद्गायति पञ्चकृत्वः प्रतिहरति पञ्चकृत्व उपद्रवति पञ्चकृत्वो निधनमुपयन्ति । तत्स्तोभसहस्रं भवति । एवं ह्येताः पञ्चविधाः अनुशस्यन्ते यत्प्राक्तृचाशीतिभ्यः सैका विधा तिस्रस्तृचाशीतयो यदूर्ध्वं सा पञ्चमी ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V10

| id = AIT_C02_S03_V10_B01

| text =

प्रस्तावादिष्वपि विभुः पञ्चधैव व्यवस्थितः ॥

प्रस्तावादीन् पञ्चकृत्वस्तस्मादेव प्रकुर्वते ।

Line 2,103:

Line 2,239:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S03_V11

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = तदेतत्सहस्रम् ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V11

| id = AIT_C02_S03_V11_B01

| text =

अनन्तरूपो हि हरिः शब्दोऽप्येष ह्यनन्तधा ।

विष्णोः सहस्रनामस्तु यत्तद्रूपसहस्रकम् ॥

Line 2,134:

Line 2,271:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S03_V12

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = तत्सर्वम् । तानि दश

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V12

| id = AIT_C02_S03_V12_B01

| text =

मत्स्यकूर्मक्रोडसिंहवटुभार्गवराघवाः ।

कृष्णबुद्धौ च कल्कीति रूपाणां दशकं हरेः ॥

Line 2,158:

Line 2,296:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S03_V13

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = दशेति वै सर्वम् ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V13

| id = AIT_C02_S03_V13_B01

| text =

दशेति सर्वनामैतत्प्रथितं मुख्यतः श्रुतौ ॥

शं रूपं भगवन्तं यद्दद्याद् व्यक्त्या समस्तशः ।

Line 2,183:

Line 2,322:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S03_V15

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = तानि त्रीणि च्छन्दांसि भवन्ति । त्रेधा विहितं वा इदमन्नमशनं पानं खादस्तदेतैराप्नोति ॥

| verse_line2 = ४ ॥

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V15

| id = AIT_C02_S03_V15_B01

| text =

.... छन्दस्त्रयं चात्र तृचाशीतित्रयात्मकम् ॥

अशनादित्रिकं तच्च भूत्वा विष्णुमुपैति च ।

Line 2,208:

Line 2,348:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V15

| id = AIT_C02_S03_V15_B02

| text =

..त्रिविधो ह्यनिरुद्धोऽसावध्यात्मादिविभेदतः ।

अतस्त्रिवृदिति प्रोक्तस्तथा पञ्चदशात्मकः ॥

Line 2,246:

Line 2,387:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V15

| id = AIT_C02_S03_V15_B03

| text =

..स्तूयमानत्वात् स्तोमः । समत्वात् साम । छन्द्यत्वात् छन्दः ॥ ४ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S03_V16

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = तद्वा इदं बृहतीसहस्रं सम्पन्नम् । तद्धैतदेके नानाच्छन्दसां सहस्रं प्रतिजानते किमन्यत्सत् । अन्यद् ब्रूयामेति त्रिष्टुप्सहस्रमेके जगतीसहस्रमेकेऽनुष्टुप्सहस्रमेके ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V16

| id = AIT_C02_S03_V16_B01

| text =

तदिदमुक्तप्रकारेणैव बृहतीसहस्रं सम्पन्नं भवति । तदेके नानाच्छन्दसां सहस्रं शंसितव्यमेव बृहतीसहस्रसम्पादनमविवक्षितमिति प्रतिजानते । केचित् त्रिष्टुप्सहस्रमेव शंसितव्यमिति ।

}}

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S03_V17

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = तदुक्तमृषिणाऽनुष्टुभमनु चर्चूर्यमाणमिन्द्रं निचिक्युः कवयो मनीषेति । वाचि वै तदैन्द्रं प्राणं न्यचायन्नित्येतत् तदुक्तं भवति ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V17

| id = AIT_C02_S03_V17_B01

| text =

अनुष्टुप्सहस्रमेवेति वदन्तोऽनुष्टुप्प्रशंसात्मिकामृचं दर्शयन्ति । बीभत्सूनां जगद्भर्तुमिच्छूनाम् । अपां सयुजं सहैव चरन्तं चाहुः विष्णुं हंसस्वरूपिणम् । अनुष्टुभं चर्चूर्यमाणं पुनः पुनर्वदन्तं परमेश्वरं ददृशुश्च ।

}}

Line 2,285:

Line 2,429:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V17

| id = AIT_C02_S03_V17_B01

| text =

मेघसंस्थं हंसरूपं तं विष्णुं परमेश्वरम् ।

विरिञ्चशिवपूर्वेभ्यो नृसिंहानुष्टुभं पराम् ॥

Line 2,298:

Line 2,443:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V17

| id = AIT_C02_S03_V17_B01

| text =

वागाख्यायामनुष्टुभ्युच्चार्यमाणायां हि मुनयो विष्णुं ददृशुः । अतो ब्रह्मादयोऽपि विष्णोः सकाशादनुष्टुभर्थं सर्वदा शृण्वन्तीति ज्ञायतेऽतोऽनुष्टुबेव छन्दसां वरेति चोक्तं भवति ।

}}

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S03_V18

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = स हेश्वरो यशस्वी कल्याणकीतिर्भवितोरीश्वरो ह तु पुराऽऽयुषः प्रैतोरिति ह स्माह ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V18

| id = AIT_C02_S03_V18_B01

| text =

अनुष्टुभां सहस्रं तु यः शंसीतात एव तु ।

भवितुं चेश्वरः स स्याद् भावो मुक्तिर्न चान्यथा ॥

Line 2,323:

Line 2,470:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S03_V19

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = अकृत्स्नो ह्येष आत्मा यद्वागभि हि प्राणेन मनसेस्यमानो वाचा नानुभवति । बृहतीमभि सम्पादयेदेष वै कृत्स्न आत्मा यद्बृहती ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V19

| id = AIT_C02_S03_V19_B01

| text =

महैतरेयो भगवान् तन्नेत्याह रमापतिः ।

नानाच्छन्दःप्रशंसादिप्रमाणरहितत्वतः ॥

Line 2,352:

Line 2,500:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S03_V20

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = सोयमात्मा सर्वतः शरीरैः परिवृतः । तद्यथाऽयमात्मा सर्वतः शरीरैः परिवृत एवमेव बृहती सर्वतश्छन्दोभिः परिवृता । मध्यं ह्येषामङ्गानामात्मा । मध्यं छन्दसां बृहती । स हेश्वरो यशस्वी कल्याणकीर्तिर्भवितोरीश्वरो ह तु पुरायुषः प्रैतोरिति ह स्माऽऽह । कृत्स्नो ह्येष आत्मा यद्बृहती तस्माद् बृहतीमेवाभिसम्पादयेत् ॥ ५ ॥

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V20

| id = AIT_C02_S03_V20_B01

| text =

अङ्गेभ्य एव सम्भूतान्यन्यच्छन्दांसि चाब्जजात् ।

मध्यात् तु बृहती जाता तस्मात् सा मध्यमुच्यते ॥

Line 2,383:

Line 2,532:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V20

| id = AIT_C02_S03_V20_B01

| text =

इतोऽन्यत् सत्किमित्याहुर्नानाच्छन्दस्त्ववादिनः ।

अन्यत् सद्रूपमित्याहुस्त्रिष्टुब्वादिन एव ते ॥

Line 2,391:

Line 2,541:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V20

| id = AIT_C02_S03_V20_B01

| text =

ऐन्द्रं प्राणं परमेश्वरसहितं वायुम् । प्राणेन मनसा च अभि इस्यमानोऽभ्यस्यमानः । तृतीयोऽतिशये इति सूत्रादकारस्येकारः । मथनात् मिथिलो जातः सहनात् सिंह उच्यते । हत्वी दस्यून् इत्यादिवच्च । अभ्यस्यमानः अभितः क्षिप्यमाणो विषयेषु बहुशः । कृत्स्न आत्मा कृत्स्नप्रतिमा विष्णोः ।

}}

Line 2,398:

Line 2,549:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V20

| id = AIT_C02_S03_V20_B01

| text =

एकापि प्रतिमा विष्णोर्बृहती च्छन्दसां वरा ।

अन्यच्छन्दोऽभिधा यत्स्यात् प्रतिमा मध्यमैव तत् ॥

Line 2,407:

Line 2,559:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V20

| id = AIT_C02_S03_V20_B01

| text =

एवं ब्रह्मादिभिः श्रूयमाणानुष्टुबपि बृहत्या अङ्गमिति बृहत्या एवाधिक्यमुक्तं भवति ॥ ५ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S03_V21

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = तद्वा इदं बृहतीसहस्रं सम्पन्नं तस्य वा एतस्य बृहतीसहस्रस्य सम्पन्नस्यैकादशानुष्टुभां शतानि भवन्ति । पञ्चविंशतिश्चानुष्टुभः । आत्तं वै भूयसा कनीयः ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V21

| id = AIT_C02_S03_V21_B01

| text =

बृहतीसम्पादनेऽनुष्टुप्शंसनमात्रात् पञ्चविंशोत्तरशतानुष्टुबाधिक्यं च भवति । अत आधिक्यात् बृहतीसम्पादनमेव वरम् । तस्यात्रैवान्तर्भावात् । जगत्यादिकं त्वधिकत्वेऽपि बृहतीवन्माहात्म्याभावादेवोपेक्ष्यते ।

}}

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S03_V22

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = तदुक्तमृषिणा ॥

| verse_line2 = वाचमष्टापदीमहमित्यष्टौ हि चतुरक्षराणि भवित । नवस्रक्तिमिति बृहती सम्पद्यमाना नवस्रक्ति । ऋतस्पृशमिति सत्यं वै वागृचा स्पृष्टा । एन्द्रात् परि तन्वं मम इति । तद्यदेवैतद्बृहतीसहस्रमनुष्टुप्सम्पन्नं भवति । तस्मात् तदैन्द्रात् प्राणाद् बृहत्यै वाचमनुष्टुभं तन्वं संनिर्मिमीते ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V22

| id = AIT_C02_S03_V22_B01

| text =

वाचमष्टापदीमहमित्यनुष्टुभो बृहतीसम्पादनवचनाच्च । अष्टचतुरक्षराण्यनुष्टुप् । तस्या एव बृहतीसम्पादने नव स्रक्तयो भवन्ति । ऋचा वाक् ऋग्रूपेण वागृतं स्पृष्टा सत्यरूपं विष्णुं स्पृष्टा भवति । इन्द्रस्य परमेश्वरस्य विष्णोः सम्बन्धी नितरां प्रियत्वाद्यः प्राणदेवता वायुः तस्य प्रतिमारूपमिदं बृहतीसहस्रम् । स च वायुर्विष्णोर्मुख्यप्रतिमा । तस्माद् विष्णोरेव प्रतिमा बृहतीसहस्रम् ।

}}

Line 2,447:

Line 2,602:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V22

| id = AIT_C02_S03_V22_B01

| text =

तस्मात् तस्यैव बृहतीसहस्रत्वेन सम्पन्नस्य पञ्चविंशोत्तरैकादशशतानुष्टुप्त्वेन सम्पादने बृहतीदैवतप्राणरूपाद् वायोरनुष्टुब्देवताया वाग्रूपाया उमाया उत्पत्तिः संस्मृता भवत्येवं जानतः । ततश्चोमाया अपि भगवत्प्रतिमात्वाद् विष्णुप्रतिमास्थापक एव भवत्येतत् सर्वं सम्यग्ध्यायन् ।

विष्णुरेव बृहत्याः प्राणस्याधिष्ठातृदेवता । प्रतिमाधिष्ठितदेवतावत् । तस्माद् बृहत्याः सकाशादनुष्टुप्सम्पादने तस्यैव विष्णोः प्रतिमान्तरं तस्मादेव निर्मितं भवति । अत एवेन्द्रात् परितन्वं मम इत्युक्तम् । बृहतीस्थविष्णोर्बलादेव तत्सम्पद्यते । स हि तस्याः षट् त्रिंशदक्षरादित्वमपि नियमयति तत्प्रसादाद् वायुश्च । वायुरेव यद्भगवन्नियतो नियमयति तस्मादिन्द्रात् परीत्यस्यैन्द्रात् प्राणादिति व्याख्या कृता ।

Line 2,455:

Line 2,611:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V22

| id = AIT_C02_S03_V22_B01

| text =

यावत्सहस्रं बृहती तावच्छंसेदनुष्टुभाम् ।

छन्दसां वा तदन्येषां बृहतीत्वं स्मरेत् ततः ॥

Line 2,473:

Line 2,630:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V22

| id = AIT_C02_S03_V22_B01

| text =

स्रक्तयो विभागाः ।

स्रक्तिरंशो विभागश्च विदलं चेति कथ्यते । इति शब्दनिर्णये ।

Line 2,480:

Line 2,638:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S03_V23

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = स वा एव वाचः परमो विकारो यदेतन्महदुक्थम् ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V23

| id = AIT_C02_S03_V23_B01

| text =

स वा एष वाचः परमो विकारः अकाराख्यवाग्विकारेषूत्तमो बृहतीसहस्राख्यः ।

}}

Line 2,497:

Line 2,656:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V23

| id = AIT_C02_S03_V23_B01

| text =

अकारः प्रथमं नाम विष्णोः सर्वगुणान् ब्रुवन् ।

सर्वदोषविरुद्धत्वाद् गुणनामन्यतामपि ॥

Line 2,514:

Line 2,674:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S03_V24

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = तदेतत्पञ्चविधम् । मितममितं स्वरः सत्यानृते इति । ऋग्गाथा कुम्ब्या तन्मितम् । यजुर्निगदो वृथावाक्तदमितम् । सामाथो यः कश्च गेष्णः स स्वरः । ओमिति सत्यम् । नेत्यनृतम् । तदेतत्पुष्पं फलं वाचो यत्सत्यम् । सहेश्वरो यशस्वी कल्याणकीर्तिर्भवितोः पुष्पं हि फलं वाचः सत्यं वदति ॥

| verse_line2 = अथैतन्मूलं वाचो यदनृतम् । तद्यथा वृक्ष आविर्मूलः शुष्यति स उद्वर्तत एवमेवानृतं वदन्नाविर्मूलमात्मानं करोति स शुष्यति स उद्वर्तते । तस्मादनृतं न वदेद् । दयेत त्वेनेन ॥

| verse_line3 = पराग्वा एतद्रिक्तमक्षरं यदेतदोमिति । तद्यत्किञ्चोमित्याहात्रैवास्मै तद्रिच्यते । स यत्सर्वमोङ्कुर्याद्रिच्यादात्मानम् । स कामेभ्यो नालं स्यात् ॥

| verse_line4 = अथैतत्पूर्णमभ्यात्मं यन्नेति । स यत्सर्वं नेति ब्रूयात् पापिकास्य कीर्तिर्जायेत । सैनं तत्रैव हन्यात् । तस्मात् काल एव दद्यात् । काले न दद्यात् । तत्सत्यानृते मिथुनीकरोति । तयोर्मिथुनात् प्रजायते ।भूयान् भवति । यो वै तां वाचं वेद यस्या एषः विकारः स सम्प्रतिवित् । अकारो वै सर्वा वाक् सैषा स्पर्शोष्मभिर्व्यज्यमाना बह्वी नानारूपा भवति । तस्यै यदुपांशु स प्राणः । अथ यदुच्चैस्तच्छरीरम् । तस्मात् तत्तिर इव । तिर इव ह्यशरीरम् । अशरीरो हि प्राणः । अथ यदुच्चैस्तच्छरीरं तस्मात् तदाविराविर्हि शरीरम् ॥ ६ ॥

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V24

| id = AIT_C02_S03_V24_B01

| text =

....तदेतत्पञ्चधा स्थितम् ॥

व्याख्यानमेवाकारस्य सहैवोक्थेन सर्वशः ।

Line 2,578:

Line 2,739:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V24

| id = AIT_C02_S03_V24_B01

| text =

. परमविकारेण सह विकारमात्रस्यापि प्रस्तुतत्वात् तदेतत्पञ्चविधमिति परामर्शः ।

}}

Line 2,585:

Line 2,747:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V24

| id = AIT_C02_S03_V24_B01

| text =

.स्वराणां नियमो यत्र ह्यृचो नामैव ताः स्मृताः ।

अन्या मिताक्षरा यास्तु ता गाथाः परिकीर्तिताः ॥

Line 2,596:

Line 2,759:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V24

| id = AIT_C02_S03_V24_B01

| text =

. अकारार्थत्वान्नकारस्य ककिञ्चिन्मूलमिव । तस्मान्मूलत्वादकारार्थोऽपि ज्ञेय एव । नायोग्यानां सम्यग्वाच्य इति स्वल्प एव प्रकाशितोऽस्माभिः । वाच उद्वर्तनाशक्तेः स्वयमेवोद्वर्तते । यद्धि देवतासु करोति तदात्मन्यापतति । तस्माद् द्रव्यदानं ज्ञानदानं वा काले पात्राद्यनुसारेणैव कुर्यात् ।

}}

Line 2,603:

Line 2,767:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V24

| id = AIT_C02_S03_V24_B01

| text =

.अकारस्योङ्कारता त्वकारलोपेनैव जातेति सत्यमोङ्कारः । अकारस्यादौ स्थितत्वेन च यथार्थरूपत्वात् । उकारादिविकारसहितत्वात् पुष्पफलात्मकश्च । अकारस्यार्थरूपः सन्नेव च भगवांस्तमेवोङ्कारो वक्ति । अतश्च सत्यमोङ्कारः । यमर्थमकारो वक्ति तमेव वक्तीति । नकारस्त्वच्छिरस्कत्वात् मूलभूतस्याकारस्यान्ते स्थितिरूपत्वादयथास्थितेरसत्यरूपः । तथाप्यकारस्य चैकार्थत्वात् मूलभूतश्च । तस्मादकारस्यैतद् वृथा वागादिकमपि व्याख्यानम् । तस्माद् विजानतः सर्वमपि भगवन्नामैव ॥ ६ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S03_V25

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = तद्वा इदं बृहतीसहस्रं सम्पन्नं तद्यशः । स इन्द्रः स भूतानामधिपतिः । स य एवमेतमिन्द्रं भूतानामधिपतिं वेद विस्रसा हैवास्माल्लोकात् प्रैतीति ह स्माऽऽह महिदास ऐतरेयः ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V25

| id = AIT_C02_S03_V25_B01

| text =

विद्यान्तरोपदेशार्थं तद्वा इदं बृहतीसहस्रमिति पुनः पुनः परामर्शः । तदिदं बृहतीसहस्रं तद्यशस्तस्य नारायणस्य यशः । यस्य नारायणस्यैतद्यशः स भगवानेवेन्द्रनामा । स हि यत्प्रथमत इन्द्रो बभूव स्वेच्छया यज्ञनामा । तस्मात् तमेव वेदा इन्द्रशब्देन वदन्ति मुख्यतः । इदि परमैश्वर्ये इति धातोश्च । तस्यैव हि परमैश्वर्यम् । अन्येषां तु द्वादशानां तेन दत्तमेवेन्द्रत्वं न तु मुख्यतः । अतो विष्णावेवेन्द्रशब्दं प्रयुङ्क्ते श्रुतिः । मत्सि सोमं वरुणं मत्सि मित्रं मत्सीन्द्रिमिन्दो पवमान विष्णुम् इति ।

}}

Line 2,626:

Line 2,792:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V25

| id = AIT_C02_S03_V25_B01

| text =

न चेन्द्रं विष्णुं चेति पृथगन्वयः क्रियते । तदा वरुणादिषु पृथक् पृथक् मत्सिशब्ददर्शनादत्रापि पृथङ् मत्सिशब्दो दृश्येत । न हि सर्वेषां पृथङ्मत्सिशब्ददर्शने एकस्यैवान्यथात्वं युज्यते । न चात्र द्वित्वगमकं चकारादिकं विद्यते । तस्मात् प्रातर्भगं पूषणं ब्रह्मणस्पतिमित्याद्यप्येकस्यैव विष्णोर्विशेषणम् ।

}}

Line 2,633:

Line 2,800:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V25

| id = AIT_C02_S03_V25_B01

| text =

यत्र चैवं भूतेष्वेकत्वे विरोधो दृश्यते तत्र तेनैव विरोधेन द्वित्वं भवति । अन्यथैकत्वमेव । यो देवानां नामधा एक एव इति चोक्तम् । बहुरूपत्वाद् बहुवचनं च विष्णोरेव युज्यते । तस्मान्मुख्यतो विष्णावेवेन्द्रादिशब्दा अन्येषामुपचारतः । मत्सि महामिन्द्रमिन्दो मदायेत्यन्येन्द्रस्य पृथगुक्तेश्च मत्सीन्द्रमिन्दो पवमानेति पूर्वोक्त इन्द्रो विष्णुरेवेति सिद्धम् ।

}}

Line 2,640:

Line 2,808:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V25

| id = AIT_C02_S03_V25_B01

| text =

महत्त्वं च तस्यादितिपुत्रत्वेऽग्रजत्वमात्रम् । न तु सामर्थ्यतः । मह पूजायामिति धातोः । पूज्यो ह्यग्रजो भवति ।

}}

Line 2,647:

Line 2,816:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V25

| id = AIT_C02_S03_V25_B01

| text =

आयो विवाय सचथाय दैव्य इन्द्राय विष्णुः सुकृते सुकृत्तरः ।

वेधा अजिन्वत् त्रिषधस्थ आर्यमृतस्य भागे यजमानमभजत् ॥

Line 2,655:

Line 2,825:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V25

| id = AIT_C02_S03_V25_B01

| text =

इतीन्द्रस्य परमदैवं जनको यज्ञभागादिप्रदाता विष्णुरेव हि श्रूयते । इन्द्रश्च यजमानः । तस्मात् तत्प्रसादादवताराग्रजत्वमेव तस्य महत्वम् ।

}}

Line 2,662:

Line 2,833:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V25

| id = AIT_C02_S03_V25_B01

| text =

अन्येन्द्रो ह्यहं प्रथमः पिबेयमहं प्रथमः पिबेयमिति वायुना विवदमान आजौ पराजितो वायुं प्रसादयित्वा चतुर्थे वायुना सह ग्रहमाप । विष्णुस्तु क्रतुं सचन्त मारुतस्य वेधस इति वायोरपि विधाता श्रूयते । डुधाञ् धारणपोषणयोरिति धातोर्विशेषेण धारणपोषणकर्ता हि वेधाः । तस्माद् भगवत एवैतद्यशो बृहदुक्थादिकम् ।

}}

Line 2,669:

Line 2,841:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V25

| id = AIT_C02_S03_V25_B01

| text =

ऋक्सहस्रात्मकं विष्णोर्यश इन्द्राभिधस्य हि ।

इन्द्रो हि प्रथमो विष्णुर्यज्ञनामा जगत्पतिः ॥

Line 2,685:

Line 2,858:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S03_V26

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = प्रेत्येन्द्रो भूत्वैषु लोकेषु राजति । तदाहुर्यदनेन रूपेणामुं लोकमभिसम्भवती३ । अथ केन रूपेणेमं लोकमाभवती३ ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V26

| id = AIT_C02_S03_V26_B01

| text =

श्वेतद्वीपादिकान् प्राप्य स इन्द्राख्यो हरिः स्वयम् ॥

महिदासाभिधो भूत्वा लोकेष्वेषु विराजति ।

Line 2,711:

Line 2,885:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S03_V27

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = तद्यदेतत् स्त्रियां लोहितं भवत्यग्नेस्तद्रूपम् । तस्मात् तस्मान्न बीभत्सेत । अथ यदेतत्पुरुषे रेतो भवत्यादित्यस्य तद्रूपम् । तस्मात् तस्मान्न बीभत्सेत । सोऽयमात्मेममात्मानममुष्मा आत्मने सम्प्रयच्छति । सावात्माऽमुमात्मानमिममस्मा आत्मने सम्प्रयच्छति । तावन्योन्यमभिसम्भवतः । अनेन अह रूपेणामुं लोकमभिसम्भवत्यमुनो रूपेणेमं लोकमाभवति ॥

| verse_line2 = ७ ॥

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V27

| id = AIT_C02_S03_V27_B01

| text =

इति पृष्ठः स्वशिष्यैः स महिदासोऽवदद्धरिः ।

स्त्रीषु यल्लोहितं लोके तत्राग्निस्थो जनार्दनः ॥

Line 2,763:

Line 2,938:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S03_V28

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = तत्रैते श्लोकाः–

| verse_line2 = यदक्षरं पञ्चविधं समेति युजो युक्ता अभियत् संवहन्ति ।

| verse_line3 = सत्यस्य सत्यमनु यत्र युज्यते तत्र देवाः सर्व एकं भवन्ति ॥

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V28

| id = AIT_C02_S03_V28_B01

| text =

यन्नारायणादिरूपेण पञ्चविधमक्षरं परं ब्रह्म तत्स्वस्मिन्नेव स्त्रीपुंरूपेण समेति । स्त्रीपुंरूपेण युजो देवा अश्वरूपेण रथे युक्ताः सन्तो यन्नारायणाख्यं परं ब्रह्माभिसंवहन्ति । तदेतत्सत्यस्य सत्यं नारायणाख्यं ब्रह्म यत्रानुयुज्यते यस्मिन् स्वरूप एव स्त्रीपुंरूपेण युज्यते । तत्र तस्मिन् एव परे ब्रह्मणि नारायणाख्ये सर्वदेवा एकीभवन्ति मुक्ताः सन्तो मिलिता भवन्ति । नायमेकीभावो नाम स्वरूपैक्यम् । किन्त्वेकस्थाने वासोऽत्यनुकूलचित्तता च । एकीभूय नृपाः सर्वे ववृषुः पाण्डवं शरैः ।

एकीभूता तु सा सेना पाण्डवानभ्यवर्तत ॥

Line 2,784:

Line 2,960:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S03_V29

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = यदक्षरादक्षरमेति युक्तं युजो युक्ता अभियत् संवहन्ति ।

| verse_line2 = सत्यस्य सत्यमनु यत्र युज्यते तत्र देवाः सर्व एकं भवन्ति ॥

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V29

| id = AIT_C02_S03_V29_B01

| text =

यस्मादक्षरान्नारायणाख्यात् स स्वयमेव भगवान् प्रादुर्भावरूपी स्त्रीपुंरूपेण युक्त आगच्छति । तात्पर्यार्थं तस्यैवार्थस्य पुनरभ्यासः ।

}}

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S03_V30

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = यद्वाचा ओमिति यच्च नेति यच्चास्याः क्रूरं यदु चोल्बणिष्णु ।

| verse_line2 = तद्वियूया कवयोऽन्वविन्दन् आत्मायत्ता समतृप्यञ्च्छृतेऽधि ॥

| verse_line3 = यस्मिन् नामा समतृप्यञ्च्छृतेऽधि तत्र देवाः सर्वयुजो भवन्ति ।

| verse_line4 = तेन पाप्मानमपहत्य ब्रह्मणा स्वर्गं लोकमप्येति विद्वान् ॥

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V30

| id = AIT_C02_S03_V30_B01

| text =

वियूय विचार्य नामायत्तान्येव नामार्थभूतान्येव विष्णोर्माहात्म्यादीन्यन्वविन्दन् । ततश्चाधिकं समतृप्यन् । शृते परिपक्वे सति ज्ञाने । यस्मिन् विष्णौ नामानि ज्ञात्वा तस्मिन् ज्ञाने परिपक्वे समतृप्यन् तस्मिन्नेव देवाः सर्वयुजो भवन्तीत्यवधारणार्थं पुनर्वचनम् । सर्वयुजो भवन्ति मनोवाक्कर्मभिस्तत्रैव युक्ता भवन्ति ।

}}

Line 2,821:

Line 2,999:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V30

| id = AIT_C02_S03_V30_B01

| text =

अर्थतः कठिनं क्रूरमुल्बणं श्रवणाप्रियम् इति शब्दनिर्णये ।

}}

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S03_V31

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = नैनं वाचा स्त्रियं ब्रुवन्नैनमस्त्रीपुमान् ब्रुवन् ।

| verse_line2 = पुमांसं न ब्रुवन्नेनं वदन् वदति कश्चन ॥

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V31

| id = AIT_C02_S03_V31_B01

| text =

अस्त्री पुमान् ब्रुवन् अस्त्री पुमांसं ब्रुवन् ।सप्तसु प्रथमा इति सूत्रात् । स्वातन्त्र्ये विभक्तिव्यत्ययः इति च । स्वतन्त्रो हि भगवान् तत्प्रेरित एव तं वदतीत्यभिप्रायः । वदन् वदति वदन्नेव वदति । वदन्नेव न वदति । भवत्येव हि भगवान् स्त्रीरूपः पुंरूपश्च । तस्माद् वदत्येव । अप्रसिद्धत्वान्न वदति च ।

}}

Line 2,845:

Line 3,025:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V31

| id = AIT_C02_S03_V31_B01

| text =

अ स्त्रीरूपश्चैव पुंरूपो यस्मान्नारायणः स्थितः ।

पुमांस्त्री चेति वाच्योऽतो वैलक्ष्ण्यान्न चोच्यते ॥

Line 2,856:

Line 3,037:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V31

| id = AIT_C02_S03_V31_B01

| text =

नारायणादिरूपेण पञ्चधैष हरिः स्थितः ।

तन्नामभिश्च स्त्रीरूपैः समेति स्वैः स केशवः ॥

Line 2,877:

Line 3,059:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V31

| id = AIT_C02_S03_V31_B01

| text =

तस्योपनिषत् सत्यस्य सत्यमिति । प्राणा वै सत्यम् । तेषामेष सत्यम् इति च श्रुतिः ।

}}

Line 2,884:

Line 3,067:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V31

| id = AIT_C02_S03_V31_B01

| text =

सर्वसाधुगुणत्वात् तु वायुः सत्य इतीर्यते ।

तस्यापि सत्यतादाता साधुपूर्णगुणो हरिः ॥

Line 2,921:

Line 3,105:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S03_V32

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = अ इति ब्रह्म । तत्राऽऽगतमहमिति ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V32

| id = AIT_C02_S03_V32_B01

| text =

एवं सर्वे शब्दा भगवद्वाचका इत्युक्त्वा अकारो विशेषतो नारायणवाचक इत्याह– अ इति ब्रह्मेति ॥

}}

Line 2,938:

Line 3,123:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V32

| id = AIT_C02_S03_V32_B01

| text =

इतिशब्दोऽभिधानान्ते यत्र वैशेषिकं हि तत् ।

नाम स्यादिति मे साक्षान्निर्णयः समुदाहृतः ॥

Line 2,947:

Line 3,133:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V32

| id = AIT_C02_S03_V32_B01

| text =

तत्रागतमहमिति यस्माद् अः इत्ययं शब्दः प्रस्तुतस्य भावं विरोधिनमन्यं च वदति तस्मात् प्रत्यक्षत्वाज्जीवजडात्मकस्य जगत एवानुक्तावपि प्रस्तुतरूपत्वात् तदन्यस्तद्विरोधी तत्र दृश्यमानदोषवर्जितश्चाकारशब्दार्थ इति सिद्ध्यति । मनसि प्रस्तुतत्वादवचनेऽपि प्रस्तुतमेवेदं सर्वम् । दृष्टसम्बन्धित्वाददृष्टं सर्वमपि प्रस्तुतं भवति । भगवांस्तु अव इति पृथग्विवक्षितत्वादेव न प्रस्तुतसमुदाये ।

}}

Line 2,954:

Line 3,141:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V32

| id = AIT_C02_S03_V32_B01

| text =

न च शून्यस्याशब्दार्थता । शून्याङ्गीकारे ह्यकारस्याभावताख्य एक एवार्थ इति सिद्ध्यति । विष्णोरङ्गीकारे त्वभावताऽन्यता विरोधितेति त्रयोऽप्यर्थाः सम्यगेव सिद्ध्यन्ति । तस्मादकारस्य भगवानेव मुख्यार्थो न शून्यम् । एकदेशार्थत्वात् । तस्मादमुख्यार्थत्वादन्ययुक्तेनैवाकारेणाभाव इति तदुच्यते । न तु अव इत्येव केनचित्क्वचित्। न च तथा प्रयोगोऽस्ति । तस्मात् पारतन्त्र्याल्पगुणत्वादिसर्ववस्तुस्वभावविरुद्धस्वभावं स्वतन्त्रं पूर्णगुणं सर्वजीवजडेभ्यो अन्यदज्ञानदुःखाल्पत्वपारतन्त्र्योत्पत्तिनाशादिसर्वदोषविवर्जितं ब्रह्मैवाशब्दार्थः । पूर्णं हि ब्रह्मशब्दस्यार्थः । न च दोषयुक्तस्य पूर्णता । न च जीवजडाद्यपूर्णवस्त्वभिन्नस्य पूर्णत्वं भवति । तस्मादकारशब्दार्थ एव ब्रह्मशब्दार्थः । तदेतदुक्तं अः इति ब्रह्मेति ।

अः इति पृथक्त्वेन वचनं तत्सममधिकं वा किमपि नास्तीति दर्शयितुम् ।

Line 2,962:

Line 3,150:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V32

| id = AIT_C02_S03_V32_B01

| text =

विवृतावपि सर्गः स्यात् संहितायां च यत्र हि ।

समानोत्तमहीनत्वमुच्यते वस्तुनोऽञ्जसा ॥

Line 2,971:

Line 3,160:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V32

| id = AIT_C02_S03_V32_B01

| text =

अः इति ब्रह्म पूर्णं वस्तूच्यते । तत्रागतमहमिति तत्राकारस्य पूर्णवाचित्वेऽहमेव सोऽकारवाच्य इत्याह महिदासरूपो भगवान्नारायणः । अहमेक एव परिपूर्णः । अन्येषां सर्वेषां मदधीनत्वादल्पत्वादिति । मुक्तेभ्यः प्रलये लीनेभ्यश्च सर्ववस्तुभ्यः सदा विभिन्न एव भगवानिति दर्शयितुं च अः इति पृथग्वचनम् ।

}}

Line 2,978:

Line 3,168:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V32

| id = AIT_C02_S03_V32_B01

| text =

तच्चोक्तं वाक्यनिर्णये–

मुक्ता अपि न विष्णुत्वं यान्ति तत्समतामपि ।

Line 3,005:

Line 3,196:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V32

| id = AIT_C02_S03_V32_B01

| text =

न च निषेधस्वरूपे विरुद्धता चान्यता चास्तीत्येतावता पूर्णार्थता भवति । तदाऽर्थत्रयकल्पनस्य वैयर्थ्यात् ।

}}

Line 3,012:

Line 3,204:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V32

| id = AIT_C02_S03_V32_B01

| text =

उक्तं हि शब्दनिर्णये ।

विरुद्धता निषेधान्यभावयुक्ते हि केवलः ।

Line 3,023:

Line 3,216:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V32

| id = AIT_C02_S03_V32_B01

| text =

तस्मान्नारायणः एवाकारवाच्य इति सिद्धम् ।

यतोऽकारः सदा विष्णोर्वाचकत्वेन संस्थितः ।

Line 3,044:

Line 3,238:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S03_V33

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = तद्वा इदं बृहतीसहस्रं सम्पन्नम् । तस्य वा एतस्य बृहतीसहस्रस्य सम्पन्नस्य षट् त्रिंशतमक्षराणां सहस्राणि भवन्ति । तावन्ति पुरुषायुषोऽह्नां सहस्राणि भवन्ति । जीवाक्षरेणैव जीवाहराप्नोति, जीवाह्ना जीवाक्षरमित्यनकाममारः ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V33

| id = AIT_C02_S03_V33_B01

| text =

षट्त्रिंशतिसहस्राणि बृहत्युक्थार्णगानि तु ।

स्त्रीरूपाणि हरेस्तावदह्नामप्यभिमानिषु ॥

Line 3,073:

Line 3,268:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V33

| id = AIT_C02_S03_V33_B01

| text =

वायोरुत्पत्तिकामो मायां रमायां रमत इत्यनकाममारः । जीवस्थितेनाक्षरगेनाक्षरनाम्ना स्वरूपेण जीवाख्यसूर्यस्थितमहराख्यं स्वरूपमाप्नोति तेन चाक्षराख्यं स्वरूपमाप्नोति । यदक्षरादक्षरमेति युक्तमित्यस्य व्याख्यानरूपत्वाच्चैतदवसीयते । पुमांसं स्त्रियं च वदन्नेव न वदतीत्युक्तत्वादुभयात्मकं रूपं प्रतीयते । अस्त्रीपुमानिति ब्रुवन्नपि न वदतीत्युक्तत्वाच्च स्त्रीत्वं पुंस्त्वं च प्रतीयते विष्णोः ।

}}

Line 3,080:

Line 3,276:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V33

| id = AIT_C02_S03_V33_B01

| text =

न च नपुंसकरूपं भगवतः कुत्रचिदुक्तम् । प्रसिद्धमेव च रूपद्वयम् । अतो नपुंसके वदन्नपि न वदतीति न तद्वदनुषज्यते । नपुंसकरूपे प्रमाणाभावादेव लौकिकस्त्रीपुंविलक्षणत्वादस्त्री पुमानित्यपि वदन्निति भवति ।

}}

Line 3,087:

Line 3,284:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V33

| id = AIT_C02_S03_V33_B01

| text =

स्त्रीपुंरूपद्वयं विष्णोर्न तृतीयं कथञ्चन ।

साक्षान्नपुंसकस्तस्मान्मुक्तिभागी न तु क्वचित्॥

Line 3,096:

Line 3,294:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V33

| id = AIT_C02_S03_V33_B01

| text =

न च रक्ष इति नपुंसकशब्दमात्रेण रावणादयो नपुंसका भवन्ति । भवतीतिपदाभावादनकाममार इति भगवन्नामैवेति ज्ञायते

}}

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S03_V34

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = अथ देवरथः । तस्य वागुद्धिः, श्रोत्रे पक्षसी, चक्षुषी युक्ते, मनः सङ्ग्रहीता । तदयं प्राणोऽधितिष्ठति । तदुक्तमृषिणा । आतेन यातं मनसो जवीयसा । निमिषश्चिज्जवीयसेति जवीयसेति ॥

| verse_line2 = ८ ॥

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V34

| id = ~~AIT_C02_S03_V34_author-note~~

| id = AIT_C02_S03_V34_author_note

| text =

॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयारण्यके तृतीयोऽध्यायः ॥

| extra_class = gr-author-note

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V34

| id = AIT_C02_S03_V34_B01

| text =

ऋष ज्ञान इति ह्यस्माद्धातोः सर्वज्ञ एकराट् ।

वेदद्रष्टा परमऋषिर्हयास्यः पुरुषोत्तमः ॥

Line 3,142:

Line 3,344:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V34

| id = AIT_C02_S03_V34_B01

| text =

निर्मितो दैवतैः सर्वैर्विष्णुना वायुना सह ।

अधिष्ठितो रथो दिव्यः सोऽध्यात्मं देहनामकः ॥

Line 3,173:

Line 3,376:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V34

| id = AIT_C02_S03_V34_B01

| text =

सुखं ददत इति सुदिने । विवस्वतो विष्णोः सकाशाद्दिवो दुहिता अहनी च जायन्ते । अहनी इति द्विवचनेन द्वित्वे सिद्धेऽप्युभे इति वचनमध्यात्माधिदैवतयोरुभयोरपि वचनार्थम् ।

न च सूर्यरथोऽत्र वर्ण्यते । न चाहोरात्रे अहनी इत्युच्येते । सूर्यस्याश्विनामाभावात् सप्ताश्वत्वाच्च तद्रथस्य । चतुरश्वत्वं चात्रोच्यते । श्रोत्रे पक्षसी चक्षुषीयुक्ते इत्यध्यात्मसम्बन्धाच्च । न च रात्रौ सुदिनमिति प्रयोगो दृष्टः । असुदिनस्यापि तत एव जातत्वाद् व्यर्थविशेषणता च ।

Line 3,182:

Line 3,386:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S03_V34

| id = AIT_C02_S03_V34_B01

| text =

न चाश्विरथो वर्ण्यते । न ह्यश्विरथयोगादहनी जायेते । एकरासभयुक्तो हि तद्रथः । तद्रासभो नासत्या सहस्रम् इति वचनात् । न च विवस्वच्छब्दोऽश्विनोर्विद्यते । यो देवानां नामधा एक एव इति विष्णोः सर्वनामानि प्रसिद्धानि च । युजो युक्ता अभियत्संवहन्ति इत्यादिना तस्यैव प्रस्तावाच्च । अतो विष्णुरेव मुख्यतः सर्वनामोक्त इति सिद्धम् ॥ ८ ॥

}}

Line 3,195:

Line 3,400:

}}

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S04_V01

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = ॐ आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत् नान्यत् किञ्चन मिषत् ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S04_V01

| id = AIT_C02_S04_V01_B01

| text =

एको नारायणस्त्वासीत् प्रलये रमया सह ।

नित्याततगुणत्वात् स आत्मेति श्रुतिषूदितः ॥

Line 3,225:

Line 3,431:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S04_V02

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = स ईक्षतेमान् लोकान्नु सृजा इति । स इमांल्लोकान्सृजताम्भो मरीचीर्मरमापः । अदोऽम्भः परेण दिवं द्यौः प्रतिष्ठा । अन्तरिक्षं मरीचयः । पृथिवी मरः । या अधस्तात् ता आपः । स ईक्षतेमे नु लोका लोकपालान्नु सृजा इति । सोऽद्भ्यः एव पुरुषं समुद्धृत्यामूर्च्छयत् ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S04_V02

| id = AIT_C02_S04_V02_B01

| text =

स ऐच्छद्भगवान् विष्णुः स्रष्टुं लोकाभिमानिनः ॥

लोकाभिधानवद्देवाञ्जडलोकांश्च शाश्वतः ।

Line 3,252:

Line 3,459:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S04_V03

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = तमभ्यतपत् । तस्याभितप्तस्य मुखं निरभिद्यत यथाऽण्डम् । मुखाद्वाक् वाचोऽग्निः नासिके निरभिद्येताम् । नासिकाभ्यां प्राणः । प्राणाद्वायुः । अक्षिणी निरभिद्येताम् । अक्षिभ्यां चक्षुश्चक्षुषः आदित्यः । कर्णौ निरभिद्येताम् । कर्णाभ्यां श्रोत्रं श्रोत्राद्दिशः त्वङि्नरभिद्यत त्वचो लोमानि लोमभ्य ओषधिवनस्पतयः हृदयं निरभिद्यत । हृदयान्मनो मनसश्चन्द्रमा । नाभिर्निरभिद्यतः । नाभ्या अपानो अपानान्मृत्युः शिश्नं निरभिद्यत । शिश्नाद्रेतो रेतसः आपः ॥

| verse_line2 = १ ॥

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S04_V03

| id = AIT_C02_S04_V03_B01

| text =

पुनरैच्छञ्जगन्नाथस्तस्याङ्गोत्पत्तिमच्युतः ॥

अण्डवन्मुखमस्यासीत् प्रथमं तु शिरोऽभिधम् ।

Line 3,285:

Line 3,493:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S04_V04

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = ता एता देवताः सृष्टा अस्मिन्महत्यर्णवे प्रापतन् । तमशनापिपासाभ्यामन्ववार्जत् । ता एनमब्रुवन्नायतनं नः प्रजानीहि । यस्मिन् प्रतिष्ठिता अन्नमदामेति । ताभ्यो गामानयत् ता अब्रुवन्न वै नोऽयमलमिति ताभ्योऽश्वमानयत् ता अब्रुवन् न वै नोऽयमलमिति । ताभ्यः पुरुषमानयत् ता अब्रुवन् सुकृतं बतेति । पुरुषो वाव सुकृतम् ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S04_V04

| id = AIT_C02_S04_V04_B01

| text =

एवं रूपद्वयेनापि स्तुवन्तो विष्णुमव्ययम् ।

दिव्याम्बराः कुण्डलिनः प्राविशन्नुदकार्णवम् ॥

Line 3,311:

Line 3,520:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S04_V05

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = ता अब्रवीत् यथायतनं प्रविशतेति । अग्निः वाग्भूत्वा मुखं प्राविशत् । वायुः प्राणो भूत्वा नासिके प्राविशत् आदित्यश्चक्षुर्भूत्वाऽक्षिणी प्राविशत् । दिशः श्रोत्रं भूत्वा कर्णौ प्राविशन् । औषधिवनस्पतयो लोमानि भूत्वा त्वचं प्राविशन् । चन्द्रमा मनो भूत्वा हृदयं प्राविशत् । मृत्युरपानो भूत्वा नाभिं प्राविशत् । आपो रेतो भूत्वा शिश्नं प्राविशन् ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S04_V05

| id = AIT_C02_S04_V05_B01

| text =

... विशतेति स चाब्रवीत् ।

विविशुश्च यथोत्पन्नाः सर्वे देवाश्चतुर्मुखम् ॥

Line 3,328:

Line 3,538:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S04_V06

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = तमशनापिपासे अब्रूतामावाभ्यामभि प्रजानीहीति । ते अब्रवीदेतास्वेव वां देवतास्वाभजाम्येतासु भागिन्यौ करोमीति । तस्माद्यस्मै कस्यै च देवतायै हविर्गृह्यते भागिन्यावेवास्यामशनापिपासे भवतः ॥ २ ॥

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S04_V06

| id = AIT_C02_S04_V06_B01

| text =

अशनापिपासामानी तु द्विरूपो मारुतोऽवदत् ।

कुर्वाज्ञामावयोश्चैव यथा त्वच्छासनानुगौ ॥

Line 3,349:

Line 3,560:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S04_V07

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = स ईक्षेतेमे नु लोकाश्च लोकपालाश्चान्नमेभ्यः सृजा इति । सोऽपोऽभ्यतपत् । ताभ्योऽभितप्ताभ्यो मूर्तिरजायत । या वै सा मूर्तिरजायतान्नं वै तत् । तदेतत्सृष्टं पराङ् अत्यजिघांसत् ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S04_V07

| id = AIT_C02_S04_V07_B01

| text =

पुनरैच्छत् केशवोऽसावन्नमेभ्यः सृजा इति ।

अबाख्याः देवताः पूर्वं सृष्टा ब्रह्मादिकाः पुनः ॥

Line 3,375:

Line 3,587:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S04_V08

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = तद्वाचाऽजिघृक्षत् तन्नाशक्नोद् वाचा ग्रहीतुम् । स यद्धैनद्वाचाऽग्रहैष्यदभिव्याहृत्य हैवान्नमत्रप्स्यत् । तत्प्राणेनाजिघृक्षत् । तन्नाशक्नोत्प्राणेन ग्रहीतुम् । स यद्धैनत् प्राणेनाग्रहैष्यदभिप्राण्य हैवान्नमत्रप्स्यत् । तच्चक्षुषाऽजिघृक्षत् । तन्नाशक्नोच्चक्षुषा ग्रहीतुम् । स यद्धैनच्चक्षुषाऽग्रहैष्यद् दृष्ट्वा हैवान्नमत्रप्स्यत् । तच्छ्रोत्रेणाजिघृक्षत् तन्नाशक्नोच्छ्रोत्रेण ग्रहीतुं । स यद्धैनच्छ्रोत्रेणाग्रहैष्यत् श्रुत्वा हैवान्नमत्रप्स्यत् । तत् त्वचाऽजिघृक्षत् तन्नाशक्नोत् त्वचा ग्रहीतुम् । स यद्धैनत् त्वचाऽग्रहैष्यत् स्पृष्ट्वा हैवान्नमत्रप्स्यत् । तन्मनसाऽजिघृक्षत् तन्नाशक्नोत् मनसा ग्रहीतुम् । स यद्धैतन्मनसाऽग्रहैष्यद् ध्यात्वा हैवान्नमत्रप्स्यत् । तच्छिश्नेनाजिघृक्षत् तन्नाशक्नोच्छिश्नेन ग्रहीतुम् । स यद्धैनच्छिश्नेनाग्रहैष्यद्विसृज्य हैवान्नमत्रप्स्यत् । तदपानेनाजिघृक्षत् । तदाऽवयत् । सैषोऽन्नस्य ग्रहो यद्वायुरन्नायुर्वा एष यद्वायुः ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S04_V08

| id = AIT_C02_S04_V08_B01

| text =

... तं तदाऽसौ चतुर्मुखः ।

अत्तुं वागादिभिः सर्वैरैच्छन्नाप्यशकत् तदा ॥

Line 3,407:

Line 3,620:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S04_V09

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = स ईक्षत कथं न्विदं मदृते स्यादिति । स ईक्षत कतरेण प्रपद्या इति । स ईक्षत यदि वाचाऽभिव्याहृतं यदि प्राणेनाभिप्राणितं यदि चक्षुषा दृष्टं यदि श्रोत्रेण श्रुतं यदि त्वचा स्पृष्टं यदि मनसा ध्यातं यद्यपानेनाभ्यपानितं यदि शिश्नेन विसृष्टमथ कोऽहमिति ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S04_V09

| id = AIT_C02_S04_V09_B01

| text =

देवतानां प्रवेशात् तु पूर्वमेव जनार्दनः ॥

इत्थमैक्षत देवेशो ब्रह्माद्या यदि मां विना ।

Line 3,429:

Line 3,643:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S04_V10

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = स एतमेव सीमानं विदार्यैतया द्वारा प्रापद्यत । सैषा विदृतिर्नाम द्वाः । तदेतन्नान्दनम् । तस्य त्रय आवसथाः । त्रयः स्वप्नाः । अयमावसथोऽयमावसथ इति ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S04_V10

| id = AIT_C02_S04_V10_B01

| text =

इति मत्वा विरिञ्चस्य शरीरं प्रविवेश सः ।

मूर्धन्यनाड्या प्रथमं ब्रह्मवायुसमन्वितः ॥

Line 3,457:

Line 3,672:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S04_V11

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = स जातो भूतान्यभिव्यैख्यत् । किमिहान्यं वावदिषदिति । स एतमेव पुरुषं ब्रह्मततममपश्यत् । इदमदर्शमिती३ ॥

| verse_line2 = तस्मादिदन्द्रो नामेदन्द्रो ह वै नाम । तमिदन्द्रं सन्तमिन्द्र इत्याचक्षते परोक्षेण । परोक्षप्रिया इव हि देवाः परोक्षप्रिया इव हि देवाः ॥ ३ ॥

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S04_V11

| id = ~~AIT_C02_S04_V11_author-note~~

| id = AIT_C02_S04_V11_author_note

| text =

॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयारण्यके चतुर्थोऽध्यायः ॥

| extra_class = gr-author-note

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S04_V11

| id = AIT_C02_S04_V11_B01

| text =

स एव भगवान् विष्णुः प्रादुर्भावात्मना पुनः ॥

जातो मत्स्यादिरूपेण सर्वभूतेषु चाविशत् ।

Line 3,506:

Line 3,724:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S04_V11

| id = AIT_C02_S04_V11_B01

| text =

आततगुणत्वादात्मा नारायणः । ब्रह्म पन्थाः सत्यं कर्मेति तस्यैव पञ्चरात्रप्रसिद्धैरेव नामभिरारब्धत्वाच्च ।

}}

Line 3,513:

Line 3,732:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S04_V11

| id = AIT_C02_S04_V11_B01

| text =

मुख्यतः कर्मनामा तु प्रादुर्भावात्मको हरिः ।

अनिरुद्धतनुश्चैव तत्र ह्यमितचेष्टितः ॥

Line 3,524:

Line 3,744:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S04_V11

| id = AIT_C02_S04_V11_B01

| text =

मत्सीन्द्रमिन्दो पवमान विष्णुम् इत्यादिश्रुतौ तस्मिन्नेव प्रसिद्धस्येन्द्रशब्दस्य बहुशोऽभ्यासाच्च । अकारस्य च विष्णावेव प्रसिद्धस्यात्राप्यभ्यासात् । तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी इति सूर्यमण्डले पुण्डरीकाक्षत्वेन निर्दिष्टस्यात्रापि य एष तपतीत्यादिना बहुशोऽभ्यासाच्च । सूर्यो हि हिरण्याक्षः । सविता देव आगादिति पिङ्गलाक्षः प्रसिद्धः ।

}}

Line 3,531:

Line 3,752:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S04_V11

| id = AIT_C02_S04_V11_B01

| text =

विरूपाक्षः शिवः सूर्यः सुराचार्यो विनायकः ।

पुण्डरीकेक्षणो विष्णुः सहस्राक्षः सुराधिपः ॥ इति च स्कान्दे ।

Line 3,539:

Line 3,761:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S04_V11

| id = AIT_C02_S04_V11_B01

| text =

यो देवानां नामधा एक एव । नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति तं वै विष्णुं परममुदाहरन्ति । यमिन्द्रमाहुर्वरुणं यमाहुः ।

चन्द्रसूर्यादयः शब्दा विष्णावेव हि मुख्यतः ।

Line 3,549:

Line 3,772:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S04_V11

| id = AIT_C02_S04_V11_B01

| text =

णकारो बलं षकारः प्राण आत्मेत्यादिनान्तेऽपि विष्णुशब्दव्याख्यानेनोपसंहाराच्च ।

}}

Line 3,556:

Line 3,780:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S04_V11

| id = AIT_C02_S04_V11_B01

| text =

आत्मब्रह्मादयः शब्दास्तमृते विष्णुमव्ययम् ।

न वर्तन्ते तदन्यत्र शृङ्गिबेरेऽग्निशब्दवत् ॥

Line 3,565:

Line 3,790:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S04_V11

| id = AIT_C02_S04_V11_B01

| text =

एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः ।

एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा नेशानः ।

Line 3,575:

Line 3,801:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S04_V11

| id = AIT_C02_S04_V11_B01

| text =

अग्रशब्दो गुणाधिक्यवाची । इदं रमाब्रह्माशिवादिकं सर्वं जगदपेक्ष्यात्मैवाग्रे विष्णुरेवाग्र्यः सर्वगुणैरित्यर्थः । तत्र हेतुस्तदन्यत् ककिञ्चिन्न मिषदासीत् । सर्वस्याप्युन्मेषणं नासीदित्यर्थः । स्वत उन्मेषणं कस्यापि नास्ति । अस्तिशब्दवदासीच्छब्दोऽपि सर्वकालसाधारणः । भगवत्प्रसादादेव सर्वदा सर्वं ककिञ्चिदुन्मिषति । स्वातन्त्र्येण पूर्णोन्मेषो विष्णुरेव ।

}}

Line 3,582:

Line 3,809:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S04_V11

| id = AIT_C02_S04_V11_B01

| text =

उन्मेषो गुणसम्पूर्तेरुद्रिक्तानुभवः स्मृतः ।

तदेव मिषणं नाम सद्रूपं मिनुते यतः ॥

Line 3,593:

Line 3,821:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S04_V11

| id = AIT_C02_S04_V11_B01

| text =

नास्ति नारायणसमं न भूतं न भविष्यति । इति च भारते ।

}}

Line 3,600:

Line 3,829:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S04_V11

| id = AIT_C02_S04_V11_B01

| text =

सर्वजीवानां रमायाश्च प्रलयेऽपि विद्यमानत्वादेव नाग्र इति कालापेक्षया । तदधीनमिषत्वादन्येषामग्र्यः स एवेत्याशयः । तदधीनत्वमेव तेषां सृष्ट्यादिना दर्शयति । स्थूलशरीरस्य पूर्वाभावस्तत एवार्थतः सिद्ध्यति ।

}}

Line 3,607:

Line 3,837:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S04_V11

| id = AIT_C02_S04_V11_B01

| text =

प्रलयेऽप्यखिलं देवी रमा विष्णुप्रसादतः ।

जानाति नित्यज्ञानेन मुक्ता ध्यानस्थिता लये ॥

Line 3,616:

Line 3,847:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S04_V11

| id = AIT_C02_S04_V11_B01

| text =

ब्रह्मादीनां शरीरान्तरस्यापि प्रलयेऽनुक्तेरेवाभावः सिद्ध्यति ।

}}

Line 3,623:

Line 3,855:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S04_V11

| id = AIT_C02_S04_V11_B01

| text =

आत्मा ब्रह्माग्र इत्यादि गुणाग्र्यत्वं हरेर्वदेत् ।

कालज्यैष्ट्यं न यस्मात् तत्सृष्ट्युक्तेरेव सिध्यति ॥

Line 3,632:

Line 3,865:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S04_V11

| id = AIT_C02_S04_V11_B01

| text =

गुणाग्र्यतायामेव कालज्यैष्ठ्यस्याप्यन्तर्भावाच्च । अं विष्णुं बिभर्तीत्यम्भो विष्णुलोको दिवः परे महदादयश्च । दिव्यपि भगवान् प्रतितिष्ठतीति प्रतिष्ठा । तेषु सर्वेषु प्रत्यक्षतश्चरति विष्णुस्तस्मादम्भ इत्युच्यते । दिवः परे द्यौश्चाम्भोनामका इत्यर्थः । सूर्यमरीचीनां तत्र विशेषेण वितत्वादन्तरिक्षं मरीचयः । मरीचीनामयनात् । पृथिव्यां क्षिप्रं मरन्तीति पृथिवी मरः ।

}}

Line 3,639:

Line 3,873:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S04_V11

| id = AIT_C02_S04_V11_B01

| text =

भूतेभ्योऽनन्तरं त्वण्डं सृष्ट्वा विष्णुः सुरान् प्रभुः ।

लोकभेदांश्च चक्रेऽत्र पश्चाद् ब्रह्मा विशेषतः ॥

Line 3,649:

Line 3,884:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S04_V11

| id = AIT_C02_S04_V11_B01

| text =

या अधस्तात् पूर्वमेव सृष्टा देवतास्ता आप इत्युच्यन्ते । आप इत्याप इतीति पूर्वं भगवदङ्गसृष्टानामेवाप्शब्देनोक्तेः । अयं पितैते पुत्रा इति च । आहं मां देवेभ्यो वेद ओमद्देवान् वेदेति च ।

}}

Line 3,656:

Line 3,892:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S04_V11

| id = AIT_C02_S04_V11_B01

| text =

ब्रह्मवायू च तद्भार्ये वीन्द्रशेषौ च तत्स्त्रियौ ।

शिवस्तद्दयिता शक्रकामौ तद्दयितादयः ॥

Line 3,682:

Line 3,919:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S04_V11

| id = AIT_C02_S04_V11_B01

| text =

अमूर्च्छयत् मूर्छिर्तमकरोत् । अग्निर्वाग् भूत्वेत्यादिना पश्चादैक्यप्रतीतेरेकस्यैव रूपद्वयं तदिति प्रतीयते । प्रजानीहि प्रकर्षेणानुजानीहि । अन्नदेवता च सर्वदेवतायुक्तो विरिञ्च एव । ग्रसनं चैतस्मिन् प्रवेश एव । न तु पीडा तस्य । एक एव हि ब्रह्मा भोक्तृभोज्यत्वेन स्थितो भोज्यरूपेणैकीभूयातितरां मुमोदेत्यर्थः । देवानामुपद्रवाभावाद् भोक्तृत्वशक्तियोजनमेवाशनापिपासाभ्यामन्ववार्जनम् । वायुरेव च भोक्तृत्वशक्तिरूपः ।

यदि वागादीनामेवाभिव्याहरणादिशक्तिः स्यान्मां विना तर्हि विष्णुत्वं न मम स्यात् तस्मात् कोऽहं भवानीत्याक्षेपः । विशेषेण प्राणयति सर्वान् सर्वेभ्यो विशिष्टश्चेति हि विष्णुः । णकारो बलं षकारः प्राण आत्मेति व्याख्यानात् । तस्मान्मत्प्रेरिता एवैते अभिव्याहारादिशक्ता इत्यभिप्रायः ।

Line 3,691:

Line 3,929:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S04_V11

| id = AIT_C02_S04_V11_B01

| text =

नायं दशरथाज्जातो न चापि वसुदेवतः ।

क्वास्याज्ञानं कुतो दुःखं प्रादुर्भावेष्वपि प्रभोः ॥

Line 3,704:

Line 3,943:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S04_V11

| id = AIT_C02_S04_V11_B01

| text =

एतमेव पुरुषं व्यासकृष्णकपिलराघवादिरूपं ततममपश्यत् । ततमं परिपूर्णतमं ब्रह्माऽपश्यत् । इदं मे स्वरूपमदर्शमेवाहमिति । रङ्गस्त्ववधारणे । रङ्गोऽवधारणे चैव संवादे च प्रयुज्यते इति पदविवेके । अपश्यदित्यत्र नातीतकालत्वं विवक्षितम् । अभिव्यैख्यदित्यभिशब्दस्यानुषङ्गात् । अपश्यत् पश्यतीति चैककालसम्बन्धं विना वक्तुमशक्यत्वात् तथा प्रयोगः

}}

Line 3,711:

Line 3,951:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S04_V11

| id = AIT_C02_S04_V11_B01

| text =

प्रयोग एककालीनः सर्वकालेऽनुषज्यते ।

ददर्श विष्णुरित्यादौ नित्यचिद्रूपतो हरेः ॥

Line 3,720:

Line 3,961:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S04_V11

| id = AIT_C02_S04_V11_B01

| text =

परोक्षप्रिया इवेत्यसुराणां सम्यगदर्शनेन पतनं देवानां प्रियं तथाऽप्यपरोक्षदर्शिन्येव प्रीतिं कुर्वन्तीतीवशब्दः ॥ ३ ॥

}}

Line 3,733:

Line 3,975:

}}

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S05_V01

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = (अपक्रामन्तु गर्भिण्यः) ॐ पुरुषे ह वा अयमादितो गर्भो भवति । यदेतद्रेतस्तदेतत् सर्वेभ्योऽङ्गेभ्यस्तेजस्सम्भूतम् । आत्मन्येवात्मानं बिभर्ति । तद्यदा स्त्रियां सिञ्चत्यथैनज्जनयति ॥

| verse_line2 = तदस्य प्रथमं जन्म । तत्स्त्रिया आत्मभूयं गच्छति यथा स्वमङ्गं तथा । तस्मादेनां न हिनस्ति । साऽस्यैतमात्मानमत्र गतं भावयति । सा भावयित्री भावयितव्या भवति । तं स्त्री गर्भं बिभर्ति । सोऽग्र एव कुमारं जन्मनोऽग्रेऽधिभावयति । स यत्कुमारं जन्मनोऽग्रेऽधिभावयत्यात्मानमेव तद्भावयत्येतेषां लोकानां सन्तत्या एवं सन्तता हीमे लोकाः ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S05_V01

| id = AIT_C02_S05_V01_B01

| text =

अयं नारायणो देवः पुरुषे प्रथमं विशेत् ।

अन्नस्थोऽन्नेन सहितस्तस्मिन् रेतस्त्वमागते ॥

Line 3,763:

Line 4,006:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S05_V02

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = तदस्य द्वितीयं जन्म । सोऽस्यायमात्मा पुण्येभ्यः कर्मभ्यः प्रतिधीयते । अथास्यायमितर आत्मा कृतकृत्यो वयोगतः प्रैति । स इतः प्रयन्नेव पुनर्जायते । तदस्य तृतीयं जन्म ॥

| verse_line2 = तदुक्तमृषिणा–

| verse_line3 = गर्भे नु सन्नन्वेषाममवेदमहं देवानां जनिमानि विश्वा ।

| verse_line4 = शतं मा पुर आयसीररक्षन्नधः श्येनो जवसा निरदीयमिति ॥

| verse_line5 = गर्भ एवैतच्छयानो वामदेव एवमुवाच । स एवं विद्वानस्माच्छरीरभेदादूर्ध्वं उत्क्रम्यामुष्मिन् स्वर्गे लोके सर्वान् कामानाप्त्वाऽमृतः समभवत् समभवत् (यथास्थानं गर्भिण्यः) ॥ १ ॥

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S05_V02

| id = ~~AIT_C02_S05_V02_author-note~~

| id = AIT_C02_S05_V02_author_note

| text =

॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयारण्यके पञ्चमोऽध्यायः ॥

| extra_class = gr-author-note

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S05_V02

| id = AIT_C02_S05_V02_B01

| text =

पृथिव्यां जन्म पुत्रस्य द्वितीयं विष्णुजन्म हि ।

एतद्रूपं निधायैव जीवार्थे धर्मकर्तवे ॥

Line 3,800:

Line 4,046:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S05_V02

| id = AIT_C02_S05_V02_B01

| text =

नात्र जीवोत्पत्तिमात्रमुच्यते । न हि जीवोत्पत्तिमात्रपरिज्ञानादमृतत्वं भवति । ज्ञातमेव सर्वैः पितापुत्रसम्बन्धमात्रं पश्वादिभिरपि । गर्भे नु सन्नन्वेषामवेदमहं देवानां जनिमानि विश्वा इत्युक्तार्थ उदाहृतमन्त्रे देवजन्मकथनाच्च । विष्णुर्हि परमो देवः । तेनैव सह सर्वेऽपि देवा जीवदेहजनने जायन्त इव । शरीरप्राप्तिरेव हि जन्मान्येषामपि । अयमेव विशेषो देवानां दुःखाभोगः । स्वातन्त्र्यं च विष्णोः ।

आत्मन्येवात्मानं बिभर्ति आत्मानमेव तद्भावयतीत्याद्यात्मशब्दश्च मुख्यतो विष्णावेव युज्यते । णकारो बलं षकारः प्राण आत्मेति विष्णुशब्दार्थैकदेशवाचित्वाच्चात्मशब्दस्य । एतया द्वारा प्रापद्यतेति तस्यैव शरीरप्रवेशस्य प्रस्तुतत्वाच्च । जीवशरीरं परित्यज्यान्यत्रगमनमात्रं विष्णोरप्यस्तीति प्रैतीत्युक्तेऽप्यविरोधः । कृष्णराघवादिस्वरूपमेव ह्यसौ न परित्यजति ।

Line 3,808:

Line 4,055:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S05_V02

| id = AIT_C02_S05_V02_B01

| text =

कृष्णो ह्यत्यक्तदेहोऽपि त्यक्तदेहवदेव च ।

लोकानां दर्शयामास स्वरूपसदृशाकृतिम् ॥

Line 3,821:

Line 4,069:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S05_V02

| id = AIT_C02_S05_V02_B01

| text =

प्रदर्श्यातप्ततपसामवितृप्तदृशां नृणाम् ।

आदायान्तरधाद्यस्तु स्वबिम्बं लोकलोचनम् ॥

Line 3,830:

Line 4,079:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S05_V02

| id = AIT_C02_S05_V02_B01

| text =

प्रेतां यज्ञस्य शम्भुवेत्यादिवत् प्रकृष्टगतिवाच्येवायं शब्दः । प्रकृष्टगतित्वादेव च मरणेऽपि प्रयुज्यते । एषामवेदमहमित्यत्रापि जीवभेद एवोक्तः । अन्यथा मम जनिमानीत्येवोच्येत । व्यर्थता चैषामित्यादिविशेषणानाम् । अवेदमित्यनेनैव स्वस्य सिद्धत्वादहमित्यप्यहेयत्वेनेति क्रियाविशेषणम् । जन्म जानन्नपि देवानां दुःखादिहेयरहितत्वेन व्यजानामीत्यर्थः । तस्मादहं मनुरित्यादावप्यहेयगुणं भगवन्तमेवाहंशब्दो वक्ति । सर्वान्तरत्वात् तस्मिन्नेवाभवमित्युत्तमपुरुषशब्दोऽपि सर्वो वर्तते ।

}}

Line 3,837:

Line 4,087:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S05_V02

| id = AIT_C02_S05_V02_B01

| text =

ओयत्वादहं विष्णुः स तु सर्वान्तरत्वतः ।

अस्यस्मीत्यादिभिः शब्दैरुच्यतेऽन्योऽपि जीवतः ॥

Line 3,846:

Line 4,097:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S05_V02

| id = AIT_C02_S05_V02_B01

| text =

न च मूढव्यवहार एव वेदनिर्णयाय भवति । किन्तु सर्वेषामनुभवो युक्तयश्च वाक्यान्तरं च निर्णयकारणम् । तस्मात् सर्वजीवादिभ्योऽन्यः सर्वोत्तमो विष्णुरेवात्रोक्तः ।

}}

Line 3,853:

Line 4,105:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S05_V02

| id = AIT_C02_S05_V02_B01

| text =

न वेदेषु पदं ककिञ्चिद्वर्णो वा व्यर्थ इष्यते ।

यथायोग्यं चार्थभेद ऊह्यः सर्वत्र वेदिभिः ॥

Line 3,862:

Line 4,115:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S05_V02

| id = AIT_C02_S05_V02_B01

| text =

शब्दा रेतोन्नमित्याद्या अपि तत्र गतं हरिम् ।

वदन्त्यविष्णुवाची हि न शब्दः क्वचिदिष्यते ॥

Line 3,871:

Line 4,125:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S05_V02

| id = AIT_C02_S05_V02_B01

| text =

भावयति सम्भावयति । सोऽग्र एव सोऽग्र्यो विष्णुरेव । पुत्रसम्भावनमपि तत्रस्थं विष्णुं सम्भावयामीति तत्तस्यैव भवति । एवं भावयतामेवैष पन्था उरुगाय इत्याद्यपि । तं पश्यन्ति पशव इत्याद्यपि दिव्यपश्वादीनामेव । अन्येषां स्वभावप्रवृत्तिः । ता एव देवताः शतं पुर आयसीर्ज्ञानिन्यो विशेषतः । अय पय गताविति धातोः । मानुषानपेक्ष्य पूर्णत्वात् पुरः । विष्णुर्मुख्यत एव पूर्णः । न च शरीरैर्जीवो रक्षितः । मुख्ये युज्यमाने च नामुख्यार्थः कल्प्यः । शमस्य विद्यते इति शी विष्णुः । पूर्णानन्दत्वात् । स एव ज्ञानत्वाद्यश्चेति श्यः । सोऽस्य जीवस्येन इति श्येनः । विष्णुं स्वामिनं ज्ञात्वेत्यर्थः । निरदीयं निष्क्रम्यातीतोऽस्मि गर्भवासम् ।

}}

Line 3,878:

Line 4,133:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S05_V02

| id = AIT_C02_S05_V02_B01

| text =

स्वर् आनन्दो विष्णुः । अत्रग इति स्वर्गलोको विष्णुलोकः । अमृतः सन् सर्वान् कामानाप्त्वा तानेव सर्वान् कामान् समभवदनुभवति । अपेक्षितवस्तुस्वीकारः आप्तिः । सम्भवो भोगः । तां समभवत् ततो मनुष्या आजायन्तेत्यादिवत् । मुक्त्यनन्तरमेव ह्यनुपचरितसर्वकामावाप्तिः । मुख्य एव चार्थः स्वीकार्यः । अमुक्तानां विष्णुलोकगानामपि न सर्वकामावाप्तिः । जयविजयादीनामप्रियदर्शनात् । अतोऽमृतः सन् सर्वान् कामानाप्त्वेत्यर्थः ।

}}

Line 3,885:

Line 4,141:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S05_V02

| id = AIT_C02_S05_V02_B01

| text =

मुक्तः कामानवाप्नोति भुङ्क्ते चैव यथेष्टतः । सर्वानपि निरातङ्कः सर्वदा च हरेर्वशः ॥ इति सत्तत्त्वे ॥

}}

Line 3,898:

Line 4,155:

}}

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S06_V01

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = ॐ कोऽयमात्मेति वयमुपास्महे । कतरः स आत्मा । येन वा पश्यति । येन वा शृणोति । येन वा गन्धानाजिघ्रति । येन वा वाचं व्याकरोति । येन वा स्वादु चास्वादु च विजानाति ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S06_V01

| id = AIT_C02_S06_V01_B01

| text =

अयं विष्णुर्हि किंरूप उपास्योऽस्माभिरच्युतः ।

इत्यपृच्छद् रमा देवी महिदासं जनार्दनम् ॥

Line 3,918:

Line 4,176:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S06_V02

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = यदेतद्धृदयं मनश्चैतत्सञ्ज्ञानमाज्ञानं विज्ञानं प्रज्ञानं मेधा दृष्टिर्धृतिर्मतिर्मनीषा जूतिः स्मृतिः सङ्कल्पः क्रतुरसुः कामोऽवश इति सर्वाण्येवैतानि प्रज्ञानस्य नामधेयानि भवन्ति ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S06_V02

| id = AIT_C02_S06_V02_B01

| text =

यो विष्णुर्हृदयमिति हृद्गतत्वात् प्रकीर्तितः ॥

मन्तृत्वान्मन इत्येव यच्च ज्ञातृस्वरूपतः ।

Line 3,953:

Line 4,212:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S06_V03

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = ऐष ब्रह्मैष इन्द्र एष प्रजापतिरेते सर्वे देवा इमानि च पञ्चमहाभूतानि पृथिवी वायुराकाश आपो ज्योतींषीत्येतानीमानि च क्षुद्रमिश्राणीव बीजानीतराणि चेतराणि चाण्डजानि च जारुजानि च स्वेदजानि चोद्भिजानि चाश्वा गावः पुरुषा हस्तिनो यत्किञ्चेदं प्राणि जङ्गमं च पतत्त्रि च यच्च स्थावरं सर्वं तत्प्रज्ञाननेत्रम् । प्रज्ञाने प्रतिष्ठितम् । प्रज्ञानेत्रोऽलोकः । प्रज्ञा प्रतिष्ठा । प्रज्ञानं ब्रह्म ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S06_V03

| id = AIT_C02_S06_V03_B01

| text =

ब्रह्मा शिवश्च शक्रश्च देवाश्चान्ये समस्तशः ॥

तथैव पञ्चभूतानि पुण्यपापविमिश्रिताः ।

Line 3,977:

Line 4,237:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S06_V04

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = स एतेन प्रज्ञेनात्मनाऽस्माल्लोकादुत्क्रम्य अमुष्मिन् स्वर्गे लोके सर्वान् कामानाप्त्वाऽमृतः समभवत् समभवत् ॥

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S06_V04

| id = AIT_C02_S06_V04_B01

| text =

सोऽलोकनामा मुक्तास्तु चितिमात्रस्वरूपतः ।

प्रकृष्टज्ञानरूपस्य प्रसादात् परमात्मनः ॥

Line 3,999:

Line 4,260:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S06_V04

| id = AIT_C02_S06_V04_B01

| text =

जानन्त्यापि देव्या लोकानुग्रहार्थं विशेषज्ञानार्थं च कोऽयमात्मेति पृष्टः स भगवानाह । कतरः स आत्मेति । कतरः आनन्दतमः ।

}}

Line 4,006:

Line 4,268:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S06_V04

| id = AIT_C02_S06_V04_B01

| text =

यत्रोभयोः प्रयोगो न तत्रैकार्थो तरप्तमौ इति शब्दनिर्णये ।

}}

Line 4,013:

Line 4,276:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S06_V04

| id = AIT_C02_S06_V04_B01

| text =

यत्प्रेरणादयं जीवो दर्शनादीन् करोति च । रमाब्रह्मादीनामपि तत्प्रेरितत्वात् । सर्वेषां दर्शनादिकारणत्वमेकैकमपि तस्य लक्षणं भवतीति वाशब्दः सर्वत्रानुषज्यते ।प्रजापतिः शिवः लिङ्गाभिमानित्वात् ।

}}

Line 4,020:

Line 4,284:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S06_V04

| id = AIT_C02_S06_V04_B01

| text =

प्रजापतिः शिवः शेषो लिङ्गमित्यभिधीयते ।

लिङ्गाभिमानी लोकस्य स्रष्टा गिरिश एव हि ॥इति शैवपुराणे ।

Line 4,028:

Line 4,293:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S06_V04

| id = AIT_C02_S06_V04_B01

| text =

सममस्त्वनयोर्युद्धमिति प्राह प्रजापतिः ।

वाक्यं शिवस्य तत् श्रुत्वा शक्रो नेत्याह सत्वरः ॥ इति भारते ।

Line 4,036:

Line 4,302:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S06_V04

| id = AIT_C02_S06_V04_B01

| text =

क्षुद्रमिश्राणीव बीजानि शाल्यादिबीजवत् । भिन्नस्वभावा ब्रह्मादयः सर्वजीवाः ।

ब्रह्माद्याः सर्व एवैते जीवा भिन्नस्वभावकाः ।

Line 4,045:

Line 4,312:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S06_V04

| id = AIT_C02_S06_V04_B01

| text =

प्रथमेतराणीतिशब्दो मानुषाणाम् । द्वितीयो सुरादीनाम् । प्रज्ञानेत्रोऽलोक इति । अलोकशब्देन मुक्तसमुदाय उच्यते । ब्रह्मादिस्थावरान्तस्य लोकस्य सर्वं तत्प्रज्ञाननेत्रमिति विष्ण्वधीनत्वस्य पूर्वमेवोक्तत्वात् पुनः प्रज्ञाननोत्रोऽलोक इति मुक्तविषयमेव । मुक्तो ह्यलोक्यत्वादलोकः ।

}}

Line 4,052:

Line 4,320:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S06_V04

| id = AIT_C02_S06_V04_B01

| text =

अण्डजानि चेत्याद्युक्त्वा पुनरश्वा गाव इत्यादि देवादीनां मन आदेरेव जातानामपि स्वीकारार्थम् । अण्डजत्वाद्युत्पत्तिप्रकारोऽपि विष्ण्वधीन इति ज्ञापयितुं तत्कथनम् । तथाऽश्मानस्तृणकाष्ठाश्च सर्वे दिदृक्षये स्वां प्रकृतिं भजन्ते इति भारतवचनादश्मादीनामपि प्राणित्वात् तत्स्वीकारार्थं प्राणीति । गमनपतनस्थिरत्वादयोऽपि भावा विष्ण्वधीना इति ज्ञापयितुं जङ्गममित्यादिवचनम् ।

}}

Line 4,059:

Line 4,328:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S06_V04

| id = AIT_C02_S06_V04_B01

| text =

स एतेनेत्यलोकशब्दोक्तो मुक्तः परामृश्यते । सकलकर्ममुक्त्यनन्तरं हि शरीरादुत्क्रामति । प्रकृष्टज्ञानरूपेण विष्णुना प्रेरितः प्रज्ञेनात्मनैवोत्क्रम्य तेनैव सर्वान् कामानाप्त्वा तेनैव सर्वान् कामान् स भुङ्क्ते इति सर्वत्रानुषज्यते । प्रज्ञानेत्रोऽलोक इत्युक्ते कथं प्रज्ञानेत्रो मुक्त इत्याकाङ्क्षायां तस्यैव व्याख्यानं स एतेन प्रज्ञेनात्मनेत्यादि । अनुक्तविशेषणानामपि भगवदधीनत्वज्ञापनार्थं प्रज्ञानेत्रो लोक इति सामान्यवचनम् ।

}}

Line 4,066:

Line 4,336:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S06_V04

| id = AIT_C02_S06_V04_B01

| text =

अनारब्धफलानां च प्रारब्धानां च सर्वशः ।

कर्मणां दाह एवायं मुक्तिरित्यभिधीयते ॥

Line 4,079:

Line 4,350:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S06_V04

| id = AIT_C02_S06_V04_B01

| text =

ब्रह्मेन्द्रादिशब्दा विष्णावेव मुख्यत इति तद्व्यावृत्त्या जीवानां स्वीकारार्थमेष इत्यादिशब्दः । स हि भगवान् स्वनेत्रकोऽपि नानुग्राह्यः । अनुग्राह्यत्वं हि ब्रह्मादीनामत्र विवक्षितम् । नेयताऽनुग्राह्यतापि न सा विष्णोः स्वतोऽपि तु इति शब्दतत्त्वे ॥

}}

Line 4,086:

Line 4,358:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S06

| id = ~~AIT_C02_S06_author-note~~

| id = AIT_C02_S06_author_note

| text =

॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयारण्यके षष्ठोऽध्यायः ॥

| extra_class = gr-author-note

}}

Line 4,099:

Line 4,373:

}}

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C02_S07_V01

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C02

| verse_type = mantra

| verse_line1 = ॐ वाङ्मे मनसि प्रतिष्ठिता । मनो वाचि प्रतिष्ठितम् । आविरावीर्म एधि । वेदस्य म आणीस्थ श्रुतं मे मा प्रहासीः । अनेनाधीतेनाहोरात्रान् सन्दधामि । ऋतं वदिष्यामि । सत्यं वदिष्यामि । तन्मामवतु । तद्वक्तारमवतु । अवतु माम् । अवतु वक्तारम् ॥

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S07_V01

| id = ~~AIT_C02_S07_V01_author-note~~

| id = AIT_C02_S07_V01_author_note

| text =

॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयारण्यके सप्तमोऽध्यायः ॥ ॥ इति द्वितीयारण्यकः समाप्तः॥

| extra_class = gr-author-note

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S07_V01

| id = AIT_C02_S07_V01_B01

| text =

वाङ्मे मनसि प्रतिष्ठिता । अवबोधरूपे विष्णौ प्रतिष्ठिता । स च विष्णुर्मे वाचि स्थितः । यदेतद्धृदयं मनश्चेति विष्णुनामधेयेषूक्तत्वात् । आविराविर्म एधि हे विष्णो ममाविराविर्भव । आणीस्थित आण्यां स्थित विष्णो इति सम्बोधनम् ।

}}

Line 4,123:

Line 4,400:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S07_V01

| id = AIT_C02_S07_V01_B01

| text =

आधारः सर्ववेदानां वेदाणी प्राण उच्यते ।

तस्मिन् स्थितो हरिर्नित्यमाणीस्थ इति गीयते ॥

Line 4,132:

Line 4,410:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S07_V01

| id = AIT_C02_S07_V01_B01

| text =

आविरावीरिति दैर्घ्यमतिशयार्थे । आधिक्येऽधिकमिति सूत्रात् । अणशब्दस्य गतिवाचित्वाच्चलमाणमुच्यते । तस्य धारणेन तद्वानाणी । स्थापक इत्यर्थः । मे श्रुतं मा प्रहासीः मम विद्यागोचर एव सर्वदा भव । विस्मृतो मा भव । हे विष्णो अनेन त्वद्विषयेणैवाधीतेनाहोरात्रान् सन्दधामि । सर्वाहोरात्रेष्वपि त्वद्विषयाध्ययनमेव करोमीत्यर्थः । ऋतं यथावदवगतं त्वां वदिष्यामि । सत्यं साधुगुणैस्ततं सर्वनियन्तारं च । तद्विष्ण्वाख्यं ब्रह्म मामवत्विति तस्यैव विष्णोः परोक्षत्वेनैव प्रार्थनम् ।

}}

Line 4,139:

Line 4,418:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C02_S07_V01

| id = AIT_C02_S07_V01_B01

| text =

वाङ्म इत्यादिकं खण्डं विष्णुप्रार्थनरूपकम् ।

अविघ्नत्वमभीप्सूनां शिष्याणां दृष्टवान् हरिः ॥ इति च ॥

Line 4,154:

Line 4,434:

}}

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C03_S01_V01

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C03

| verse_type = mantra

| verse_line1 = अथाऽतः संहितायाः उपनिषत् ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S01_V01

| id = AIT_C03_S01_V01_B01

| text =

विष्णुनाम्नि षकारस्य णकारस्य च संहिताम् ।

विष्णोस्तु बहुरूपाणां वाचिकामृषयो विदुः ॥

Line 4,176:

Line 4,457:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C03_S01_V02

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C03

| verse_type = mantra

| verse_line1 = पृथिवी पूर्वरूपम् । द्यौरुत्तररूपम् । वायुस्संहितेति माण्डूकेयः ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S01_V02

| id = AIT_C03_S01_V02_B01

| text =

पृथिवीनामकं रूपं पृथुत्वात् पृथिवीस्थितम् ॥

देवता पूर्ववर्णस्य पूर्वरूपं तदुच्यते ।

Line 4,206:

Line 4,488:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C03_S01_V03

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C03

| verse_type = mantra

| verse_line1 = आकाशः संहितेत्यस्य माक्षव्यो वेदयाञ्चक्रे । स हाविपरिहृतो मेने न मेऽस्य पुत्रेण समगादिति । समाने वै तत्परिहृतो मेन इत्यागस्त्यः ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S01_V03

| id = AIT_C03_S01_V03_B01

| text =

आकाशस्थ आकाशनामा भगवान् वर्णयोर्मध्यदेवतेति माक्षव्यः । उभयरूपसंहितत्वात् संहितानामकः । स माण्डूकेयस्तेन माक्षव्येणापरिहृतः स्वपक्षः इति मेने । मे मदीयेन मदुपासितेनास्याकाशस्य पुत्रेण वायुना न समागादसौ माक्षव्यः । वायुस्थविष्ण्वनुपासनात् । यद्यप्याकाशस्थो भगवान् संहितानामको भवति । तथापि न वायुस्थस्यासंहितात्वं भवतीत्यपरिहृतत्वम् । परिहृतो माण्डूकेयपक्ष इत्यहं मेन इत्यागस्त्यः । आकाशे विष्णूपासनस्याधिकफलत्वात् । पिता ह्याकाशो वायोः ।

}}

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C03_S01_V04

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C03

| verse_type = mantra

| verse_line1 = समानं ह्येतद्भवति वायुश्चाकाशश्चेत्यधिदैवतम् ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S01_V04

| id = AIT_C03_S01_V04_B01

| text =

भगवतस्तु पक्षः समत्वमेव वाय्वाकाशयोरिति । आकाशस्य पितृत्वाद् वायोर्बलाधिकत्वाच्चोभयोरुपासनास्थानत्वे साम्यम् । तस्मादुभावपि ग्राह्यौ । त्वगिन्द्रियदेवतात्वेनाकाशात् पूर्वमेव वायोः सात्विकाहङ्कारजत्वाद् वायोराकाशाद्गुणाधिकत्वम् । तथाप्यत्राकाशस्य पितृत्वं व्याप्तिश्चाधिकेत्युपासनायां साम्यम् ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C03_S01_V05

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C03

| verse_type = mantra

| verse_line1 = अथाध्यात्मम् । वाक्पूर्वरूपम् । मन उत्तररूपम् । प्राणस्संहितेति शूरवीरो माण्डूकेयः । अथ हास्य पुत्र आह ज्येष्ठः। मनः पूर्वरूपम् । वागुत्तररूपम् । मनसा वा अग्रे सङ्कल्पयति । अथ वाचा व्याहरति । तस्मान्मन एव पूर्वरूपम् । वागुत्तररूपम् । प्राणस्त्वेव संहितेति । समानमेनयोरत्र पितुश्च पुत्रस्य च ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S01_V05

| id = AIT_C03_S01_V05_B01

| text =

अत्र प्राणाख्यस्य प्राणे स्थितस्य विष्णोः संहितानामत्वे पितापुत्रयोः साम्यमेव । अन्यत्र तु पुत्रपक्ष एव बलीयान् । युक्तिमत्वात् ।

}}

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C03_S01_V06

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C03

| verse_type = mantra

| verse_line1 = स एषोऽश्वरथः प्रष्टिवाहनो मनोवाक्प्राणसंहतः । स य एवमेतां संहितां वेद सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन । सर्वमायुरेतीति नु माण्डूकेयानाम् ॥ १ ॥

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S01_V06

| id = AIT_C03_S01_V06_B01

| text =

मनोवाक्प्राणनामाऽसौ मन आदिषु संस्थितः ।

विष्णुस्तस्य रथो देह इन्द्रियाश्वः प्रकीर्तितः ॥

Line 4,273:

Line 4,559:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S01_V06

| id = AIT_C03_S01_V06_B01

| text =

प्रष्टिः स पृच्छनीयत्वात् परमात्मा जनार्दनः ।

वक्तृत्वाच्चैव वाङ्नामा मनो मन्तृत्वहेतुतः ॥

Line 4,282:

Line 4,569:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S01_V06

| id = AIT_C03_S01_V06_B01

| text =

प्राणन्नेव प्राणो नाम भवति ।

वदन् वाक्पश्यंश्चक्षुः शृण्वन् श्रोत्रं मन्वानो मनस्तान्यस्यैव तानि कर्मनामान्येव इति च श्रुतिः ।

Line 4,290:

Line 4,578:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S01_V06

| id = AIT_C03_S01_V06_B01

| text =

मुक्तिरेव स्वर्गलोकः । अमुष्मिन् स्वर्गे लोके सर्वान् कामानाप्त्वेति प्रस्तुतत्वात् ।

}}

Line 4,297:

Line 4,586:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S01_V06

| id = AIT_C03_S01_V06_B01

| text =

मुक्तः प्रकृष्टज्ञानैश्च वेदैर्विष्णूत्थतेजसा ।

नित्यायुषा च युक्तः स्यात् संहितारूपविद्धरेः ॥ इति च ।

Line 4,305:

Line 4,595:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S01_V06

| id = AIT_C03_S01_V06_B01

| text =

प्रकृष्टत्वेन जननात् प्रजेति ज्ञानम् । पान्ति शंसाधनाश्चेति पशवो वेदाः । परब्रह्मणो विष्णोर्वरणादेव सम्यक् चायितं स्वरूपं तेजः ब्रह्मवर्चसम् । लौकिकप्रजादिकमपि तदिच्छतां यथायोग्यं भवति । माण्डूकेयैर्ऋषिभिरुपाश्रिता एता विद्याः ॥ १ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C03_S01_V07

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C03

| verse_type = mantra

| verse_line1 = अथ शाकल्यस्य । पृथिवी पूर्वरूपम् । द्यौरुत्तररूपम् । वृष्टिः सन्धिः । पर्जन्यः सन्धाता । तदुतापि यत्रैतद्बलवदनूद्गृह्णन् सन्दधदहोरात्रे वर्षति । द्यावापृथिव्यौ समधातामित्युताप्याहुरितीन्वधिदैवतम् ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S01_V07

| id = AIT_C03_S01_V07_B01

| text =

वराहो वामनः सिंह इति रूपत्रयं हरेः ।

पूर्वोत्तरार्णमध्येषु स्थितमुक्तं सनातनम् ॥

Line 4,332:

Line 4,624:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C03_S01_V08

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C03

| verse_type = mantra

| verse_line1 = अथाध्यात्मम् ॥

| verse_line2 = पुरुषो ह वा अयं सर्व आनन्दं द्वे विदले भवत इत्याहुः । तस्येदमेव पृथिव्या रूपम् । इदं दिवः । तत्रायमन्तरेणाकाशो यथाऽसौ द्यावापृथिव्यावन्तरेणाकाशः । तस्मिन्हास्मिन्नाकाशे प्राण आयत्तो यथाऽमुष्मिन्नाकाशे वायुरायत्तः । यथाऽमूनि त्रीणि ज्योतींष्येवमिमानि पुरुषे त्रीणि ज्योतींषि । यथाऽसौ दिव्यादित्य एवमिदं शिरसि चक्षुर्यथाऽसावन्तरिक्षे विद्युदेवमिदमात्मनि हृदयं यथाऽयमग्निः पृथिव्यामेवमिदमुपस्थे रेतः । एवमु ह स्म सर्वलोकमात्मानमनुविधायाहेदमेव पृथिव्या रूपमिदं दिवः । स य एवमेतां संहितां वेद सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ॥

| verse_line3 = २॥

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S01_V08

| id = AIT_C03_S01_V08_B01

| text =

उर्व्यादीनां चतुर्णां च देह एव स्थितिं पुनः ।

अधरार्धस्य चोर्व्याश्च साम्यमन्यस्य वै दिवा ॥

Line 4,359:

Line 4,652:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S01_V08

| id = AIT_C03_S01_V08_B02

| text =

वर्षणाद् वृष्टिः । परं जनयतीति पर्जन्यनामा विष्णुः । सन्धिनोतीति सन्धिः । धिनु पृष्टाविति धातुः । सम्यग्धारणात् सन्धाता । वर्षणमेव द्यावापृथिव्योः सन्धानम् । पर्जन्यस्थो भगवांस्तत्कर्ता ॥२॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C03_S01_V09

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C03

| verse_type = mantra

| verse_line1 = अथातो निर्भुजप्रवादाः । पृथिव्यायतनं निर्भुजम् । दिव्यायतनं प्रतृण्णम् । अन्तरिक्षायतनमुभयमन्तरेण । अथ यद्येनं निर्भुजं ब्रुवन्तमुपवदेदच्योष्ठाऽवराभ्यां स्थानाभ्यामित्येनं ब्रूयात् । अथ यद्येनं प्रतृण्णं ब्रुवन्तमुपवदेदच्योष्ठा उत्तराभ्यां स्थानाभ्यामित्येनं ब्रूयात् । यस्त्वेवोभयमन्तरेणाह तस्य नास्त्युपवादः ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S01_V09

| id = AIT_C03_S01_V09_B01

| text =

पृथिवीस्थो वराहस्तु संहितादेवतोदिता ।

दिविष्ठो वामनश्चैव सम्प्रोक्तः पददेवता ॥

Line 4,390:

Line 4,685:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S01_V09

| id = AIT_C03_S01_V09_B01

| text =

भञ्जनवर्जितत्वान्निर्भुजं संहिता । तृण च्छेदन इति धातोः प्रतृण्णं पदम् । उभयमन्तरेण क्रमः । निर्भुजमूलत्वात् पदादीनां तद्विषयप्रवादा अपि निर्भुजप्रवादा इत्येवोच्यन्ते ।पृथिवीस्थितपृथिवीनामकविष्ण्वायतनं पृथिव्यायतनमित्यादि । अवराभ्यां पृथिव्यन्तरिक्षाभ्यां च्युतोऽसीति । उत्तराभ्यामन्तरिक्षद्युभ्याम् ।

}}

Line 4,397:

Line 4,693:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S01_V09

| id = AIT_C03_S01_V09_B01

| text =

क्रमस्वाध्यायकृद्यस्तं विशेषेण न निन्दयेत् ।

लोकत्रयादपि भ्रष्टो यस्मात् तन्निन्दको भवेत् ॥ इति च ।

Line 4,405:

Line 4,702:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C03_S01_V10

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C03

| verse_type = mantra

| verse_line1 = यद्धि सन्धिं विवर्तयति तन्निर्भुजस्य रूपम् । अथ यच्छुद्धे अक्षरे अभिव्याहरति तत्प्रतृण्णस्य । अग्र उ एवोभयमन्तरेणोभयं व्याप्तं भवति । अन्नाद्यकामो निर्भुजं ब्रूयात् । स्वर्गकामः प्रतृण्णम् । उभयकाम उभयमन्तरेण । अथ यद्येनं निर्भुजं ब्रुवन्तं पर उपवदेत् पृथिवीं देवतामारः पृथिवी त्वा देवता रिष्यतीत्येनं ब्रूयात् । अथ यद्येनं प्रतृण्णं ब्रुवन्तं पर उपवदेद्दिवं देवतामारो द्यौस्त्वा देवता रिष्यतीत्येनं ब्रूयात् । अथ यद्येनमुभयमन्तरेण ब्रुवन्तं पर उपवदेदन्तरिक्षं देवतामारोऽन्तरिक्षं त्वा देवता रिष्यतीत्येनं ब्रूयात् । यथा तु कथा च ब्रुवन्वाब्रुवन्तं वा ब्रूयादभ्याशमेव यत्तथा स्यात् ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S01_V10

| id = AIT_C03_S01_V10_B01

| text =

उपवदेदित्युक्तो मनुष्यमात्रः । पर उपवदेदित्यसुरः । सर्वशत्रुत्वात् ।

}}

Line 4,422:

Line 4,720:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S01_V10

| id = AIT_C03_S01_V10_B01

| text =

अमुक्तियोग्यैस्तु नरैर्विदुषां निन्दने कृते ।

ब्रूयाल्लोकच्युतोऽसीति निन्दितोऽसुरसर्गगैः ॥

Line 4,432:

Line 4,731:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S01_V10

| id = AIT_C03_S01_V10_B01

| text =

षणयोः सन्धिकरणात् संहिताध्ययनं भवेत् ।

विषणुस्त्विति यो ब्रूयात् पदाध्यायी भवेत सः ॥

Line 4,450:

Line 4,750:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S01_V10

| id = AIT_C03_S01_V10_B01

| text =

अग्र एव । अग्र्यमेवोभयमन्तरेण ।

}}

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C03_S01_V11

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C03

| verse_type = mantra

| verse_line1 = न त्वेवान्यत्कुशलाद् ब्राह्मणं ब्रूयात् । अतिद्युम्न एव ब्राह्मणं ब्रूयात् । नातिद्युम्ने च न ब्राह्मणं ब्रूयात् । नमो अस्तु ब्राह्मणेभ्य इति ह स्माऽऽह शूरवीरो माण्डूकेयः ॥ ३ ॥

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S01_V11

| id = AIT_C03_S01_V11_B01

| text =

द्युम्नो द्युतिस्वरूपत्वाद् विष्णुरेव प्रकीर्तितः ।

योऽतिक्रमति तस्याज्ञामतिद्युम्नः प्रकीर्तितः ॥

Line 4,477:

Line 4,779:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C03_S01_V12

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C03

| verse_type = mantra

| verse_line1 = अथातोऽनुव्याहाराः । प्राणो वंश इति विद्यात् । स य एनं प्राणं वंशमुपवदेच्छक्नुवन्तं चेन्मन्येत प्राणं वंशं समधां३ । प्राणं मा वंशं सन्दधतं न शक्नोषीत्याह । प्राणस्त्वा वंशो हास्यतीत्येनं ब्रूयात् । अथ चेदशक्नुवन्तं मन्येत प्राणं वंशं समधित्सिषन्तं नाशकः सन्धातुं प्राणस्त्वा वंशो हास्यतीत्येनं ब्रूयात् । यथा तु कथा च ब्रुवन्वा ब्रुवन्तं वा ब्रूयादभ्याशमेव यत् तथा स्यात् । न त्वेवान्यत् कुशलाद् ब्राह्मणं ब्रूयात् । अतिद्युम्न एव ब्राह्मणं ब्रूयात् । नातिद्युम्ने च न ब्राह्मणं ब्रूयात् । नमो अस्तु ब्राह्मणेभ्य इति ह स्माह शूरवीरो माण्डूकेयः ॥

| verse_line2 = ४ ॥

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S01_V12

| id = AIT_C03_S01_V12_B01

| text =

भगवदुपासकस्य यस्मिन् कस्मिंश्चिद्दोष उक्ते तं प्रत्युक्तिप्रकारः पूर्वं दर्शितः । अनुव्याहारशब्देन भगवदुपासनाविषय एवास्याशक्त्यादिदोषं वदतः प्रत्युक्तिरुच्यते । निर्भुजं वदन्तमित्यादि त्ववस्थामात्रदर्शनम् । आत्मनो ज्ञानसामर्थ्यानुसारेण वक्तव्यत्वादनुव्याहारः ।

}}

Line 4,495:

Line 4,798:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S01_V12

| id = AIT_C03_S01_V12_B01

| text =

सर्वाधारत्वतो वंश इत्युपासीत यो हरिम् ।

वायुं च मुक्तिमाप्नोति य एवं तदुपासकम् ॥

Line 4,510:

Line 4,814:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S01_V12

| id = AIT_C03_S01_V12_B01

| text =

स य एनं प्राणं वंशमुपवदेत् प्राणं प्रत्येनमुपासकमुपवदेत् । प्राणस्य विष्णोः प्रियत्वं तव न प्राप्स्यतीति । नाशकः सन्धातुं मया सह सन्धानं कर्तुं नाशकः । मम प्रीतिं कर्तुं नाशकः ।

}}

Line 4,517:

Line 4,822:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S01_V12

| id = AIT_C03_S01_V12_B01

| text =

तद्भक्तभक्तेष्वपि यो न कुर्यात् प्रीतिमञ्जसा ।

विष्णुर्जहाति तं पापमिह चामुत्र च प्रभुः ॥ इति च भारते ॥४ ॥

Line 4,524:

Line 4,830:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C03_S01_V13

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C03

| verse_type = mantra

| verse_line1 = अथ खल्वाहुर्निर्भुजवक्त्राः । पूर्वमक्षरं पूर्वरूपम् । उत्तरमुत्तररूपम् । योऽवकाशः पूर्वरूपोत्तररूपे अन्तरेण सा संहितेति ॥

| verse_line2 = स य एवमेतां संहितां वेद सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति । अथ वयं ब्रूमो निर्भुजवक्त्रा इति ह स्माह ह्रस्वो माण्डूकेयः । पूर्वमेवाक्षरं पूर्वरूपम् । उत्तरमुत्तररूपम् । योऽवकाशः पूर्वरूपोत्तररूपे अन्तरेण येन सन्धिं विवर्तयति येन स्वरास्वरं विजानाति येन मात्रामात्रां विभजते सा संहितेति । स य एवमेतां संहितां वेद सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति । अथ हास्य पुत्र आह मध्यमः प्रातीबोधीपुत्रः । अक्षरे खल्विमे अविकर्षन्ननेकीकुर्वन् यथावर्णमाह । तद्याऽसौ मात्रा पूर्वरूपोत्तररूपे अन्तरेण सन्धिविज्ञपनी साम तद्भवति । सामैवाहं संहितां मन्य इति ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S01_V13

| id = AIT_C03_S01_V13_B01

| text =

पूर्ववर्णस्थितं यत्तद्रूपं पूर्वाक्षराभिधम् ।

वराहाख्यं हरेरन्यवर्णगं वामनाभिधम् ॥

Line 4,551:

Line 4,858:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S01_V13

| id = AIT_C03_S01_V13_B01

| text =

मापयति त्रायति चेति मात्रा भगवान् । यथोच्चारितवर्णयोर्मध्यस्थितश्च ।

}}

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C03_S01_V14

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C03

| verse_type = mantra

| verse_line1 = तदप्येतदृषिणोक्तं– बृहस्पते न परः साम्नो विदुरिति । स य एवमेतां संहितां वेद सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ॥ ५ ॥

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S01_V14

| id = AIT_C03_S01_V14_B01

| text =

मानस्तेनेभ्यो ये अभि द्रुहस्पदे निरामिणो रिपवोऽन्नेषु जागृधुः ।

येषां नैतन्नापरं किं च नैकं ब्रह्मणस्पते ब्रूहि तेभ्यः कदाचित्॥

Line 4,575:

Line 4,884:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S01_V14

| id = AIT_C03_S01_V14_B01

| text =

अथो शमेनोपरता मनुष्याः ये धर्मिणो ब्रूहि तेभ्यः सदा नः ।

आदेवानामोहते वि व्रयो हृदि बृहस्पते न परः साम्नो विदुः ॥

Line 4,584:

Line 4,894:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S01_V14

| id = AIT_C03_S01_V14_B01

| text =

ऐकात्म्यं नाम यदिदं केचिद् ब्रूयुरनैपुणाः ।

शास्त्रतत्त्वमविज्ञाय तथावादबला जनाः ॥

Line 4,598:

Line 4,909:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S01_V14

| id = AIT_C03_S01_V14_B01

| text =

अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् ।

परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम् ॥

Line 4,609:

Line 4,921:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S01_V14

| id = AIT_C03_S01_V14_B01

| text =

अन्नेषु जागृधुः भोगमात्रगृध्नवः । येषामेतत्सर्वोत्तमं वासुदेवाख्यं परं ब्रह्म नास्तीति पक्षः । ईशितव्ये विद्यमाने हीश्वरो भवतीति । न चापरं किञ्चित्परमापेक्षया ह्यपरमिति । किं तर्हि किञ्चनैकं किमप्येकमेव वस्त्वस्ति न परमपरं चेति तेषां पक्षः ।

}}

Line 4,616:

Line 4,929:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S01_V14

| id = AIT_C03_S01_V14_B01

| text =

असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् ।

अपरस्परसम्भूतं किमन्यत् कामहैतुकम् ॥

Line 4,628:

Line 4,942:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S01_V14

| id = AIT_C03_S01_V14_B01

| text =

ब्रह्मणस्पते ब्रह्मणो वेदस्य पते वायो । अथ हेममासन्यं प्राणमूचुः । एष उ एव ब्रह्मणस्पतिर्वाग्वै ब्रह्म तस्या एष पतिस्तस्मादु ब्रह्मणस्पतिः इत्यादि श्रुतेरेतादृशेभ्यो मा ब्रूहि । शमेन विष्णुनिष्ठया उप समीपे तस्मिन्नेव रताः साम्नो विष्णोः परं किमपि न विदुः । तदेव देवानां व्रयः । सर्वदेवानां परतमं विष्ण्वाख्यं ब्रह्म हृदा व्योहते । वासुदेवादिरूपेण वरं नियामकं चेति व्रयः । तेभ्यो ब्रूहि ।

}}

Line 4,635:

Line 4,950:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S01_V14

| id = AIT_C03_S01_V14_B01

| text =

वायुं विद्याः समासाद्य सर्वासां पतिमूचिरे ।

स्तेनेभ्यो मैव नो ब्रूहि ब्रूह्यथो वैष्णवेषु च ॥

Line 4,644:

Line 4,960:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S01_V14

| id = AIT_C03_S01_V14_B01

| text =

सामनाम्ना श्रुतिर्यस्माद्विष्णुमाह ततः प्रियम् ।

तन्नाम विष्णोरिह तु संहितार्थं वदेद्यतः ॥

Line 4,653:

Line 4,970:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C03_S01_V15

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C03

| verse_type = mantra

| verse_line1 = बृहद्रथन्तरयो रूपेण संहिता सन्धीयत इति तार्क्ष्यःवाग्वैरथन्तरस्य रूपम् । प्राणो बृहतः । उभाभ्यामु खलु संहिता सन्धीयते वाचा च प्राणेन च । एतस्यां ह स्मोपनिषदि संवत्सरं गा रक्षयते तार्क्ष्यः । एतस्यां ह स्म मात्रायां संवत्सरं गा रक्षयते तार्क्ष्यः । तदप्येतदृषिणोक्तं– रथन्तरमाजभारा वसिष्ठः । भरद्वाजो बृहदाचक्रे अग्नेरिति । स य एवमेतां संहितां वेद सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S01_V15

| id = AIT_C03_S01_V15_B01

| text =

देवता पूर्ववर्णस्य लक्ष्मीरेव प्रकीर्तिता ।

नारायणस्तूत्तरस्य तौ वाक्प्राणाभिधौ मतौ ॥

Line 4,681:

Line 4,999:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C03_S01_V16

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C03

| verse_type = mantra

| verse_line1 = वाक्प्राणेन संहितेति कौण्ठरव्यः । प्राणः पवमानेन पवमानो विश्वैर्देवैः स्वर्गेण लोकेन स्वर्गो लोको ब्रह्मणा । सैषाऽवरपरा संहिता । स यो हैतामवरपरां संहितां वेदैवं हैव स प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सन्धीयते यथैषा संहिता ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S01_V16

| id = AIT_C03_S01_V16_B01

| text =

संहितादेवता बह्व्य इति कुण्ठरवात्मजः ॥

द्वयं द्वयं देवतानां मिलितं हरिशर्ववत् ।

Line 4,717:

Line 5,036:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C03_S01_V17

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C03

| verse_type = mantra

| verse_line1 = स यदि परेण वोपसृतः स्वेन वाऽर्थेनाभिव्याहरेदभिव्याहार्षन्नेव विद्याद्दिवं संहिताऽगमद्विदुषां देवानामेवं भविष्यतीति । शश्वत् तथा स्यात् । स य एवमेतां संहितां वेद सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S01_V17

| id = AIT_C03_S01_V17_B01

| text =

.... यदि ब्रूयान्मन्त्रमेतमथापि वा ॥

आत्मार्थेऽथ परार्थे वा चिन्तयेदेवमञ्जसा ।

Line 4,738:

Line 5,058:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C03_S01_V18

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C03

| verse_type = mantra

| verse_line1 = वाक्संहितेति पञ्चालचण्डः वाचा वै वेदास्सन्धीयन्ते । वाचा च्छन्दांसि । वाचा मित्राणि सन्दधति । वाचा सर्वाणि भूतानि । अथो वागेवेदं सर्वमिति । तद्यत्रैतदधीयते वा भाषते वा वाचि तदा प्राणो भवति । वाक् तदा प्राणं रेह । अथ यत्र तूष्णीं वा भवति स्वपिति वा प्राणे तदा वाग्भवति । प्राणस्तदा वाचं रेह । तावन्योन्यं रीहः । वाग्वै माता । प्राणः पुत्रः । तदप्येतदृषिणोक्तम्–

| verse_line2 = एकः सुपर्णः स समुद्रमाविवेश स इदं विश्वं भुवनं विचष्टे ।

| verse_line3 = तं पाकेन मनसाऽपश्यमन्तितस्तं माता रेळ्हि स उ रेळ्हि मातरम् ॥ इति ।

| verse_line4 = स य एवमेतां संहितां वेद सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S01_V18

| id = AIT_C03_S01_V18_B01

| text =

पञ्चालचण्डो वाचं तु ब्रह्माणीं हि सरस्वतीम् ॥

मन्यतेऽस्याः पुत्रवच्च देवं नारायणं प्रभुम् ।

Line 4,763:

Line 5,084:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C03_S01_V19

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C03

| verse_type = mantra

| verse_line1 = अथातः प्रजापतिसंहिता । जाया पूर्वरूपम् । पतिरुत्तररूपम् । पुत्रः सन्धिः । प्रजननं सन्धानम् । सैषाऽदितिः संहिता । अदितिर्हीदं सर्वं यदिदं किञ्च । पिता च माता च पुत्रश्च प्रजननं च तदप्येतदृषिणोक्तम्– अदितिर्माता स पिता स पुत्र इति । स य एवमेतां संहितां वेद सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति सर्वमायुरेति ॥

| verse_line2 = ६ ॥

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S01_V19

| id = ~~AIT_C03_S01_V19_author-note~~

| id = AIT_C03_S01_V19_author_note

| text =

॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये तृतीयारण्यके प्रथमोऽध्यायः ॥

| extra_class = gr-author-note

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S01_V19

| id = AIT_C03_S01_V19_B01

| text =

प्रजापत्याख्यशर्वेण प्रोक्ताऽन्या संहितापि हि ।

विष्णुरेवादितिर्नाम सर्वस्यात्ता यतः प्रभुः ॥

Line 4,814:

Line 5,138:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S01_V19

| id = AIT_C03_S01_V19_B02

| text =

प्रथश्च सप्रथश्चैव राजानौ मत्स्यदेशजौ ।

यापयामासतुर्विष्णोर्हविर्नाम्नो हविर्मुखे ॥

Line 4,855:

Line 5,180:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S01_V19

| id = AIT_C03_S01_V19_B03

| text =

यस्य प्रथ इति नाम स च हविर्नाम्नो विष्णोर्हविर्यत् अयत् । अटो लोपेनान्तर्णीतणिच्त्वेन अयापयदित्यर्थः । एवं सप्रथ इति यस्य नामासौ । हविर्यदिति पृथक्सम्बन्धः । आचक्रे आकारयामास । अविन्दन् ते ते अविन्दन्नित्यध्यात्माधिदैवतयोरुभयत्रापि भगवन्तमविन्दन्नित्यर्थः । देवयानं गुहा यदिति वचनात् ।

}}

Line 4,862:

Line 5,188:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S01_V19

| id = AIT_C03_S01_V19_B01

| text =

चतुःशिखण्डां तु रमां द्विरूपो भगवान् हरिः ।

परमानन्दरूपत्वात् सुपर्ण इति नामकः ॥

Line 4,884:

Line 5,211:

}}

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C03_S02_V01

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C03

| verse_type = mantra

| verse_line1 = ॐ प्राणो वंश इति स्थविरः शाकल्यः । तद्यथा शालावंशे सर्वेऽन्ये वंशाः समाहिताः स्युरेवमस्मिन् प्राणे चक्षुः श्रोत्रं मनो वागिन्द्रियाणि शरीरं सर्व आत्मा समाहितस्तस्यैतस्यात्मनः प्राण ऊष्मरूपम् । अस्थीनि स्पर्शरूपम् । मज्जानः स्वररूपं मांसं लोहितमित्येतदन्यच्चतुर्थमन्तस्थरूपम् ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S02_V01

| id = AIT_C03_S02_V01_B01

| text =

गृहस्याच्छादनादीनां मध्यवंशो यथाऽऽश्रयः ।

तथेन्द्रियाभिमान्यादिदेवानां वायुराश्रयः ॥

Line 4,913:

Line 5,241:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C03_S02_V02

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C03

| verse_type = mantra

| verse_line1 = इति ह स्माह ह्रस्वो माण्डूकेयः । त्रयं त्वेव न एतत्प्रोक्तम् । तस्यैतस्य त्रयस्यास्थ्नां मज्ज्ञां पर्वणामिति त्रीणीतः षष्टि शतानि त्रीणीतः । तानि सप्तविंशति शतानि भवन्ति ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S02_V02

| id = AIT_C03_S02_V02_B01

| text =

अस्थिस्थान्येव रूपाणि पर्वस्वपि हरेर्यतः ।

तत एव विभक्तानि सङ्ख्या तेषां पृथङ् न तत् ॥

Line 4,932:

Line 5,261:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C03_S02_V03

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C03

| verse_type = mantra

| verse_line1 = सप्त च वै शतानि विंशतिश्च संवत्सरस्याहोरात्राः । स एषोऽहःसंमानश्चक्षुर्मयः । श्रोत्रमयश्छन्दोमयो मनोमयो वाङ्मय आत्मा । स य एवमेतमहःसंमानं चक्षुर्मयं श्रोत्रमयं छन्दोमयं मनोमयं वाङ्मयमात्मानं वेदाह्नां सायुज्यं सरूपतां सलोकतामश्नुते पुत्री पशुमान् भवति सर्वमायुरेति ॥

| verse_line2 = १ ॥

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S02_V03

| id = AIT_C03_S02_V03_B01

| text =

तान्येव विष्णो रूपाणि वत्सराहस्सु सर्वशः ।

अहर्नामा च भगवानहार्यत्वात् प्रकीर्तितः ॥

Line 4,957:

Line 5,287:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C03_S02_V04

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C03

| verse_type = mantra

| verse_line1 = अथ कौण्ठरव्यः । त्रीणि षष्टिशतान्यक्षराणां त्रीणि षष्टि शतान्यूष्मणां त्रीणि षष्टि शतानि सन्धीनाम् । यान्यक्षराण्यवोचामाहानि तानि यानूष्मणोऽवोचाम रात्रयस्ता यान् सन्धीनवोचामाहोरात्राणां ते सन्धय इत्यधिदैवतम् ।

| verse_line2 = अथाध्यात्मं यान्यक्षराण्यधिदैवतमवोचामस्थीनि तान्यध्यात्मम् । यानूष्मणोऽधिदैवतमवोचाम मज्जानस्तेध्यात्मम् । एष ह वै सम्प्रति प्राणो यन्मज्जा । एतद्रेतो न ह वा ऋते प्राणाद्रेतः सिच्यते । यद्वा ऋते प्राणाद्रेतः सिच्येत । पूयेन्न सम्भवेत् । यान्सन्धीनधिदैवतमवोचाम पर्वाणि तान्यध्यात्मम् । तस्यैतस्य त्रयस्यास्थ्नां मज्ज्ञां पर्वणामिति । पञ्चेतश्चत्वारिंशच्छतानि पञ्चेतः तदशीतिसहस्रं भवति । अशीतिसहस्रं वा अर्कलिनो बृहतीरहरभिसम्पादयन्ति ।

| verse_line3 = स एषोऽक्षरसंमानश्चक्षुर्मयः श्रोत्रमयश्छन्दोमयो मनोमयो वाङ्मय आत्मा । स य एवमेतमक्षरसंमानं चक्षुर्मयं श्रोत्रमयं छन्दोमयं मनोमयं वाङ्मयमात्मानं वेदाक्षराणां सायुज्यं सरूपतां सलोकतामश्नुते पुत्री पशुमान् भवति सर्वमायुरेति ॥२ ॥

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S02_V04

| id = AIT_C03_S02_V04_B01

| text =

एवमुक्तप्रकारेण तस्य ह्यक्षरनामकम् ।

अशीत्युत्तरसाहस्ररूपं वर्णेषु संस्थितम् ॥

Line 4,983:

Line 5,314:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S02_V04

| id = AIT_C03_S02_V04_B01

| text =

तस्यैतस्यात्मनस्तस्य शरीराख्यस्यात्मनो य आत्मा आदानादिकर्ता तस्य परमात्मन एतस्य । अस्थ्नां मज्ज्ञां पर्वणां च मिलितानामपि विंशोत्तरसप्तशतत्वोक्तेस्तत्रस्थविष्णुरूपाण्येवोच्यन्त इति सिद्धम् । अस्थ्यादीन्येव चेदशीत्युत्तरसहस्राणि सन्ति हि । विष्णुरित्येतानि विष्णुनामगतान्यूष्णाक्षरसन्धिनामकानि तद्गतभगवद्रूपाणि मुख्यतस्तन्नामकानि ।

}}

Line 4,990:

Line 5,322:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S02_V04

| id = AIT_C03_S02_V04_B01

| text =

अहार्यत्वादहर्नामा रात्रिनामा रतिप्रदः ।

सन्धानात् सन्धिनामासौ स्वयं नारायणः प्रभुः ॥

Line 5,011:

Line 5,344:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S02_V04

| id = AIT_C03_S02_V04_B01

| text =

मज्जास्वधिकसन्निधानज्ञापनार्थमिदं वचनम् । अशीत्युत्तरसहस्रवर्णानामभावाच्च तत्स्थविष्णुरूपाण्येव तत्सङ्ख्यानीति सिद्धम् । र्ओ निलीनत्वेनादृश्यत्वेन स्थिता भगवत्प्रादुर्भावा अर्कलिनः । त एव शरीरे स्थित्वा सहस्रं बृहतीः सम्पादयन्ति । वाक्प्रेरकत्वाद् विष्णुनामार्थवत्वादेव च बृहतीसहस्रस्य तद्देवताश्चैतान्येवाशीत्युत्तरसहस्ररूपाणि । एतान्येवाहःप्रवर्तकानि च । अहःशब्देन यज्ञो दिवसश्चोभावप्यभिप्रेतौ ।

}}

Line 5,018:

Line 5,352:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S02_V04

| id = AIT_C03_S02_V04_B01

| text =

यज्ञानां दिवसानां च साशीतिकसहस्रकैः ।

विष्णुः प्रवर्तको रूपैर्बृहत्युक्थस्य चाञ्जसा ॥

Line 5,027:

Line 5,362:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C03_S02_V05

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C03

| verse_type = mantra

| verse_line1 = चत्वारः पुरुषाः इति बाध्वः । शरीरपुरुषश्छन्दःपुरुषो वेदपुरुषो महापुरुष इति । शरीरपुरुष इति यमवोचाम स य एवायं दैहिक आत्मा । तस्य योऽयमशरीरः प्रज्ञात्मा स रसः । छन्दःपुरुष इति यमवोचामाक्षरसमाम्नाय एव । तस्यैतस्याकारो रसः । वेदपुरुष इति यमवोचाम येन वेदान् वेद । ऋग्वेदं यजुर्वेदं सामवेदम् । तस्यैतस्य ब्रह्मा रसः । तस्माद् ब्रह्माणं ब्रह्मिष्ठं कुर्वीत । यो यज्ञस्योल्बणं पश्येत् । महापुरुष इति यमवोचाम संवत्सर एव प्रध्वंसयन् अन्यानि भूतान्यैक्याभावयन्नन्यानि । तस्यैतस्यासावादित्यो रसः ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S02_V05

| id = AIT_C03_S02_V05_B01

| text =

संसारबाधितैः प्राप्यो बाध्वो वायुरुदाहृतः ।

स हि मोक्षप्रदो विष्णोराज्ञया स उवाच ह ॥

Line 5,057:

Line 5,393:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C03_S02_V06

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C03

| verse_type = mantra

| verse_line1 = स यश्चायमशरीरः प्रज्ञात्मा यश्चासावादित्य एतमेतदिति विद्यात् । तस्मात् पुरुषं पुरुषं प्रत्यादित्यो भवति । तदप्येतदृषिणोक्तं–

| verse_line2 = चित्रं देवानामुदगादनीकं चक्षुर्मित्रस्य वरुणस्याग्नेः ।

| verse_line3 = आ प्रा द्यावापृथिवी अन्तरिक्षं सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च ॥ इति ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S02_V06

| id = AIT_C03_S02_V06_B01

| text =

स एवादित्यगो विष्णुर्यः प्रद्युम्नाभिधो हरिः ॥

स एव सर्वदेहेषु चानिरुद्धतनुः स्थितः ।

Line 5,086:

Line 5,423:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C03_S02_V07

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C03

| verse_type = mantra

| verse_line1 = एतामनुविधां संहितां सन्धीयमानां मन्य इति ह स्माऽह बाध्वः । एतां ह्येव बह्वृचा महत्युक्थे मीमांसन्ते । एतमग्नावध्वर्यवः । एतं महाव्रते छन्दोगाः । एतमस्यामेतं दिव्येतं वायावेतमाकाश एतमप्स्वेतमोषधीष्वेतं वनस्पतिष्वेतं चन्द्रमस्येतं नक्षत्रेष्वेतं सर्वेषु भूतेषु । एतमेव ब्रह्मेत्याचक्षते । स एष संवत्सरसंमानश्चक्षुर्मयः श्रोत्रमयः छन्दोमयो मनोमयो वाङ्मय आत्मा । स य एवमेतं संवत्सरसंमानं चक्षुर्मयं श्रोत्रमयं छन्दोमयं मनोमयं वाङ्मयमात्मानं परस्मै शंसति, दुग्धदोहा अस्य वेदा भवन्ति । न तस्यानूक्ते भागोऽस्ति । न वेद सुकृतस्य पन्थानमिति ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S02_V07

| id = AIT_C03_S02_V07_B01

| text =

एवं चतुर्विधो विष्णुः संहितादेवता यदा ॥

ज्ञायते पूर्ववर्णस्य रूपं नारायणाभिधम् ।

Line 5,127:

Line 5,465:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C03_S02_V08

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C03

| verse_type = mantra

| verse_line1 = तदप्येतदृषिणोक्तम्–

| verse_line2 = यस्तित्याज सचिविदं सखायं न तस्य वाच्यपि भागो अस्ति ।

| verse_line3 = यदीं शृणोत्यलकं शृणोति न हि प्रवेद सुकृतस्य पन्थाम् ॥ इति ।

| verse_line4 = न तस्यानूक्ते भागोऽस्ति न वेद सुकृतस्य पन्थानमित्येतत् तदुक्तं भवति । तस्मादेवं विद्वान्न परस्मा अग्निं चिनुयान्न परस्मै महाव्रतेन स्तुवीत । न परस्मा एतदहः शंसेत् । कामं पित्रे वाऽऽचार्याय वा शंसेदात्मन एवास्य तत्कृतं भवति ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S02_V08

| id = AIT_C03_S02_V08_B01

| text =

कर्मसञ्चयवेत्तारं त्यजेन्नारायणं हि यः ।

प्रीत्यैकदेशसंस्थत्वात् सखायमिति चोदितम् ॥

Line 5,205:

Line 5,544:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C03_S02_V09

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C03

| verse_type = mantra

| verse_line1 = स यश्चायमशरीरः प्रज्ञात्मा यश्चासावादित्य एकमेतदित्यवोचाम । तौ यत्र विहीयेते चन्द्रमा इवाऽदित्यो दृश्यते । न रश्मयः प्रादुर्भवन्ति । लोहिनी द्यौर्भवति यथा मञ्जिष्ठाः । व्यस्तः पायुः । काककुलायगन्धिकमस्य शिरो वायति । सम्परेतोऽस्यात्मा न चिरमिव जीविष्यतीति विद्यात् । स यत्करणीयं मन्येत तत्कुर्वीत । यदन्ति यच्च दूरके इति सप्त जपेत् । आदित्प्रत्नस्य रेतस इत्येका । यत्र ब्रह्मा पवमानेति षट् । उद्वयं तमसस्परीत्येका ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S02_V09

| id = AIT_C03_S02_V09_B01

| text =

सूर्यमण्डलगो विष्णुर्देहे चक्षुषि संस्थितः ।

अनिरुद्धश्च हृदये न च भेदोऽनयोः क्वचित्॥

Line 5,250:

Line 5,590:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C03_S02_V10

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C03

| verse_type = mantra

| verse_line1 = अथापि यत्र च्छिद्र इवादित्यो दृश्यते रथनाभिरिवाभिख्यायेत च्छिद्रां वा छायां पश्येत् तदप्येवमेव विद्यात् । अथाप्यादर्शे वोदके वा जिह्मशिरसं वाऽशिरसं वाऽऽत्मानं पश्येद्विपर्यस्ते वा कन्याके जिह्मेन वा दृश्येयातां तदप्येवमेव विद्यात् । अथाप्यपिधायाक्षिणी उपेक्षेत तद्यथा वटरकाणि सम्पतन्तीव दृश्यन्ते तानि यदा न पश्येत् तदप्येवमेव विद्यात् । अथाप्यपिधाय कर्णा उपशृणुयात् स एषोऽग्निरिव प्रज्वलतो रथस्येवोपब्दिस्तं यदा न शृणुयात् तदप्येवमेव विद्यात् । अथापि यत्र नील इवाग्निर्दृश्यते यथा मयूरग्रीवा मेघे वा विद्युतं पश्येन्मेघे वा विद्युतं न पश्येन्महामेघे वा मरिचीरिव पश्येत तदप्येवमेव विद्यात् । अथापि यत्र भूमिं ज्वलन्तीमिव पश्येत तदप्येवमेव विद्यात् । इति प्रत्यक्षदर्शनानि ।

| verse_line2 = अथ स्वप्नाः । पुरुषं कृष्णं कृष्णदन्तं पश्यति स एनं हन्ति वराह एनं हन्ति मर्कट एनमास्कन्दयत्याशु वायुरेनं प्रवहति सुवर्णं खादित्वाऽपगिरति मध्वश्नाति बिसानि भक्षयत्येकपुण्डरीकं धारयति खरैर्वराहैर्युक्तैर्याति कृष्णं धेनुं कृष्णवत्सां नलदमाली दक्षिणामुखो व्राजयति । स यद्येतेषां ककिञ्चित् पश्येदुपोष्य पायसं स्थालीपाकं श्रपयित्वा रात्रिसूक्तेन प्रत्यृचं हुत्वाऽन्येनान्नेन ब्राह्मणान् भोजयित्वा चरुं स्वयं प्राश्नीयात् ।

| verse_line3 = स योऽतोऽश्रुतोऽगतोऽमतोऽनतोऽदृष्टो ऽविज्ञातोऽनादिष्टः श्रोता मन्ता द्रष्टाऽऽदेष्टा घोष्टा विज्ञाता प्रज्ञाता सर्वेषां भूतानामन्तरपुरुषः सम आत्मेति विद्यात् ॥ ४ ॥

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S02_V10

| id = AIT_C03_S02_V10_B01

| text =

देशतः कालतश्चैव गुणतश्चापि पूर्तितः ॥

अत इत्युच्यते विष्णुः सन्ततो ह्यत उच्यते ।

Line 5,276:

Line 5,617:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S02_V10

| id = AIT_C03_S02_V10_B01

| text =

शरीरपुरुषादीनां प्राप्यत्वात् तदुपास्यत्वात् तेषां नियामकत्वेन तेभ्योऽप्युत्तमत्वेन तेषु स्थितत्वाच्च तेषां सार इत्युच्यते भगवान् । यदीं एव अलकं अरकम् । यत्ककिञ्चिच्छृणोति तत्सर्वमरतिरूपान्धतमःप्राप्तिकारणमेव तस्य भवति । तत्र हि सर्वरत्यभावो रतिविरुद्धदुःखं च पूर्णम् । परस्मै शंसनमात्रादरतिरेवेत्यतः प्रस्तुते चतुर्थत्यागेन न तस्य वाच्यपि भागो अस्ति । न हि प्रवेद सुकृतस्य पन्थामिति दोषद्वयमेवेत्यवधारयति । न तस्यानूक्ते भागोऽस्ति न वेद सुकृतस्य पन्थानमित्येतत् तदुक्तं भवतीति । अलकं शृणोतीति त्यागद्वयस्य मुख्यतः । तृतीयस्यापि नरकं शृणोतीति किञ्चिद्भवति । तौ यदाऽस्माच्छरीराद् विहीयेते तदैवैतानि निमित्तानि पश्यन्तीति नियमः । न च तदा पश्यत्येवेति । वासेन रमयतीति वासरं विष्णुर्ज्योतिः ।

}}

Line 5,283:

Line 5,625:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S02_V10

| id = AIT_C03_S02_V10_B01

| text =

यत्र ब्रह्मा वेदवाक्यं व्याचक्षाणो मखैर्यजन् ।

सोमेन च सुतेनेशमास्ते लोके हरेर्हि सः ॥ इति स्कान्दे ।

Line 5,291:

Line 5,634:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S02_V10

| id = AIT_C03_S02_V10_B01

| text =

ग्राव्णा सोमविषये सोमेनेष्ट्वा महीयते तेनैव विष्णुप्रीत्या स्वस्यानन्दं जनयन् । स्वरानन्दरूपो विष्णुः । दिवो देव्या अवरोधनं तस्याः परिवारभूताः सर्वदेव्यः । द्यौर्नाम वायुपत्नी । अजनयो मरुतो वक्षणाभ्यो दिव आवक्षणाभ्य इत्यादेः । यह्वतीः स्यन्दमानाः ।

}}

Line 5,298:

Line 5,642:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S02_V10

| id = AIT_C03_S02_V10_B01

| text =

सर्वेष्टद जगत्प्राण मामादाय परिस्रव ।

यत्रासौ भगवान् विष्णुस्त्वं हि मोक्षप्रदः सदा ॥ इति च ।

Line 5,306:

Line 5,651:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S02_V10

| id = AIT_C03_S02_V10_B01

| text =

इन्दुरिष्टप्रदत्वाद्यो वायुरादाय गच्छति ।

इन्द्रनाम्नः केशवस्य समीपं मुक्तमञ्जसा ॥ इति च ।

Line 5,314:

Line 5,660:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S02_V10

| id = AIT_C03_S02_V10_B01

| text =

अनन्यहेतुकं साक्षाद्भगवद्भक्तिरूपकम् ।

सुखमानन्द इत्युक्तो मोदो भोगनिमित्तकः ॥

Line 5,323:

Line 5,670:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S02_V10

| id = AIT_C03_S02_V10_B01

| text =

तमसः सकाशात् उद्गता वयमुत्तरं सर्वोत्तमं विष्ण्वाख्यं ज्योतिः परिपश्यन्तस्तमेव देवत्रा देवं देवविषयेऽपि देवमगन्म । तदेव ज्योतिष्ट्वेनोत्तरत्वेन च पश्यन्त इति दर्शने इत्थम्भावविधानार्थं पूर्वम् । तथैवासौ भगवानुत्तमज्योतिः न राजादिष्विवाविद्यमानभक्तिमात्रमिदमिति ज्ञापयितुमगन्म ज्योतिरुत्तममिति पुनर्वचनम् ।

}}

Line 5,330:

Line 5,678:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S02_V10

| id = AIT_C03_S02_V10_B01

| text =

अर्चिषोंऽशा वर्तुलास्तु नाम्ना वटरकाः स्मृताः इति शब्दनिर्णये ।

}}

Line 5,337:

Line 5,686:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S02_V10

| id = AIT_C03_S02_V10_B01

| text =

बृहत्तमं मधु यदि सहापूपं प्रभक्षयेत् ।

स्वप्ने तस्याचिरान्मृत्यू रक्ताब्जे वा शिरोधृते ॥ इति ब्रह्माण्डे ।

Line 5,345:

Line 5,695:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S02_V10

| id = AIT_C03_S02_V10_B01

| text =

रात्र्यास्तु देवता दुर्गा दुःस्वप्ने सा प्रपूजिता ।

पायसेन हरेन्मृत्युं रात्रिसूक्तादकालिकम् ॥

Line 5,392:

Line 5,743:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C03_S02_V11

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C03

| verse_type = mantra

| verse_line1 = अथ खल्वियं सर्वस्यै वाच उपनिषत् । सर्वा ह्येवेमाः सर्वस्यै वाच उपनिषदः । इमां त्वेवाऽऽचक्षते । पृथिव्या रूपं स्पर्शा अन्तरिक्षस्योष्माणो दिवः स्वराः । अग्ने रूपं स्पर्शा वायोरुष्माण आदित्यस्य स्वराः । ऋग्वेदस्य रूपं स्पर्शा यजुर्वेदस्योष्माणः सामवेदस्य स्वराः । चक्षुषो रूपं स्पर्शाः श्रोत्रस्योष्माणो मनसः स्वराः । प्राणस्य रूपं स्पर्शा अपानस्योष्माणो व्यानस्य स्वराः ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S02_V11

| id = AIT_C03_S02_V11_B01

| text =

अथ सर्ववाग्विषया विद्योच्यते । विष्णुशब्दार्थत्वात् सर्ववाचाम् । पूर्वोक्ता अपि सर्ववागुपनिषद एव । तथापि मुख्यत एव सर्ववाग्विषयत्वाद् वक्ष्यमाणामेव सर्वस्यै वाच उपनिषदिति सर्वेऽप्याचक्षते ।

}}

Line 5,409:

Line 5,761:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S02_V11

| id = AIT_C03_S02_V11_B02

| text =

पृथिव्यादिस्थितो विष्णुः पृथिव्याद्यभिधानवान् ।

स्पर्शादीनां देवताऽसौ क्रमेणैव प्रकीर्तितः ॥

Line 5,416:

Line 5,769:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C03_S02_V12

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C03

| verse_type = mantra

| verse_line1 = अथ खल्वियं दैवी वीणा भवति । तदनुकृतिरसौ मानुषी वीणा भवति । यथाऽस्याः शिर एवममुष्याः शिरः । यथाऽस्याः उदरमेवममुष्या अम्भणम् । यथाऽस्यै जिह्वैवममुष्यै वादनम् । यथाऽस्यास्तन्त्रय एवममुष्या अङ्गुलयः । यथाऽस्याः स्वरा एवममुष्याः स्वराः । यथाऽस्याः स्पर्शा एवममुष्याः स्पर्शाः । यथा ह्येवेयं शब्दवती तर्द्मवत्येवमसौ शब्दवती तर्द्मवती । यथा ह्येवेयं लोमशेन चर्मणा पिहिता भवत्येवमसौ लोमशेन चर्मणा पिहिता । लोमशेन ह स्म वै चर्मणा पुरा वीणा अपिदधति । स यो हैतां दैवीं वीणां वेद श्रुतवदनो भवति भूमिप्राऽस्य कीर्तिर्भवति यत्र क्व चार्या वाचो भाषन्ते विदुरेनं तत्र ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S02_V12

| id = AIT_C03_S02_V12_B01

| text =

तस्य विष्णोरयं देहो वीणा साक्षात् प्रकीर्तिता ।

दैवी वीणा ततः सेयं लोकसिद्धा तु मानुषी ॥

Line 5,435:

Line 5,789:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C03_S02_V13

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C03

| verse_type = mantra

| verse_line1 = अथातो वाग्रसः । यस्यां संसद्यधीयानो वा भाषमाणो वा न विरुरुचुषेत । तत्रैतामृचं जपेत् । ओष्ठापिधाना न कुलीदन्तैः परिवृता पविः ।सर्वस्यै वाच ईशाना चारु मामिह वादयेत् ।

| verse_line2 = इति वाग्रसः ॥५ ॥

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S02_V13

| id = AIT_C03_S02_V13_B01

| text =

विद्याधिक्यार्थमेवैतां वाक्सारामप्यृचं जपेत् ।

ध्यात्वा नारायणं देवं स्त्रीरूपं वाचि संस्थितम् ॥

Line 5,459:

Line 5,814:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S02_V13

| id = AIT_C03_S02_V13_B01

| text =

नेत्युपमानार्थम् । ओष्ठावपिधानवदस्येति । न च विष्णोरन्या सर्वस्या वाच ईशाना । स हि मुख्यतः सर्वेश्वरः । तस्यैव प्रस्तुतत्वात् वक्ष्यमाणत्वाच्च ।

}}

Line 5,466:

Line 5,822:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S02_V13

| id = AIT_C03_S02_V13_B01

| text =

श्रियःपतिर्यज्ञपतिर्जगत्पतिर्गिराम्पतिर्लोकपतिर्धरापतिः इति भागवते ।

}}

Line 5,473:

Line 5,830:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S02_V13

| id = AIT_C03_S02_V13_B01

| text =

यो वाचि तिष्ठन् वाचोऽन्तरो यं वाङ् न वेद इत्यादिश्रुतिश्च ।

}}

Line 5,480:

Line 5,838:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S02_V13

| id = AIT_C03_S02_V13_B01

| text =

स्त्रीलिङ्गत्वं देवतेत्यादिवदपि युज्यते । स्त्रीरूपत्वाच्च ॥ ५ ॥

}}

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C03_S02_V14

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C03

| verse_type = mantra

| verse_line1 = अथ हास्मा एतत्कृष्णहारीतो वाग्ब्राह्मणमिवोपोदाहरति । प्रजापतिः प्रजाः सृष्ट्वा व्यस्रंसत संवत्सरः । स च्छन्दोभिरात्मानं समदधात् । यच्छन्दोभिरात्मानं समदधात् तस्मात् संहिता ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S02_V14

| id = AIT_C03_S02_V14_B01

| text =

संवत्सर इति विशेषणाद्विरिञ्च एवात्र प्रजापतिः ।

ब्रह्मा विश्वः कतमः स्वयम्भूः प्रजापतिः संवत्सरः इत्यादि श्रुतेः ।

Line 5,504:

Line 5,864:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S02_V14

| id = AIT_C03_S02_V14_B01

| text =

श्रान्तो ब्रह्मा सर्ववेदैः स्तुत्वा नारायणं प्रभुम् ।

तेनैव सम्यक्सन्धाय दार्ढ्यं देहस्य सोऽकरोत् ॥

Line 5,512:

Line 5,873:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C03_S02_V15

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C03

| verse_type = mantra

| verse_line1 = तस्यै वा एतस्यै संहितायै णकारो बलम् । षकारः प्राण आत्मा । स यो हैतो णकारषकारावनुसंहितमृचो वेद । सबलां सप्राणां संहितां वेद । आयुष्यमित विद्यात् ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S02_V15

| id = AIT_C03_S02_V15_B01

| text =

विष्णुनाम्नि णशब्देन विष्णोर्बलमुदीर्यते ॥

ण इत्याक्रियमाणत्वात् णकारोऽस्य बलं मतम् ।

Line 5,543:

Line 5,905:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C03_S02_V16

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C03

| verse_type = mantra

| verse_line1 = स यदि विचिकित्सेत् सणकारं ब्रवाणीं३ अणकारां ३ इति सणकारमेव ब्रूयात् । सषकारं ब्रवाणीं ३ अषकारां इति । सषकारमेव ब्रूयात् । ते यद्वयमनुसंहितमृचोऽधीमहे यच्च माण्डूकेयीयमध्यायं प्रब्रूमस्तेन नो णकारषकारावुपाप्ताविति ह स्माह ह्रस्वो माण्डूकेयः । अथ यद्वयमनुसंहितमृचोऽधीमहे यच्च माण्डूकेयीयमध्यायं प्रब्रूमस्तेन नो णकारषकारावुपाप्तावन्ति ह स्माह स्थविरः शाकल्यः ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S02_V16

| id = AIT_C03_S02_V16_B01

| text =

संहितासहितत्वेन यदृचो धीमहे वयम् ॥

वेदानन्यान्पुराणं वा तेन विष्णुपदोदितः ।

Line 5,562:

Line 5,925:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C03_S02_V17

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C03

| verse_type = mantra

| verse_line1 = एतद्ध स्म वै तद्विद्वांस आहुः ऋषयः कावषेयाः किमर्था वयमध्येष्यामहे । किमर्था वयं यक्ष्यामहे । वाचि हि प्राणं जुहुमः प्राणे वा वाचम् । यो ह्येव प्रभवः स एवाप्ययः ।

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S02_V17

| id = AIT_C03_S02_V17_B01

| text =

.... किमन्याध्ययनाद् भवेत् ।

यज्ञैर्वेत्यृषयोऽप्यन्ये कावषेया वदन्ति हि ॥

Line 5,589:

Line 5,953:

{{VerseBlock

| verse_id = AIT_C03_S02_V18

| document_id = AIT

| chapter_id = AIT_C03

| verse_type = mantra

| verse_line1 = ता एताः संहिता नानन्तेवासिने प्रब्रूयात् ।

| verse_line2 = नासंवत्सवासिने नाप्रवक्त्रे इत्याचार्या आचार्याः ॥ ६ ॥

| commentary1 = aitareya

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S02_V18

| id = ~~AIT_C03_S02_V18_author-note~~

| id = AIT_C03_S02_V18_author_note

| text =

॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते महैतरेयोपनिषद्भाष्ये तृतीयारण्यके द्वितीयोऽध्यायः ॥

| extra_class = gr-author-note

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S02_V18

| id = ~~AIT_C03_S02_V18_author-note~~

| id = AIT_C03_S02_V18_author_note

| text =

॥ इति श्रीमहैतरेयोपनिषद्भाष्यं समाप्तम् ॥

| extra_class = gr-author-note

}}

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S02_V18

| id = AIT_C03_S02_V18_B01

| text =

संहिताख्यानि विष्णोस्तु रूपाण्येतानि सर्वशः ।

अन्यविद्यास्वशिष्यस्य न ब्रूयात् प्रथमं क्वचित्॥

Line 5,626:

Line 5,995:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S02_V18

| id = AIT_C03_S02_V18_B01

| text =

य एतेन ण इति शब्देनाक्रियमाणं विष्णोः पूर्णबलं षशब्देनाक्रियमाणं देशतः कालतो गुणतश्चाततत्वं सर्वर्चां सर्वासां संहितामनु तदर्थत्वेन वेद । अक्षरद्वयसंयोगरूपया संहितयैतदेव सर्वत्रोच्यत इति, स सम्पूर्णबलं सर्वप्रणेतृत्वशक्त्यादियुक्तं विष्णुं वेद । अथेत्यादिका अपि संहितारूपा एव । पदवर्णयोः पृथगनभिव्याहारात् । तस्मात् सर्वशब्दा विष्णुनामव्याख्यानरूपा एव । यद्द्वयं संहितायुक्तत्वेनर्चोधीमहे तेनास्माकं णशब्दषशब्दार्थरूपो विष्णुरुपात्तः । तद्व्याख्यानत्वात् सर्ववाचाम् । वीत्युपसर्गत्वादुकारस्य च ताच्छील्यार्थत्वादुक्तार्थविशेषणरूपत्वेन प्रसिद्धत्वान्न पृथक्तयोर्व्याख्यानमत्र कृतम् । ऋच इति सर्ववाचामुपलक्षणम् । अतः सर्ववेदादिशब्दोदितः सर्वगुणपरिपूर्णो भगवान्नारायण इति सिद्धम् ॥ ६॥

}}

Line 5,633:

Line 6,003:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S02_V18

| id = AIT_C03_S02_V18_B01

| text =

सर्वैश्च वैदिकपदैरपि लोकशब्दैर्मेघाग्निवारिधितलादिरवैश्च सर्वैः ।

एकोऽभिधेयपरिपूर्णगुणः प्रियोऽलं नारायणो मम सदैव सुतुष्टिमेतु ॥

Line 5,641:

Line 6,012:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S02_V18

| id = AIT_C03_S02_V18_B01

| text =

यस्य त्रीण्युदितानि वेदवचने रूपाणि दिव्यान्यलं

बट् तद्दर्शनमित्थमेव निहितं देवस्य भर्गो महत् ।

Line 5,651:

Line 6,023:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S02_V18

| id = AIT_C03_S02_V18_B01

| text =

हनुशब्दो ज्ञानवाची हनुमान् मतिशब्दितः ।

रामस्य स्वृतरूपस्य वाचस्तेनानयन्त हि ॥

Line 5,667:

Line 6,040:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S02_V18

| id = AIT_C03_S02_V18_B01

| text =

साधको रामवाक्यानां तत्समीपगतः सदा ।

हनुमान् प्रथमो ज्ञेयो भीमस्तु बहुभुक् पितोः ॥

Line 5,687:

Line 6,061:

{{Bhashyam

| verse_id = AIT_C03_S02_V18

| id = AIT_C03_S02_V18_B01

| text =

पूर्णानन्दगुणोदारधाम्ने नित्याय वेधसे ।

अमन्दानन्दसान्द्राय प्रेयसे विष्णवे नमः ॥

@@ Line 18: / Line 18: @@
 }}
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S01_V01
+| verse_id = AIT_C02_S01_V01
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = एष पन्था एतत्कर्म एतद्ब्रह्मैतत्सत्यम् । तस्मान्न प्रमाद्येत्तन्नातीयान्न ह्यत्यायन् पूर्वे येऽत्यायंस्ते परा बभूवुः ।
+| verse_line1 = एष पन्था एतत्कर्म एतद्ब्रह्मैतत्सत्यम् । तस्मान्न प्रमाद्येत्तन्नातीयान्न ह्यत्यायन् पूर्वे येऽत्यायंस्ते परा बभूवुः ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S01_V01
-| id       = AIT_C02_S01_V01_author-note
+| id = AIT_C02_S01_V01_author_note
-| text     =
+| text =
 ॥ ऐतरेयोपनिषद्भाष्यम्
+| extra_class = gr-author-note
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S01_V01
-| id       = AIT_C02_S01_V01_B01
+| id = AIT_C02_S01_V01_B01
-| text     =
+| text =
 नारायणं निखिलपूर्णगुणैकदेहं सर्वज्ञमच्युतमपेतसमस्तदोषम् ।
 प्राणस्य सर्वचिदचित्परमेश्वरस्य साक्षादधीश्वरमियां शरणं रमेशम् ॥
@@ Line 43: / Line 46: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S01_V01
-| id       = AIT_C02_S01_V01_B02
+| id = AIT_C02_S01_V01_B02
-| text     =
+| text =
 प्रादुबर्भूव भगवांस्तपसेतराया नारायणोऽब्जजसुतस्य विशालनाम्नः ।
 तस्मिन् गतेऽध्वरमभूत् सुरविप्रसङ्घो निश्चेतनस्तदनु पद्मभवोऽमुमस्तौत् ॥
@@ Line 58: / Line 62: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S01_V01
-| id       = AIT_C02_S01_V01_B03
+| id = AIT_C02_S01_V01_B03
-| text     =
+| text =
 एष एव सदा पन्था भगवान् पुरुषोत्तमः ।
 नित्यं स्वप्राप्तिहेतुत्वात् कर्तृत्वात् कर्म मातृतः ॥
@@ Line 69: / Line 74: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S01_V02
+| verse_id = AIT_C02_S01_V02
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = तदुक्तमृषिणा प्रजा ह तिस्रो अत्यायमीयुर्न्य१न्या अर्कमभितो विविश्रे । बृहद्ध तस्थौ भुवनेष्वन्तः पवमानो हरन्ति आ विवेशेति । प्रजा ह तिस्रो अत्यायमीयुरन्ति या वै ता इमाः प्रजास्तिस्रो अत्यायमायंस्तानीमानि वयांसि वङ्गावगधाश्चेरपादाः । न्य १ न्या अर्कमभितो विविश्र इति । ता इमाः प्रजा अर्कमभितो निविष्टा इममेवाग्निम् । बृहद्ध तस्थौ भुवनेष्वन्तरित्यद उ एव बृहद्भुवनेष्वन्तरसावादित्यः पवमानो हरन्ति आ विविशेति । वायुरेव पवमानो दिशो हरन्ति आविष्टः ॥
+| verse_line1 = तदुक्तमृषिणा प्रजा ह तिस्रो अत्यायमीयुर्न्य१न्या अर्कमभितो विविश्रे । बृहद्ध तस्थौ भुवनेष्वन्तः पवमानो हरन्ति आ विवेशेति । प्रजा ह तिस्रो अत्यायमीयुरन्ति या वै ता इमाः प्रजास्तिस्रो अत्यायमायंस्तानीमानि वयांसि वङ्गावगधाश्चेरपादाः । न्य १ न्या अर्कमभितो विविश्र इति । ता इमाः प्रजा अर्कमभितो निविष्टा इममेवाग्निम् । बृहद्ध तस्थौ भुवनेष्वन्तरित्यद उ एव बृहद्भुवनेष्वन्तरसावादित्यः पवमानो हरन्ति आ विविशेति । वायुरेव पवमानो दिशो हरन्ति आविष्टः ॥
-| verse_line2  = प्रथमः खण्डः ॥
+| verse_line2 = प्रथमः खण्डः ॥
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S01_V02
-| id       = AIT_C02_S01_V02_B01
+| id = AIT_C02_S01_V02_B01
-| text     =
+| text =
 विहायस्ययनात् प्रोक्ता वयांसीति पिशाचकाः ।
 वर्तितज्ञानतो वङ्गा नरास्तैरवनं सदा ॥
@@ Line 108: / Line 114: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S01_V03
+| verse_id = AIT_C02_S01_V03
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = उक्थमुक्थमिति वै प्रजा वदन्ति तदिदमेवोक्थमियमेव पृथिवी तो हीदं सर्वमुत्तिष्ठति यदिदं किञ्च । तस्याग्निरर्कोन्नमशीतयोऽन्नेन हीदं सर्वमश्नुते । अन्तरिक्षमेवोक्थमन्तरिक्षं वा अनु पतन्त्यन्तरिक्षमनु धावयन्ति । तस्य वायुरर्कोऽन्नमशीतयोऽन्नेन हीदं सर्वमश्नुते ।
+| verse_line1 = उक्थमुक्थमिति वै प्रजा वदन्ति तदिदमेवोक्थमियमेव पृथिवी तो हीदं सर्वमुत्तिष्ठति यदिदं किञ्च । तस्याग्निरर्कोन्नमशीतयोऽन्नेन हीदं सर्वमश्नुते । अन्तरिक्षमेवोक्थमन्तरिक्षं वा अनु पतन्त्यन्तरिक्षमनु धावयन्ति । तस्य वायुरर्कोऽन्नमशीतयोऽन्नेन हीदं सर्वमश्नुते ।
-| verse_line2  = असावेव द्यौरुक्थममुतःप्रदानाद्धीदं सर्वमुत्तिष्ठति यदिदं किञ्च । तस्यासावादित्योऽर्कोऽन्नमशीतयोऽन्नेन हीदं सर्वमश्नुते । इत्यधिदैवतम् ।
+| verse_line2 = असावेव द्यौरुक्थममुतःप्रदानाद्धीदं सर्वमुत्तिष्ठति यदिदं किञ्च । तस्यासावादित्योऽर्कोऽन्नमशीतयोऽन्नेन हीदं सर्वमश्नुते । इत्यधिदैवतम् ।
-| verse_line3  = अथाध्यात्मम् । पुरुष एवोक्थमयमेव महान् प्रजापतिरहमुक्थमस्मीति विद्यात् । तस्य मुखमेवोक्थं यथा पृथिवी तथा । तस्य वागर्कोऽन्नमशीतयोऽन्नेन हीदं सर्वमश्नुते । नासिके एवोक्थं यथाऽन्तरिक्षं तथा । तस्य प्राणोऽर्कोऽन्नमशीतयोऽन्नेन हीदं सर्वमश्नुते । तदेतद् ब्रध्नस्य विष्टपं यदेतन्नासिकायै विनतमिव । ललाटमेवोक्थं यथा द्यौस्तथा । तस्य चक्षुरर्कोऽन्नमशीतयोऽन्नेन हीदं सर्वमश्नुते । समानमशीतयोऽध्यात्मं चैवाधिदैवतं चान्नमेव । अन्नेन हीमानि सर्वाणि भूतानि समनन्तीग्ं ३ । अन्नेनेमं लोकं जयत्यन्नेनामुम् । तस्मात् समानमशीतयोऽध्यात्मं चाधिदैवतं चान्नमेव । तदिदमन्नमन्नादमियमेव पृथिवीतो हीदं सर्वमुत्तिष्ठति यदिदं किञ्च । यद्ध किञ्चेदं प्रेता३ इ तदसौ सर्वमत्ति । यदु किञ्चातः प्रैती३ तदियं सर्वमत्ति । सेयमन्नमत्ति याद्याऽत्री । अत्ता ह वा आद्यो भवति । न तस्येशे यं नाद्याद्यद्वैनं नाद्युः ॥२ ॥
+| verse_line3 = अथाध्यात्मम् । पुरुष एवोक्थमयमेव महान् प्रजापतिरहमुक्थमस्मीति विद्यात् । तस्य मुखमेवोक्थं यथा पृथिवी तथा । तस्य वागर्कोऽन्नमशीतयोऽन्नेन हीदं सर्वमश्नुते । नासिके एवोक्थं यथाऽन्तरिक्षं तथा । तस्य प्राणोऽर्कोऽन्नमशीतयोऽन्नेन हीदं सर्वमश्नुते । तदेतद् ब्रध्नस्य विष्टपं यदेतन्नासिकायै विनतमिव । ललाटमेवोक्थं यथा द्यौस्तथा । तस्य चक्षुरर्कोऽन्नमशीतयोऽन्नेन हीदं सर्वमश्नुते । समानमशीतयोऽध्यात्मं चैवाधिदैवतं चान्नमेव । अन्नेन हीमानि सर्वाणि भूतानि समनन्तीग्ं ३ । अन्नेनेमं लोकं जयत्यन्नेनामुम् । तस्मात् समानमशीतयोऽध्यात्मं चाधिदैवतं चान्नमेव । तदिदमन्नमन्नादमियमेव पृथिवीतो हीदं सर्वमुत्तिष्ठति यदिदं किञ्च । यद्ध किञ्चेदं प्रेता३ इ तदसौ सर्वमत्ति । यदु किञ्चातः प्रैती३ तदियं सर्वमत्ति । सेयमन्नमत्ति याद्याऽत्री । अत्ता ह वा आद्यो भवति । न तस्येशे यं नाद्याद्यद्वैनं नाद्युः ॥२ ॥
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S01_V03
-| id       = AIT_C02_S01_V03_B01
+| id = AIT_C02_S01_V03_B01
-| text     =
+| text =
 उत्थापनादुक्थनामा स एव पृथिवीस्थितः ।
 प्रथितः पृथिवीनामा सोऽन्तरिक्षाभिधोऽत्रगः ॥
@@ Line 173: / Line 180: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S01_V04
+| verse_id = AIT_C02_S01_V04
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = अथातो रेतसः सृष्टिः । प्रजापते रेतो देवाः । देवानां रेतो वर्षम् । वर्षस्य रेत ओषधयः । ओषधीनां रेतोऽन्नं अन्नस्य रेतो रेतो रेतसो रेतः प्रजाः प्रजानां रेतो हृदयं हृदयस्य रेतो मनो मनसो रेतो वाक् वाचो रेतः कर्म । तदिदं कर्म कृतम् । अयं पुरुषो ब्रह्मणो लोकः । स इरामयो यद्धीरामयस्तस्मात् हिरण्मयः । हिरण्मयो ह वा अमुष्मिं ल्लोके सम्भवति हिरण्मयः सर्वेभ्यो भूतेभ्यो ददृशे य एवं वेद ॥
+| verse_line1 = अथातो रेतसः सृष्टिः । प्रजापते रेतो देवाः । देवानां रेतो वर्षम् । वर्षस्य रेत ओषधयः । ओषधीनां रेतोऽन्नं अन्नस्य रेतो रेतो रेतसो रेतः प्रजाः प्रजानां रेतो हृदयं हृदयस्य रेतो मनो मनसो रेतो वाक् वाचो रेतः कर्म । तदिदं कर्म कृतम् । अयं पुरुषो ब्रह्मणो लोकः । स इरामयो यद्धीरामयस्तस्मात् हिरण्मयः । हिरण्मयो ह वा अमुष्मिं ल्लोके सम्भवति हिरण्मयः सर्वेभ्यो भूतेभ्यो ददृशे य एवं वेद ॥
-| verse_line2  = ३ ॥
+| verse_line2 = ३ ॥
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S01_V04
-| id       = AIT_C02_S01_V04_B01
+| id = AIT_C02_S01_V04_B01
-| text     =
+| text =
 स एष भगवान् विष्णुः प्रजापतिरितीरितः ।
 तस्माज्जाताः सर्वदेवा ब्रह्माद्यास्तेभ्य एव च ॥
@@ Line 206: / Line 214: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S01_V05
+| verse_id = AIT_C02_S01_V05
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = तं प्रपदाभ्यां प्रापद्यत ब्रह्मेमं पुरुषम् । यत्प्रपदाभ्यां प्रापद्यत ब्रह्मेमं पुरुषं तस्मात् प्रपदे तस्मात् प्रपदे इत्याचक्षते । शफाः खुरा इत्यन्येषां पशूनाम् । तदूर्ध्वमुदसर्पत् । ता ऊरू अभवताम् । उरु गृणीहीत्यब्रवीत् । तदुदरमभवत् । उर्वेव मे कुर्वित्यब्रवीत् । तदुरोऽभवत् । उदरं ब्रह्मेति शार्कराक्ष्या उपासते हृदयं ब्रह्मेत्यारुणयो ब्रह्मा हैव ता ३ ई । ऊर्ध्वं त्वेवोदसर्पत् । तच्छिरोऽश्रयत यच्छिरोऽश्रयत तच्छिरोऽभवत् । तच्छिरसः शिरस्त्वम् । ता एताः शीर्षच्छ्रियः श्रिता श्चक्षुः श्रोत्रं मनो वाक्प्राणः । श्रयन्तेऽस्मिञ्च्छ्रियो य एवमेतच्छिरसः शिरस्त्वं वेद ।
+| verse_line1 = तं प्रपदाभ्यां प्रापद्यत ब्रह्मेमं पुरुषम् । यत्प्रपदाभ्यां प्रापद्यत ब्रह्मेमं पुरुषं तस्मात् प्रपदे तस्मात् प्रपदे इत्याचक्षते । शफाः खुरा इत्यन्येषां पशूनाम् । तदूर्ध्वमुदसर्पत् । ता ऊरू अभवताम् । उरु गृणीहीत्यब्रवीत् । तदुदरमभवत् । उर्वेव मे कुर्वित्यब्रवीत् । तदुरोऽभवत् । उदरं ब्रह्मेति शार्कराक्ष्या उपासते हृदयं ब्रह्मेत्यारुणयो ब्रह्मा हैव ता ३ ई । ऊर्ध्वं त्वेवोदसर्पत् । तच्छिरोऽश्रयत यच्छिरोऽश्रयत तच्छिरोऽभवत् । तच्छिरसः शिरस्त्वम् । ता एताः शीर्षच्छ्रियः श्रिता श्चक्षुः श्रोत्रं मनो वाक्प्राणः । श्रयन्तेऽस्मिञ्च्छ्रियो य एवमेतच्छिरसः शिरस्त्वं वेद ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S01_V05
-| id       = AIT_C02_S01_V05_B01
+| id = AIT_C02_S01_V05_B01
-| text     =
+| text =
 तमिमं प्रथमज्ञानिपुरुषं चतुराननम् ।
 वासुदेवाभिधं ब्रह्म प्राप प्रपदयोः पुरा ॥
@@ Line 250: / Line 259: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S01_V06
+| verse_id = AIT_C02_S01_V06
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = ता अहिंसन्ताहमुक्थमस्म्यहमुक्थमस्मीति । ता अब्रुवन् । हन्तास्माच्छरीरादुत्क्रामाम तद्यस्मिन् न उत्क्रान्त इदं शरीरं पत्स्यति तदुक्थं भविष्यतीति ॥
+| verse_line1 = ता अहिंसन्ताहमुक्थमस्म्यहमुक्थमस्मीति । ता अब्रुवन् । हन्तास्माच्छरीरादुत्क्रामाम तद्यस्मिन् न उत्क्रान्त इदं शरीरं पत्स्यति तदुक्थं भविष्यतीति ॥
-| verse_line2  = वागुदक्रामदवदन्नन् अश्नन् पिबन्नास्तैव । चक्षुरुदक्रामदपश्यन्नश्नन् पिबन्नास्तैव । श्रोत्रमुदक्रामत् अशृण्वन् अश्नन् पिबन्नास्तैव । मन उदक्रामन्मीलित इवाश्नन् पिबन्नास्तैव । प्राण उदक्रामत् प्राण उत्क्रान्तेऽपद्यत तदशीर्यताशारीतीं३ । तच्छरीरमभवत् । तच्छरीरस्य शरीरत्वम् । शीर्यते ह वा अस्य द्विषन् पाप्मा भ्रातृव्यः पराऽस्य द्विषन् पाप्मा भ्रातृव्यो भवति य एवं वेद ।
+| verse_line2 = वागुदक्रामदवदन्नन् अश्नन् पिबन्नास्तैव । चक्षुरुदक्रामदपश्यन्नश्नन् पिबन्नास्तैव । श्रोत्रमुदक्रामत् अशृण्वन् अश्नन् पिबन्नास्तैव । मन उदक्रामन्मीलित इवाश्नन् पिबन्नास्तैव । प्राण उदक्रामत् प्राण उत्क्रान्तेऽपद्यत तदशीर्यताशारीतीं३ । तच्छरीरमभवत् । तच्छरीरस्य शरीरत्वम् । शीर्यते ह वा अस्य द्विषन् पाप्मा भ्रातृव्यः पराऽस्य द्विषन् पाप्मा भ्रातृव्यो भवति य एवं वेद ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S01_V06
-| id       = AIT_C02_S01_V06_B01
+| id = AIT_C02_S01_V06_B01
-| text     =
+| text =
 -वाचा हिंसामकुर्वंस्ते विनिन्दन्तः परस्परम् ॥
 ते विष्णोराज्ञयाऽवोचन्नुत्क्रमाम पृथक् पृथक् ।
@@ Line 275: / Line 285: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S01_V07
+| verse_id = AIT_C02_S01_V07
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = ता अहिंसन्तैवाहमुक्थमस्महमुक्थमस्मीति । ता अब्रुवन् हन्तेदं पुनः शरीरं प्रविशाम तद्यस्मिन्नः प्रपन्न इदं शरीरमुत्थास्यति तदुक्थं भविष्यतीति । वाक्प्राविशदशयदेव । चक्षुः प्राविशदशयदेव । श्रोत्रं प्राविशदशयदेव । मनः प्राविशदशयदेव ॥
+| verse_line1 = ता अहिंसन्तैवाहमुक्थमस्महमुक्थमस्मीति । ता अब्रुवन् हन्तेदं पुनः शरीरं प्रविशाम तद्यस्मिन्नः प्रपन्न इदं शरीरमुत्थास्यति तदुक्थं भविष्यतीति । वाक्प्राविशदशयदेव । चक्षुः प्राविशदशयदेव । श्रोत्रं प्राविशदशयदेव । मनः प्राविशदशयदेव ॥
-| verse_line2  = प्राणः प्राविशत् । तत्प्राणे प्रपन्न उदतिष्ठत् । तदुक्थमभवत् । तदेतदुक्थं प्राण एव । प्राण उक्थमित्येव विद्यात् । तं देवा अब्रुवन् त्वमुक्थमसि त्वमिदं सर्वमसि तव वयं स्मस्त्वमस्माकमसीति । तदप्येतदृषिणोक्तं त्वमस्माकं तव स्मसीति ॥
+| verse_line2 = प्राणः प्राविशत् । तत्प्राणे प्रपन्न उदतिष्ठत् । तदुक्थमभवत् । तदेतदुक्थं प्राण एव । प्राण उक्थमित्येव विद्यात् । तं देवा अब्रुवन् त्वमुक्थमसि त्वमिदं सर्वमसि तव वयं स्मस्त्वमस्माकमसीति । तदप्येतदृषिणोक्तं त्वमस्माकं तव स्मसीति ॥
-| verse_line3  = ४ ॥
+| verse_line3 = ४ ॥
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S01_V07
-| id       = AIT_C02_S01_V07_B01
+| id = AIT_C02_S01_V07_B01
-| text     =
+| text =
 पुनस्ते प्राविशन् सर्वे वह्निसूर्यौ शशी शिवः ।
 नोत्थानमभवत् तेषु प्रविष्टेष्वपि सर्वशः ॥
@@ Line 301: / Line 312: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S01_V08
+| verse_id = AIT_C02_S01_V08
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = तं देवाः प्राणयन्त । स प्रणीतः प्रातायत । प्रातायीती३ तत्प्रातरभवत् । समागादिती३ तत्सायमभवत् । अहरेव प्राणो रात्रिरपानः ।
+| verse_line1 = तं देवाः प्राणयन्त । स प्रणीतः प्रातायत । प्रातायीती३ तत्प्रातरभवत् । समागादिती३ तत्सायमभवत् । अहरेव प्राणो रात्रिरपानः ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S01_V08
-| id       = AIT_C02_S01_V08_B01
+| id = AIT_C02_S01_V08_B01
-| text     =
+| text =
 तस्माच्छ्रुत्वा परं ब्रह्म देवा नारायणाभिधम् ।
 शिष्यप्रशिष्यादिषु च तेऽनयन् वायुनोदितम् ॥
@@ Line 325: / Line 337: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S01_V09
+| verse_id = AIT_C02_S01_V09
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = वागग्निश्चक्षुरसावादित्यश्चन्द्रमा मनो दिशः श्रोत्रं स एष प्रहितं संयोगोऽध्यात्ममिमा देवता अद उ आविरधिदैवतमित्येतत् तदुक्तं भवति ।
+| verse_line1 = वागग्निश्चक्षुरसावादित्यश्चन्द्रमा मनो दिशः श्रोत्रं स एष प्रहितं संयोगोऽध्यात्ममिमा देवता अद उ आविरधिदैवतमित्येतत् तदुक्तं भवति ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S01_V09
-| id       = AIT_C02_S01_V09_B01
+| id = AIT_C02_S01_V09_B01
-| text     =
+| text =
 अध्यात्ममग्निर्वागाख्यश्चक्षुः सूर्यः प्रकीर्तितः ॥
 यज्ञादिसाधने यत्तु मनश्चन्द्रः प्रकीर्तितः ।
@@ Line 357: / Line 370: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S01_V10
+| verse_id = AIT_C02_S01_V10
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = एतद्धस्म वै तद्विद्वानाह हिरण्यदन् वैदो न तस्येशेऽयं मह्यं न दद्युरिति ॥
+| verse_line1 = एतद्धस्म वै तद्विद्वानाह हिरण्यदन् वैदो न तस्येशेऽयं मह्यं न दद्युरिति ॥
-| verse_line2  = प्रहितां वा अहमध्यात्मं संयोगं निविष्टं वेदैतद्ध । तदनीशानानि ह वा अस्मै भूतानि बलिं हरन्ति य एवं वेद ॥
+| verse_line2 = प्रहितां वा अहमध्यात्मं संयोगं निविष्टं वेदैतद्ध । तदनीशानानि ह वा अस्मै भूतानि बलिं हरन्ति य एवं वेद ॥
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S01_V10
-| id       = AIT_C02_S01_V10_B01
+| id = AIT_C02_S01_V10_B01
-| text     =
+| text =
 -... तज्जानन्नवदन् मुनिः ॥
 हिरण्यदन्नाम वैदो भूतेषु हि सुरानृते ।
@@ Line 390: / Line 404: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S01_V11
+| verse_id = AIT_C02_S01_V11
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = तत्सत्यं सदिति प्राणस्तीत्यन्नं यमित्यसावादित्यस्तदेतत् त्रिवृत् । त्रिवृदिव वै चक्षुः शुक्लं कृष्णं कनीनिकेति । स यदि ह वा अपि मृषा वदति सत्यं हैवास्योदितं भवति य एवमेतत् सत्यस्य सत्यत्वं वेद ॥
+| verse_line1 = तत्सत्यं सदिति प्राणस्तीत्यन्नं यमित्यसावादित्यस्तदेतत् त्रिवृत् । त्रिवृदिव वै चक्षुः शुक्लं कृष्णं कनीनिकेति । स यदि ह वा अपि मृषा वदति सत्यं हैवास्योदितं भवति य एवमेतत् सत्यस्य सत्यत्वं वेद ॥
-| verse_line2  = ५ ॥
+| verse_line2 = ५ ॥
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S01_V11
-| id       = AIT_C02_S01_V11_B01
+| id = AIT_C02_S01_V11_B01
-| text     =
+| text =
 स एष भगवान् विष्णुः सत्यमित्यभिधीयते ।
 सर्वोत्तमत्वात् पूर्णत्वात् सर्वज्ञत्वात् तथैव च ॥
@@ Line 421: / Line 436: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S01_V12
+| verse_id = AIT_C02_S01_V12
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = तस्य वाक् तन्तिर्नामानि दामानि । तदस्येदं वाचा तन्त्या नामभिर्दामभिः सर्वं सितम् । सर्वं हीदं नामानी ३ । सर्वं वाचाऽभिवदति । वहन्ति ह वा एनं तन्तिसम्बद्धा य एवं वेद ।
+| verse_line1 = तस्य वाक् तन्तिर्नामानि दामानि । तदस्येदं वाचा तन्त्या नामभिर्दामभिः सर्वं सितम् । सर्वं हीदं नामानी ३ । सर्वं वाचाऽभिवदति । वहन्ति ह वा एनं तन्तिसम्बद्धा य एवं वेद ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S01_V12
-| id       = AIT_C02_S01_V12_B01
+| id = AIT_C02_S01_V12_B01
-| text     =
+| text =
 तस्य नारायणस्यैव सर्ववेदात्मिका हि वाक् ।
 तन्तिरूपा जगद्बन्धे नाम ब्रह्मादिकं च यत् ॥
@@ Line 452: / Line 468: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S01_V13
+| verse_id = AIT_C02_S01_V13
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = तस्योष्णिग्लोमानि त्वग्गायत्री त्रिष्टुप् मांसमनुष्टुप् स्नावान्यस्थि जगती पङ्क्तिर्मज्जा प्राणो बृहती । स च्छन्दोभिश्छन्नो यच्छन्दोभिश्छन्नस्तस्माच्छन्दांसीत्याचक्षते । छादयन्ति ह वा एनं छन्दांसि पापात् कर्मणो यस्यां कस्याञ्चिद्दिशि कामयते य एवमेतच्छन्दसां छन्दस्त्वं वेद ।
+| verse_line1 = तस्योष्णिग्लोमानि त्वग्गायत्री त्रिष्टुप् मांसमनुष्टुप् स्नावान्यस्थि जगती पङ्क्तिर्मज्जा प्राणो बृहती । स च्छन्दोभिश्छन्नो यच्छन्दोभिश्छन्नस्तस्माच्छन्दांसीत्याचक्षते । छादयन्ति ह वा एनं छन्दांसि पापात् कर्मणो यस्यां कस्याञ्चिद्दिशि कामयते य एवमेतच्छन्दसां छन्दस्त्वं वेद ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S01_V13
-| id       = AIT_C02_S01_V13_B01
+| id = AIT_C02_S01_V13_B01
-| text     =
+| text =
 विष्णोर्वायोश्च लोमादौ छन्दांस्येवाश्रितानि च ।
 विष्णोर्विमुक्तवायोश्च लोमाद्यं तु चिदात्मकम् ॥
@@ Line 475: / Line 492: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S01_V14
+| verse_id = AIT_C02_S01_V14
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = तदुक्तमृषिणा अपश्यं गोपामित्येष वै गोपा एष हीदं सर्वं गोपायति । अनिपद्यमानमिति न ह्येष कदाचन संविशति । आ च परा च पथिभिश्चरन्तमित्या च ह्येष परा च पथिभिश्चरति । स सध्रीचीः स विषूचीर्वसान इति सध्रीचीश्च ह्येष विषूचीश्च वस्त इमा एव दिशः । आवरीवर्ति भुवनेष्वन्तरित्येष ह्यन्तर्भुवनेष्वावरीवर्ति ॥
+| verse_line1 = तदुक्तमृषिणा अपश्यं गोपामित्येष वै गोपा एष हीदं सर्वं गोपायति । अनिपद्यमानमिति न ह्येष कदाचन संविशति । आ च परा च पथिभिश्चरन्तमित्या च ह्येष परा च पथिभिश्चरति । स सध्रीचीः स विषूचीर्वसान इति सध्रीचीश्च ह्येष विषूचीश्च वस्त इमा एव दिशः । आवरीवर्ति भुवनेष्वन्तरित्येष ह्यन्तर्भुवनेष्वावरीवर्ति ॥
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S01_V14
-| id       = AIT_C02_S01_V14_B01
+| id = AIT_C02_S01_V14_B01
-| text     =
+| text =
 मन्त्रोऽप्यर्थमिमं प्राहापश्यं गोपामिति स्म ह ।
 एष गोप्ता हि सर्वस्य वायुस्थः पुरुषोत्तमः ॥
@@ Line 501: / Line 519: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S01_V15
+| verse_id = AIT_C02_S01_V15
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = अथो आवृतासोऽवतासो न कर्तृभिरिति ॥
+| verse_line1 = अथो आवृतासोऽवतासो न कर्तृभिरिति ॥
-| verse_line2  = सर्वं हीदं प्राणेनाऽऽवृतम् । सोऽयमाकाशः प्राणेन बृहत्या विष्टब्धः । तद्यथाऽयमाकाशः प्राणेन बृहत्या विष्टब्ध एवं सर्वाणि भूतान्यापिपीलिकाभ्यः प्राणेन बृहत्या विष्टब्धानीत्येवं विद्यात् ॥
+| verse_line2 = सर्वं हीदं प्राणेनाऽऽवृतम् । सोऽयमाकाशः प्राणेन बृहत्या विष्टब्धः । तद्यथाऽयमाकाशः प्राणेन बृहत्या विष्टब्ध एवं सर्वाणि भूतान्यापिपीलिकाभ्यः प्राणेन बृहत्या विष्टब्धानीत्येवं विद्यात् ॥
-| verse_line3  = ६ ॥
+| verse_line3 = ६ ॥
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S01_V15
-| id       = AIT_C02_S01_V15_B01
+| id = AIT_C02_S01_V15_B01
-| text     =
+| text =
 हस्तयोरेतयोरेव नित्याक्षीणं वसु स्थितम् ॥
 तद्ध्यसह्यं बलं वायोरनन्तं किमु तद्धरेः ।
@@ Line 530: / Line 549: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S01_V16
+| verse_id = AIT_C02_S01_V16
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = अथाऽतो विभूतयोऽस्य पुरुषस्य । तस्य वाचा सृष्टौ पृथिवी चाग्निश्च । अस्यामोषधयो जायन्ते । अग्निरेनाः स्वदयतीदमाहरतेदमाहरतेति । एवमेतौ वाचं पितरं परिचरतः पृथिवी चाग्निश्च । यावदनु पृथिवी यावदन्वग्निस्तावानस्य लोको भवति नास्य तावल्लोको जीर्यते यावदेतयोर्न जीर्यते पृथिव्याश्चाग्नेश्च य एवमेतां वाचो विभूतिं वेद ।
+| verse_line1 = अथाऽतो विभूतयोऽस्य पुरुषस्य । तस्य वाचा सृष्टौ पृथिवी चाग्निश्च । अस्यामोषधयो जायन्ते । अग्निरेनाः स्वदयतीदमाहरतेदमाहरतेति । एवमेतौ वाचं पितरं परिचरतः पृथिवी चाग्निश्च । यावदनु पृथिवी यावदन्वग्निस्तावानस्य लोको भवति नास्य तावल्लोको जीर्यते यावदेतयोर्न जीर्यते पृथिव्याश्चाग्नेश्च य एवमेतां वाचो विभूतिं वेद ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S01_V16
-| id       = AIT_C02_S01_V16_B01
+| id = AIT_C02_S01_V16_B01
-| text     =
+| text =
 ... तस्य विष्णोरङ्गानामथ वैभवम् ।
 उच्यते तस्य वाचा हि सृष्टावग्निः क्षितिस्तथा ॥
@@ Line 568: / Line 588: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S01_V17
+| verse_id = AIT_C02_S01_V17
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = प्राणेन सृष्टावन्तरिक्षं च वायुश्चान्तरिक्षं वा अनु चरन्त्यन्तरिक्षमनु शृण्वन्ति । वायुरस्मै पुण्यं गन्धमावहत्येवमेतौ प्राणं पितरं परिचरतोऽन्तरिक्षं च वायुश्च । यावदन्वन्तरिक्षं यावदनु वायुस्तावानस्य लोको भवति नास्य तावल्लोको जीर्यते यावदेतयोर्न जीर्यतेऽन्तरिक्षस्य च वायोश्च य एवमेतां प्राणस्य विभूतिं वेद ।
+| verse_line1 = प्राणेन सृष्टावन्तरिक्षं च वायुश्चान्तरिक्षं वा अनु चरन्त्यन्तरिक्षमनु शृण्वन्ति । वायुरस्मै पुण्यं गन्धमावहत्येवमेतौ प्राणं पितरं परिचरतोऽन्तरिक्षं च वायुश्च । यावदन्वन्तरिक्षं यावदनु वायुस्तावानस्य लोको भवति नास्य तावल्लोको जीर्यते यावदेतयोर्न जीर्यतेऽन्तरिक्षस्य च वायोश्च य एवमेतां प्राणस्य विभूतिं वेद ।
-| verse_line2  = चक्षुषा सृष्टौ द्यौश्चादित्यश्च । द्यौर्हास्मै वृष्टिमन्नाद्यं सम्प्रयच्छत्यादित्योऽस्य ज्योतिः प्रकाशं करोत्येवमेतौ चक्षुः पितरं परिचरतो द्यौश्चादित्यश्च । यावदनु द्यौः यावदन्वादित्यस्तावानस्य लोको भवति नास्य तावल्लोको जीर्यते ॥
+| verse_line2 = चक्षुषा सृष्टौ द्यौश्चादित्यश्च । द्यौर्हास्मै वृष्टिमन्नाद्यं सम्प्रयच्छत्यादित्योऽस्य ज्योतिः प्रकाशं करोत्येवमेतौ चक्षुः पितरं परिचरतो द्यौश्चादित्यश्च । यावदनु द्यौः यावदन्वादित्यस्तावानस्य लोको भवति नास्य तावल्लोको जीर्यते ॥
-| verse_line3  = यावदेतयोर्न जीर्यते दिवश्चादित्यस्य च य एवमेतां चक्षुषो विभूतिं वेद ।
+| verse_line3 = यावदेतयोर्न जीर्यते दिवश्चादित्यस्य च य एवमेतां चक्षुषो विभूतिं वेद ।
-| verse_line4  = श्रोत्रेण सृष्टा दिशश्च चन्द्रमाश्च । दिग्भ्यो हैनमायान्तीं ३ । दिग्भ्यो विशृणोति ॥
+| verse_line4 = श्रोत्रेण सृष्टा दिशश्च चन्द्रमाश्च । दिग्भ्यो हैनमायान्तीं ३ । दिग्भ्यो विशृणोति ॥
-| verse_line5  = चन्द्रमा अस्मै पूर्वपक्षापरपक्षान् विचिनोति पुण्याय कर्मणे । एवमेते श्रोत्रं पितरं परिचरन्ति दिशश्च चन्द्रमाश्च । यावदनु दिशो यावदनु चन्द्रमास्तावानस्य लोको भवति नास्य तावल्लोको जीर्यते यावदेतेषां न जीर्यते दिशां च चन्द्रमसश्च य एवमेतां श्रोत्रस्य विभूतिं वेद ।
+| verse_line5 = चन्द्रमा अस्मै पूर्वपक्षापरपक्षान् विचिनोति पुण्याय कर्मणे । एवमेते श्रोत्रं पितरं परिचरन्ति दिशश्च चन्द्रमाश्च । यावदनु दिशो यावदनु चन्द्रमास्तावानस्य लोको भवति नास्य तावल्लोको जीर्यते यावदेतेषां न जीर्यते दिशां च चन्द्रमसश्च य एवमेतां श्रोत्रस्य विभूतिं वेद ।
-| verse_line6  = मनसा सृष्टा आपश्च च वरुणश्च । आऽऽपो हास्मै श्रद्धां सन्नमन्ते पुण्याय कर्मणे । वरुणोऽस्य प्रजां धर्मेण दाधारैवमेते मनः पितरं परिचरन्त्यापश्च वरुणश्च । यावदन्वापो यावदनु वरुणस्तावानस्य लोको भवति नास्य तावल्लोको जीर्यते यावदेतेषां न जीर्यतेऽपां च वरुणस्य च य एवमेतां मनसो विभूतिं वेद ॥
+| verse_line6 = मनसा सृष्टा आपश्च च वरुणश्च । आऽऽपो हास्मै श्रद्धां सन्नमन्ते पुण्याय कर्मणे । वरुणोऽस्य प्रजां धर्मेण दाधारैवमेते मनः पितरं परिचरन्त्यापश्च वरुणश्च । यावदन्वापो यावदनु वरुणस्तावानस्य लोको भवति नास्य तावल्लोको जीर्यते यावदेतेषां न जीर्यतेऽपां च वरुणस्य च य एवमेतां मनसो विभूतिं वेद ॥
-| verse_line7  = ७ ॥
+| verse_line7 = ७ ॥
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S01_V17
-| id       = AIT_C02_S01_V17_B01
+| id = AIT_C02_S01_V17_B01
-| text     =
+| text =
 प्राणादिभ्यश्च वाय्वाद्या एवं विष्णोः प्रजज्ञिरे ॥
 ब्रह्मशेषसुपर्णेन्द्रशिवाद्या आप ईरिताः ।
@@ Line 604: / Line 625: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S01_V18
+| verse_id = AIT_C02_S01_V18
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = आपाः ३ इत्यापः इति । तदिदमाप एवेदं वै मूलमदस्तूलमयं पितैते पुत्रा यत्र ह क्वच पुत्रस्य तत्पितुर्यत्र वा पितुस्तद्वा पुत्रस्येत्येतत् तदुक्तं भवति तद्धस्म वै तद्विद्वानाह महिदास ऐतरेय आहं मां देवेभ्यो वेदा ओमद्देवान् वेदेतः प्रदाना ह्येत इतः सम्भृता इति ।
+| verse_line1 = आपाः ३ इत्यापः इति । तदिदमाप एवेदं वै मूलमदस्तूलमयं पितैते पुत्रा यत्र ह क्वच पुत्रस्य तत्पितुर्यत्र वा पितुस्तद्वा पुत्रस्येत्येतत् तदुक्तं भवति तद्धस्म वै तद्विद्वानाह महिदास ऐतरेय आहं मां देवेभ्यो वेदा ओमद्देवान् वेदेतः प्रदाना ह्येत इतः सम्भृता इति ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S01_V18
-| id       = AIT_C02_S01_V18_B01
+| id = AIT_C02_S01_V18_B01
-| text     =
+| text =
 आप इत्येव देवानां ब्रह्मादीनां कथं भवेत् ।
 नामेत्यपृच्छल्लक्ष्मीस्तं महिदासं जनार्दनम् ॥
@@ Line 644: / Line 666: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S01_V19
+| verse_id = AIT_C02_S01_V19
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = स एष गिरिश्चक्षुः श्रोत्रं मनो वाक्प्राणस्तं ब्रह्मगिरिरित्याचक्षते । गिरति ह वै द्विषन्तं पाप्मानं भ्रातृव्यं पराऽस्य द्विषन् पाप्मा भ्रातृव्यो भवति य एवं वेद ॥
+| verse_line1 = स एष गिरिश्चक्षुः श्रोत्रं मनो वाक्प्राणस्तं ब्रह्मगिरिरित्याचक्षते । गिरति ह वै द्विषन्तं पाप्मानं भ्रातृव्यं पराऽस्य द्विषन् पाप्मा भ्रातृव्यो भवति य एवं वेद ॥
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S01_V19
-| id       = AIT_C02_S01_V19_B01
+| id = AIT_C02_S01_V19_B01
-| text     =
+| text =
 . ... स एष भगवान् गिरिः ।
 गिरणात् सर्वभूतानां चक्षुर्नामास्य दर्शनात् ॥
@@ Line 667: / Line 690: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S01_V20
+| verse_id = AIT_C02_S01_V20
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = स एषोऽसुः । स एष प्राणः । स एष भूतिश्चाभूतिश्च तं भूतिरिति देवा उपासाञ्चक्रिरे । ते बभूवुस्तस्माद्धाप्येतर्हि सुप्तो भूर्भूररित्येव प्रश्वसिति । अभूतिरित्यसुरास्ते ह पराबभूवुर्भवत्यात्मना पराऽस्य द्विषन् पाप्मा भ्रातृव्यो भवति य एवं वेद ॥
+| verse_line1 = स एषोऽसुः । स एष प्राणः । स एष भूतिश्चाभूतिश्च तं भूतिरिति देवा उपासाञ्चक्रिरे । ते बभूवुस्तस्माद्धाप्येतर्हि सुप्तो भूर्भूररित्येव प्रश्वसिति । अभूतिरित्यसुरास्ते ह पराबभूवुर्भवत्यात्मना पराऽस्य द्विषन् पाप्मा भ्रातृव्यो भवति य एवं वेद ॥
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S01_V20
-| id       = AIT_C02_S01_V20_B01
+| id = AIT_C02_S01_V20_B01
-| text     =
+| text =
 असनाद्भगवान् सोऽसुः सर्वस्यापि जनार्दनः ।
 प्रकृष्टानन्दरूपत्वात् प्राण इत्यभिधीयते ॥
@@ Line 699: / Line 723: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S01_V21
+| verse_id = AIT_C02_S01_V21
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = स एष मृत्युश्चैवामृतं च । तदुक्तमृषिणा– अपाङ्प्राङेति स्वधया गृभीत इति । अपानेन ह्ययं यतः प्राणो न पराङ्भवति । अमर्त्यो मर्त्येना सयोनिरित्येतेन हीदं सर्वं सयोनि मर्त्यानि हीमानि शरीराणी३ । अमृतैषा देवता । ता शश्वन्ता विषूचीना वियन्ता न्य१ न्यं चिक्युर्न निचिक्युरन्यमिति निचिन्वन्ति हैवेमानि शरीराणी३ । अमृतैवैषा देवता । अमृतो ह वा अमुष्मिं ल्लोके सम्भवत्यमृतः सर्वेभ्यो भूतेभ्यो ददृशे य एवं वेद य एवं वेद ॥ ८ ॥
+| verse_line1 = स एष मृत्युश्चैवामृतं च । तदुक्तमृषिणा– अपाङ्प्राङेति स्वधया गृभीत इति । अपानेन ह्ययं यतः प्राणो न पराङ्भवति । अमर्त्यो मर्त्येना सयोनिरित्येतेन हीदं सर्वं सयोनि मर्त्यानि हीमानि शरीराणी३ । अमृतैषा देवता । ता शश्वन्ता विषूचीना वियन्ता न्य१ न्यं चिक्युर्न निचिक्युरन्यमिति निचिन्वन्ति हैवेमानि शरीराणी३ । अमृतैवैषा देवता । अमृतो ह वा अमुष्मिं ल्लोके सम्भवत्यमृतः सर्वेभ्यो भूतेभ्यो ददृशे य एवं वेद य एवं वेद ॥ ८ ॥
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S01_V21
-| id       = AIT_C02_S01_V21_B01
+| id = AIT_C02_S01_V21_B01
-| text     =
+| text =
 स एष भगवान् विष्णुर्मृत्युदो मोक्षदस्तथा ॥
 स एव जीवनकरो यदाऽपानेन संयुतम् ।
@@ Line 737: / Line 762: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S01_V21
-| id       = AIT_C02_S01_V21_B01
+| id = AIT_C02_S01_V21_B01
-| text     =
+| text =
 ब्रह्मपन्थाः सत्यं कर्मेति तस्य नारायणस्य वासुदेवाद्याः क्रमेण चतस्रो मूर्तयः । नासिकायां यन्नेत्रयोर्मध्ये विनतमिव किञ्चिन्नतस्थानं तत्सूर्यलोकस्थानीयं विद्यात् । तथेति निर्णयः । इरामया इति दैर्घ्यमवधारणार्थम् ।
 }}
@@ Line 744: / Line 770: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S01_V21
-| id       = AIT_C02_S01_V21_B01
+| id = AIT_C02_S01_V21_B01
-| text     =
+| text =
 दैर्घ्यं प्लुतं च हिङ्कारो बिन्दुरप्यवधारणे इति शब्दनिर्णये ।
 }}
@@ Line 751: / Line 778: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S01_V21
-| id       = AIT_C02_S01_V21_B01
+| id = AIT_C02_S01_V21_B01
-| text     =
+| text =
 ब्रह्मा हैवं ता३ ईते ।
 }}
@@ Line 758: / Line 786: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S01_V21
-| id       = AIT_C02_S01_V21_B01
+| id = AIT_C02_S01_V21_B01
-| text     =
+| text =
 देशतः कालतोऽर्थाच्च बलतो गुणतस्तथा ।
 स्वरूपतोऽपि नैव स्याद् भेदोऽत्यल्पोपि यत्र हि ॥
@@ Line 773: / Line 802: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S01_V21
-| id       = AIT_C02_S01_V21_B01
+| id = AIT_C02_S01_V21_B01
-| text     =
+| text =
 संहितायां यत्र दैर्घ्यं पदे यत्र न विद्यते ।
 उक्तार्थस्य महाधिक्यं श्रुतेस्तत्र विवक्षितम् ॥
@@ Line 782: / Line 812: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S01_V21
-| id       = AIT_C02_S01_V21_B01
+| id = AIT_C02_S01_V21_B01
-| text     =
+| text =
 अद उ एव नारायणाख्यमधिदैवतं अन्यानि दैवतमात्राणि । स्थानान्तरेऽन्येषामप्यधिदैवत्वकथनम् । कर्मजदेवाद्यपेक्षया । मुख्याधिदैवतं नारायण एव । तस्योष्णिग्लोमानीत्यादि लोमसूष्णिगित्याद्यर्थे । सप्तसु प्रथमा इति सूत्रात् । सच्छन्दोऽभिश्छन्न इति वाक्यशेषात् । ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीत् इत्यादिवच्च ।
 }}
@@ Line 789: / Line 820: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S01_V21
-| id       = AIT_C02_S01_V21_B01
+| id = AIT_C02_S01_V21_B01
-| text     =
+| text =
-अङ्गेषु यस्य छन्दांसि देवा लोका मखा अपि ।तद्वशा नियता नित्यं नमस्तस्मै परात्मने ॥ इति स्कान्दे ।
+<span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">अङ्गेषु यस्य छन्दांसि देवा लोका मखा अपि ।
+तद्वशा नियता नित्यं नमस्तस्मै परात्मने ॥</span> इति स्कान्दे ।
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S01_V21
-| id       = AIT_C02_S01_V21_B01
+| id = AIT_C02_S01_V21_B01
-| text     =
+| text =
 अस्मै पुण्याय कर्मण इत्येतमुद्दिश्य जीवानां पुण्यकर्म कर्तुम् । तैर्हि स्तुत्यादिकर्माणि कृतानि श्रोत्रेण शृणोति भगवान् । दिग्भ्योऽप्यन्य एव विशृणोति जीवः । अन्येषां जीवानां श्रवणजं भोगं स्वश्रोत्रेण दिग्भिरननुगृहीतेनैव भगवान् भुङ्क्ते ।न च जीववागादिना पृथिव्यग्नादिकं सृष्टमित्यत्र किञ्चिन्मानमस्ति । मुखादिन्द्रश्चाग्निश्चेत्यादिना भगवतः सकाशाद्धि सर्वेषां सृष्टिः प्रसिद्धा । सृष्टिभेदादन्यथावचनम् । न च मुख्यकारणाङ्गीकारेऽविरोधे औपचारिकं कारणमङ्गीकर्तुं युक्तम् । अतिप्रसङ्गात् । न हि यत्ककिञ्चित् कारणत्वमस्तीत्येतावता ब्राह्मणस्य चण्डालः पितेत्युच्यते । पितृत्वं चात्रोक्तं वाचं पितरमित्यादिना ।
 }}
@@ Line 803: / Line 837: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S01_V21
-| id       = AIT_C02_S01_V21_B01
+| id = AIT_C02_S01_V21_B01
-| text     =
+| text =
 मनुष्याणां तु यत्कर्म न देवोत्पत्तिकारणम् ।
 दैवतैरुपकारस्तु क्रियते नरकर्मणाम् ॥
@@ Line 814: / Line 849: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S01_V21
-| id       = AIT_C02_S01_V21_B01
+| id = AIT_C02_S01_V21_B01
-| text     =
+| text =
 आह महिदास ऐतरेय इति तु सर्वस्य वचनस्य तदीयत्वज्ञापनार्थं न तु सन्निहितस्यैव । यथेन्द्रं कुत्स इत्यादि । यथा च पूर्वं तु बादरायणो हेतुव्यपदेशात् इति ॥ ८ ॥
 }}
@@ Line 821: / Line 857: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S01
-| id       = AIT_C02_S01_author-note
+| id = AIT_C02_S01_author_note
-| text     =
+| text =
 ॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयप्रघट्टके प्रथमोऽध्यायः ॥
+| extra_class = gr-author-note
 }}
@@ Line 834: / Line 872: @@
 }}
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S02_V01
+| verse_id = AIT_C02_S02_V01
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = एष इमं लोकमभ्यार्चत् पुरुषरूपेण य एष तपति । प्राणो वाव तदभ्यार्चत् । प्राणो ह्येष य एष तपति ।
+| verse_line1 = एष इमं लोकमभ्यार्चत् पुरुषरूपेण य एष तपति । प्राणो वाव तदभ्यार्चत् । प्राणो ह्येष य एष तपति ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V01
-| id       = AIT_C02_S02_V01_B01
+| id = AIT_C02_S02_V01_B01
-| text     =
+| text =
 एष नारायणो देवो वायुना सहेमं लोकमभ्यार्चत् । ब्रह्मादिशरीरेषु प्रविवेश । पुरुष इत्यन्तर्यामिरूपस्याख्या पुरि शेत इति । प्रसिद्धत्वाच्च पञ्चरात्रेषु । य एष सूर्यमण्डले स्थित्वा तपति स भगवान् नारायणः । य आदित्ये तिष्ठन्नादित्यादन्तरो यमादित्यो न वेद इत्यादिश्रुतिभ्यः । य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते इत्युक्त्वा तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी इत्युक्तत्वान्न शिवादयः । शिवो हि विरूपाक्षः । प्रसिद्धश्च पुण्डरीकाक्ष इति भगवान्नारायणः । यमादित्यो न वेदेत्युक्तत्वान्नादित्यः । भेदव्यपदेशाच्चान्यः इति भगवद्वचनम् ।
 }}
@@ Line 851: / Line 890: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V01
-| id       = AIT_C02_S02_V01_B01
+| id = AIT_C02_S02_V01_B01
-| text     =
+| text =
 वृत्रं यदिन्द्र शवसावधीरहिमादित् सूर्यं दिव्यारोहयो दृशे ।
 यत्सूर्यस्य हरितः पतन्तीः पुरस्सतीरुपरा एतसे कः ॥
@@ Line 867: / Line 907: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V01
-| id       = AIT_C02_S02_V01_B01
+| id = AIT_C02_S02_V01_B01
-| text     =
+| text =
 ध्येयः सदा सवितृमण्डलमध्यवर्तीनारायणः सरसिजासनसन्निविष्टः ।
 केयूरवान् मकरकुण्डलवान् किरीटी हारी हिरण्मयवपुः धृतशङ्खचक्रः ॥
@@ Line 876: / Line 917: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V01
-| id       = AIT_C02_S02_V01_B01
+| id = AIT_C02_S02_V01_B01
-| text     =
+| text =
 तापनी पाचिका चैव शोषणी च प्रकाशनी ।
 नैव राजन् रवेः शक्तिः शक्तिर्नारायणस्य सा ॥ इति पाद्मे ।
@@ Line 884: / Line 926: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V01
-| id       = AIT_C02_S02_V01_B01
+| id = AIT_C02_S02_V01_B01
-| text     =
+| text =
 यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् ।
 यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम् ॥
@@ Line 893: / Line 936: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V01
-| id       = AIT_C02_S02_V01_B01
+| id = AIT_C02_S02_V01_B01
-| text     =
+| text =
 न च विष्णोरन्याधीनत्वं श्रुतिषूक्तं कुत्रचित् । उत्पत्तिस्तु प्रादुर्भावापेक्षया ।
 एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः इति महाप्रलये तस्यैवावस्थानश्रुतेः ।
@@ Line 902: / Line 946: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V01
-| id       = AIT_C02_S02_V01_B01
+| id = AIT_C02_S02_V01_B01
-| text     =
+| text =
 अस्य देवस्य मी•हुषो वया विष्णोरेषस्य प्रभृथे हविर्भिः ।
 विदेहि रुद्रो रुद्रियं महित्वं यासिष्टं वर्तिरश्विनाविरावत् ॥
@@ Line 911: / Line 956: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V01
-| id       = AIT_C02_S02_V01_B01
+| id = AIT_C02_S02_V01_B01
-| text     =
+| text =
 तमेताः सप्ताक्षितय उपतिष्ठन्ते । तद्या इमा अक्षंल्लोहिन्यो राजयस्ताभिरेनं रुद्रोऽन्वायत्तः इत्यादिना शिवादिसर्वदेवोपास्यस्य वायोः अयं वाव शिशुर्योऽयं मध्यमः प्राणः इति मध्यमशब्दोक्तस्य प्राणः स्थूणा इति प्राणशब्दोदितो नारायण आश्रय उक्तः । तस्मात् सर्वोत्तमो भगवान् नारायणः प्राणशब्दोदित आदित्यमण्डलस्थस्तपतीत्यादि सिद्धम् ।
 }}
@@ Line 918: / Line 964: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V01
-| id       = AIT_C02_S02_V01_B01
+| id = AIT_C02_S02_V01_B01
-| text     =
+| text =
 क्षितिपा मनुष्यगन्धर्वा देवाश्च पितरश्चिराः ।
 आजानजाः कर्मदेवास्तात्त्विका दक्ष एव च ॥
@@ Line 935: / Line 982: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S02_V02
+| verse_id = AIT_C02_S02_V02
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = तं शतं वर्षाण्यभ्यार्चत् । तस्माच्छतं वर्षाणि पुरुषायुषो भवन्ति । तं यच्छतं वर्षाण्यर्भ्याचत् तस्मात् शतर्चिनस्तस्मात् शतर्चिन इत्याचक्षते एतमेव सन्तम् ।
+| verse_line1 = तं शतं वर्षाण्यभ्यार्चत् । तस्माच्छतं वर्षाणि पुरुषायुषो भवन्ति । तं यच्छतं वर्षाण्यर्भ्याचत् तस्मात् शतर्चिनस्तस्मात् शतर्चिन इत्याचक्षते एतमेव सन्तम् ।
-| verse_line2  = स इदं सर्वं मध्यतो दधे यदिदं किञ्च । स यदिदं सर्वं मध्यतो दधे यदिदं किञ्च तस्मात् मध्यमास्तस्मात् मध्यमा इत्याचक्षते एतमेव सन्तम् ।
+| verse_line2 = स इदं सर्वं मध्यतो दधे यदिदं किञ्च । स यदिदं सर्वं मध्यतो दधे यदिदं किञ्च तस्मात् मध्यमास्तस्मात् मध्यमा इत्याचक्षते एतमेव सन्तम् ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V02
-| id       = AIT_C02_S02_V02_B01
+| id = AIT_C02_S02_V02_B01
-| text     =
+| text =
 स पुरुषेषु शतवर्षं गत इति शतर्चिनामा । बहुरूपत्वाद् बहुवचनम् । एतमेव तथासन्तं मुख्यत आचक्षते । ऋषींस्तूपचारतः । आत्मन उदरे धृतवान् मध्ये स्थित्वा धृतवांश्च ।
 }}
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S02_V03
+| verse_id = AIT_C02_S02_V03
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = प्राणो वै गृत्सोऽपानो मदः । स यत्प्राणो गृत्सोऽपानो मदस्तस्मात् गृत्समदस्तस्माद् गृत्समद इत्याचक्षते एतमेव सन्तम् ।
+| verse_line1 = प्राणो वै गृत्सोऽपानो मदः । स यत्प्राणो गृत्सोऽपानो मदस्तस्मात् गृत्समदस्तस्माद् गृत्समद इत्याचक्षते एतमेव सन्तम् ।
-| verse_line2  = तस्येदं विश्वं मित्रमासीद् यदिदं किञ्च । तद्यदस्येदं विश्वं मित्रमासीद्यदिदं किञ्च । तस्मात् विश्वामित्रस्तस्माद्विश्वामित्र इत्याचक्षते एतमेव सन्तम् ।
+| verse_line2 = तस्येदं विश्वं मित्रमासीद् यदिदं किञ्च । तद्यदस्येदं विश्वं मित्रमासीद्यदिदं किञ्च । तस्मात् विश्वामित्रस्तस्माद्विश्वामित्र इत्याचक्षते एतमेव सन्तम् ।
-| verse_line3  = तं देवा अब्रुवन् - अयं वै नः सर्वेषां वाम इति तं यद्देवा अब्रुवन्नयं वै नः सर्वेषां वाम इति ।
+| verse_line3 = तं देवा अब्रुवन् - अयं वै नः सर्वेषां वाम इति तं यद्देवा अब्रुवन्नयं वै नः सर्वेषां वाम इति ।
-| verse_line4  = तस्माद्वामदेवस्तस्माद् वामदेव इत्याचक्षते एतमेव सन्तम् । स इदं सर्वं पाप्मनोऽत्रायत यदिदं किञ्च । स यदिदं सर्वं पाप्मनोऽत्रायत यदिदं किञ्च तस्मादत्रयस्तस्मादत्रय इत्याचक्षत एतमेव सन्तम् ॥ १ ॥
+| verse_line4 = तस्माद्वामदेवस्तस्माद् वामदेव इत्याचक्षते एतमेव सन्तम् । स इदं सर्वं पाप्मनोऽत्रायत यदिदं किञ्च । स यदिदं सर्वं पाप्मनोऽत्रायत यदिदं किञ्च तस्मादत्रयस्तस्मादत्रय इत्याचक्षत एतमेव सन्तम् ॥ १ ॥
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V03
-| id       = AIT_C02_S02_V03_B01
+| id = AIT_C02_S02_V03_B01
-| text     =
+| text =
 प्राणस्थः प्राणनामासावपानेऽपाननामकः ।
 नेतृत्वाच्चापनेतृत्वाद्भगवान् पुरुषोत्तमः ॥इति च ।
@@ Line 973: / Line 1,022: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S02_V04
+| verse_id = AIT_C02_S02_V04
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = एष उ एव बिभ्रद्वाजः । प्रजा वै वाजस्ता एष बिभर्ति । यद्बिभर्ति तस्मात् भारद्वाजस्तस्मात् भारद्वाज इत्याचक्षते एतमेव सन्तम् ।
+| verse_line1 = एष उ एव बिभ्रद्वाजः । प्रजा वै वाजस्ता एष बिभर्ति । यद्बिभर्ति तस्मात् भारद्वाजस्तस्मात् भारद्वाज इत्याचक्षते एतमेव सन्तम् ।
-| verse_line2  = तं देवा अब्रुवन् अयं वै नः सर्वेषां वसिष्ठ इति तस्माद्वसिष्ठस्तस्मात् वसिष्ठ इत्याचक्षते एतमेव सन्तम् ।
+| verse_line2 = तं देवा अब्रुवन् अयं वै नः सर्वेषां वसिष्ठ इति तस्माद्वसिष्ठस्तस्मात् वसिष्ठ इत्याचक्षते एतमेव सन्तम् ।
-| verse_line3  = स इदं सर्वमभिप्रागाद्यदिदं किञ्च । स यदिदं सर्वमभिप्रागाद् यदिदं किञ्च तस्मात् प्रगाथास्तस्मात् प्रगाथा इत्याचक्षते एतमेव सन्तम् ।
+| verse_line3 = स इदं सर्वमभिप्रागाद्यदिदं किञ्च । स यदिदं सर्वमभिप्रागाद् यदिदं किञ्च तस्मात् प्रगाथास्तस्मात् प्रगाथा इत्याचक्षते एतमेव सन्तम् ।
-| verse_line4  = स इदं सर्वमभ्यपवयत यदिदं किञ्च । स यदिदं सर्वमभ्यपवयत यदिदं किञ्च तस्मात् पावमान्यस्तस्मात् पावमान्य इत्याचक्षते एतमेव सन्तम् ।
+| verse_line4 = स इदं सर्वमभ्यपवयत यदिदं किञ्च । स यदिदं सर्वमभ्यपवयत यदिदं किञ्च तस्मात् पावमान्यस्तस्मात् पावमान्य इत्याचक्षते एतमेव सन्तम् ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V04
-| id       = AIT_C02_S02_V04_B01
+| id = AIT_C02_S02_V04_B01
-| text     =
+| text =
 वसिष्ठो वसतामुत्तमः । अभ्यपवयत पावयामास संसारात् ।
 }}
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S02_V05
+| verse_id = AIT_C02_S02_V05
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = सोऽब्रवीत् अहमिदं सर्वमसानि यच्च क्षुद्रं यच्च महदिति ॥ ते क्षुद्रसूक्ताश्चाभवन् महासूक्ताश्च । तस्मात् क्षुद्रसूक्तास्तस्मात् क्षुद्रसूक्ता इत्याचक्षते एतमेव सन्तम् । सूक्तं बतावोचतेति तत्सूक्तमभवत् । तस्मात् सूक्तं तस्मात् सूक्तमित्याचक्षते एतमेव सन्तम् ।
+| verse_line1 = सोऽब्रवीत् अहमिदं सर्वमसानि यच्च क्षुद्रं यच्च महदिति ॥ ते क्षुद्रसूक्ताश्चाभवन् महासूक्ताश्च । तस्मात् क्षुद्रसूक्तास्तस्मात् क्षुद्रसूक्ता इत्याचक्षते एतमेव सन्तम् । सूक्तं बतावोचतेति तत्सूक्तमभवत् । तस्मात् सूक्तं तस्मात् सूक्तमित्याचक्षते एतमेव सन्तम् ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V05
-| id       = AIT_C02_S02_V05_B01
+| id = AIT_C02_S02_V05_B01
-| text     =
+| text =
 तद्विष्ण्वाख्यं ब्रह्म सूक्तान्यवोचतेति सूक्तनामकमभवत् । बतेत्यास्वादने । स्वात्मनैव स्वयं सुष्टूक्तमिति वा । इदं सर्वं परिपूर्णं सन्नहमल्पप्राणिषु प्रविश्य सूक्ष्मरूपो महाप्राणिषु महारूपश्च भवानीति स भगवानब्रवीत् । तस्मात् क्षुद्रोऽसानीत्युक्तत्वात् क्षुद्रसूक्तास्ते क्षुद्रप्राणिषु स्थिताः भगवद्रूपसङ्घाः । महानसानीत्युक्तत्वात् महासूक्ता महाप्राणिषु स्थिताः । सूक्ष्मरूपत्वादेव क्षुद्रनाम भगवतः । न तु सामर्थ्याऽल्पत्वात् । न हि सामर्थ्यादिगुणेषु कश्चिद्विशेषो भगवद्रूपेषु ।
 }}
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S02_V06
+| verse_id = AIT_C02_S02_V06
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = एव वा ऋगेष ह्येभ्यः सर्वेभ्यो भूतेभ्योऽर्चत । स यदेभ्यः सर्वेभ्यो भूतेभ्योऽर्चत तस्मात् ऋक् । तस्माद् ऋगित्याचक्षते । एतमेव सन्तम् । एष वा अर्धर्चः । एष ह्येभ्यः सर्वेभ्योऽर्द्धेभ्योऽर्चत । स यदेभ्यः सर्वेभ्योऽर्धेभ्योऽर्चत । तस्मात् अर्धर्चस्तस्मादर्धर्च इत्याचक्षते । एतमेव सन्तम् । एष वै पदमेष हीमानि सर्वाणि भूतानि पादि स यदिमानि सर्वाणि भूतानि पादि । तस्मात् पदं तस्मात् पदमित्यचक्षते । एतमेव सन्तम् । एष वा अक्षरमेष ह्येभ्यः सर्वेभ्यो भूतेभ्यः क्षरति । न चैनमतिक्षरन्ति । स यदेभ्यः सर्वेभ्यो भूतेभ्यः क्षरति न चैनमतिक्षरति तस्मात् अक्षरं तस्मादक्षरमित्याचक्षते एतमेव सन्तम् ।
+| verse_line1 = एव वा ऋगेष ह्येभ्यः सर्वेभ्यो भूतेभ्योऽर्चत । स यदेभ्यः सर्वेभ्यो भूतेभ्योऽर्चत तस्मात् ऋक् । तस्माद् ऋगित्याचक्षते । एतमेव सन्तम् । एष वा अर्धर्चः । एष ह्येभ्यः सर्वेभ्योऽर्द्धेभ्योऽर्चत । स यदेभ्यः सर्वेभ्योऽर्धेभ्योऽर्चत । तस्मात् अर्धर्चस्तस्मादर्धर्च इत्याचक्षते । एतमेव सन्तम् । एष वै पदमेष हीमानि सर्वाणि भूतानि पादि स यदिमानि सर्वाणि भूतानि पादि । तस्मात् पदं तस्मात् पदमित्यचक्षते । एतमेव सन्तम् । एष वा अक्षरमेष ह्येभ्यः सर्वेभ्यो भूतेभ्यः क्षरति । न चैनमतिक्षरन्ति । स यदेभ्यः सर्वेभ्यो भूतेभ्यः क्षरति न चैनमतिक्षरति तस्मात् अक्षरं तस्मादक्षरमित्याचक्षते एतमेव सन्तम् ।
-| verse_line2  = ता वा एताः सर्वा ऋचः सर्वे वेदाः सर्वे घोषा एकैव व्याहृतिः प्राण एव । प्राण ऋच इत्येव विद्यात् ॥ २ ॥
+| verse_line2 = ता वा एताः सर्वा ऋचः सर्वे वेदाः सर्वे घोषा एकैव व्याहृतिः प्राण एव । प्राण ऋच इत्येव विद्यात् ॥ २ ॥
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V06
-| id       = AIT_C02_S02_V06_B01
+| id = AIT_C02_S02_V06_B01
-| text     =
+| text =
 एभ्यः प्राणिभ्यो गतवानिति ऋक् । गच्छति हि मरणकाले ।
 ब्रह्मणा सम्परित्यक्तो मृत इत्युच्यते बुधैः इति हि भारते ।
@@ Line 1,027: / Line 1,079: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V06
-| id       = AIT_C02_S02_V06_B01
+| id = AIT_C02_S02_V06_B01
-| text     =
+| text =
 म्रियमाणमिमं जीवं वासुदेवादिदेवताः ।
 त्यक्त्वा भागेन गच्छन्ति भागतोऽनुव्रजन्ति तम् ॥
@@ Line 1,038: / Line 1,091: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V06
-| id       = AIT_C02_S02_V06_B01
+| id = AIT_C02_S02_V06_B01
-| text     =
+| text =
 अर्च गतिपूजनयोः ऋ गतौ इति धातोः । सर्वेभ्योऽर्धेभ्यः स्थानेभ्यः शरीरेभ्यो गतवानित्यर्धर्चः । सर्वाणि भूतान्यपादि । पद गतौ । तस्मात् पदं नाम । अधिकं क्षरतीत्यक्षरम् । क्षरणं नाम सन्ततदानम् । क्षर विनाशसन्ततदानयोः इति धातोः ।एवमृषिषु शब्देषु च व्यवह्रियमाणानि सर्वाणि नामानि विष्णोरेव मुख्यतः । किमु देवतानामानि ।
 }}
@@ Line 1,045: / Line 1,099: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V06
-| id       = AIT_C02_S02_V06_B01
+| id = AIT_C02_S02_V06_B01
-| text     =
+| text =
 यो देवानां नामधा एक एव तं सम्प्रश्नं भुवना यन्त्यन्या ।
 इन्द्रं मित्रं वरुणमग्निमाहु रथो दिव्यः स सुपर्णो गरुत्मान् ।
@@ Line 1,056: / Line 1,111: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V06
-| id       = AIT_C02_S02_V06_B01
+| id = AIT_C02_S02_V06_B01
-| text     =
+| text =
 उक्तं च बृहत्संहितायाम्–
 हुङ्कारेण सहैवाब्धिः सर्वाभिभवशक्तिताम् । विष्णोर्वक्ति यतो हुं च पराभिभववाचकः ॥
@@ Line 1,105: / Line 1,161: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S02_V07
+| verse_id = AIT_C02_S02_V07
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = विश्वामित्रं ह्येतदहः शंसिष्यन्तमिन्द्र उपनिषसाद । स हान्नमित्यभिव्याहृत्य बृहतीसहस्रं शशंस । तेनेन्द्रस्य प्रियं धामोपेयाय । तमिन्द्र उवाच ऋषे प्रियं वै मे धामोपागाः । स वा ऋषे द्वितीयं शंसेति स हान्नमित्यभिव्याहृत्य बृहतीसहस्रं शशंस । तेनेन्द्रस्य प्रियं धामोपेयाय । तमिन्द्र उवाच ऋषे प्रियं वै मे धामोपागाः । स वा ऋषे तृतीयं शंसेति । स हान्नमित्यभिव्याहृत्य बृहतीसहस्रं शशंस । तेनेन्द्रस्य प्रियं धामोपेयाय । तमिन्द्र उवाच ऋषे प्रियं वै मे धामोपागाः वरं ते ददामीति ।
+| verse_line1 = विश्वामित्रं ह्येतदहः शंसिष्यन्तमिन्द्र उपनिषसाद । स हान्नमित्यभिव्याहृत्य बृहतीसहस्रं शशंस । तेनेन्द्रस्य प्रियं धामोपेयाय । तमिन्द्र उवाच ऋषे प्रियं वै मे धामोपागाः । स वा ऋषे द्वितीयं शंसेति स हान्नमित्यभिव्याहृत्य बृहतीसहस्रं शशंस । तेनेन्द्रस्य प्रियं धामोपेयाय । तमिन्द्र उवाच ऋषे प्रियं वै मे धामोपागाः । स वा ऋषे तृतीयं शंसेति । स हान्नमित्यभिव्याहृत्य बृहतीसहस्रं शशंस । तेनेन्द्रस्य प्रियं धामोपेयाय । तमिन्द्र उवाच ऋषे प्रियं वै मे धामोपागाः वरं ते ददामीति ।
-| verse_line2  = स होवाच त्वामेव जानीयामिति तमिन्द्र उवाच प्राणो वा अहमस्म्यृषे प्राणस्त्वं प्राणः सर्वाणि भूतानि । प्राणो ह्येष य एष तपति । स एतेन रूपेण सर्वा दिशो विष्टोऽस्मि ॥
+| verse_line2 = स होवाच त्वामेव जानीयामिति तमिन्द्र उवाच प्राणो वा अहमस्म्यृषे प्राणस्त्वं प्राणः सर्वाणि भूतानि । प्राणो ह्येष य एष तपति । स एतेन रूपेण सर्वा दिशो विष्टोऽस्मि ॥
-| verse_line3  = तस्य मेऽन्नं मित्रं दक्षिणम् । तद्वैश्वामित्रमेष तपन्नेवास्मीति होवाच ॥ ३ ॥
+| verse_line3 = तस्य मेऽन्नं मित्रं दक्षिणम् । तद्वैश्वामित्रमेष तपन्नेवास्मीति होवाच ॥ ३ ॥
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V07
-| id       = AIT_C02_S02_V07_B01
+| id = AIT_C02_S02_V07_B01
-| text     =
+| text =
 अन्यदेवताविषयत्वेन प्रतीयमाना अप्यृचो भगवद्विषया एव मुख्यतः । तदनन्तरं वायुविषयाश्च । तस्माद् बृहतीसहस्रं सर्वं मुख्यतो नारायणस्यान्नम् । तदाज्ञया वायोश्च । तस्मात् तच्छंसनेन भगवान् वायुश्चातिप्रीयेत इति दर्शयति विश्वामित्रं ह्येतदहः शंसिष्यन्तमित्यादिना ॥
 }}
@@ Line 1,124: / Line 1,181: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V07
-| id       = AIT_C02_S02_V07_B01
+| id = AIT_C02_S02_V07_B01
-| text     =
+| text =
 वृत्रं हत्वा पुरेन्द्रस्तु महेन्द्रत्वाभिपत्तये ।
 महाव्रतं कर्म चक्रे हौत्रं चक्रेऽत्र कौशिकः ॥
@@ Line 1,174: / Line 1,232: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V07
-| id       = AIT_C02_S02_V07_B01
+| id = AIT_C02_S02_V07_B01
-| text     =
+| text =
 उपनिषण्णमिन्द्रं दृष्ट्वापि त्वामेव जानीयामिति वरस्वीकारादिन्द्रादेव चेन्द्राविष्टो भगवानत्रोक्त इति ज्ञायते । इन्द्रं तु जानात्येव हि विश्वामित्रः । भगवन्तमपि स्वरूपत आगतं जानात्येव । विशेषज्ञानप्रार्थने प्राणो वा अहमस्म्यृष इत्यादिकमेव पूर्यते । एष तपन्नेवास्मीति व्यर्थम् । प्राणो ह्येष य एष तपतीत्युक्तत्वात् ।
 स एतेन रूपेण सर्वा दिशो विष्टोऽस्मीत्यादिनाप्याविष्टस्य विष्णुत्वं किञ्चिज्ज्ञायते । तथाप्येतेनेति तृतीयात्वात् करणत्वाशङ्का भवति । तस्य म इति वैयधिकरण्यमिति च । अतो भगवन्नामानि पृथगुक्त्वाऽहं विष्णुरित्येव तपन्नेवास्मीत्युवाच । इन्द्रशरीरमेव पश्यतो विश्वामित्रस्य तर्कमात्रतो भगवानिति किञ्चिज्जानत इति ज्ञायते ।न चेन्द्रस्य प्राणशब्दः सर्वशब्दाभिधेयत्वं च विद्यते । अजस्य नाभावध्येकमर्पितम् इत्युक्तस्य पद्मनाभस्य हि यो देवानां नामधा एक एव इति सर्वदेवाभिधानत्वमुक्तम् । इन्द्रे हीन्द्रशब्दोऽपि न मुख्यतो वर्तते । परमैश्वर्याभावात् । इन्द्रशब्दोऽपि विष्णावेव वर्तते । स हि परमेश्वरः ।
@@ Line 1,182: / Line 1,241: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V07
-| id       = AIT_C02_S02_V07_B01
+| id = AIT_C02_S02_V07_B01
-| text     =
+| text =
 यमिन्द्रमाहुर्वरुणं यमाहुर्यं मित्रमाहुर्यमु सत्यमाहुः ॥
 इति श्रुतेश्च ।
@@ Line 1,190: / Line 1,250: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V07
-| id       = AIT_C02_S02_V07_B01
+| id = AIT_C02_S02_V07_B01
-| text     =
+| text =
 इन्द्रं मित्रं वरुणमग्निमाहुरथो दिव्यः स सुपर्णो गरुत्मान् ।
 इत्यादिश्रुतेश्च ।
@@ Line 1,198: / Line 1,259: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V07
-| id       = AIT_C02_S02_V07_B01
+| id = AIT_C02_S02_V07_B01
-| text     =
+| text =
 सप्तार्धगर्भा भुवनस्य रेतो विष्णोस्तिष्ठन्ति प्रदिशा विधर्मणि  इत्यादिना विष्णुरेव हि तत्र प्रस्तुतः ।
 }}
@@ Line 1,205: / Line 1,267: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V07
-| id       = AIT_C02_S02_V07_B01
+| id = AIT_C02_S02_V07_B01
-| text     =
+| text =
 नामानि विश्वाभि न सन्ति लोके यदाविरासीदनृतस्य सर्वम् ।
 नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति तं वै विष्णुं परममुदाहरन्ति ॥
@@ Line 1,214: / Line 1,277: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V07
-| id       = AIT_C02_S02_V07_B01
+| id = AIT_C02_S02_V07_B01
-| text     =
+| text =
 यो देवानां नामधा एक एवेत्यवधारणान्नान्यस्य सर्वनामत्वम् । स च विष्णोर्नान्यः । पद्मनाभत्वादेव ।
 }}
@@ Line 1,221: / Line 1,285: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V07
-| id       = AIT_C02_S02_V07_B01
+| id = AIT_C02_S02_V07_B01
-| text     =
+| text =
 श्रियो वायोरपि न नारायणादिनामवत्वम् । एको वासुदेवस्तत्सदृशपरौ न स्तः इति श्रुतिः ।
 एको नारायणस्तत्समो वाऽधिको वा नास्ति इति च ।
@@ Line 1,229: / Line 1,294: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V07
-| id       = AIT_C02_S02_V07_B01
+| id = AIT_C02_S02_V07_B01
-| text     =
+| text =
 परो मात्रया तन्वा वृधान न ते महित्वमन्वश्नुवन्ति ।
 न ते विष्णो जायमानो न जातो देव महिम्नः परमन्तमाप ॥
@@ Line 1,238: / Line 1,304: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V07
-| id       = AIT_C02_S02_V07_B01
+| id = AIT_C02_S02_V07_B01
-| text     =
+| text =
 नकिरिन्द्र त्वदुत्तरो न ज्यायान् अस्ति वृत्रहन् । नकिरेवा यथा त्वम् । इत्याद्यपि सर्वनामकत्वात् तस्यैव । किमेकं दैवतं लोके किं वाप्येकं परायणम् इत्यादिप्रश्नस्यापि
 }}
@@ Line 1,245: / Line 1,312: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V07
-| id       = AIT_C02_S02_V07_B01
+| id = AIT_C02_S02_V07_B01
-| text     =
+| text =
 परमं यो महत्तेजः परमं यो महत्तपः ।
 परमं यो महद्ब्रह्म परमं यः परायणम् ॥
@@ Line 1,260: / Line 1,328: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V07
-| id       = AIT_C02_S02_V07_B01
+| id = AIT_C02_S02_V07_B01
-| text     =
+| text =
 मेऽन्नं दक्षिणमित्युक्तत्वाच्च विष्णुरेवेति ज्ञायते । स हि विष्णुर्दक्षिणामित्र उक्तो हरिवंशेषु धन्याश्चर्यपर्वणि ।
 दक्षिणाभिः सहैवैतन्मदधस्ताज्जगत्सदा ।
@@ Line 1,271: / Line 1,340: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V07
-| id       = AIT_C02_S02_V07_B01
+| id = AIT_C02_S02_V07_B01
-| text     =
+| text =
 न च बृहतीसहस्राभिमानिनीं देवीं विना चेतनमात्रस्य मुख्यमित्रत्वं युज्यते ।
 }}
@@ Line 1,278: / Line 1,348: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V07
-| id       = AIT_C02_S02_V07_B01
+| id = AIT_C02_S02_V07_B01
-| text     =
+| text =
 मिनोति त्रायते चेति मित्रमित्यभिधीयते ।
 तस्माद्योऽयं विजानाति स मित्रं तस्य नान्यथा ॥
@@ Line 1,287: / Line 1,358: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V07
-| id       = AIT_C02_S02_V07_B01
+| id = AIT_C02_S02_V07_B01
-| text     =
+| text =
 उक्थायुत्वाच्च विष्णुरेवात्रोक्त इत्यवगम्यते । बृहतीसहस्रं ह्युक्थनामकं मुख्यतः ।
 महाव्रतनियुक्तं यदृक्सहस्रं हरेः प्रियम् ।
@@ Line 1,299: / Line 1,371: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V07
-| id       = AIT_C02_S02_V07_B01
+| id = AIT_C02_S02_V07_B01
-| text     =
+| text =
 विष्णुर्ह्युक्थायुरिन्द्र इत्युच्यते । यज्ञेष्वन्य इन्द्रः पृथक्चोच्यते । यमिन्द्रमाहुर्वरुणं यमाहुर्यं मित्रमाहुर्यमु सत्यमाहुः इत्युक्त्वा तस्मै त्वा तेभ्यस्त्वा इति भेदवचनाच्च । सत्य इति वायुः । सदिति प्राण इति श्रुतेः ।
 }}
@@ Line 1,306: / Line 1,379: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V07
-| id       = AIT_C02_S02_V07_B01
+| id = AIT_C02_S02_V07_B01
-| text     =
+| text =
 सदेव सत्यमित्युक्तं सत्यो वायुरुदाहृतः ।
 साधुत्वं सत्यता प्रोक्ता साधुर्वायुर्हि सर्वतः ॥
@@ Line 1,315: / Line 1,389: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V07
-| id       = AIT_C02_S02_V07_B01
+| id = AIT_C02_S02_V07_B01
-| text     =
+| text =
 प्रियधाम्न उप समीपे गमनं नाम तद्धामप्राप्तिकारणभगवत्प्रसादप्राप्तिः । अन्यथोपशब्दो व्यर्थः स्यात् । न च तदैव भगवतः प्रियं धाम विश्वामित्रेण प्राप्तम् ।
 }}
@@ Line 1,322: / Line 1,397: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V07
-| id       = AIT_C02_S02_V07_B01
+| id = AIT_C02_S02_V07_B01
-| text     =
+| text =
 बृहतीसहस्रे प्रथमे सालोक्यं प्रददौ हरिः ।
 द्वितीये स्वपुरप्राप्तिं तृतीयेऽन्तःपुरस्य च ॥
@@ Line 1,332: / Line 1,408: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V07
-| id       = AIT_C02_S02_V07_B01
+| id = AIT_C02_S02_V07_B01
-| text     =
+| text =
 न चेन्द्रादिभिरैक्यमत्रोच्यते । प्राणस्तथाऽनुगमाद् इति च विष्णोरेव प्राणशब्दाभिधेयत्वमुक्त्वा न वक्तुरात्मोपदेशादिति चेदध्यात्मसम्बन्धभूमा ह्यस्मिन् इति वक्तुः बृहतीसहस्रं शंसितुर्विश्वामित्रस्येन्द्रेण स्वात्मोपदेशः क्रियत इति पक्षो निराकृतो हि भगवता सूत्रेषु । अध्यात्मसम्बन्धशब्देनावेशो विष्णोरिन्द्रे विवक्षितो भगवता । अन्येष्वन्तर्यामिरूपेण सम्बन्धोऽस्त्येव । अस्मिन्निन्द्रे तु विशेषावेशस्तात्कालिकः । अधिकात्मनः परमात्मनः सम्बन्धोऽध्यात्मसम्बन्धः । न हि स्वात्मना स्वस्य सम्बन्धो भवति । यद्यध्यात्ममात्रमत्रोच्यत इति विवक्षितं तर्ह्यध्यात्मभूमेत्येव स्यात् सम्बन्धशब्दो व्यर्थः । तस्मादिन्द्रादिजीवेभ्यो विष्णोर्भेद एवात्र भगवतो विवक्षितः ।
 शास्त्रदृष्ट्या तूपदेशो वामदेववत् इति शास्तुरन्तर्यामिणो विष्णोः सर्वशरीरस्थितत्वात् सर्वनामाभिधेयत्वं चोक्तम् । अहं मनुरभवं सूर्यश्चेत्यादिवत् । न हि मनुसूर्यादिर्भवति वामदेवस्तेषां पक्षेऽपि । सर्वप्रवृत्तिहीनतां हि ते मोक्षं वदन्ति । अत्र चाहं भूमिमददामार्याय इत्यादिना प्रवृत्तिरेवोच्यते । नच वामदेवेन मन्वादिकर्म क्रियते कदापि । अतीतार्थश्चायं दृश्यते भूमिमददामित्यादिना । नहि पूर्वं वामदेवेन तानि कर्माणि कृतानि । भगवान् विष्णुर्हीन्द्राय भूमिमददात् । स एव च सर्वेष्वन्तर्यामित्वेन स्थित्वा नामप्रवृत्तिनिमित्तानि सर्वकर्माणि कुर्वन्नवबोधसूरिनियमनादिभिर्मनुसूर्यादिसर्वनामा भवति । यदि भेदस्य पूर्वमपि मिथ्यात्वमङ्गीक्रियते तर्हि भूमिदानादिसर्वकर्मणां मन्वादित्वस्यापि मिथ्यात्वादहं मनुरभवमित्यादिकं सर्वमनर्थकमेव भवति ।
@@ Line 1,340: / Line 1,417: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V07
-| id       = AIT_C02_S02_V07_B01
+| id = AIT_C02_S02_V07_B01
-| text     =
+| text =
 जीवेश्वरभिदा चैव जीवभेदः परस्परम् ।
 जडेश्वरभिदा चैव जडभेदस्तथैव च ॥
@@ Line 1,352: / Line 1,430: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V07
-| id       = AIT_C02_S02_V07_B01
+| id = AIT_C02_S02_V07_B01
-| text     =
+| text =
 असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम्।
 ईश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान् सुखी ॥
@@ Line 1,363: / Line 1,442: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V07
-| id       = AIT_C02_S02_V07_B01
+| id = AIT_C02_S02_V07_B01
-| text     =
+| text =
 न च प्राणो वा अहमस्मृष इत्यादावहमस्म्यादिशब्दोऽस्मच्छब्दाद्यर्थः । एष तपन्नेवास्मीत्युपरितनस्य वैयर्थ्यात् । प्राणो ह्येष य एष तपतीत्युक्तत्वात् । अतोऽहमस्मीत्यादि च भगवन्नामैव । न च जीवैक्यवचनमत्र प्रस्तुतम् । ता वा एताः सर्वा ऋचः सर्वे वेदाः सर्वे घोषा एकैव व्याहृतिः प्राण एवेति सर्वनामाभिधेयत्वं भगवत उक्त्वा तत्रैव प्रमाणत्वेन – विश्वामित्रं ह्येतदहरित्याद्याख्ययिकोक्ता । तस्मात् सर्वान्तर्यामित्वात् सर्वगुणत्वात् सर्वशक्तित्वाच्च सर्वनामवत्वमेव विष्णोरुच्यते न तु सर्वस्वरूपत्वम् ।
 }}
@@ Line 1,370: / Line 1,450: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V07
-| id       = AIT_C02_S02_V07_B01
+| id = AIT_C02_S02_V07_B01
-| text     =
+| text =
 उक्तं च भारते ।
 स्रष्टृत्वाच्चैव पातृत्वान्नियमाच्च प्रकाशनात् ।
@@ Line 1,380: / Line 1,461: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V07
-| id       = AIT_C02_S02_V07_B01
+| id = AIT_C02_S02_V07_B01
-| text     =
+| text =
 पुरुष एवेदं सर्वं यद्भूतं यच्च भव्यमिति पुरुषेणैवेदं सर्वं व्याप्तं यद्भूतं यच्च भाव्यम् । आ तृणादाकरीषात् सर्वं भगवानिति मिथ्यादृष्टिरेषा इति च श्रुतिः ।
 }}
@@ Line 1,387: / Line 1,469: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V07
-| id       = AIT_C02_S02_V07_B01
+| id = AIT_C02_S02_V07_B01
-| text     =
+| text =
 हिरण्मयो ह वा अमुष्मिंल्लोके सम्भवति हिरण्मयः सर्वेभ्यो भूतेभ्यो ददृशे य एवं वेद । अमृतो ह वा अमुष्मिंल्लोके सम्भवत्यमृतः सर्वेभ्यो भूतेभ्यो ददृशे य एवं वेद । स एतेन प्रज्ञेनात्मनाऽस्माल्लोकादुत्क्रम्यामुष्मिन् स्वर्गे लोके सर्वान् कामान् आप्त्वा अमृतः समभवत् समभवत् इत्यादिना मुक्तानामपि भेदस्यैवोक्तेश्च । न हि भेदाभावे भूतेभ्यो ददृश इति युज्यते । न चामुक्तैः सर्वभूतैर्मुक्तो दृश्यते ।	एकत्वे तु ददृश इत्येतावता पूर्यते सर्वेभ्यो भूतेभ्य इति व्यर्थम् । न च तेषां पक्षे स्वयमपि स्वात्मानं पश्यति । कर्तृकर्मविरोध इति हि ते वदन्ति । अतः सर्वश्रुतिविरोध एव जीवेश्वरैक्याङ्गीकारे ।
 }}
@@ Line 1,394: / Line 1,477: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V07
-| id       = AIT_C02_S02_V07_B01
+| id = AIT_C02_S02_V07_B01
-| text     =
+| text =
 नच कर्तृकर्मविरोधो नामास्तीत्यत्र ककिञ्चिन्मानम् । श्रुत्यनुभवसिद्धत्वाच्च स्वदर्शनादेः ।
 }}
@@ Line 1,401: / Line 1,485: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V07
-| id       = AIT_C02_S02_V07_B01
+| id = AIT_C02_S02_V07_B01
-| text     =
+| text =
 न च तेषां पक्षे प्रज्ञेन सर्वज्ञेन परमात्मना सर्वकामावाप्तिर्नामाङ्गीक्रियते शरीरादुत्क्रान्तस्य ज्ञानिनः । तस्माद् वेदविरुद्धवादिन एव तेऽपि । न च शून्यवादिनः कश्चिद्विशेषो दृश्यते । न हि सर्वावाच्यं सर्वाज्ञेयं शून्यं चेति कश्चिद्विशेषः । केनापि शब्देनावाच्यस्य लक्षणायामपि प्रमाणं नास्ति । क्षीरमाधुर्यादयोऽपि तैरेव शब्दैरुच्यन्ते ।
 }}
@@ Line 1,408: / Line 1,493: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V07
-| id       = AIT_C02_S02_V07_B01
+| id = AIT_C02_S02_V07_B01
-| text     =
+| text =
 विशदं क्षीरमाधुर्यं स्थिरमाज्यस्य तीक्ष्णकम् ।
 गुडस्य पनसादीनां निर्हारीत्यभिधीयते ॥
@@ Line 1,417: / Line 1,503: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V07
-| id       = AIT_C02_S02_V07_B01
+| id = AIT_C02_S02_V07_B01
-| text     =
+| text =
 न च सर्वगुणदोषक्रियाविनिर्मुक्तस्यास्तित्वमपि कुत्रचित् दृष्टम् । अतः शून्यवादिन एव तेऽपि । अस्तीत्येवोपलब्धस्य तत्त्वाभावः प्रसीदति इत्यादिना प्रसादादिगुणाश्च भगवतो दृश्यन्ते । यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च चोभे भवत ओदनः इत्यादिना कर्माणि च । तस्मिन् देवाः श्रिताः सर्वे इत्यादिगुणाश्च तत्रैवोक्ताः ।
 }}
@@ Line 1,424: / Line 1,511: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V07
-| id       = AIT_C02_S02_V07_B01
+| id = AIT_C02_S02_V07_B01
-| text     =
+| text =
 अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः सखायो मनोजवेष्वसमा बभूवुः ।
 आदध्नास उपकक्षास उ त्वे ह्रदा इव स्नात्वा उ त्वे ददृश्रे ॥
@@ Line 1,433: / Line 1,521: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V07
-| id       = AIT_C02_S02_V07_B01
+| id = AIT_C02_S02_V07_B01
-| text     =
+| text =
 श्रुत्वा विष्णुं कर्णफलं प्राप्तत्वात् कर्णसंयुताः ।
 अक्षण्वन्तो दर्शनाच्च विष्णोर्मुक्ताश्च ये गणाः ॥
@@ Line 1,448: / Line 1,537: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V07
-| id       = AIT_C02_S02_V07_B01
+| id = AIT_C02_S02_V07_B01
-| text     =
+| text =
 यत्र ब्रह्मा पवमान छन्दस्यां ३ वाचं वदन् ।
 ग्राव्णा सोमे महीयते सोमेनानन्दं जनयन्निन्द्रायेन्दो परिस्रव ॥
@@ Line 1,456: / Line 1,546: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V07
-| id       = AIT_C02_S02_V07_B01
+| id = AIT_C02_S02_V07_B01
-| text     =
+| text =
 यत्र ज्योतिरजस्रं यस्मिंल्लोके स्वर्हितम् ।
 तस्मिन् मां धेहि पवमानामृते लोके अक्षित इन्द्रायेन्दो परिस्रव ॥
@@ Line 1,464: / Line 1,555: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V07
-| id       = AIT_C02_S02_V07_B01
+| id = AIT_C02_S02_V07_B01
-| text     =
+| text =
 यत्र राजा वैवस्वतो यत्रावरोधनं दिवः ।
 यत्राभूर्यह्वतीरापस्तत्र माममृतं कृधीन्द्रायेन्दो परिस्रव ॥
@@ Line 1,472: / Line 1,564: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V07
-| id       = AIT_C02_S02_V07_B01
+| id = AIT_C02_S02_V07_B01
-| text     =
+| text =
 यत्रानुकामं चरणं त्रिनाके त्रिदिवे दिवः ।
 लोका यत्र ज्योतिष्मन्तस्तत्र माममृतं कृधीन्द्रायेन्दो परिस्रव ॥
@@ Line 1,480: / Line 1,573: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V07
-| id       = AIT_C02_S02_V07_B01
+| id = AIT_C02_S02_V07_B01
-| text     =
+| text =
 यत्र तत्परमं पदं विष्णोर्लोके महीयते ।
 देवैस्सुकृतकर्माभिस्तत्र माममृतं कृधीन्द्रायेन्दो परिस्रव ॥
@@ Line 1,488: / Line 1,582: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V07
-| id       = AIT_C02_S02_V07_B01
+| id = AIT_C02_S02_V07_B01
-| text     =
+| text =
 यत्रानन्दाश्च मोदाश्च मुदः प्रमुद आसते ।
 कामस्य यत्राप्ताः कामाः तत्र माममृतं कृधीन्द्रायेन्दो परिस्रव ॥
@@ Line 1,497: / Line 1,592: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V07
-| id       = AIT_C02_S02_V07_B01
+| id = AIT_C02_S02_V07_B01
-| text     =
+| text =
 मुक्तः प्रतिज्ञानात् सङ्कल्पादेव च तच्छ्रुतेः जगद्व्यापारवर्जम् भोगमात्रसाम्यलिङ्गाच्च अनावृत्तिः शब्दात् अनावृत्तिः शब्दात् इत्यादिसूत्रेभ्यश्च मुक्तानां विष्णोर्भेदो भोगादिकं च सर्वं प्रतीयते । ग्राव्णा सोमे महीयते इति ब्रह्मणोऽन्यमुक्तैः पूज्यत्वं च प्रतीयते ।
 नच सूत्रेषु निश्चितार्थस्यौपचारिकत्वं वक्तुं युज्यते । निर्णयात्मकत्वात् तेषाम् । अतिप्रसङ्गश्चोपचारादिकल्पने । ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः इति हि विनिश्चितानि ब्रह्मसूत्राणि ।
@@ Line 1,505: / Line 1,601: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V07
-| id       = AIT_C02_S02_V07_B01
+| id = AIT_C02_S02_V07_B01
-| text     =
+| text =
 बहुनाऽत्र किमुक्तेन यावच्छ्वेतं न गच्छति ।
 योगी तावन्न मुक्तः स्यादेष शास्त्रस्य निर्णयः ॥
@@ Line 1,515: / Line 1,612: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V07
-| id       = AIT_C02_S02_V07_B01
+| id = AIT_C02_S02_V07_B01
-| text     =
+| text =
 भुञ्जते पुरुषं प्राप्य यथा देवग्रहादयः ।
 तथा मुक्तावुत्तमायां विष्णुमाविश्य भुञ्जते ॥
@@ Line 1,528: / Line 1,626: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V07
-| id       = AIT_C02_S02_V07_B01
+| id = AIT_C02_S02_V07_B01
-| text     =
+| text =
 इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ।
 सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥
@@ Line 1,537: / Line 1,636: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V07
-| id       = AIT_C02_S02_V07_B01
+| id = AIT_C02_S02_V07_B01
-| text     =
+| text =
 तस्मात् मुक्तैरपीज्यमानः सर्वस्माद् भिन्नः सर्वोत्तमः सर्वनामा सर्वशक्तिः सर्वगुणसम्पूर्णो नारायणः सर्ववेदादिषूच्यते इति सिद्धम्  ॥ ३ ॥
 }}
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S02_V08
+| verse_id = AIT_C02_S02_V08
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = तद्वा इदं बृहतीसहस्रं सम्पन्नम् तस्य यानि व्यञ्जनानि तच्छरीरम् । यो घोषः स आत्मा । य ऊष्माणः स प्राणः । एतद्धस्य वै तद्विद्वान् वसिष्ठो वसिष्ठो बभूव । तत एतन्नामधेयं लेभे । एतदु हैवेन्द्रो विश्वामित्राय प्रोवाच। एतदु हैवेन्द्रो भरद्वाजाय प्रोवाच । तस्मात् स तेन बन्धुना यज्ञेषु हूयते ।
+| verse_line1 = तद्वा इदं बृहतीसहस्रं सम्पन्नम् तस्य यानि व्यञ्जनानि तच्छरीरम् । यो घोषः स आत्मा । य ऊष्माणः स प्राणः । एतद्धस्य वै तद्विद्वान् वसिष्ठो वसिष्ठो बभूव । तत एतन्नामधेयं लेभे । एतदु हैवेन्द्रो विश्वामित्राय प्रोवाच। एतदु हैवेन्द्रो भरद्वाजाय प्रोवाच । तस्मात् स तेन बन्धुना यज्ञेषु हूयते ।
-| verse_line2  = तद्वा इदं बृहतीसहस्रं सम्पन्नम् । तस्य वा एतस्य बृहतीसहस्रस्य सम्पन्नस्य षट् त्रिंशतमक्षराणां सहस्राणि भवन्ति । तावन्ति शतसंवत्सरस्याह्नां सहस्राणि भवन्ति । व्यञ्जनैरेव रात्रीराप्नुवन्ति । स्वरैरहानि । तद्वा इदं बृहतीसहस्रं सम्पन्नम् ।
+| verse_line2 = तद्वा इदं बृहतीसहस्रं सम्पन्नम् । तस्य वा एतस्य बृहतीसहस्रस्य सम्पन्नस्य षट् त्रिंशतमक्षराणां सहस्राणि भवन्ति । तावन्ति शतसंवत्सरस्याह्नां सहस्राणि भवन्ति । व्यञ्जनैरेव रात्रीराप्नुवन्ति । स्वरैरहानि । तद्वा इदं बृहतीसहस्रं सम्पन्नम् ।
-| verse_line3  = तस्य वा एतस्य बृहतीसहस्रस्य सम्पन्नस्य परस्तात् प्रज्ञामयो देवतामयो ब्रह्ममयोऽमृतमयः सम्भूय देवता अप्येति । य एवं वेद । तद्योऽहं सोऽसौ, योऽसौ सोऽहं । तदुक्तमृषिणा - सूर्य आत्मा 'जगतस्थस्थुषश्च' इति । एतदु हैवोपेक्षेतोपेक्षेत ॥४ ॥
+| verse_line3 = तस्य वा एतस्य बृहतीसहस्रस्य सम्पन्नस्य परस्तात् प्रज्ञामयो देवतामयो ब्रह्ममयोऽमृतमयः सम्भूय देवता अप्येति । य एवं वेद । तद्योऽहं सोऽसौ, योऽसौ सोऽहं । तदुक्तमृषिणा - सूर्य आत्मा 'जगतस्थस्थुषश्च' इति । एतदु हैवोपेक्षेतोपेक्षेत ॥४ ॥
-| verse_line4  = इति श्रीमन्महैतरेयोपनिषत्सु द्वितीयारण्यके द्वितीयोऽध्यायः ॥
+| verse_line4 = इति श्रीमन्महैतरेयोपनिषत्सु द्वितीयारण्यके द्वितीयोऽध्यायः ॥
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V08
-| id       = AIT_C02_S02_V08_B01
+| id = AIT_C02_S02_V08_B01
-| text     =
+| text =
 यावतीभिर्ऋग्भिः शंसिताभिः षट् त्रिंशत्सहस्राण्यक्षराणि भवन्ति यस्मात् कस्मादपि छन्दसस्तावत्यः शंसनीयाः । तदा सम्पादितं बृहतीसहस्रं भवति । तत्र या व्यञ्जनाभिमानिदेवता सैव सर्वप्राणिनां शरीराभिमानिदेवता स्वायम्भुवो मनुः । घोषाभिमानिदेवता सर्वजीवाभिमानी ब्रह्मा । ऊष्माभिमानी वायुः ।
 }}
@@ Line 1,563: / Line 1,664: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V08
-| id       = AIT_C02_S02_V08_B01
+| id = AIT_C02_S02_V08_B01
-| text     =
+| text =
 व्यञ्जनानां शरीरस्य चाभिमानी मनुः स्मृतः ।
 घोषाणां सर्वजीवानामभिमानी चतुर्मुखः ॥
@@ Line 1,614: / Line 1,716: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V08
-| id       = AIT_C02_S02_V08_B01
+| id = AIT_C02_S02_V08_B01
-| text     =
+| text =
 सम्पन्नस्य परस्तादेवानन्तरमेव । न पुनः कर्मान्तरेण शरीरारम्भ एवंविदो भवति । प्रज्ञामयो देवतामय इत्यादिपृथक् पृथङ्मयशब्दोऽनिरुद्धादिचतुर्मूर्तीनामपि परस्परसाम्येन सर्वजीवेभ्य आधिक्यं ज्ञातव्यमिति दर्शयितुम् ।
 }}
@@ Line 1,621: / Line 1,724: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V08
-| id       = AIT_C02_S02_V08_B01
+| id = AIT_C02_S02_V08_B01
-| text     =
+| text =
 अन्तर्यामिस्वरूपेण ज्ञापयन्ननिरुद्धकः ।
 प्रज्ञेत्युक्तो द्योतनाच्च प्रद्युम्नो देवतोदितः ॥
@@ Line 1,634: / Line 1,738: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V08
-| id       = AIT_C02_S02_V08_B01
+| id = AIT_C02_S02_V08_B01
-| text     =
+| text =
 सम्भूयेत्यत्र समित्युपसर्गात् बृहतीसहस्रसम्पादनानन्तरं भगवदाधिक्यं पुनराधिक्येन ज्ञायत इत्युक्तं भवति । भगवदाधिक्यमधिकं ज्ञात्वा देवता अपि क्रमेण प्राप्नोति ।
 }}
@@ Line 1,641: / Line 1,746: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V08
-| id       = AIT_C02_S02_V08_B01
+| id = AIT_C02_S02_V08_B01
-| text     =
+| text =
 द्वासप्ततिसहस्राणां रूपाणां पर्युपासनात् ।
 आधिक्यं ज्ञायते विष्णोर्नितरां हि पुनः पुनः ॥
@@ Line 1,652: / Line 1,758: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V08
-| id       = AIT_C02_S02_V08_B01
+| id = AIT_C02_S02_V08_B01
-| text     =
+| text =
 बृहतीसहस्रस्थितानि विष्णुरूपाणि पुरुषे स्थितानि । पुरुषैरहेयत्वादहंनामकानि तान्येव सूर्ये स्थितानि यान्येव सूर्ये स्थितानि तान्यपि सूर्यादिभिरहेयत्वादहंनामकानि । एतदेवोक्तं नारायणाख्यं परं ब्रह्मैव सर्वदा उप समीपे ईक्षेत ।
 नात्र जीवेश्वराभेदो विवक्षितः । उप समीपे ईक्षेतेति समीपे दर्शनवचनात् । न च निरर्थकत्वमुपसर्गस्याङ्गीकर्तुं युक्तम् । न ह्यार्षेषु वेदादिषु व्याकरणनिरुक्तादिषु चोपसर्गाणां वैयर्थ्यमङ्गीकृतं कुत्रचित् । उक्तं च भगवता व्यासेन–
@@ Line 1,660: / Line 1,767: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V08
-| id       = AIT_C02_S02_V08_B01
+| id = AIT_C02_S02_V08_B01
-| text     =
+| text =
 नानर्थकः स्वरो वापि वर्णो वा कुत्रचिद् भवेत् ।
 पदं वाक्यं कुतश्च स्यान्नाल्पार्थमपि कुत्रचित् ॥
@@ Line 1,671: / Line 1,779: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V08
-| id       = AIT_C02_S02_V08_B01
+| id = AIT_C02_S02_V08_B01
-| text     =
+| text =
 सुकरं च सर्वपदानामनर्थकत्वकल्पनम् । यैश्च वाक्यैरर्थवत्वं प्रतीयते तेषामप्यनर्थकत्वमेव स्याद् विशेषाभावात् । न च मानुषवाक्येन वेदपदानामानर्थक्यं कल्प्यम् ।
 जीवेश्वरैक्यङ्गीकारे योऽहं सोऽसावित्येव पूर्यते पुनर्योऽसौ सोऽहमिति व्यर्थम् । न ह्यस्य तेनैक्ये तस्यानेन भेदशङ्का भवति । अस्य तस्येति भेदाङ्गीकारे नाभेदो मुख्यः । किन्तु तदधीनत्वमेवान्यस्य भवति स्नेहविशेषो वा । चैत्रो मैत्रो मैत्रश्चैत्र इतिवत् । तत्र ह्युभयस्नेहापेक्षया पुनर्वचनं युज्यते । अभ्यासत्वे ह्येकप्रकारेण प्रयोगो दृष्टः । अत्र हि प्रयोगद्वैविध्यं दृश्यते ।
@@ Line 1,679: / Line 1,788: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V08
-| id       = AIT_C02_S02_V08_B01
+| id = AIT_C02_S02_V08_B01
-| text     =
+| text =
 एकप्रकारा बहुशो वागभ्यास इतीरितः ।
 अर्थान्तरार्था द्विविधा प्रयुक्तेति हि निर्णयः ॥
@@ Line 1,688: / Line 1,798: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V08
-| id       = AIT_C02_S02_V08_B01
+| id = AIT_C02_S02_V08_B01
-| text     =
+| text =
 अहंशब्दस्याहेयत्वाङ्गीकारे नराहेयत्वं सुराहेयत्वं चोच्यते इति न वैयर्थ्यम् । अः इति ब्रह्म तत्रागतमहमिति, न वा अहमिमं विजानाति, तस्योपनिषदहम् इत्यादौ विष्णोरेवाहेयत्वेनाहंनामकत्वप्रसिद्धेः । अहंशब्दस्यास्मच्छब्दार्थकत्वेऽहमिमं न जानातीति न युज्यते । तस्य भूरिति शिरो भुव इति बाहू इत्यादिनाऽक्षिसंस्थो भगवानेव ह्यहंशब्दोदितः । न हि जीवस्याक्षिणि पृथक् शिरोबाह्वादिकं विद्यते । हृदि स्थितमेव हि तस्य स्वरूपम् । जागरितेऽप्यक्ष्यादिषु विशेषसन्निहितं भवति दीपप्रकाशवत् ।
 }}
@@ Line 1,695: / Line 1,806: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V08
-| id       = AIT_C02_S02_V08_B01
+| id = AIT_C02_S02_V08_B01
-| text     =
+| text =
 अवस्थितिवैशेष्यादिति चेन्नाभ्युपगमाद्धृदि हि गुणाद्वालोकवत् इति च सूत्रात् । आदित्ये हिरण्मयः पुरुषस्तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी इत्यादि सूर्ये स्थितस्य विष्णो रूपमुक्त्वाऽक्षिस्थितस्यापि तस्यैतस्य तदेव रूपमिति कथनाच्च । स एष एवैतस्मादर्वाञ्चो लोकास्तेषां चेष्टे इत्यादि लोकाधिपत्यकथनाच्च । न हि कश्चिद् भिक्षुकः पातालाद्यधिपतिरित्यत्र ककिञ्चिन्मानम् । तस्माद् भगवानेवाहेयत्वादहं नामा । चक्षुर्मित्रस्य वरुणस्याग्नेः जगतस्तस्थुषश्चात्मा इत्यादि जीवेभ्यो भेददर्शनाच्च ।
 }}
@@ Line 1,702: / Line 1,814: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V08
-| id       = AIT_C02_S02_V08_B01
+| id = AIT_C02_S02_V08_B01
-| text     =
+| text =
 यच्चाप्नोति यदादत्ते यच्चात्ति विषयानिह ।
 यच्चास्य सन्ततो भावस्तस्मादात्मेति कथ्यते ॥
@@ Line 1,711: / Line 1,824: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V08
-| id       = AIT_C02_S02_V08_B01
+| id = AIT_C02_S02_V08_B01
-| text     =
+| text =
 देवता अप्येति प्राप्नोतीत्येव चार्थः । लयश्चेद्देवतास्वप्येतीति स्यात् । न च विनाशः पुरुषार्थः । मयट्शब्दस्य भगवत्प्राधान्यार्थत्वानङ्गीकारे सम्भूय देवता अप्येतीति ल्यप् न युज्यते । उपासनायास्तु सम्पन्नस्य परस्तादित्युक्तत्वात् पूर्वमेव सिद्धिः ।
 }}
@@ Line 1,718: / Line 1,832: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V08
-| id       = AIT_C02_S02_V08_B01
+| id = AIT_C02_S02_V08_B01
-| text     =
+| text =
 सर्वस्माद्भिन्नमीशेशं जीवाभेदेन यः स्मरेत् ।
 स यात्यन्धतमो घोरं नित्यातिशयदुःखदम् ॥
@@ Line 1,729: / Line 1,844: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V08
-| id       = AIT_C02_S02_V08_B01
+| id = AIT_C02_S02_V08_B01
-| text     =
+| text =
 अतः सर्वव्यतिरिक्तः सर्वोत्तमः सर्वगुणसम्पूर्णो नारायण इति सिद्धम् ।
 }}
@@ Line 1,736: / Line 1,852: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02_V08
-| id       = AIT_C02_S02_V08_B01
+| id = AIT_C02_S02_V08_B01
-| text     =
+| text =
 सर्वप्रमाणसिद्धत्वं वक्तुमाध्यायमूलतः ।
 अध्यायान्ते द्विरुक्तिः स्यात् पूर्वोक्तस्यावधारणे ॥
@@ Line 1,745: / Line 1,862: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S02
-| id       = AIT_C02_S02_author-note
+| id = AIT_C02_S02_author_note
-| text     =
+| text =
 ॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयारण्यके द्वितीयोऽध्यायः ॥
+| extra_class = gr-author-note
 }}
@@ Line 1,758: / Line 1,877: @@
 }}
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S03_V01
+| verse_id = AIT_C02_S03_V01
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = ॐ यो ह वा आत्मानं पञ्चविधमुक्थं वेद यस्माद्धीदं सर्वमुत्तिष्ठति स सम्प्रतिवित् ।
+| verse_line1 = ॐ यो ह वा आत्मानं पञ्चविधमुक्थं वेद यस्माद्धीदं सर्वमुत्तिष्ठति स सम्प्रतिवित् ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V01
-| id       = AIT_C02_S03_V01_B01
+| id = AIT_C02_S03_V01_B01
-| text     =
+| text =
 योऽसौ नारायणो देवः परमात्मा सनातनः ।
 नित्याततगुणत्वात् स आत्मेत्युक्तः सदा श्रुतौ ॥
@@ Line 1,793: / Line 1,913: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S03_V02
+| verse_id = AIT_C02_S03_V02
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = पृथिवी वायुराकाश आपो ज्योतींषीत्येव वा आत्मोक्थं पञ्चविधमेतस्माद्धीदं सर्वमुत्तिष्ठत्येतमेवाप्येत्ययनं ह वै समानानां भवति य एवं वेद ।
+| verse_line1 = पृथिवी वायुराकाश आपो ज्योतींषीत्येव वा आत्मोक्थं पञ्चविधमेतस्माद्धीदं सर्वमुत्तिष्ठत्येतमेवाप्येत्ययनं ह वै समानानां भवति य एवं वेद ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V02
-| id       = AIT_C02_S03_V02_B01
+| id = AIT_C02_S03_V02_B01
-| text     =
+| text =
 .... तानि रूपाणि वै हरेः ॥
 स्थितानि पञ्चभूतेषु पृथिव्याद्यभिधानि च ।
@@ Line 1,830: / Line 1,951: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S03_V03
+| verse_id = AIT_C02_S03_V03
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = तस्मिन् योऽन्नं चान्नादं च वेदाहास्मिन्ननादो जायते । भवत्यस्यान्नमापश्च पृथिवी चान्नमेतन्मयानि ह्यन्नानि भवन्ति ॥
+| verse_line1 = तस्मिन् योऽन्नं चान्नादं च वेदाहास्मिन्ननादो जायते । भवत्यस्यान्नमापश्च पृथिवी चान्नमेतन्मयानि ह्यन्नानि भवन्ति ॥
-| verse_line2  = ज्योतिश्च वायुश्चान्नादमेताभ्यां हीदं सर्वमन्नमत्त्यावपनमाकाश आकाशे हीदं सर्वं समोप्यत आवपनं ह वै समानानां भवति य एवं वेद ।
+| verse_line2 = ज्योतिश्च वायुश्चान्नादमेताभ्यां हीदं सर्वमन्नमत्त्यावपनमाकाश आकाशे हीदं सर्वं समोप्यत आवपनं ह वै समानानां भवति य एवं वेद ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V03
-| id       = AIT_C02_S03_V03_B01
+| id = AIT_C02_S03_V03_B01
-| text     =
+| text =
 सङ्कर्षणश्च प्रद्युम्नस्तत्र भोक्तृषु संस्थितौ ॥
 भोक्तृशक्तिप्रदौ नित्यं भोक्तारौ च विशेषतः ।
@@ Line 1,856: / Line 1,978: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S03_V04
+| verse_id = AIT_C02_S03_V04
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = तस्मिन् योऽन्नं चान्नादं च वेदाहास्मिन्नन्नादो जायते भवत्यस्यान्नमोषधिवनस्पतयोऽन्नं प्राणभृतोऽन्नादमोषधिवनस्पतीन् हि प्राणभृतोऽदन्ति । तेषां य उभयतोऽदन्ताः पुरुषस्यानुविधां विहितास्तेऽन्नादाः अन्नमितरे पशवस्तस्मात् त इतरान् पशूनधीव चरन्त्यधीव ह्यन्नेऽन्नादो भवत्यधीव ह समानानां जायते य एवं वेद ॥
+| verse_line1 = तस्मिन् योऽन्नं चान्नादं च वेदाहास्मिन्नन्नादो जायते भवत्यस्यान्नमोषधिवनस्पतयोऽन्नं प्राणभृतोऽन्नादमोषधिवनस्पतीन् हि प्राणभृतोऽदन्ति । तेषां य उभयतोऽदन्ताः पुरुषस्यानुविधां विहितास्तेऽन्नादाः अन्नमितरे पशवस्तस्मात् त इतरान् पशूनधीव चरन्त्यधीव ह्यन्नेऽन्नादो भवत्यधीव ह समानानां जायते य एवं वेद ॥
-| verse_line2  = १ ॥
+| verse_line2 = १ ॥
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V04
-| id       = AIT_C02_S03_V04_B01
+| id = AIT_C02_S03_V04_B01
-| text     =
+| text =
 सङ्कर्षणश्च प्रद्युम्नो जङ्गमेषु व्यवस्थितौ ॥
 नारायणानिरुद्धौ तु स्थावरान्तर्गतौ प्रभू ।
@@ Line 1,893: / Line 2,016: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V04
-| id       = AIT_C02_S03_V04_B01
+| id = AIT_C02_S03_V04_B01
-| text     =
+| text =
 आत्मशब्दाच्च न भूतमात्रमत्रोच्यते । न च मुख्यार्थं परित्यज्योपचारार्थोऽङ्गीकर्तव्यो विरोधाभावे । सर्वनामवत्वं च भगवतः श्रुत्यैवोपपादितं पूर्वत्र । वपनीरोमकरणावकाशप्रदानबीजवर्धनेषु इति च धातुः । तस्मिन् पञ्चके योऽन्नमन्नादं च वेद सोऽस्मिन् स्वजातियूथे विशेषेणान्नाद आजायते ह । तस्मिन् वेद अस्मिन्नाजायत इति पृथक् पृथक् पुनः पुनर्विशेषणादुपासकस्य स्वजातिसन्निधानाच्च स्वजाताविति ज्ञायते ।
 }}
@@ Line 1,900: / Line 2,024: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V04
-| id       = AIT_C02_S03_V04_B01
+| id = AIT_C02_S03_V04_B01
-| text     =
+| text =
 क्षीराब्धिशयनं विष्णो रूपं यत्पुरुषाभिधम् । सङ्कर्षणश्च प्रद्युम्नस्तदाकारौ नृषु स्थितौ ॥
 नारायणानिरुद्धौ तु पश्वाकारौ पशुस्थितौ ॥
@@ Line 1,909: / Line 2,034: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V04
-| id       = AIT_C02_S03_V04_B01
+| id = AIT_C02_S03_V04_B01
-| text     =
+| text =
 गुणवैशेष्याभावेन वाहनादिषु चरणमात्रादधीव चरन्तीत्यादाविवशब्दः ॥ १ ॥
 }}
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S03_V05
+| verse_id = AIT_C02_S03_V05
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = तस्य य आत्मानमाविस्तरां वेदा । अश्नुते हाऽऽविर्भूय ओषधिवनस्पतयो यच्च किञ्च प्राणभृत् । स आत्मानमाविस्तरां वेद । ओषधिवनस्पतिषु हि रसो दृश्यते । चित्तं प्राणभृत्सु । प्राणभृत्सु त्वेवाविस्तरामात्मा । तेषु हि रसोऽपि दृश्यते । न चित्तमितरेषु । पुरुषे त्वेवाविस्तरामात्मा । स हि प्रज्ञानेन सम्पन्नतमः । विज्ञातं वदति विज्ञातं पश्यति वेद श्वस्तनम् । वेद लोकालोकौ । मर्त्येनामृतमीप्सत्येवं सम्पन्नः । अथेतरेषां पशूनामशनापिपासे एवाभिविज्ञानम् । न विज्ञातं वदन्ति न विज्ञातं पश्यन्ति न विदुः श्वस्तनं न लोकालोकौ । त एतावन्तो भवन्ति । यथाप्रज्ञं हि सम्भवाः ॥
+| verse_line1 = तस्य य आत्मानमाविस्तरां वेदा । अश्नुते हाऽऽविर्भूय ओषधिवनस्पतयो यच्च किञ्च प्राणभृत् । स आत्मानमाविस्तरां वेद । ओषधिवनस्पतिषु हि रसो दृश्यते । चित्तं प्राणभृत्सु । प्राणभृत्सु त्वेवाविस्तरामात्मा । तेषु हि रसोऽपि दृश्यते । न चित्तमितरेषु । पुरुषे त्वेवाविस्तरामात्मा । स हि प्रज्ञानेन सम्पन्नतमः । विज्ञातं वदति विज्ञातं पश्यति वेद श्वस्तनम् । वेद लोकालोकौ । मर्त्येनामृतमीप्सत्येवं सम्पन्नः । अथेतरेषां पशूनामशनापिपासे एवाभिविज्ञानम् । न विज्ञातं वदन्ति न विज्ञातं पश्यन्ति न विदुः श्वस्तनं न लोकालोकौ । त एतावन्तो भवन्ति । यथाप्रज्ञं हि सम्भवाः ॥
-| verse_line2  = २ ॥
+| verse_line2 = २ ॥
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V05
-| id       = AIT_C02_S03_V05_B01
+| id = AIT_C02_S03_V05_B01
-| text     =
+| text =
 आविर्भावं तारतम्याद्यो वेद परमात्मनः ।
 स तस्यैव विशेषेण प्रीतियोगाद् भविष्यति ॥
@@ Line 1,949: / Line 2,076: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V05
-| id       = AIT_C02_S03_V05_B01
+| id = AIT_C02_S03_V05_B01
-| text     =
+| text =
 य आत्मानं परमात्मानमाविस्तरां आविर्भावतारतम्येन वेद स तस्य विष्णोरेव । सर्वेषां तदीयत्वेऽपि प्रियत्वात् तदीयत्वविशेषणम् । ओषधिवनस्पतयो यच्च किञ्च प्राणभृत् तत्सर्वं शिलादिभ्यो भूयस्त्वेन तेष्वाविर्भूतोऽश्नुते भगवान् । स एव च नारायणः सम्यक् स्वात्मानमाविस्तरां वेद । अन चेष्टायामिति धातोश्चेष्टावत्त्वमेव प्राणभृत्त्वं पश्वादीनाम् । ज्ञानानुसारेण ह्युत्पत्तयः सम्भवाः ॥
 }}
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S03_V06
+| verse_id = AIT_C02_S03_V06
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = स एष पुरुषः समुद्रः सर्वं लोकमति यद्ध किञ्चाश्नुतेत्येनं मन्यते । यद्यन्तरिक्षलोकमश्नुतेऽत्येनं मन्यते यद्यमुं लोकमश्नुवीतात्येवैनं मन्येत ।
+| verse_line1 = स एष पुरुषः समुद्रः सर्वं लोकमति यद्ध किञ्चाश्नुतेत्येनं मन्यते । यद्यन्तरिक्षलोकमश्नुतेऽत्येनं मन्यते यद्यमुं लोकमश्नुवीतात्येवैनं मन्येत ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V06
-| id       = AIT_C02_S03_V06_B01
+| id = AIT_C02_S03_V06_B01
-| text     =
+| text =
 योऽस्मिन् पुरुषे पश्वादिभ्य आधिक्येन सन्निहितो भगवान् स एष पुरुषः समुद्रः समुद्रिक्तोऽन्येभ्यः । स जीवो यद्यपि भगवत्प्रसादात् सर्वलोकाधिपो भवति । सर्वलोकानतीत्य यत्ककिञ्चिदलौकिकं मोक्षाख्यमप्यश्नुते । तथापि तमेनमात्मशब्देन प्रस्तुतं विष्णुमत्येव मन्यतेऽधिकमेव मन्यते स्वात्मनः सर्वस्माच्च । मुक्तोपि न तेन साम्यं तद्भावं वा मन्यते । कृष्णो मुक्तैरिज्यते वीतमोहैः मुक्तानां परमा गतिः अमृतस्यैष सेतुः इत्यादिवाक्याच्च ।।
 }}
@@ Line 1,972: / Line 2,101: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V06
-| id       = AIT_C02_S03_V06_B01
+| id = AIT_C02_S03_V06_B01
-| text     =
+| text =
 यद्यपि देवलोकाधिपत्यं तद्योग्यस्य विष्णुर्ददाति तदप्यश्नुवीतैव । बहुगणिकादिपरिवाररूपमशुचीदं पदमित्यादिबुद्ध्या नापह्नुवीत । एनं भगवन्तमतिमन्येतैव सर्वथा स्वतः सर्वस्माच्चाधिकमेव मन्येत । यद्यमुं लोकमश्नुते प्राप्नोति अश्नुवीत भुञ्जीत ।
 पृथिवीलोकाधिपत्येऽपि विष्णोराधिक्यं सत्पुरुषो मन्यत इति प्रत्यक्षसिद्धत्वान्न पृथगुक्तम् । अतिशब्दाद्यद्ध किञ्चेति प्रथमोक्तो मोक्ष इति सिद्धम् । अन्तरिक्षप्राप्तेरल्पत्वान्मोक्षे स्वतः सिद्धत्वाच्चातिमन्यते इति सिद्धवचनमेव कृतम् । स्वर्गादिप्राप्तेरधिकैश्वर्याद् भगवत्समोऽहं भगवत्स्वरूप इति वा मन्तुं प्राप्तिरस्तीत्येवैनं मन्येतेति सावधारणा विधिः ।।
@@ Line 1,980: / Line 2,110: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V06
-| id       = AIT_C02_S03_V06_B01
+| id = AIT_C02_S03_V06_B01
-| text     =
+| text =
 न च मन्यते इति काममात्रम् । मनु अवबोधन इति धातोः । न ह्यवबोध एव कामः । अन्यथा राज्यं जानन्नपि राज्यकाम इति स्यात् । न च मन्यते मन्येतेति द्विविधः प्रयोगस्तस्मिन् पक्षे युज्यते । न च सर्वलोकमतीत्याश्नतो मुक्तस्य मुक्तेरन्यत्र कामो विद्यते । सर्वलोकाधिकं च मुक्तिं विना नान्यत् । तस्मान्मुक्तैरमुक्तैरपि भगवान् सर्वोत्तमत्वेन चिन्त्य इति सिद्धम् ।
 }}
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S03_V07
+| verse_id = AIT_C02_S03_V07
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = स एष पुरुषः पञ्चविधस्तस्य यदुष्णं तज्ज्योतिर्यानि खानि स आकाशोऽथ यल्लोहितं श्लेष्मा रेतस्ता आपः । यच्छरीरं सा पृथिवी । यः प्राणः स वायुः । स एष वायुः पञ्चविधः प्राणोऽपानो व्यान उदानः समानः । ता एता देवताः प्राणापानयोरेव निविष्टाश्चक्षुः श्रोत्रं मनो वागिति । प्राणस्य ह्यन्वपायमेता अपि यन्ति ।
+| verse_line1 = स एष पुरुषः पञ्चविधस्तस्य यदुष्णं तज्ज्योतिर्यानि खानि स आकाशोऽथ यल्लोहितं श्लेष्मा रेतस्ता आपः । यच्छरीरं सा पृथिवी । यः प्राणः स वायुः । स एष वायुः पञ्चविधः प्राणोऽपानो व्यान उदानः समानः । ता एता देवताः प्राणापानयोरेव निविष्टाश्चक्षुः श्रोत्रं मनो वागिति । प्राणस्य ह्यन्वपायमेता अपि यन्ति ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V07
-| id       = AIT_C02_S03_V07_B01
+| id = AIT_C02_S03_V07_B01
-| text     =
+| text =
 पुरुषस्थपञ्चभूतेषु पञ्चरूपो हरिः स्थितः ।
 प्रद्युम्नादिस्वरूपेण ज्योतिरादौ पृथक् पृथक् ॥
@@ Line 2,025: / Line 2,157: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S03_V08
+| verse_id = AIT_C02_S03_V08
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = स एष वाचश्चित्तस्योत्तरत्तरिक्रमो यद्यज्ञः । स एष यज्ञः पञ्चविधोऽग्निहोत्रं दर्शपूर्णमासौ चातुर्मास्यानि पशुः सोमः । स एव यज्ञानां सम्पन्नतमो यत्सोमः एतस्मिन् ह्येताः पञ्चविधाः अधिगम्यन्ते यत् प्राक्सवनेभ्यः सैका विधा त्रीणि सवनानि, यदूर्ध्वं सा पञ्चमी ॥
+| verse_line1 = स एष वाचश्चित्तस्योत्तरत्तरिक्रमो यद्यज्ञः । स एष यज्ञः पञ्चविधोऽग्निहोत्रं दर्शपूर्णमासौ चातुर्मास्यानि पशुः सोमः । स एव यज्ञानां सम्पन्नतमो यत्सोमः एतस्मिन् ह्येताः पञ्चविधाः अधिगम्यन्ते यत् प्राक्सवनेभ्यः सैका विधा त्रीणि सवनानि, यदूर्ध्वं सा पञ्चमी ॥
-| verse_line2  = ३ ॥
+| verse_line2 = ३ ॥
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V08
-| id       = AIT_C02_S03_V08_B01
+| id = AIT_C02_S03_V08_B01
-| text     =
+| text =
 तस्माद् वायुवशानां हि वाक्चित्तादिस्वरूपिणाम् ।
 देवानां क्रमवृत्तिभ्यो जाते यज्ञेऽपि केशवः ॥
@@ Line 2,051: / Line 2,184: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V08
-| id       = AIT_C02_S03_V08_B01
+| id = AIT_C02_S03_V08_B01
-| text     =
+| text =
 पञ्चरूपभगवद्ध्यानार्थमेव चैतत्पञ्चविधत्वं सर्वत्रोक्तम् ॥ ३ ॥
 }}
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S03_V09
+| verse_id = AIT_C02_S03_V09
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = यो ह वै यज्ञे यज्ञं वेदाहन्यहर्देवेषु देवमध्यूळ्हं स सम्प्रतिवित् । एष वै यज्ञे यज्ञोऽहन्यहर्देवेषु देवोऽध्यूळ्हो यदेतन्महदुक्थम् । तदेतत्पञ्चविधम् । त्रिवृत्पञ्चदशं सप्तदशमेकविंशं पञ्चविंशमिति स्तोमतः । गायत्रं रथन्तरं बृहद्भद्रं राजनमिति सामतः । गायत्र्युष्णिग्बृहतीत्रिष्टुब् द्विपदेति छन्दस्तः । शिरो दक्षिणः पक्ष उत्तरः पक्षः पुच्छमात्मेत्याख्यानम् ।
+| verse_line1 = यो ह वै यज्ञे यज्ञं वेदाहन्यहर्देवेषु देवमध्यूळ्हं स सम्प्रतिवित् । एष वै यज्ञे यज्ञोऽहन्यहर्देवेषु देवोऽध्यूळ्हो यदेतन्महदुक्थम् । तदेतत्पञ्चविधम् । त्रिवृत्पञ्चदशं सप्तदशमेकविंशं पञ्चविंशमिति स्तोमतः । गायत्रं रथन्तरं बृहद्भद्रं राजनमिति सामतः । गायत्र्युष्णिग्बृहतीत्रिष्टुब् द्विपदेति छन्दस्तः । शिरो दक्षिणः पक्ष उत्तरः पक्षः पुच्छमात्मेत्याख्यानम् ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V09
-| id       = AIT_C02_S03_V09_B01
+| id = AIT_C02_S03_V09_B01
-| text     =
+| text =
 यज्ञेषु यज्ञनामानं याज्यत्वात् पुरुषोत्तमम् ।
 अधिरूढं तथाऽहस्सु चाहर्नामानमेव तु ॥
@@ Line 2,083: / Line 2,218: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S03_V10
+| verse_id = AIT_C02_S03_V10
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = पञ्चकृत्वः प्रस्तौति पञ्चकृत्व उद्गायति पञ्चकृत्वः प्रतिहरति पञ्चकृत्व उपद्रवति पञ्चकृत्वो निधनमुपयन्ति । तत्स्तोभसहस्रं भवति । एवं ह्येताः पञ्चविधाः अनुशस्यन्ते यत्प्राक्तृचाशीतिभ्यः सैका विधा तिस्रस्तृचाशीतयो यदूर्ध्वं सा पञ्चमी ।
+| verse_line1 = पञ्चकृत्वः प्रस्तौति पञ्चकृत्व उद्गायति पञ्चकृत्वः प्रतिहरति पञ्चकृत्व उपद्रवति पञ्चकृत्वो निधनमुपयन्ति । तत्स्तोभसहस्रं भवति । एवं ह्येताः पञ्चविधाः अनुशस्यन्ते यत्प्राक्तृचाशीतिभ्यः सैका विधा तिस्रस्तृचाशीतयो यदूर्ध्वं सा पञ्चमी ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V10
-| id       = AIT_C02_S03_V10_B01
+| id = AIT_C02_S03_V10_B01
-| text     =
+| text =
 प्रस्तावादिष्वपि विभुः पञ्चधैव व्यवस्थितः ॥
 प्रस्तावादीन् पञ्चकृत्वस्तस्मादेव प्रकुर्वते ।
@@ Line 2,103: / Line 2,239: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S03_V11
+| verse_id = AIT_C02_S03_V11
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = तदेतत्सहस्रम् ।
+| verse_line1 = तदेतत्सहस्रम् ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V11
-| id       = AIT_C02_S03_V11_B01
+| id = AIT_C02_S03_V11_B01
-| text     =
+| text =
 अनन्तरूपो हि हरिः शब्दोऽप्येष ह्यनन्तधा ।
 विष्णोः सहस्रनामस्तु यत्तद्रूपसहस्रकम् ॥
@@ Line 2,134: / Line 2,271: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S03_V12
+| verse_id = AIT_C02_S03_V12
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = तत्सर्वम् । तानि दश
+| verse_line1 = तत्सर्वम् । तानि दश
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V12
-| id       = AIT_C02_S03_V12_B01
+| id = AIT_C02_S03_V12_B01
-| text     =
+| text =
 मत्स्यकूर्मक्रोडसिंहवटुभार्गवराघवाः ।
 कृष्णबुद्धौ च कल्कीति रूपाणां दशकं हरेः ॥
@@ Line 2,158: / Line 2,296: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S03_V13
+| verse_id = AIT_C02_S03_V13
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = दशेति वै सर्वम् ।
+| verse_line1 = दशेति वै सर्वम् ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V13
-| id       = AIT_C02_S03_V13_B01
+| id = AIT_C02_S03_V13_B01
-| text     =
+| text =
 दशेति सर्वनामैतत्प्रथितं मुख्यतः श्रुतौ ॥
 शं रूपं भगवन्तं यद्दद्याद् व्यक्त्या समस्तशः ।
@@ Line 2,183: / Line 2,322: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S03_V15
+| verse_id = AIT_C02_S03_V15
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = तानि त्रीणि च्छन्दांसि भवन्ति । त्रेधा विहितं वा इदमन्नमशनं पानं खादस्तदेतैराप्नोति ॥
+| verse_line1 = तानि त्रीणि च्छन्दांसि भवन्ति । त्रेधा विहितं वा इदमन्नमशनं पानं खादस्तदेतैराप्नोति ॥
-| verse_line2  = ४ ॥
+| verse_line2 = ४ ॥
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V15
-| id       = AIT_C02_S03_V15_B01
+| id = AIT_C02_S03_V15_B01
-| text     =
+| text =
 .... छन्दस्त्रयं चात्र तृचाशीतित्रयात्मकम् ॥
 अशनादित्रिकं तच्च भूत्वा विष्णुमुपैति च ।
@@ Line 2,208: / Line 2,348: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V15
-| id       = AIT_C02_S03_V15_B02
+| id = AIT_C02_S03_V15_B02
-| text     =
+| text =
 ..त्रिविधो ह्यनिरुद्धोऽसावध्यात्मादिविभेदतः ।
 अतस्त्रिवृदिति प्रोक्तस्तथा पञ्चदशात्मकः ॥
@@ Line 2,246: / Line 2,387: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V15
-| id       = AIT_C02_S03_V15_B03
+| id = AIT_C02_S03_V15_B03
-| text     =
+| text =
 ..स्तूयमानत्वात् स्तोमः । समत्वात् साम । छन्द्यत्वात् छन्दः ॥ ४ ॥
 }}
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S03_V16
+| verse_id = AIT_C02_S03_V16
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = तद्वा इदं बृहतीसहस्रं सम्पन्नम् । तद्धैतदेके नानाच्छन्दसां सहस्रं प्रतिजानते किमन्यत्सत् । अन्यद् ब्रूयामेति त्रिष्टुप्सहस्रमेके जगतीसहस्रमेकेऽनुष्टुप्सहस्रमेके ।
+| verse_line1 = तद्वा इदं बृहतीसहस्रं सम्पन्नम् । तद्धैतदेके नानाच्छन्दसां सहस्रं प्रतिजानते किमन्यत्सत् । अन्यद् ब्रूयामेति त्रिष्टुप्सहस्रमेके जगतीसहस्रमेकेऽनुष्टुप्सहस्रमेके ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V16
-| id       = AIT_C02_S03_V16_B01
+| id = AIT_C02_S03_V16_B01
-| text     =
+| text =
 तदिदमुक्तप्रकारेणैव बृहतीसहस्रं सम्पन्नं भवति । तदेके नानाच्छन्दसां सहस्रं शंसितव्यमेव बृहतीसहस्रसम्पादनमविवक्षितमिति प्रतिजानते । केचित् त्रिष्टुप्सहस्रमेव शंसितव्यमिति ।
 }}
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S03_V17
+| verse_id = AIT_C02_S03_V17
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = तदुक्तमृषिणाऽनुष्टुभमनु चर्चूर्यमाणमिन्द्रं निचिक्युः कवयो मनीषेति । वाचि वै तदैन्द्रं प्राणं न्यचायन्नित्येतत् तदुक्तं भवति ।
+| verse_line1 = तदुक्तमृषिणाऽनुष्टुभमनु चर्चूर्यमाणमिन्द्रं निचिक्युः कवयो मनीषेति । वाचि वै तदैन्द्रं प्राणं न्यचायन्नित्येतत् तदुक्तं भवति ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V17
-| id       = AIT_C02_S03_V17_B01
+| id = AIT_C02_S03_V17_B01
-| text     =
+| text =
 अनुष्टुप्सहस्रमेवेति वदन्तोऽनुष्टुप्प्रशंसात्मिकामृचं दर्शयन्ति । बीभत्सूनां जगद्भर्तुमिच्छूनाम् । अपां सयुजं सहैव चरन्तं चाहुः विष्णुं हंसस्वरूपिणम् । अनुष्टुभं चर्चूर्यमाणं पुनः पुनर्वदन्तं परमेश्वरं ददृशुश्च ।
 }}
@@ Line 2,285: / Line 2,429: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V17
-| id       = AIT_C02_S03_V17_B01
+| id = AIT_C02_S03_V17_B01
-| text     =
+| text =
 मेघसंस्थं हंसरूपं तं विष्णुं परमेश्वरम् ।
 विरिञ्चशिवपूर्वेभ्यो नृसिंहानुष्टुभं पराम् ॥
@@ Line 2,298: / Line 2,443: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V17
-| id       = AIT_C02_S03_V17_B01
+| id = AIT_C02_S03_V17_B01
-| text     =
+| text =
 वागाख्यायामनुष्टुभ्युच्चार्यमाणायां हि मुनयो विष्णुं ददृशुः । अतो ब्रह्मादयोऽपि विष्णोः सकाशादनुष्टुभर्थं सर्वदा शृण्वन्तीति ज्ञायतेऽतोऽनुष्टुबेव छन्दसां वरेति चोक्तं भवति ।
 }}
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S03_V18
+| verse_id = AIT_C02_S03_V18
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = स हेश्वरो यशस्वी कल्याणकीतिर्भवितोरीश्वरो ह तु पुराऽऽयुषः प्रैतोरिति ह स्माह ।
+| verse_line1 = स हेश्वरो यशस्वी कल्याणकीतिर्भवितोरीश्वरो ह तु पुराऽऽयुषः प्रैतोरिति ह स्माह ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V18
-| id       = AIT_C02_S03_V18_B01
+| id = AIT_C02_S03_V18_B01
-| text     =
+| text =
 अनुष्टुभां सहस्रं तु यः शंसीतात एव तु ।
 भवितुं चेश्वरः स स्याद् भावो मुक्तिर्न चान्यथा ॥
@@ Line 2,323: / Line 2,470: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S03_V19
+| verse_id = AIT_C02_S03_V19
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = अकृत्स्नो ह्येष आत्मा यद्वागभि हि प्राणेन मनसेस्यमानो वाचा नानुभवति । बृहतीमभि सम्पादयेदेष वै कृत्स्न आत्मा यद्बृहती ।
+| verse_line1 = अकृत्स्नो ह्येष आत्मा यद्वागभि हि प्राणेन मनसेस्यमानो वाचा नानुभवति । बृहतीमभि सम्पादयेदेष वै कृत्स्न आत्मा यद्बृहती ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V19
-| id       = AIT_C02_S03_V19_B01
+| id = AIT_C02_S03_V19_B01
-| text     =
+| text =
 महैतरेयो भगवान् तन्नेत्याह रमापतिः ।
 नानाच्छन्दःप्रशंसादिप्रमाणरहितत्वतः ॥
@@ Line 2,352: / Line 2,500: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S03_V20
+| verse_id = AIT_C02_S03_V20
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = सोयमात्मा सर्वतः शरीरैः परिवृतः । तद्यथाऽयमात्मा सर्वतः शरीरैः परिवृत एवमेव बृहती सर्वतश्छन्दोभिः परिवृता । मध्यं ह्येषामङ्गानामात्मा । मध्यं छन्दसां बृहती । स हेश्वरो यशस्वी कल्याणकीर्तिर्भवितोरीश्वरो ह तु पुरायुषः प्रैतोरिति ह स्माऽऽह । कृत्स्नो ह्येष आत्मा यद्बृहती तस्माद् बृहतीमेवाभिसम्पादयेत् ॥ ५ ॥
+| verse_line1 = सोयमात्मा सर्वतः शरीरैः परिवृतः । तद्यथाऽयमात्मा सर्वतः शरीरैः परिवृत एवमेव बृहती सर्वतश्छन्दोभिः परिवृता । मध्यं ह्येषामङ्गानामात्मा । मध्यं छन्दसां बृहती । स हेश्वरो यशस्वी कल्याणकीर्तिर्भवितोरीश्वरो ह तु पुरायुषः प्रैतोरिति ह स्माऽऽह । कृत्स्नो ह्येष आत्मा यद्बृहती तस्माद् बृहतीमेवाभिसम्पादयेत् ॥ ५ ॥
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V20
-| id       = AIT_C02_S03_V20_B01
+| id = AIT_C02_S03_V20_B01
-| text     =
+| text =
 अङ्गेभ्य एव सम्भूतान्यन्यच्छन्दांसि चाब्जजात् ।
 मध्यात् तु बृहती जाता तस्मात् सा मध्यमुच्यते ॥
@@ Line 2,383: / Line 2,532: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V20
-| id       = AIT_C02_S03_V20_B01
+| id = AIT_C02_S03_V20_B01
-| text     =
+| text =
 इतोऽन्यत् सत्किमित्याहुर्नानाच्छन्दस्त्ववादिनः ।
 अन्यत् सद्रूपमित्याहुस्त्रिष्टुब्वादिन एव ते ॥
@@ Line 2,391: / Line 2,541: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V20
-| id       = AIT_C02_S03_V20_B01
+| id = AIT_C02_S03_V20_B01
-| text     =
+| text =
 ऐन्द्रं प्राणं परमेश्वरसहितं वायुम् । प्राणेन मनसा च अभि इस्यमानोऽभ्यस्यमानः । तृतीयोऽतिशये इति सूत्रादकारस्येकारः । मथनात् मिथिलो जातः सहनात् सिंह उच्यते । हत्वी दस्यून् इत्यादिवच्च । अभ्यस्यमानः अभितः क्षिप्यमाणो विषयेषु बहुशः । कृत्स्न आत्मा कृत्स्नप्रतिमा विष्णोः ।
 }}
@@ Line 2,398: / Line 2,549: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V20
-| id       = AIT_C02_S03_V20_B01
+| id = AIT_C02_S03_V20_B01
-| text     =
+| text =
 एकापि प्रतिमा विष्णोर्बृहती च्छन्दसां वरा ।
 अन्यच्छन्दोऽभिधा यत्स्यात् प्रतिमा मध्यमैव तत् ॥
@@ Line 2,407: / Line 2,559: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V20
-| id       = AIT_C02_S03_V20_B01
+| id = AIT_C02_S03_V20_B01
-| text     =
+| text =
 एवं ब्रह्मादिभिः श्रूयमाणानुष्टुबपि बृहत्या अङ्गमिति बृहत्या एवाधिक्यमुक्तं भवति ॥ ५ ॥
 }}
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S03_V21
+| verse_id = AIT_C02_S03_V21
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = तद्वा इदं बृहतीसहस्रं सम्पन्नं तस्य वा एतस्य बृहतीसहस्रस्य सम्पन्नस्यैकादशानुष्टुभां शतानि भवन्ति । पञ्चविंशतिश्चानुष्टुभः । आत्तं वै भूयसा कनीयः ।
+| verse_line1 = तद्वा इदं बृहतीसहस्रं सम्पन्नं तस्य वा एतस्य बृहतीसहस्रस्य सम्पन्नस्यैकादशानुष्टुभां शतानि भवन्ति । पञ्चविंशतिश्चानुष्टुभः । आत्तं वै भूयसा कनीयः ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V21
-| id       = AIT_C02_S03_V21_B01
+| id = AIT_C02_S03_V21_B01
-| text     =
+| text =
 बृहतीसम्पादनेऽनुष्टुप्शंसनमात्रात् पञ्चविंशोत्तरशतानुष्टुबाधिक्यं च भवति । अत आधिक्यात् बृहतीसम्पादनमेव वरम् । तस्यात्रैवान्तर्भावात् । जगत्यादिकं त्वधिकत्वेऽपि बृहतीवन्माहात्म्याभावादेवोपेक्ष्यते ।
 }}
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S03_V22
+| verse_id = AIT_C02_S03_V22
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = तदुक्तमृषिणा ॥
+| verse_line1 = तदुक्तमृषिणा ॥
-| verse_line2  = वाचमष्टापदीमहमित्यष्टौ हि चतुरक्षराणि भवित । नवस्रक्तिमिति बृहती सम्पद्यमाना नवस्रक्ति । ऋतस्पृशमिति सत्यं वै वागृचा स्पृष्टा । एन्द्रात् परि तन्वं मम इति । तद्यदेवैतद्बृहतीसहस्रमनुष्टुप्सम्पन्नं भवति । तस्मात् तदैन्द्रात् प्राणाद् बृहत्यै वाचमनुष्टुभं तन्वं संनिर्मिमीते ।
+| verse_line2 = वाचमष्टापदीमहमित्यष्टौ हि चतुरक्षराणि भवित । नवस्रक्तिमिति बृहती सम्पद्यमाना नवस्रक्ति । ऋतस्पृशमिति सत्यं वै वागृचा स्पृष्टा । एन्द्रात् परि तन्वं मम इति । तद्यदेवैतद्बृहतीसहस्रमनुष्टुप्सम्पन्नं भवति । तस्मात् तदैन्द्रात् प्राणाद् बृहत्यै वाचमनुष्टुभं तन्वं संनिर्मिमीते ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V22
-| id       = AIT_C02_S03_V22_B01
+| id = AIT_C02_S03_V22_B01
-| text     =
+| text =
 वाचमष्टापदीमहमित्यनुष्टुभो बृहतीसम्पादनवचनाच्च । अष्टचतुरक्षराण्यनुष्टुप् । तस्या एव बृहतीसम्पादने नव स्रक्तयो भवन्ति । ऋचा वाक् ऋग्रूपेण वागृतं स्पृष्टा सत्यरूपं विष्णुं स्पृष्टा भवति । इन्द्रस्य परमेश्वरस्य विष्णोः सम्बन्धी नितरां प्रियत्वाद्यः प्राणदेवता वायुः तस्य प्रतिमारूपमिदं बृहतीसहस्रम् । स च वायुर्विष्णोर्मुख्यप्रतिमा । तस्माद् विष्णोरेव प्रतिमा बृहतीसहस्रम् ।
 }}
@@ Line 2,447: / Line 2,602: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V22
-| id       = AIT_C02_S03_V22_B01
+| id = AIT_C02_S03_V22_B01
-| text     =
+| text =
 तस्मात् तस्यैव बृहतीसहस्रत्वेन सम्पन्नस्य पञ्चविंशोत्तरैकादशशतानुष्टुप्त्वेन सम्पादने बृहतीदैवतप्राणरूपाद् वायोरनुष्टुब्देवताया वाग्रूपाया उमाया उत्पत्तिः संस्मृता भवत्येवं जानतः । ततश्चोमाया अपि भगवत्प्रतिमात्वाद् विष्णुप्रतिमास्थापक एव भवत्येतत् सर्वं सम्यग्ध्यायन् ।
 विष्णुरेव बृहत्याः प्राणस्याधिष्ठातृदेवता । प्रतिमाधिष्ठितदेवतावत् । तस्माद् बृहत्याः सकाशादनुष्टुप्सम्पादने तस्यैव विष्णोः प्रतिमान्तरं तस्मादेव निर्मितं भवति । अत एवेन्द्रात् परितन्वं मम इत्युक्तम् । बृहतीस्थविष्णोर्बलादेव तत्सम्पद्यते । स हि तस्याः षट् त्रिंशदक्षरादित्वमपि नियमयति तत्प्रसादाद् वायुश्च । वायुरेव यद्भगवन्नियतो नियमयति तस्मादिन्द्रात् परीत्यस्यैन्द्रात् प्राणादिति व्याख्या कृता ।
@@ Line 2,455: / Line 2,611: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V22
-| id       = AIT_C02_S03_V22_B01
+| id = AIT_C02_S03_V22_B01
-| text     =
+| text =
 यावत्सहस्रं बृहती तावच्छंसेदनुष्टुभाम् ।
 छन्दसां वा तदन्येषां बृहतीत्वं स्मरेत् ततः ॥
@@ Line 2,473: / Line 2,630: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V22
-| id       = AIT_C02_S03_V22_B01
+| id = AIT_C02_S03_V22_B01
-| text     =
+| text =
 स्रक्तयो विभागाः ।
 स्रक्तिरंशो विभागश्च विदलं चेति कथ्यते । इति शब्दनिर्णये ।
@@ Line 2,480: / Line 2,638: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S03_V23
+| verse_id = AIT_C02_S03_V23
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = स वा एव वाचः परमो विकारो यदेतन्महदुक्थम् ।
+| verse_line1 = स वा एव वाचः परमो विकारो यदेतन्महदुक्थम् ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V23
-| id       = AIT_C02_S03_V23_B01
+| id = AIT_C02_S03_V23_B01
-| text     =
+| text =
 स वा एष वाचः परमो विकारः अकाराख्यवाग्विकारेषूत्तमो बृहतीसहस्राख्यः ।
 }}
@@ Line 2,497: / Line 2,656: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V23
-| id       = AIT_C02_S03_V23_B01
+| id = AIT_C02_S03_V23_B01
-| text     =
+| text =
 अकारः प्रथमं नाम विष्णोः सर्वगुणान् ब्रुवन् ।
 सर्वदोषविरुद्धत्वाद् गुणनामन्यतामपि ॥
@@ Line 2,514: / Line 2,674: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S03_V24
+| verse_id = AIT_C02_S03_V24
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = तदेतत्पञ्चविधम् । मितममितं स्वरः सत्यानृते इति । ऋग्गाथा कुम्ब्या तन्मितम् । यजुर्निगदो वृथावाक्तदमितम् । सामाथो यः कश्च गेष्णः स स्वरः । ओमिति सत्यम् । नेत्यनृतम् । तदेतत्पुष्पं फलं वाचो यत्सत्यम् । सहेश्वरो यशस्वी कल्याणकीर्तिर्भवितोः पुष्पं हि फलं वाचः सत्यं वदति ॥
+| verse_line1 = तदेतत्पञ्चविधम् । मितममितं स्वरः सत्यानृते इति । ऋग्गाथा कुम्ब्या तन्मितम् । यजुर्निगदो वृथावाक्तदमितम् । सामाथो यः कश्च गेष्णः स स्वरः । ओमिति सत्यम् । नेत्यनृतम् । तदेतत्पुष्पं फलं वाचो यत्सत्यम् । सहेश्वरो यशस्वी कल्याणकीर्तिर्भवितोः पुष्पं हि फलं वाचः सत्यं वदति ॥
-| verse_line2  = अथैतन्मूलं वाचो यदनृतम् । तद्यथा वृक्ष आविर्मूलः शुष्यति स उद्वर्तत एवमेवानृतं वदन्नाविर्मूलमात्मानं करोति स शुष्यति स उद्वर्तते । तस्मादनृतं न वदेद् । दयेत त्वेनेन ॥
+| verse_line2 = अथैतन्मूलं वाचो यदनृतम् । तद्यथा वृक्ष आविर्मूलः शुष्यति स उद्वर्तत एवमेवानृतं वदन्नाविर्मूलमात्मानं करोति स शुष्यति स उद्वर्तते । तस्मादनृतं न वदेद् । दयेत त्वेनेन ॥
-| verse_line3  = पराग्वा एतद्रिक्तमक्षरं यदेतदोमिति । तद्यत्किञ्चोमित्याहात्रैवास्मै तद्रिच्यते । स यत्सर्वमोङ्कुर्याद्रिच्यादात्मानम् । स कामेभ्यो नालं स्यात् ॥
+| verse_line3 = पराग्वा एतद्रिक्तमक्षरं यदेतदोमिति । तद्यत्किञ्चोमित्याहात्रैवास्मै तद्रिच्यते । स यत्सर्वमोङ्कुर्याद्रिच्यादात्मानम् । स कामेभ्यो नालं स्यात् ॥
-| verse_line4  = अथैतत्पूर्णमभ्यात्मं यन्नेति । स यत्सर्वं नेति ब्रूयात् पापिकास्य कीर्तिर्जायेत । सैनं तत्रैव हन्यात् । तस्मात् काल एव दद्यात् । काले न दद्यात् । तत्सत्यानृते मिथुनीकरोति । तयोर्मिथुनात् प्रजायते ।भूयान् भवति । यो वै तां वाचं वेद यस्या एषः विकारः स सम्प्रतिवित् । अकारो वै सर्वा वाक् सैषा स्पर्शोष्मभिर्व्यज्यमाना बह्वी नानारूपा भवति । तस्यै यदुपांशु स प्राणः । अथ यदुच्चैस्तच्छरीरम् । तस्मात् तत्तिर इव । तिर इव ह्यशरीरम् । अशरीरो हि प्राणः । अथ यदुच्चैस्तच्छरीरं तस्मात् तदाविराविर्हि शरीरम् ॥ ६ ॥
+| verse_line4 = अथैतत्पूर्णमभ्यात्मं यन्नेति । स यत्सर्वं नेति ब्रूयात् पापिकास्य कीर्तिर्जायेत । सैनं तत्रैव हन्यात् । तस्मात् काल एव दद्यात् । काले न दद्यात् । तत्सत्यानृते मिथुनीकरोति । तयोर्मिथुनात् प्रजायते ।भूयान् भवति । यो वै तां वाचं वेद यस्या एषः विकारः स सम्प्रतिवित् । अकारो वै सर्वा वाक् सैषा स्पर्शोष्मभिर्व्यज्यमाना बह्वी नानारूपा भवति । तस्यै यदुपांशु स प्राणः । अथ यदुच्चैस्तच्छरीरम् । तस्मात् तत्तिर इव । तिर इव ह्यशरीरम् । अशरीरो हि प्राणः । अथ यदुच्चैस्तच्छरीरं तस्मात् तदाविराविर्हि शरीरम् ॥ ६ ॥
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V24
-| id       = AIT_C02_S03_V24_B01
+| id = AIT_C02_S03_V24_B01
-| text     =
+| text =
 ....तदेतत्पञ्चधा स्थितम् ॥
 व्याख्यानमेवाकारस्य सहैवोक्थेन सर्वशः ।
@@ Line 2,578: / Line 2,739: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V24
-| id       = AIT_C02_S03_V24_B01
+| id = AIT_C02_S03_V24_B01
-| text     =
+| text =
 .	परमविकारेण सह विकारमात्रस्यापि प्रस्तुतत्वात् तदेतत्पञ्चविधमिति परामर्शः ।
 }}
@@ Line 2,585: / Line 2,747: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V24
-| id       = AIT_C02_S03_V24_B01
+| id = AIT_C02_S03_V24_B01
-| text     =
+| text =
 .स्वराणां नियमो यत्र ह्यृचो नामैव ताः स्मृताः ।
 अन्या मिताक्षरा यास्तु ता गाथाः परिकीर्तिताः ॥
@@ Line 2,596: / Line 2,759: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V24
-| id       = AIT_C02_S03_V24_B01
+| id = AIT_C02_S03_V24_B01
-| text     =
+| text =
 .	अकारार्थत्वान्नकारस्य ककिञ्चिन्मूलमिव । तस्मान्मूलत्वादकारार्थोऽपि ज्ञेय एव । नायोग्यानां सम्यग्वाच्य इति स्वल्प एव प्रकाशितोऽस्माभिः । वाच उद्वर्तनाशक्तेः स्वयमेवोद्वर्तते । यद्धि देवतासु करोति तदात्मन्यापतति । तस्माद् द्रव्यदानं ज्ञानदानं वा काले पात्राद्यनुसारेणैव कुर्यात् ।
 }}
@@ Line 2,603: / Line 2,767: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V24
-| id       = AIT_C02_S03_V24_B01
+| id = AIT_C02_S03_V24_B01
-| text     =
+| text =
 .अकारस्योङ्कारता त्वकारलोपेनैव जातेति सत्यमोङ्कारः । अकारस्यादौ स्थितत्वेन च यथार्थरूपत्वात् । उकारादिविकारसहितत्वात् पुष्पफलात्मकश्च । अकारस्यार्थरूपः सन्नेव च भगवांस्तमेवोङ्कारो वक्ति । अतश्च सत्यमोङ्कारः । यमर्थमकारो वक्ति तमेव वक्तीति । नकारस्त्वच्छिरस्कत्वात् मूलभूतस्याकारस्यान्ते स्थितिरूपत्वादयथास्थितेरसत्यरूपः । तथाप्यकारस्य चैकार्थत्वात् मूलभूतश्च । तस्मादकारस्यैतद् वृथा वागादिकमपि व्याख्यानम् । तस्माद् विजानतः सर्वमपि भगवन्नामैव ॥  ६ ॥
 }}
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S03_V25
+| verse_id = AIT_C02_S03_V25
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = तद्वा इदं बृहतीसहस्रं सम्पन्नं तद्यशः । स इन्द्रः स भूतानामधिपतिः । स य एवमेतमिन्द्रं भूतानामधिपतिं वेद विस्रसा हैवास्माल्लोकात् प्रैतीति ह स्माऽऽह महिदास ऐतरेयः ।
+| verse_line1 = तद्वा इदं बृहतीसहस्रं सम्पन्नं तद्यशः । स इन्द्रः स भूतानामधिपतिः । स य एवमेतमिन्द्रं भूतानामधिपतिं वेद विस्रसा हैवास्माल्लोकात् प्रैतीति ह स्माऽऽह महिदास ऐतरेयः ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V25
-| id       = AIT_C02_S03_V25_B01
+| id = AIT_C02_S03_V25_B01
-| text     =
+| text =
 विद्यान्तरोपदेशार्थं तद्वा इदं बृहतीसहस्रमिति पुनः पुनः परामर्शः । तदिदं बृहतीसहस्रं तद्यशस्तस्य नारायणस्य यशः । यस्य नारायणस्यैतद्यशः स भगवानेवेन्द्रनामा । स हि यत्प्रथमत इन्द्रो बभूव स्वेच्छया यज्ञनामा । तस्मात् तमेव वेदा इन्द्रशब्देन वदन्ति मुख्यतः । इदि परमैश्वर्ये इति धातोश्च । तस्यैव हि परमैश्वर्यम् । अन्येषां तु द्वादशानां तेन दत्तमेवेन्द्रत्वं न तु मुख्यतः । अतो विष्णावेवेन्द्रशब्दं प्रयुङ्क्ते श्रुतिः । मत्सि सोमं वरुणं मत्सि मित्रं मत्सीन्द्रिमिन्दो पवमान विष्णुम् इति ।
 }}
@@ Line 2,626: / Line 2,792: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V25
-| id       = AIT_C02_S03_V25_B01
+| id = AIT_C02_S03_V25_B01
-| text     =
+| text =
 न चेन्द्रं विष्णुं चेति पृथगन्वयः क्रियते । तदा वरुणादिषु पृथक् पृथक् मत्सिशब्ददर्शनादत्रापि पृथङ् मत्सिशब्दो दृश्येत । न हि सर्वेषां पृथङ्मत्सिशब्ददर्शने एकस्यैवान्यथात्वं युज्यते । न चात्र द्वित्वगमकं चकारादिकं विद्यते । तस्मात् प्रातर्भगं पूषणं ब्रह्मणस्पतिमित्याद्यप्येकस्यैव विष्णोर्विशेषणम् ।
 }}
@@ Line 2,633: / Line 2,800: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V25
-| id       = AIT_C02_S03_V25_B01
+| id = AIT_C02_S03_V25_B01
-| text     =
+| text =
 यत्र चैवं भूतेष्वेकत्वे विरोधो दृश्यते तत्र तेनैव विरोधेन द्वित्वं भवति । अन्यथैकत्वमेव । यो देवानां नामधा एक एव इति चोक्तम् । बहुरूपत्वाद् बहुवचनं च विष्णोरेव युज्यते । तस्मान्मुख्यतो विष्णावेवेन्द्रादिशब्दा अन्येषामुपचारतः । मत्सि महामिन्द्रमिन्दो मदायेत्यन्येन्द्रस्य पृथगुक्तेश्च मत्सीन्द्रमिन्दो पवमानेति पूर्वोक्त इन्द्रो विष्णुरेवेति सिद्धम् ।
 }}
@@ Line 2,640: / Line 2,808: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V25
-| id       = AIT_C02_S03_V25_B01
+| id = AIT_C02_S03_V25_B01
-| text     =
+| text =
 महत्त्वं च तस्यादितिपुत्रत्वेऽग्रजत्वमात्रम् । न तु सामर्थ्यतः । मह पूजायामिति धातोः । पूज्यो ह्यग्रजो भवति ।
 }}
@@ Line 2,647: / Line 2,816: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V25
-| id       = AIT_C02_S03_V25_B01
+| id = AIT_C02_S03_V25_B01
-| text     =
+| text =
 आयो विवाय सचथाय दैव्य इन्द्राय विष्णुः सुकृते सुकृत्तरः ।
 वेधा अजिन्वत् त्रिषधस्थ आर्यमृतस्य भागे यजमानमभजत् ॥
@@ Line 2,655: / Line 2,825: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V25
-| id       = AIT_C02_S03_V25_B01
+| id = AIT_C02_S03_V25_B01
-| text     =
+| text =
 इतीन्द्रस्य परमदैवं जनको यज्ञभागादिप्रदाता विष्णुरेव हि श्रूयते । इन्द्रश्च यजमानः । तस्मात् तत्प्रसादादवताराग्रजत्वमेव तस्य महत्वम् ।
 }}
@@ Line 2,662: / Line 2,833: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V25
-| id       = AIT_C02_S03_V25_B01
+| id = AIT_C02_S03_V25_B01
-| text     =
+| text =
 अन्येन्द्रो ह्यहं प्रथमः पिबेयमहं प्रथमः पिबेयमिति वायुना विवदमान आजौ पराजितो वायुं प्रसादयित्वा चतुर्थे वायुना सह ग्रहमाप । विष्णुस्तु क्रतुं सचन्त मारुतस्य वेधस इति वायोरपि विधाता श्रूयते । डुधाञ् धारणपोषणयोरिति धातोर्विशेषेण धारणपोषणकर्ता हि वेधाः । तस्माद् भगवत एवैतद्यशो बृहदुक्थादिकम् ।
 }}
@@ Line 2,669: / Line 2,841: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V25
-| id       = AIT_C02_S03_V25_B01
+| id = AIT_C02_S03_V25_B01
-| text     =
+| text =
 ऋक्सहस्रात्मकं विष्णोर्यश इन्द्राभिधस्य हि ।
 इन्द्रो हि प्रथमो विष्णुर्यज्ञनामा जगत्पतिः ॥
@@ Line 2,685: / Line 2,858: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S03_V26
+| verse_id = AIT_C02_S03_V26
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = प्रेत्येन्द्रो भूत्वैषु लोकेषु राजति । तदाहुर्यदनेन रूपेणामुं लोकमभिसम्भवती३ । अथ केन रूपेणेमं लोकमाभवती३ ।
+| verse_line1 = प्रेत्येन्द्रो भूत्वैषु लोकेषु राजति । तदाहुर्यदनेन रूपेणामुं लोकमभिसम्भवती३ । अथ केन रूपेणेमं लोकमाभवती३ ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V26
-| id       = AIT_C02_S03_V26_B01
+| id = AIT_C02_S03_V26_B01
-| text     =
+| text =
 श्वेतद्वीपादिकान् प्राप्य स इन्द्राख्यो हरिः स्वयम् ॥
 महिदासाभिधो भूत्वा लोकेष्वेषु विराजति ।
@@ Line 2,711: / Line 2,885: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S03_V27
+| verse_id = AIT_C02_S03_V27
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = तद्यदेतत् स्त्रियां लोहितं भवत्यग्नेस्तद्रूपम् । तस्मात् तस्मान्न बीभत्सेत । अथ यदेतत्पुरुषे रेतो भवत्यादित्यस्य तद्रूपम् । तस्मात् तस्मान्न बीभत्सेत । सोऽयमात्मेममात्मानममुष्मा आत्मने सम्प्रयच्छति । सावात्माऽमुमात्मानमिममस्मा आत्मने सम्प्रयच्छति । तावन्योन्यमभिसम्भवतः । अनेन अह रूपेणामुं लोकमभिसम्भवत्यमुनो रूपेणेमं लोकमाभवति ॥
+| verse_line1 = तद्यदेतत् स्त्रियां लोहितं भवत्यग्नेस्तद्रूपम् । तस्मात् तस्मान्न बीभत्सेत । अथ यदेतत्पुरुषे रेतो भवत्यादित्यस्य तद्रूपम् । तस्मात् तस्मान्न बीभत्सेत । सोऽयमात्मेममात्मानममुष्मा आत्मने सम्प्रयच्छति । सावात्माऽमुमात्मानमिममस्मा आत्मने सम्प्रयच्छति । तावन्योन्यमभिसम्भवतः । अनेन अह रूपेणामुं लोकमभिसम्भवत्यमुनो रूपेणेमं लोकमाभवति ॥
-| verse_line2  = ७ ॥
+| verse_line2 = ७ ॥
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V27
-| id       = AIT_C02_S03_V27_B01
+| id = AIT_C02_S03_V27_B01
-| text     =
+| text =
 इति पृष्ठः स्वशिष्यैः स महिदासोऽवदद्धरिः ।
 स्त्रीषु यल्लोहितं लोके तत्राग्निस्थो जनार्दनः ॥
@@ Line 2,763: / Line 2,938: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S03_V28
+| verse_id = AIT_C02_S03_V28
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = तत्रैते श्लोकाः–
+| verse_line1 = तत्रैते श्लोकाः–
-| verse_line2  = यदक्षरं पञ्चविधं समेति युजो युक्ता अभियत् संवहन्ति ।
+| verse_line2 = यदक्षरं पञ्चविधं समेति युजो युक्ता अभियत् संवहन्ति ।
-| verse_line3  = सत्यस्य सत्यमनु यत्र युज्यते तत्र देवाः सर्व एकं भवन्ति ॥
+| verse_line3 = सत्यस्य सत्यमनु यत्र युज्यते तत्र देवाः सर्व एकं भवन्ति ॥
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V28
-| id       = AIT_C02_S03_V28_B01
+| id = AIT_C02_S03_V28_B01
-| text     =
+| text =
 यन्नारायणादिरूपेण पञ्चविधमक्षरं परं ब्रह्म तत्स्वस्मिन्नेव स्त्रीपुंरूपेण समेति । स्त्रीपुंरूपेण युजो देवा अश्वरूपेण रथे युक्ताः सन्तो यन्नारायणाख्यं परं ब्रह्माभिसंवहन्ति । तदेतत्सत्यस्य सत्यं नारायणाख्यं ब्रह्म यत्रानुयुज्यते यस्मिन् स्वरूप एव स्त्रीपुंरूपेण युज्यते । तत्र तस्मिन् एव परे ब्रह्मणि नारायणाख्ये सर्वदेवा एकीभवन्ति मुक्ताः सन्तो मिलिता भवन्ति । नायमेकीभावो नाम स्वरूपैक्यम् । किन्त्वेकस्थाने वासोऽत्यनुकूलचित्तता च । एकीभूय नृपाः सर्वे ववृषुः पाण्डवं शरैः ।
 एकीभूता तु सा सेना पाण्डवानभ्यवर्तत ॥
@@ Line 2,784: / Line 2,960: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S03_V29
+| verse_id = AIT_C02_S03_V29
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = यदक्षरादक्षरमेति युक्तं युजो युक्ता अभियत् संवहन्ति ।
+| verse_line1 = यदक्षरादक्षरमेति युक्तं युजो युक्ता अभियत् संवहन्ति ।
-| verse_line2  = सत्यस्य सत्यमनु यत्र युज्यते तत्र देवाः सर्व एकं भवन्ति ॥
+| verse_line2 = सत्यस्य सत्यमनु यत्र युज्यते तत्र देवाः सर्व एकं भवन्ति ॥
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V29
-| id       = AIT_C02_S03_V29_B01
+| id = AIT_C02_S03_V29_B01
-| text     =
+| text =
 यस्मादक्षरान्नारायणाख्यात् स स्वयमेव भगवान् प्रादुर्भावरूपी स्त्रीपुंरूपेण युक्त आगच्छति । तात्पर्यार्थं तस्यैवार्थस्य पुनरभ्यासः ।
 }}
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S03_V30
+| verse_id = AIT_C02_S03_V30
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = यद्वाचा ओमिति यच्च नेति यच्चास्याः क्रूरं यदु चोल्बणिष्णु ।
+| verse_line1 = यद्वाचा ओमिति यच्च नेति यच्चास्याः क्रूरं यदु चोल्बणिष्णु ।
-| verse_line2  = तद्वियूया कवयोऽन्वविन्दन् आत्मायत्ता समतृप्यञ्च्छृतेऽधि ॥
+| verse_line2 = तद्वियूया कवयोऽन्वविन्दन् आत्मायत्ता समतृप्यञ्च्छृतेऽधि ॥
-| verse_line3  = यस्मिन् नामा समतृप्यञ्च्छृतेऽधि तत्र देवाः सर्वयुजो भवन्ति ।
+| verse_line3 = यस्मिन् नामा समतृप्यञ्च्छृतेऽधि तत्र देवाः सर्वयुजो भवन्ति ।
-| verse_line4  = तेन पाप्मानमपहत्य ब्रह्मणा स्वर्गं लोकमप्येति विद्वान् ॥
+| verse_line4 = तेन पाप्मानमपहत्य ब्रह्मणा स्वर्गं लोकमप्येति विद्वान् ॥
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V30
-| id       = AIT_C02_S03_V30_B01
+| id = AIT_C02_S03_V30_B01
-| text     =
+| text =
 वियूय विचार्य नामायत्तान्येव नामार्थभूतान्येव विष्णोर्माहात्म्यादीन्यन्वविन्दन् । ततश्चाधिकं समतृप्यन् । शृते परिपक्वे सति ज्ञाने । यस्मिन् विष्णौ नामानि ज्ञात्वा तस्मिन् ज्ञाने परिपक्वे समतृप्यन् तस्मिन्नेव देवाः सर्वयुजो भवन्तीत्यवधारणार्थं पुनर्वचनम् । सर्वयुजो भवन्ति मनोवाक्कर्मभिस्तत्रैव युक्ता भवन्ति ।
 }}
@@ Line 2,821: / Line 2,999: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V30
-| id       = AIT_C02_S03_V30_B01
+| id = AIT_C02_S03_V30_B01
-| text     =
+| text =
 अर्थतः कठिनं क्रूरमुल्बणं श्रवणाप्रियम् इति शब्दनिर्णये ।
 }}
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S03_V31
+| verse_id = AIT_C02_S03_V31
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = नैनं वाचा स्त्रियं ब्रुवन्नैनमस्त्रीपुमान् ब्रुवन् ।
+| verse_line1 = नैनं वाचा स्त्रियं ब्रुवन्नैनमस्त्रीपुमान् ब्रुवन् ।
-| verse_line2  = पुमांसं न ब्रुवन्नेनं वदन् वदति कश्चन ॥
+| verse_line2 = पुमांसं न ब्रुवन्नेनं वदन् वदति कश्चन ॥
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V31
-| id       = AIT_C02_S03_V31_B01
+| id = AIT_C02_S03_V31_B01
-| text     =
+| text =
 अस्त्री पुमान् ब्रुवन् अस्त्री पुमांसं ब्रुवन् ।सप्तसु प्रथमा इति सूत्रात् । स्वातन्त्र्ये विभक्तिव्यत्ययः इति च । स्वतन्त्रो हि भगवान् तत्प्रेरित एव तं वदतीत्यभिप्रायः । वदन् वदति वदन्नेव वदति । वदन्नेव न वदति । भवत्येव हि भगवान् स्त्रीरूपः पुंरूपश्च । तस्माद् वदत्येव । अप्रसिद्धत्वान्न वदति च ।
 }}
@@ Line 2,845: / Line 3,025: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V31
-| id       = AIT_C02_S03_V31_B01
+| id = AIT_C02_S03_V31_B01
-| text     =
+| text =
 अ स्त्रीरूपश्चैव पुंरूपो यस्मान्नारायणः स्थितः ।
 पुमांस्त्री चेति वाच्योऽतो वैलक्ष्ण्यान्न चोच्यते ॥
@@ Line 2,856: / Line 3,037: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V31
-| id       = AIT_C02_S03_V31_B01
+| id = AIT_C02_S03_V31_B01
-| text     =
+| text =
 नारायणादिरूपेण पञ्चधैष हरिः स्थितः ।
 तन्नामभिश्च स्त्रीरूपैः समेति स्वैः स केशवः ॥
@@ Line 2,877: / Line 3,059: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V31
-| id       = AIT_C02_S03_V31_B01
+| id = AIT_C02_S03_V31_B01
-| text     =
+| text =
 तस्योपनिषत् सत्यस्य सत्यमिति । प्राणा वै सत्यम् । तेषामेष सत्यम् इति च श्रुतिः ।
 }}
@@ Line 2,884: / Line 3,067: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V31
-| id       = AIT_C02_S03_V31_B01
+| id = AIT_C02_S03_V31_B01
-| text     =
+| text =
 सर्वसाधुगुणत्वात् तु वायुः सत्य इतीर्यते ।
 तस्यापि सत्यतादाता साधुपूर्णगुणो हरिः ॥
@@ Line 2,921: / Line 3,105: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S03_V32
+| verse_id = AIT_C02_S03_V32
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = अ इति ब्रह्म । तत्राऽऽगतमहमिति ।
+| verse_line1 = अ इति ब्रह्म । तत्राऽऽगतमहमिति ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V32
-| id       = AIT_C02_S03_V32_B01
+| id = AIT_C02_S03_V32_B01
-| text     =
+| text =
 एवं सर्वे शब्दा भगवद्वाचका इत्युक्त्वा अकारो विशेषतो नारायणवाचक इत्याह– अ इति ब्रह्मेति ॥
 }}
@@ Line 2,938: / Line 3,123: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V32
-| id       = AIT_C02_S03_V32_B01
+| id = AIT_C02_S03_V32_B01
-| text     =
+| text =
 इतिशब्दोऽभिधानान्ते यत्र वैशेषिकं हि तत् ।
 नाम स्यादिति मे साक्षान्निर्णयः समुदाहृतः ॥
@@ Line 2,947: / Line 3,133: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V32
-| id       = AIT_C02_S03_V32_B01
+| id = AIT_C02_S03_V32_B01
-| text     =
+| text =
 तत्रागतमहमिति यस्माद् अः इत्ययं शब्दः प्रस्तुतस्य भावं विरोधिनमन्यं च वदति तस्मात् प्रत्यक्षत्वाज्जीवजडात्मकस्य जगत एवानुक्तावपि प्रस्तुतरूपत्वात् तदन्यस्तद्विरोधी तत्र दृश्यमानदोषवर्जितश्चाकारशब्दार्थ इति सिद्ध्यति । मनसि प्रस्तुतत्वादवचनेऽपि प्रस्तुतमेवेदं सर्वम् । दृष्टसम्बन्धित्वाददृष्टं सर्वमपि प्रस्तुतं भवति । भगवांस्तु अव इति पृथग्विवक्षितत्वादेव न प्रस्तुतसमुदाये ।
 }}
@@ Line 2,954: / Line 3,141: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V32
-| id       = AIT_C02_S03_V32_B01
+| id = AIT_C02_S03_V32_B01
-| text     =
+| text =
 न च शून्यस्याशब्दार्थता । शून्याङ्गीकारे ह्यकारस्याभावताख्य एक एवार्थ इति सिद्ध्यति । विष्णोरङ्गीकारे त्वभावताऽन्यता विरोधितेति त्रयोऽप्यर्थाः सम्यगेव सिद्ध्यन्ति । तस्मादकारस्य भगवानेव मुख्यार्थो न शून्यम् । एकदेशार्थत्वात् । तस्मादमुख्यार्थत्वादन्ययुक्तेनैवाकारेणाभाव इति तदुच्यते । न तु अव इत्येव केनचित्क्वचित्। न च तथा प्रयोगोऽस्ति । तस्मात् पारतन्त्र्याल्पगुणत्वादिसर्ववस्तुस्वभावविरुद्धस्वभावं स्वतन्त्रं पूर्णगुणं सर्वजीवजडेभ्यो अन्यदज्ञानदुःखाल्पत्वपारतन्त्र्योत्पत्तिनाशादिसर्वदोषविवर्जितं ब्रह्मैवाशब्दार्थः । पूर्णं हि ब्रह्मशब्दस्यार्थः । न च दोषयुक्तस्य पूर्णता । न च जीवजडाद्यपूर्णवस्त्वभिन्नस्य पूर्णत्वं भवति । तस्मादकारशब्दार्थ एव ब्रह्मशब्दार्थः । तदेतदुक्तं अः इति ब्रह्मेति ।
 अः इति पृथक्त्वेन वचनं तत्सममधिकं वा किमपि नास्तीति दर्शयितुम् ।
@@ Line 2,962: / Line 3,150: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V32
-| id       = AIT_C02_S03_V32_B01
+| id = AIT_C02_S03_V32_B01
-| text     =
+| text =
 विवृतावपि सर्गः स्यात् संहितायां च यत्र हि ।
 समानोत्तमहीनत्वमुच्यते वस्तुनोऽञ्जसा ॥
@@ Line 2,971: / Line 3,160: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V32
-| id       = AIT_C02_S03_V32_B01
+| id = AIT_C02_S03_V32_B01
-| text     =
+| text =
 अः इति ब्रह्म पूर्णं वस्तूच्यते । तत्रागतमहमिति तत्राकारस्य पूर्णवाचित्वेऽहमेव सोऽकारवाच्य इत्याह महिदासरूपो भगवान्नारायणः । अहमेक एव परिपूर्णः । अन्येषां सर्वेषां मदधीनत्वादल्पत्वादिति ।	मुक्तेभ्यः प्रलये लीनेभ्यश्च सर्ववस्तुभ्यः सदा विभिन्न एव भगवानिति दर्शयितुं च अः इति पृथग्वचनम् ।
 }}
@@ Line 2,978: / Line 3,168: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V32
-| id       = AIT_C02_S03_V32_B01
+| id = AIT_C02_S03_V32_B01
-| text     =
+| text =
 तच्चोक्तं वाक्यनिर्णये–
 मुक्ता अपि न विष्णुत्वं यान्ति तत्समतामपि ।
@@ Line 3,005: / Line 3,196: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V32
-| id       = AIT_C02_S03_V32_B01
+| id = AIT_C02_S03_V32_B01
-| text     =
+| text =
 न च निषेधस्वरूपे विरुद्धता चान्यता चास्तीत्येतावता पूर्णार्थता भवति । तदाऽर्थत्रयकल्पनस्य वैयर्थ्यात् ।
 }}
@@ Line 3,012: / Line 3,204: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V32
-| id       = AIT_C02_S03_V32_B01
+| id = AIT_C02_S03_V32_B01
-| text     =
+| text =
 उक्तं हि शब्दनिर्णये ।
 विरुद्धता निषेधान्यभावयुक्ते हि केवलः ।
@@ Line 3,023: / Line 3,216: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V32
-| id       = AIT_C02_S03_V32_B01
+| id = AIT_C02_S03_V32_B01
-| text     =
+| text =
 तस्मान्नारायणः एवाकारवाच्य इति सिद्धम् ।
 यतोऽकारः सदा विष्णोर्वाचकत्वेन संस्थितः ।
@@ Line 3,044: / Line 3,238: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S03_V33
+| verse_id = AIT_C02_S03_V33
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = तद्वा इदं बृहतीसहस्रं सम्पन्नम् । तस्य वा एतस्य बृहतीसहस्रस्य सम्पन्नस्य षट् त्रिंशतमक्षराणां सहस्राणि भवन्ति । तावन्ति पुरुषायुषोऽह्नां सहस्राणि भवन्ति । जीवाक्षरेणैव जीवाहराप्नोति, जीवाह्ना जीवाक्षरमित्यनकाममारः ।
+| verse_line1 = तद्वा इदं बृहतीसहस्रं सम्पन्नम् । तस्य वा एतस्य बृहतीसहस्रस्य सम्पन्नस्य षट् त्रिंशतमक्षराणां सहस्राणि भवन्ति । तावन्ति पुरुषायुषोऽह्नां सहस्राणि भवन्ति । जीवाक्षरेणैव जीवाहराप्नोति, जीवाह्ना जीवाक्षरमित्यनकाममारः ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V33
-| id       = AIT_C02_S03_V33_B01
+| id = AIT_C02_S03_V33_B01
-| text     =
+| text =
 षट्त्रिंशतिसहस्राणि बृहत्युक्थार्णगानि तु ।
 स्त्रीरूपाणि हरेस्तावदह्नामप्यभिमानिषु ॥
@@ Line 3,073: / Line 3,268: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V33
-| id       = AIT_C02_S03_V33_B01
+| id = AIT_C02_S03_V33_B01
-| text     =
+| text =
 वायोरुत्पत्तिकामो मायां रमायां रमत इत्यनकाममारः । जीवस्थितेनाक्षरगेनाक्षरनाम्ना स्वरूपेण जीवाख्यसूर्यस्थितमहराख्यं स्वरूपमाप्नोति तेन चाक्षराख्यं स्वरूपमाप्नोति । यदक्षरादक्षरमेति युक्तमित्यस्य व्याख्यानरूपत्वाच्चैतदवसीयते । पुमांसं स्त्रियं च वदन्नेव न वदतीत्युक्तत्वादुभयात्मकं रूपं प्रतीयते । अस्त्रीपुमानिति ब्रुवन्नपि न वदतीत्युक्तत्वाच्च स्त्रीत्वं पुंस्त्वं च प्रतीयते विष्णोः ।
 }}
@@ Line 3,080: / Line 3,276: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V33
-| id       = AIT_C02_S03_V33_B01
+| id = AIT_C02_S03_V33_B01
-| text     =
+| text =
 न च नपुंसकरूपं भगवतः कुत्रचिदुक्तम् । प्रसिद्धमेव च रूपद्वयम् । अतो नपुंसके वदन्नपि न वदतीति न तद्वदनुषज्यते । नपुंसकरूपे प्रमाणाभावादेव लौकिकस्त्रीपुंविलक्षणत्वादस्त्री पुमानित्यपि वदन्निति भवति ।
 }}
@@ Line 3,087: / Line 3,284: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V33
-| id       = AIT_C02_S03_V33_B01
+| id = AIT_C02_S03_V33_B01
-| text     =
+| text =
 स्त्रीपुंरूपद्वयं विष्णोर्न तृतीयं कथञ्चन ।
 साक्षान्नपुंसकस्तस्मान्मुक्तिभागी न तु क्वचित्॥
@@ Line 3,096: / Line 3,294: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V33
-| id       = AIT_C02_S03_V33_B01
+| id = AIT_C02_S03_V33_B01
-| text     =
+| text =
 न च रक्ष इति नपुंसकशब्दमात्रेण रावणादयो नपुंसका भवन्ति । भवतीतिपदाभावादनकाममार इति भगवन्नामैवेति ज्ञायते
 }}
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S03_V34
+| verse_id = AIT_C02_S03_V34
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = अथ देवरथः । तस्य वागुद्धिः, श्रोत्रे पक्षसी, चक्षुषी युक्ते, मनः सङ्ग्रहीता । तदयं प्राणोऽधितिष्ठति । तदुक्तमृषिणा । आतेन यातं मनसो जवीयसा । निमिषश्चिज्जवीयसेति जवीयसेति ॥
+| verse_line1 = अथ देवरथः । तस्य वागुद्धिः, श्रोत्रे पक्षसी, चक्षुषी युक्ते, मनः सङ्ग्रहीता । तदयं प्राणोऽधितिष्ठति । तदुक्तमृषिणा । आतेन यातं मनसो जवीयसा । निमिषश्चिज्जवीयसेति जवीयसेति ॥
-| verse_line2  = ८ ॥
+| verse_line2 = ८ ॥
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V34
-| id       = AIT_C02_S03_V34_author-note
+| id = AIT_C02_S03_V34_author_note
-| text     =
+| text =
 ॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयारण्यके तृतीयोऽध्यायः ॥
+| extra_class = gr-author-note
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V34
-| id       = AIT_C02_S03_V34_B01
+| id = AIT_C02_S03_V34_B01
-| text     =
+| text =
 ऋष ज्ञान इति ह्यस्माद्धातोः सर्वज्ञ एकराट् ।
 वेदद्रष्टा परमऋषिर्हयास्यः पुरुषोत्तमः ॥
@@ Line 3,142: / Line 3,344: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V34
-| id       = AIT_C02_S03_V34_B01
+| id = AIT_C02_S03_V34_B01
-| text     =
+| text =
 निर्मितो दैवतैः सर्वैर्विष्णुना वायुना सह ।
 अधिष्ठितो रथो दिव्यः सोऽध्यात्मं देहनामकः ॥
@@ Line 3,173: / Line 3,376: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V34
-| id       = AIT_C02_S03_V34_B01
+| id = AIT_C02_S03_V34_B01
-| text     =
+| text =
 सुखं ददत इति सुदिने । विवस्वतो विष्णोः सकाशाद्दिवो दुहिता अहनी च जायन्ते । अहनी इति द्विवचनेन द्वित्वे सिद्धेऽप्युभे इति वचनमध्यात्माधिदैवतयोरुभयोरपि वचनार्थम् ।
 न च सूर्यरथोऽत्र वर्ण्यते । न चाहोरात्रे अहनी इत्युच्येते । सूर्यस्याश्विनामाभावात् सप्ताश्वत्वाच्च तद्रथस्य । चतुरश्वत्वं चात्रोच्यते । श्रोत्रे पक्षसी चक्षुषीयुक्ते इत्यध्यात्मसम्बन्धाच्च । न च रात्रौ सुदिनमिति प्रयोगो दृष्टः । असुदिनस्यापि तत एव जातत्वाद् व्यर्थविशेषणता च ।
@@ Line 3,182: / Line 3,386: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S03_V34
-| id       = AIT_C02_S03_V34_B01
+| id = AIT_C02_S03_V34_B01
-| text     =
+| text =
 न चाश्विरथो वर्ण्यते । न ह्यश्विरथयोगादहनी जायेते । एकरासभयुक्तो हि तद्रथः । तद्रासभो नासत्या सहस्रम् इति वचनात् । न च विवस्वच्छब्दोऽश्विनोर्विद्यते । यो देवानां नामधा एक एव इति विष्णोः सर्वनामानि प्रसिद्धानि च । युजो युक्ता अभियत्संवहन्ति इत्यादिना तस्यैव प्रस्तावाच्च । अतो विष्णुरेव मुख्यतः सर्वनामोक्त इति सिद्धम् ॥ ८ ॥
 }}
@@ Line 3,195: / Line 3,400: @@
 }}
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S04_V01
+| verse_id = AIT_C02_S04_V01
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = ॐ आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत् नान्यत् किञ्चन मिषत् ।
+| verse_line1 = ॐ आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत् नान्यत् किञ्चन मिषत् ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S04_V01
-| id       = AIT_C02_S04_V01_B01
+| id = AIT_C02_S04_V01_B01
-| text     =
+| text =
 एको नारायणस्त्वासीत् प्रलये रमया सह ।
 नित्याततगुणत्वात् स आत्मेति श्रुतिषूदितः ॥
@@ Line 3,225: / Line 3,431: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S04_V02
+| verse_id = AIT_C02_S04_V02
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = स ईक्षतेमान् लोकान्नु सृजा इति । स इमांल्लोकान्सृजताम्भो मरीचीर्मरमापः । अदोऽम्भः परेण दिवं द्यौः प्रतिष्ठा । अन्तरिक्षं मरीचयः । पृथिवी मरः । या अधस्तात् ता आपः । स ईक्षतेमे नु लोका लोकपालान्नु सृजा इति । सोऽद्भ्यः एव पुरुषं समुद्धृत्यामूर्च्छयत् ।
+| verse_line1 = स ईक्षतेमान् लोकान्नु सृजा इति । स इमांल्लोकान्सृजताम्भो मरीचीर्मरमापः । अदोऽम्भः परेण दिवं द्यौः प्रतिष्ठा । अन्तरिक्षं मरीचयः । पृथिवी मरः । या अधस्तात् ता आपः । स ईक्षतेमे नु लोका लोकपालान्नु सृजा इति । सोऽद्भ्यः एव पुरुषं समुद्धृत्यामूर्च्छयत् ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S04_V02
-| id       = AIT_C02_S04_V02_B01
+| id = AIT_C02_S04_V02_B01
-| text     =
+| text =
 स ऐच्छद्भगवान् विष्णुः स्रष्टुं लोकाभिमानिनः ॥
 लोकाभिधानवद्देवाञ्जडलोकांश्च शाश्वतः ।
@@ Line 3,252: / Line 3,459: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S04_V03
+| verse_id = AIT_C02_S04_V03
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = तमभ्यतपत् । तस्याभितप्तस्य मुखं निरभिद्यत यथाऽण्डम् । मुखाद्वाक् वाचोऽग्निः नासिके निरभिद्येताम् । नासिकाभ्यां प्राणः । प्राणाद्वायुः । अक्षिणी निरभिद्येताम् । अक्षिभ्यां चक्षुश्चक्षुषः आदित्यः । कर्णौ निरभिद्येताम् । कर्णाभ्यां श्रोत्रं श्रोत्राद्दिशः त्वङि्नरभिद्यत त्वचो लोमानि लोमभ्य ओषधिवनस्पतयः हृदयं निरभिद्यत । हृदयान्मनो मनसश्चन्द्रमा । नाभिर्निरभिद्यतः । नाभ्या अपानो अपानान्मृत्युः शिश्नं निरभिद्यत । शिश्नाद्रेतो रेतसः आपः ॥
+| verse_line1 = तमभ्यतपत् । तस्याभितप्तस्य मुखं निरभिद्यत यथाऽण्डम् । मुखाद्वाक् वाचोऽग्निः नासिके निरभिद्येताम् । नासिकाभ्यां प्राणः । प्राणाद्वायुः । अक्षिणी निरभिद्येताम् । अक्षिभ्यां चक्षुश्चक्षुषः आदित्यः । कर्णौ निरभिद्येताम् । कर्णाभ्यां श्रोत्रं श्रोत्राद्दिशः त्वङि्नरभिद्यत त्वचो लोमानि लोमभ्य ओषधिवनस्पतयः हृदयं निरभिद्यत । हृदयान्मनो मनसश्चन्द्रमा । नाभिर्निरभिद्यतः । नाभ्या अपानो अपानान्मृत्युः शिश्नं निरभिद्यत । शिश्नाद्रेतो रेतसः आपः ॥
-| verse_line2  = १ ॥
+| verse_line2 = १ ॥
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S04_V03
-| id       = AIT_C02_S04_V03_B01
+| id = AIT_C02_S04_V03_B01
-| text     =
+| text =
 पुनरैच्छञ्जगन्नाथस्तस्याङ्गोत्पत्तिमच्युतः ॥
 अण्डवन्मुखमस्यासीत् प्रथमं तु शिरोऽभिधम् ।
@@ Line 3,285: / Line 3,493: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S04_V04
+| verse_id = AIT_C02_S04_V04
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = ता एता देवताः सृष्टा अस्मिन्महत्यर्णवे प्रापतन् । तमशनापिपासाभ्यामन्ववार्जत् । ता एनमब्रुवन्नायतनं नः प्रजानीहि । यस्मिन् प्रतिष्ठिता अन्नमदामेति । ताभ्यो गामानयत् ता अब्रुवन्न वै नोऽयमलमिति ताभ्योऽश्वमानयत् ता अब्रुवन् न वै नोऽयमलमिति । ताभ्यः पुरुषमानयत् ता अब्रुवन् सुकृतं बतेति । पुरुषो वाव सुकृतम् ।
+| verse_line1 = ता एता देवताः सृष्टा अस्मिन्महत्यर्णवे प्रापतन् । तमशनापिपासाभ्यामन्ववार्जत् । ता एनमब्रुवन्नायतनं नः प्रजानीहि । यस्मिन् प्रतिष्ठिता अन्नमदामेति । ताभ्यो गामानयत् ता अब्रुवन्न वै नोऽयमलमिति ताभ्योऽश्वमानयत् ता अब्रुवन् न वै नोऽयमलमिति । ताभ्यः पुरुषमानयत् ता अब्रुवन् सुकृतं बतेति । पुरुषो वाव सुकृतम् ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S04_V04
-| id       = AIT_C02_S04_V04_B01
+| id = AIT_C02_S04_V04_B01
-| text     =
+| text =
 एवं रूपद्वयेनापि स्तुवन्तो विष्णुमव्ययम् ।
 दिव्याम्बराः कुण्डलिनः प्राविशन्नुदकार्णवम् ॥
@@ Line 3,311: / Line 3,520: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S04_V05
+| verse_id = AIT_C02_S04_V05
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = ता अब्रवीत् यथायतनं प्रविशतेति । अग्निः वाग्भूत्वा मुखं प्राविशत् । वायुः प्राणो भूत्वा नासिके प्राविशत् आदित्यश्चक्षुर्भूत्वाऽक्षिणी प्राविशत् । दिशः श्रोत्रं भूत्वा कर्णौ प्राविशन् । औषधिवनस्पतयो लोमानि भूत्वा त्वचं प्राविशन् । चन्द्रमा मनो भूत्वा हृदयं प्राविशत् । मृत्युरपानो भूत्वा नाभिं प्राविशत् । आपो रेतो भूत्वा शिश्नं प्राविशन् ।
+| verse_line1 = ता अब्रवीत् यथायतनं प्रविशतेति । अग्निः वाग्भूत्वा मुखं प्राविशत् । वायुः प्राणो भूत्वा नासिके प्राविशत् आदित्यश्चक्षुर्भूत्वाऽक्षिणी प्राविशत् । दिशः श्रोत्रं भूत्वा कर्णौ प्राविशन् । औषधिवनस्पतयो लोमानि भूत्वा त्वचं प्राविशन् । चन्द्रमा मनो भूत्वा हृदयं प्राविशत् । मृत्युरपानो भूत्वा नाभिं प्राविशत् । आपो रेतो भूत्वा शिश्नं प्राविशन् ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S04_V05
-| id       = AIT_C02_S04_V05_B01
+| id = AIT_C02_S04_V05_B01
-| text     =
+| text =
 ... विशतेति स चाब्रवीत् ।
 विविशुश्च यथोत्पन्नाः सर्वे देवाश्चतुर्मुखम् ॥
@@ Line 3,328: / Line 3,538: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S04_V06
+| verse_id = AIT_C02_S04_V06
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = तमशनापिपासे अब्रूतामावाभ्यामभि प्रजानीहीति । ते अब्रवीदेतास्वेव वां देवतास्वाभजाम्येतासु भागिन्यौ करोमीति । तस्माद्यस्मै कस्यै च देवतायै हविर्गृह्यते भागिन्यावेवास्यामशनापिपासे भवतः ॥ २ ॥
+| verse_line1 = तमशनापिपासे अब्रूतामावाभ्यामभि प्रजानीहीति । ते अब्रवीदेतास्वेव वां देवतास्वाभजाम्येतासु भागिन्यौ करोमीति । तस्माद्यस्मै कस्यै च देवतायै हविर्गृह्यते भागिन्यावेवास्यामशनापिपासे भवतः ॥ २ ॥
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S04_V06
-| id       = AIT_C02_S04_V06_B01
+| id = AIT_C02_S04_V06_B01
-| text     =
+| text =
 अशनापिपासामानी तु द्विरूपो मारुतोऽवदत् ।
 कुर्वाज्ञामावयोश्चैव यथा त्वच्छासनानुगौ ॥
@@ Line 3,349: / Line 3,560: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S04_V07
+| verse_id = AIT_C02_S04_V07
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = स ईक्षेतेमे नु लोकाश्च लोकपालाश्चान्नमेभ्यः सृजा इति । सोऽपोऽभ्यतपत् । ताभ्योऽभितप्ताभ्यो मूर्तिरजायत । या वै सा मूर्तिरजायतान्नं वै तत् । तदेतत्सृष्टं पराङ् अत्यजिघांसत् ।
+| verse_line1 = स ईक्षेतेमे नु लोकाश्च लोकपालाश्चान्नमेभ्यः सृजा इति । सोऽपोऽभ्यतपत् । ताभ्योऽभितप्ताभ्यो मूर्तिरजायत । या वै सा मूर्तिरजायतान्नं वै तत् । तदेतत्सृष्टं पराङ् अत्यजिघांसत् ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S04_V07
-| id       = AIT_C02_S04_V07_B01
+| id = AIT_C02_S04_V07_B01
-| text     =
+| text =
 पुनरैच्छत् केशवोऽसावन्नमेभ्यः सृजा इति ।
 अबाख्याः देवताः पूर्वं सृष्टा ब्रह्मादिकाः पुनः ॥
@@ Line 3,375: / Line 3,587: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S04_V08
+| verse_id = AIT_C02_S04_V08
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = तद्वाचाऽजिघृक्षत् तन्नाशक्नोद् वाचा ग्रहीतुम् । स यद्धैनद्वाचाऽग्रहैष्यदभिव्याहृत्य हैवान्नमत्रप्स्यत् । तत्प्राणेनाजिघृक्षत् । तन्नाशक्नोत्प्राणेन ग्रहीतुम् । स यद्धैनत् प्राणेनाग्रहैष्यदभिप्राण्य हैवान्नमत्रप्स्यत् । तच्चक्षुषाऽजिघृक्षत् । तन्नाशक्नोच्चक्षुषा ग्रहीतुम् । स यद्धैनच्चक्षुषाऽग्रहैष्यद् दृष्ट्वा हैवान्नमत्रप्स्यत् । तच्छ्रोत्रेणाजिघृक्षत् तन्नाशक्नोच्छ्रोत्रेण ग्रहीतुं । स यद्धैनच्छ्रोत्रेणाग्रहैष्यत् श्रुत्वा हैवान्नमत्रप्स्यत् । तत् त्वचाऽजिघृक्षत् तन्नाशक्नोत् त्वचा ग्रहीतुम् । स यद्धैनत् त्वचाऽग्रहैष्यत् स्पृष्ट्वा हैवान्नमत्रप्स्यत् । तन्मनसाऽजिघृक्षत् तन्नाशक्नोत् मनसा ग्रहीतुम् । स यद्धैतन्मनसाऽग्रहैष्यद् ध्यात्वा हैवान्नमत्रप्स्यत् । तच्छिश्नेनाजिघृक्षत् तन्नाशक्नोच्छिश्नेन ग्रहीतुम् । स यद्धैनच्छिश्नेनाग्रहैष्यद्विसृज्य हैवान्नमत्रप्स्यत् । तदपानेनाजिघृक्षत् । तदाऽवयत् । सैषोऽन्नस्य ग्रहो यद्वायुरन्नायुर्वा एष यद्वायुः ।
+| verse_line1 = तद्वाचाऽजिघृक्षत् तन्नाशक्नोद् वाचा ग्रहीतुम् । स यद्धैनद्वाचाऽग्रहैष्यदभिव्याहृत्य हैवान्नमत्रप्स्यत् । तत्प्राणेनाजिघृक्षत् । तन्नाशक्नोत्प्राणेन ग्रहीतुम् । स यद्धैनत् प्राणेनाग्रहैष्यदभिप्राण्य हैवान्नमत्रप्स्यत् । तच्चक्षुषाऽजिघृक्षत् । तन्नाशक्नोच्चक्षुषा ग्रहीतुम् । स यद्धैनच्चक्षुषाऽग्रहैष्यद् दृष्ट्वा हैवान्नमत्रप्स्यत् । तच्छ्रोत्रेणाजिघृक्षत् तन्नाशक्नोच्छ्रोत्रेण ग्रहीतुं । स यद्धैनच्छ्रोत्रेणाग्रहैष्यत् श्रुत्वा हैवान्नमत्रप्स्यत् । तत् त्वचाऽजिघृक्षत् तन्नाशक्नोत् त्वचा ग्रहीतुम् । स यद्धैनत् त्वचाऽग्रहैष्यत् स्पृष्ट्वा हैवान्नमत्रप्स्यत् । तन्मनसाऽजिघृक्षत् तन्नाशक्नोत् मनसा ग्रहीतुम् । स यद्धैतन्मनसाऽग्रहैष्यद् ध्यात्वा हैवान्नमत्रप्स्यत् । तच्छिश्नेनाजिघृक्षत् तन्नाशक्नोच्छिश्नेन ग्रहीतुम् । स यद्धैनच्छिश्नेनाग्रहैष्यद्विसृज्य हैवान्नमत्रप्स्यत् । तदपानेनाजिघृक्षत् । तदाऽवयत् । सैषोऽन्नस्य ग्रहो यद्वायुरन्नायुर्वा एष यद्वायुः ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S04_V08
-| id       = AIT_C02_S04_V08_B01
+| id = AIT_C02_S04_V08_B01
-| text     =
+| text =
 ... तं तदाऽसौ चतुर्मुखः ।
 अत्तुं वागादिभिः सर्वैरैच्छन्नाप्यशकत् तदा ॥
@@ Line 3,407: / Line 3,620: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S04_V09
+| verse_id = AIT_C02_S04_V09
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = स ईक्षत कथं न्विदं मदृते स्यादिति । स ईक्षत कतरेण प्रपद्या इति । स ईक्षत यदि वाचाऽभिव्याहृतं यदि प्राणेनाभिप्राणितं यदि चक्षुषा दृष्टं यदि श्रोत्रेण श्रुतं यदि त्वचा स्पृष्टं यदि मनसा ध्यातं यद्यपानेनाभ्यपानितं यदि शिश्नेन विसृष्टमथ कोऽहमिति ।
+| verse_line1 = स ईक्षत कथं न्विदं मदृते स्यादिति । स ईक्षत कतरेण प्रपद्या इति । स ईक्षत यदि वाचाऽभिव्याहृतं यदि प्राणेनाभिप्राणितं यदि चक्षुषा दृष्टं यदि श्रोत्रेण श्रुतं यदि त्वचा स्पृष्टं यदि मनसा ध्यातं यद्यपानेनाभ्यपानितं यदि शिश्नेन विसृष्टमथ कोऽहमिति ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S04_V09
-| id       = AIT_C02_S04_V09_B01
+| id = AIT_C02_S04_V09_B01
-| text     =
+| text =
 देवतानां प्रवेशात् तु पूर्वमेव जनार्दनः ॥
 इत्थमैक्षत देवेशो ब्रह्माद्या यदि मां विना ।
@@ Line 3,429: / Line 3,643: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S04_V10
+| verse_id = AIT_C02_S04_V10
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = स एतमेव सीमानं विदार्यैतया द्वारा प्रापद्यत । सैषा विदृतिर्नाम द्वाः । तदेतन्नान्दनम् । तस्य त्रय आवसथाः । त्रयः स्वप्नाः । अयमावसथोऽयमावसथ इति ।
+| verse_line1 = स एतमेव सीमानं विदार्यैतया द्वारा प्रापद्यत । सैषा विदृतिर्नाम द्वाः । तदेतन्नान्दनम् । तस्य त्रय आवसथाः । त्रयः स्वप्नाः । अयमावसथोऽयमावसथ इति ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S04_V10
-| id       = AIT_C02_S04_V10_B01
+| id = AIT_C02_S04_V10_B01
-| text     =
+| text =
 इति मत्वा विरिञ्चस्य शरीरं प्रविवेश सः ।
 मूर्धन्यनाड्या प्रथमं ब्रह्मवायुसमन्वितः ॥
@@ Line 3,457: / Line 3,672: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S04_V11
+| verse_id = AIT_C02_S04_V11
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = स जातो भूतान्यभिव्यैख्यत् । किमिहान्यं वावदिषदिति । स एतमेव पुरुषं ब्रह्मततममपश्यत् । इदमदर्शमिती३ ॥
+| verse_line1 = स जातो भूतान्यभिव्यैख्यत् । किमिहान्यं वावदिषदिति । स एतमेव पुरुषं ब्रह्मततममपश्यत् । इदमदर्शमिती३ ॥
-| verse_line2  = तस्मादिदन्द्रो नामेदन्द्रो ह वै नाम । तमिदन्द्रं सन्तमिन्द्र इत्याचक्षते परोक्षेण । परोक्षप्रिया इव हि देवाः परोक्षप्रिया इव हि देवाः ॥ ३ ॥
+| verse_line2 = तस्मादिदन्द्रो नामेदन्द्रो ह वै नाम । तमिदन्द्रं सन्तमिन्द्र इत्याचक्षते परोक्षेण । परोक्षप्रिया इव हि देवाः परोक्षप्रिया इव हि देवाः ॥ ३ ॥
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S04_V11
-| id       = AIT_C02_S04_V11_author-note
+| id = AIT_C02_S04_V11_author_note
-| text     =
+| text =
 ॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयारण्यके चतुर्थोऽध्यायः ॥
+| extra_class = gr-author-note
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S04_V11
-| id       = AIT_C02_S04_V11_B01
+| id = AIT_C02_S04_V11_B01
-| text     =
+| text =
 स एव भगवान् विष्णुः प्रादुर्भावात्मना पुनः ॥
 जातो मत्स्यादिरूपेण सर्वभूतेषु चाविशत् ।
@@ Line 3,506: / Line 3,724: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S04_V11
-| id       = AIT_C02_S04_V11_B01
+| id = AIT_C02_S04_V11_B01
-| text     =
+| text =
 आततगुणत्वादात्मा नारायणः । ब्रह्म पन्थाः सत्यं कर्मेति तस्यैव पञ्चरात्रप्रसिद्धैरेव नामभिरारब्धत्वाच्च ।
 }}
@@ Line 3,513: / Line 3,732: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S04_V11
-| id       = AIT_C02_S04_V11_B01
+| id = AIT_C02_S04_V11_B01
-| text     =
+| text =
 मुख्यतः कर्मनामा तु प्रादुर्भावात्मको हरिः ।
 अनिरुद्धतनुश्चैव तत्र ह्यमितचेष्टितः ॥
@@ Line 3,524: / Line 3,744: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S04_V11
-| id       = AIT_C02_S04_V11_B01
+| id = AIT_C02_S04_V11_B01
-| text     =
+| text =
 मत्सीन्द्रमिन्दो पवमान विष्णुम् इत्यादिश्रुतौ तस्मिन्नेव प्रसिद्धस्येन्द्रशब्दस्य बहुशोऽभ्यासाच्च । अकारस्य च विष्णावेव प्रसिद्धस्यात्राप्यभ्यासात् । तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी इति सूर्यमण्डले पुण्डरीकाक्षत्वेन निर्दिष्टस्यात्रापि य एष तपतीत्यादिना बहुशोऽभ्यासाच्च । सूर्यो हि हिरण्याक्षः । सविता देव आगादिति पिङ्गलाक्षः प्रसिद्धः ।
 }}
@@ Line 3,531: / Line 3,752: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S04_V11
-| id       = AIT_C02_S04_V11_B01
+| id = AIT_C02_S04_V11_B01
-| text     =
+| text =
 विरूपाक्षः शिवः सूर्यः सुराचार्यो विनायकः ।
 पुण्डरीकेक्षणो विष्णुः सहस्राक्षः सुराधिपः ॥ इति च स्कान्दे ।
@@ Line 3,539: / Line 3,761: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S04_V11
-| id       = AIT_C02_S04_V11_B01
+| id = AIT_C02_S04_V11_B01
-| text     =
+| text =
 यो देवानां नामधा एक एव । नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति तं वै विष्णुं परममुदाहरन्ति । यमिन्द्रमाहुर्वरुणं यमाहुः ।
 चन्द्रसूर्यादयः शब्दा विष्णावेव हि मुख्यतः ।
@@ Line 3,549: / Line 3,772: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S04_V11
-| id       = AIT_C02_S04_V11_B01
+| id = AIT_C02_S04_V11_B01
-| text     =
+| text =
 णकारो बलं षकारः प्राण आत्मेत्यादिनान्तेऽपि विष्णुशब्दव्याख्यानेनोपसंहाराच्च ।
 }}
@@ Line 3,556: / Line 3,780: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S04_V11
-| id       = AIT_C02_S04_V11_B01
+| id = AIT_C02_S04_V11_B01
-| text     =
+| text =
 आत्मब्रह्मादयः शब्दास्तमृते विष्णुमव्ययम् ।
 न वर्तन्ते तदन्यत्र शृङ्गिबेरेऽग्निशब्दवत् ॥
@@ Line 3,565: / Line 3,790: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S04_V11
-| id       = AIT_C02_S04_V11_B01
+| id = AIT_C02_S04_V11_B01
-| text     =
+| text =
 एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः ।
 एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा नेशानः ।
@@ Line 3,575: / Line 3,801: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S04_V11
-| id       = AIT_C02_S04_V11_B01
+| id = AIT_C02_S04_V11_B01
-| text     =
+| text =
 अग्रशब्दो गुणाधिक्यवाची । इदं रमाब्रह्माशिवादिकं सर्वं जगदपेक्ष्यात्मैवाग्रे विष्णुरेवाग्र्यः सर्वगुणैरित्यर्थः । तत्र हेतुस्तदन्यत् ककिञ्चिन्न मिषदासीत् । सर्वस्याप्युन्मेषणं नासीदित्यर्थः । स्वत उन्मेषणं कस्यापि नास्ति । अस्तिशब्दवदासीच्छब्दोऽपि सर्वकालसाधारणः । भगवत्प्रसादादेव सर्वदा सर्वं ककिञ्चिदुन्मिषति । स्वातन्त्र्येण पूर्णोन्मेषो विष्णुरेव ।
 }}
@@ Line 3,582: / Line 3,809: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S04_V11
-| id       = AIT_C02_S04_V11_B01
+| id = AIT_C02_S04_V11_B01
-| text     =
+| text =
 उन्मेषो गुणसम्पूर्तेरुद्रिक्तानुभवः स्मृतः ।
 तदेव मिषणं नाम सद्रूपं मिनुते यतः ॥
@@ Line 3,593: / Line 3,821: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S04_V11
-| id       = AIT_C02_S04_V11_B01
+| id = AIT_C02_S04_V11_B01
-| text     =
+| text =
 नास्ति नारायणसमं न भूतं न भविष्यति । इति च भारते ।
 }}
@@ Line 3,600: / Line 3,829: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S04_V11
-| id       = AIT_C02_S04_V11_B01
+| id = AIT_C02_S04_V11_B01
-| text     =
+| text =
 सर्वजीवानां रमायाश्च प्रलयेऽपि विद्यमानत्वादेव नाग्र इति कालापेक्षया । तदधीनमिषत्वादन्येषामग्र्यः स एवेत्याशयः । तदधीनत्वमेव तेषां सृष्ट्यादिना दर्शयति । स्थूलशरीरस्य पूर्वाभावस्तत एवार्थतः सिद्ध्यति ।
 }}
@@ Line 3,607: / Line 3,837: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S04_V11
-| id       = AIT_C02_S04_V11_B01
+| id = AIT_C02_S04_V11_B01
-| text     =
+| text =
 प्रलयेऽप्यखिलं देवी रमा विष्णुप्रसादतः ।
 जानाति नित्यज्ञानेन मुक्ता ध्यानस्थिता लये ॥
@@ Line 3,616: / Line 3,847: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S04_V11
-| id       = AIT_C02_S04_V11_B01
+| id = AIT_C02_S04_V11_B01
-| text     =
+| text =
 ब्रह्मादीनां शरीरान्तरस्यापि प्रलयेऽनुक्तेरेवाभावः सिद्ध्यति ।
 }}
@@ Line 3,623: / Line 3,855: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S04_V11
-| id       = AIT_C02_S04_V11_B01
+| id = AIT_C02_S04_V11_B01
-| text     =
+| text =
 आत्मा ब्रह्माग्र इत्यादि गुणाग्र्यत्वं हरेर्वदेत् ।
 कालज्यैष्ट्यं न यस्मात् तत्सृष्ट्युक्तेरेव सिध्यति ॥
@@ Line 3,632: / Line 3,865: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S04_V11
-| id       = AIT_C02_S04_V11_B01
+| id = AIT_C02_S04_V11_B01
-| text     =
+| text =
 गुणाग्र्यतायामेव कालज्यैष्ठ्यस्याप्यन्तर्भावाच्च । अं विष्णुं बिभर्तीत्यम्भो विष्णुलोको दिवः परे महदादयश्च । दिव्यपि भगवान् प्रतितिष्ठतीति प्रतिष्ठा । तेषु सर्वेषु प्रत्यक्षतश्चरति विष्णुस्तस्मादम्भ इत्युच्यते । दिवः परे द्यौश्चाम्भोनामका इत्यर्थः । सूर्यमरीचीनां तत्र विशेषेण वितत्वादन्तरिक्षं मरीचयः । मरीचीनामयनात् । पृथिव्यां क्षिप्रं मरन्तीति पृथिवी मरः ।
 }}
@@ Line 3,639: / Line 3,873: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S04_V11
-| id       = AIT_C02_S04_V11_B01
+| id = AIT_C02_S04_V11_B01
-| text     =
+| text =
 भूतेभ्योऽनन्तरं त्वण्डं सृष्ट्वा विष्णुः सुरान् प्रभुः ।
 लोकभेदांश्च चक्रेऽत्र पश्चाद् ब्रह्मा विशेषतः ॥
@@ Line 3,649: / Line 3,884: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S04_V11
-| id       = AIT_C02_S04_V11_B01
+| id = AIT_C02_S04_V11_B01
-| text     =
+| text =
 या अधस्तात् पूर्वमेव सृष्टा देवतास्ता आप इत्युच्यन्ते । आप इत्याप इतीति पूर्वं भगवदङ्गसृष्टानामेवाप्शब्देनोक्तेः । अयं पितैते पुत्रा इति च । आहं मां देवेभ्यो वेद ओमद्देवान् वेदेति च ।
 }}
@@ Line 3,656: / Line 3,892: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S04_V11
-| id       = AIT_C02_S04_V11_B01
+| id = AIT_C02_S04_V11_B01
-| text     =
+| text =
 ब्रह्मवायू च तद्भार्ये वीन्द्रशेषौ च तत्स्त्रियौ ।
 शिवस्तद्दयिता शक्रकामौ तद्दयितादयः ॥
@@ Line 3,682: / Line 3,919: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S04_V11
-| id       = AIT_C02_S04_V11_B01
+| id = AIT_C02_S04_V11_B01
-| text     =
+| text =
 अमूर्च्छयत् मूर्छिर्तमकरोत् । अग्निर्वाग् भूत्वेत्यादिना पश्चादैक्यप्रतीतेरेकस्यैव रूपद्वयं तदिति प्रतीयते । प्रजानीहि प्रकर्षेणानुजानीहि । अन्नदेवता च सर्वदेवतायुक्तो विरिञ्च एव । ग्रसनं चैतस्मिन् प्रवेश एव । न तु पीडा तस्य । एक एव हि ब्रह्मा भोक्तृभोज्यत्वेन स्थितो भोज्यरूपेणैकीभूयातितरां मुमोदेत्यर्थः । देवानामुपद्रवाभावाद् भोक्तृत्वशक्तियोजनमेवाशनापिपासाभ्यामन्ववार्जनम् । वायुरेव च भोक्तृत्वशक्तिरूपः ।
 यदि वागादीनामेवाभिव्याहरणादिशक्तिः स्यान्मां विना तर्हि विष्णुत्वं न मम स्यात् तस्मात् कोऽहं भवानीत्याक्षेपः । विशेषेण प्राणयति सर्वान् सर्वेभ्यो विशिष्टश्चेति हि विष्णुः । णकारो बलं षकारः प्राण आत्मेति व्याख्यानात् । तस्मान्मत्प्रेरिता एवैते अभिव्याहारादिशक्ता इत्यभिप्रायः ।
@@ Line 3,691: / Line 3,929: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S04_V11
-| id       = AIT_C02_S04_V11_B01
+| id = AIT_C02_S04_V11_B01
-| text     =
+| text =
 नायं दशरथाज्जातो न चापि वसुदेवतः ।
 क्वास्याज्ञानं कुतो दुःखं प्रादुर्भावेष्वपि प्रभोः ॥
@@ Line 3,704: / Line 3,943: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S04_V11
-| id       = AIT_C02_S04_V11_B01
+| id = AIT_C02_S04_V11_B01
-| text     =
+| text =
 एतमेव पुरुषं व्यासकृष्णकपिलराघवादिरूपं ततममपश्यत् । ततमं परिपूर्णतमं ब्रह्माऽपश्यत् । इदं मे स्वरूपमदर्शमेवाहमिति । रङ्गस्त्ववधारणे । रङ्गोऽवधारणे चैव संवादे च प्रयुज्यते इति पदविवेके । अपश्यदित्यत्र नातीतकालत्वं विवक्षितम् । अभिव्यैख्यदित्यभिशब्दस्यानुषङ्गात् । अपश्यत् पश्यतीति चैककालसम्बन्धं विना वक्तुमशक्यत्वात् तथा प्रयोगः
 }}
@@ Line 3,711: / Line 3,951: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S04_V11
-| id       = AIT_C02_S04_V11_B01
+| id = AIT_C02_S04_V11_B01
-| text     =
+| text =
 प्रयोग एककालीनः सर्वकालेऽनुषज्यते ।
 ददर्श विष्णुरित्यादौ नित्यचिद्रूपतो हरेः ॥
@@ Line 3,720: / Line 3,961: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S04_V11
-| id       = AIT_C02_S04_V11_B01
+| id = AIT_C02_S04_V11_B01
-| text     =
+| text =
 परोक्षप्रिया इवेत्यसुराणां सम्यगदर्शनेन पतनं देवानां प्रियं तथाऽप्यपरोक्षदर्शिन्येव प्रीतिं कुर्वन्तीतीवशब्दः ॥ ३ ॥
 }}
@@ Line 3,733: / Line 3,975: @@
 }}
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S05_V01
+| verse_id = AIT_C02_S05_V01
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = (अपक्रामन्तु गर्भिण्यः) ॐ पुरुषे ह वा अयमादितो गर्भो भवति । यदेतद्रेतस्तदेतत् सर्वेभ्योऽङ्गेभ्यस्तेजस्सम्भूतम् । आत्मन्येवात्मानं बिभर्ति । तद्यदा स्त्रियां सिञ्चत्यथैनज्जनयति ॥
+| verse_line1 = (अपक्रामन्तु गर्भिण्यः) ॐ पुरुषे ह वा अयमादितो गर्भो भवति । यदेतद्रेतस्तदेतत् सर्वेभ्योऽङ्गेभ्यस्तेजस्सम्भूतम् । आत्मन्येवात्मानं बिभर्ति । तद्यदा स्त्रियां सिञ्चत्यथैनज्जनयति ॥
-| verse_line2  = तदस्य प्रथमं जन्म । तत्स्त्रिया आत्मभूयं गच्छति यथा स्वमङ्गं तथा । तस्मादेनां न हिनस्ति । साऽस्यैतमात्मानमत्र गतं भावयति । सा भावयित्री भावयितव्या भवति । तं स्त्री गर्भं बिभर्ति । सोऽग्र एव कुमारं जन्मनोऽग्रेऽधिभावयति । स यत्कुमारं जन्मनोऽग्रेऽधिभावयत्यात्मानमेव तद्भावयत्येतेषां लोकानां सन्तत्या एवं सन्तता हीमे लोकाः ।
+| verse_line2 = तदस्य प्रथमं जन्म । तत्स्त्रिया आत्मभूयं गच्छति यथा स्वमङ्गं तथा । तस्मादेनां न हिनस्ति । साऽस्यैतमात्मानमत्र गतं भावयति । सा भावयित्री भावयितव्या भवति । तं स्त्री गर्भं बिभर्ति । सोऽग्र एव कुमारं जन्मनोऽग्रेऽधिभावयति । स यत्कुमारं जन्मनोऽग्रेऽधिभावयत्यात्मानमेव तद्भावयत्येतेषां लोकानां सन्तत्या एवं सन्तता हीमे लोकाः ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S05_V01
-| id       = AIT_C02_S05_V01_B01
+| id = AIT_C02_S05_V01_B01
-| text     =
+| text =
 अयं नारायणो देवः पुरुषे प्रथमं विशेत् ।
 अन्नस्थोऽन्नेन सहितस्तस्मिन् रेतस्त्वमागते ॥
@@ Line 3,763: / Line 4,006: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S05_V02
+| verse_id = AIT_C02_S05_V02
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = तदस्य द्वितीयं जन्म । सोऽस्यायमात्मा पुण्येभ्यः कर्मभ्यः प्रतिधीयते । अथास्यायमितर आत्मा कृतकृत्यो वयोगतः प्रैति । स इतः प्रयन्नेव पुनर्जायते । तदस्य तृतीयं जन्म ॥
+| verse_line1 = तदस्य द्वितीयं जन्म । सोऽस्यायमात्मा पुण्येभ्यः कर्मभ्यः प्रतिधीयते । अथास्यायमितर आत्मा कृतकृत्यो वयोगतः प्रैति । स इतः प्रयन्नेव पुनर्जायते । तदस्य तृतीयं जन्म ॥
-| verse_line2  = तदुक्तमृषिणा–
+| verse_line2 = तदुक्तमृषिणा–
-| verse_line3  = गर्भे नु सन्नन्वेषाममवेदमहं देवानां जनिमानि विश्वा ।
+| verse_line3 = गर्भे नु सन्नन्वेषाममवेदमहं देवानां जनिमानि विश्वा ।
-| verse_line4  = शतं मा पुर आयसीररक्षन्नधः श्येनो जवसा निरदीयमिति ॥
+| verse_line4 = शतं मा पुर आयसीररक्षन्नधः श्येनो जवसा निरदीयमिति ॥
-| verse_line5  = गर्भ एवैतच्छयानो वामदेव एवमुवाच । स एवं विद्वानस्माच्छरीरभेदादूर्ध्वं उत्क्रम्यामुष्मिन् स्वर्गे लोके सर्वान् कामानाप्त्वाऽमृतः समभवत् समभवत् (यथास्थानं गर्भिण्यः) ॥ १ ॥
+| verse_line5 = गर्भ एवैतच्छयानो वामदेव एवमुवाच । स एवं विद्वानस्माच्छरीरभेदादूर्ध्वं उत्क्रम्यामुष्मिन् स्वर्गे लोके सर्वान् कामानाप्त्वाऽमृतः समभवत् समभवत् (यथास्थानं गर्भिण्यः) ॥ १ ॥
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S05_V02
-| id       = AIT_C02_S05_V02_author-note
+| id = AIT_C02_S05_V02_author_note
-| text     =
+| text =
 ॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयारण्यके पञ्चमोऽध्यायः ॥
+| extra_class = gr-author-note
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S05_V02
-| id       = AIT_C02_S05_V02_B01
+| id = AIT_C02_S05_V02_B01
-| text     =
+| text =
 पृथिव्यां जन्म पुत्रस्य द्वितीयं विष्णुजन्म हि ।
 एतद्रूपं निधायैव जीवार्थे धर्मकर्तवे ॥
@@ Line 3,800: / Line 4,046: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S05_V02
-| id       = AIT_C02_S05_V02_B01
+| id = AIT_C02_S05_V02_B01
-| text     =
+| text =
 नात्र जीवोत्पत्तिमात्रमुच्यते । न हि जीवोत्पत्तिमात्रपरिज्ञानादमृतत्वं भवति । ज्ञातमेव सर्वैः पितापुत्रसम्बन्धमात्रं पश्वादिभिरपि । गर्भे नु सन्नन्वेषामवेदमहं देवानां जनिमानि विश्वा इत्युक्तार्थ उदाहृतमन्त्रे देवजन्मकथनाच्च । विष्णुर्हि परमो देवः । तेनैव सह सर्वेऽपि देवा जीवदेहजनने जायन्त इव । शरीरप्राप्तिरेव हि जन्मान्येषामपि । अयमेव विशेषो देवानां दुःखाभोगः । स्वातन्त्र्यं च विष्णोः ।
 आत्मन्येवात्मानं बिभर्ति आत्मानमेव तद्भावयतीत्याद्यात्मशब्दश्च मुख्यतो विष्णावेव युज्यते । णकारो बलं षकारः प्राण आत्मेति विष्णुशब्दार्थैकदेशवाचित्वाच्चात्मशब्दस्य । एतया द्वारा प्रापद्यतेति तस्यैव शरीरप्रवेशस्य प्रस्तुतत्वाच्च । जीवशरीरं परित्यज्यान्यत्रगमनमात्रं विष्णोरप्यस्तीति प्रैतीत्युक्तेऽप्यविरोधः । कृष्णराघवादिस्वरूपमेव ह्यसौ न परित्यजति ।
@@ Line 3,808: / Line 4,055: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S05_V02
-| id       = AIT_C02_S05_V02_B01
+| id = AIT_C02_S05_V02_B01
-| text     =
+| text =
 कृष्णो ह्यत्यक्तदेहोऽपि त्यक्तदेहवदेव च ।
 लोकानां दर्शयामास स्वरूपसदृशाकृतिम् ॥
@@ Line 3,821: / Line 4,069: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S05_V02
-| id       = AIT_C02_S05_V02_B01
+| id = AIT_C02_S05_V02_B01
-| text     =
+| text =
 प्रदर्श्यातप्ततपसामवितृप्तदृशां नृणाम् ।
 आदायान्तरधाद्यस्तु स्वबिम्बं लोकलोचनम् ॥
@@ Line 3,830: / Line 4,079: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S05_V02
-| id       = AIT_C02_S05_V02_B01
+| id = AIT_C02_S05_V02_B01
-| text     =
+| text =
 प्रेतां यज्ञस्य शम्भुवेत्यादिवत् प्रकृष्टगतिवाच्येवायं शब्दः । प्रकृष्टगतित्वादेव च मरणेऽपि प्रयुज्यते । एषामवेदमहमित्यत्रापि जीवभेद एवोक्तः । अन्यथा मम जनिमानीत्येवोच्येत । व्यर्थता चैषामित्यादिविशेषणानाम् । अवेदमित्यनेनैव स्वस्य सिद्धत्वादहमित्यप्यहेयत्वेनेति क्रियाविशेषणम् । जन्म जानन्नपि देवानां दुःखादिहेयरहितत्वेन व्यजानामीत्यर्थः । तस्मादहं मनुरित्यादावप्यहेयगुणं भगवन्तमेवाहंशब्दो वक्ति । सर्वान्तरत्वात् तस्मिन्नेवाभवमित्युत्तमपुरुषशब्दोऽपि सर्वो वर्तते ।
 }}
@@ Line 3,837: / Line 4,087: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S05_V02
-| id       = AIT_C02_S05_V02_B01
+| id = AIT_C02_S05_V02_B01
-| text     =
+| text =
 ओयत्वादहं विष्णुः स तु सर्वान्तरत्वतः ।
 अस्यस्मीत्यादिभिः शब्दैरुच्यतेऽन्योऽपि जीवतः ॥
@@ Line 3,846: / Line 4,097: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S05_V02
-| id       = AIT_C02_S05_V02_B01
+| id = AIT_C02_S05_V02_B01
-| text     =
+| text =
 न च मूढव्यवहार एव वेदनिर्णयाय भवति । किन्तु सर्वेषामनुभवो युक्तयश्च वाक्यान्तरं च निर्णयकारणम् । तस्मात् सर्वजीवादिभ्योऽन्यः सर्वोत्तमो विष्णुरेवात्रोक्तः ।
 }}
@@ Line 3,853: / Line 4,105: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S05_V02
-| id       = AIT_C02_S05_V02_B01
+| id = AIT_C02_S05_V02_B01
-| text     =
+| text =
 न वेदेषु पदं ककिञ्चिद्वर्णो वा व्यर्थ इष्यते ।
 यथायोग्यं चार्थभेद ऊह्यः सर्वत्र वेदिभिः ॥
@@ Line 3,862: / Line 4,115: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S05_V02
-| id       = AIT_C02_S05_V02_B01
+| id = AIT_C02_S05_V02_B01
-| text     =
+| text =
 शब्दा रेतोन्नमित्याद्या अपि तत्र गतं हरिम् ।
 वदन्त्यविष्णुवाची हि न शब्दः क्वचिदिष्यते ॥
@@ Line 3,871: / Line 4,125: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S05_V02
-| id       = AIT_C02_S05_V02_B01
+| id = AIT_C02_S05_V02_B01
-| text     =
+| text =
 भावयति सम्भावयति । सोऽग्र एव सोऽग्र्यो विष्णुरेव । पुत्रसम्भावनमपि तत्रस्थं विष्णुं सम्भावयामीति तत्तस्यैव भवति । एवं भावयतामेवैष पन्था उरुगाय इत्याद्यपि । तं पश्यन्ति पशव इत्याद्यपि दिव्यपश्वादीनामेव । अन्येषां स्वभावप्रवृत्तिः ।	ता एव देवताः शतं पुर आयसीर्ज्ञानिन्यो विशेषतः । अय पय गताविति धातोः । मानुषानपेक्ष्य पूर्णत्वात् पुरः । विष्णुर्मुख्यत एव पूर्णः । न च शरीरैर्जीवो रक्षितः । मुख्ये युज्यमाने च नामुख्यार्थः कल्प्यः । शमस्य विद्यते इति शी विष्णुः । पूर्णानन्दत्वात् । स एव ज्ञानत्वाद्यश्चेति श्यः । सोऽस्य जीवस्येन इति श्येनः । विष्णुं स्वामिनं ज्ञात्वेत्यर्थः । निरदीयं निष्क्रम्यातीतोऽस्मि गर्भवासम् ।
 }}
@@ Line 3,878: / Line 4,133: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S05_V02
-| id       = AIT_C02_S05_V02_B01
+| id = AIT_C02_S05_V02_B01
-| text     =
+| text =
 स्वर् आनन्दो विष्णुः । अत्रग इति स्वर्गलोको विष्णुलोकः । अमृतः सन् सर्वान् कामानाप्त्वा तानेव सर्वान् कामान् समभवदनुभवति । अपेक्षितवस्तुस्वीकारः आप्तिः । सम्भवो भोगः । तां समभवत् ततो मनुष्या आजायन्तेत्यादिवत् । मुक्त्यनन्तरमेव ह्यनुपचरितसर्वकामावाप्तिः । मुख्य एव चार्थः स्वीकार्यः । अमुक्तानां विष्णुलोकगानामपि न सर्वकामावाप्तिः । जयविजयादीनामप्रियदर्शनात् । अतोऽमृतः सन् सर्वान् कामानाप्त्वेत्यर्थः ।
 }}
@@ Line 3,885: / Line 4,141: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S05_V02
-| id       = AIT_C02_S05_V02_B01
+| id = AIT_C02_S05_V02_B01
-| text     =
+| text =
 मुक्तः कामानवाप्नोति भुङ्क्ते चैव यथेष्टतः । सर्वानपि निरातङ्कः सर्वदा च हरेर्वशः ॥ इति सत्तत्त्वे ॥
 }}
@@ Line 3,898: / Line 4,155: @@
 }}
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S06_V01
+| verse_id = AIT_C02_S06_V01
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = ॐ कोऽयमात्मेति वयमुपास्महे । कतरः स आत्मा । येन वा पश्यति । येन वा शृणोति । येन वा गन्धानाजिघ्रति । येन वा वाचं व्याकरोति । येन वा स्वादु चास्वादु च विजानाति ।
+| verse_line1 = ॐ कोऽयमात्मेति वयमुपास्महे । कतरः स आत्मा । येन वा पश्यति । येन वा शृणोति । येन वा गन्धानाजिघ्रति । येन वा वाचं व्याकरोति । येन वा स्वादु चास्वादु च विजानाति ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S06_V01
-| id       = AIT_C02_S06_V01_B01
+| id = AIT_C02_S06_V01_B01
-| text     =
+| text =
 अयं विष्णुर्हि किंरूप उपास्योऽस्माभिरच्युतः ।
 इत्यपृच्छद् रमा देवी महिदासं जनार्दनम् ॥
@@ Line 3,918: / Line 4,176: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S06_V02
+| verse_id = AIT_C02_S06_V02
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = यदेतद्धृदयं मनश्चैतत्सञ्ज्ञानमाज्ञानं विज्ञानं प्रज्ञानं मेधा दृष्टिर्धृतिर्मतिर्मनीषा जूतिः स्मृतिः सङ्कल्पः क्रतुरसुः कामोऽवश इति सर्वाण्येवैतानि प्रज्ञानस्य नामधेयानि भवन्ति ।
+| verse_line1 = यदेतद्धृदयं मनश्चैतत्सञ्ज्ञानमाज्ञानं विज्ञानं प्रज्ञानं मेधा दृष्टिर्धृतिर्मतिर्मनीषा जूतिः स्मृतिः सङ्कल्पः क्रतुरसुः कामोऽवश इति सर्वाण्येवैतानि प्रज्ञानस्य नामधेयानि भवन्ति ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S06_V02
-| id       = AIT_C02_S06_V02_B01
+| id = AIT_C02_S06_V02_B01
-| text     =
+| text =
 यो विष्णुर्हृदयमिति हृद्गतत्वात् प्रकीर्तितः ॥
 मन्तृत्वान्मन इत्येव यच्च ज्ञातृस्वरूपतः ।
@@ Line 3,953: / Line 4,212: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S06_V03
+| verse_id = AIT_C02_S06_V03
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = ऐष ब्रह्मैष इन्द्र एष प्रजापतिरेते सर्वे देवा इमानि च पञ्चमहाभूतानि पृथिवी वायुराकाश आपो ज्योतींषीत्येतानीमानि च क्षुद्रमिश्राणीव बीजानीतराणि चेतराणि चाण्डजानि च जारुजानि च स्वेदजानि चोद्भिजानि चाश्वा गावः पुरुषा हस्तिनो यत्किञ्चेदं प्राणि जङ्गमं च पतत्त्रि च यच्च स्थावरं सर्वं तत्प्रज्ञाननेत्रम् । प्रज्ञाने प्रतिष्ठितम् । प्रज्ञानेत्रोऽलोकः । प्रज्ञा प्रतिष्ठा । प्रज्ञानं ब्रह्म ।
+| verse_line1 = ऐष ब्रह्मैष इन्द्र एष प्रजापतिरेते सर्वे देवा इमानि च पञ्चमहाभूतानि पृथिवी वायुराकाश आपो ज्योतींषीत्येतानीमानि च क्षुद्रमिश्राणीव बीजानीतराणि चेतराणि चाण्डजानि च जारुजानि च स्वेदजानि चोद्भिजानि चाश्वा गावः पुरुषा हस्तिनो यत्किञ्चेदं प्राणि जङ्गमं च पतत्त्रि च यच्च स्थावरं सर्वं तत्प्रज्ञाननेत्रम् । प्रज्ञाने प्रतिष्ठितम् । प्रज्ञानेत्रोऽलोकः । प्रज्ञा प्रतिष्ठा । प्रज्ञानं ब्रह्म ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S06_V03
-| id       = AIT_C02_S06_V03_B01
+| id = AIT_C02_S06_V03_B01
-| text     =
+| text =
 ब्रह्मा शिवश्च शक्रश्च देवाश्चान्ये समस्तशः ॥
 तथैव पञ्चभूतानि पुण्यपापविमिश्रिताः ।
@@ Line 3,977: / Line 4,237: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S06_V04
+| verse_id = AIT_C02_S06_V04
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = स एतेन प्रज्ञेनात्मनाऽस्माल्लोकादुत्क्रम्य अमुष्मिन् स्वर्गे लोके सर्वान् कामानाप्त्वाऽमृतः समभवत् समभवत् ॥
+| verse_line1 = स एतेन प्रज्ञेनात्मनाऽस्माल्लोकादुत्क्रम्य अमुष्मिन् स्वर्गे लोके सर्वान् कामानाप्त्वाऽमृतः समभवत् समभवत् ॥
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S06_V04
-| id       = AIT_C02_S06_V04_B01
+| id = AIT_C02_S06_V04_B01
-| text     =
+| text =
 सोऽलोकनामा मुक्तास्तु चितिमात्रस्वरूपतः ।
 प्रकृष्टज्ञानरूपस्य प्रसादात् परमात्मनः ॥
@@ Line 3,999: / Line 4,260: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S06_V04
-| id       = AIT_C02_S06_V04_B01
+| id = AIT_C02_S06_V04_B01
-| text     =
+| text =
 जानन्त्यापि देव्या लोकानुग्रहार्थं विशेषज्ञानार्थं च कोऽयमात्मेति पृष्टः स भगवानाह । कतरः स आत्मेति । कतरः आनन्दतमः ।
 }}
@@ Line 4,006: / Line 4,268: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S06_V04
-| id       = AIT_C02_S06_V04_B01
+| id = AIT_C02_S06_V04_B01
-| text     =
+| text =
 यत्रोभयोः प्रयोगो न तत्रैकार्थो तरप्तमौ इति शब्दनिर्णये ।
 }}
@@ Line 4,013: / Line 4,276: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S06_V04
-| id       = AIT_C02_S06_V04_B01
+| id = AIT_C02_S06_V04_B01
-| text     =
+| text =
 यत्प्रेरणादयं जीवो दर्शनादीन् करोति च । रमाब्रह्मादीनामपि तत्प्रेरितत्वात् । सर्वेषां दर्शनादिकारणत्वमेकैकमपि तस्य लक्षणं भवतीति वाशब्दः सर्वत्रानुषज्यते ।प्रजापतिः शिवः लिङ्गाभिमानित्वात् ।
 }}
@@ Line 4,020: / Line 4,284: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S06_V04
-| id       = AIT_C02_S06_V04_B01
+| id = AIT_C02_S06_V04_B01
-| text     =
+| text =
 प्रजापतिः शिवः शेषो लिङ्गमित्यभिधीयते ।
 लिङ्गाभिमानी लोकस्य स्रष्टा गिरिश एव हि ॥इति शैवपुराणे ।
@@ Line 4,028: / Line 4,293: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S06_V04
-| id       = AIT_C02_S06_V04_B01
+| id = AIT_C02_S06_V04_B01
-| text     =
+| text =
 सममस्त्वनयोर्युद्धमिति प्राह प्रजापतिः ।
 वाक्यं शिवस्य तत् श्रुत्वा शक्रो नेत्याह सत्वरः ॥ इति भारते ।
@@ Line 4,036: / Line 4,302: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S06_V04
-| id       = AIT_C02_S06_V04_B01
+| id = AIT_C02_S06_V04_B01
-| text     =
+| text =
 क्षुद्रमिश्राणीव बीजानि शाल्यादिबीजवत् । भिन्नस्वभावा ब्रह्मादयः सर्वजीवाः ।
 ब्रह्माद्याः सर्व एवैते जीवा भिन्नस्वभावकाः ।
@@ Line 4,045: / Line 4,312: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S06_V04
-| id       = AIT_C02_S06_V04_B01
+| id = AIT_C02_S06_V04_B01
-| text     =
+| text =
 प्रथमेतराणीतिशब्दो मानुषाणाम् । द्वितीयो सुरादीनाम् । प्रज्ञानेत्रोऽलोक इति । अलोकशब्देन मुक्तसमुदाय उच्यते । ब्रह्मादिस्थावरान्तस्य लोकस्य सर्वं तत्प्रज्ञाननेत्रमिति विष्ण्वधीनत्वस्य पूर्वमेवोक्तत्वात् पुनः प्रज्ञाननोत्रोऽलोक इति मुक्तविषयमेव । मुक्तो ह्यलोक्यत्वादलोकः ।
 }}
@@ Line 4,052: / Line 4,320: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S06_V04
-| id       = AIT_C02_S06_V04_B01
+| id = AIT_C02_S06_V04_B01
-| text     =
+| text =
 अण्डजानि चेत्याद्युक्त्वा पुनरश्वा गाव इत्यादि देवादीनां मन आदेरेव जातानामपि स्वीकारार्थम् । अण्डजत्वाद्युत्पत्तिप्रकारोऽपि विष्ण्वधीन इति ज्ञापयितुं तत्कथनम् । तथाऽश्मानस्तृणकाष्ठाश्च सर्वे दिदृक्षये स्वां प्रकृतिं भजन्ते इति भारतवचनादश्मादीनामपि प्राणित्वात् तत्स्वीकारार्थं प्राणीति । गमनपतनस्थिरत्वादयोऽपि भावा विष्ण्वधीना इति ज्ञापयितुं जङ्गममित्यादिवचनम् ।
 }}
@@ Line 4,059: / Line 4,328: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S06_V04
-| id       = AIT_C02_S06_V04_B01
+| id = AIT_C02_S06_V04_B01
-| text     =
+| text =
 स एतेनेत्यलोकशब्दोक्तो मुक्तः परामृश्यते । सकलकर्ममुक्त्यनन्तरं हि शरीरादुत्क्रामति । प्रकृष्टज्ञानरूपेण विष्णुना प्रेरितः प्रज्ञेनात्मनैवोत्क्रम्य तेनैव सर्वान् कामानाप्त्वा तेनैव सर्वान् कामान् स भुङ्क्ते इति सर्वत्रानुषज्यते । प्रज्ञानेत्रोऽलोक इत्युक्ते कथं प्रज्ञानेत्रो मुक्त इत्याकाङ्क्षायां तस्यैव व्याख्यानं स एतेन प्रज्ञेनात्मनेत्यादि । अनुक्तविशेषणानामपि भगवदधीनत्वज्ञापनार्थं प्रज्ञानेत्रो लोक इति सामान्यवचनम् ।
 }}
@@ Line 4,066: / Line 4,336: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S06_V04
-| id       = AIT_C02_S06_V04_B01
+| id = AIT_C02_S06_V04_B01
-| text     =
+| text =
 अनारब्धफलानां च प्रारब्धानां च सर्वशः ।
 कर्मणां दाह एवायं मुक्तिरित्यभिधीयते ॥
@@ Line 4,079: / Line 4,350: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S06_V04
-| id       = AIT_C02_S06_V04_B01
+| id = AIT_C02_S06_V04_B01
-| text     =
+| text =
 ब्रह्मेन्द्रादिशब्दा विष्णावेव मुख्यत इति तद्व्यावृत्त्या जीवानां स्वीकारार्थमेष इत्यादिशब्दः । स हि भगवान् स्वनेत्रकोऽपि नानुग्राह्यः । अनुग्राह्यत्वं हि ब्रह्मादीनामत्र विवक्षितम् । नेयताऽनुग्राह्यतापि न सा विष्णोः स्वतोऽपि तु इति शब्दतत्त्वे ॥
 }}
@@ Line 4,086: / Line 4,358: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S06
-| id       = AIT_C02_S06_author-note
+| id = AIT_C02_S06_author_note
-| text     =
+| text =
 ॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयारण्यके षष्ठोऽध्यायः ॥
+| extra_class = gr-author-note
 }}
@@ Line 4,099: / Line 4,373: @@
 }}
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C02_S07_V01
+| verse_id = AIT_C02_S07_V01
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C02
+| chapter_id = AIT_C02
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = ॐ वाङ्मे मनसि प्रतिष्ठिता । मनो वाचि प्रतिष्ठितम् । आविरावीर्म एधि । वेदस्य म आणीस्थ श्रुतं मे मा प्रहासीः । अनेनाधीतेनाहोरात्रान् सन्दधामि । ऋतं वदिष्यामि । सत्यं वदिष्यामि । तन्मामवतु । तद्वक्तारमवतु । अवतु माम् । अवतु वक्तारम् ॥
+| verse_line1 = ॐ वाङ्मे मनसि प्रतिष्ठिता । मनो वाचि प्रतिष्ठितम् । आविरावीर्म एधि । वेदस्य म आणीस्थ श्रुतं मे मा प्रहासीः । अनेनाधीतेनाहोरात्रान् सन्दधामि । ऋतं वदिष्यामि । सत्यं वदिष्यामि । तन्मामवतु । तद्वक्तारमवतु । अवतु माम् । अवतु वक्तारम् ॥
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S07_V01
-| id       = AIT_C02_S07_V01_author-note
+| id = AIT_C02_S07_V01_author_note
-| text     =
+| text =
 ॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयारण्यके सप्तमोऽध्यायः ॥ ॥ इति द्वितीयारण्यकः समाप्तः॥
+| extra_class = gr-author-note
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S07_V01
-| id       = AIT_C02_S07_V01_B01
+| id = AIT_C02_S07_V01_B01
-| text     =
+| text =
 वाङ्मे मनसि प्रतिष्ठिता । अवबोधरूपे विष्णौ प्रतिष्ठिता । स च विष्णुर्मे वाचि स्थितः । यदेतद्धृदयं मनश्चेति विष्णुनामधेयेषूक्तत्वात् । आविराविर्म एधि हे विष्णो ममाविराविर्भव । आणीस्थित आण्यां स्थित विष्णो इति सम्बोधनम् ।
 }}
@@ Line 4,123: / Line 4,400: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S07_V01
-| id       = AIT_C02_S07_V01_B01
+| id = AIT_C02_S07_V01_B01
-| text     =
+| text =
 आधारः सर्ववेदानां वेदाणी प्राण उच्यते ।
 तस्मिन् स्थितो हरिर्नित्यमाणीस्थ इति गीयते ॥
@@ Line 4,132: / Line 4,410: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S07_V01
-| id       = AIT_C02_S07_V01_B01
+| id = AIT_C02_S07_V01_B01
-| text     =
+| text =
 आविरावीरिति दैर्घ्यमतिशयार्थे । आधिक्येऽधिकमिति सूत्रात् । अणशब्दस्य गतिवाचित्वाच्चलमाणमुच्यते । तस्य धारणेन तद्वानाणी । स्थापक इत्यर्थः । मे श्रुतं मा प्रहासीः मम विद्यागोचर एव सर्वदा भव । विस्मृतो मा भव । हे विष्णो अनेन त्वद्विषयेणैवाधीतेनाहोरात्रान् सन्दधामि । सर्वाहोरात्रेष्वपि त्वद्विषयाध्ययनमेव करोमीत्यर्थः । ऋतं यथावदवगतं त्वां वदिष्यामि । सत्यं साधुगुणैस्ततं सर्वनियन्तारं च । तद्विष्ण्वाख्यं ब्रह्म मामवत्विति तस्यैव विष्णोः परोक्षत्वेनैव प्रार्थनम् ।
 }}
@@ Line 4,139: / Line 4,418: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C02_S07_V01
-| id       = AIT_C02_S07_V01_B01
+| id = AIT_C02_S07_V01_B01
-| text     =
+| text =
 वाङ्म इत्यादिकं खण्डं विष्णुप्रार्थनरूपकम् ।
 अविघ्नत्वमभीप्सूनां शिष्याणां दृष्टवान् हरिः ॥ इति च ॥
@@ Line 4,154: / Line 4,434: @@
 }}
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C03_S01_V01
+| verse_id = AIT_C03_S01_V01
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C03
+| chapter_id = AIT_C03
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = अथाऽतः संहितायाः उपनिषत् ।
+| verse_line1 = अथाऽतः संहितायाः उपनिषत् ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S01_V01
-| id       = AIT_C03_S01_V01_B01
+| id = AIT_C03_S01_V01_B01
-| text     =
+| text =
 विष्णुनाम्नि षकारस्य णकारस्य च संहिताम् ।
 विष्णोस्तु बहुरूपाणां वाचिकामृषयो विदुः ॥
@@ Line 4,176: / Line 4,457: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C03_S01_V02
+| verse_id = AIT_C03_S01_V02
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C03
+| chapter_id = AIT_C03
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = पृथिवी पूर्वरूपम् । द्यौरुत्तररूपम् । वायुस्संहितेति माण्डूकेयः ।
+| verse_line1 = पृथिवी पूर्वरूपम् । द्यौरुत्तररूपम् । वायुस्संहितेति माण्डूकेयः ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S01_V02
-| id       = AIT_C03_S01_V02_B01
+| id = AIT_C03_S01_V02_B01
-| text     =
+| text =
 पृथिवीनामकं रूपं पृथुत्वात् पृथिवीस्थितम् ॥
 देवता पूर्ववर्णस्य पूर्वरूपं तदुच्यते ।
@@ Line 4,206: / Line 4,488: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C03_S01_V03
+| verse_id = AIT_C03_S01_V03
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C03
+| chapter_id = AIT_C03
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = आकाशः संहितेत्यस्य माक्षव्यो वेदयाञ्चक्रे । स हाविपरिहृतो मेने न मेऽस्य पुत्रेण समगादिति । समाने वै तत्परिहृतो मेन इत्यागस्त्यः ।
+| verse_line1 = आकाशः संहितेत्यस्य माक्षव्यो वेदयाञ्चक्रे । स हाविपरिहृतो मेने न मेऽस्य पुत्रेण समगादिति । समाने वै तत्परिहृतो मेन इत्यागस्त्यः ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S01_V03
-| id       = AIT_C03_S01_V03_B01
+| id = AIT_C03_S01_V03_B01
-| text     =
+| text =
 आकाशस्थ आकाशनामा भगवान् वर्णयोर्मध्यदेवतेति माक्षव्यः । उभयरूपसंहितत्वात् संहितानामकः । स माण्डूकेयस्तेन माक्षव्येणापरिहृतः स्वपक्षः इति मेने । मे मदीयेन मदुपासितेनास्याकाशस्य पुत्रेण वायुना न समागादसौ माक्षव्यः । वायुस्थविष्ण्वनुपासनात् । यद्यप्याकाशस्थो भगवान् संहितानामको भवति । तथापि न वायुस्थस्यासंहितात्वं भवतीत्यपरिहृतत्वम् । परिहृतो माण्डूकेयपक्ष इत्यहं मेन इत्यागस्त्यः । आकाशे विष्णूपासनस्याधिकफलत्वात् । पिता ह्याकाशो वायोः ।
 }}
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C03_S01_V04
+| verse_id = AIT_C03_S01_V04
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C03
+| chapter_id = AIT_C03
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = समानं ह्येतद्भवति वायुश्चाकाशश्चेत्यधिदैवतम् ।
+| verse_line1 = समानं ह्येतद्भवति वायुश्चाकाशश्चेत्यधिदैवतम् ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S01_V04
-| id       = AIT_C03_S01_V04_B01
+| id = AIT_C03_S01_V04_B01
-| text     =
+| text =
 भगवतस्तु पक्षः समत्वमेव वाय्वाकाशयोरिति । आकाशस्य पितृत्वाद् वायोर्बलाधिकत्वाच्चोभयोरुपासनास्थानत्वे साम्यम् । तस्मादुभावपि ग्राह्यौ । त्वगिन्द्रियदेवतात्वेनाकाशात् पूर्वमेव वायोः सात्विकाहङ्कारजत्वाद् वायोराकाशाद्गुणाधिकत्वम् । तथाप्यत्राकाशस्य पितृत्वं व्याप्तिश्चाधिकेत्युपासनायां साम्यम् ॥
 }}
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C03_S01_V05
+| verse_id = AIT_C03_S01_V05
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C03
+| chapter_id = AIT_C03
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = अथाध्यात्मम् । वाक्पूर्वरूपम् । मन उत्तररूपम् । प्राणस्संहितेति शूरवीरो माण्डूकेयः । अथ हास्य पुत्र आह ज्येष्ठः। मनः पूर्वरूपम् । वागुत्तररूपम् । मनसा वा अग्रे सङ्कल्पयति । अथ वाचा व्याहरति । तस्मान्मन एव पूर्वरूपम् । वागुत्तररूपम् । प्राणस्त्वेव संहितेति । समानमेनयोरत्र पितुश्च पुत्रस्य च ।
+| verse_line1 = अथाध्यात्मम् । वाक्पूर्वरूपम् । मन उत्तररूपम् । प्राणस्संहितेति शूरवीरो माण्डूकेयः । अथ हास्य पुत्र आह ज्येष्ठः। मनः पूर्वरूपम् । वागुत्तररूपम् । मनसा वा अग्रे सङ्कल्पयति । अथ वाचा व्याहरति । तस्मान्मन एव पूर्वरूपम् । वागुत्तररूपम् । प्राणस्त्वेव संहितेति । समानमेनयोरत्र पितुश्च पुत्रस्य च ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S01_V05
-| id       = AIT_C03_S01_V05_B01
+| id = AIT_C03_S01_V05_B01
-| text     =
+| text =
 अत्र प्राणाख्यस्य प्राणे स्थितस्य विष्णोः संहितानामत्वे पितापुत्रयोः साम्यमेव । अन्यत्र तु पुत्रपक्ष एव बलीयान् । युक्तिमत्वात् ।
 }}
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C03_S01_V06
+| verse_id = AIT_C03_S01_V06
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C03
+| chapter_id = AIT_C03
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = स एषोऽश्वरथः प्रष्टिवाहनो मनोवाक्प्राणसंहतः । स य एवमेतां संहितां वेद सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन । सर्वमायुरेतीति नु माण्डूकेयानाम् ॥ १ ॥
+| verse_line1 = स एषोऽश्वरथः प्रष्टिवाहनो मनोवाक्प्राणसंहतः । स य एवमेतां संहितां वेद सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन । सर्वमायुरेतीति नु माण्डूकेयानाम् ॥ १ ॥
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S01_V06
-| id       = AIT_C03_S01_V06_B01
+| id = AIT_C03_S01_V06_B01
-| text     =
+| text =
 मनोवाक्प्राणनामाऽसौ मन आदिषु संस्थितः ।
 विष्णुस्तस्य रथो देह इन्द्रियाश्वः प्रकीर्तितः ॥
@@ Line 4,273: / Line 4,559: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S01_V06
-| id       = AIT_C03_S01_V06_B01
+| id = AIT_C03_S01_V06_B01
-| text     =
+| text =
 प्रष्टिः स पृच्छनीयत्वात् परमात्मा जनार्दनः ।
 वक्तृत्वाच्चैव वाङ्नामा मनो मन्तृत्वहेतुतः ॥
@@ Line 4,282: / Line 4,569: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S01_V06
-| id       = AIT_C03_S01_V06_B01
+| id = AIT_C03_S01_V06_B01
-| text     =
+| text =
 प्राणन्नेव प्राणो नाम भवति ।
 वदन् वाक्पश्यंश्चक्षुः शृण्वन् श्रोत्रं मन्वानो मनस्तान्यस्यैव तानि कर्मनामान्येव इति च श्रुतिः ।
@@ Line 4,290: / Line 4,578: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S01_V06
-| id       = AIT_C03_S01_V06_B01
+| id = AIT_C03_S01_V06_B01
-| text     =
+| text =
 मुक्तिरेव स्वर्गलोकः । अमुष्मिन् स्वर्गे लोके सर्वान् कामानाप्त्वेति प्रस्तुतत्वात् ।
 }}
@@ Line 4,297: / Line 4,586: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S01_V06
-| id       = AIT_C03_S01_V06_B01
+| id = AIT_C03_S01_V06_B01
-| text     =
+| text =
 मुक्तः प्रकृष्टज्ञानैश्च वेदैर्विष्णूत्थतेजसा ।
 नित्यायुषा च युक्तः स्यात् संहितारूपविद्धरेः ॥ इति च ।
@@ Line 4,305: / Line 4,595: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S01_V06
-| id       = AIT_C03_S01_V06_B01
+| id = AIT_C03_S01_V06_B01
-| text     =
+| text =
 प्रकृष्टत्वेन जननात् प्रजेति ज्ञानम् । पान्ति शंसाधनाश्चेति पशवो वेदाः । परब्रह्मणो विष्णोर्वरणादेव सम्यक् चायितं स्वरूपं तेजः ब्रह्मवर्चसम् । लौकिकप्रजादिकमपि तदिच्छतां यथायोग्यं भवति । माण्डूकेयैर्ऋषिभिरुपाश्रिता एता विद्याः ॥ १ ॥
 }}
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C03_S01_V07
+| verse_id = AIT_C03_S01_V07
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C03
+| chapter_id = AIT_C03
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = अथ शाकल्यस्य । पृथिवी पूर्वरूपम् । द्यौरुत्तररूपम् । वृष्टिः सन्धिः । पर्जन्यः सन्धाता । तदुतापि यत्रैतद्बलवदनूद्गृह्णन् सन्दधदहोरात्रे वर्षति । द्यावापृथिव्यौ समधातामित्युताप्याहुरितीन्वधिदैवतम् ।
+| verse_line1 = अथ शाकल्यस्य । पृथिवी पूर्वरूपम् । द्यौरुत्तररूपम् । वृष्टिः सन्धिः । पर्जन्यः सन्धाता । तदुतापि यत्रैतद्बलवदनूद्गृह्णन् सन्दधदहोरात्रे वर्षति । द्यावापृथिव्यौ समधातामित्युताप्याहुरितीन्वधिदैवतम् ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S01_V07
-| id       = AIT_C03_S01_V07_B01
+| id = AIT_C03_S01_V07_B01
-| text     =
+| text =
 वराहो वामनः सिंह इति रूपत्रयं हरेः ।
 पूर्वोत्तरार्णमध्येषु स्थितमुक्तं सनातनम् ॥
@@ Line 4,332: / Line 4,624: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C03_S01_V08
+| verse_id = AIT_C03_S01_V08
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C03
+| chapter_id = AIT_C03
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = अथाध्यात्मम् ॥
+| verse_line1 = अथाध्यात्मम् ॥
-| verse_line2  = पुरुषो ह वा अयं सर्व आनन्दं द्वे विदले भवत इत्याहुः । तस्येदमेव पृथिव्या रूपम् । इदं दिवः । तत्रायमन्तरेणाकाशो यथाऽसौ द्यावापृथिव्यावन्तरेणाकाशः । तस्मिन्हास्मिन्नाकाशे प्राण आयत्तो यथाऽमुष्मिन्नाकाशे वायुरायत्तः । यथाऽमूनि त्रीणि ज्योतींष्येवमिमानि पुरुषे त्रीणि ज्योतींषि । यथाऽसौ दिव्यादित्य एवमिदं शिरसि चक्षुर्यथाऽसावन्तरिक्षे विद्युदेवमिदमात्मनि हृदयं यथाऽयमग्निः पृथिव्यामेवमिदमुपस्थे रेतः । एवमु ह स्म सर्वलोकमात्मानमनुविधायाहेदमेव पृथिव्या रूपमिदं दिवः । स य एवमेतां संहितां वेद सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ॥
+| verse_line2 = पुरुषो ह वा अयं सर्व आनन्दं द्वे विदले भवत इत्याहुः । तस्येदमेव पृथिव्या रूपम् । इदं दिवः । तत्रायमन्तरेणाकाशो यथाऽसौ द्यावापृथिव्यावन्तरेणाकाशः । तस्मिन्हास्मिन्नाकाशे प्राण आयत्तो यथाऽमुष्मिन्नाकाशे वायुरायत्तः । यथाऽमूनि त्रीणि ज्योतींष्येवमिमानि पुरुषे त्रीणि ज्योतींषि । यथाऽसौ दिव्यादित्य एवमिदं शिरसि चक्षुर्यथाऽसावन्तरिक्षे विद्युदेवमिदमात्मनि हृदयं यथाऽयमग्निः पृथिव्यामेवमिदमुपस्थे रेतः । एवमु ह स्म सर्वलोकमात्मानमनुविधायाहेदमेव पृथिव्या रूपमिदं दिवः । स य एवमेतां संहितां वेद सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ॥
-| verse_line3  = २॥
+| verse_line3 = २॥
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S01_V08
-| id       = AIT_C03_S01_V08_B01
+| id = AIT_C03_S01_V08_B01
-| text     =
+| text =
 उर्व्यादीनां चतुर्णां च देह एव स्थितिं पुनः ।
 अधरार्धस्य चोर्व्याश्च साम्यमन्यस्य वै दिवा ॥
@@ Line 4,359: / Line 4,652: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S01_V08
-| id       = AIT_C03_S01_V08_B02
+| id = AIT_C03_S01_V08_B02
-| text     =
+| text =
 वर्षणाद् वृष्टिः । परं जनयतीति पर्जन्यनामा विष्णुः । सन्धिनोतीति सन्धिः । धिनु पृष्टाविति धातुः । सम्यग्धारणात् सन्धाता । वर्षणमेव द्यावापृथिव्योः सन्धानम् । पर्जन्यस्थो भगवांस्तत्कर्ता ॥२॥
 }}
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C03_S01_V09
+| verse_id = AIT_C03_S01_V09
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C03
+| chapter_id = AIT_C03
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = अथातो निर्भुजप्रवादाः । पृथिव्यायतनं निर्भुजम् । दिव्यायतनं प्रतृण्णम् । अन्तरिक्षायतनमुभयमन्तरेण । अथ यद्येनं निर्भुजं ब्रुवन्तमुपवदेदच्योष्ठाऽवराभ्यां स्थानाभ्यामित्येनं ब्रूयात् । अथ यद्येनं प्रतृण्णं ब्रुवन्तमुपवदेदच्योष्ठा उत्तराभ्यां स्थानाभ्यामित्येनं ब्रूयात् । यस्त्वेवोभयमन्तरेणाह तस्य नास्त्युपवादः ।
+| verse_line1 = अथातो निर्भुजप्रवादाः । पृथिव्यायतनं निर्भुजम् । दिव्यायतनं प्रतृण्णम् । अन्तरिक्षायतनमुभयमन्तरेण । अथ यद्येनं निर्भुजं ब्रुवन्तमुपवदेदच्योष्ठाऽवराभ्यां स्थानाभ्यामित्येनं ब्रूयात् । अथ यद्येनं प्रतृण्णं ब्रुवन्तमुपवदेदच्योष्ठा उत्तराभ्यां स्थानाभ्यामित्येनं ब्रूयात् । यस्त्वेवोभयमन्तरेणाह तस्य नास्त्युपवादः ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S01_V09
-| id       = AIT_C03_S01_V09_B01
+| id = AIT_C03_S01_V09_B01
-| text     =
+| text =
 पृथिवीस्थो वराहस्तु संहितादेवतोदिता ।
 दिविष्ठो वामनश्चैव सम्प्रोक्तः पददेवता ॥
@@ Line 4,390: / Line 4,685: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S01_V09
-| id       = AIT_C03_S01_V09_B01
+| id = AIT_C03_S01_V09_B01
-| text     =
+| text =
 भञ्जनवर्जितत्वान्निर्भुजं संहिता । तृण च्छेदन इति धातोः प्रतृण्णं पदम् । उभयमन्तरेण क्रमः । निर्भुजमूलत्वात् पदादीनां तद्विषयप्रवादा अपि निर्भुजप्रवादा इत्येवोच्यन्ते ।पृथिवीस्थितपृथिवीनामकविष्ण्वायतनं पृथिव्यायतनमित्यादि । अवराभ्यां पृथिव्यन्तरिक्षाभ्यां च्युतोऽसीति । उत्तराभ्यामन्तरिक्षद्युभ्याम् ।
 }}
@@ Line 4,397: / Line 4,693: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S01_V09
-| id       = AIT_C03_S01_V09_B01
+| id = AIT_C03_S01_V09_B01
-| text     =
+| text =
 क्रमस्वाध्यायकृद्यस्तं विशेषेण न निन्दयेत् ।
 लोकत्रयादपि भ्रष्टो यस्मात् तन्निन्दको भवेत् ॥ इति च ।
@@ Line 4,405: / Line 4,702: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C03_S01_V10
+| verse_id = AIT_C03_S01_V10
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C03
+| chapter_id = AIT_C03
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = यद्धि सन्धिं विवर्तयति तन्निर्भुजस्य रूपम् । अथ यच्छुद्धे अक्षरे अभिव्याहरति तत्प्रतृण्णस्य । अग्र उ एवोभयमन्तरेणोभयं व्याप्तं भवति । अन्नाद्यकामो निर्भुजं ब्रूयात् । स्वर्गकामः प्रतृण्णम् । उभयकाम उभयमन्तरेण । अथ यद्येनं निर्भुजं ब्रुवन्तं पर उपवदेत् पृथिवीं देवतामारः पृथिवी त्वा देवता रिष्यतीत्येनं ब्रूयात् । अथ यद्येनं प्रतृण्णं ब्रुवन्तं पर उपवदेद्दिवं देवतामारो द्यौस्त्वा देवता रिष्यतीत्येनं ब्रूयात् । अथ यद्येनमुभयमन्तरेण ब्रुवन्तं पर उपवदेदन्तरिक्षं देवतामारोऽन्तरिक्षं त्वा देवता रिष्यतीत्येनं ब्रूयात् । यथा तु कथा च ब्रुवन्वाब्रुवन्तं वा ब्रूयादभ्याशमेव यत्तथा स्यात् ।
+| verse_line1 = यद्धि सन्धिं विवर्तयति तन्निर्भुजस्य रूपम् । अथ यच्छुद्धे अक्षरे अभिव्याहरति तत्प्रतृण्णस्य । अग्र उ एवोभयमन्तरेणोभयं व्याप्तं भवति । अन्नाद्यकामो निर्भुजं ब्रूयात् । स्वर्गकामः प्रतृण्णम् । उभयकाम उभयमन्तरेण । अथ यद्येनं निर्भुजं ब्रुवन्तं पर उपवदेत् पृथिवीं देवतामारः पृथिवी त्वा देवता रिष्यतीत्येनं ब्रूयात् । अथ यद्येनं प्रतृण्णं ब्रुवन्तं पर उपवदेद्दिवं देवतामारो द्यौस्त्वा देवता रिष्यतीत्येनं ब्रूयात् । अथ यद्येनमुभयमन्तरेण ब्रुवन्तं पर उपवदेदन्तरिक्षं देवतामारोऽन्तरिक्षं त्वा देवता रिष्यतीत्येनं ब्रूयात् । यथा तु कथा च ब्रुवन्वाब्रुवन्तं वा ब्रूयादभ्याशमेव यत्तथा स्यात् ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S01_V10
-| id       = AIT_C03_S01_V10_B01
+| id = AIT_C03_S01_V10_B01
-| text     =
+| text =
 उपवदेदित्युक्तो मनुष्यमात्रः । पर उपवदेदित्यसुरः । सर्वशत्रुत्वात् ।
 }}
@@ Line 4,422: / Line 4,720: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S01_V10
-| id       = AIT_C03_S01_V10_B01
+| id = AIT_C03_S01_V10_B01
-| text     =
+| text =
 अमुक्तियोग्यैस्तु नरैर्विदुषां निन्दने कृते ।
 ब्रूयाल्लोकच्युतोऽसीति निन्दितोऽसुरसर्गगैः ॥
@@ Line 4,432: / Line 4,731: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S01_V10
-| id       = AIT_C03_S01_V10_B01
+| id = AIT_C03_S01_V10_B01
-| text     =
+| text =
 षणयोः सन्धिकरणात् संहिताध्ययनं भवेत् ।
 विषणुस्त्विति यो ब्रूयात् पदाध्यायी भवेत सः ॥
@@ Line 4,450: / Line 4,750: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S01_V10
-| id       = AIT_C03_S01_V10_B01
+| id = AIT_C03_S01_V10_B01
-| text     =
+| text =
 अग्र एव । अग्र्यमेवोभयमन्तरेण ।
 }}
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C03_S01_V11
+| verse_id = AIT_C03_S01_V11
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C03
+| chapter_id = AIT_C03
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = न त्वेवान्यत्कुशलाद् ब्राह्मणं ब्रूयात् । अतिद्युम्न एव ब्राह्मणं ब्रूयात् । नातिद्युम्ने च न ब्राह्मणं ब्रूयात् । नमो अस्तु ब्राह्मणेभ्य इति ह स्माऽऽह शूरवीरो माण्डूकेयः ॥ ३ ॥
+| verse_line1 = न त्वेवान्यत्कुशलाद् ब्राह्मणं ब्रूयात् । अतिद्युम्न एव ब्राह्मणं ब्रूयात् । नातिद्युम्ने च न ब्राह्मणं ब्रूयात् । नमो अस्तु ब्राह्मणेभ्य इति ह स्माऽऽह शूरवीरो माण्डूकेयः ॥ ३ ॥
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S01_V11
-| id       = AIT_C03_S01_V11_B01
+| id = AIT_C03_S01_V11_B01
-| text     =
+| text =
 द्युम्नो द्युतिस्वरूपत्वाद् विष्णुरेव प्रकीर्तितः ।
 योऽतिक्रमति तस्याज्ञामतिद्युम्नः प्रकीर्तितः ॥
@@ Line 4,477: / Line 4,779: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C03_S01_V12
+| verse_id = AIT_C03_S01_V12
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C03
+| chapter_id = AIT_C03
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = अथातोऽनुव्याहाराः । प्राणो वंश इति विद्यात् । स य एनं प्राणं वंशमुपवदेच्छक्नुवन्तं चेन्मन्येत प्राणं वंशं समधां३ । प्राणं मा वंशं सन्दधतं न शक्नोषीत्याह । प्राणस्त्वा वंशो हास्यतीत्येनं ब्रूयात् । अथ चेदशक्नुवन्तं मन्येत प्राणं वंशं समधित्सिषन्तं नाशकः सन्धातुं प्राणस्त्वा वंशो हास्यतीत्येनं ब्रूयात् । यथा तु कथा च ब्रुवन्वा ब्रुवन्तं वा ब्रूयादभ्याशमेव यत् तथा स्यात् । न त्वेवान्यत् कुशलाद् ब्राह्मणं ब्रूयात् । अतिद्युम्न एव ब्राह्मणं ब्रूयात् । नातिद्युम्ने च न ब्राह्मणं ब्रूयात् । नमो अस्तु ब्राह्मणेभ्य इति ह स्माह शूरवीरो माण्डूकेयः ॥
+| verse_line1 = अथातोऽनुव्याहाराः । प्राणो वंश इति विद्यात् । स य एनं प्राणं वंशमुपवदेच्छक्नुवन्तं चेन्मन्येत प्राणं वंशं समधां३ । प्राणं मा वंशं सन्दधतं न शक्नोषीत्याह । प्राणस्त्वा वंशो हास्यतीत्येनं ब्रूयात् । अथ चेदशक्नुवन्तं मन्येत प्राणं वंशं समधित्सिषन्तं नाशकः सन्धातुं प्राणस्त्वा वंशो हास्यतीत्येनं ब्रूयात् । यथा तु कथा च ब्रुवन्वा ब्रुवन्तं वा ब्रूयादभ्याशमेव यत् तथा स्यात् । न त्वेवान्यत् कुशलाद् ब्राह्मणं ब्रूयात् । अतिद्युम्न एव ब्राह्मणं ब्रूयात् । नातिद्युम्ने च न ब्राह्मणं ब्रूयात् । नमो अस्तु ब्राह्मणेभ्य इति ह स्माह शूरवीरो माण्डूकेयः ॥
-| verse_line2  = ४ ॥
+| verse_line2 = ४ ॥
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S01_V12
-| id       = AIT_C03_S01_V12_B01
+| id = AIT_C03_S01_V12_B01
-| text     =
+| text =
 भगवदुपासकस्य यस्मिन् कस्मिंश्चिद्दोष उक्ते तं प्रत्युक्तिप्रकारः पूर्वं दर्शितः । अनुव्याहारशब्देन भगवदुपासनाविषय एवास्याशक्त्यादिदोषं वदतः प्रत्युक्तिरुच्यते । निर्भुजं वदन्तमित्यादि त्ववस्थामात्रदर्शनम् । आत्मनो ज्ञानसामर्थ्यानुसारेण वक्तव्यत्वादनुव्याहारः ।
 }}
@@ Line 4,495: / Line 4,798: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S01_V12
-| id       = AIT_C03_S01_V12_B01
+| id = AIT_C03_S01_V12_B01
-| text     =
+| text =
 सर्वाधारत्वतो वंश इत्युपासीत यो हरिम् ।
 वायुं च मुक्तिमाप्नोति य एवं तदुपासकम् ॥
@@ Line 4,510: / Line 4,814: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S01_V12
-| id       = AIT_C03_S01_V12_B01
+| id = AIT_C03_S01_V12_B01
-| text     =
+| text =
 स य एनं प्राणं वंशमुपवदेत् प्राणं प्रत्येनमुपासकमुपवदेत् । प्राणस्य विष्णोः प्रियत्वं तव न प्राप्स्यतीति । नाशकः सन्धातुं मया सह सन्धानं कर्तुं नाशकः । मम प्रीतिं कर्तुं नाशकः ।
 }}
@@ Line 4,517: / Line 4,822: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S01_V12
-| id       = AIT_C03_S01_V12_B01
+| id = AIT_C03_S01_V12_B01
-| text     =
+| text =
 तद्भक्तभक्तेष्वपि यो न कुर्यात् प्रीतिमञ्जसा ।
 विष्णुर्जहाति तं पापमिह चामुत्र च प्रभुः ॥ इति च भारते ॥४ ॥
@@ Line 4,524: / Line 4,830: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C03_S01_V13
+| verse_id = AIT_C03_S01_V13
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C03
+| chapter_id = AIT_C03
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = अथ खल्वाहुर्निर्भुजवक्त्राः । पूर्वमक्षरं पूर्वरूपम् । उत्तरमुत्तररूपम् । योऽवकाशः पूर्वरूपोत्तररूपे अन्तरेण सा संहितेति ॥
+| verse_line1 = अथ खल्वाहुर्निर्भुजवक्त्राः । पूर्वमक्षरं पूर्वरूपम् । उत्तरमुत्तररूपम् । योऽवकाशः पूर्वरूपोत्तररूपे अन्तरेण सा संहितेति ॥
-| verse_line2  = स य एवमेतां संहितां वेद सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति । अथ वयं ब्रूमो निर्भुजवक्त्रा इति ह स्माह ह्रस्वो माण्डूकेयः । पूर्वमेवाक्षरं पूर्वरूपम् । उत्तरमुत्तररूपम् । योऽवकाशः पूर्वरूपोत्तररूपे अन्तरेण येन सन्धिं विवर्तयति येन स्वरास्वरं विजानाति येन मात्रामात्रां विभजते सा संहितेति । स य एवमेतां संहितां वेद सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति । अथ हास्य पुत्र आह मध्यमः प्रातीबोधीपुत्रः । अक्षरे खल्विमे अविकर्षन्ननेकीकुर्वन् यथावर्णमाह । तद्याऽसौ मात्रा पूर्वरूपोत्तररूपे अन्तरेण सन्धिविज्ञपनी साम तद्भवति । सामैवाहं संहितां मन्य इति ।
+| verse_line2 = स य एवमेतां संहितां वेद सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति । अथ वयं ब्रूमो निर्भुजवक्त्रा इति ह स्माह ह्रस्वो माण्डूकेयः । पूर्वमेवाक्षरं पूर्वरूपम् । उत्तरमुत्तररूपम् । योऽवकाशः पूर्वरूपोत्तररूपे अन्तरेण येन सन्धिं विवर्तयति येन स्वरास्वरं विजानाति येन मात्रामात्रां विभजते सा संहितेति । स य एवमेतां संहितां वेद सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति । अथ हास्य पुत्र आह मध्यमः प्रातीबोधीपुत्रः । अक्षरे खल्विमे अविकर्षन्ननेकीकुर्वन् यथावर्णमाह । तद्याऽसौ मात्रा पूर्वरूपोत्तररूपे अन्तरेण सन्धिविज्ञपनी साम तद्भवति । सामैवाहं संहितां मन्य इति ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S01_V13
-| id       = AIT_C03_S01_V13_B01
+| id = AIT_C03_S01_V13_B01
-| text     =
+| text =
 पूर्ववर्णस्थितं यत्तद्रूपं पूर्वाक्षराभिधम् ।
 वराहाख्यं हरेरन्यवर्णगं वामनाभिधम् ॥
@@ Line 4,551: / Line 4,858: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S01_V13
-| id       = AIT_C03_S01_V13_B01
+| id = AIT_C03_S01_V13_B01
-| text     =
+| text =
 मापयति त्रायति चेति मात्रा भगवान् । यथोच्चारितवर्णयोर्मध्यस्थितश्च ।
 }}
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C03_S01_V14
+| verse_id = AIT_C03_S01_V14
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C03
+| chapter_id = AIT_C03
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = तदप्येतदृषिणोक्तं– बृहस्पते न परः साम्नो विदुरिति । स य एवमेतां संहितां वेद सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ॥ ५ ॥
+| verse_line1 = तदप्येतदृषिणोक्तं– बृहस्पते न परः साम्नो विदुरिति । स य एवमेतां संहितां वेद सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ॥ ५ ॥
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S01_V14
-| id       = AIT_C03_S01_V14_B01
+| id = AIT_C03_S01_V14_B01
-| text     =
+| text =
 मानस्तेनेभ्यो ये अभि द्रुहस्पदे निरामिणो रिपवोऽन्नेषु जागृधुः ।
 येषां नैतन्नापरं किं च नैकं ब्रह्मणस्पते ब्रूहि तेभ्यः कदाचित्॥
@@ Line 4,575: / Line 4,884: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S01_V14
-| id       = AIT_C03_S01_V14_B01
+| id = AIT_C03_S01_V14_B01
-| text     =
+| text =
 अथो शमेनोपरता मनुष्याः ये धर्मिणो ब्रूहि तेभ्यः सदा नः ।
 आदेवानामोहते वि व्रयो हृदि बृहस्पते न परः साम्नो विदुः ॥
@@ Line 4,584: / Line 4,894: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S01_V14
-| id       = AIT_C03_S01_V14_B01
+| id = AIT_C03_S01_V14_B01
-| text     =
+| text =
 ऐकात्म्यं नाम यदिदं केचिद् ब्रूयुरनैपुणाः ।
 शास्त्रतत्त्वमविज्ञाय तथावादबला जनाः ॥
@@ Line 4,598: / Line 4,909: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S01_V14
-| id       = AIT_C03_S01_V14_B01
+| id = AIT_C03_S01_V14_B01
-| text     =
+| text =
 अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् ।
 परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम् ॥
@@ Line 4,609: / Line 4,921: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S01_V14
-| id       = AIT_C03_S01_V14_B01
+| id = AIT_C03_S01_V14_B01
-| text     =
+| text =
 अन्नेषु जागृधुः भोगमात्रगृध्नवः । येषामेतत्सर्वोत्तमं वासुदेवाख्यं परं ब्रह्म नास्तीति पक्षः । ईशितव्ये विद्यमाने हीश्वरो भवतीति । न चापरं किञ्चित्परमापेक्षया ह्यपरमिति । किं तर्हि किञ्चनैकं किमप्येकमेव वस्त्वस्ति न परमपरं चेति तेषां पक्षः ।
 }}
@@ Line 4,616: / Line 4,929: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S01_V14
-| id       = AIT_C03_S01_V14_B01
+| id = AIT_C03_S01_V14_B01
-| text     =
+| text =
 असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् ।
 अपरस्परसम्भूतं किमन्यत् कामहैतुकम् ॥
@@ Line 4,628: / Line 4,942: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S01_V14
-| id       = AIT_C03_S01_V14_B01
+| id = AIT_C03_S01_V14_B01
-| text     =
+| text =
 ब्रह्मणस्पते ब्रह्मणो वेदस्य पते वायो । अथ हेममासन्यं प्राणमूचुः । एष उ एव ब्रह्मणस्पतिर्वाग्वै ब्रह्म तस्या एष पतिस्तस्मादु ब्रह्मणस्पतिः इत्यादि श्रुतेरेतादृशेभ्यो मा ब्रूहि । शमेन विष्णुनिष्ठया उप समीपे तस्मिन्नेव रताः साम्नो विष्णोः परं किमपि न विदुः । तदेव देवानां व्रयः । सर्वदेवानां परतमं विष्ण्वाख्यं ब्रह्म हृदा व्योहते । वासुदेवादिरूपेण वरं नियामकं चेति व्रयः । तेभ्यो ब्रूहि ।
 }}
@@ Line 4,635: / Line 4,950: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S01_V14
-| id       = AIT_C03_S01_V14_B01
+| id = AIT_C03_S01_V14_B01
-| text     =
+| text =
 वायुं विद्याः समासाद्य सर्वासां पतिमूचिरे ।
 स्तेनेभ्यो मैव नो ब्रूहि ब्रूह्यथो वैष्णवेषु च ॥
@@ Line 4,644: / Line 4,960: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S01_V14
-| id       = AIT_C03_S01_V14_B01
+| id = AIT_C03_S01_V14_B01
-| text     =
+| text =
 सामनाम्ना श्रुतिर्यस्माद्विष्णुमाह ततः प्रियम् ।
 तन्नाम विष्णोरिह तु संहितार्थं वदेद्यतः ॥
@@ Line 4,653: / Line 4,970: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C03_S01_V15
+| verse_id = AIT_C03_S01_V15
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C03
+| chapter_id = AIT_C03
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = बृहद्रथन्तरयो रूपेण संहिता सन्धीयत इति तार्क्ष्यःवाग्वैरथन्तरस्य रूपम् । प्राणो बृहतः । उभाभ्यामु खलु संहिता सन्धीयते वाचा च प्राणेन च । एतस्यां ह स्मोपनिषदि संवत्सरं गा रक्षयते तार्क्ष्यः । एतस्यां ह स्म मात्रायां संवत्सरं गा रक्षयते तार्क्ष्यः । तदप्येतदृषिणोक्तं– रथन्तरमाजभारा वसिष्ठः । भरद्वाजो बृहदाचक्रे अग्नेरिति । स य एवमेतां संहितां वेद सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ।
+| verse_line1 = बृहद्रथन्तरयो रूपेण संहिता सन्धीयत इति तार्क्ष्यःवाग्वैरथन्तरस्य रूपम् । प्राणो बृहतः । उभाभ्यामु खलु संहिता सन्धीयते वाचा च प्राणेन च । एतस्यां ह स्मोपनिषदि संवत्सरं गा रक्षयते तार्क्ष्यः । एतस्यां ह स्म मात्रायां संवत्सरं गा रक्षयते तार्क्ष्यः । तदप्येतदृषिणोक्तं– रथन्तरमाजभारा वसिष्ठः । भरद्वाजो बृहदाचक्रे अग्नेरिति । स य एवमेतां संहितां वेद सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S01_V15
-| id       = AIT_C03_S01_V15_B01
+| id = AIT_C03_S01_V15_B01
-| text     =
+| text =
 देवता पूर्ववर्णस्य लक्ष्मीरेव प्रकीर्तिता ।
 नारायणस्तूत्तरस्य तौ वाक्प्राणाभिधौ मतौ ॥
@@ Line 4,681: / Line 4,999: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C03_S01_V16
+| verse_id = AIT_C03_S01_V16
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C03
+| chapter_id = AIT_C03
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = वाक्प्राणेन संहितेति कौण्ठरव्यः । प्राणः पवमानेन पवमानो विश्वैर्देवैः स्वर्गेण लोकेन स्वर्गो लोको ब्रह्मणा । सैषाऽवरपरा संहिता । स यो हैतामवरपरां संहितां वेदैवं हैव स प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सन्धीयते यथैषा संहिता ।
+| verse_line1 = वाक्प्राणेन संहितेति कौण्ठरव्यः । प्राणः पवमानेन पवमानो विश्वैर्देवैः स्वर्गेण लोकेन स्वर्गो लोको ब्रह्मणा । सैषाऽवरपरा संहिता । स यो हैतामवरपरां संहितां वेदैवं हैव स प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सन्धीयते यथैषा संहिता ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S01_V16
-| id       = AIT_C03_S01_V16_B01
+| id = AIT_C03_S01_V16_B01
-| text     =
+| text =
 संहितादेवता बह्व्य इति कुण्ठरवात्मजः ॥
 द्वयं द्वयं देवतानां मिलितं हरिशर्ववत् ।
@@ Line 4,717: / Line 5,036: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C03_S01_V17
+| verse_id = AIT_C03_S01_V17
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C03
+| chapter_id = AIT_C03
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = स यदि परेण वोपसृतः स्वेन वाऽर्थेनाभिव्याहरेदभिव्याहार्षन्नेव विद्याद्दिवं संहिताऽगमद्विदुषां देवानामेवं भविष्यतीति । शश्वत् तथा स्यात् । स य एवमेतां संहितां वेद सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ।
+| verse_line1 = स यदि परेण वोपसृतः स्वेन वाऽर्थेनाभिव्याहरेदभिव्याहार्षन्नेव विद्याद्दिवं संहिताऽगमद्विदुषां देवानामेवं भविष्यतीति । शश्वत् तथा स्यात् । स य एवमेतां संहितां वेद सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S01_V17
-| id       = AIT_C03_S01_V17_B01
+| id = AIT_C03_S01_V17_B01
-| text     =
+| text =
 .... यदि ब्रूयान्मन्त्रमेतमथापि वा ॥
 आत्मार्थेऽथ परार्थे वा चिन्तयेदेवमञ्जसा ।
@@ Line 4,738: / Line 5,058: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C03_S01_V18
+| verse_id = AIT_C03_S01_V18
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C03
+| chapter_id = AIT_C03
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = वाक्संहितेति पञ्चालचण्डः वाचा वै वेदास्सन्धीयन्ते । वाचा च्छन्दांसि । वाचा मित्राणि सन्दधति । वाचा सर्वाणि भूतानि । अथो वागेवेदं सर्वमिति । तद्यत्रैतदधीयते वा भाषते वा वाचि तदा प्राणो भवति । वाक् तदा प्राणं रेह । अथ यत्र तूष्णीं वा भवति स्वपिति वा प्राणे तदा वाग्भवति । प्राणस्तदा वाचं रेह । तावन्योन्यं रीहः । वाग्वै माता । प्राणः पुत्रः । तदप्येतदृषिणोक्तम्–
+| verse_line1 = वाक्संहितेति पञ्चालचण्डः वाचा वै वेदास्सन्धीयन्ते । वाचा च्छन्दांसि । वाचा मित्राणि सन्दधति । वाचा सर्वाणि भूतानि । अथो वागेवेदं सर्वमिति । तद्यत्रैतदधीयते वा भाषते वा वाचि तदा प्राणो भवति । वाक् तदा प्राणं रेह । अथ यत्र तूष्णीं वा भवति स्वपिति वा प्राणे तदा वाग्भवति । प्राणस्तदा वाचं रेह । तावन्योन्यं रीहः । वाग्वै माता । प्राणः पुत्रः । तदप्येतदृषिणोक्तम्–
-| verse_line2  = एकः सुपर्णः स समुद्रमाविवेश स इदं विश्वं भुवनं विचष्टे ।
+| verse_line2 = एकः सुपर्णः स समुद्रमाविवेश स इदं विश्वं भुवनं विचष्टे ।
-| verse_line3  = तं पाकेन मनसाऽपश्यमन्तितस्तं माता रेळ्हि स उ रेळ्हि मातरम् ॥ इति ।
+| verse_line3 = तं पाकेन मनसाऽपश्यमन्तितस्तं माता रेळ्हि स उ रेळ्हि मातरम् ॥ इति ।
-| verse_line4  = स य एवमेतां संहितां वेद सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ।
+| verse_line4 = स य एवमेतां संहितां वेद सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S01_V18
-| id       = AIT_C03_S01_V18_B01
+| id = AIT_C03_S01_V18_B01
-| text     =
+| text =
 पञ्चालचण्डो वाचं तु ब्रह्माणीं हि सरस्वतीम् ॥
 मन्यतेऽस्याः पुत्रवच्च देवं नारायणं प्रभुम् ।
@@ Line 4,763: / Line 5,084: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C03_S01_V19
+| verse_id = AIT_C03_S01_V19
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C03
+| chapter_id = AIT_C03
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = अथातः प्रजापतिसंहिता । जाया पूर्वरूपम् । पतिरुत्तररूपम् । पुत्रः सन्धिः । प्रजननं सन्धानम् । सैषाऽदितिः संहिता । अदितिर्हीदं सर्वं यदिदं किञ्च । पिता च माता च पुत्रश्च प्रजननं च तदप्येतदृषिणोक्तम्– अदितिर्माता स पिता स पुत्र इति । स य एवमेतां संहितां वेद सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति सर्वमायुरेति ॥
+| verse_line1 = अथातः प्रजापतिसंहिता । जाया पूर्वरूपम् । पतिरुत्तररूपम् । पुत्रः सन्धिः । प्रजननं सन्धानम् । सैषाऽदितिः संहिता । अदितिर्हीदं सर्वं यदिदं किञ्च । पिता च माता च पुत्रश्च प्रजननं च तदप्येतदृषिणोक्तम्– अदितिर्माता स पिता स पुत्र इति । स य एवमेतां संहितां वेद सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति सर्वमायुरेति ॥
-| verse_line2  = ६ ॥
+| verse_line2 = ६ ॥
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S01_V19
-| id       = AIT_C03_S01_V19_author-note
+| id = AIT_C03_S01_V19_author_note
-| text     =
+| text =
 ॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते	श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये तृतीयारण्यके प्रथमोऽध्यायः ॥
+| extra_class = gr-author-note
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S01_V19
-| id       = AIT_C03_S01_V19_B01
+| id = AIT_C03_S01_V19_B01
-| text     =
+| text =
 प्रजापत्याख्यशर्वेण प्रोक्ताऽन्या संहितापि हि ।
 विष्णुरेवादितिर्नाम सर्वस्यात्ता यतः प्रभुः ॥
@@ Line 4,814: / Line 5,138: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S01_V19
-| id       = AIT_C03_S01_V19_B02
+| id = AIT_C03_S01_V19_B02
-| text     =
+| text =
 प्रथश्च सप्रथश्चैव राजानौ मत्स्यदेशजौ ।
 यापयामासतुर्विष्णोर्हविर्नाम्नो हविर्मुखे ॥
@@ Line 4,855: / Line 5,180: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S01_V19
-| id       = AIT_C03_S01_V19_B03
+| id = AIT_C03_S01_V19_B03
-| text     =
+| text =
 यस्य प्रथ इति नाम स च हविर्नाम्नो विष्णोर्हविर्यत् अयत् । अटो लोपेनान्तर्णीतणिच्त्वेन अयापयदित्यर्थः । एवं सप्रथ इति यस्य नामासौ । हविर्यदिति पृथक्सम्बन्धः । आचक्रे आकारयामास । अविन्दन् ते ते अविन्दन्नित्यध्यात्माधिदैवतयोरुभयत्रापि भगवन्तमविन्दन्नित्यर्थः । देवयानं गुहा यदिति वचनात् ।
 }}
@@ Line 4,862: / Line 5,188: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S01_V19
-| id       = AIT_C03_S01_V19_B01
+| id = AIT_C03_S01_V19_B01
-| text     =
+| text =
 चतुःशिखण्डां तु रमां द्विरूपो भगवान् हरिः ।
 परमानन्दरूपत्वात् सुपर्ण इति नामकः ॥
@@ Line 4,884: / Line 5,211: @@
 }}
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C03_S02_V01
+| verse_id = AIT_C03_S02_V01
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C03
+| chapter_id = AIT_C03
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = ॐ प्राणो वंश इति स्थविरः शाकल्यः । तद्यथा शालावंशे सर्वेऽन्ये वंशाः समाहिताः स्युरेवमस्मिन् प्राणे चक्षुः श्रोत्रं मनो वागिन्द्रियाणि शरीरं सर्व आत्मा समाहितस्तस्यैतस्यात्मनः प्राण ऊष्मरूपम् । अस्थीनि स्पर्शरूपम् । मज्जानः स्वररूपं मांसं लोहितमित्येतदन्यच्चतुर्थमन्तस्थरूपम् ।
+| verse_line1 = ॐ प्राणो वंश इति स्थविरः शाकल्यः । तद्यथा शालावंशे सर्वेऽन्ये वंशाः समाहिताः स्युरेवमस्मिन् प्राणे चक्षुः श्रोत्रं मनो वागिन्द्रियाणि शरीरं सर्व आत्मा समाहितस्तस्यैतस्यात्मनः प्राण ऊष्मरूपम् । अस्थीनि स्पर्शरूपम् । मज्जानः स्वररूपं मांसं लोहितमित्येतदन्यच्चतुर्थमन्तस्थरूपम् ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S02_V01
-| id       = AIT_C03_S02_V01_B01
+| id = AIT_C03_S02_V01_B01
-| text     =
+| text =
 गृहस्याच्छादनादीनां मध्यवंशो यथाऽऽश्रयः ।
 तथेन्द्रियाभिमान्यादिदेवानां वायुराश्रयः ॥
@@ Line 4,913: / Line 5,241: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C03_S02_V02
+| verse_id = AIT_C03_S02_V02
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C03
+| chapter_id = AIT_C03
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = इति ह स्माह ह्रस्वो माण्डूकेयः । त्रयं त्वेव न एतत्प्रोक्तम् । तस्यैतस्य त्रयस्यास्थ्नां मज्ज्ञां पर्वणामिति त्रीणीतः षष्टि शतानि त्रीणीतः । तानि सप्तविंशति शतानि भवन्ति ।
+| verse_line1 = इति ह स्माह ह्रस्वो माण्डूकेयः । त्रयं त्वेव न एतत्प्रोक्तम् । तस्यैतस्य त्रयस्यास्थ्नां मज्ज्ञां पर्वणामिति त्रीणीतः षष्टि शतानि त्रीणीतः । तानि सप्तविंशति शतानि भवन्ति ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S02_V02
-| id       = AIT_C03_S02_V02_B01
+| id = AIT_C03_S02_V02_B01
-| text     =
+| text =
 अस्थिस्थान्येव रूपाणि पर्वस्वपि हरेर्यतः ।
 तत एव विभक्तानि सङ्ख्या तेषां पृथङ् न तत् ॥
@@ Line 4,932: / Line 5,261: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C03_S02_V03
+| verse_id = AIT_C03_S02_V03
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C03
+| chapter_id = AIT_C03
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = सप्त च वै शतानि विंशतिश्च संवत्सरस्याहोरात्राः । स एषोऽहःसंमानश्चक्षुर्मयः । श्रोत्रमयश्छन्दोमयो मनोमयो वाङ्मय आत्मा । स य एवमेतमहःसंमानं चक्षुर्मयं श्रोत्रमयं छन्दोमयं मनोमयं वाङ्मयमात्मानं वेदाह्नां सायुज्यं सरूपतां सलोकतामश्नुते पुत्री पशुमान् भवति सर्वमायुरेति ॥
+| verse_line1 = सप्त च वै शतानि विंशतिश्च संवत्सरस्याहोरात्राः । स एषोऽहःसंमानश्चक्षुर्मयः । श्रोत्रमयश्छन्दोमयो मनोमयो वाङ्मय आत्मा । स य एवमेतमहःसंमानं चक्षुर्मयं श्रोत्रमयं छन्दोमयं मनोमयं वाङ्मयमात्मानं वेदाह्नां सायुज्यं सरूपतां सलोकतामश्नुते पुत्री पशुमान् भवति सर्वमायुरेति ॥
-| verse_line2  = १ ॥
+| verse_line2 = १ ॥
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S02_V03
-| id       = AIT_C03_S02_V03_B01
+| id = AIT_C03_S02_V03_B01
-| text     =
+| text =
 तान्येव विष्णो रूपाणि वत्सराहस्सु सर्वशः ।
 अहर्नामा च भगवानहार्यत्वात् प्रकीर्तितः ॥
@@ Line 4,957: / Line 5,287: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C03_S02_V04
+| verse_id = AIT_C03_S02_V04
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C03
+| chapter_id = AIT_C03
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = अथ कौण्ठरव्यः । त्रीणि षष्टिशतान्यक्षराणां त्रीणि षष्टि शतान्यूष्मणां त्रीणि षष्टि शतानि सन्धीनाम् । यान्यक्षराण्यवोचामाहानि तानि यानूष्मणोऽवोचाम रात्रयस्ता यान् सन्धीनवोचामाहोरात्राणां ते सन्धय इत्यधिदैवतम् ।
+| verse_line1 = अथ कौण्ठरव्यः । त्रीणि षष्टिशतान्यक्षराणां त्रीणि षष्टि शतान्यूष्मणां त्रीणि षष्टि शतानि सन्धीनाम् । यान्यक्षराण्यवोचामाहानि तानि यानूष्मणोऽवोचाम रात्रयस्ता यान् सन्धीनवोचामाहोरात्राणां ते सन्धय इत्यधिदैवतम् ।
-| verse_line2  = अथाध्यात्मं यान्यक्षराण्यधिदैवतमवोचामस्थीनि तान्यध्यात्मम् । यानूष्मणोऽधिदैवतमवोचाम मज्जानस्तेध्यात्मम् । एष ह वै सम्प्रति प्राणो यन्मज्जा । एतद्रेतो न ह वा ऋते प्राणाद्रेतः सिच्यते । यद्वा ऋते प्राणाद्रेतः सिच्येत । पूयेन्न सम्भवेत् । यान्सन्धीनधिदैवतमवोचाम पर्वाणि तान्यध्यात्मम् । तस्यैतस्य त्रयस्यास्थ्नां मज्ज्ञां पर्वणामिति । पञ्चेतश्चत्वारिंशच्छतानि पञ्चेतः तदशीतिसहस्रं भवति । अशीतिसहस्रं वा अर्कलिनो बृहतीरहरभिसम्पादयन्ति ।
+| verse_line2 = अथाध्यात्मं यान्यक्षराण्यधिदैवतमवोचामस्थीनि तान्यध्यात्मम् । यानूष्मणोऽधिदैवतमवोचाम मज्जानस्तेध्यात्मम् । एष ह वै सम्प्रति प्राणो यन्मज्जा । एतद्रेतो न ह वा ऋते प्राणाद्रेतः सिच्यते । यद्वा ऋते प्राणाद्रेतः सिच्येत । पूयेन्न सम्भवेत् । यान्सन्धीनधिदैवतमवोचाम पर्वाणि तान्यध्यात्मम् । तस्यैतस्य त्रयस्यास्थ्नां मज्ज्ञां पर्वणामिति । पञ्चेतश्चत्वारिंशच्छतानि पञ्चेतः तदशीतिसहस्रं भवति । अशीतिसहस्रं वा अर्कलिनो बृहतीरहरभिसम्पादयन्ति ।
-| verse_line3  = स एषोऽक्षरसंमानश्चक्षुर्मयः श्रोत्रमयश्छन्दोमयो मनोमयो वाङ्मय आत्मा । स य एवमेतमक्षरसंमानं चक्षुर्मयं श्रोत्रमयं छन्दोमयं मनोमयं वाङ्मयमात्मानं वेदाक्षराणां सायुज्यं सरूपतां सलोकतामश्नुते पुत्री पशुमान् भवति सर्वमायुरेति ॥२ ॥
+| verse_line3 = स एषोऽक्षरसंमानश्चक्षुर्मयः श्रोत्रमयश्छन्दोमयो मनोमयो वाङ्मय आत्मा । स य एवमेतमक्षरसंमानं चक्षुर्मयं श्रोत्रमयं छन्दोमयं मनोमयं वाङ्मयमात्मानं वेदाक्षराणां सायुज्यं सरूपतां सलोकतामश्नुते पुत्री पशुमान् भवति सर्वमायुरेति ॥२ ॥
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S02_V04
-| id       = AIT_C03_S02_V04_B01
+| id = AIT_C03_S02_V04_B01
-| text     =
+| text =
 एवमुक्तप्रकारेण तस्य ह्यक्षरनामकम् ।
 अशीत्युत्तरसाहस्ररूपं वर्णेषु संस्थितम् ॥
@@ Line 4,983: / Line 5,314: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S02_V04
-| id       = AIT_C03_S02_V04_B01
+| id = AIT_C03_S02_V04_B01
-| text     =
+| text =
 तस्यैतस्यात्मनस्तस्य शरीराख्यस्यात्मनो य आत्मा आदानादिकर्ता तस्य परमात्मन एतस्य । अस्थ्नां मज्ज्ञां पर्वणां च मिलितानामपि विंशोत्तरसप्तशतत्वोक्तेस्तत्रस्थविष्णुरूपाण्येवोच्यन्त इति सिद्धम् । अस्थ्यादीन्येव चेदशीत्युत्तरसहस्राणि सन्ति हि ।	विष्णुरित्येतानि विष्णुनामगतान्यूष्णाक्षरसन्धिनामकानि तद्गतभगवद्रूपाणि मुख्यतस्तन्नामकानि ।
 }}
@@ Line 4,990: / Line 5,322: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S02_V04
-| id       = AIT_C03_S02_V04_B01
+| id = AIT_C03_S02_V04_B01
-| text     =
+| text =
 अहार्यत्वादहर्नामा रात्रिनामा रतिप्रदः ।
 सन्धानात् सन्धिनामासौ स्वयं नारायणः प्रभुः ॥
@@ Line 5,011: / Line 5,344: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S02_V04
-| id       = AIT_C03_S02_V04_B01
+| id = AIT_C03_S02_V04_B01
-| text     =
+| text =
 मज्जास्वधिकसन्निधानज्ञापनार्थमिदं वचनम् । अशीत्युत्तरसहस्रवर्णानामभावाच्च तत्स्थविष्णुरूपाण्येव तत्सङ्ख्यानीति सिद्धम् । र्ओ निलीनत्वेनादृश्यत्वेन स्थिता भगवत्प्रादुर्भावा अर्कलिनः । त एव शरीरे स्थित्वा सहस्रं बृहतीः सम्पादयन्ति । वाक्प्रेरकत्वाद् विष्णुनामार्थवत्वादेव च बृहतीसहस्रस्य तद्देवताश्चैतान्येवाशीत्युत्तरसहस्ररूपाणि । एतान्येवाहःप्रवर्तकानि च । अहःशब्देन यज्ञो दिवसश्चोभावप्यभिप्रेतौ ।
 }}
@@ Line 5,018: / Line 5,352: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S02_V04
-| id       = AIT_C03_S02_V04_B01
+| id = AIT_C03_S02_V04_B01
-| text     =
+| text =
 यज्ञानां दिवसानां च साशीतिकसहस्रकैः ।
 विष्णुः प्रवर्तको रूपैर्बृहत्युक्थस्य चाञ्जसा ॥
@@ Line 5,027: / Line 5,362: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C03_S02_V05
+| verse_id = AIT_C03_S02_V05
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C03
+| chapter_id = AIT_C03
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = चत्वारः पुरुषाः इति बाध्वः । शरीरपुरुषश्छन्दःपुरुषो वेदपुरुषो महापुरुष इति । शरीरपुरुष इति यमवोचाम स य एवायं दैहिक आत्मा । तस्य योऽयमशरीरः प्रज्ञात्मा स रसः । छन्दःपुरुष इति यमवोचामाक्षरसमाम्नाय एव । तस्यैतस्याकारो रसः । वेदपुरुष इति यमवोचाम येन वेदान् वेद । ऋग्वेदं यजुर्वेदं सामवेदम् । तस्यैतस्य ब्रह्मा रसः । तस्माद् ब्रह्माणं ब्रह्मिष्ठं कुर्वीत । यो यज्ञस्योल्बणं पश्येत् । महापुरुष इति यमवोचाम संवत्सर एव प्रध्वंसयन् अन्यानि भूतान्यैक्याभावयन्नन्यानि । तस्यैतस्यासावादित्यो रसः ।
+| verse_line1 = चत्वारः पुरुषाः इति बाध्वः । शरीरपुरुषश्छन्दःपुरुषो वेदपुरुषो महापुरुष इति । शरीरपुरुष इति यमवोचाम स य एवायं दैहिक आत्मा । तस्य योऽयमशरीरः प्रज्ञात्मा स रसः । छन्दःपुरुष इति यमवोचामाक्षरसमाम्नाय एव । तस्यैतस्याकारो रसः । वेदपुरुष इति यमवोचाम येन वेदान् वेद । ऋग्वेदं यजुर्वेदं सामवेदम् । तस्यैतस्य ब्रह्मा रसः । तस्माद् ब्रह्माणं ब्रह्मिष्ठं कुर्वीत । यो यज्ञस्योल्बणं पश्येत् । महापुरुष इति यमवोचाम संवत्सर एव प्रध्वंसयन् अन्यानि भूतान्यैक्याभावयन्नन्यानि । तस्यैतस्यासावादित्यो रसः ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S02_V05
-| id       = AIT_C03_S02_V05_B01
+| id = AIT_C03_S02_V05_B01
-| text     =
+| text =
 संसारबाधितैः प्राप्यो बाध्वो वायुरुदाहृतः ।
 स हि मोक्षप्रदो विष्णोराज्ञया स उवाच ह ॥
@@ Line 5,057: / Line 5,393: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C03_S02_V06
+| verse_id = AIT_C03_S02_V06
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C03
+| chapter_id = AIT_C03
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = स यश्चायमशरीरः प्रज्ञात्मा यश्चासावादित्य एतमेतदिति विद्यात् । तस्मात् पुरुषं पुरुषं प्रत्यादित्यो भवति । तदप्येतदृषिणोक्तं–
+| verse_line1 = स यश्चायमशरीरः प्रज्ञात्मा यश्चासावादित्य एतमेतदिति विद्यात् । तस्मात् पुरुषं पुरुषं प्रत्यादित्यो भवति । तदप्येतदृषिणोक्तं–
-| verse_line2  = चित्रं देवानामुदगादनीकं चक्षुर्मित्रस्य वरुणस्याग्नेः ।
+| verse_line2 = चित्रं देवानामुदगादनीकं चक्षुर्मित्रस्य वरुणस्याग्नेः ।
-| verse_line3  = आ प्रा द्यावापृथिवी अन्तरिक्षं सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च ॥ इति ।
+| verse_line3 = आ प्रा द्यावापृथिवी अन्तरिक्षं सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च ॥ इति ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S02_V06
-| id       = AIT_C03_S02_V06_B01
+| id = AIT_C03_S02_V06_B01
-| text     =
+| text =
 स एवादित्यगो विष्णुर्यः प्रद्युम्नाभिधो हरिः ॥
 स एव सर्वदेहेषु चानिरुद्धतनुः स्थितः ।
@@ Line 5,086: / Line 5,423: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C03_S02_V07
+| verse_id = AIT_C03_S02_V07
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C03
+| chapter_id = AIT_C03
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = एतामनुविधां संहितां सन्धीयमानां मन्य इति ह स्माऽह बाध्वः । एतां ह्येव बह्वृचा महत्युक्थे मीमांसन्ते । एतमग्नावध्वर्यवः । एतं महाव्रते छन्दोगाः । एतमस्यामेतं दिव्येतं वायावेतमाकाश एतमप्स्वेतमोषधीष्वेतं वनस्पतिष्वेतं चन्द्रमस्येतं नक्षत्रेष्वेतं सर्वेषु भूतेषु । एतमेव ब्रह्मेत्याचक्षते । स एष संवत्सरसंमानश्चक्षुर्मयः श्रोत्रमयः छन्दोमयो मनोमयो वाङ्मय आत्मा । स य एवमेतं संवत्सरसंमानं चक्षुर्मयं श्रोत्रमयं छन्दोमयं मनोमयं वाङ्मयमात्मानं परस्मै शंसति, दुग्धदोहा अस्य वेदा भवन्ति । न तस्यानूक्ते भागोऽस्ति । न वेद सुकृतस्य पन्थानमिति ।
+| verse_line1 = एतामनुविधां संहितां सन्धीयमानां मन्य इति ह स्माऽह बाध्वः । एतां ह्येव बह्वृचा महत्युक्थे मीमांसन्ते । एतमग्नावध्वर्यवः । एतं महाव्रते छन्दोगाः । एतमस्यामेतं दिव्येतं वायावेतमाकाश एतमप्स्वेतमोषधीष्वेतं वनस्पतिष्वेतं चन्द्रमस्येतं नक्षत्रेष्वेतं सर्वेषु भूतेषु । एतमेव ब्रह्मेत्याचक्षते । स एष संवत्सरसंमानश्चक्षुर्मयः श्रोत्रमयः छन्दोमयो मनोमयो वाङ्मय आत्मा । स य एवमेतं संवत्सरसंमानं चक्षुर्मयं श्रोत्रमयं छन्दोमयं मनोमयं वाङ्मयमात्मानं परस्मै शंसति, दुग्धदोहा अस्य वेदा भवन्ति । न तस्यानूक्ते भागोऽस्ति । न वेद सुकृतस्य पन्थानमिति ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S02_V07
-| id       = AIT_C03_S02_V07_B01
+| id = AIT_C03_S02_V07_B01
-| text     =
+| text =
 एवं चतुर्विधो विष्णुः संहितादेवता यदा ॥
 ज्ञायते पूर्ववर्णस्य रूपं नारायणाभिधम् ।
@@ Line 5,127: / Line 5,465: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C03_S02_V08
+| verse_id = AIT_C03_S02_V08
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C03
+| chapter_id = AIT_C03
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = तदप्येतदृषिणोक्तम्–
+| verse_line1 = तदप्येतदृषिणोक्तम्–
-| verse_line2  = यस्तित्याज सचिविदं सखायं न तस्य वाच्यपि भागो अस्ति ।
+| verse_line2 = यस्तित्याज सचिविदं सखायं न तस्य वाच्यपि भागो अस्ति ।
-| verse_line3  = यदीं शृणोत्यलकं शृणोति न हि प्रवेद सुकृतस्य पन्थाम् ॥ इति ।
+| verse_line3 = यदीं शृणोत्यलकं शृणोति न हि प्रवेद सुकृतस्य पन्थाम् ॥ इति ।
-| verse_line4  = न तस्यानूक्ते भागोऽस्ति न वेद सुकृतस्य पन्थानमित्येतत् तदुक्तं भवति । तस्मादेवं विद्वान्न परस्मा अग्निं चिनुयान्न परस्मै महाव्रतेन स्तुवीत । न परस्मा एतदहः शंसेत् । कामं पित्रे वाऽऽचार्याय वा शंसेदात्मन एवास्य तत्कृतं भवति ।
+| verse_line4 = न तस्यानूक्ते भागोऽस्ति न वेद सुकृतस्य पन्थानमित्येतत् तदुक्तं भवति । तस्मादेवं विद्वान्न परस्मा अग्निं चिनुयान्न परस्मै महाव्रतेन स्तुवीत । न परस्मा एतदहः शंसेत् । कामं पित्रे वाऽऽचार्याय वा शंसेदात्मन एवास्य तत्कृतं भवति ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S02_V08
-| id       = AIT_C03_S02_V08_B01
+| id = AIT_C03_S02_V08_B01
-| text     =
+| text =
 कर्मसञ्चयवेत्तारं त्यजेन्नारायणं हि यः ।
 प्रीत्यैकदेशसंस्थत्वात् सखायमिति चोदितम् ॥
@@ Line 5,205: / Line 5,544: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C03_S02_V09
+| verse_id = AIT_C03_S02_V09
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C03
+| chapter_id = AIT_C03
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = स यश्चायमशरीरः प्रज्ञात्मा यश्चासावादित्य एकमेतदित्यवोचाम । तौ यत्र विहीयेते चन्द्रमा इवाऽदित्यो दृश्यते । न रश्मयः प्रादुर्भवन्ति । लोहिनी द्यौर्भवति यथा मञ्जिष्ठाः । व्यस्तः पायुः । काककुलायगन्धिकमस्य शिरो वायति । सम्परेतोऽस्यात्मा न चिरमिव जीविष्यतीति विद्यात् । स यत्करणीयं मन्येत तत्कुर्वीत । यदन्ति यच्च दूरके इति सप्त जपेत् । आदित्प्रत्नस्य रेतस इत्येका । यत्र ब्रह्मा पवमानेति षट् । उद्वयं तमसस्परीत्येका ।
+| verse_line1 = स यश्चायमशरीरः प्रज्ञात्मा यश्चासावादित्य एकमेतदित्यवोचाम । तौ यत्र विहीयेते चन्द्रमा इवाऽदित्यो दृश्यते । न रश्मयः प्रादुर्भवन्ति । लोहिनी द्यौर्भवति यथा मञ्जिष्ठाः । व्यस्तः पायुः । काककुलायगन्धिकमस्य शिरो वायति । सम्परेतोऽस्यात्मा न चिरमिव जीविष्यतीति विद्यात् । स यत्करणीयं मन्येत तत्कुर्वीत । यदन्ति यच्च दूरके इति सप्त जपेत् । आदित्प्रत्नस्य रेतस इत्येका । यत्र ब्रह्मा पवमानेति षट् । उद्वयं तमसस्परीत्येका ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S02_V09
-| id       = AIT_C03_S02_V09_B01
+| id = AIT_C03_S02_V09_B01
-| text     =
+| text =
 सूर्यमण्डलगो विष्णुर्देहे चक्षुषि संस्थितः ।
 अनिरुद्धश्च हृदये न च भेदोऽनयोः क्वचित्॥
@@ Line 5,250: / Line 5,590: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C03_S02_V10
+| verse_id = AIT_C03_S02_V10
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C03
+| chapter_id = AIT_C03
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = अथापि यत्र च्छिद्र इवादित्यो दृश्यते रथनाभिरिवाभिख्यायेत च्छिद्रां वा छायां पश्येत् तदप्येवमेव विद्यात् । अथाप्यादर्शे वोदके वा जिह्मशिरसं वाऽशिरसं वाऽऽत्मानं पश्येद्विपर्यस्ते वा कन्याके जिह्मेन वा दृश्येयातां तदप्येवमेव विद्यात् । अथाप्यपिधायाक्षिणी उपेक्षेत तद्यथा वटरकाणि सम्पतन्तीव दृश्यन्ते तानि यदा न पश्येत् तदप्येवमेव विद्यात् । अथाप्यपिधाय कर्णा उपशृणुयात् स एषोऽग्निरिव प्रज्वलतो रथस्येवोपब्दिस्तं यदा न शृणुयात् तदप्येवमेव विद्यात् । अथापि यत्र नील इवाग्निर्दृश्यते यथा मयूरग्रीवा मेघे वा विद्युतं पश्येन्मेघे वा विद्युतं न पश्येन्महामेघे वा मरिचीरिव पश्येत तदप्येवमेव विद्यात् । अथापि यत्र भूमिं ज्वलन्तीमिव पश्येत तदप्येवमेव विद्यात् । इति प्रत्यक्षदर्शनानि ।
+| verse_line1 = अथापि यत्र च्छिद्र इवादित्यो दृश्यते रथनाभिरिवाभिख्यायेत च्छिद्रां वा छायां पश्येत् तदप्येवमेव विद्यात् । अथाप्यादर्शे वोदके वा जिह्मशिरसं वाऽशिरसं वाऽऽत्मानं पश्येद्विपर्यस्ते वा कन्याके जिह्मेन वा दृश्येयातां तदप्येवमेव विद्यात् । अथाप्यपिधायाक्षिणी उपेक्षेत तद्यथा वटरकाणि सम्पतन्तीव दृश्यन्ते तानि यदा न पश्येत् तदप्येवमेव विद्यात् । अथाप्यपिधाय कर्णा उपशृणुयात् स एषोऽग्निरिव प्रज्वलतो रथस्येवोपब्दिस्तं यदा न शृणुयात् तदप्येवमेव विद्यात् । अथापि यत्र नील इवाग्निर्दृश्यते यथा मयूरग्रीवा मेघे वा विद्युतं पश्येन्मेघे वा विद्युतं न पश्येन्महामेघे वा मरिचीरिव पश्येत तदप्येवमेव विद्यात् । अथापि यत्र भूमिं ज्वलन्तीमिव पश्येत तदप्येवमेव विद्यात् । इति प्रत्यक्षदर्शनानि ।
-| verse_line2  = अथ स्वप्नाः । पुरुषं कृष्णं कृष्णदन्तं पश्यति स एनं हन्ति वराह एनं हन्ति मर्कट एनमास्कन्दयत्याशु वायुरेनं प्रवहति सुवर्णं खादित्वाऽपगिरति मध्वश्नाति बिसानि भक्षयत्येकपुण्डरीकं धारयति खरैर्वराहैर्युक्तैर्याति कृष्णं धेनुं कृष्णवत्सां नलदमाली दक्षिणामुखो व्राजयति । स यद्येतेषां ककिञ्चित् पश्येदुपोष्य पायसं स्थालीपाकं श्रपयित्वा रात्रिसूक्तेन प्रत्यृचं हुत्वाऽन्येनान्नेन ब्राह्मणान् भोजयित्वा चरुं स्वयं प्राश्नीयात् ।
+| verse_line2 = अथ स्वप्नाः । पुरुषं कृष्णं कृष्णदन्तं पश्यति स एनं हन्ति वराह एनं हन्ति मर्कट एनमास्कन्दयत्याशु वायुरेनं प्रवहति सुवर्णं खादित्वाऽपगिरति मध्वश्नाति बिसानि भक्षयत्येकपुण्डरीकं धारयति खरैर्वराहैर्युक्तैर्याति कृष्णं धेनुं कृष्णवत्सां नलदमाली दक्षिणामुखो व्राजयति । स यद्येतेषां ककिञ्चित् पश्येदुपोष्य पायसं स्थालीपाकं श्रपयित्वा रात्रिसूक्तेन प्रत्यृचं हुत्वाऽन्येनान्नेन ब्राह्मणान् भोजयित्वा चरुं स्वयं प्राश्नीयात् ।
-| verse_line3  = स योऽतोऽश्रुतोऽगतोऽमतोऽनतोऽदृष्टो ऽविज्ञातोऽनादिष्टः श्रोता मन्ता द्रष्टाऽऽदेष्टा घोष्टा विज्ञाता प्रज्ञाता सर्वेषां भूतानामन्तरपुरुषः सम आत्मेति विद्यात् ॥ ४ ॥
+| verse_line3 = स योऽतोऽश्रुतोऽगतोऽमतोऽनतोऽदृष्टो ऽविज्ञातोऽनादिष्टः श्रोता मन्ता द्रष्टाऽऽदेष्टा घोष्टा विज्ञाता प्रज्ञाता सर्वेषां भूतानामन्तरपुरुषः सम आत्मेति विद्यात् ॥ ४ ॥
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S02_V10
-| id       = AIT_C03_S02_V10_B01
+| id = AIT_C03_S02_V10_B01
-| text     =
+| text =
 देशतः कालतश्चैव गुणतश्चापि पूर्तितः ॥
 अत इत्युच्यते विष्णुः सन्ततो ह्यत उच्यते ।
@@ Line 5,276: / Line 5,617: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S02_V10
-| id       = AIT_C03_S02_V10_B01
+| id = AIT_C03_S02_V10_B01
-| text     =
+| text =
 शरीरपुरुषादीनां प्राप्यत्वात् तदुपास्यत्वात् तेषां नियामकत्वेन तेभ्योऽप्युत्तमत्वेन तेषु स्थितत्वाच्च तेषां सार इत्युच्यते भगवान् । यदीं एव अलकं अरकम् । यत्ककिञ्चिच्छृणोति तत्सर्वमरतिरूपान्धतमःप्राप्तिकारणमेव तस्य भवति । तत्र हि सर्वरत्यभावो रतिविरुद्धदुःखं च पूर्णम् । परस्मै शंसनमात्रादरतिरेवेत्यतः प्रस्तुते चतुर्थत्यागेन न तस्य वाच्यपि भागो अस्ति । न हि प्रवेद सुकृतस्य पन्थामिति दोषद्वयमेवेत्यवधारयति । न तस्यानूक्ते भागोऽस्ति न वेद सुकृतस्य पन्थानमित्येतत् तदुक्तं भवतीति । अलकं शृणोतीति त्यागद्वयस्य मुख्यतः । तृतीयस्यापि नरकं शृणोतीति किञ्चिद्भवति । तौ यदाऽस्माच्छरीराद् विहीयेते तदैवैतानि निमित्तानि पश्यन्तीति नियमः । न च तदा पश्यत्येवेति ।	वासेन रमयतीति वासरं विष्णुर्ज्योतिः ।
 }}
@@ Line 5,283: / Line 5,625: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S02_V10
-| id       = AIT_C03_S02_V10_B01
+| id = AIT_C03_S02_V10_B01
-| text     =
+| text =
 यत्र ब्रह्मा वेदवाक्यं व्याचक्षाणो मखैर्यजन् ।
 सोमेन च सुतेनेशमास्ते लोके हरेर्हि सः ॥ इति स्कान्दे ।
@@ Line 5,291: / Line 5,634: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S02_V10
-| id       = AIT_C03_S02_V10_B01
+| id = AIT_C03_S02_V10_B01
-| text     =
+| text =
 ग्राव्णा सोमविषये सोमेनेष्ट्वा महीयते तेनैव विष्णुप्रीत्या स्वस्यानन्दं जनयन् । स्वरानन्दरूपो विष्णुः । दिवो देव्या अवरोधनं तस्याः परिवारभूताः सर्वदेव्यः । द्यौर्नाम वायुपत्नी । अजनयो मरुतो वक्षणाभ्यो दिव आवक्षणाभ्य इत्यादेः । यह्वतीः स्यन्दमानाः ।
 }}
@@ Line 5,298: / Line 5,642: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S02_V10
-| id       = AIT_C03_S02_V10_B01
+| id = AIT_C03_S02_V10_B01
-| text     =
+| text =
 सर्वेष्टद जगत्प्राण मामादाय परिस्रव ।
 यत्रासौ भगवान् विष्णुस्त्वं हि मोक्षप्रदः सदा ॥ इति च ।
@@ Line 5,306: / Line 5,651: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S02_V10
-| id       = AIT_C03_S02_V10_B01
+| id = AIT_C03_S02_V10_B01
-| text     =
+| text =
 इन्दुरिष्टप्रदत्वाद्यो वायुरादाय गच्छति ।
 इन्द्रनाम्नः केशवस्य समीपं मुक्तमञ्जसा ॥ इति च ।
@@ Line 5,314: / Line 5,660: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S02_V10
-| id       = AIT_C03_S02_V10_B01
+| id = AIT_C03_S02_V10_B01
-| text     =
+| text =
 अनन्यहेतुकं साक्षाद्भगवद्भक्तिरूपकम् ।
 सुखमानन्द इत्युक्तो मोदो भोगनिमित्तकः ॥
@@ Line 5,323: / Line 5,670: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S02_V10
-| id       = AIT_C03_S02_V10_B01
+| id = AIT_C03_S02_V10_B01
-| text     =
+| text =
 तमसः सकाशात् उद्गता वयमुत्तरं सर्वोत्तमं विष्ण्वाख्यं ज्योतिः परिपश्यन्तस्तमेव देवत्रा देवं देवविषयेऽपि देवमगन्म । तदेव ज्योतिष्ट्वेनोत्तरत्वेन च पश्यन्त इति दर्शने इत्थम्भावविधानार्थं पूर्वम् । तथैवासौ भगवानुत्तमज्योतिः न राजादिष्विवाविद्यमानभक्तिमात्रमिदमिति ज्ञापयितुमगन्म ज्योतिरुत्तममिति पुनर्वचनम् ।
 }}
@@ Line 5,330: / Line 5,678: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S02_V10
-| id       = AIT_C03_S02_V10_B01
+| id = AIT_C03_S02_V10_B01
-| text     =
+| text =
 अर्चिषोंऽशा वर्तुलास्तु नाम्ना वटरकाः स्मृताः इति शब्दनिर्णये ।
 }}
@@ Line 5,337: / Line 5,686: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S02_V10
-| id       = AIT_C03_S02_V10_B01
+| id = AIT_C03_S02_V10_B01
-| text     =
+| text =
 बृहत्तमं मधु यदि सहापूपं प्रभक्षयेत् ।
 स्वप्ने तस्याचिरान्मृत्यू रक्ताब्जे वा शिरोधृते ॥ इति ब्रह्माण्डे ।
@@ Line 5,345: / Line 5,695: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S02_V10
-| id       = AIT_C03_S02_V10_B01
+| id = AIT_C03_S02_V10_B01
-| text     =
+| text =
 रात्र्यास्तु देवता दुर्गा दुःस्वप्ने सा प्रपूजिता ।
 पायसेन हरेन्मृत्युं रात्रिसूक्तादकालिकम् ॥
@@ Line 5,392: / Line 5,743: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C03_S02_V11
+| verse_id = AIT_C03_S02_V11
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C03
+| chapter_id = AIT_C03
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = अथ खल्वियं सर्वस्यै वाच उपनिषत् । सर्वा ह्येवेमाः सर्वस्यै वाच उपनिषदः । इमां त्वेवाऽऽचक्षते । पृथिव्या रूपं स्पर्शा अन्तरिक्षस्योष्माणो दिवः स्वराः । अग्ने रूपं स्पर्शा वायोरुष्माण आदित्यस्य स्वराः । ऋग्वेदस्य रूपं स्पर्शा यजुर्वेदस्योष्माणः सामवेदस्य स्वराः । चक्षुषो रूपं स्पर्शाः श्रोत्रस्योष्माणो मनसः स्वराः । प्राणस्य रूपं स्पर्शा अपानस्योष्माणो व्यानस्य स्वराः ।
+| verse_line1 = अथ खल्वियं सर्वस्यै वाच उपनिषत् । सर्वा ह्येवेमाः सर्वस्यै वाच उपनिषदः । इमां त्वेवाऽऽचक्षते । पृथिव्या रूपं स्पर्शा अन्तरिक्षस्योष्माणो दिवः स्वराः । अग्ने रूपं स्पर्शा वायोरुष्माण आदित्यस्य स्वराः । ऋग्वेदस्य रूपं स्पर्शा यजुर्वेदस्योष्माणः सामवेदस्य स्वराः । चक्षुषो रूपं स्पर्शाः श्रोत्रस्योष्माणो मनसः स्वराः । प्राणस्य रूपं स्पर्शा अपानस्योष्माणो व्यानस्य स्वराः ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S02_V11
-| id       = AIT_C03_S02_V11_B01
+| id = AIT_C03_S02_V11_B01
-| text     =
+| text =
 अथ सर्ववाग्विषया विद्योच्यते । विष्णुशब्दार्थत्वात् सर्ववाचाम् । पूर्वोक्ता अपि सर्ववागुपनिषद एव । तथापि मुख्यत एव सर्ववाग्विषयत्वाद् वक्ष्यमाणामेव सर्वस्यै वाच उपनिषदिति सर्वेऽप्याचक्षते ।
 }}
@@ Line 5,409: / Line 5,761: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S02_V11
-| id       = AIT_C03_S02_V11_B02
+| id = AIT_C03_S02_V11_B02
-| text     =
+| text =
 पृथिव्यादिस्थितो विष्णुः पृथिव्याद्यभिधानवान् ।
 स्पर्शादीनां देवताऽसौ क्रमेणैव प्रकीर्तितः ॥
@@ Line 5,416: / Line 5,769: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C03_S02_V12
+| verse_id = AIT_C03_S02_V12
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C03
+| chapter_id = AIT_C03
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = अथ खल्वियं दैवी वीणा भवति । तदनुकृतिरसौ मानुषी वीणा भवति । यथाऽस्याः शिर एवममुष्याः शिरः । यथाऽस्याः उदरमेवममुष्या अम्भणम् । यथाऽस्यै जिह्वैवममुष्यै वादनम् । यथाऽस्यास्तन्त्रय एवममुष्या अङ्गुलयः । यथाऽस्याः स्वरा एवममुष्याः स्वराः । यथाऽस्याः स्पर्शा एवममुष्याः स्पर्शाः । यथा ह्येवेयं शब्दवती तर्द्मवत्येवमसौ शब्दवती तर्द्मवती । यथा ह्येवेयं लोमशेन चर्मणा पिहिता भवत्येवमसौ लोमशेन चर्मणा पिहिता । लोमशेन ह स्म वै चर्मणा पुरा वीणा अपिदधति । स यो हैतां दैवीं वीणां वेद श्रुतवदनो भवति भूमिप्राऽस्य कीर्तिर्भवति यत्र क्व चार्या वाचो भाषन्ते विदुरेनं तत्र ।
+| verse_line1 = अथ खल्वियं दैवी वीणा भवति । तदनुकृतिरसौ मानुषी वीणा भवति । यथाऽस्याः शिर एवममुष्याः शिरः । यथाऽस्याः उदरमेवममुष्या अम्भणम् । यथाऽस्यै जिह्वैवममुष्यै वादनम् । यथाऽस्यास्तन्त्रय एवममुष्या अङ्गुलयः । यथाऽस्याः स्वरा एवममुष्याः स्वराः । यथाऽस्याः स्पर्शा एवममुष्याः स्पर्शाः । यथा ह्येवेयं शब्दवती तर्द्मवत्येवमसौ शब्दवती तर्द्मवती । यथा ह्येवेयं लोमशेन चर्मणा पिहिता भवत्येवमसौ लोमशेन चर्मणा पिहिता । लोमशेन ह स्म वै चर्मणा पुरा वीणा अपिदधति । स यो हैतां दैवीं वीणां वेद श्रुतवदनो भवति भूमिप्राऽस्य कीर्तिर्भवति यत्र क्व चार्या वाचो भाषन्ते विदुरेनं तत्र ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S02_V12
-| id       = AIT_C03_S02_V12_B01
+| id = AIT_C03_S02_V12_B01
-| text     =
+| text =
 तस्य विष्णोरयं देहो वीणा साक्षात् प्रकीर्तिता ।
 दैवी वीणा ततः सेयं लोकसिद्धा तु मानुषी ॥
@@ Line 5,435: / Line 5,789: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C03_S02_V13
+| verse_id = AIT_C03_S02_V13
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C03
+| chapter_id = AIT_C03
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = अथातो वाग्रसः । यस्यां संसद्यधीयानो वा भाषमाणो वा न विरुरुचुषेत । तत्रैतामृचं जपेत् । ओष्ठापिधाना न कुलीदन्तैः परिवृता पविः ।सर्वस्यै वाच ईशाना चारु मामिह वादयेत् ।
+| verse_line1 = अथातो वाग्रसः । यस्यां संसद्यधीयानो वा भाषमाणो वा न विरुरुचुषेत । तत्रैतामृचं जपेत् । ओष्ठापिधाना न कुलीदन्तैः परिवृता पविः ।सर्वस्यै वाच ईशाना चारु मामिह वादयेत् ।
-| verse_line2  = इति वाग्रसः ॥५ ॥
+| verse_line2 = इति वाग्रसः ॥५ ॥
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S02_V13
-| id       = AIT_C03_S02_V13_B01
+| id = AIT_C03_S02_V13_B01
-| text     =
+| text =
 विद्याधिक्यार्थमेवैतां वाक्सारामप्यृचं जपेत् ।
 ध्यात्वा नारायणं देवं स्त्रीरूपं वाचि संस्थितम् ॥
@@ Line 5,459: / Line 5,814: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S02_V13
-| id       = AIT_C03_S02_V13_B01
+| id = AIT_C03_S02_V13_B01
-| text     =
+| text =
 नेत्युपमानार्थम् । ओष्ठावपिधानवदस्येति । न च विष्णोरन्या सर्वस्या वाच ईशाना । स हि मुख्यतः सर्वेश्वरः । तस्यैव प्रस्तुतत्वात् वक्ष्यमाणत्वाच्च ।
 }}
@@ Line 5,466: / Line 5,822: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S02_V13
-| id       = AIT_C03_S02_V13_B01
+| id = AIT_C03_S02_V13_B01
-| text     =
+| text =
 श्रियःपतिर्यज्ञपतिर्जगत्पतिर्गिराम्पतिर्लोकपतिर्धरापतिः इति भागवते ।
 }}
@@ Line 5,473: / Line 5,830: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S02_V13
-| id       = AIT_C03_S02_V13_B01
+| id = AIT_C03_S02_V13_B01
-| text     =
+| text =
 यो वाचि तिष्ठन् वाचोऽन्तरो यं वाङ् न वेद इत्यादिश्रुतिश्च ।
 }}
@@ Line 5,480: / Line 5,838: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S02_V13
-| id       = AIT_C03_S02_V13_B01
+| id = AIT_C03_S02_V13_B01
-| text     =
+| text =
 स्त्रीलिङ्गत्वं देवतेत्यादिवदपि युज्यते । स्त्रीरूपत्वाच्च ॥ ५ ॥
 }}
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C03_S02_V14
+| verse_id = AIT_C03_S02_V14
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C03
+| chapter_id = AIT_C03
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = अथ हास्मा एतत्कृष्णहारीतो वाग्ब्राह्मणमिवोपोदाहरति । प्रजापतिः प्रजाः सृष्ट्वा व्यस्रंसत संवत्सरः । स च्छन्दोभिरात्मानं समदधात् । यच्छन्दोभिरात्मानं समदधात् तस्मात् संहिता ।
+| verse_line1 = अथ हास्मा एतत्कृष्णहारीतो वाग्ब्राह्मणमिवोपोदाहरति । प्रजापतिः प्रजाः सृष्ट्वा व्यस्रंसत संवत्सरः । स च्छन्दोभिरात्मानं समदधात् । यच्छन्दोभिरात्मानं समदधात् तस्मात् संहिता ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S02_V14
-| id       = AIT_C03_S02_V14_B01
+| id = AIT_C03_S02_V14_B01
-| text     =
+| text =
 संवत्सर इति विशेषणाद्विरिञ्च एवात्र प्रजापतिः ।
 ब्रह्मा विश्वः कतमः स्वयम्भूः प्रजापतिः संवत्सरः इत्यादि श्रुतेः ।
@@ Line 5,504: / Line 5,864: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S02_V14
-| id       = AIT_C03_S02_V14_B01
+| id = AIT_C03_S02_V14_B01
-| text     =
+| text =
 श्रान्तो ब्रह्मा सर्ववेदैः स्तुत्वा नारायणं प्रभुम् ।
 तेनैव सम्यक्सन्धाय दार्ढ्यं देहस्य सोऽकरोत् ॥
@@ Line 5,512: / Line 5,873: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C03_S02_V15
+| verse_id = AIT_C03_S02_V15
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C03
+| chapter_id = AIT_C03
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = तस्यै वा एतस्यै संहितायै णकारो बलम् । षकारः प्राण आत्मा । स यो हैतो णकारषकारावनुसंहितमृचो वेद । सबलां सप्राणां संहितां वेद । आयुष्यमित विद्यात् ।
+| verse_line1 = तस्यै वा एतस्यै संहितायै णकारो बलम् । षकारः प्राण आत्मा । स यो हैतो णकारषकारावनुसंहितमृचो वेद । सबलां सप्राणां संहितां वेद । आयुष्यमित विद्यात् ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S02_V15
-| id       = AIT_C03_S02_V15_B01
+| id = AIT_C03_S02_V15_B01
-| text     =
+| text =
 विष्णुनाम्नि णशब्देन विष्णोर्बलमुदीर्यते ॥
 ण इत्याक्रियमाणत्वात् णकारोऽस्य बलं मतम् ।
@@ Line 5,543: / Line 5,905: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C03_S02_V16
+| verse_id = AIT_C03_S02_V16
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C03
+| chapter_id = AIT_C03
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = स यदि विचिकित्सेत् सणकारं ब्रवाणीं३ अणकारां ३ इति सणकारमेव ब्रूयात् । सषकारं ब्रवाणीं ३ अषकारां इति । सषकारमेव ब्रूयात् । ते यद्वयमनुसंहितमृचोऽधीमहे यच्च माण्डूकेयीयमध्यायं प्रब्रूमस्तेन नो णकारषकारावुपाप्ताविति ह स्माह ह्रस्वो माण्डूकेयः । अथ यद्वयमनुसंहितमृचोऽधीमहे यच्च माण्डूकेयीयमध्यायं प्रब्रूमस्तेन नो णकारषकारावुपाप्तावन्ति ह स्माह स्थविरः शाकल्यः ।
+| verse_line1 = स यदि विचिकित्सेत् सणकारं ब्रवाणीं३ अणकारां ३ इति सणकारमेव ब्रूयात् । सषकारं ब्रवाणीं ३ अषकारां इति । सषकारमेव ब्रूयात् । ते यद्वयमनुसंहितमृचोऽधीमहे यच्च माण्डूकेयीयमध्यायं प्रब्रूमस्तेन नो णकारषकारावुपाप्ताविति ह स्माह ह्रस्वो माण्डूकेयः । अथ यद्वयमनुसंहितमृचोऽधीमहे यच्च माण्डूकेयीयमध्यायं प्रब्रूमस्तेन नो णकारषकारावुपाप्तावन्ति ह स्माह स्थविरः शाकल्यः ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S02_V16
-| id       = AIT_C03_S02_V16_B01
+| id = AIT_C03_S02_V16_B01
-| text     =
+| text =
 संहितासहितत्वेन यदृचो धीमहे वयम् ॥
 वेदानन्यान्पुराणं वा तेन विष्णुपदोदितः ।
@@ Line 5,562: / Line 5,925: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C03_S02_V17
+| verse_id = AIT_C03_S02_V17
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C03
+| chapter_id = AIT_C03
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = एतद्ध स्म वै तद्विद्वांस आहुः ऋषयः कावषेयाः किमर्था वयमध्येष्यामहे । किमर्था वयं यक्ष्यामहे । वाचि हि प्राणं जुहुमः प्राणे वा वाचम् । यो ह्येव प्रभवः स एवाप्ययः ।
+| verse_line1 = एतद्ध स्म वै तद्विद्वांस आहुः ऋषयः कावषेयाः किमर्था वयमध्येष्यामहे । किमर्था वयं यक्ष्यामहे । वाचि हि प्राणं जुहुमः प्राणे वा वाचम् । यो ह्येव प्रभवः स एवाप्ययः ।
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S02_V17
-| id       = AIT_C03_S02_V17_B01
+| id = AIT_C03_S02_V17_B01
-| text     =
+| text =
 .... किमन्याध्ययनाद् भवेत् ।
 यज्ञैर्वेत्यृषयोऽप्यन्ये कावषेया वदन्ति हि ॥
@@ Line 5,589: / Line 5,953: @@
 {{VerseBlock
-| verse_id      = AIT_C03_S02_V18
+| verse_id = AIT_C03_S02_V18
-| document_id   = AIT
+| document_id = AIT
-| chapter_id    = AIT_C03
+| chapter_id = AIT_C03
-| verse_type    = mantra
+| verse_type = mantra
-| verse_line1  = ता एताः संहिता नानन्तेवासिने प्रब्रूयात् ।
+| verse_line1 = ता एताः संहिता नानन्तेवासिने प्रब्रूयात् ।
-| verse_line2  = नासंवत्सवासिने नाप्रवक्त्रे इत्याचार्या आचार्याः ॥ ६ ॥
+| verse_line2 = नासंवत्सवासिने नाप्रवक्त्रे इत्याचार्या आचार्याः ॥ ६ ॥
-| commentary1   = aitareya
+| commentary1 = aitareya
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S02_V18
-| id       = AIT_C03_S02_V18_author-note
+| id = AIT_C03_S02_V18_author_note
-| text     =
+| text =
 ॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते महैतरेयोपनिषद्भाष्ये तृतीयारण्यके द्वितीयोऽध्यायः ॥
+| extra_class = gr-author-note
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S02_V18
-| id       = AIT_C03_S02_V18_author-note
+| id = AIT_C03_S02_V18_author_note
-| text     =
+| text =
 ॥ इति श्रीमहैतरेयोपनिषद्भाष्यं समाप्तम् ॥
+| extra_class = gr-author-note
 }}
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S02_V18
-| id       = AIT_C03_S02_V18_B01
+| id = AIT_C03_S02_V18_B01
-| text     =
+| text =
 संहिताख्यानि विष्णोस्तु रूपाण्येतानि सर्वशः ।
 अन्यविद्यास्वशिष्यस्य न ब्रूयात् प्रथमं क्वचित्॥
@@ Line 5,626: / Line 5,995: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S02_V18
-| id       = AIT_C03_S02_V18_B01
+| id = AIT_C03_S02_V18_B01
-| text     =
+| text =
 य एतेन ण इति शब्देनाक्रियमाणं विष्णोः पूर्णबलं षशब्देनाक्रियमाणं देशतः कालतो गुणतश्चाततत्वं सर्वर्चां सर्वासां संहितामनु तदर्थत्वेन वेद । अक्षरद्वयसंयोगरूपया संहितयैतदेव सर्वत्रोच्यत इति, स सम्पूर्णबलं सर्वप्रणेतृत्वशक्त्यादियुक्तं विष्णुं वेद । अथेत्यादिका अपि संहितारूपा एव । पदवर्णयोः पृथगनभिव्याहारात् । तस्मात् सर्वशब्दा विष्णुनामव्याख्यानरूपा एव ।	यद्द्वयं संहितायुक्तत्वेनर्चोधीमहे तेनास्माकं णशब्दषशब्दार्थरूपो विष्णुरुपात्तः । तद्व्याख्यानत्वात् सर्ववाचाम् । वीत्युपसर्गत्वादुकारस्य च ताच्छील्यार्थत्वादुक्तार्थविशेषणरूपत्वेन प्रसिद्धत्वान्न पृथक्तयोर्व्याख्यानमत्र कृतम् । ऋच इति सर्ववाचामुपलक्षणम् । अतः सर्ववेदादिशब्दोदितः सर्वगुणपरिपूर्णो भगवान्नारायण इति सिद्धम् ॥ ६॥
 }}
@@ Line 5,633: / Line 6,003: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S02_V18
-| id       = AIT_C03_S02_V18_B01
+| id = AIT_C03_S02_V18_B01
-| text     =
+| text =
 सर्वैश्च वैदिकपदैरपि लोकशब्दैर्मेघाग्निवारिधितलादिरवैश्च सर्वैः ।
 एकोऽभिधेयपरिपूर्णगुणः प्रियोऽलं नारायणो मम सदैव सुतुष्टिमेतु ॥
@@ Line 5,641: / Line 6,012: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S02_V18
-| id       = AIT_C03_S02_V18_B01
+| id = AIT_C03_S02_V18_B01
-| text     =
+| text =
 यस्य त्रीण्युदितानि वेदवचने रूपाणि दिव्यान्यलं
 बट् तद्दर्शनमित्थमेव निहितं देवस्य भर्गो महत् ।
@@ Line 5,651: / Line 6,023: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S02_V18
-| id       = AIT_C03_S02_V18_B01
+| id = AIT_C03_S02_V18_B01
-| text     =
+| text =
 हनुशब्दो ज्ञानवाची हनुमान् मतिशब्दितः ।
 रामस्य स्वृतरूपस्य वाचस्तेनानयन्त हि ॥
@@ Line 5,667: / Line 6,040: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S02_V18
-| id       = AIT_C03_S02_V18_B01
+| id = AIT_C03_S02_V18_B01
-| text     =
+| text =
 साधको रामवाक्यानां तत्समीपगतः सदा ।
 हनुमान् प्रथमो ज्ञेयो भीमस्तु बहुभुक् पितोः ॥
@@ Line 5,687: / Line 6,061: @@
 {{Bhashyam
 | verse_id = AIT_C03_S02_V18
-| id       = AIT_C03_S02_V18_B01
+| id = AIT_C03_S02_V18_B01
-| text     =
+| text =
 पूर्णानन्दगुणोदारधाम्ने नित्याय वेधसे ।
 अमन्दानन्दसान्द्राय प्रेयसे विष्णवे नमः ॥